You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (209)

 

በጥበቡ በለጠ

ሰሞኑን በከፍተኛ የስራ ውጥረት ውስጥ እያለሁ አንዲት ትልቅ እንግዳ ከደቡብ አፍሪካ መጣችብኝ። ትልቅ ባለውለታዬ ነች። ሐገርዋ ደቡብ አፍሪካ የዛሬ 13 አመት ለትምህርት ስሄድ በሐገርዋ አብራኝ ተምራለች። የወራት የደቡብ አፍሪካ ቆይታዬንም እንዳይሰለቸኝ ያደረገች ትጉህ ጋዜጠኛ ነች። ቀስተ ዳማናዊትዋ ደቡብ አፍሪካን /The rainbow nation/  እንደ ራሴ አገር መስላ የታየችኝ እንደዚህች አይነት መልካም ሰዎች በውስጥዋ ስላሉ ነው። የሐገርዋን ደቡብ አፍሪካን ታሪክ ጠንቅቄ እንዳውቅ ያደረገችውን ይህችን ጉብል ዛሬ እስዋንና ስራዋን አስተዋውቃችኋለሁ።

ደቡብ አፍሪካዊቷ ዜል ኤልሲ በአፍሪካውያን ‘ባሪያዎች' ላይ ዶክመንተሪ ፊልም በመስራት ላይ ነች። ሀገሯ ደቡብ አፍሪካ ሙሉ ዙሪያዋን በህንድ ውቂያኖስ የተከበበች ሀብታም ሀገር ብትሆንም በዚህ ውቅያኖስ መታጠሯ ደግሞ ሌላም ጉዳት አስከትሎባት ኖሯል። ይህም ከዛሬ 300 አመት በፊት ጀምሮ በውሃ ላይ የጉዞ መሠረታቸውን አድርገው የሚጓዙ ሀገር አሳሾች ከአውሮፓ ተነስተው ሲያስሱ አንድ ለም የሆነ ምድር ያያሉ። ለብዙ ወራት መሬት ሳያዩ፣ መሬትም በጣም ስለናፈቀቻቸው ለማረፍ ሲሉ የመርከባቸውን መልህቅ ያቺ በደስታ ወዳዪት ምድር ላይ ጣሉ። መሬቷንም ሄደው ሳሙ። ምድር ሆይ የተባረክሽ ነሽ አሏት። ለእረፍት ቁጭ ያሉባት ሀገር ደቡብ አፍሪካ ናት። መሬቷ ለም ነው። በውስጧ እምቋ የያዘው ደግሞ ተአምር ነው። የዓለም የከበሩ ማዕድናት ሁሉ የሚገኙት በዚህች ቦታ ነው። አውሮፓውያኑን ገረማቸው። ዛሬ “ፖርት ኤልዛቤት” ተብላ በመትታወቀው የደቡብ አፍሪካ የጫፍ ከተማ የገቡት ሰዎች ወደ ውስጥ መስረግ ጀመሩ።

 

ደቡብ አፍሪካ እነርሱ ከመጡባት አውሮፓ በላይ በመአድናት የተንቆጠቆጠች በወርቅ፣ በአልማዝ፣ በሜርኩሪ፣ በታንታለም ወዘተ. የከበረች ምርጥ ምድር በመሆኗ የአውሮፓ ሰፋሪዎች ከያሉበት ተጠራሩ። እየተከማቹ መጡ። ከተለያዩ ሀገሮች በመምጣታቸውም የአንድ የአውሮፓን ሀገር የቅኝ ግዛት መንግሥት ማቋቋም አልቻሉም። ወይ የእንግሊዝን፣ ወይ የፈረንሣይን፣ ወይ የኔዘርላንድን ወዘተ. መንግሥት ብሎ መመስረት ከባድ ሆነባቸው። ምክንያቱም ሁሉም ገናና የአውሮፓ አገሮች ደቡብ አፍሪካን የዛሬ 300 አመት ከበዋታልና ነው። ስለዚህ የሰፋሪዎች (settlers) መንግሥት መሠረቱ። ከሁሉም ሀገሮች የተውጣጡት ፈረንጆች የነጮች መንግሥት አቋቋሙ። ከዚህ በኋላ ለጥቁር ደቡብ አፍሪካዊያን የመከራና የሲኦል ኑሮ ጡጫውን አጠንክሮ ሲመጣ፣ ለነጮቹ ደግሞ ገነት ምድር ላይ ተቋቋመች። ተፈጥሮም በሰው ልጆች ላይ የምትከተለውን ህግ አዛብታ ጥቁር ደቡብ አፍሪካዊያንን ለ300 አመታት እጅግ በድላቸው ኖረች።

ከዚህ በኋላ ደቡብ አፍሪካ የባሪያ ንግድ እጅግ የሚጧጧፍባት፣ ሀብቷ የሚመዘበርባት እና በጣም የሚገርመው ደግሞ የተቋቋመው የነጮች መንግሥት ለራሱ እንዲመቸው ለማድረግ ሀገሪቱን ከየትኛውም የአውሮፓ ከተማ ለማስበለጥ እየገነባ የነበረው መሠረተ ልማት ዛሬም ድረስ እነ ኬፕታውንና ደርባንን የመሰሉ ውብ ከተሞች አውሮፓ ውስጥ ማግኘት እንዳይቻል አድርገዋል።

ወደ ዋናው ነጥቤ ልመለስ። ዜል የዛሬ 300 አመት ደቡብ አፍሪካ ከረገጡት ነጮች የዘር ሐረግ የምትመዘዝ ናት። ከአንዱ ገናና ሀገርም የመጡት ፈረንጆች ቤተሰብ ብትሆንም ወደኋላ ሄዳ ያንን የዘር ግንዷን ቆጥራ መመፃደቅ አትፈልግም። እርሷ የምታውቀው ደቡብ አፍሪካዊት መሆኗን ብቻ ነው። የቆዳዋ ቀለም ፈረንጅ ቢሆንም ሌላ የምታውቀው የለም። ሀገር ወዳድ ደቡብ አፍሪካዊት ዜል።

 ዜል የምታስገርም ሴት ነች። ስትናገርም እንዲህ ትላለች፡- እናትና አባቴ ደቡብ አፍሪካ በአፓርታይድ በምትሰቃይበት ወቅት ከጥቁሮች ጋር ሆነው የዘር መድልዎን ሲያወግዙ የኖሩ ናቸው። ሠልፍ የሚወጡት ከጥቁሮች ጋር ነው። በዚህ ብቻም አላቆሙም። በተለይ ከምሽቱ 12 ሰዓት ሲሆን ሁሉም ጥቁሮች ከነ ኬፕታውን፣ ደርባን፣ ፕሪቶሪያ፣ ጆሀንስበርግ፣ ፖርት ኤልዛቤት ወዘተ. እንዲወጡ ይደረጋል። ምሽቱን ለነጮቹ ይለቃሉ። በምሽት ከተሞች ውስጥ የተገኘ ጥቁር ይታሰራል ይገደላል። ይህ መከራ ለ300 አመታት ኖሯል። ግን የዜል ቤተሰቦች የጥቁሮቹ የትግል አጋሮች በመሆናቸው እንደ ጥቁሮቹ ሁሉ ማታ ማታ ከከተሞች ውጪ ከጥቁሮች ደቡብ አፍሪካዊያን ጋር በመሆን ነው የሚኖሩት። እናም የማንዴላው ANC አባላት መካከል የዜል ቤተሰቦች በጣም የታወቁ ናቸው። ዜልም ተወልዳ ያደገችው በጥቁሮች መካከል ነው።

ደቡብ አፍሪካ ነፃ ስትወጣ እንደ ዜል ቤተሰቦች አይነት የሆኑ በርካታ ነጮች በመላው የሀገሪቱ ክፍሎች ከፍተኛ ክብርና ሞገስ አግኝተዋል። ዜልም ብትሆን የቤተሰቦቿ ልጅ ናትና ነብስ ካወቀችበት ጊዜ ጀምሮ ልዩ አትኩሮቷ ጥቁሮች ላይ ነው።

ዛሬ ዜል ደቡብ አፍሪካ ውስጥ ካሉ ታዋቂ ጋዜጠኞች መካከል አንዷ ናት። በምትሰራበት SABC (South African Broadcast Corporation) ውስጥ ልዩ ትኩረቷ የጥቁሮች ህይወት ቢሆንም፣ ማንዴላ የፈጠሯትን የጥቁሮችና የነጮች ሀገር የሆነችውን ደቡብ አፍሪካም የቀለሞች ውህደት ወደ ሌላ ስልጣኔ እንዲያሸጋግራት ደፋ ቀና እያሉ ከሚሠሩ ታታሪ ሰዎች መካከል አንዷ ናት። ነጮች ባለፉት 300 እና ከዚያም በላይ በነበሩት ዘመናት ውስጥ በጥቁሮች ላይ ያደረጉትን በደል በማስታወስ ይህም እንዳይደገም ትምህርታዊ በሆነ መልኩ በጥንቃቄ ስራዋን የምትወጣ ባለሙያ ናት።

እናም Slave Coast Line በሚል ርዕስ በተለይ የባህር በር ያላቸውን ወይም የነበራቸውን ሀገሮች በመዞር ዶክመንተሪ ፊልም በመስራት ላይ ነች። ደቡባዊውንና ምዕራባዊውን አፍሪካ በርካታ ጥናት ያደረገች ሲሆን ብዙም ያልገፋችበት ምስራቅና ሰሜን አፍሪካን ነበር። እነሆ ዛሬ ከዚህች ምርጥ አፍሪካዊት ጋር ቆይታ እናደርጋለን።

ዜልን የማውቃት በህይወት አጋጣሚ በተከሰተ ገጠመኝ ነው። የዛሬ አስራ ሶስት አመት ከሰባት የአፍሪካ ሀገራት ተውጣጥተን ደቡብ አፍሪካ ውስጥ የትምህርት ዕድል ተሰጥቶን ተሰባስበን ነበር። በቁጥር 11 ነን። ከነዚህ ውስጥ ሁለት ደቡብ አፍሪካዊያን ነበሩ። አንዱ ሴፖ የተባለ ጥቁር አፍሪካዊ የSABC ጋዜጠኛ ሲሆን ሁለተኛዋ ዜል ናት። አብዛኛዎቻችን ከተለያዩ ሀገሮች የመጣን ቢሆንም እስከ ህይወት ፍፃሜ ድረስ የማይረሳውን የደቡብ አፍሪቃን ውብ ፍቅር ልቤ ውስጥ የከተቱት እነዚህ ሁለት ወጣት ጋዜጠኞች ነበሩ።

የህንድ ውቅያኖስን ታኮ የሚገኘውና ከፖርት ኤልዛቤት በመኪና የሁለት ሰዓት ተኩል መንገድ የሆነው እና የደቡቦች ደቡብ የሚባለው ግርሀም ስታውን ከተማ ውስጥ ግዙፉ ሮድስ ዩኒቨርስቲ ከተለያየ ባህልና ታሪክ ውስጥ ተመዘን የወጣን ጋዜጠኞችን ሰብስቦናል። ከመካከላችንም በቀለም ፈረንጀ የነበረችው ዜል ፍፁም ትህትና እና የሰው ፍቅር የሰጣት እናቶች እንደሚሉትእርብትብት ናት።

በቆይታችንም ወቅት እያንዳንዳችን የወደፊት ርዕያችንና እየሠራንም ስላለናቸው ጉዳዮች ተወያይተናል። ከሁሉም ለየት ያለው የዜል ፕሮጀክት ነበር። ድርጅቷ SABC በመደበላት በጀት ደቡባዊና ምዕራባዊ አፍሪካን የባሪያ ፍንገላ ታሪክ ሰርታ መጨረሷንና ወደፊትም ወደኛዋ ታሪካዊት ምድር ምስራቅ አፍሪካ እንደምትመጣ ቀልድ የሚመስል ጨዋታ አወጋችን።

ትምህርታችን ካለቀ በኋላ ሁላችንም ወደየመጣንበት ተበታተንን። ግን ሁል ጊዜ መፃፃፋችን (E-mail) መደራረጋችን አልቀረም። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ግን ዜል ኢትዮጵያን እንደ ጦስ ዙሪያዋን ስታስስ ነው የቆየችው። አንድ ጊዜ ሞሮኮ ነኝ ትላለች። ሌላ ጊዜ አልጄሪያ፣ ቀጥሎ ግብፅ፣ ከዚያ ሱዳን፣ ከዚያ የመን፣ ቀጥላም ሱማሌ ላንድ፣ ኬኒያ እያለች ታሪክ መቆፈር ከጀመረች ቆየች።

በወርሃ ጥር አንድ ሰፊ E-mail  ፃፈችልኝ። የፃፈችው ባጭሩ እንደሚገልፀው“ሀገርህ ኢትዮጵያ የምትገርም ናት፤ በየሄድኩባቸው ቦታዎች ታሪክ አላት። የእርሷ ስም በሁሉም ቦታ አለ። ከመካከለኛው ዘመን ጀምሮ ኢትዮጵያ በባርያ ንግድ ትታወቃለች። የሚገርመው ግን ሌሎች ሀገሮች በአውሮፓውያን ቅኝ ተገዝተው ነበር፤ የባሪያ ፍንገላ የሚደረገው። ያንተ ሀገር ግን የራሷ ነገሥታት በነፃነት ቢኖሩም ግን የባሪያ ንግድ ያጧጡፉ ነበር። አሁን አንድ ትልቅ ውለታ ዋልልኝ። መቼም እንዳስቸገርኩህ አውቃለሁ። በመጋቢት ወር ላይ ሀገርህ ኢትዮጵያ እመጣለሁ። እስከዚያው ግን ኢትዮጵያ ውስጥ የነበረውን የባሪያዎች ታሪክ ወይም ፍንገላ የተፃፉ ዶክሜንቶች ካሉ አጭር ጥናት ስራልኝ። ወሮታውን ስመጣ እከፍላለሁ” ይላል።

እኔ እስከ ዛሬ ድረስ በርካታ የሀገሬን ታሪክ ሳነብ ሆን ብዬ ባርነት ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት ነበር? በማለት አስቤውም ሆነ አንብቤው አላውቅም። እናም ለመጀመሪያ ጊዜ ባርነት ላይ ዜል አሳሰበችኝ። የት ልሂድ? ምን ላንብብ? ለዜል ደግሞ፣ አይደለም የባሪያን ታሪክ፣ ባሪያ ቢሆኑላት የማታስቀይም ልበ ንፁህ ደቡብ አፍሪካዊት ነች።

ከወርሃ ጥር የጀመርኩ እስካሁን ድረስ የሀገሬን የባሪያ ፍንገላ ታሪክ እየፈለኩ ነው። ሰውዬው “የአላህን መኖር በምን አወክ?” ሲባል የመለሰው መልስ “ያላሰብኩት ቦታ ሲያውለኝ” ብሎመመለሱ ይነገራል። እኔም ባርነትን እንዲህ እለፋበታለሁ ብዬ አልሜውም አላውቅም። እናም የዜል መምጫ እየደረሰ ነው። የኔ የባርነት ጥናት ደግሞ እራሴውኑ አስገርሞኛል። እጃችን ላይ የነበረውን ታላቅ ታሪክ ሳንሠራበት ሩቅ ሀገር ተወልዳ ያደገችው ባይተዋሯ ዜል ታላቅ ዶክመንተሪ ልትሠራበት ነው። በእርግጥ የዜል ስራ ለራሷም ሆነ ለሀገራችን እውቅና ጉልህ ሚና ቢኖረውም የኛ ህይወት ግን ክፉኛ ያሳዝነኝ ገብቷል። እነ ዜል ከደቡብ አፍሪካ ተነስተው በየሀገሩ እየዞሩ ታላላቅ ዶክመንተሪዎች ሲሠሩ እኛ ኢትዮጵያዊያን የሚያስጨንቀን ነገር የጨው መወደድ፣ የበርበሬ መናር፣ እና ልዩ ልዩ ሀሳቦች ናቸው። የሀሳቦች ልማት ማምጣት አለብን።

ለመሆኑ ምን ተጠንቶ ነው ዜል የምትመጣው? ዜል ከኔ የምትፈልገው የባሪያ ንግድ በየትኞቹ ነገሥታት ዘመን ላይ ነበር? የባሪያስ ገበያ የነበረው የት ነው? የባሪያዎች ማህበራዊ ታሪካዊ ህይወት ምን ነበር? የባሪያ ንግዱን ይረከቡ የነበሩ ነጋዴዎች እነማን ነበሩ? ወዘተ. የሚል ነው። በእርግጠኝነት እንዲህ ነው ብሎ መናገር የሚያስችል ታሪክ ለመፃፍ የሚያስችሉ መረጃዎችን ላለፉት ሦስት ወራት መሰብሰቤ አልቀረም። ታላቁን የሀገራችን ታሪክ ምሁር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትን መጻህፍት ማንበብ ግድ ብሎኛል። ግን እንዴት ሆኖ ነው ዶከመንተሪ ፊልም የሚሆነው እያልኩ ሳሰላስል ቆይቻለሁ። ብዙ ዘዴዎችን ብቀይስም ዜል እሱ አያሳስብህ፤ እውነተኛውን ታሪክ ግን አደራጅልኝ አለችኝ። የኔ ችግር የምስል ችግር ነው። ፊልም ምስል Image! Image! Image! ይባላልና ነው።

መቼም የሀገራችን ታሪክ ለመፃፍ ስንነሳ ከየት እንደሚጀመር ግራ ያጋባል። ግራኝ መሀመድና ተከታዮቹ አብዛኛዎቹን የሀገራችንን የታሪክና የእምነት ሰነዶች ስላወደሟቸው ታሪካችንን የምንመዘው በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ አይቶን ሄዶ ብዙ ስለፃፈብን ፖርቹጋላዊው ቄስ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ ነው።

አልቫሬዝ በዘመኑ በአይኑ ያየውን ሲገልፅ ባሪያዎቹ በግብርና፣ በሸክም፣ በቤት ስራ ጌቶቻቸውን እንደሚያገለግሉጽፏል። መልካቸው የጠቆሩም ሰዎች ባሪያዎች እንደሚባሉ ጠቁሟል። አብዛኛዎቹም ከደቡብና ምዕራባዊ ኢትዮጵያ ክፍሎች እንደሚመጡ የፃፈ ሲሆን የሚደርስባቸውንም መከራ አብራርቷል። በዚያን ዘመን ባሪያዎች ይኮላሹ እንደነበር ታሪክ ያስታውሳል። ፀሐፊዎቹ እንደሚሉት ባሪያዎቹ ሲኮላሹ በህይወት ከሚተርፈው ይልቅ የሚሞተው እንደሚበልጥ ገልፀዋል።

ባሪያዎች እንደ ዕቃ ገበያ ላይ ታስረው ይሸጡ ነበር። እጅና እግራቸው አምልጦ እንደሚጠፋ እንስሳ ታስሮ ለገበያተኛ ይቀርቡ ነበር። በዚሁ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ላይ የነበሩ የባሪያ ንግዶች እንደነበሩ Marco Polo-The Travels of Marco Polo መጽሐፉ ገልጿል። በዚያን ዘመን ማለትም በ17ኛው መቶ ተጓዥ የነበረው ጣሊያንያዊው Giacomo Baratti u1670 The Late Travels of S.Giacoma Baratti in to the Remote Country of the Abyssinian በተሰኘው መጽሐፉ የቱርክ ወታደሮች ክርስትያን የሆኑትን ኢትዮጵያዊያን ባሪያዎች እየገዙ እንደሚወስዱ ያትታል።

በሁለቱ ፀሐፊዎች አባባል ደንበኛ የባሪያ ንግድ መጧጧፊያ ቦታ የነበረችው በቀይ ባህር፣ ዘይላ፣ በርበራ ማለትም በኤደን ሰላጤ ወደ ዓረብ ሀገራት ይጓጓዙ እንደነበር ጽፈዋል።

በግዕዝ የተፃፈው ገድለ ዜና ማርቆስም ወደ ሀገራችን ለንግድ የሚመጡትን የገበያውን ሁኔታ ጽፏል።

ሃርጊጐ - ከምፅዋ በተቃራኒ በኩል የምትገኝ የባሪያ ንግድ ወደብ ነበረች።

ቤይሉል - ከአፋር በስተደቡብ የምትገኘ የባሪያዎች መነገጃ እንደነበረች በ1648 ዓ.ም የየመኑ መልዕክተኛ አንባሳደር ሀሰን ኢብን አህመድ አል-ሃይሚ የአቢሲኒያን ነጋዴዎች ሁኔታ ፅፎበታል።

ዘይላ - በምስራቅ በኩል የምትገኝ ናት። በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የፖርቹጋሉ ፀሐፊ Bernando Pereira  ተመልክቶ እንደፃፈው የዝሆን ጥርስና የባሪያዎች ገበያ ማየቱን ገልጿል።

በርበራ - እስካሁን የሚያገለግል ወደብ ነው። በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ወደ ኢትዮጵያ የመጣው Nicolode conti  የገበያውን ሁኔታ በሰፊው ገልጿል።

ዳሞት - ይህች ደግሞ እዚህ ጐጃም ውስጥ የምትገኝ ቦታ ናት። ባሪያዎች ከያሉበት ተሰባስበው የሚሸጡባት የሀገር ውስጥ የገበያ ማዕከል እንደነበረች አልቫሬዝ ገልጿታል።

እንፍራንዝ - ጎንደር ውስጥ ያለች ወረዳ ነች። የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ከሸዋ ወደ በጌምድር ሲዘዋወር የባሪያ ንግዱም ማዕከልነት ወደዚያው ተሸጋገረ። ቦታው ለሱዳን ቅርብ በመሆኑ እንፍራዝም ለባሪያ ንግድ መቀባበያ አመቺ ቦታ እንደነበረች ፈረንሣዊው ፖንሴት በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ገልጿል።

ሌሎች የገበያ ማዕከሎችን በዘመኑ በአይናቸው ብሌን የተመለከቱ ፀሐፊያን ያስረዱናል። ኢትዮጵያ ከስልጣኔዋ ወደ ቁልቁል ልትንደረደር በተዘጋጀችበት ጊዜ ወደ ጎንደር መጥቶ እቴጌ ምንትዋብ ቤተ-መንግሥት ውስጥ አምስት አመት ተቀመጠ የሚባለው እስኮትላንዳዊው ጀምስ ብሩስ ከ200 አመታት በፊት በፃፈው Travel to discover the source of the Nile በተሰኘው መፅሐፉ ይሸጡ የነበሩት ባሮች አብዛኞዎቹ ክርስትያኖች እንደነበሩና ይጋዙ የነበረበትም ስፍራ ወደ ሙስሊም አገሮች መሆኑን ገልጿል። እንደ ብሩስ አባባል ከሆነ በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ በጎንደር ቤተ-መንግሥቶች ባሉ ልዩ ልዩ ክፍሎች ውስጥ አያሌ ባሪያዎች እንደነበሩ ያየውን ጽፏል። ከነዚህ ውስጥ የ17 እና የ18 አመት ወጣት የሆኑትና ንቃት የሚታይባቸውን ባሪያዎች የጎንደር ነገሥታት ልዩ ልዩ ትምህርትና ስልጠና ይሰጧቸው እንደነበር ጀምስ ብሩስ ጽፏል።

ጎንደር የኢትዮጵያ መናገሻ ከተማ ከሆነች በኋላ ደግሞ ወደዚያ ለሽያጭ የሚጋዙት ባሪያዎች መብዛት ጀመሩ። ቀጥሎ ደግሞ ጭራሽ መዋለድ ሁሉ ጀመሩ። በ1624 ዓ.ም ከነገሡት ከአፄ ፋሲል ጀምሮ እስከ አፄ ኢዮአስ ድረስ ባሉት 150 አመታት ውስጥ ጎንደር ውስጥ የተከማቹት ባሪያዎች የዘር ግንድ ሁሉ እንደነበራቸው በ1898 ዓ.ም ፈረንሣዊው Antoine d'Abbadi Geographic de 1'Ethiopia በተሰኘው መጽሐፉ ገልጿል። እንደ አባዲ አባባል ከሆነ የባሪያዎቹን የመጀመሪያ ተጋቢዎች እናትና አባታቸው ወይም የመጀመሪያ ወላጆቻቸው 'ቀናጅ' እንደሚባሉና የነርሱ ልጆች ደግሞ 'አመለጥ'ሲባሉ፣ የልጅ ልጆች ደግሞ 'አሰለጥ'ይባሉ ነበር ሲል ገልጿል። እንዲሁም ደግሞ የነርሱ ወላጆች የሆኑትን ማለትም የባሪያዎቹ 1/8ኛ የዘር ግንድ የሚባሉት 'ፈናጅ'ተብለው እንደሚጠሩ አባዲ ገልጿል።

ሩፒል በ1838 Reise in Abyssinian በተሰኘው መፅሀፉ እንደገለፀው በሰሜን ኢትዮጵያ በነበሩ ባለፀጋ ቤተሰቦች ውስጥ በርካታ ባሪያዎች እንደነበሩና ህይወታቸውንም ጽፏል።

Pearce Nathaniel በ1820 በፃፈውA small but True Account of the ways and manners of the Abyssinians  በተሰኘው መጽሐፉ በ1831 ዓ.ም The life and Adventures of Nathaniel Pearce  ተብሎ በታተመለት መጽሐፉ ውስጥ ስለ ሀገራችን የባሪያ ታሪክ ተፅፏል። በታሪኩ ውስጥ እንደተገለፀው ነገሥታቱ ራሳቸው የባሪያን ንግድ የሚቃወሙ አልነበሩም። ፒርስ ራስ ወልደሥላሴን በመጥቀስ፣ እኚህ ባለስልጣን ራሳቸው በርካታ ባሪያዎች በዙሪያቸው ነበሩዋቸው ብሏል።

ጐባት u1850 Journal of a Three Year's Residence in Abyssinia በተሰኘው ፅሁፍ ውስጥ እንደገለፀው በሰሜን ኢትዮጵያ ከወንዶች ይበልጥ ሴቶች በባርነት ላይ እንደነበሩ ፅፏል። አንድ ሰው ባለጠጋ ነው የሚባለውም ብዙ ባሪያዎች ሲኖሩት እንደሆነ ፅሁፉ ያብራራል።

ሀሪስ በ1844 ዓ.ም The Highlands of Ethiopia በተሰኘው መፅሀፉ ደግሞ ሸዋ ውስጥ በእያንዳንዱ ገበሬ ቤት ሁሉ ባሪያዎች እንደነበሩ ገልጿል። ከዚህ ሌላ ንጉሥ ሳህለ ሥላሴ እህል ብቻ የሚፈጩ 300 ሴት ባሪያዎች እንደነበሯቸው ተገልጿል። ሌሎች በመቶዎች የሚቆጠሩ ደግሞ ጠላ ጠማቂዎች፣ ውሃ ቀጂዎች፣ እንጨት ፈላጮች ወዘተ. ነበሩ ብሏል።

ፕራፕግ በ1867 ዓ.ም Travels Researches and Missionary Labors በተሰኘው መጽሐፉ በ18 አመቱ ስለተሸጠው ባሪያ የሚያስታውሰውንጽፏል። ዲልቦ ከተባለው እናርያ አካባቢ ካለው ስፍራ በባርያ ፈንጋዮች የተያዘው ወጣት ወደ ማግራ ተወሰደ። ከዚያም አጋብጃ በተባለ ስፍራ በአርባ አሞሌ መሸጡን ጽፏል። ቀጥሎም ገዥው ጐና ወደተባለው የሶዶ አካባቢ ወሰደው። ገዥው እንደገና ሊያትርፍበት እንደገና ገበያ ላይ አስቀመጠው። አንዱ የባርያ ገበያተኛ መጣና አትርፎ ገዛው። ከዚያም እራሱ ደግሞ ወደ ሸዋ የደራ ገበያ አምጥቶት 80 አሞሌ ሸጠው። ከዚያም ሌላው ገዢ ደግሞ ወስዶት ከፍተኛ ገበያ አለበት ተብሎ ከሚጠራው አልዩ አምባ ከተባለው ስፍራ ሸጠው። አሁን ገና ባሪያውም በገንዘብ ተሸጠ። ይህም 12 ማርያ ትሬዛ ነበር ያወጣው። ገበያው እንዲህ እየተቀባበለው በመጨረሻም ንጉሥ ሳህለሥላሴጋ ተሽጦ እንደመጣ Krapf ፅፏል። ይህን ሳነብ ባሪያን ምን ያህል ተወዳጅ ቢሆን ነው ብዬ አስበዋለሁ።

ለመሆኑ የባርያ ንገድን ነገሥታት ለምንድን አላስቆሙትም? በዚያ በሩቁ ዘመን ፍትሃነገሥት የነገሥታት ህግ የተሰኘ መጽሐፍ አለ። እርሱስ ስለዚህ የባርያ ንግድ ምን ይላል? በእርግጥ ፍትሃነገሥት የባርያን ንግድ አጥብቆ ይቃወማል። ክርስትያኖች ባርያን መሸጥና መለወጥ እንደማይገባቸውጽፏል። እ.ኤ.አ በ1607-32 የነገሡት አፄ ሱስንዮስ የባርያ ንግድን የሚቃወሙ ነበሩ።

ከኢትዮጵያና ከሌሎች የአፍሪካ ሀገሮች እየተጋዙ ወደ አውሮፓና ኤዥያ ተሽጠው በመጨረሻ ደግሞ ከአንበሳ ጋር እያፋለሟቸው ይዝናኑባቸው ነበር። “ሰቆቃው አፍሪካ”ሊባል የሚችል ዘመን አፍሪካውያን አሳልፈዋል። ዛሬ ጥቁሯ ግብፅ፣ ጥቁሯ ህንድ፣ ጥቁሯ አሜሪካ... የዚያን ጊዜ ታሪኮች ናቸው።

ለመሆኑ ሃይማኖቶች ክርስትናና እስልምና ስለ ባርነት ምን ይላሉ? ሀገራችን ኢትዮጵያም እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ በገጠሯ ውስጥ የባሪያ ንግድ ታጧጡፍ ነበር። 1970-71 ላይ ነው የቆመው የሚሉ አሉ። ጉዳዩን ወደ ውስጥ እየገባሁበት ነው። በመረጃ አግዙኝ። ዜል ልትመጣብኝ ነው። የባሪያዎች ደምና ነብስ እንዳይወቅሰን የምናውቀውን እንስጣት።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ደራሲ ሲጠፋ፣ ደራሲ ሲሠወር አገር ባዶ ይሆናል። እኔም ከፍተኛ ፍርሃት ውስጥ የምገባው ደራሲ ሲጠፋ ነው። ደራሲ ማለት ሐገር ነው። በውስጡ የዚያች ሐገር ሕዝብ' ባሕል' ፖለቲካ አስተሣሠብ ስነ-ልቦና አሉት። የደራሲ ደም እና አጥንት ውስጥ  የሐገርና የሕዝብ ታሪክ አለ። እናም አንድ ደራሲ የዚህ ሁሉ ጉዳይ ተሸካሚ ነው። ይህን ሸክሙን ይዞብን ከሔደ በርግጥም ተጐጂዎቹ እኛ ነን። ደራሲ ፍቅረ ማርቆስ ደስታም ያንን በውስጡ ያለውን የሕዝብና የሐገር ታሪክ ይዞብን የት እንደገባ አጣሁ። ደራሲና ጥበበኛስ አይሠደድ ትላለች ገጣሚት ሜሮን ጌትነት። እናም ዛሬ ፍቅረማርቆስ ደስታን ያያችሁ ንገሩን እባካችሁ እላለሁ።

 

ደራሲ ፍቅረማርቆስ ደስታ በልዩ ልዩ የድርሰት ስራዎቹ ይታወቃል። በተለይ ደግሞ የሐመር ብሔረሰብ ላይ መሠረት አድርጎ የፃፋቸው ልቦለዶቹ ደራሲውንና ማህበረሰቡን ታዋቂ አድርገውታል። “ከቡስካ በስተጀርባ” የተሰኘው ልቦለድ መፅሐፍ በደቡብ ኦሞ ዞን ውስጥ የሚገኙትን ሐመሮችን እና አጎራባቾቻቸውን ውበትና ለዛ ባለው ቋንቋ በመግለፁ ፍቅረማርቆስን ጠንካራ የብዕር ሰው አድርጎታል።

 

ከዓመታት በፊት የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር ከደቡብ ክልል መንግስት ጋር በመተባበር “ሕያው የጥበብ ጉዞ” በሚል ርዕስ የፍቅረማርቆስን መጽሐፍ መሰረት በማድረግ የጉዞ ዝግጅት አድርጎ ነበር። ፍቅረማርቆስም በጉዞው ላይ ነበር። እኔም ከ50 ከሚልቁ ተጓዦች መካከል አንዱ ስለነበርኩ ሐመሮችን እና ፍቅረማርቆስን አንድ ላይ ሆነው ለማየት አጋጣሚው ተፈጠረልኝ።

 

ሐመሮችና ፍቅረማርቆስ ደስታ እጅግ ይዋደዳሉ። በእጅጉ ይከባበራሉ። ፍቅረማርቆስ ደስታ ውልደቱም ሆነ እድገቱ ከሐመሮች በጣም በሩቅ በምትገኘው ጎጃም ውስጥ ነው። ግን የእህል ውሃ ነገር ሆነና የጎጃሙ ጉብል ትምህርቱን ከዩኒቨርስቲ ሲያጠናቅቅ መምህር ሆኖ ወደ ደቡብ ኦሞ ዞን ያመራል። በወቅቱ ቦታው እጅግ ኋላ ቀር /ሪሞት/ የሚባል እንደነበር ይታወቃል። ፍቅረማርቆስን ግን ማረከው። ወደ ሀመሮች መንደር ዘለቀ። የሐመሮች ጓዳ ጎድጓዳ ውስጥ ገባ። ጎጃሜው በሀመሮች ውስጥ ተዋዋጠ።

ፍቅረማርቆስ ደስታ በሐመር ብሔረሰቦች ማንነት ውስጥ ራሱን ከተተ። ሐመሮችም ተቀበሉት። ወደ ውስጣቸው አስገቡት። እናም ይሔ የሩቅ አገር ሰው በሐመሮች ፍቅር ተነድፎ ሲቀላቀላቸው እነርሱም በባህላቸው መሰረት የሐመር ብሔረሰብ አባል ሊያደርጉት ተማከሩ። የሐመር ባሕል እጅግ ተወዳጅ ሰው ከመጣ ጡት አጣብቶ የብሔረሰቡ አባል የማድረግ የቆየ ዘልማድ አለው። እናም ፍቅረማርቆስ በሐመር ባሕል መሰረት እናትና አባት ተሰጥቶት የሐመሮች አባል ሆነ። ወንድምና እህቶችም ከዚሁ ብሔረሰብ አገኘ። ፍቅረማርቆስ ለሐመሮች ልዩ ሰው፤ ተወዳጅ ሰው ሆነ።

 

በሐመሮች ፍቅር ተነድፎ የወደቀው የሳይንስ መምህር የሆነው ፍቅረማርቆስ፣ ስለነዚሁ ድንቅዬ ማህበረሰቦች ለሌላው ላላያቸው ማህበረሰብ ሊያካፍል ብዕሩን ይዞ ተነሳ። በመጨረሻም “ከቡስካ በስተጀርባ” - ድንግል ውበት፣ የተሰኘ ባለ 150 ገፅ መጽሐፍ በጥቅምት ወር በ1987 ዓ.ም አሳተመ። መጽሐፉ ልቦለድ ቢሆንም ሙሉ በሙሉ መሰረት ያደረገው በተጨባጭ ባህላዊ ርዕስ ጉዳዮች ላይ ነው። ሐመሮች ምን አይነት ህዝቦች እንደሆኑ ልቦለዳዊ ቀለም ሽው ሽው አድርጎበት ፈካ ብለው እንዲታዩ አደረጋቸው።

 

ፍቅረማርቆስ ደስታ የሐመሮች የእድሜ ልክ ድልድይ ሆነ። ሐመሮችን ከሌለው ከቡስካ በስተጀርባ ማዶ ካለው የዓለም ህዝብ ጋር አገናኛቸው። ሐመሮችን ለማየትና ከነርሱ ጋር ለመጨዋወት ብዙ ሰዎች የጉዞ አቅጣጫቸውን ወደዚያ አደረጉ። ሐመሮች ገናና ሕዝቦች ሆነው የጥበበኞችን ልብ መስረቅ ጀመሩ። ፊልም ለመስራት፣ ሙዚቃ ለማቀነባበር፣ ስለ ባህልና ቋንቋ ለማጥናት አያሌዎች ሐመሮችን መረጡ። መሸጋገሪያ ድልድዩ የፍቅረማርቆስ ደስታ የብዕር ትሩፋቶች ነበሩ።

የፍቅረማርቆስ ደስታ መጽሐፍ በ1987 ዓ.ም “ከቡስካ በስተጀርባ” -ድንግል ውበት -ተብላ ለህትመት ስትበቃ የማስተዋወቂያ ፅሁፍ መምህር የሆኑት ተባባሪ ፕሮፌሰር ዘሪሁን አስፋው ናቸው። እርሳቸውም ሲገልፁ የሚከተለውን ብለዋል፡-

 

“ፍቅረማርቆስ በዚህ ቀዳሚ ድርሰቱ ከሐመሮች ጋር ኖሮ፣ ማዕዳቸውን ተቋድሶ፣ ውሃቸውን ጠጥቶ፣ በአፋቸው ተናግሮ በአጠቃላይ እነሱን ሆኖ መልሶ ይሔው እንዲህ ናቸው ይለናል። ባልተወሳሰበ አገላለፅ የተተረከ ብሩህነት ያለው፣ የገፀ-ባህሪያቱ ድርጊትና ማንነት የሚታይበት፣ ታሪኩን እስከ ማብቂያው እንድንከታተል የሚያደርጉ አጋጣሚዎችና ሁነቶች ያሉበት ልብ-ሰቃይ ድረሰት ነው።” በማለት ተ/ፕሮፌሰር ዘሪሁን አስፋው ይገልፁታል።

 

ከዚህ መጽሐፍ ህትመት በኋላ ብዙ ኢትዮጵያዊያን እና የሌሎች ሀገሮች ሰዎችም ሐመሮችን አወቁ። የሐመሮች የቅርብ ወዳጆች ሆኑ። ሐመሮች በብዙ ሰዎች ቤት ታሪካቸው ገባ። ከቡስካ ተራራ ማዶ እና ከቡስካ ተራራ ግርጌ ያሉት ሀመሮች የሰውን ቀልብ ገዙት። ዛሬ ከዋናዎቹ የቱሪስት መዳረሻዎች መካከል አንዱ ሐመሮች ሆነዋል። ከዓለም ጋር በስፋት ያገናኛቸው ድልድይ ደግሞ ፍቅረማርቆስ ደስታ ነው።

 

ይሔ የሐመሮች ውህድ የሆነው ፍቅረማርቆስ ከአያሌ ደራሲያንና ጋዜጠኞች ጋር ሆኖ በሐመሮች መካከል ከሶስት ዓመታት በፊት ወደ ደቡብ ኦሞ ዞን ተጉዞ ነበር። በተለይ አያሌ ሐመሮች በሚገኙበት ቱርሚ ከተማ ውስጥ ህዝቡ ግልብጥ ብሎ በመወጣት ፍቅረማርቆስ ደስታን እና አብረውት የመጡትን ደራሲያን ተቀበሏቸው። በወቅቱ ያስተዋልኩት ነገር ቢኖር ፍቅረማርቆስ ለሐመሮች ልዩ የቤተሰብ እንግዳቸው ነበር። ቱርሚ ቀውጢ ሆነች።

 

ቱርሚ አካባቢ የሚኖሩት ሐመሮች ቆለኛ ሲሆኑ ዲመካ ተብሎ በሚጠራው ከተማ እና ከቡስካው ተራራ ግርጌ ያሉት ሐመሮች ደግሞ ደገኞች ናቸው። ወደ እነርሱም ዘንድ አምርተን ነበር። በአጠቃላይ ግን ሐመሮች ውስጥ ፍቅረማርቆስ ደስታ ልዩ ስብእና ያለው ተከባሪ ሰው ነበር።

ታዲያ ይሔ ደራሲ ሐመሮችን በዚህ ሁኔታ ከጎበኘናቸው በኋላ ሐገር ለቆ ጠፋ። በአሁኑ ወቅት አሜሪካ ውስጥ እንደሚኖር ይነገራል። የፖለቲካ ጥገኝነትም ጠይቋል ተብሏል። ድንገት ከሐመሮች ጉያ ወጥቶ የጠፋ የሐመሮች ተወዳጅ ልጅ ነው።

 

ከሰሞኑ ደራሲ ፍቅረማርቆስ ደስታ ትውስ ያለኝ በብዙ ምክንያት ነው። ነገር ግን በዋናነት በኢትዮጵያ ብሔረሰቦች የቋንቋና የባህል ታሪክ ላይ ያዘጋጀሁትን ጥናት ስመለከት ከሀመሮች ርዕስ ውስጥ ገባሁ። ሀመሮች ሲነሱ ፍቅረማርቆስም አብሮ ብቅ ይላል። ለእኔ ደግሞ ብዙ መረጃም የሰጠኝ ሰው እርሱ ነበር። የሀመሮች መዝገብ በተገለጠ ቁጥር ፍቅረማርቆስ ደስታ ብቅ ይላል።

 

ሐመሮች ፈጣሪ አላቸው። የሐመሮች ፈጣሪ /እግዚአብሔር/ ቦርጆ ይባላል። ቦርጆ ለሐመሮች መሬትን፣ ሰማይን፣ የሰው ልጅንና ከብቱን እንስሣቱን ሁሉ ፈጥሯል። በሐመሮች እምነት ቦርጆ ጥሩ ጥሩ ነገሮችን ነው የሚያደርገው። አልፎ አልፎ ብቻ ድንቅን፣ ወረርሽኝን እና ሌሎች ችግሮችን ቦርጆ ይልክባቸዋል። ይሔ ደግሞ የሚሆነው ቦርጆ ሲቆጣ ነው። ሕዝቡን ሲቀጣ አንዳንዶች ቦርጆ ቢቆጣ ነው ፍቅረማርቆስ ከሐመሮች ጉያ ወጥቶ በነጮቹ አለም መኖር የጀመረው ይላሉ።

 

በሐመሮች ባህላዊ እምነት ውስጥ ‘ቢታ’ ተብሎ የሚጠራ መላእክ አለ። ይህ መላእክ የሐመሮች የሐይማኖት መሪ ነው። ቀያሽ ነው። ሐመሮችና ፈጣሪያቸው ¢ቦርጆ¢ ሲቀያየሙ በመሀል ሆኖ የሚያስታርቅና የሚያግባባ ነው። ለሐመሮች የሚለምንላቸው ከፍፁሙ ፈጣሪያቸው ጋር ለማገናኘት ነው። እናም ቦርጆ እንዴት ፍቅረማርቆስን ከነርሱ አርቆ አስቀመጠው? የእምነት ድልድያቸው ቢታ ወደ ፈጣሪያቸው ቦርጆ ዘንድ ቀርቦ የፍቅረማርቆስን ጉዳይ ያቀርብላቸው ይሆናል። ፍቅረማርቆስ እንኳን ከሐመሮች ከእኛም ዘንድ በጣሙን ከራቀ ቆየ። ድምፁም ወሬውም ጠፍቷል።

 

ሐመሮች ቁጥራቸው 46ሺ 532 ሲሆን ከዚህ ውስጥ 38ሺ 354 ህዝብ አንድ ቋንቋ (ሐመርኛ) ብቻ የሚናገርና የሚሰማ /Monoligual/ ነው። ቋንቋቸው ከአፍሮ ኤዥያቲክ ምድብ የሚቀመጠው ኦሞቲክ ተብሎ የሚጠራ ነው። አርብቶ አደሮች የሆኑት እነዚህ ሕዝቦች በቀላሉ መጤን/አዲስ ሰውን/ የሚቀበሉ ናቸው። ፍቅር ሰጥተው ፍቅር መቀበል የሚችሉ ናቸው። የቡስካ ተራሮችን የሚያሞቅላቸው የነበረው ፍቅረማርቆስ ደስታ ስውር ስላለባቸው ቦርጆን በቢታ አማካይነት መጠየቃቸው አይቀርም።

 

በሐመሮች ባህል ምርቃትና እርግማን አለ። ምርቃት ¢ፊቴ¢ ይባላል። እርግማናቸው ኤርባ ይባላል። ለፍቅረማርቆስ ምርቃት ሲያዥጎደጉዱለት በአይኔ አይቻለሁ። ከሐገርና ከሐመሮች ርቆ መቆየቱ ምርቃት ይሁን እርግማን ለይቶ ማወቅ አይቻልም። ነገር ግን ከጉያቸው የወጣው ደራሲ ፍቅረማርቆ የምርቃታቸውና የፍቅራቸው ተፅእኖ ወደ ስድስት መፃህፍትን እንዲያሳትም አድርጎታል። ወደ አራት የሚጠጉ ኢትኖግራፊክ ዶክመንተሪ ፊልሞችን ሰርተዋል።

 

ሐመሮች መጪውን ዘመን አርቀው ይተነብያሉ። በእድሜ የገፉ አባቶች መጪውን ዘመን አሻግረው ያያሉ። የሰማይ ላይ ከዋክብትን እና ጨረቃን በመቃኘት ውሳኔ ያስተላልፋሉ። ኬንድ የተባለ ቦታ ሐመሮች እንዲሰበሰቡ ያደርጋሉ። ህዝቡ ከመጣ በኋላ ስለ ከዋክብት ሁኔታ ያስረዳሉ። በሐመር ባህል መሰረት ወንድና ሴት ከዋክብቶች አሉ። ወንዱ ¢ኢዚንሄኔ¢ ሲባል፣ ሴቷ ደግሞ ኢዚኒማሆ ትባላለች። ሁለቱ ከዋክብት በፀሐይ ዙሪያ የሚያደርጉትን እንቅስቃሴ ተረድተው አባቶች ስለ ሐመሮች መፃኢ ግዜ ይናገራሉ። ሐመሮች ስነከዋክብት አስትሮኖመሮች ናቸው። የስነ-ፈለክ ተመራማሪዎች። እናስ ከዋክብቱ ስለ ደራሲ ፍቅረማርቆስ ደስታ ምን ብለዋቸው ይሆን? ለምን ጠፋ?

 

ከሜሮን ጌትነት

ሕልማችን ዕውን እንዲሆን

ራዕያችን እንዲሳካ

ምኞታችን እንዲጨበጥ

ስኬታችን እንዲለካ

ግባችን ከግቡ ደርሶ

የሚባል ይኅው ሰመረ

አብረን ብንሆን ነበረ

አንተም ልሂድ ትላለህ

ይሄው የሄደው ሄዶ ቀርቶ

አልተመለሰ ከወጣ

እኛም ውስጥ ሆነን አልታገልን

የሄደው ለውጥ አላመጣ

አንድ እንጨት አይነድም ሆኖ

በጭስ ታጥናለች ሀገር

ነደን ብርሃን የምንሆን

አብረን ብንሆን ነበር

***          ***          ***

አንተን አምኜ ነው የኖርኩ

ድንክዋኔን በእምነት የተከልኩ

አንተን ብዬ ነው የኖርኩ

ከትብት ሀገሬ የተውኩ

እንዴት እንዴት ብታስብ ነው

ራስህን ከምድርህ የነቀልከው

ምን አይነት ሰይጣን ሹክ ብሎህ ለአፍታ ስደት ናፈክ

ያንን ሁሉ ጭነት አስጭነህ

እኔን ባለስንቅ ያደረክ

እንደመሸበት መንገደኛ ባዶ እጄን ነኝ ብለህ አልክ

ባዶ እጅ ------ባዶ እጅ ምንድን ነው ላንተ ንገረኝ እስኪ በሞቴ

አንተ ሃያል ባለቅኔ አንተ የጥበብ አባቴ

ንገረኝ ------ንገረኝ እስኪ ፍቺውን ምን ማለት ነው እጀ ባዶ

ጥበብህ አፍርታ በገሀድ ድፍረትህ እውነትን ወልዶ

በአንተ አንዲት ቃል ተሸብሮ የባለጋራ ጉልበት ርዶ

ጆሮ ለባለቤቱ ባዶ፡ ደከመኝ ብለህ ታይ ማዶ

ቀለም የሞላው ብእር የጨበጠ ብእረኛ

እንዴት

***          ***          ***

አየህ አንተ ድካም አታውቅም

አንተ ድካም አታወቅም!

ስደት ነውርህ ሽሽት ሞትህ ነው አምናለሁ

ተሸነፍኩኝ እንዳትለኝ አንተን አይቼ ቆሜያለሁ

ባንድ እጅ አይጨበጨብ ታውቃለህ

ዝምታ ውጦታል ሀገር በርታ በርቺ ብንባባል

አብረን ብንሆን ነበር

ማንም ሰው ይሰደድ

ማንም ሰው ከሀገር ይውጣ

ጥበበኛ ሲጎድል ቀዬ ነው የሚቀጣ

ባንዲራ ነው የሚፈዝ መዝሙር ቅጥ የሚያጣ

ጥበበኛ ሲጎድል ከያኒ ሲታጣ

ሀገር ነው የሚጎድል ቀዬ ነው የሚቀጣ

ባንዲራ ነው የሚፈዝ መዝሙር ቅጥ የሚያጣ

ሁሉ ሰው ቢሰደድ ህዝብ ሁሉ ቢሰደድ የሀገሩ ነዋሪ

ጸሀፊ ሰው ይቅር ለወሬ ነጋሪ

ተባብለን ነበር እኔ እንደ ተማሪ

አንተ እንደ አስተማሪ

ድሮ… ድሮ…

***          ***          ***

ህዝብ ሁሉ ቢሰደድ የሀገር ነዋሪ

ጸሀፊ ሰው ይቅር ለወሬ ነጋሪ

ተባብለን ነበር እኔ እንደ ተማሪ አንተ እንደ አስተማሪ

ዛሬ ምን ተገኝቶ ልብህ የሸፈተ

ወኔህ ምን ከድቶት ነው የተንሸረተተ

ወንድምዬ

ሰውም ሀገርም አይስማ

እኔም አልንገር ለራሴ

መሸሽ አማረው ብዬ የሀገር ጥበብ ለራሴ

እኔ--- እኔ እንክዋን የትናንት ልጅ ደረት ነፍቼ

ባንተ ስም ነው የምጠራው ባንተ ስም ተለክቼ

ባንተ ስፋት ባንተ እውቀት ባንተ ሀሳብ ተከልዬ

እንዴት ምርኩዜን ልጣል ባልረባ ሀሳብ ተከልዬ

እንዴትስ ይስማ ጆሮዬ የተስፋ ቆረጠ ወሬ

አንተ ባቆምከው ምሰሶ ሲለካ ማገር አስሬ

እኔስ ማን አቆመኝና በማን ስም እውነት ዘርቼ

በጽናት ኖርኩኝ እላለሁ ተሸነፍክን ሰምቼ

አንድ አይፈርድም ታውቃለህ

ፍትህ ፈልጓል ሀገር

ትውልድ የሚኮራው አብረን ብንሆን ነበር።

***          ***          ***

ዘመናችን እንዲኮራ እድገታችን እንዲጸና

ተስፋችን የሚያብብ አድጎ አንተ ስትኖር ነውና

ሀማሳ ሎሚ ለአንድ ሰው ሆኖ ሸክሙ በዝቷል ሀገር

ችግራችን የሚፈታው በብእራችን ነበር

ቀለም እንኳ ባይኖረን ወረቀት ከሀገር ቢጠፋ

በደማችን የምንጽፈው የነገ ትውልድ ተስፋ

እኔና አንተን ያኖረናል የጻፍንለት ቀን ሲወጣ

አንተ ብቻ ልሂድ አትበል ሀገር ጥለህ አትውጣ!

***          ***          ***

በሬውም ያው ሜዳውም ያው ባዶ

በሀገሩ በሬ ነው የሀገሩን ሰርዶ

መንገዱ እንኳን እሾህ በዝቶት ምንም ጫማ ባይኖረን

ብቻዬን ልሂድ አትበል እንጥረገው አብረን

ልሂድ አትበለኝ መሸኘት አልወድም

አንተም ግፊያ ፈርተህ ዛሬ አትሰደድም

ጥበብ ጀግናን እንጂ ፈሪን አትወድም

ልሂድ አትበለኝ መሸኘት አልወድም

አንተም ግፊያ ፈርተህ ዛሬ አትሰደድም

ጥበብ ጀግናን እንጂ ፈሪን አትወድም

ስማማ ወዳጄ

በርቀት መጠን ነው ድምጽም የሚሰማ

መሄድክን ተውና ይልቅ እንስማማ

ጠብታ ውሀ ነው ድንጋይ የሚበሳ

ጩህ ዝም ብለን ህዝብ እስከሚነቃ ሀገር እስኪነሳ

እስኪያልፍልን ድረስ ቀን እስከሚወጣ

ታሪክ እየከተብን እኔና አንተ እንኑር ተተኪ እስኪወለድ ሌላ እስኪመጣ

እስኪያልፍልን ድረስ--------- እስኪያልፍልን ድረስ

ጀንበር ወጥታ እስክናይ

እባክህ አትሂድ እንሁን አንድ ላይ

ማንም ሰው ይሰደድ ማንም ከሀገር ይውጣ

ባለቅኔ ሲጎድል ከያኒ ሲታጣ

ሀገር ነው የሚጎድል ቀዬ ነው የሚቀጣ

ባንዲራ ነው የሚፈዝ መዝሙር ጣዕም የሚያጣ

ስለዚህ

አንድ ላይ እንኑር

እባክህ አትሂድ

እባክህ አትውጣ

 

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቤተመፃህፍትና ቤተመዛግብት ኤጀንሲ ከቤኒሻንጉል ጉምዝ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ጋር በመተባበር የምንባብ ሳምነትን አዘጋጀ። “ማንበብ ሙሉ ሰው ያደርጋል” በሚል መሪ ቃል በአሶሳ ከተማ ከየካቲት 25 እስከ 28 ቀን 2009 ዓ.ም በተዘጋጀው በዚሁ የምንባብ ሳምንት የተለያዩ የሥነ ፅሁፍ ውጤቶች ዓውደ ርዕይ፣ የመፃህፍት ሽያጭና በተለያዩ ርዕሰ ጉዳዮች የፓናል ውይይቶች ተካሂደዋል። ለዚሁ ፕሮግራም ከአዲስ አበባ የተጓዙ የመፃህፍት ሻጮች በርካታ መፃህፍትን ለአካባቢው ህብረተሰብ በተመጣጣኝ ዋጋ አቅርበዋል።

 

 የከተማዋ ነዋሪዎችም በዚሁ የንባብ ሳምንት ተሳታፊ እንዲሆኑና የመፀሃፍት ግዢን እንዲያከናውኑ ተከታታይ በሆነ መልኩ በተሽከርካሪ ድምፅ ማጉያ ጥሪ ሲደረግ ሰንብቷል። የስነፅሁፍ ወድድርም ተካሂዶ አሸናፋዎች ሽልማት ተበርክቶላቸዋል። ኤጀንሲው በሀገሪቱ የምንባብ ባህልን ለማዳበር በሀገሪቱ የተለያዩ ክልል ከተሞች በመዘዋወር መሰል የንባብ ሳምንትን ያካሂዳል። በዚሁ በአሶሳ ከተማ በተካሄደው የንባብ ሳምንት በንባብ ዙሪያ የሚሰሩ መንግስታዊ ተቋማት፣ተማሪዎች፣ምሁራን፣ ደራሲያን እና ተጋባዥ እንግዶች እንደዚሁም የተለያዩ ሚዲያ ተቋማት ጋዜጠኞች ተሳታፊ ሆነዋል።

 

ክብርት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ በ1882 ዓ.ም ጥር 21 ቀን ከአባታቸው ከፈ/ጥሩነህ ወርቅነህ እና ከእናታቸው ወ/ሮ ሰራዊት ተሰማ ወሎ ጠቅላይ ግዛት ደሴ ከተማ ልዩ ስሙ ሸዋበር በሚባል ቦታ ተወለዱ። ከአክስታቸው ጋር በንጉስ ሚካኤል ቤተመንግስት የቤተክህነት ትምህርት እየተማሩ አደጉ። 16 ዓመት ሲሆናቸው ለየጁው ባለበት ለራስ ዓሊ ልጅ ለቀኝ አዝማች ጓንጉል ዓሊ ተዳሩ። በ1922 ዓ.ም ሁለተኛ ባላቸውና ዳ/ማ ዓምደሚካኤል ኃ/ስላሴን በስጋ ወደሙ አገቡ።

ክብርት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩህ ሀገራችን በጠላት ስትወረር የአርሲ ጠቅላይ ግዛትን ያስተዳድሩ ነበር። ባለቤታቸው ወደ ጦር ግንባር ሲዘምቱ እሳቸው ቀሪውን የሀገሬውን ጦር ለጦርነት ያዘጋጁ ነበር። በመጀመሪያ በአርሲ ጠ/ግዛት ላይ የመሸገውን የጠላት ጦር ድል በመምታት አድናቆትን አገኙ። በዚህ የተበሳጨው የጠላት ጦር ገደብ በሚባለው ቦታ በአውሮፕላን የቦንብ ናዳ አወረደባቸው። የያዛችሁት መንገድ አያዋጣችሁም እጃችሁን ስጡ እያለ ዛቻና ማስፈራራት አደረገባቸው። እሳቸው ግን አልተበገሩለትም። በሲዳሞም አደጋ ለመጣል የመጣውን በሰውና በመሳሪያ ኃይል የሚበልጠውን ጦር ድል በማድረግ ለፈጣሪያቸው ምስጋና አቀረቡ። የጠላት ኃይል እየበረታ ስለመጣ ከልዑል ራስ እምሩ ጦር ጋር ለመቀላቀል ጉዞ ወደ ሆሳእና አደረጉ። ነገር ግን የራስ እምሩ ጦር መበተኑን ስለሰሙ ጉዞ ወደ ኮሎ አደረጉ። የሀገሪቱን ሁኔታ ከደ/መርእድ በየነ ጋር ይወያዩ ነበር። ከዚያም የኦሞን ወንዝ ተሻግረው ከጎፋ በገለብ አድርገው የእንግሊዝ ቀኝ ግዛት ወደ ነበረችው ኬንያ ገቡ። ባለቤታቸው ከንጉስ ነገስቱ ጋር ኢየሩሳሌም መግባታቸውን አረጋገጡ። ነሐሴ 12 ቀን 1929 ዓ.ም ወደ ኢየሩሳሌም ሄዱና ከሳቸው በፊት ከተሰደዱት ጋር ተቀላቅለው አራቱን ዓመት በፆም በፀሎት አሳለፉ።

አገራቸው ነፃ ስትሆን ጥቅምት 5 ቀን 1935 ዓ.ም ወደ ሀገራቸው በደስታ ተመለሱ ወ/ሮዋ ለፈፀሙት ተጋድሎ የአንድ ዓመት የአርበኝነት ባለ አንድ ዘንባባ ኒሻን ሌሎችም ልዩ ልዩ ኒሻኖችና የሴቶች የራስ ወርቅ ከንጉሰ ነገስቱ እጅ ተሸልመዋል። ወ/ሮዋ ደስታን በደስታነቱ መከራውንም እንደ መከራነቱ በትእግስት ቀብለዋል። አባትና እናት የሌላቸው ህፃናትን በማስተማር፣ ጧሪ የሌላቸውን በመደገፍ ድሆችን በመርዳት በጠቅላላው ለበጎ ነገር ቀዳሚ በመሆን ሕይወታቸው አሳልፈዋል። ከብዙ መረጃዎች አንዱ ይህ በስማቸው የሚጠራው ት/ቤት ነው። አንድ ልጅ ሳይኖራቸው የብዙ ሺህ ልጆች እናት ለመሆን በቅተዋል። ክብርት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ለሰው ልጅ በተሰጠው ሕግ መሠረት ተራቸው ደርሶ ሰኔ 4 ቀን 1954 ዓ.ም ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተው ንጉሱና ንጉሳውያን ቤተሰቦች በተገኙበት በአርበኞች መካነ መቃብር በመንበረ ፀባኦት ቅ/ስላሴ ቤተክርስቲያን የዘለዓለም እረፍት አደረጉ።

የወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ ት/ቤቱ የእድገት ጉዞ

ዘመናዊ ትምህርት ወደ ሀገራችን ከገባ ጀምሮ እንደ አሁኑ ብዛት ባይኖራቸውም በትልልቅ ከተሞች ትምህርት ቤቶች ተገንብተዋል። ከነዚህም መካከል የወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ ት/ቤት አንዱ ነው። ይህ ት/ቤት ከመገንባቱ በፊት በተለምዶ ሰሜን ማዘጋጃ ቤት እየተባለ ከሚጠራው በስተምስራቅ ከአስፋልቱ ማዶ ለመማር ማስተማሩ አመቺ ባልሆነ ቦታ በአንድ ግለሰብ ቤት ውስጥ በተጎሳቆለ ቦታ መስፍነሐረር ተብሎ የሚጠራ ከ1ኛ-8ኛ ክፍል የሚሰጥበት ት/ቤት ነበር።

ቦታው ለወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ መኖሪያ ቤት ቅርብ ስለነበር ሁኔታውን በመመልከት ለማሻሻል ያሰቡበት ይመስላል። በተጨማሪም ወደፊት ስማቸውን የሚያስጠራ ልጅ አለመኖሩ በጣም ያሳሰባቸው ስለነበር ምን ማድረግ እንደሚገባቸው በደንብ አድርገው ያሰቡበት ይመስላል። ለዚህም ነው የግል ቦታቸውን ከነካርታው ወስደው ለንጉስ በስሜ የሚጠራት ቤት ይሰራልኝ በማለት ፈቃድ የጠየቁት። ይህም የግል ቦታን ለወገን ልጆች የመማሪያ ጥቅም እንዲሆን በመስጠት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ የመጀመሪያ እናት ያደርጋቸዋል።

ንጉሱም ጥያቄያቸውን በመቀበል በዘመኑ ወደነበሩት የትምህርት ሚኒስቴር ወስደው እንዲያቀርቡ በመንገር አሰናበቷቸው። በዚህ መካከል ነገሩ ሳይፈፀም ገና በዳዴ ጽናት እያሉ በ1954 ዓ.ም ሐምሌ 4 ቀን ወ/ሮ ቀለመወርቅ ከዚህ አለም በሞት ተለዩ። ት/ሚ ቦታውን ተረከበ በ1955 ዓ.ም መሰረቱ ተጥሎ ወዲያው በአንድ ዓመት ውስጥ ስለተጠናቀቀ ከ1956 ዓ.ም በጥቅምት ወር ቀደም ሲል በተጠቀሰው ት/ቤት ውስጥ ሲማሩ ከነበሩት ተማሪዎች ከ1ኛ -6ኛ ክፍል ይማሩ የነበሩት ከነመምህራኖቻቸው ወደዚህ ት/ቤት በመምጣት ስራ ጀመሩ።

በጊዜው የነበሩት ተማሪዎች ቁጥር ባይታወቅም በ24 ከፍሎ በእያንዳንዱ ክፍል ከ50 ያላነሱ ተማሪዎች 15 መምህራን እንደነበሩ በወቅቱ በመምህርነት ያገለገሉ የነበሩ መምህራን ይናገራሉ። ቦታው ከዚያን ቀደም ትላልቅና ሰማይ ጠቀስ ዛፎች የበቀሉበት፣ በውስጣቸው ሰዎች የሚተላለፉባቸው ቀጫጭን መንገዶች እንደነበሩባቸው የእድሜ ባለፀጎች ይናገራሉ።

በመቀጠልም ት/ቤቱ በየጊዜው መሻሻሉን አላቋረጠም። ዙሪያው የሽቦ አጥር የነበረው ወደግንብ ተቀይረዋል። የወ/ሮ ቀለመወርቅን መልካም አርአያ በመከተል ወ/ሮ ወለተማርያም የተባሉ እናት ከፍተኛ ገንዘብ ወጭ በማድረግ በስተጀርባ ያለውን ባለ 13 የመማሪያ ክፍሎች ያለው ህንጻ አሰርተዋል። ተፈጥሮ የነፈገቻቸውን የመውለድ ፀጋ በመልካም ስራቸው በሺ የሚቆጠሩ ልጆች እናት ለመሆን በቅተዋል። በዚህ ት/ቤት የተማሩ ከያንያን እና ደራሲያን፣ ዳኞችና ጠበቆች፣ መምህራን፣ ዶክተሮች፣ ፓይለቶች እየሆኑ በልዩ ልዩ የስራ ዘርፎች ተሰማርተው ሀገራቸውን በማገልገል ላይ ይገኛሉ።

በመቀጠልም በ1976 ዓ.ም አንድ ባለ አራት በር ህንፃ ተስርቶ ለዕቃ ግምጃ ቤት ለማእከልና ለተለያዩ ከአገልግሎት ጥቅም ውጭ ለሆኑ ዕቃዎች ማስቀመጫ በመሆን በአገልግሎት ላይ ውሏል። በ1980 ዓ.ም አንድ 12 መቀመጫዎች ያለው የተማሪዎች መፀዳጃ ቤት፣ የኳስ ጨዋታ መመልከቻ ትሪቡን ደረጃ፣ ቤተ መፃህፍት የመሳሰሉት ተሰርተው ከፍተኛ የመሻሻል እድገት አሳይቷል። በ1990 ዎቹ ደግሞ ቀደም ሲል ከነበሩት በተሻለ እያንዳንዳቸው ባለ አንድ ፎቅ የሆነ ሁለት ህንጻዎች ተገንብተዋል። ከነሱም ውስጥ 8ቱ የመማሪያ ክፍሎች ስለነበሩ በጊዜው የነበረውን የክፍል ጥበት ከማቃለላቸውም በላይ የሰባተኛና የስምንተኛ ክፍል ተማሪዎች ሙሉ ቀን እንዲማሩ ረድተዋል። ሌሎችም ክፍሎች ቤተመጻህፍትና ልዩ ልዩ አገልግሎት በመስጠት ይገኛሉ።

አሁን ባለንበት ደግሞ G+4 የቤተመፃህፍትና G+4 የሆነ አዲስ መንታ ህንጻ መማሪያ ክፍል ተሰርቷል።

የትምህርት ደረጃዎችን በተመለከተ፡-

በ1955 ዓ.ም ከአንደኛ እስከ ስድስተኛ ክፍል /1-6/

በ1976 ዓ.ም መለስተኛ ሁለተኛ ደረጃ ሰባተኛና ስምንተኛ /1-8/ ለመሆን ችሏል ወደፊትም ወደ ኮሌጅና ዩኒቨርስቲ እንደሚያድግ የተረጋገጠ እና ብሩህ ተስፋ የሚታይበት ነው።

የትምህርት ቤቱ ስም ባደረገው የአርባ አራት ዓመት ጉዞ ያለአንዳች ችግር ተጉዞ ከዚህ አልደረሰም። አንድ ጊዜ አንድ ትልቅ ችግር አጋጥሞት ነበር። ይኸውም በ2004 ዓ.ም ወደ ከፍተኛ ትምህርት መሰናዶ ት/ቤትነት አደገ። በ1990ዎቹ ዓመታት በአዲስ አበባ ያሉ ት/ቤቶች አብዮታዊ ስም ሲሰጣቸው ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ ትምህርት ቤት የሚለው ስም ተለውጦ አብዮታዊ ስም ይሰጥ የሚሉ ወገኖች ሀሳብ አቅርበው ብዙ ግጭትና ክርክር ከተደረገ በኋላ ለግል ጥቅማቸው ማዋል ሲችሉ በሕይወታቸው እያሉ 18ሺህ /18000/ ካሬ ሜትር የድሆች ልጆች ይማሩበት ብለው በፈቃዳቸው የሰጡ እናት ተራማጅ እንጂ አድሃሪ ሊባሉ አይገባቸውም የሚለው ድምጽ በዝቶ ስለተገኘ ስሙ ከተደቀነበት የመለወጥ አደጋ ሊያመልጥ ችሏል።

 ሰዎች ከተወሰነ ጊዜ በኋላ ያልፋሉ። መልካም ስራ ግን ምንግዜም ከመቃብር በላይ ይኖራል። ታሪክም ሊረሳው አይችልም።

አረጋዊ ገ/ኢየሱስ ወ/ሰናይት

1999 ዓ.ም አዲስ አበባ        

 

በጥበቡ በለጠ

የካቲት ወር በኢትዮጵያ ውስጥ ባለታሪክ ነው። የየካቲት አብዮት እየተባለ በታሪክ ውስጥ ይነገራል። ያ አብዮት 43 አመት ሆነው። ያ አብዮትን የሚያስታውሱ መጻሕፍትም ከ43 በላይ ሆነዋል። የካቲት ወር ማለቂያው ላይ ሆነን ወደ ኋላ ሄደን የኢትጵያን አብዮት በጥቂቱ እናስታውሰው። የኛ ታሪክ ነው። ያለቅንበት፣ የደማንበት፣ ብዙ ሰው የተሰደደበት፣ ምስቅልቅል የተጀመረበት ወር ነው። እናም ትንሽ ብንጫወትስ?

በኢትዮጵያ ውስጥ 1966 ዓ.ም “አብዮት ፈነዳ” ተባለ። የፈነዳው አብዮት አዲስ ስርዓት እንዲመሠረት የሚጠይቅ ነው። ሦስት ሺ ዓመታት ያህል በስልጣን ላይ ቆይቷል የተባለው ሰለሞናዊው የንግስና ዘመን ተገረሠሠ ተባለ። የመጨረሻው የሰለሞናዊ አገዛዝ መሪ የነበሩት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከመንበረ ስልጣናቸው ወረዱ። ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር (ደርግ) የሀገሪቱን አመራር ያዘው። ወጣቱ ደግሞ መሬት ለአራሹ ብሎ ዘምሮ ያመጣው ለውጥ በደርግ ወታደሮች ተቀማሁ ብሎ በኢሕአፓ ሥር ተደራጅቶ ከከተማ እስከ ጫካ ድረስ የትጥቅ ትግል ውስጥ ገባ። ሌሎችም ፓርቲዎች ደርግን ለመዋጋት ተፈጠሩ። በዘር፣ በሃይማኖት እና ኅብረ ብሔራዊ ሆነው የተደራጁ ፓርቲዎች መጡ። 17 ዓመታት አንዱ በአንዱ ላይ የበላይ ለመሆን የማያቋርጥ ጦርነት ተከፈተ። ኢትዮጵያዊያኖች በአያሌው ደማቸው ፈሰሰ። ህይወት ጠፋ። ለውጥ በመምጣቱ ምክንያት ትውልድ ረገፈ። የመጣው ለውጥ በተደራጀ መልኩ ባለመያዙ የትውልድ ሰቆቃ ታይቶበት እንዳለፈ ፀሐፍት ያስረዳሉ።

 

ለመሆኑ አብዮት የት እና መቼ መቀጣጠል ጀመረ ተብሎ መጠየቁ አይቀርም። የኢትዮጵያ አብዮት መቀጣጠል የጀመረው በስነ-ጽሁፍ ውስጥ እንደሆነ የሚያስረዱ አያሌ መዛግብት አሉ። እነዚህ አብዮታዊ ሥነ-ጽሁፎች መውጣት የጀመሩት ደግሞ 1950ዎቹ መጀመሪያ አካባቢ እንደሆነም ይጠቀሳል።

 

አብዮት አቀጣጣዩ ትውልድ ብቅ ያለው ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ት/ቤት ገብቶ የተማረው ነው። በ1930ዎቹ አጋማሽ ውስጥ ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ለትምህርት ከፍተኛ ትኩረት የሰጡበት ወቅት ነበር። በዚህ ጊዜም ወደ ተማሪ ቤት የገቡት ልጆች አያሌ ድጋፍ እያገኙ መማር ጀመሩ። እነዚህ ትውልዶች በ1950ዎቹ ውስጥ ትምህርታቸውን እያጠናቀቁ በልዩ ልዩ የሙያ መስክ ውስጥ መሰማራት ጀመሩ። እጅግ የካበተ የሥነ-ጽሁፍ ችሎታ ያላቸው ደራሲያን የተፈጠሩበት ዘመን ሆነ። በስዕል፣ በሙዚቃ፣ በጋዜጠኝነት እና በሁሉም የሙያ መስኰች ጥሩ እውቀት ያላቸው ወጣቶች ብቅ አሉ።

 

በሥነ-ጽሑፍ ውስጥ የአብዮት አቀጣጣይ ሆነው ብቅ ካሉት ፀሐፍት መካከል አንዱ ፀጋዬ ገ/መድህን ነው። ፀጋዬ አንድ የቆየን ታሪክ በከፍተኛ ሁኔታ ቀየረው። ይህም የአፄ ቴዎድሮስን የህይወት ታሪክ ነው። ከፀጋዬ በፊት የነበሩት አያሌ ፀሐፍት አፄ ቴዎድሮስን የሳሏቸው ጨካኝ፣ ብዙ ሰው የገደሉ፣ ትዕግስት የሌላቸው እና ብዙ ጥፋት ሰርተው ያለፉ ንጉስ መሆናቸውን ይገልፁ ነበር። በ1940ዎቹ መጨረሻ ግን ደጃዝማች ግርማቸው ተክለሃዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ” የተሰኘ ቴአትር ፃፉ። ይሄ ቴአትር ቴዎድሮስ ራዕይ የነበራቸው ጠንካራ ንጉስ መሆናቸውን አሳየ። ከዚህ በኋላ ደግሞ ፀጋዬ ገ/መድህን ቴዎድሮስ ፍፁም ኢትዮጵያን የሚወዱ፣ ኢትዮጵያን በአንድነትና በስልጣኔ ሊያራምዱ ቆርጠው የተነሱ፣ የለውጥ ሐዋርያ የሆኑ የጀግንነት ተምሳሌት ናቸው በሚል ቴዎድሮስን ሰማየ ሰማያት አድርጐ አቀረባቸው።

 

በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመን የቴዎድሮስ ታሪክ እምብዛም አይነገርም ነበር። ምክንያቱም ቴዎድሮስ ከሰለሞናዊያን ነገስታት የዘር ሐረግ የላቸውም። ከሽፍትነት ተነስተው አሸንፈው ንጉስ የሆኑ ናቸው። ስለዚህ በዘር ሐረግ ስልጣን በሚተላለፍበት ዓለም ቴዎድሮስ ጥሩ ምሳሌ አይደሉም። ሽፍታ ሀገር መምራት ይችላል የሚል ትርጓሜ ያሰጣል። አንድ ሰው ጫካ ገብቶ (ሸፍቶ) ከተዋጋ እንደ ቴዎድሮስ መንግስት መሆን ይችላል። ስለዚህ በዘመነ አፄ ኃይለሥላሴ ቴዎድሮስን ማቆለጳጰስ ስርዓቱን እንደመቃወም ሁሉ የሚቆጠርበት ሁኔታም ይታያል። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ነው ፀጋዬ የአፄ ቴዎድሮስ ታሪክ ለትውልድ ሁሉ አርአያ እንደሚሆን አድርጐ የፃፈው።

 

ፀጋዬ በአፄ ቴዎድሮስ በኩል ትግልን፣ ፅናትን፣ ሀገርን መውደድ፣ ለሀገርም መስዋዕት መሆንን ሁሉ አስተማረበት። በወቅቱ አዲስ አስተሳሰብ በትውልድ ውስጥ የሚዘራ አፃፃፍ ነው። ቴዎድሮስን ብሔራዊ አርማ የማድረግ አቀራረብ ተጀመረ። አፄ ቴዎድሮስ የትግል መማሪያ ሆኑ።

 

ልክ እንደ ፀጋዬ ገ/መድህን ሁሉ ብርሃኑ ዘሪሁንም ቴዎድሮስን ብሔራዊ አርማ አድርጐ ፃፋቸው። የብርሃኑ ቴአትር “የቴዎድሮስ ዕንባ” ይሰኛል። ብርሃኑም በራሱ ውብ የአፃፃፍ ቴክኒኩ ታላቁን አፄ ቴዎድሮስ የጀግኖች ሁሉ ቁንጮ አድርጐ አቀረበው። ቴዎድሮስ ሰዎችን ይቀጡ የነበሩት ጨካኝ ስለሆኑ ሳይሆን ሀገራቸውን በጣም ስለሚወዱ ነው። በሀገር ላይ ጥፋት የሰራን ሰው አማላጅ የላቸውም፤ ይቀጣሉ፤ ይገድላሉ። እነዚህ ላይ አትኩሮ ታላቁ ደራሲ ብርሃኑ ዘሪሁን ፃፈ።

 

ከነ ፀጋዬ በፊት በነበሩት ፀሐፍት እንደ ሽፍታ እና ጨካኝ መሪ ይታዩ የነበሩት ቴዎድሮስ፣ አሁን ርህራሄያቸው እና አዛኝነታቸው እንዲሁም አርቆ አሳቢነታቸው እየተገለጠ መታየት ጀመረ። ለምሳሌ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ መጥተው፣ የሸዋን መንግስት ከጣሉ በኋላ የ12 ዓመት ልጅ የነበሩትን የንጉስ ልጅ (ምኒልክን) ማርከው አልገደሏቸውም። የጠላቶቼ ልጅ ነው ብለው አላሰቃዪዋቸውም። ከቴዎድሮስ በፊት የነበሩት ነገሰታት ልጆቻቸው ስልጣናቸውን እንዳይወርሷቸው ሁሉ ይጠነቀቁ ነበር። ቴዎድሮስ ግን የጠላቶቼ ልጅ ነው ብሎ ሳያስብ ምኒልክን ወደ ጐንደር ወስዶት እንደ ራሱ ልጅ በስርዓት አሳደገው። “ወደፊት ኢትዮጵያን የምትመራ አንተ ነህ” ብሎ አስተማረው። ስለዚህ ቴዎድሮስ ጨካኝ መሪ ሳይሆን ልበ ቀና ሆኖ ኢትዮጵያን የሚወድ ነው እያሉ እነ ፀጋዬ ገ/መድህን ፃፉ።

 

ይሄን የአፃፃፍ መንገዳቸውን የበለጠ ተወዳጅ ያደረገ ደራሲ ደግሞ ብቅ አለ። አቤ ጉበኛ ነው። ስለ አፄ ቴዎድሮስ ማንነት የምርጦች ምርጥ የሚሰኝ መጽሐፍ በ1950ዎቹ ውስጥ አሳተመ። የመጽሐፉ ርዕስ አንድ ለእናቱ ይሰኛል። ታሪካዊ ልቦለድ ነው። የቴዎድሮስን ማንነት ከውልደት እስከ ፍፃሜ ፍንትው አድርጐ የሚያሳይ ነው። የአቤ ጉበኛ አፃፃፍ ቀላል እና ማራኪ በመሆኑ በአብዛኛው ኢትዮጵያዊ ልብ ውስጥ ቴዎድሮስ እንዲሸሸግ አደረገ። ‘ቴዎድሮሳዊነት’ እንደ ፍልስፍና ብቅ አለ። ታግሎ ማሸነፍ፣ ተደራጅቶ መነሳት፣ አለመፍራት፣ ወዘተን ማስተማሪያ ሆነ። ቴዎድሮሳዊነት የለውጥ ማቀንቀኛ ሆኖ ወጣ!

ይህን የእነ ፀጋዬ ገ/መድህንን፣ የእነ ብርሃኑ ዘሪሁንን፣ የእነ አቤ ጉበኛን እንዲሁም የደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት አፃፃፍን መሠረት አድርጐ ታላቁ ደራሲ በዓሉ ግርማ በዚያን ዘመን አንድ ሰፊ መጣጥፍ (ሂስ) ፃፈ። ጽሁፉ የሚያተኩረው ቴዎድሮስ ከ100 ዓመት በኋላ በእነ ፀጋዬ ገ/መድህን አማካይነት እንደገና መወለዱን ነው። እነዚህ ደራሲያን ያልታየውን ቴዎድሮስ ፈጠሩት እያለ አቆለጳጰሳቸው።

የለውጥ ማቀጣጠያ ጀግና ተፈጠረ። ቴዎድሮስ ፍልስፍና ሆኖ መታገያ ማታገያ እየሆነ መጣ። በዚሁ ዘመን የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ብዕሮች ስለ የለውጥ ማቀጣጠያ ቀለም መትፋት ጀመሩ። ዮሐንስ አድማሱ፣ ዳኛቸው ወርቁ፣ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው)፣ ኢብሳ ጉተማ፣ ታምሩ ፈይሣ፣ አበበ ወርቄ፣ ይልማ ከበደ እና ሌሎችም በርካታ ገጣሚያን በዩኒቨርሲቲ ውስጥ አብዮት አቀጣጣይ ግጥሞችን መፃፍ ጀመሩ። ዘመኑም ከ1953 ዓ.ም በኋላ ነው።

“የዩኒቨርሲቲ ቀን” ተብሎ በተሰየመው ዕለት የግጥም “ናዳዎች” መቅረብ ጀመሩ። ግጥሞቹ በዘመኑ በማኅበረሰቡ ውስጥ የሚነሱትን ልዩ ልዩ ችግሮች እያነሱ የሚያቀጣጥሉ ናቸው። ግጥሞቹ ሲነበቡ በተማሪው ዘንድ ከፍተኛ የጭብጨባ እና የድጋፍ ድምፅ ይሰነዘር ነበር። ለምሳሌ በ1953 ዓ.ም ታመሩ ፈይሳ የተባለ የዩኒቨርሲቲ ገጣሚ ለተማሪዎች ያቀረበው ግጥም ከዳር እስከ ዳር እንዳነቃነቀ እማኞች ያስረዳሉ። የታምሩ ግጥም “ደሃው ይናገራል” የሚል ርዕስ ነበራት። እንዲህም ትላለች፤

ግማሽ ጋሬ እንጀራ እጐሰጉስና

አንድ አቦሬ ውሃ አደሽ አደርግና

ሣር እመደቤ ላይ እጐዘጉዝና

ድሪቶ ደርቤ እፈነደስና

ተመስገን እላለሁ ኑሮ ተገኘና

ጮማና ፍሪዳ የት ነው የማውቀው

እንዲሁ አሸር ባሸር ሆዴን አመሰው

የእግዜር ፍጡር ነው ትላላችሁ ወይ

ምስጥ የበላው ዝግባ መስዬ ስታይ

ይህችም ኑሮ ሆና በጉንፋን አሳቦ

ከዚሁ ገላዬ፣ ከዚሁ አካላቴ፣ ከዝችው አቅም

ልክ እንቧይ ያህላሉ ቁንጫና፣ ትኋን፣ ቅማል በእኔ ደም!

እያለ ታምሩ ገጠመ። የለውጥ ቋፍ ላይ የነበረው ተማሪ ደስታውን አስተጋባ። ኢብሳ ጉተማ የተባለ ገጣሚም በይዘቷ ለየት ያለች ግጥም አቀረበ። ርዕሷ “ኢትዮጵያዊ ማን ነው?” የሚል ነበር። አንዳንድ ሰዎች ግጥማ ዘመን አይሽሬ ናት። ኢብሳ ጉተማ ግን ዘመን ሽሮት የአንድ ፓርቲ አባል ሆነ እያሉ ይገልፃሉ። የግጥሟ ከፊል ገፅታ እንዲህ ይላል።

ያገር ፍቅር መንፈስ ያደረበት ሁሉ

ማንነቱን ሳያውቅ በመንቀዋለሉ

ማነኝ ብሏችኋል መልሱን ቶሎ በሉ፣

እናንተ ወጣቶች ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ከሆዱ ያበጠ ቦርጫም መኰንን ነው?

ወይስ ኰሰስ ያለው መናጢ ድሃ ነው?

ላቡን አንጠፍጥፎ ከመሬት ተታግሎ

ካገኘውም ሰብል ለጌቶች አካፍሎ

ለራሱ ከእጅ ወደ አፍ የሚያስቀረው ነው?

በሉ እስቲ ንገሩኝ ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

የመንግስቱ ደም ስር የህዝቡ አከርካሪ

በመከራ ጊዜያት አደጋ ከማሪ

በሰላም ወራት ሌሎችን አኩሪ

ገበሬው ነው ወይ የመታው ሐሩር?

ኢትዮጵያ ለእናንተ የማናት ሀገር?

ወሎዬ ነው አማራው ትግሬ ነው ጉራጌ?

ወላይታ ነው ኰንታው አኙዋኩ ነው ጉጂው?

ጭንቅ ብሎኛል ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ወጣት ሽማግሌው አገር ሲጠየቅ

አንዱ ጐጃም ነኝ ሲል ሌላው በጌምድር

አንዱ ኤርትራ ሲል ሌላው ተጉለት

አንዱ መንዝ ነኝ ሲል ሌላው ጋሙ ጐፋ

ኢትዮጵያዊ ነኝ ባይ ብፈልገው ጠፋ።

እስቲ አዋቂዎች እናንተ ንገሩኝ

እኔን ያስጨነቀው ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ኢብሳ ጉተማ እንዲህ ያለ ኢትዮጵያዊ ገጣሚ ነበር። ይህ ኢትዮጵያዊነቱ በ1950ዎቹ መግቢያ ላይ እየተንተገተገ ፈልቶ ነበር። ዛሬ ያለችው ኢትዮጵያም በዚህ ግጥም ውስጥ ትታያለች። ግን በዘመኗ አብዮት አቀጣጣይ ግጥም ነበረች። ሀሳቧ ዘላለማዊ ነው።

በ1950ዎቹ መጀመሪያ ላይ ከተነሱት አብዮት አቀጣጣይ ትውልዶች አንዱ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው) ነው። ዛሬም ድረስ በስደት የሚንከራተተው ይህ ገጣሚ በ1954 ዓ.ም ትንታግ እና የሚቀጣጠል ግጥም ፅፎ በትውልድ ልብ ውስጥ ዘላለማዊ ሆኖ እየኖረ ነው። ኃይሉ “በረከተ መርግም” የተሰኘ ረጅም ግጥም ፅፏል። በዚህ ግጥም ውስጥ የሳይንስና የቴክኖሎጂ ውጤቶችን የፈለሰፉ ጠቢባንን የርግማን ናዳ ያወርድባቸዋል። እርግማኑ የሚያተኩረው ለሰው ልጅ ጥቅም የማይሰጥ ፍልስፍና ድራሹ ይጥፋ እያለ ነው። ግጥሙ ረጅም ነው። በጣም ጠቂቱ ይህን ይመስላል፤

ሆኖም ምስጢሩ፣ ባይገባንም ለአያሌ ዘመናት

በአንክሮ ምጥቀት፤ ስናየው የኖርነው

ሲነድ ሲቃጠል፣ የሚስቅ እሣት ነው

ርግጥ ነው ክብሯን እውነት ነው ክብሯት

እኔ በበኩሌ አልወድም ነበረ ሰውን ያህል ፍጡር

ዳዊትና ዳርዊን ያፀደቁለትን ያንን ትልቁን ትል

መወረፍ መጣቆስ

ከምን ልጀምር፣ ከየትስ ልነሳ

በየግንባሩ ላይ ለጥፎ ለመኖር የትዝብት ወቀሳ

አዎን የተዛባን መንፈስ ያጐበጠ ኑሮ

የገለማን ህይወት፣ ምክንያቱ ሆነው ካስገኙ በዓለም

ተራው ምን አደረገ ሊቆቹን ነው መርገም።

እያለ የእርግማን አይነት ያወርዳል። የቀረው ሳይንቲሰት፣ የቀረው ፈላስፋ የለም። ኃይሉ ትልቅ ባለቅኔ ነበር። ደርግ ሲመጣ የተሰደደ እስከ ዛሬ አልተመለሰም። ወጥቶ የቀረው ባለቅኔያችን ነው። መቼ ይሆን የሚመጣው?

ሌላኛው አብዮት አቀጣጣይ ገጣሚ ዳኛቸው ወርቁ ነው። ዛሬ በህይወት የሌለው ዳኛቸው ከፍተኛ የሥነ-ጽሑፍ ችሎታ ያለው ምሁር ነው። የበርካታ መፃህፍት ደራሲ የሆነው ይህ ከያኒ በ1954 ዓ.ም “እምቧ በሉ ሰዎች” የሚሰኝ ረጅም ግጥም ጽፏል። 33 ገፅ የሆነው ይህ ግጥም ህዝብን የመቀስቀስ እና የማነሳሳት ባህሪ በስፋት አለው። “የኢትዮጵያ ህዝብ ሆይ ካልተማርክ፣ ካላወክ፣ ካልተመራመርክ…. እንደ ከብቶቹ እምቧ በል” እያለ በሁለት በኩል በተሳለ የግጥም ቢለዋ ያስፈራራል። እናም ለእውቀት ተነስ! ወደ ኋላ አትበል ይላል፤

በድሎት ላሽቀን

መስራትም ማሰራት

      ሁሉንም ካቃተን፣

ምነው ምናለበት

የፍጥፍጥ ሄደን

ያሮጌ ዓለም ህዝቦች

ብሎ ሰው ቢያውቀን

            ሰው ሁሉ ሰልጥኖ ስልጣኔ ሲረክስ

            ሌላ ዓለም ፈልጐ ባየር ላይ ሲፈስ

            ደስታ አይደለም ወይ ለታሪክ መቅረት

            እንደኛ ደንቆሮ ሆኖ መገኘት

እነዚህ ገጣሚያን በወጣትነት ያፍላ ዘመናቸው ለውጥ እያቀጣጠሉ የመጡ ናቸው። ዛሬ ወደ አሜሪካን ሀገር የሸሹት የሕግ ባለሙያው አበበ ወርቄም በ1958 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ ሳሉ ምላሴን ተውልኝ የሚልየዴሞክራሲ ጥያቄ ያነገበች ግጥም ፅፈዋል።

ከ1953 ነበልባል ከሆነው ትውልድ ውስጥ ጐልቶ የሚጠቀሰው ባለቅኔው ዮሐንስ አድማሱ ነው። የእርሱም ግጥሞች ኢትዮጵያን ለመቀየር ቆስቋሽ የሆኑ ጠንካራ ርዕሰ ጉዳዮችን የሚያነሱ ናቸው። እንዲህ እያለ ጉዞው ቀጠለ። መሬት ለአራሹ መጣ። የተማሪ አመፅ መጣ። የሰራተኛው፣ የጦር ኃይሉ አመፅ… እያለ ቀጠለ።

“አትነሳም ወይ አትነሳም ወይ

ይህች ባንዲራ ያንተ አይደለችም ወይ”

ተባለ።

ፋኖ ተሰማራ

ፋኖ ተሰማራ

እንደ ሆቺ ሜኒ

እንደቼኩ ቬራ

አብዮት ተቀጣጥሎ ምርጥ የኢትዮጵያን ወጣት ልጆች ፈጅቶ ሄደ። የካቲት እንዲህ አይነት ታሪክ አላት። ብዙዎች ስለ የካቲት ጽፈዋል።

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

 

በጥበቡ በለጠ

ነገ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ አመት ይዘከራል። የዘንድሮው አከባበር ከወትሮው ለየት ብሎብኛል። አድዋ በአል ላይ ደመቅመቅ ያሉ ጉዳዮች ይታያሉ። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር አድዋ ላይ ሽንጡን ገትሮ ተነስቷል። መንግሥትንና ሕዝብን በማስተባበር የአድዋ ሙዚየም እገነባለሁ ብሎ ቃል ገብቷል። አድዋ ለጥቁር ሕዝቦች በሙሉ የነፃነት ተምሣሌት ነው። ስለዚህ ከፍ አድርጌ እዘክረዋለሁ የሚል ቁርጠኝነት ሚኒስቴር መ/ቤቱ ላይ ይታያል። በተለይ አዲሲቷ ሚኒስትር ዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ሲናገሩ አድዋ የግዙፉነቱን ያህል ትኩረት አልሠጠነውም፤ ከፍታ ቦታም አልሠጠነውም የሚል እምነት አላቸው። በመሆኑም አድዋን እንደ ድሉ ሁሉ በሚገባ ለመዘከር ቆርጠው መነሣታቸውን ባለፈው ሣምንት በቶቶት የባሕል ሬስቶራንት በተዘጋጀው ውይይት ላይ ገልፀዋል። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ብዙ ሕልም ሰንቋል። ሃሣባችሁ ይሣካላችሁ፤ መንገዱ ይመቻችሁ ከማለት ውጭ ሌላ የምለው የለኝም።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’

አድዋ ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት ባለታሪኮች መካከል እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሀን ዘኢትዮጵያ ከአጤ ምኒልክ ባልተናነሰ ቦታ ላይ ቁጭ ይላሉ። ሴት ልጅ እንዲህ አይነት ከባድ ጦርነት ውስጥ ሰራዊት እየመራች ወራሪን ድባቅ መትታ የሀገሯን ነጻነት ስታስጠብቅ ማየት አስደናቂ ተአምር ነው። እቴጌ ጣይቱ የአድዋ ድል ሲነሳ፣ ሲዘከር ከነግርማ ሞገሳቸው ከፍ ብለው የሚወሱ የኢትዮጵያ፣ የህዝቦችዋ እና የአለም ጥቁሮች ሁሉ መኩሪያ የሆኑ ሁሉ በኩልኤ አድርጎ የፈጠራቸው ባለታሪክ ናቸው።

ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ጎንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ የተወለዱት እቴጌ ጣይቱ የነ አጼ ፋሲል ቀጥተኛ የዘር ሀረግ ያላቸው የነገስታት ቤተሰብ ናቸው። እናም ከዘመነ መሳፍንት ጀምሮ ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች እየተባለ ሲነገር እና ኢትዮጵያም ትልቅ የምትሆንበት ዘመን ይመጣል እየተባለ ይተረክ ነበር። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነግር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው አንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የህይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድሐኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር /ነጋድራስ/ አፈወርቅ ገ/እየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ።  የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ባጠቃላይ ሲታይ፣ እቴጌ ጣይቱ ወደ ኢትዮጵያ ፖለቲካና አመራር ውስጥ ከመጡ በኋላ ሀገሪቱ በጀግንነትም በስልጣኔም ዘመነች ተብሎ ተጽፏል። አድዋ ሲነሳም የሴቶች ሁሉ ምሳሌ፣የወንዶች ጀግንነትን መቆስቆሻ ሰብእና ያላቸው ታሪካዊት ሴት ነበሩ።

የአድዋ ድል እና ጥቁሮች

የአድዋ ድል በጥቁር ሕዝቦች ስነ-ልቦና ውስጥ ትልቅ ለውጥ አምጥቷል። ሁሉም ጥቁር ሕዝብ በቀኝ ግዛት እና በባርነት ውስጥ በነበረበት ወቅት እነ አጤ ምኒልክ የሰለጠነ ነው የተባለውን የኢጣሊያ ጦር በአንድ ቀን ጦርነት ውስጥ ድባቅ መትተውት ፍርስርሡን ሲያወጡት በምድሪቱ ላይ የነፃነት ደወል አቃጨለ። ከመከራ፣ ከባርነት፣ እግረ ሙቅ ውስጥ እንደሚወጣ አድዋ ምሣሌ ሆነ።

በተለይ እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ የነበሩት ደቡብ አፍሪካዊያን አድዋን ዋና መነቃቂያቸው አድርገው ተጠቅመውበታል። በአድዋ ድል ወቅት ደቡብ አፍሪካዊያን ወደ 200 አመታት በነጮች የዘር መድልዎ /አፓርታይድ/ ስር ይማቅቁ ነበር። ከዚያ ባርነት ውስጥ የሚገላግላቸውን ምድራዊም ሆነ ሰማያዊ ኃይል እየናፈቁ፣ እያሠቡ፣ የሚጠባበቁበት ጊዜ ነበር። አጤ ምኒልክ እና ሰራዊታቸው አንድ ቀን ባልሞላ ጊዜ ውስጥ የአውሮፓን ሀይል ጦር ድምጥማጡን ያጠፉት። እናም ለደቡብ አፍሪካዊያን ኢትዮጵያ በምድራዊውም ሆነ በሰማያዊው ኃይል ዋነኛዋ ምሣሌ ሆነች።

ነፍሣቸውን በነገት ውስጥ እንዲያኖርልን እየለመንኩ፣ በቅርቡ በሞት የተለዩን የኢትዮጵያ ፍፁም ወዳጅ እና ታሪክ ፀሐፊው ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አስታውሳለሁ። እርሳቸው በ2005 ዓ.ም የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ ዓመት ክብረ-በዓል ሲከበር ለመሪዎቹ በተዘጋጀው መጽሔት ላይ አንድ ውብ የጥናት ፅሁፍ አቅርበው ነበር። የአፍሪካ መሪዎች ሁሉም የወደዱት ጽሁፍ ነው። ጽሁፉም Ethiopian echoes in Early  Pan-African Writings ይሰኛል።  በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ኘሮፌሰር ሪቻርድ እንደሚገልፁት ወደ አድዋ ጦርነት ጉዞ ሲደረግ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ታቦታት፣ ጳጳሳት እና ቀሣውስትም አብረው ተጉዘው ነበር። ከጦርነቱ በፊትም ሆነ በጦርነቱ ወቅት ፀሎት ይደረግ ነበር። ታዲያ ይህ ነገር በደቡብ አፍሪካዊያን ዘንድ ሁለት ነገሮችን እንዲቀበሉ አስገደደ። አንደኛው የኢትዮጵያዊያን አርበኞች ብርቱ ጥንካሬ፣ አልገዛም ባይነት፣ ጀግንነት ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ነው። ሐይማኖቱም ለዚያ ታላቅ ድል ምክንያት ሆኗል፤ አስተዋፅኦ አድርጓል ብለው ደቡብ አፍሪካዊያን አመኑ። ከዚያም ቁጥራቸው ቀላል ያልሆነ እነዚሁ ደቡብ አፍሪካዊያን ከ1888 ዓ.ም በኃላ ሐይማኖታቸውን ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደቀየሩ ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መታነፅ እና መሠየም መጀመራቸውንም ኘሮፌሰር ሪቻርድ ለአፍሪካ መሪዎች ፅፈዋል። እነዚህም፡-

1.  African united Ethiopian Church

2.  The Ethiopian  Mission in South Africa

3.  The National Church of Ethiopia in South Africa

4.  St. Philp’s Ethiopian Church of South Africa

5.  Ethiopian Church Lamentation In South Africa 

6.  The Ethiopian Church of God the sociality of Paradise

ከነዚህ በተጨማሪም በሰሜን አሜሪካ እና በካሪቢያን ውስጥ ያሉ ጥቁሮችም የነፃነት ደወል የሠሙበት የአድዋ ድል መሆኑን አያሌ ፀሐፍት ገልፀዋል። እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ ሲማቅቁ የነበሩት እነዚህ ሕዝቦች ከአድዋ ድል በኃላ በከፍተኛ ሁኔታ ተነቃቅተው ትግላቸውን አፋፋሙት። የፓን አፍሪካን አስተሣሠብ እና ስሜትም የተጠነሠሠው ከዚሁ ከአድዋ ጦርነት ድል ማግስት ነው። እስከ አፍሪካ ሕብረት ምስረታ ድረስ የደረሰው የጥቁር ሕዝቦች አንድነት የመነሻው ደወል እነ አጤ ምኒልክ አድዋ ላይ የተቀናጁት የነፃነት ድል እንደሆነ ኘሮፌሰር ሪቻረድ ፓንክረስትን ጨምሮ አያሌ ፀሐፍት ገልፀውታል።

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና አድዋ

አድዋን ሣስብ ወዲያው እፌቴ መጥታ የምትደቀን አስገራሚ ድምፃዊት። የአድዋን ድል በዚያ ውብ ቅላፄዋ በክብር አስቀምጠዋለች። አድዋን እና የአድዋን ዘማቾች በተመለከተ ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ እያለች በሚገባ ዘክራቸዋለች። ከጂጂ ድምፅ ውስጥ የሚወጣው አድዋ በማላውቀው ሁኔታ ሁሌም ያስለቅሰኛል። እኔ ዛሬ እንድኖር፣ እንድሠራ፣ በተሠጠኝ ኢትዮጵያዊ የታሪክ ነፃነት እንድኮራ ያስቻሉኝን እነ ምኒልክን፣ ጣይቱን እና እነዚያን ውድ የኢትዮጵያ ጀግኖች ልጆች ጂጂ ስታነሣሣቸው አልችልም። እናም ሁሌም አነባለሁ። የሙዚቃን ጣሪያ ስላሣየችን ሌሎች ድምፃዊያንም ወደፊት ልክ እንደ ጂጂ እንድትሠሩ መነቃቂያ ትሆናለቸ ብዬ አስባለሁ።

ባለቅኔው ፀጋዬ ገ/መድህን እና አድዋ

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በሚታወቅባቸው ታላላቅ ስራዎቹ ውስጥ የኢትዮጵያን የድል እና የነፃነት ምዕራፎች ላይ የሚያተኩሩ ስራዎችን በማቅረብ ነው። ከነዚህ ውስጥ አድዋ አንዱ ነው። ስለ አድዋ ድል አድዋ በሚል ርዕስ የፃፈው ግጥም ሁሌም እንዲዘከር ያደርገዋል። ፀጋዬ ገ/መድህን ኢትዮጵያን እንደ ሐገር ቆማ እንድትሔድ ያስቻሏትን ርዕሠ ጉዳዮች በመለከተ የሚቀኝ እና ትውልድንም ሲያንጽባቸው ኖሯል

 

ግን ቅር የሚለኝ ነገር አለ። ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ስለ አድዋ የፃፈው ትልቅ ተውኔት አለ። ያውም በመፅሀፍ ጭምር ታትሞ ወጥቷል። ነገር ግን እስከ ዛሬ ድረስ ወደ መድረክ አልተሠራም። እርግጥ ነው ይህ ቴአትር በሣል የሆነ የመድረክ አዘጋጅ ይፈልጋል። ያም የሚጠፋ አይመስለኝም። ታዲያ ይህ እጅግ ግዙፍ የሆነው የሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ወደ መድረክ የበቃ ቀን ታሪካዊ ቀን ይሆናል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም የሎሬቱ፣ የፀሐፌ ተውኔቱ፣ የባለቅኔው፣ የኢትዮጵያ ወዳጁ፣ የፀጋዬ ገ/መድህን ውብ የአፃፃፍ ቴክኒክ የተንፀባረቀበት ታሪካዊ ተውኔት ነውና!

አባተ መኩሪያ እና አድዋ

መራሔ ተውኔቱ /የቴአትር ዳይሬክተሩ/ አባተ መኩሪያ አድዋ ላይ ከሠሩ የኢትዮጵያ ልጆች መካከል አንዱ ነበር። የአድዋን ጉዞ በተመለከተ ገና ድሮ አጭር ፊልም ሠርቶ ጉድ ያሠኘን ታላቅ ሠው ነበር። ታዲያ ከአመታት በፊት ደግሞ የአድዋን ጦርነት ፊልም እሠራለሁ ብሎ ቆርጦ ተነስቶ ነበር። ለዚህም ወደ 30 ሚሊየን የኢትዮጵያ ብር ያስፈልጋል። እሱንም ሁሉም ኢትዮጵያዊ አክሲዮን በመገባት ይህን ፊልም በጋራ እንሠራዋለን እያለ አልሞ ነበር። ግን ሞት ቀደመው እናስ ይህን ሕልም ማን ያስቀጥል?

 

ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እና አድዋ

ኘሮፌሰር ኃይሌ በ1995 ዓ.ም አድዋ የአፍሪካ ድል (Adwa an African Civilization) የተሠኝ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርተው በማዘጋጃ ቤት አዳራሽ አስመርቀዋል። በወቅቱ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ፊልሙ የሚያነሣቸው ርዕሠ ጉዳዮች በጣም ጥሩ ቢሆኑም ነገር ግን ከፍ ባለ ደረጃ ሊሠራ አይችልም ነበር? በማለት ጠየኳቸው። ገንዘብ የሚሠጠኝ ካለ አድዋን በትልቁ እሠራዋለሁ። ችግሬ ገንዘብ ነው ብለዋል። ስለዚህ አድዋን ከፍ አድርጐ ለመስራት የአባተ መኩሪያን ሕልም ኃይሌ ገሪማ እንዲሠሩት በተለይ መንግስት ድጋፍ ቢያደርግ ውጤቱ ብሩህ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

የአድዋ ተጓዦች

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ከአዲስ አበባ ተነስተው በእግራቸው አድዋ ድረስ ጉዞ ያደርጋሉ። ይህ ጉዞዋቸው በሀገሪቱ ውስጥ ትልቅ የአስተሣሠብ ለውጥ እንዲመጣ አድርገዋል። አድዋ ትኩረት እንዲያገኝ አድርገዋል ብሎ መናገር ይቻላል። ዛሬ መንግስት የአድዋን በአል አከባበር በተለየ ሁኔታ ለማካሔድ መነሣቱ በራሡ የልጆቹ ጉዞ የፈጠረው ተፅእኖም ቢሆን ይችላል የሚል እምነት አለኝ። ወጣቱም ስለ አድዋ እንዲያስብ እና እንዲያውቅ የነዚህ ተጓዦች ፅናት እና አላማ ተፅእኖ ፈጥሮል ብዬ አስባለሁ። እናም እናንተ የአድዋ ተጓዥ ወጣቶች ዘመናቸሁ ሁሉ የተባረከ ይሁንላችሁ ተብለው ሲመረቁ እኔ በሬዲዮ ኘሮግራሜ ላይ አስተናግጃለሁ።

የአድዋ ሰማዕታት ሐውልት

ለመላው ጥቁር ሕዝቦች ድል ቤዛ የሆኑ የአድዋ ጀግኖች መታሠቢያ ሀውልት ያስፈልጋቸዋል። እርግጥ ነው አዲስ አበባ ውስጥ አድዋ አደባባይ ቢኖርም ነገር ግን ትልቅ ማማ /ታወር/ ያስፈልጋቸዋል። የአድዋ ድል ከምንም በላይ ከፍ ብሎ መታየት ስላለበት ሁሉም ኢትዮጵያዊ የተወሰነች ብር ቢያዋጣ የአድዋ ማማ በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ተገማሽሮ ማየት እንችላለን።  አድዋ ኢትዮጵያዊያንን ሁሉ እንዲያስተሣስር ሁሉም ኢትዮጵያዊ ትንሽ ጥሪቱን እንዲያዋጣ ቢደረግ ይህ ትውልድ እና ስርአት ታሪክ ሠርቶ ያቆያል፤ ያልፏል።

ራስ ዳርጌ የአድዋ ባለውለተኛ

አድዋ ሲነሣ ሁሌም ማንሣት የሚገባን ጉዳይ አለ። አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ በጥቅምት ወር 1888 ዓ.ም ሲጓዙ ዙፋናቸውን ለማን ሠጡ? ኢትዮጵያን እንዲመራ ያደረጉት ማንን ነው? ያ ሠው ምን ህል ታማኝ ነው? ስልጣንን ያህል ነገር ተረክቦ፣ አስተዳድሮ፣ በመጨረሻም ለአጤ ምኒልክ ያስረከበው ያ ሠው ማን ነው?

 

እኚህ ታማኝ ባለአደራ ራስ ዳርጌ ናቸው። የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። እርሣቸው በዋናነት፣ ሌሎች ደግሞ በበታች ሹማምንትነት ኢትዮጵያን እንዲመሩ የአደራ ዙፋን ተሰጥቷቸው ነበር። ኢትዮጵያን ከጥቅምት 1888 ዓ.ም እስከ ግንቦት 1888 ዓ.ም ድረስ ለዘጠኝ ወራት መርተዋታል። የሚገርመው ነገር ያ ሁሉ የምኒልክ እና የጣይቱ ጦር ወደ አድዋ ሲዘምት የደቡብ እና የምስራቅ ኢትዮጵያ ድንበር ለቅኝ ገዢዎች መግባት የተመቸ አልነበረም ወይ የሚል ጥያቄ ይነሣ ይሆናል። ነገር ግን እነ ራስ ዳርጌ ባላቸው የጦር ጥበበኝነት፣ ጀግንነት፣ ብልሃተኝነት፣ ኢትዮጵያን ጠብቀዋል። ራስ ዳርጌ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት ጀምሮ ሀገራቸውን በቀናኢነት ያገለገሉ ታላቅ ባለውለተኛ ናቸው። አፄ ቴዎድሮስ ከሚወዷቸው ባለሟሎቻቸው መካከል ዳርጌ አንዱ ናቸው። በኋላ ግን አጤ ምኒልክ ከቴዎድሮስ ቤተ መንግስት ከጠፉ በኋላ ዳርጌ ታስረው ነበር። ምኒልክን ለማስመለጥ በተካሔደው ሴራ ውስጥ እጃቸው አለበት በማለት አጤ ቴዎድሮስ አስረዋቸው ነበር። ነፃ የወጡት ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሠው በኋላ ነው።

ብዙም ያልተነገረላቸው ራስ ዳርጌ ፍፁም ታማኝ ኢትዮጵያዊ ሊባሉ የሚችሉ ናቸው። በጦርነት ወቅት ዙፋን ተሠጥቷቸው ዙፋኑን በስርዓት ጠብቀው ኢትዮጵያን ያቆዩልን የአድዋ ቅን ጀግና ነበሩ።

ቴአትር ቤቶቻችን እና አድዋ

ከሰሞኑ በአድዋ 121ኛ አመት አከባበር ላይ እንቅስቃሴ እያደረጉ ካሉ የጥበብ ተቋማት አንዱ የብሔራዊ ቴአትር የባሕል ሙዚቃ ቡድኑ ነው። እንቅስቃሴው ጥሩ ነው። ነገር ግን አድዋ ላይ የሚያተኩሩ ሙዚቃዎችን ሲሠራ አላየሁም። የባሕል እስክስታዎች እና የብሔሮችን ሙዚቃ በብዛት ሲያቀርቡ ነው ያስተዋልኩት። አድዋን ለመዘከር ይህ በቂ አይደለም። ሌሎች በርካታ ጉዳዮችን ከብሔራዊ ቴአትር፣ ከሐገር ፍቅር እንዲሁም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ጥበባት ትምህርት ክፍል፣ ከታሪክ ትምህርት ክፍል፣ ከስነ-ጽሁፍ ትምህርት ክፍል ብዙ ብዙ ይጠበቃል።

 

አድዋ ለጥበብ ምቹ ነው። የአድዋን ድል ትልቅ ፌስቲቫል አድርጐ መጠቀም ይቻላል። ለምሣሌ ቴአትር ቤቶቻችን ልዩ ልዩ የጐዳና ድራማዎችን መስራት ይችላሉ። በአድዋ ጦረኞች ልብሰ ተክህኖ ደምቀው፣ እየሸለሉ፣ እያቅራሩ፣ እየፎከሩ ዋና ዋና መንገዶቹን ሊያሟምቋቸው ይችላሉ። ሙዚቃ እና ነጋሪት እየተጐሠመ፣ የአድዋን ድል በጐዳና ላይ ፌስቲቫል ማድመቅ ይቻላል። አዋጁ እየተነገረ፣  ሆ እየተባለ፣ ፈረስና በቅሎን እየተጠቀሙ፣ ጐዳናውን በመሙላት የአድዋ ድልን ትልቁ የኢትዮጵያ የጐዳና ፌስቲቫል አድርጐ ማቅረብ ይቻላል። ገጣሚያን' የቤተ-ክህነት አባቶች' ዲያቆናት ቀሣውስት' ምዕመናን' ሊቀ ጳጳሳት ሣየቀሩ ዋነኛዎቹ የአድዋ ድል አድማቂዎች ሆነው ትልቅ ፌስቲቫል የማድረግ ባሕል መኖር አለበት። አድዋ የመላው የጥቁር ሕዝብ ድል ነው። ግዙፍ የቱሪዝም ሐብት አድርገን ልንጠቀምበት እንችላለን።

የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫ የሆነችው አዲስ አበባ የመላው የጥቁር ሕዝቦች አመታዊ ጉባኤ (All black people annual conference) በሚል ትልቅ መሠብሠቢያ አጀንዳ መፍጠር ይቻላል። በመላው አለም ያሉ ጥቁሮች በየአመቱ ወደ አዲስ አበባ እየመጡ ስብሠባ እንዲያደርጉ ቢጋበዙ ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝብ መሠብሠቢያ ማዕከል ትሆናለች። ይህን ጉዳይ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር እንደ ትልቅ አጀንዳ አድርጐ ከመንግሥት እና ከአፍሪካ ሕብረትም ጋር ተባብሮ ወደፊት እንዲሠራው እንዲተገብረው ሀሣብ አቀርባለሁ። የፃፍኩትንም ዝርዝር የድርጊት መርሃ ግብር (Action plan) በቅርቡ ለሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እሠጣለሁ። የአድዋን ድል ከፍ እናድርግ።

የሰማዕታት አፅም

የአድዋ ተራሮች ገለጥ ሲደረጉ የሚወጣው አፅም ነው። እነዚያ የአድዋ ጀግኖች፣ ኢትዮጰያ ዛሬ በነፃነት እንድትቆም ያደረጉ የቁርጥ ቀን ልጆች፣ ለኢትዮጵያ ሲሉ ሕይወታቸውን የሠጡ ሰማዕታት አፅም በአድዋ ተራሮች ውስጥ ሞልቷል። እኛ ቋሚዎቹ፣ እኛ ነፃነታችንን በነዚህ ሠማዕታት ያገኝን ሕዝቦች አደራ አለብን። እነሡ ለዚህች አገር እና ሕዝብ የከፈሉትን የሕይወት መስዋዕትነት በአግባቡ መጠበቅ ይኖርብናል። ከፖለቲካ ውዥንብር እና ከሀሠተኛ የታሪክ ፍልፈላ ራሣችንን ነፃ አድርገን በንባብ እና በዕውቀት በሚዛናዊነት እና በአስተሣሠብ ግንዛቤ ውስጥ ራሣችንን አደራጅተን እንደ ሠው አስበን፣ እንደ ሰው መግባባት መቻል አለብን። በማህበራዊ ሚዲያ ውስጥ እና በዕውናዊው አለምም የሚታዩ በጐ ያልሆኑ ዝንባሌዎቻችንን አጥፍተን እንደ ትልቅ ሕዝቦች ነፃነታቸውን እንዳስከበሩ ሕዝቦች ተረጋግተን መነጋገሪያች ወቅት ነው። ትልልቆቹን ድሎቻችንን እያኮሠስን በመጣን ቁጥር ራሣችንንም እያኮሠስን፣ እያዋረድን እየመጣን መሆናችንን መገንዘብ አለብን። የምንኮራበት ነገር ከሌለን ባዶ ነን። ማንም እንደ ልቡ ሊያጣጥፈን እና ሊዘረጋጋን የሚችል ፍጡሮች እንሆናለን። እንዲያ ከምንሆን ይልቅ ያሉንን ታላላቅ መገለጫዎችን እንደ ስንቅ ይዘን የጐደሉንን ደግሞ ለመሙላት ብርቱ ትግል ማድረግ ይጠበቅብናል።

 

ሁላችሁንም እንኳን ለታላቁ የአድዋ ድል በአል አደረሳችሁ፤ በአሉ የተሰጠንን ነጻነት ተጠቅመን ታላቋን ኢትዮጵያ ለመገንባት የምሰራበት መነቃቂያ ይሁነን እላለሁ! 

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

 

በጥበቡ በለጠ

 

በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባሕል፣ ኢኮኖሚ እና ፖለቲካ ላይ ለበርካታ ዓመታት ጥናትና ምርምር በመፃፍ፣ በማሳተም ወደር የማይገኝላቸው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የካቲት 9 ቀን 2009 ዓ.ም አርፈው ትናንት የካቲት 14 ቀን 2009 ዓ.ም በቅድስት ስላሴ ቤተ-ክርስቲያን የኢትዮጵያ አርበኞች ማረፊያ ስፍራ ላይ ከእናታቸው ከወ/ሮ ሲልቪያ ፓንክረስት ጐን አርፈዋል።

በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቀብር ላይ ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ የኢፌድሪ ፕሬዝደንት፣ ከመገኘታቸውም በላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝም ስለፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሞት የተሰማቸውን ሐዘን በተመለከተ በባህልና ቱሪዝም ሚኒስትሯ በዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ተነቧል። ከዚህ ሌላም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን እና የኢትዮጵያ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ሊቀ ጳጳሳትና አባቶች ተገኝተዋል። ሚኒስትሮች፣ ምሁራን፣ የእንግሊዝ አምባሳደርም ተገኝተው ንግግር አድርገዋል።

የሪቻርድ ፓንክረስት ሥርዓተ-ቀብር የተፈፀመው 60 ዓመት ሙሉ በፍፁም የፍቅር ልዕልና ሲያገለግሏት በቆየችው ኢትዮጵያ ውስጥ በመሆኑ ልዩ ትርጉም እንዳለውም ተወስቷል። በታሪክ ፕሮፌሰር በሽፈራው በቀለ የተዘጋጀውም የሕይወት ታሪካቸው ተነቧል።

ሪቻርድ ፓንክረስትና ቤተሰባቸው ለኢትዮጵያ ያበረከቱት አስተዋፅኦ እጅግ ግዙፍ መሆኑም ተወስቷል። ለመሆኑ ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው?

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ላለፉት 60 ዓመታት በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባህል፣ እምነት እና ልዩ ልዩ ጉዳዮች ላይ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን የጥናትና የምርምር ጽሁፎችን አበርክተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው? ምን አበረከቱ? የሚሉትን ጥያቄዎች እያነሳን ዛሬ እንጫወታለን። በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች የሰበሰብኳቸውን የፕሮፌሰሩን ጽሁፎች እየጠቃቀስኩም እናወጋለን። ከዚህ በፊት ፕሮፌሰር ሪቻርድን እና ቤተሰባቸውን በላሊበላ፣ በጐንደር፣ በሐረር፣ በአክሱም የኪነ-ህንፃ ታሪኰች እንዲሁም ስለቤተሰባቸውም ጭምር እኔና ኤሚ እንግዳ ቃለ-መጠይቅ አድርገንላቸው ስለነበር እሱንም መሠረት አድርጌ እኚህን ምሁር በጥቂቱ አስተዋውቃችኋለሁ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የተወለዱት እ.ኤ.አ ዲሴምበር 3 ቀን 1927 ዓ.ም ለንደን ውስጥ ሲሆን፤ እናታቸው ሲልቪያ ፓንክረስት ታዋቂ የሰብአዊ መብት ተሟጋች እና የኢትዮጵያ አርበኛ ነበሩ። ፋሽስቶች ከኢትዮጵያ ምድር በሽንፈት እንዲወጡ ካደረጉ እንግሊዛዊያን መካከል ግንባር ቀደሟ ናቸው - ሲልቪያ። እ.ኤ.አ በ1936 ዓ.ም ኢትዮጵያ ላይ ሙሉ ትኩረቱን ያደረገው እጅግ ዘመናዊ የሆነውን New Times and Ethiopian News የተሰኘውን ጋዜጣ ማዘጋጀት ጀመሩ። ጋዜጣው ሃያ ዓመታት ሙሉ በተከታታይ ሲታተም ቆይቷል።

ሲልቪያ በኢትዮጵያ ባህልና ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎችን በማቅረብ የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። ለምሳሌ 735 ገፅ ያሉት Ethiopia a Cultural History የተሰኘው መጽሐፋቸው እጅግ ዝነኛ ከመሆኑም በላይ በዘመኑ ኢትዮጵያን በዓለም አደባባይ በሰፊው ያስተዋወቀ ነበር።

የሪቻርድ አባት ሲልቪዮ ካርሎ የተባሉ ወደ ለንደን የተሰደዱ ኢጣሊያዊ ስደተኛ ነበሩ። አባታቸው ካርሎ ምንም እንኳ ኢጣሊያዊ ቢሆኑም፤ ፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ አቀንቃኝ ነበሩ። ይህም አቋማቸው ነው ለስደት ያበቃቸው። አጋጣሚው ደግሞ ለንደን ውስጥ በፀረ-ፋሺዝም እንቅስቃሴዋ እና በሰብአዊ መብት ተከራካሪነት ከምትታወቀው ሲልቪያ ፓንክረስት ጋር አገናኝቷቸው። ሪቻርድ ፓንክረስት የተባለ የኢትዮጵያ የዘመናት ወዳጅ ሊሆን የበቃውን ልጅ ወለዱ። ሲልቪዮ ካርሎ በሙያቸው ጋዜጠኛ እና አሳታሚ ነበሩ።

በምዕራባዊያን የስም አወጣጥ ባህል መሠረት የቤተሰብ ስም የሚወረሰው ከአባት /ከወንድ/ ቤተሰብ ነበር። ነገር ግን የሪቻርድ ፓንክረስት የቤተሰብ ስም የተወረሰው ከእናታቸው አባት ከዶክተር ሪቻርድ ማርስደን ፓንክረስት ነው። ዶክተር ሪቻርድ ማርድሰን ፓንክረስት በስራቸው የሕግ ባለሙያ የነበሩና የእንግሊዝ የሌበር ፓርቲ አቀንቃኝ ነበሩ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መጀመሪያ የተማሩት ባንኩሮፍት ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ከለንደን ከተማ ጥቂት ወጣ ብሎ በሚገኘው ተቋም ውስጥ ነበር። ከዚያም ለንደን ውስጥ የኢኮኖሚክስ ዩኒቨርሲቲ ተማሩ። እ.ኤ.አ በ1954 ዓ.ም በምጣኔ ሐብት ታሪክ /Economic History/ በዶክትሬት ዲግሪ ተመረቁ።

የሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ፍቅር የተጠነሰሰው ገና በልጅነታቸው ዘመን ነው። የእናታቸው የሲልቪያ ፓንክረስት የፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ እና ብሎም  የኢትዮጵያን ታሪክ ከልጅነታቸው ጀምሮ ሲያነቡ ፍቅራቸው እያየለ መጣ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ንጉሠ ነገስት ዘ-ኢትዮጵያ በስደት ለንደን ውስጥ ይኖሩ ነበር። ከእርሳቸው ጋርም ለንደን ውስጥ የኢትዮጵያ ቋሚ አምባሳደርና ከፍተኛ ምሁር የነበሩት ሐኪም ወርቅነህ እሸቴም ነበሩ። ከእነዚህ ታላላቅ የኢትዮጵያ ሰብዕናዎች ጋር ለንደን ውስጥ የተገናኙትና ብዙ ነገር ያወቁት ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የኢትዮጵያ ፍቅር በደማቸው ውስጥ እየገባ መጣ።

ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ደግሞ ባለቅኔው መንግስቱ ለማ፣ ዛሬ በሕይወት የሌሉት እጅግ የተከበሩ የዓለም ሎሬት ሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ፣ ልጅ ሚካኤል እምሩ እና ሐብተአብ ባህሩ ለከፍተኛ ትምህርት ከኢትዮጵያ ወደ ብሪታንያ ይሄዳሉ። እዚያም ከሪቻርድ ፓንክረስት ጋር የቅርብ ጓደኛ ሆኑ። በዚህም የተነሳ የሪቻርድ ፓንክረስት እና የኢትዮጵያ ፍቅር ወደ ፍፁምነት ይቀየራል።

ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያን ለመጀመሪያ ጊዜ መጥተው የጐበኙት እ.ኤ.አ በ1950 ዓ.ም ነበር። እንደገና በ1956 እ.ኤ.አ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ጋር በመሆን ወደ ኢትዮጵያ መጡ። በዚህ ጊዜ ከዛሬዋ ባለቤታቸው ከወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት ጋርም ተገናኙ። ከዚያም ተጋቡ። ወዲያውም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ተቀጠሩ። ማስተማርም ጀመሩ።

እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የሚገኘውን የኢትዮጵያን ጥናትና ምርምር ተቋምን በመመስረት ከግንባር ቀደሞቹ መካከል ሪቻርድ ፓንክረስት አንዱ ናቸው። ይህ የጥናትና ምርምር ተቋም ኢትዮጵያን የተመለከቱ ማንኛውም መረጃ የሚገኝበትና በበርካታ ቱሪስቶችም የሚጐበኝ የሀገሪቱና የህዝቦቿ መገለጫ የሆነ ሙዚየም በውስጡ ይዟል።

ሪቻርድ ፓንክረስት እ.ኤ.አ ከ1963 እስከ 1975 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም /IES/ የመጀመሪያው ዳይሬክተር በመሆን አገልግለዋል።

በዚያን ዘመን የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ እና የሙዚየሙ አስጐብኚ /Curator/ ከነበሩት ፕሮፌሰር ስታንስላው ዮናስኪ ጋር በመሆን እ.ኤ.አ በ1966 ዓ.ም ሦስተኛውን ዓለም አቀፍ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ኰንፈረንስ አዘጋጅተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ወዳጆች ማኅበርን /SOFIS/ በመመስረት እና በማስፋፋት በእጅጉ ይታወቃሉ። ማኅበሩ ልዩ ልዩ ድጋፎችን ለኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ከማድረጉም በላይ ልዩ ልዩ ጠቃሚ ሠነዶችን በመግዛትና በመሰብሰብ ለተቋሙ ገቢ ያደርጋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እ.ኤ.አ ከ1974 ዓ.ም በኋላ በኢትዮጵያ ውሰጥ አብዮቱ ሲፈነዳ እና መረጋጋት ሲጠፋ ወደ ለንደን አቀኑ። እ.ኤ.አ በ1976 ዓ.ም በኢንግላንድ የጥንታዊ እና የአፍሪካ ጥናቶች ማዕከል በሆነው ለንደን ውስጥ በሚገኘው የኢኰኖሚክስ ትምህርት ቤት ተመራማሪ ሆኑ። ከዚያም Royal Asiatic Society ተብሎ በሚታወቀው ተቋም ውስጥ የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ ሆነው ተሾሙ። እ.ኤ.አ በ1986 ዓ.ም ከአስር ዓመታት ቆይታ በኋላ ወደ ኢትዮጵያ ተመለሱ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ አምራች ፀሐፊና ተመራማሪ በመሆን ከኢትዮጵያ አልፎ በመላው ዓለም በእጅጉ ይታወቃሉ። ኢትዮጵያ ላይ ብቻ ትኩረት ያደረጉ 22 መፃህፍትን አሳትመዋል። 17 ሌሎች መፃህፍትን ደግሞ የአርትኦት /Editing/ ስራ ሰርተዋል። ከ400 በላይ የጥናትና ምርምር ጽሁፎችን በልዩ ልዩ ጆርናሎች ላይ በማሳተም በዓለማችን ከሚታወቁት የታሪክ ሊቆች መካከል ግንባር ቀደም ሆነው ከሚጠሩት አንዱ ለመሆን በቅተዋል። ከዚሁ ጋርም በተለይ ከእናታቸው እና ከባለቤታቸው ጋር በመሆን Ethiopia Observer የተሰኘውን መጽሔት ያዘጋጁ ነበር። የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ጆርናልም ለብዙ ዓመታት ከፕሮፌሰር ዮናስኪ ጋር እና ከሌሎችም ጋር በመሆን አዘጋጅተዋል።

ለዚህም የአገልግሎት ብቃታቸው እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም ከመሸለማቸውም በላይ እ.ኤ.አ በ2004 ዓ.ም አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ ሰጥቷቸዋል። በእንግሊዝ ሀገርም ላበረከቱት የታሪክ ጥናትና ምርምር አስተዋፅኦ ከፍተኛ ሽልማት አግኝተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ከኢትዮጵያ ውጭ በተለያዩ ሀገሮች ውስጥ ባሉ ዩኒቨርሲቲዎች ተጋባዥ መምህር በመሆን እየተጓዙ አስተምረዋል። በዚህም ኢትዮጵያን ከቀሪው ዓለም ጋር በማገናኘት እንደ ድልድይ ያገለገሉ አንጋፋ ምሁር ናቸው።

ከጥናትና ምርምር ስራዎቻቸው በተጨማሪም የአክሱም ሐውልትን እና ከመቅደላ አምባ የተዘረፉ የኢትዮጵያን ቅርሶች ከጣሊያን እና ከእንግሊዝ ሀገር በማስመለስ ይታወቃሉ። እ.ኤ.አ በ2002 ዓ.ም ለንደን ከተማ ውስጥ በሚገኘው የኢጣሊያ ኤምባሲ በር ላይ የአክሱም ሐውልት ወደ ሀገሩ እንዲመለስ ሰላማዊ ሰልፍ አድርገዋል።

የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል ጊዜያቸውንና ኑሮዋቸውን በኢትዮጵያ ውስጥ ያደረጉ ናቸው። ለምሳሌ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ሲጀመር፣ የኢጣሊያን ወራሪ በመታገልና በመጨረሻም በመጣል ከሚታወቁት ከኢትዮጵያ አርበኞች ጋር የሚሰለፉ የቁርጥ ቀን ባለውለተኛ ናቸው። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው አያሌ ተግባራትን ለኢትዮጵያ አበርክተው በመጨረሻም እ.ኤ.አ መስከረም 27 ቀን 1960 ዓ.ም ከዚህች ዓለም በሞት ሲለዩ የተቀበሩትም እዚሁ አዲስ አበባ ከተማ ቅድስት ስላሴ የጀግኖች መካነ መቃብር ነው። ሲልቪያ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ክርስትና ከመነሳታቸውም በላይ “ወለተ ክርስቶስ” (የክርስቶስ ልጅ) በሚል በቀሳውስት አማካይነት የክርስትና ስም ወጥቶላቸዋል። በትውልድ እንግሊዛዊት ቢሆኑም በመንፈስ ደግሞ ኢትዮጵያዊም ሆነው ኖረው አልፈዋል።

ልጃቸው ሪቻርድ ፓንክረስትም 60 ዓመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ታሪክ፣ ባህልና እምነት እየተመራመሩ፣ እያስተማሩ፣ ኢትዮጵያንም እያስተዋወቁ ብዙ ውለታ አበርክተዋል። የሪቻርድ ባለቤት ሪታ ፓንክረስትም በኢትዮጵያ ውስጥ ላለፉት 60 ዓመታት ከባለቤታቸው ባልተናነሰ ሁኔታ እጅግ ግዙፍ የሚባሉ ተግባራትን አከናውነዋል። ባለቤታቸው ሪቻርድ ውጤታማ በሆኑባቸው በሁሉም ስራዎች የሪታ አጋርነትና ተሳትፎ ስለታከለበት ስኬታማ ሆኖ ኖሯል።

ከዚህ ሌላም ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ በሚገኘው ኬኔዲ ላይብረሪ ውስጥ የመጀመሪያዋ ኃላፊ ሆነው አገልግለዋል። በኢትዮጵያ ሴቶች ላይም አያሌ ጥልቅ ምርምር አድርገዋል። ልጆቻቸው ዶ/ር አሉላ ፓንክረስት እና ዶ/ር ሄለን ፓንክረስት ጥናትና ምርምር የሚያደርጉበት ርዕሰ ጉዳይ ኢትዮጵያ ናት። የፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል በኢትዮጵያ ፍቅር “የተነደፈ” ነው።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ ቀንድ ላይ የተመራመሩ እና ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ጽሁፎች ያበረከቱ አንጋፋ ምሁር ናቸው። በተለይ የኢትዮጵያን ታሪክ በተመለከተ ላለፉት 60 ዓመታት እጅግ ግዙፍ ሊባል የሚችል ጥናትና ምርምር አድርገው አያሌ መፃህፍትን እና መጣጥፎችን አቅርበዋል። እንደ አንዳንድ ሰዎች ገለፃ ኢትዮጵያ በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ውስጥ አለች ይባላል። ከፓንክረስት ጋር መጫወት፣ ማውራት፣ ማንበብ … የሚያገለግለው ኢትዮጵያን ለማወቅ ነው ይላሉ።

 

 

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እና ስራዎቻቸው

ፕሮፌሰር ሪቻርድ በተለይ በኢትዮጵያ የጥንታዊ እና የመካከለኛ ዘመን ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎች አበርክተዋል። ለምሳሌ ራሳቸውና ባለቤታቸው እንዲሁም እናታቸው ሲሊቪያ ፓንክረስት ያዘጋጁት በነበረው “ኢትዮጵያ ኦብዘርቨር” /Ethiopia Observer/ በተሰኘው የጥናትና ምርምር መጽሔት ላይ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የኢትዮጵያን የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ታሪክን አበርክተዋል። በዚሁ መጽሔት ላይ ኢትዮጵያን ቀይ ባህርን እና የኤደን ሰላጤን ወደብ በተመለከተ እስከ 20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ ያለውን ታሪካዊ ግንኙነት በዝርዝር አሳይተዋል።

እኚህ ምሁር፣ የበርካታ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን አስደናቂ ታሪኰች በልዩ ልዩ ጽሁፎቻቸው አስፍረዋል። ከመሪዎች ብንነሳ ከአፄ ቴዎድሮስ የጀግንነትና የህልፈት ታሪክ ጀምሮ እስከ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ያለውን ታሪክ ከመፃፋቸውም በላይ ከዘመነ አክሱም ጀምሮ ከዚያም እስከ ዛግዌዎች አገዛዝ ብሎም ስልጣን በሸዋ መሪዎች ከገባ በኋላም ትልልቅ ተግባራትን ስላከናወኑ የኢትዮጵያ ባለውለታዎች ጽፈዋል። ከዚህም ሌላ በጐንደር የስልጣኔ ዘመን ስለታዩት አበይት ጉዳዮችና ታሪኰች እጅግ በተብራራ ሁኔታ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈዋል።

ወደ ስነ-ጥበቡም ዓለም ስንመጣ ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ስለ አፈወርቅ ተክሌ የጥበብ ርቀትና ጥልቀት እንዲሁም የህይወት ታሪኩንም በተመለከተ በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር መጽሔት ላይ ጽፈዋል። ባለቅኔውንና ፀሐፌ-ተውኔቱን መንግስቱ ለማን በተመለከተም ሰፊ ጽሁፍ አቀርበዋል። እነዚህና ታላላቅ ሌሎች ኢትዮጵያዊያን የተለየ እውቀትና ችሎታ እንዳላቸው የዛሬ 50 ዓመት ግድም የፃፉልን ሪቻርድ ፓንክረስት ናቸው።

በባርነት ተሸጣ ሄዳ የጀርመን ልዑል ሚስት ስለሆነችው የማህቡባ ታሪክ ጀምሮ በኢትዮጵያ ውስጥ ገናና ስም ያላቸውና በጐ ተግባራትን አከናውነው ስላለፉ ምርጥ ሰዎች ጽፈው አስተዋውቀውናል። በኢትዮጵያ ላይ የጥፋት ዘመቻ እንዲከፈት ስላደረጉ እና ጉዳት ስላደረሱ ሰዎችም ጽፈዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያ ውስጥ ስለሚገኙት ልዩ ልዩ ከተሞች አመሰራረትና ታሪክ እጅግ በሚገርም ሁኔታ ጽፈዋል። የየከተሞቹን የሩቅ ዘመን ታሪክና እድገት፣ የህዝብ አሰፋፈር፣ መተዳደሪያ፣ የንግድ ግንኙነት፣ የመሪዎቻቸውን ታሪክና ማንነት በተመለከተ ተከታታይ እትሞችን በመፃህፍት አስነብበዋል።

ልዩ ልዩ ተጓዦች እና ፀሐፊዎች ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ያዩትን በአያሌ የማስታወሻ መጽሐፍቶቻቸው ውስጥ አስፍረዋል። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ደግሞ እነዚህ የታሪክ ማስረጃዎችን ከያሉበት እያሰባሰቡ ምን እንደተባለ በዝርዝር ጽፈው አስነብበውናል። ኢትዮጵያ በውጭ ፀሐፊዎች እይታ ምን እንደምትመስል አስነብበውናል።

በኢኰኖሚው ዘርፍም ቢሆን፤ በርካታ የታሪክ ማስረጃዎች የሚሆኑ ጥናቶችን አበርክተዋል። ለምሳሌ በስራ ዓለም ውስጥ የኢትዮጵያ ሴቶች ያሏቸውን ሚና እ.ኤ.አ በ1957 Employment of Ethiopian Women በሚል ርዕስ ጽፈዋል። በልዩ ልዩ ክፍለ ዘመኖች ያሉትን የኢትዮጵያን የኢኰኖሚ ታሪኰችን ጽፈው አስነብበዋል። በግብርናው መስክ ኢትዮጵያ በየዘመናቱ ያገኘችውን እና ያጣችውን የሚዘክሩ ልዩ ልዩ ጥናቶችን ጽፈዋል። በመሬት አጠቃቀምና ይዞታ ላይ በተመለከተም በየዘመናቱ ስለተሰሩ የሕግና የአስተዳደር ሁኔታዎች እንዲሁም ይዞታንም በተመለከተ መሪዎች ይከተሏቸው ስለነበሩት አመራር ጽፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም የኢትዮጵያ የግብርና ታሪክ Ethiopian Agriculture በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር ላይ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያን የመሠረተ ልማት እንቅስቃሴን በተመለከተም Ethiopian Medieval and Post-Medieval Capitals በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1979 ዓ.ም ዝርዝር ጉዳዮችን ጽፈዋል። ከዚሁ በመለጠቅም የንግድ ከተሞች የትኞቹ እንደነበሩ እና ኢትዮጵያ እና የውጭው ዓለምም እንዴት ይገናኝ እንደነበር ጽፈዋል። ለምሳሌ የኢትዮጵያ ሙስሊሞች የንግድ ማዕከል ስለነበሩት አካባቢዎች እና ስለነበረው ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሁኔታ አሳይተውናል። ስለ ባንክ ቤት ታሪክ፣ ስለ ገንዘብ ዝውውርና ልውውጥ ታሪክ፣ በአክሱም ዘመን ውስጥ ስለታዩት የንግድ፣ የግንኙነትና የአስገራሚ ስልጣኔ ውልደት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ የታሪክ እና የቀረጥ ታሪክ አመጣጥን በተመለከተም ሰፊ ጥናትና ምርምር አድርገዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም Ethiopian tax documents of the early twentieth century examination of Ethiopian tax revenues from the North provinces በሚል ርዕስ ከጥንታዊው ስርዓት ጀምሮ ያለውን ታሪክ ይዳስሳሉ። በአጠቃላይ ታክስን በተመለከተ በቀደመው ዘመን ስለነበረው አተገባበርና ታሪክ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የ1967፣ የ1973፣ የ1981፣ የ1983 ዓ.ም (እ.ኤ.አ) የጥናትና የምርምር ውጤቶች ያሳዩናል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የኢትዮጵያን የህክምና ታሪክ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ውጤቶችን አበርክተዋል። እ.ኤ.አ በ1964 ዓ.ም ከቀረቡት የኢትዮጵያ የህክምና ታሪክ ጀምሮ ልዩ ልዩ ጽሁፎችን በተከታታይ አቅርበዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የዘመናዊ የህክምና አጀማመር በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር The beginnings of modern medicine in Ethiopian በሚል ርዕስ ጽፈዋል። ከዚሁ ጋርም አያይዘው የባህላዊ ህክምና የሚሰጡ ጥንታዊ ኢትዮጵያውያን እንዴት አድርገው ቀዶ-ጥገና (ኦፕራሲዮን) እንደሚያደርጉ እና ህክምና እንደሚሰጡም ጽፈው አስነብበውናል። እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የኢንፍሉዌንዛን ህመም፣ በ1968 ዓ.ም የኰሌራን ህመም፣ በ1975 ዓ.ም የህዳር በሽታን ታሪክና ያስከተለውን ጉዳት፣ በዚሁ ዓመት ስለቂጥኝ በሽታ ታሪክ እና በአጠቃላይ ስለ አባላዘር በሽታ ስለሚባሉት ህመሞች ታሪካዊ ሁኔታ እና ያስከተሏቸውን ችግሮች በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈውልናል። ከዚሁ ጋር ስለ ታይፈስ፣ ስለ ኰሶ፣ ስለ ስጋ ደዌ፣ እና ስለ ሌሎችም አያሌ የበሽታ አይነቶችና ታሪኰች በአስገራሚ ሁኔታ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ ማኅበረሰባዊ ህይወትም በተመለከተ አያሌ ጽሁፎችን አስነብበውናል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የፃፉት ጽሁፍ ጦርነት ኢትዮጵያ ውስጥ ያስከተለውን ማኅበረሰባዊ፣ ባህላዊ እና ኢኰኖሚያዊ ቀውስ ጽፈዋል። ይሄው ጽሁፍ The effects of war in Ethiopian History የሚሰኝ ሲሆን በርካታ መረጃዎች በውስጡ ይገኛሉ። ሴቶች በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊ እና የባህላዊ ህይወት ውስጥ ያላቸውን ሚናም በተመለከተ እ.ኤ.አ 1990 ዓ.ም ጽፈዋል። የሴተኛ አዳሪነት ታሪክ መቼ እንደነበር እና እንዴት እንደተስፋፋ የሚገልፀውንም ጥናታቸውን እ.ኤ.አ በ1974 ዓ.ም The History of prostitution in Ethiopia በሚል ርዕስ አስነብበዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ያልፃፉበት ርዕሰ ጉዳይ የለም ብሎ መናገር ይቻላል። ለምሳሌ A cultural History of Ethiopia በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ብቻ እጅግ በርካታ የሆኑ የኢትዮጵያን ባህላዊና ማኅበራዊ ታሪኰችን እናነባለን። በአያቱ ኢትዮጵያዊ ስለሆነው የሩሲያ ታላቅ ደራሲ ስለሆነው አሌክሳንደር ፑሽኪን እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም Pushkin’s Ethiopian ancestry የተሰኘ ጽሁፍ አቅርበዋል። የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያን የባርያ ንግድ ታሪክ ጽፈዋል። ከኢትዮጵያ በባርነት ንግድ ምክንያት የወጡት ዜጐች በአሁኑ ወቅት የት እንዳሉ ሁሉ የሚጠቁም የጥናትና ምርምር ስራቸው ነው። በዚህ በባሪያ ንግድ እና ልውውጥ ጉዳይ ብቻ አያሌ ጽሁፎችን አበርክተዋል። ባርነት የሚካሄድባቸው የኢትዮጵያ ገበያዎች የትኞቹ እንደነበሩ ሁሉ ስዕላዊ መግለጫዎችን በማሳየት የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መፃህፍት ያስነብቡናል።

የኢትዮጵያን ወታደራዊ ታሪክ እና የጦርነት ስፍራዎቿን ታሪክ በዝርዝር በመፃፍ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ከገናና ፀሐፊዎች ምድብ የሚቀመጡ ናቸው። እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም The Battle of Adwa በሚል ርዕስ ጽፈዋል። የአድዋን ጦርነት ያሳዩበት ጽሁፍ ነው። ከዚህም ሌላ የኢትዮጵያን ሚሊቴሪ ታሪክ በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም The Ethiopian Army of former times በሚል ርዕስ ትልቅ የታሪክ ሠነድ አበርክተዋል። በዚህ ዙሪያ እጅግ በርካታ የኢትዮጵያን የጦርነት ታሪኰችን ጽፈዋል። በውስጡም የአያሌ የኢትዮጵያን አርበኞች ታሪክ እና ገድል እናገኛለን።

በኢትዮጵያ የትምህርት ታሪክ ላይም ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አያሌ መረጃዎችን ጽፈዋል። ለምሳሌ ትምህርት መቼ እንደተጀመረ፣ የኢትዮጵያ የሕትመት ታሪክ፣ የጋዜጦችን ታሪክ፣ የመፅሐፍት ሕትመት ታሪክ፣ የቤተ-መፃህፍት ታሪክ እና እውቀትን በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ሰፊ ጥናት አቅርበዋል። ይህም ጥናታቸው The Foundations of education, printing, newspapers, book production Libraries and literacy in Ethiopia ይሰኛል። በውስጡ አያሌ የኢትዮጵያ የታሪክ መረጃዎች አሉት።

ከዚሁ ጥናት በተጨማሪ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው የኢትዮጵያ ትምህርትና የመማሪያ መፃህፍት ታሪክ፣ እንዲሁም የኢትዮጵያን የዕውቀቶችም ምንጭ እና የአስተሳሰብ ርቀትን ሁሉ በተመለከተ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ብዙ ፅፈዋል።

በኢትዮጵያ የኪነ ህንፃ ታሪክ ላይ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ፅሁፎችን በማበርከት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሰፊ ድርሻ አላቸው። በአክሱም ሀውልቶች፣ በቅዱስ ላሊበላ አስደናቂ ኪነ-ህንፃዎች፣ በጐንደር የህንፃ ጥበብ እና ርቀት፣ በሀረር የጀጐል ግንብ ታሪክና የሀረር የአርኪዮሎጂ ውጤቶችንና ትንታኔ፣ ከርሱ ጋር ተያይዞ የኪነ-ህንፃን ባህልና ምጥቀት በኢትዮጵያዊያኖች ዘንድ እንዴት እንደሆነ ለአለም አሳውቀዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ላለፉት 60 ዓመታት የኢትዮጵያን ህዝብና ባህል እንዲሁም ጥንታዊ ስልጣኔ እየፃፉ ትውልድን ሲያስተምሩ ቆይተዋል።

ሪቻርድ ሆይ፤ ስላንተ የሚጻፈው ይህ ብቻ አይደለም። ገና ብዙ   እንጽፍልሀለን።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 15

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us