ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (268)

"የድሮዋ በረራ (የአሁኗ አዲስ አበባ) የአምሃራ፤ ጉራጌ እና ጋፋት ክርስትና ተከታዮች ይኖሩባት የነበረች ከተማ ነች"

 

(ዶ/ር ሺመልስ ቦንሣ)

 

በመጀመሪያ

 

የዛሬ አንድ መቶ ሠላሳ አንድ አመት እንደ ኢትዮጵያ አቆጣጠር በ1878 ንጉሰነገስት ምንሊክ ወደ አርሲ ሰራዊታቸውን ይዘው ይዘምታሉ። ባልተቤታቸው እቴጌ ጣይቱ ደግሞ እንጦጦ የነበረውን የመንግስት መቀመጫ ወደ አሁኗ አዲስ አበባ ያዛውራሉ። ለጤና ተመራጭ የሆነው ፍልውሃ ፊንፊን ይልበት የነበረው ቦታ ለከተማው መቀየር አንዱ ግብዐት ቢሆንም የአድዋ ድል፣ የመንግስቱ መረጋጋት፣ የእንጦጦ ቀዝቃዛነትና ባካባቢው የነበረው የማገዶ እንጨት እጥረት የአገሪቷን ዋና ከተማ ወደ አዲስ አበባ ለመቀየር ተጨማሪ ምክንያቶች ሆነው አገልግለዋል። ንግስቲቷ የአገሪቷን መናገሻ አዲስ አበባ ብለው ሲሰይሟት ሌላ ፡ ማለትም ስድስተኛ፡ ምክንያት እንድንፈልግ እንድንመረምርም ያደርገናል፣ ታሪክ።


በስም ወይም ስያሜ ውስጥ ምን አለ? አዲስና አበባ አዲስ አበባ የሁለት ቃላት ጥምር ውጤት ነው፣ አዲስ እና አበባ። የቦታውን ልምላሜና ውበት ከሚወክለው አበባ ከሚለው ስያሜ ይልቅ እንደገና መጀመርን፣ መታደስን፣ መነሳትን የሚያሳየው አዲስ የሚለው ቃል የተለቀ ትርጉም የተሸከመ ስም ይመስላል። ባንድ በኩል ስያሜው የውጭ ወራሪ ጠላትን በማሸነፍ ከመጣው መረጋጋትና እርግጠኝነት በተጨማሪ ስለወደፊቱ የነበረውን ብሩህ ተስፋን፣ ወደፊት ማደግን መመንደግን፣ በአለም ማህበረሰብ ውስጥ ተገቢውን ቦታ አግኝቶ መከበርን ሲያመለክት በሌላ በኩል ደግሞ ወደሁዋላ ተመልሶ ማስታወስን፣ የጠፋን መመለስን፣ የፈረሰ መገንባትን፣ እንደገና መታደስን ያሳያል። እስቲ በሁለተኛው ትርጉም ላይ በማተኮር ወደሁዋላ ተመልሰን የከተማዋን ታሪክ መረጃዎቹ በሚሉት መሰረት እንመርምር።

ከተማና ታሪክ፣ ከበራራ እስከ አዲስ አበባ

 

የከተሜነት ታሪክ በኢትዮጵያ ውስጥ ጥንታዊነቱን ለመረዳት በትንሹም ቢሆን የአገሪቷን ታሪክ ማንበብ ከተቻለም የከተሜነት ስልጣኔዋን የሚመሰክሩ የከተሞች ፍርስራሾችን {ለምሳሌም የሃን፣ አዱሊስን፣ ቆሃይቶን}፣ ወይንም እስካሁን ያልጠፉትን፣ ህይወት ያለባቸውን እነአክሱምን፣ ሐረርን፣ ጎንደርን መመልከት ይበቃል። በስነህንጻ፣ በስነጽሁፍ፣ በስነመንግስትና በኪነጥበብ አክሱም የደረሰችበትን የስልጣኔ ከፍታ የተረዳው ማኒ የተባለው ፐርሻዊ ጸሓፊ አክሱማዊት ኢትዮጵያን ከክርስቶስ ልደት በኋላ በአራተኛው ክፍለዘመን ከነበሩት አራት ታላላቅ ስልጣኔዎች አንዷ ናት ብሎ ምስክርነቱን ሰጥቷል። ሃረርና ጎንደርም የከተማነት ዝናቸው በብዙ ቦታ የናኘ መሆኑ ሰፊው ታሪካቸው ቆመው የሚታዩትም የስነሕንጻ ቅሪቶችም ማረጋገጫዎች ናቸው።


ይህንን ስንመለከት የአሁኗ አዲስ አበባ የዚህ ጥንታዊና ጥልቅ የከተማ ስልጣኔ ወራሽ እንጂ ጀማሪ እንዳይደለች እንረዳለን ማለት ነው። እስቲ ስለአዲስ አበባ ትንሽም ቢሆን ታሪክን ወደኋላ እንበል። የኢትዮጵያ የታሪክ ድርሳናትም፣ ሆነ የውጭ ሀገር ጸሐፍት የሚያረጋግጡት አሁን ሸዋ ተብሎ የሚጠራውና የአገሪቱ መናገሻ አዲስ አበባ የሚገኝበት አካባቢ ከዛሬ 700 አመት በፊት ማለትም የሰለሞናዊው መንግስት ከተመሰረተበት ከ13ኛው ክፍለዘመን ጀምሮ የአገሪቱ ቁልፍ የፖለቲካ፣ የወታደራዊ፣ የኢኮኖሚና፣ የባህል ማዕከል ሆኖ ያገለግል እንደነበረ ነው። በጊዜው የነበረው ማዕከላዊው መንግስት ከቦታ ቦታ ተዘዋዋሪ ቢሆንም በተለያዩ የአገሪቱ አካባቢዎች ከተሞችን የመሰረተ ሲሆን ትልቁና በተደጋጋሚ የሚጠቀሰው ግን በራራ የተሰኘው ከተማ ነበር። ወረብ በራራ የምትገኝበት ቦታ ሲሆን በመሐከለኛው ዘመን ታላላቅ አብያተ ክርስቲያናት እና የነገስታቱ ቤተመንግስት የተሰራበት የነበረ በ16ኛው ክፍለዘመን ደግሞ ብዙ የውጭ ሀገሮችን የጎበኙት ፣ አባ ዳንኤል የተባሉ ኢትዮጵያዊ መነኩሴም ከኢየሩሳሌም ጋር ሁሉ ያመሳሰሉት ሀብታም አካባቢ ነበር። ሺሃብ አድ ዲን {በቅጽል ስሙ አረብ ፋቂህ} የተባለው የመናዊ የፍቱህ አል ሃበሻ {የሃበሻመወረር} መጽሃፍ ጸሐፊ የግራኝ አህመድን ጦር በማጀብ ወረብንና በራራን ያየ ሲሆን ወረብን የሀበሾች ገነት ብሎ ጽፎላታል።


የበራራ ከተማ በአሁኗ አዲስ አበባ አካባቢ በተለይም እንጦጦ ላይ የተመሠረተ ሲሆን የኢትዮጵያ መዲናነት ታሪኩ የሚጀምረው በአጼ ዳዊት ዘመነ መንግስት {እኤአ1380-1413} ሲሆን የሚያበቃውም በአህመድ ኢብን ኢብራሂም አል ጋአዚ {በቅጽል ስሙ ግራኝ አህመድ} ጦር በሚቃጠልበት የአጼ ልብነ ድንግል {እኤአ 1508-1540} ዘመን ነው። እኤአ በ1450 ለመጀመሪያ ጊዜ ከተማው ፍራ ማዉሮ የተባለ ቬኒሲያዊ {ጣልያናዊ} ባዘጋጀው የዘመኑ ፈር ቀዳጅ በሆነው የአለም ካርታ ላይም ለመስፈር በቅቷል።


ከማዉሮ ካርታ በተጨማሪም በዘመኑ የነበሩ ኢትዮጵያዉያንና የውጭ ሰዎች ስለበራራና አካባቢው ብዙ መረጃዎችን ትተውልን አልፈዋል። አንዳንዶቹን ለመጥቀስ ያህል አሌሳንድሮ ዞርዚ የተባለ የቬኒስ ጣልያናዊ {15ተኛዉና 16ተኛው ክፍለዘመን}፣ የመናዊው ሺሃብ አድ ዲን {16ተኛው ክፍለዘመን}፣ እና አዉሮፓ የነበሩ የኢትዮጵያ መነኮሳት ፡ አባ ዞርጊ፣ አባ ሩፋኤል፣ አባ ቶማስና አባ እንጦንዮስ {15ተኛዉና 16ተኛዉ ክፍለዘመን} ይገኙበታል። እኤአ በ1529 ሽምብራ ኩሬ {በደብረዘይት ወይም ቢሾፍቱና ሞጆ መሃል ያለ ቦታ} በተደረገ ጦርነት ንጉስ ልብነ ድንግል መሸነፉና ወደሰሜን ማፈግፈጉ ወረብንና የአገሪቱ መዲናን በራራን ለጥቃት ያጋለጠ ሲሆን እኤአ በ1530 ቦታዎቹ በግራኝ አህመድ ጦር ለመያዝ ከተማዋም ለመቃጠል በቅተዋል። እንደሺሃብ አድ ዲን ትረካ ከሆነ የግራኝ ሰራዊት በአስር ቀናት ውስጥ ከአዋሽ ወንዝ መነሻ {የአሁኗ ግንጪ} ተነስቶ በራራ በመድረስ አጭር ቆይታ አድርጓል፣ ከበራራም ሆኖ ግራኝ የተወሰኑ ወታደሮቹን የስድስት ቀን የእግር መንገድ ወደሚፈጀው ደብረ ሊባኖስ ልኮ እንዳቃጠለ ይዘረዝራል። የተቃጠለው የኢትዮጵያ መዲና የነበረው በራራ ከተማ የሚገኝበትን የወረብ ግዛት እንዲያስተዳድር ሙጃሂድ የተባለውን ታማኙን መሾሙንም ይጽፋል።


ከዚህ ጊዜ አንስቶ እስከ 19ተኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ስለበራራ የሚዘግብ ምንም የጽሁፍ መረጃ አልተገኘም። በ19ተኛው ክፍለ ዘመን መጨረሻ አካባቢ ግን የጥንቱን በራራ ታሪክ የሚያስታዉሱ ግኝቶች መታየት ይጀምራሉ። እኤአ በ1881 በንጉስ ምኒልክ የሚመራው የሸዋ፣ እኤአ ከ1889 በሁዋላም የኢትዮጵያ መንግስት መዲናውን እንጦጦ ላይ ያደርጋል። እንደዘመኑ ትርክት ከሆነ {ድርሳነ ራጉኤል ላይ እንደተጻፈው} የንጉስ ምንሊክ እንጦጦ ላይ መከተም ከስትራቴጂካዊ ጠቀሜታ በተጨማሪ ታሪካዊ ትርጉም ነበረዉ፣ እሱም ታሪክ የዘከረዉን የጥንቱን የአጼ ዳዊት ከተማን እንደገና መገንባት፣ ወደአገሪቱ መዲናነትም መመለስ ነበር። ንግርቱም ታሪካዊ መሰረት እንደነበረው የሚያመላክቱ መረጃዎች በእንጦጦ {የጥንቱ በራራ ክፍል} የተገኙ ሲሆን ይህንንም በጊዜው ሀገሪቷን የጎበኙ የውጭ ሀገር ሰዎች {ዲፕሎማቶች፣ ተጓዦችና ወታደራዊ ባለሙያዎች} ዘግበዉታል። ቻርለስ ማይክል፣ ሲልቬይን ቪኘራስ፣ ሻለቃ ፓወል ኮተን፣ አልበርት ግሌይቸን፣ እና ቸዛሬ ኔራዚኒ፣ ጥቂቶቹ ሲሆኑ ሁሉም በቦታው የነበረዉን ጥንታዊ የመከላከያ ቅጽሩን ተመልክተው ስለጥንካሬዉና ግዙፍነቱ አድናቆታቸውን በጽሁፍ አፍረዋል። እንጦጦ ላይ የፔንታገን ቅርጽ {አምስት ጫፎች ያሉት} ያለው በዙርያውም 12 መመልከቻ ማማዎች የያዘ እንደመከላከ የሚያገለግል ቤተመንግስትና ግንብ የተገኘ ሲሆን ርዝመቱም 520 ሜትር ከፍታውም እስከ 5 ሜትር እንደሚደርስ ታውቋል። የስነህንጻና አርኪዎሎጂ ባለሙያዎች {ለምሳሌም ዴቪድ ፊሊፕሰን፣ ማይክል ዎከርና ማርክ ቪጋኖ እንደተነተኑት ግንቡ እኤአ ከ1550 በፊት የነበረዉን የፖርቱጋልና ስፔን የመከላከያ ግንብ አሰራር ዘዴ የተከተል ሲመስል ቢያንስ የ400 አመት ወይም በላይ ዕድሜ ያለዉና በ16ተኛው ክፍለዘመን መጀመሪያ አጋማሽ ምናልባትም በአጼ ልብነ ድንግል የተገነባ እንደሚሆን ነው።

 

የአዲስ አበባ ምንነት

 

እንግዲህ በጥንቷ በራራና በአሁኗ አዲስ አበባ መሐከል ታሪካዊ ግኑኝነት እንዳለ ካየን አሁን ደግሞ የሁለቱን ከተሞች በተለይም የአዲስ አበባን መልክ ወይንም ዋና መገለጫ ባህርይ ምን እንደሚመስል እንመልከት። የኢትዮጵያ ከተሞችና መዲናዎች {ለምሳሌም አክሱም፣ ጎንደር} ልክ እንደአገሪቷ ህብረብሄራዊ ገጽታ የነበራቸው ሲሆን በውስጣቸው የተለያየ ቋንቋ ተናጋሪ፣ የተለያየ እምነትና ባህል ተከታይ የሆኑና፣ በተለያየ የስራ ዘርፍ የተሰማሩ ኢትዮጵያዉያን እንዲሁም የዉጭ ሀገር ተወላጆች የሚኖሩባቸው ቦታዎች ነበሩ። ጥንታዊቷ አክሱም በሶስት ቋንቋ {ግዕዝ፣ግሪክ፣ ሳባ} የምትጽፍ፣ ከሶስት ቋንቋ በላይ የምትናገር፣ ከኢትዮጵያዉያን በተጨማሪ ግብጻዉያን፣ የመረዌ {ሱዳን} ሰዎች፣ የመናዉያን፣ የምስራቅ ሜድትራንያን {ፊንቄያዉያን፣ ግሪኮች፣ የጥንት ሶሪያዉያን} ተወላጆች እንዲሁም ህንዶችና ቻይናዉያን የኖሩባት ወይም ደግሞ የሰሩባት ታላቅ ከተማ ነበረች። ጎንደርም ብትሆን የክርስትና፣ የእስልምናና የአይሁድ እምነት ተከታዮች አብረው ኖረው {ተለያይተው የሰፈሩ ቢሆንም}፣ በስራና በህይወት ተስተጋብረው መልኳንና ታሪኳን ውብና ዥንጉርጉር አድርገው የቀረጿት ከተማ እንደነበረች ታሪኳ ይመሰክራል። ሀረርም ከአራቱ የእስልምና ቅዱሳን ቦታዎች አንዷ ስትሆን በብዝሀነቷ እና በእምነት ማዕከልነቷ የምትታወቅ፣ በመቻቻል ታሪኳ የተመሰገነች በዚህም እንደ ታዋቂዉ የፈረንሳይ ገጣሚ አርተር ራምቦ እና እንግሊዛዊዉ ሪቻርድ በርተን ያሉ የውጭ ሰዎችን ለመማረክ የቻለች ምስራቃዊ እንቁ ነበረች፣ ነች።


የበራራም ታሪክ ቢሆን በብዝሃነት ያሸበረቀ እንደነበረ መረጃዎች ያሳያሉ። በከተማዉም ሆነ በዙሪያው ባሉ እንደ ወረብ ባሉ ግዛቶች ይኖር የነበረው ማህበረሰብ በብዛት ከአምሃራ፣ ከጉራጌ እና ከጋፋት {ሶስቱም ተቀራራቢ ቋንቋዎችን ይናገራሉ } የተዉጣጣ እና የክርስትና እምነት ተከታይ የነበረ ሲሆን በተጨማሪም የሌሎች ቋንቋ ተናጋሪዎችና እምነት ተከታዮች ይገኙ እንደነበረ ይታሰባል። ለዚህም ምክንያቱ ከተማው ከሌሎች የአገሪቱ ክፍሎች በተለይም ከምስራቅ ኢትዮጵያ በዛም በኩል አድርጎ ከአረቡና የህንዱ ስልጣኔ ጋር በንግድ እና በባህል የተገናኘ ስለነበረ ነው። በበራራ የታሪክና የስነህንጻ አሻራ ላይ የተገነቡት ሁለቱ ወራሽ ከተሞችም {እንጦጦና አዲስ አበባ} የነዋሪዎቻቸው ያሰፋፈር ታሪክ ከዚህ በተለየ መንገድ የተቃኘ አልነበረም፣ ይልቁንም የበፊቱን ታሪክ መሰረት አድርጎ ፣ ብዝሃነትን አቅፎና ደግፎ፣ ኢትዮጵያዊነትን ሆኖና ተላብሶ የተፈጠረ ቅኝት፣ ያደገ ማንነት ነው ያላቸው፣ በፊትም አሁንም።


አዲስ አበባ ስትመሰረት የነበራትን ጥልፍልፍና ድርብርብ ታሪክ በ19ኛውና በ20ኛ ክፍለዘመን መባቻ ላይ በሃገርኛና በጎብኝዎች የተጻፉ ስራዎች ዘግበውታል። ነገስታቱ በተለይም አጼ ሀይለ ስላሴ ከተማዋ ዘመናዊ ብቻ ሳይሆን ብሄራዊ ሆና እንድትፈጠር ወይንም እንድታድግ ያቀዱና የሰሩ ስለነበር አዲስ አበባ ከተማም፣ የሀገርም ምልክት ሆና በእሷ ውስጥ ኢትዮጵያን በኢትዮጵያ ውስጥም እሷን እንዲታይ፣ እኛም እንድናይ ሆና ነበር የተቀረጸችው። በእርግጥ በአገሪቱ መሪዎች እና በከተማ ቀራጮች አእምሮ ውስጥ የታለመችው አዲስ አበባ እንደታሰበችው ሁሉ መሬት ላይ ባትሰራም {ለምሳሌ የመሰረታዊ አገልግሎቶች እጥረት፣ የስራ አጥነት፣ የሀብት ልዩነት ቢስፋፋባትም } ከተማዋ የኢትዮጵያውያን ሆና ኢትዮጵያን ከነዥንጉርጉር ውበቷና ከነውስብስብ ችግሯ መስላና፣ ተመስላ እስካሁን አለች፣ ትኖራለች። አዲስ አበባ፣ አዱገነት ሸገራችን ከብዙ የአፍሪካዉያን ከተሞች በተለየ ድሃና ሀብታም ተሰባጥረው የሚኖሩባት፣ ነዋሪዎቿን ከነብዝሃነታቸው ሳትለይ አቅፋ የኖረች፣ ያኖረች፣ የምታኖር የኢትዮጵያ የልብ ትርታ፣ ነርቭ ማዕከል የሆነች ኦ አዲስ አበባ “ብረሳሽ ቀኜ ትርሳኝ“ የምንልላት ከተማችን፣ ችግሯም ችግራችን፣ ፍቅራችን እንደገናም ተስፋችን፣ የሆነች ማረፊያችን ሆናለች።

 

የአዲስ አበባ ማንነት

 

ይህችን ስብጥር የሆነች ከተማ፣ ንብርብር ታሪክ የተሸከመች ምድር፣ ከመሪዎቿ በላይ የብዙሃን ነዋሪዎቿ ድምር ውጤት፣ የእጅ ስራ ነጸብራቅ ሆና የኖረች ግማደ-ኢትዮጵያ የማን ናት? በብዝሃነት ጥልፍልፍ ተጸንሳ ለተወለደች፣ አድጋም ለጎለመሰች አዲስ አበባ ምንነቷና የማንነቷ ምስጢር በአንድነት ተጋምዶ፣ በልዩነት ውበት አሸብርቆ ደምቆ የተፈጠረ የሃገርነት ቋጠሮ ነው። አዲስ አበባ ልክ እንደኢትዮጵያ የነዋሪዎቿ ስብስብ ውጤት ብቻ ሳትሆን፣ ከድምርነትም በላይ እጅግ የጠበቀ፣ የጠለቀ ጥልፍ ስብጥር ናት። ለመሆኑ እዲስ አበባን ለመፍጠር ያልተጋ ኢትዮጵያዊ እጅ የት አለ ኦሮሞው ከአማራው፣ ጉራጌ ከትግሬው፣ ዶርዜ ከሀረሪው፣ ሶማሌ ከወላይታው፣ ምስራቁ ከደቡብ፣ ሰሜኑ ከምዕራብ፣ ወንዱ ሴቱ፣ ልጅ አዋቂዉ፣ አማኙ የማያምነው፣ ነጋዴው ከምሁሩ፣ ሀገሬዉ ከሌላው ተዋዶ፣ ተዋልዶ፣ ተናግዶ፣ ተቀናጅቶ የፈጠራት፣ ከተማ ከሚባል ነገር በላይ የሆነች ምስጢር አይደለችምን? ከቦታነት በላይ የዘለቀች ሁሉም እምነቷን ካመኑ፣ ሕይወቷን ኖረው ትርጉሟን ካወቁ አባል የምታደርግ፣ እጆቿን ዘርግታ የምትቀበል፣ የራሷ የምታደርግ ትልቅ ሃሳብ {Addis Ababa as an Idea} አልሆነችም? አዲስ አበባ አግላይ ከሆነ የኔነት፣ የኔ ናት ከሚል ህሳቤ ወጥታ፣ ርቃ አልፋ ሄዳ፣ የኛነት፣ የእኛ ናት ወደሚል ሰብሳቢ ሃሳብነት ያደገች ከተማ ሆናለች።


ይህ ማለት ግን ሁሉም እኩል ነበር? እኩል ታይቶስ ነበር? ብዙው አዲስ አበቤ አልተገለለም? እስቲ በምሳሌ እናስረዳ። በአጼ ሃይለስላሴ ዘመን በ1960ዎቹ አመታት በቁጥር 1768 የሆኑ ግለሰቦች 58% የሚሆነውን የከተማውን ቦታ ተቆጣጥረው ነበር። 24000 የሚሆኑት የከተማው ነዋሪዎች 7 ነጥብ 4 በመቶ {በግለሰብ 150 ካሬ ሜትር ማለት ነው} የከተማውን ቦታ ሲይዙ ከግማሽ በላይ የሚሆነው የከተማው ህዝብ መሬትም ሆነ መኖርያም አልነበረውም። በንጉሳዊው ዘመን፣ ከስርዓቱም መውደቅ በሁዋላ ባሉት መንግስታት በተለይ አሁን ጥቂቶችን በጠቀመ ልማትና ዘመናዊነት ስም ከተሜው ከኖረበት ቀዬው እየተነሳ ይፈናቀላል፣ ከኑሮውም ከማህበራዊ ህይወቱም ይቆራረጣል። በአዲስ አበባና በሌሎች ከተሞች ዙሪያ የሚኖሩት አርሶአደሮችም {ኦሮሞም አማራም ትግሬም ሲዳማም እና ሌሎች ኢትዮያውያን} በአነስተኛ ካሳ መሬታቸውን ይቀማሉ፣ ሰርቶ የመኖር መብታቸውን ይነጠቃሉ። እንግዲህ የአዲስ አበባንና የሌሎች ከተሞቻችንን ታሪክ ስንተርክ እነኝህንና ሌሎች ታሪካዊ በደሎችን፣ ዘመናዊ ነጠቃዎችን የተሸከመ ከተሜነትና ዘመናዊነት ይዘን መሆኑን ሳንዘነጋ ነው።


አዲስ አበባና የዘመኑ ትርክት በአሁኑ ሰዓት፣ እንደ በፊቱ ሁሉ፣ የአገሪቱ መዲና አዲስ አበባ ቅራኔዎች የሚፈጠሩባት፣ እንዲሁም የሚንጸባረቁባት ቦታ ሆናለች። ውጥረቶቹ በመሠረታዊነት መደባዊ ሆነው በብሄር ማንነት መነጽር ይተነተናሉ፣ በዛም ላይ ተንተርሶ ህዝብን ለትግል ማደራጃ ሆነው ያገለግላሉ። በአሁኑ ጊዜ ሁለት ትርክቶች የከተማውንም ሆነ የአገሪቱን ትኩረት ስበው ይገኛሉ። ሁለቱም ታሪክን በተለያየ መንገድ ይመለከታሉ የራሳቸውንም በደሎች ያጣቅሳሉ። አንደኛው ህብርብሄራዊ ሆኖ ረጅም የታሪክ ምልከታ ይዞ አዲስ አበባን፣ ከፍ ሲልም ኢትዮጵያን በህብረብሄራዊ መነጽር እያየ በከተማውም ሆነ በአገሪቱ ያሉ የተንከባለሉ ብሶቶችን በመደብ መነጽር ይተነትናል። ሁለተኛው ብሄርን ማዕከል አድርጎ በቅርቡ የታሪክ እይታ ተመስርቶ ከተማውን፣ በከተማዉና በአገሪቱ ያሉ የተከማቹ በደሎችን በብሄር መነጽር ይሞግታል፣ አማራጮችንም ይጠቁማል።


ሁለቱም እይታዎች እነሱም ላይ የቆሙ ትንተናዎች የየራሳቸው እዉነቶች አሏቸዉ። የከተማዉን ብሎም የአገሪቷን ታሪክ እና ነባራዊ ሁኔታ በራሳቸው መንገድ ይተርካሉ፣ ይሞግታሉ። ነገር ግን አዲስ አበባን በሁለቱ መነጽሮች ብቻ መመልከት የከተማዋን በዛውም የአገሪቷን ንብርብር እና ቁልፍልፍ ታሪክና እውነት አበጥሮ፣ አብጠርጥሮ ለመረዳት የሚያስችል መንገድ አይሆንም። የጎደለ እይታን ይፈጥራልና። በተለይ ደግሞ መጤ እና ነባር የሚለው ትርክት በአንድ አገር ዜጎች መሐከል ደረጃ በማውጣት አንደኛና ሁለተኛ ዜግነትን በመፍጠር የማግለል አንዳንዴም የመንቀል ፖለቲካን ያመጣል። በሰዎች ህይወትም ላይ የሚወስን ነውና አደገኛም ነው። በቅርቡም በመንግስት የቀረበው “የልዩ ጥቅም መብት“ ከፍ ሲልም በአንዳንድ የዘውጌ ልሂቃን የተነሳው “የባለቤትነት“ ጥያቄ በከተማውም ሆነ በአገሪቱ ያለውን ውጥረት ያሳያል። የአዲስ አበባ የልዩ መብትና የባለቤትነት ፖለቲካ በኢትዮጵያ እየጦዘ፣ እንዲጦዝ እየተደረገ ያለው የዜግነት፣ የአገርነትና፣ የአገር ባለቤትነት ትልቅ ጥያቄ መገለጫ ነው። ታዲያ ምን ይሻላል።


የአዲስ አበባ ምሳሌነት አዲስ አበባ በብዙ መንገድ የኢትዮጵያ ተምሳሌት መሆኗ በየቀኑ የሚታይ እውነታ ነው ከተማዋን ማወቅ ማለት አገሪቷን መረዳት ማለት ነው። የአዲስ አበባን ችግሮች ተረድተን መፍታት ከጀመርን የኢትዮጵያን ጥያቄዎች የመሞገት፣ ፈተናዎቿንም የመጋፈጥ ታላቅ ስራ ጀመርን ማለት ይሆናል። ከተማዋን የምንመለከትበት መነጽር ፣ ከፍታዎቿን፣ ዝቅታዎቿንና ተስፋዎቿን የምንተነትንበት መንገድ ለአገሪቷም ይሰራልና ለጊዜው እንደዚህ ብንጀምርስ፣ አንደኛ፣ እይታዎቻችን በብሄር ወይንም በመደብ ምልከታ ከማጥበብ፣ እኛም ከመጥበብ ሰፋ አድርገን፣ ሁለቱንም ተቀብለን ሌሎችም አማራጮች እንዳሉ ግን አጥብቀን ተረድተን፣ እንሱንም ፈልገን፣ ሁሉን አቀፍ አገራዊ እይታ ብንፈጥርስ (avoiding the danger of a single story)


ሁለተኛ፣ ከተማችን እንዲሁም አገራችን የብዙዎች እኛነቶች ጥምር ውጤት መሆኗን አምነን ያንዳችን ችግር ወይም ብሶት እንደራሳችን ወስደን እይታቸውንም ዋጋ ሰጥተን ያጋመዱንን ገመዶች ብናጠብቅስ (having radical empathy for fellow countrymen) ሶስተኛ፣ በእኔነት እና በልዩነት ብቻ የገነገነውን ፖለቲካና ትርክታችንን በእኛነት ላይ፣ ድልድይ በመስራት ፣ ከእኛ ባሻገር ካሉ የኛዎች ጋር ባለን አንድነት ላይ አትኩረን። ብንሰራስ (Bridge building, crossing borders)

 

በፕሮፌሰር ጌታቸው መታፈሪያ

 

መግቢያ


ቋንቋ የሰው ወይም የአንድ ህብረተሰብ የመግባቢያ ስልት ብቻ ሳይሆን የማንነት መገለጫም ነው። ስለዚህ ቋንቋን እንዳይጠቀሙበት በልዩ ልዩ ዘዴ መገደብ ወይም ቋንቋው አላድግ ብሎ ከከሰመ የቋንቋው ተጠቃሚ ህብረተሰብ ባዶ ቀፎ ይሆናል። የማንነት ቀውስ ውስጥም ይገባል።


ቅኝ ገዥዎች የቅኝ ግዛታዎቻቸው አገሮች ቋንቋዎች እንዲሞቱ፣ በቋንቋዎች መናገርና ባህላዊ እሴቶቻቸውን መከተል ህገወጥ መሆኑን አስረግጠው ነበር። ምክንያቱም የተገዥው ክፍል ቋንቋ መጠቀም ለምሳሌ: (የአፍሪካውያኖች) ኋላቀርነትን አመላካች ሲሆን የአውሮፓዊያኖችን ቋንቋ መማር የሥልጣኔ ምልክት አድርገውት ነበር። ስለዚህም የአውሮፓውያን ቋንቋ በአፍሪካውያኖች ላይ ተጭኖባቸው ነበር። የቋንቋ ቅኝ አገዛዝ (lingustic Imperialism) ይባላል። የአፍሪካ አገሮች ነፃ ወጥተው ሰንደቅ ዓላማቸውን ቢያውለበልቡና በአገራቸው ሰዎች ቢተዳደሩም ቋንቋቸው ግን ከኢትዮጵያ በስተቀር የቅኝ ገዥዎችን ወርሰው የእንግሊዝኛ፣ የፈረንሳይኛና የፖርቹጊዝ ቋንቋ ተናጋሪ አፍሪካኖች ተብለው ይጠራሉ። ስለሆነም አፍሪካዊ የእናት ወይም አፍ መፍቻ ቋንቋዎች ተዳክመዋል። አሁን የአፍሪካ የትምህርትና የምርምር ተቋማት የአፍ መፍቻ ቋንቋ መዳከምና የአውሮፓውያንን ቋንቋ መጠቀም በመማርና በማስተማር ሂደት ላይ ያመጣውን አሉታዊ አስተዋጽኦ እያጠኑ ነው።

 

የአፍ መፍቻ ቋንቋ እውቅና ማግኘትና ጠቀሜታው


የእናት ወይም የአፍ መፍቻ ቋንቋ አወንታዊ አስተዋጽኦን በመገንዘብና ቅርስ መሆኑ ታምኖበት የተባበሩት የዓለም መንግሥታት ድርጅት በየዓመቱ የካቲት (Februray 21) ዓለም አቀፍ የእናት ቋንቋ ቀን ብሎ ደንግጓል። እንዲሁም ዓለም አቀፍ የቋንቋ ዓመት ታውጇል። ይህ ሁሉ የአንድ አገር ቋንቋ መዘከር፣ መከበርና እውቅና ማግኘቱ አስፈላጊ ሆኖ መገኘቱን ያመለክታል። ቁም ነገሩ ግን ለራሳቸው ቋንቋ ክብር የሚሰጡ፣ የሚኮሩበትና ከፍ ከፍ የሚያደርጉት የቋንቋው ተናጋሪና ባለቤቶች እራሳቸው መሆን አለባቸው። የጋራ ቋንቋ (ዎች) ተመርጦ(ው) የወል ወይም ብሔራዊ ቋንቋ(ዎች) መኖሩም አስፈላጊ ነው። ይህ ህዝቡን ያቀራርባል። እንዲሁም ያስተሳስራል። እንደ ቋንቋው ተነጋሪ ቁጥርና ትስስር ታይቶም ከአንድ የበለጡ ቋንቋዎች ብሔራዊ ቋንቋ ይሆናሉ። ይህ ሁኔታ እንደ ኢትዮጵያ ላሉት አገሮች የፖለቲካ አንድምታ ብቻ ሳይሆን ባህላዊ፣ ኤኮኖሚያዊና ስነልቦናዊ ትስስርን ያጎለብታል። በታሪካችንም ኩታ ገጠም የሆኑና ራቅ ያሉትም የኢትዮጵያውያን ቋንቋዎች እየተወራረሱና እየዳበሩ ኖረዋል። ይህም ይቀጥላል።


አፍሪካ በአሁኑ ጊዜ አንድ ቢሊዮን ህዝብ ሲኖራት ሁለት ሺህ አንድ መቶ የሚሆኑ ቋንቋዎች ያላት አህጉር ነች። እያንዳንዱ የአፍሪካ አገር ከአሥር ያላነሰ ቋንቋ አለው። አገራችን ኢትዮጵያ ከዘጠና በላይ ቋንቋዎች የሚነገሩባት አገር ነች። ለዚህም ነው አንዳንዶች ብዙኃነ ቋንቋ (MULTI-LINGUAL) ተናጋሪዎች ሆነው በማደጋቸው (ለምሳሌ አማርኛና አፋን ኦሮሞ ወይም ትግርኛ) አፍ መፍቻ ቋንቋ አንዱን መምረጥ (እኔንም ጨምሮ) የሚያስቸግራቸው። ይህ ታላቅ ፀጋ ነው። ኢትዮጵያን ከሌሎች የአፍሪካ አገሮች ልዩ የሚያደርጋትና የሚያኮራትም የእራሷ ሥነ ጽሑፍ ያላትና አገር በቀል ቋንቋ አማርኛ የምትጠቀም ነች። ወደፊትም አፋን ኦሮሞና ሌሎችም አገራዊና መንግሥታዊ ቋንቋ ሊሆኑ ይችላሉ። ይህንን ቅርስ (አገር በቀል ቋንቋ) መያዙና ማቆየቱ የውጪ አገር ቋንቋዎችን ለመማር ለምሳሌ እንግሊዝኛን ለመማር የቁልቁለት ጉዞ ያደርገዋል። ስለዚህ የእናት ወይም የአፍ መፍቻ ቋንቋ ጠቀሜታው ብዙ ነው።


አውሮፓውያን ለምሳሌ በአፍ መፍቻ፣ በእናትና በአገራዊ ቋንቋቸው ይኮሩበታል። በሌላ ቋንቋ እንዳይበረዝም በጣም ይጥራሉ። ፈረንሳዮች ቋንቋቸው በሌላ ቋንቋ ለምሣሌ በእንግሊዝኛ እንዳይበረዝ ከአገራዊ ልዑላዊነት እኩል ለቋንቋቸው ዘብ ይቆማሉ። ለነገሩ ቋንቋ ለአንድ አገር ልዑላዊነት መግለጫና የማንነት ማረጋገጫ ነው። በ1635 ዓ.ም. የተቋቋመው የፈረንሳይ የቋንቋ ማዕከል (አካዳሚ) እስካሁን ድረስ የአገሪቱን የቋንቋ ጥራትና ጥንካሬን ይከታተላል፤ ዘብ ይቆማል። አዲስ የሥራ ውጤቶች በእንግሊዝኛ ሲሠየሙ (ሲጠሩ) ፈረንሳዮች ግን ቋንቋቸውን በእንግሊዝኛ ላለመበረዝ ብለው በፈረንሳኛ ሥያሜ ያወጡለታል። በኢትዮጵያ በደርግ ዘመን እንዲሁ ከግዕዝ በመነሳት አንዳንድ አዳዲስ ቃላት ወደ አማርኛ ተተረጎመ ነበር። ስለዚህ አማርኛ በተለይ አሁን ከእንግሊዝኛ ቃላት ጋር ሳይዳቀል ወይም ሳይበረዝ በእራሱ የሚቆምና ሊዳብር የሚችል ቋንቋ ነው።

 

የአማርኛ ቋንቋ በእንግሊዝኛ ቃላት መበረዝ አሳሳቢነት


ከላይ እንደ መንደርደሪያ ሃሣብ ያቀረብኩት በአገራዊ ቋንቋ ዙሪያ ያሉትን አመለካከትና ታሪካዊ ይዘት ለማስጨበጥ ነበር። የዚህ የጽሑፌ መነሻ የሆነው ግን የአማርኛ ቋንቋ ጉራማይሌ እየሆነ በጣም አሳሳቢ መሆኑን ለማመላከት ነው። እኔ የቋንቋ ወይም የሥነጽሑፍ ምሁር አይደለሁም። ነገር ግን በተካንኩበት የፖለቲካ ሳይንስ ጥናት በመነሳት ይህ አማርኛንና እንግሊዝኛ ቃላትን ቀላቅሎ (አንዳንዴም ግማሽ በግማሽ) መነገሩ ወደኋላ የሚያስከትለው የፖለቲካ አንድምታ እና አሉታዊ አስተዋጽኦ ስለአሳሰበኝ ነው። አምናለሁ፤ ብዙ ሰዎች ስለዚህ ሁኔታ ሳያስቡ የቀሩ አይመስለኝም። የቋንቋ መምህሮቻችንም አሁን የተበረዘ ቋንቋ ያስተምራሉ ብዬ አላምንም።


ቀደም ብዬ በመንደርደሪያው ላይ እንዳስቀመጥኩት ዲቃላ ወይም ጉራማይሌ በተለይ ራቅ ካለ አገር በመጣ ቋንቋ ታሪካዊ ሂደቱም ለየት ካለ ቋንቋ (እንግሊዘኛ) እስኪሰለች ድረስ ማሰባጠሩ ማንነታችንን ክፉኛ ይፈታተናል ብዬ አምናለሁ። ከጊዜ በኋላ ብሔራዊ ቋንቋችን አማርግሊዝ (አማርኛና እንግሊዝኛ ቅይጥ) እንዳይሆን እሰጋለሁ። ለምሳሌ የዚንባብዌ ህዝብ አብዛኛው የሾና ቋንቋ ተናጋሪ ነው። በዚንባብዌ ዩኒቨርስቲ የሚማሩት የሾና ቋንቋ ተናጋሪዎች ሾና እንግሊዝ (SHONA- ENGLISH) ቋንቋ ፈጥረው የሾና ተማሪዎች የወፍ ቋንቋ ሆኗል። መደበኛ ቋንቋ ሳይሆን የተማሪዎቹ መግባቢያ ቋንቋ ነው። የዩኒቨርሲቲው መደበኛ ቋንቋ እንግሊዝኛ ነው። የመንግሥት ባለሥልጣናት ከእንግሊዚኛ በስተቀር የእናት ቋንቋቸውን አይቀላቀሉም ምክንያትም እንግሊዚኛ (የቅኝ ገዢ ቋንቋን) ተቀብለው ብሔራዊ ቋንቋ አድርገውታል።


ቀደም ብሎ እንደተጠቀሰው አብዛኞቹ የአፍሪካ አገራት የገዢዎቻቸው ቋንቋ በግድ ተጭኖባቸዋል። የአፍሪካ ቋንቋቸው ኋላ ቀር ተብሎ እንዲያፍሩበት ተደርጓል። የአውሮፓ ቋንቋ መናገር መሠልጠን መስሏል። ስለዚህ ማንነትንና ነፃነትን ከሚፈታተን ሁኔታ ለመላቀቅና አፍሪካዊ የእናት ቋንቋ ማሳደግ የአቀበት ጉዞ ሆኖባቸዋል።


በአገራችን በኢትዮጵያ ከዘመናት በኋላ ቋንቋችን መላው ጠፍቶ የማንነት ቀውስ ውስጥ እንዳንገባ በተለይ ምሁራን፣ የፖለቲካ መሪዎች፣ የሃይማኖት አባቶች፣ የባህል አባቶችና ዜጎች በዚህ ጉዳይ ላይ አብይ ትኩረት መስጠት ያለባቸው ይመስለኛል። አዲሱ ጠቅላይ ሚኒስቴራችን በቅርቡ ለጦር ኃይል አባላት ያደረጉት ጉራማይሌ ቋንቋ ብዙዎችን ሳያሳስብ የቀረ አይመስለኝም። የአገር መሪ ማለት አገር ማስተዳደር ብቻ ሳይሆን የአገሩን ባህል፣ ማንነት፣ ቋንቋ፣ ወዘተ በምሳሌነት መምራት ይጠበቅበታል።


ነገርግን ጠቅላይ ሚኒስትሩ ግብፅን ሲጎበኙ በአገራቸው ቋንቋ ጥርት ባለና በእንግሊዝኛ ባልተበረዘ አማርኛ መናገራቸው ራሳቸውንና አገራቸውን አስከብረዋል። በቅርቡ የህንድ ጠቅላይ ሚኒስተር ናሬንድራ ሞዲ እንግሊዝኛውን ወደ ጎን ብለው ከፕሬዘደንት ትራምፕ ጎን ቆመው በሂንዲ መናገራቸው ህንዶችን አስደስቷል። ጃንሆይ አፄ ኃለሥላሴም ለአገራቸው ክብር ሲሉ በውጪ አገሮች በአማርኛ ይናገሩ ነበር። የአፍሪካ ህብረት (OAU) ሲመሠረት የመክፈቻ ንግግር ሲያደርጉ በፈረንሳይኛ ይናገራሉ ተብለው ሲጠበቁ በአማርኛ ንግግራቸውን ሲጀምሩ አስተርጓሚዎቻቸው ግራ ተጋቡ ይባላል። በቅርቡ በሞት የተለየው ታዋቂው የአፍሪካ ጥናት ምሁር አሊ መዝሩኢ የጃንሆይን ምሳሌ በመከተል እንግሊዝኛውን ወደ ጎን ትቶ በአፍ መፍቻው ቋንቋ ጥርት ባለ በኪስዋሂሊ ስብሰባው ላይ እንደተናገር ገልጿል።


የአማርኛና የእንግሊዝኛ ጉራማይሌ ቅልቅል በተመለከተ አንዳንዴ ህዝባዊ መገናኛ አውታሮች ቃለምልልስ ሲያካሂዱ እንግዶቻቸው በአማርኛው ውስጥ እንግሊዝኛ ሲቀላቅሉባቸው ጋዜጠኞቹ “እንዲህ ማለቶ ነው ወይ?” እያሉ በአማርኛ ሲተረጉሙ ይደመጣል። የአማርኛው በእንግሊዝኛ መበረዝ በቅርቡ ጎልቶ ስለሚሰማ በተለይ ወጣቶች በጣም ሊያስቡበት ይገባል። ይህ የአዋቂነትና የሥልጣኔ ምልክት ሳይሆን ጥራዝ ነጠቅነት የማንነት ቀውስ ነው። ለነገሩ ቃል እንዳልታጣለት “ማዘር”ና “ፋዘር” ስንል ነው የተበላሸው። እማማና አባባ ማለት በልዩ ልዩ መልኩ በዓለም ሁሉ የህፃናት አፍ መፍቻ ዓለምአቀፋዊ ቋንቋ ናቸው።

 

መደምደሚያ


ለማጠቃለል ይህ የአማርኛ ቋንቋ በእንግሊዘኛ መበረዝ የፖለቲካ እንድምታው የአገሪቱንና የህዝቧን የማንነት ቀውስ (IDENTITIY CRISIS) ውስጥ ይጥላታል። ስለሆነም መታሰብ ያለበት ነው። በረዥም ጊዜ ታሪካችን፣ በሥነ ጽሑፍና በቋንቋችን መዳበር ላይ ጥላሸት አንቀባ። ወጣቱም ለሚከተለው ትውልድ ምን እንደሚያወርስ ማሰብ የግድ ይላል። የታሪክ ባለአደራነትም አለበት። ከአርባ ዓመታት በላይ ተሰዶ የሚኖረው ኢትዮጵያዊ ቋንቋውንና ማንነቱን አስጠብቆ ሲኖር በአዲሲቱ ኢትዮጵያ ውስጥ ላለው ትውልድ ጥሩ ምሳሌ ሊሆን ይችላል ብዬ አምናለሁ። የቋንቋ ምሁራንና ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት በዚህ ርዕስ ላይ እንዲወያዩበትና አቅጣጫ እንዲያስይዙ ይጠበቃል። የዓለምአቀፋዊነት (GLOBALIZATION) የአሉታዊ ገጹ ሰለባ እንዳንሆን መጠንቀቅም አለብን። አገሩ ቅኝ አልተገዛችም ብሎ በኩራት የሚናገረው ኢትዮጵያዊ ባህሉ ቅኝ ሲገዛ ምን ሊል ነው?

 

ምንጭ፤ ኢትዮ-ሚዲያ 

 

                

አርታኢ፡-     እንዳለጌታ ከበደ።

አሳታሚ፡-    ፋንታሁን አቤ።

አከፋፋይ፡-    ሀሁ መጻሕፍት መደብር

…..

እነሆ ‘የደቦ’ መግቢያ!

….

መግቢያ

የዚህ መጽሐፍ አርታኢ፣ እንደዚህ ዓይነት መድበል ለማዘጋጀት ካሳበ ቆየ። ተግባር ላይ ሳያውለው የቀረው በትጋት ሳይሞክር ቀርቶ አልነበረም። ሌሎች ደራስያንና አሳታሚዎችም በርካታ ጸሐፍት የተሳተፉበት ተከታታይ መድበል ለማዘጋጀትና ለአንባብያኑ ለማድረስ በብዙ ሲመኙና ሲደክሙም አይቷል። ፍሬውን ማየት ቢያጓጓም ፈተናው ብዙ ነው - ድርሰቶቹን መሰብሰቡ፣ ስንዴውን ከገለባ ለይቶ ማስቀመጡ፣ የየድርሰቶቹን ባለቤት፣ ወይም ወራሽ፣ ወይም ሕጋዊ ተወካይ ማግኘቱ፣ ከሚመለከተው አካል ጋር መስማማቱ፣ አርትኦት ማድረጉ፣ አሳታሚና አከፋፋይ ማግኘቱ…ኧረ ምኑ ቅጡ! መንፈስን፣ ጉልበትን፣ ገንዘብን፣ ዕውቀትንም ይወስዳል፤ ይቆጣጠራልም።

እርግጥ ነው፤ ኢትዮጵያ ውስጥ ከአስር በላይ የሆኑ የደራስያን ሥራዎች አሰባስቦ በአንድ ቅጽ ማሳተም ከተጀመረ ሰባ አምስት ዓመታት አልፎታል። ይልማ ደሬሳ፣ በ1933 ዓ.ም. ‘የአዲስ ዘመን መዝሙር ለነጻነት ክብር’ (እነ ከበደ ሚካኤል፣ ስንዱ ገብሩና ሌሎችም የተሳተፉበት) የሚል መድበል አዘጋጅተው ካሳተሙ በኋላ፣ (አልፎ አልፎም ቢሆን) አታሚዎችና አሳታሚዎች፣ የድርሰት ማኅበራት፣ ተቋማት፣ የሥነጽሑፍ ክበባትና ግለሰቦች በጋርዮሽ የተለያዩ መድበሎችን ለአንባብያን ሲያበረክቱ ተስተውሏል።

ይኸኛው ግን የተለየ ነው። ከ1990ዎቹ በፊት የተለያዩ ግጥሞችን ወይም አጫጭር ልብወለዶችን መርጦና ለይቶ የሚያሳትም እንጂ፣ ከየዘርፉ በየዓይነቱ አሰናድቶ መድበል ማሳተም የሚዘወተር አልነበረም። ወጎችን፣ መጣጥፎችንና (የጉዞ ማስታወሻው፣ ቃለ መጠይቁ፣ የምርምር ውጤቱ….) ግጥሞችን….አዳብሎ ማውጣት እምብዛም የተለመደ አልነበረም። እንደዚህ መድበል አዘጋጅና አርታኢ ንባብ፣ እንዲህ ዓይነቱን መንገድ የከፈተው፣ ጥርጊያ መንገዱን የዘረጋውና ስኬታማም የሆነው ተስፋዬ ገብረአብ ነው።

ተስፋዬ ‘እፍታ’ በሚል ርዕስ፣ በሁለት ዓመታት ውስጥ (ከ1992-93ዓ.ም) ብቻ በተከታታይ አምስት ዕትሞችን አወጣ፤ ነባርና ጀማሪ ደራስያንና ጋዜጠኞችን በአንድ ማዕድ እንዲቀርቡ አደረገ፤ ለደራስያኑ ብርታት ለአንባብያኑም አዲስ ቅመማ አዘጋጀ፤ ሥራውም ተወደደ፤ በየመገናኛ ብዙኃኑ ይተረክ፣ በሌሎች ጸሐፍትም ማጣቀሻ ይሆን ገባ። ግና ብዙዎቹ በተነቃቁበትና በተነቃነቁበት ጊዜ፣ ሲያገለግለው ከነበረ የኢሕአዴግ መንግሥት ጋር ተጋጨ። ከሀገርም ወጣ፤ እሱ ሲወጣ የተጀመረው በእንጭጩ ቀረ፤ ሊወጣ ጥቂት ቀናት ሲቀሩት ‘እፍታ ቅጽ አምስት’ን ለማስመረቅ በሚል ሰበብ ዋቢ ሸበሌ ሆቴል ባዘጋጀው የስንብት ፕሮግራም ላይ፣ ‘እኔ ይህን ነገር እስከ አምስት ቅጽ አድርሸዋለሁ፤ እናንተ ደግሞ ቀጥሉበት!’ አለና አደራ መሰል ኑዛዜ አስተላለፈ። ‘አደራ!’ ያላቸው የሚመለከታቸው አካላትም፣ ‘አንተው እንደጀመርክ…፤ ፈረሱም ሜዳውም አንተ እጅ ነው ያለው!’ አሉት እንጂ ርእዩን ለመቀበል ደግሞም ለመቀጠል ዝግጁነት ሳያሳዩ ቀሩ። ‘እፍታ’ እንደተጀመረ ቢቀጥል ኖሮ፣ ዛሬ ስንትና ስንቱን ቅጽ ባነበብነው፤ ባስነበብነው፤ በየቦታው ተበታትነው የነበሩ ጽሑፎችና ተራርቀው የነበሩ ደራስያንም ምንኛ በመንፈስ በተቀራረቡ!

እኛ ሀገር ሁሉንም ነገር እንደ አዲስ ከዜሮ መጀመር እንጂ በነበረው ላይ የመቀጠል ልማድ እንደሌለን በተደጋጋሚ እንተቻለንና፣ ‘ከበሽታው የለንበትም!’ ለማለት፣ ይሄኛው ዕትም ‘እፍታ’ ቅጽ ስድስት ልንለው ነበረ፤ ግና ‘ከሕግ አንጻር ያስጠይቃል’ የሚል በዛ። ከፈቃጁም ሆነ ከከልካዩ ጋር መነካካቱን፣ ጥላ መለካካቱን አልወደድነውም። እናም ‘እፍታ’ የሚለው ስያሜ ተተወና ሀገርኛ ሥያሜ ወጣለት። ‘ደቦ’ ተባለ!

እነሆ! በጋራ የበቀልንበት የሥነጽሑፍ እርሻ፤ በአብሮነት የጠነሰስነው የጥበብ ጠላ፤ ብሔርን፣ ጾታን፣ ሐይማኖትን መስፈርያ ሳያደርግ በኅብር የተዘመረ ኪናዊ ጭፈራ፤ በአንድነት የምንታደምበት፣ የምንደመምበት፣ ሣቅና ሀዘን፣ እሴትና ሀሴት የምንለዋወጥበት፣ ሰውን ከነሃሳቡ የምንመረምርበት ጎጆ!

ይህ ‘ደቦ’ በሚል ርዕስ የተዘጋጀው ዕትም ቅጽ አንድ ብሎ አይቆምም የሚል ተስፋ አለኝ፤ ቢያንስ በዓመት አንድ ቅጽ ቢወጣ እንኳን ለደራስያኑም ሆነ ለአንባብያኑ የማይናቅ አስተዋጽዖ ይኖረዋል የሚል እምነት አለኝ።

የሆነስ ሆነና፣ መድበሉን ለማዘጋጀት ለምን ተነሳሳን? ገፊ የሆኑ ምክንያቶቻችን በአጭሩ መግለጽ ተገቢ ነው።

አንደኛ/ ዘመን ተሻግረው ጥበቡን፣ ዘመኑንና የጸሐፊውን መንፈስ መግልጽ የሚችሉ አንዳንድ ድርሰቶች እንደ ዘበት ተበታትነው እንዳይቀሩ የመዘንጋት ዕጣም እንዳይገጥማቸው ለመታደግ፣ (ድርሰቶቹ ከዚህ ቀደም በጋዜጣ ወይም መጽሔት የተነበቡም ሆኑ በየትኛውም መገናኛ ብዙኃን ያልቀረቡ ሊሆኑ ይችላሉ) ሁለተኛ/ ከዚህ ቀደም በልጨኛ ሥራዎቻቸው የሚታወቁም ሆነ በተቃራኒው ደግሞ ከአንባብያን ጋር በቅጡ ያልተዋወቁ ጸሐፍት በአንድ መድበል ተካትትው እርስ በርስ እንዲናበቡና እንዲነበቡ ለማድረግ፣ ሦስተኛ/ አንባቢው በድርሰት አማካይነት የተለያዩ የሃሳብ ዓለማትን ብቻ ሳይሆን ልዩ ልዩ የአጻጻፍ መንገዶችን እንዲመለከት፣ እንዲያውቅ፣ እንዲጠይቅና እንዲዝናና ለማገዝ ነው።

በተረፈ ሁለተኛው ‘ደቦ’ም በከፊል ተዘጋጅቷል። ሁለተኛው ወይም ቀጣዮቹ ቅጾች ይህን፣ የመጀመርያውን ቢተካከሉት ምናልባትም ቢበልጡት እንጂ አያንሱትም ብለን እናምናለን። ሚዛናቸውን ጠብቀው እንዲቀጥሉም ይሄኛው ለአሁን፣ ያኛው ለሁለተኛው፣ ያኛው ደግሞ እግዜር ከፈቀደ ለሦስተኛው ቅጽ ይሆናሉ ብለን ያስቀመጥናቸው በርካታ ድርሰቶች በእጃችን አሉ። በዚህኛው ቅጽ ያላገኛችኋቸው አንዳንድ ተወዳጅ ነባርና አዳዲስ ደራስያን በቀጣዮቹ ‘ደቦ’ ይጠብቋችኋል።

በነገራችን ላይ፣ በዚህ መድበል የተካተቱ ስብስቦች የተጻፉበት ዘመን የመቶ ዓመታት ዕድሜን ይሸፍናል። ማለትም ድርሰቶቹ ከ1910 እስከ 2010 ዓ.ም ድረስ ባሉ ዓመታት ውስጥ የተጻፉ ናቸው። ድርሰቶቹ በእነዚህ ዓመታት ለንባብ ይብቁ እንጂ የሚተርኩት ዘመን ግን ሰፊ ነው። አንዳንዶቹ ወደኋላ ይመለሳሉ፤ አንዳንዶቹ የነበሩበትን ዘመን ይገልጻሉ፤ አንዳንዶቹ የወደፊቱንም ለመተንበይ ይሞክራሉ፤ አንዳንዶቹ ደግሞ መቼም የትም ዘመን አይሽራቸውም። ይኼ ድምዳሜ ወደ ውስጥ ስትገቡ የምታዩት ይሆናል። የተሳታፊዎቹ የዕድሜ ክልልም - በሕይወት ካሉት - ከ20ዎቹ አጋማሽ እስከ 80ዎቹ መጀመርያ ያሉ ናቸው።

አንባቢው ሊረዳቸው የሚገቡ አንድ ሁለት ነጥቦች አሉ። የየድርሰቱ ባለቤቶች፣ ወይም ሕጋዊ ወራሾች፣ ወይም የተወካዮቻቸው ፍቃድ ሳይታከልበት በዚህ መድበል የተካተተ አንድም ጽሑፍ እንዳይኖር ጥረት አድርገናል። በዚሁ አጋጣሚ ያለ አንዳች ድጋፍ ሰጪ አካል (በሃሳብም ሆነ በሂሳብ የሚረዳ አጋዥ ተቁዋም ሳይኖር) ይህንን መድበል አሌፍ ብለን ለማዘጋጀት ስንነሳሳ የእናንተ መልካም ፍቃድ ስለታከበት ነውና ምስጋና ይገባችኋል። ሌላው ነጥብ በተከታታይ የሚወጡ እነዚህን ቅጾች በሕይወት ላለ ጀግናችን መታወሻ እንዲሆን አድርገናል። በሕይወት የሌሉትን መዘከር ተገቢ እንደሆነ እናምናለን፤ ሆኖም ግን አላፊውን ለመዘከር ቋሚን ከምስጋና ማዕድ ማራቅ ተገቢ አይደለም ብለን ደግሞ አጥብቀን እናምናለን። ምስጋናችንን የምንገልጽበት አንዱ መንገድ ታሪካቸውና ሕይወታቸው ተጋርዶ እንዳይቀር ለሌሎች ፍንጭ መስጠት ነው።

ስለሆነም፣ ማስታወሻ እንዲሆነው ብለን በመድበሉ ላይ ስሙን የምናሰፍርለት ኢትዮጵያዊ ግለሰብ ወይም ለኢትዮጵያ በመትጋት የሚታወቅ የውጭ ሀገር ሰው ስሙን መጥቀስ ብቻ በቂ እንዳይደለ ስላመንንበት፣ ስለተበረከተለት ግለሰብ የሚያስተዋውቅ ቃለ መጠይቅ እንዲካተት አድርገናል። ለምሳሌ ይህን መድበል ለገጣሚ ሰሎሞን ደሬሳ ስንሰጥ፣ ሰሎሞንን በጨረፍታም ቢሆን ለመረዳት ያግዝ ዘንድ ከሱራፌል ወንድሙ ጋር ያደረገውን ውብ ቃለ መጠይቅ አትመነዋል።

ያም ሆኖ አንድ ግለሰብ በዚህ ተከታታይ እንደሚሆን ተስፋ በምንጥልበት መድበላችን ለመታወስ የግድ የኪነጥበብ ሰው መሆን የለበትም።

ሲጠቃለል

እስከቻልነው ወደፊት እንገፋለን፤ ካልሆነም እችላለሁ ብሎ ቆርጦ ለተነሳና ሕልማችንን ሕልሙ ላደረገ/ ለነበረ አሳልፈን ሰጥተን ‘ራዕያችንን እናስቀጥላለን።’

ሥራው የተሳካ የሚሆነው ሁላችንም በደቦ ስንረባረብ ነው። ጻፉልን፤ ጽሑፉ በእኛ መመዘኛ መሰረት ይመጥናል ወይስ አይመጥንም ብለን እንናበበው እንደሆነ እንጂ ጸሐፊው ታዋቂ ነው ወይስ አይደለም ብለን የጸሐፊውን የጀርባ ታሪክ አናጠናም። እናም፣ ኑ! አውድማችን አውድማችሁ ይሁን፤ ተያይዘን ተጋግዘን በጥበብ መስክ እንሰማራ፤ በሕይወት በሌሉትም ሆነ ባሉት የብዕር ሰዎች መሃል ራሳችንን እንየው፤ ለአንባቢውም እንታየው!!!

                                         /እንዳለጌታ ከበደ/¾

ገብረክርስቶስ ኃይለሥላሴ

 

በ2004 ዓ.ም. የተቋቋመው የባሕል ጥናት ተቋሙ በዘንድሮው ጉባዔ (ከግንቦት 4 እስከ 5/2010) በዩኒቨርሲቲው አዳራሽ በድምቀትና በተጋጋለ የውይይት መንፈስ ተካሂዷል። የዚህ ዐውደ ጥናት መሪ ሐሳብ “ባሕልና ሥነ-ምግባር በኢትዮጵያ ከየት ወዴት?” የሚል ነበር። ጉዳዩ ደግሞ ለመላው ኢትዮጵያውያን የዘመኑ ዋነኛ የዜግነትና የኃላፊነት አጀንዳ መሆኑ ከልብ ይሰማኛል። በተለይም የወቅቱ የሥነ ምግባር ሁኔታ ማንንም ሰው በገለልተኛነት እንዲመለከት የሚያስችለው አይደለም። የሰው ለሰው፣ የሕብረተሰብ፣ የሥራና የምርት ክፍፍል ግንኙነቶች ከእውንነት ወደ ቀጥተኛ የእያንዳንዱ ሰብዕ የቀን ተቀን የሕይወት ምህዋር ከሆኑ አንስት ሥነ ምግባር (መልካም ግብረ ገብነት) በቀዳሚነት የሚመጣ የሰብአዊነት መለኪያ ነው።

በዓለም ላይ ያሉ ሀገራት የዜጐችን ሥነ-ምግባር (ግብረገብነት) በመገንባት የትውልድ ከትውልድ ቅብብሎሹ በዘመናት ሂደት እያደገና የበለጠ እየተገነባ እንዲሄድ መንግሥት፣ ድርጅቶችና ዋና ዋና የሕዝባዊ ተቋማት ሠፊ ጥረት ማድረጋቸው እሙን ነው። ይህ ዓቢይ ተግባር በኢትዮጵያ ጥረቱ እንኳን ከተቋረጠ ግማሽ ምዕተ ዓመት ተገባዷል። የሂደቱ ባዶነትም ከዘመኑ ለመልካም የሥነ-ምግባር ውድቀት ዳርጐናል። ይህም በእጅጉ ያሳሰበው የደብረ ማርቆስ ዩኒቨርሲቲ የ6ኛው የሐዲስ ዓለማየሁ ባሕል ጥናት ተቋም ጉባዔ ዋነኛ አጀንዳ “የሥነ-ምግባርንም” ጉዳይ በማንሳት በበርካታ የጥናት ወረቀቶች እንዲቀርብና ሠፊ፣ ጥልቅና በኃላፊነት መንፈስ የታጀበ ውይይት እንዲደረግበት አድርጓል። የባሕል ጥናት ማዕከሉ ከዩኒቨርሲቲው የተሰጠውን የማስተባበር፣ የማዘጋጀትና የመምራት ኃላፊነትም ጥንቅቅ ባለ ተግባር በመወጣቱ ምስጋና የሚቸረው ነው።

በዐውደ ጥናቱ መርሐ-ግብር መሠረት ባሕልና ሥነ-ምግባርን በማስተሳሰር በቅድሚያ የጥናት ወቅት ያቀረቡት ሁለት አንጋፋ ምሁራን ከየራሳቸው ዕውቀት፣ ተሞክሮና አመለካከት አኳያ ኩርጥ ያሉ የመወያያ ሐሳቦችን ፈንጥቀዋል። በመጀመሪያ ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋ ባሕልና ፍልስፍናን በአጭሩ በመገራረፍ በኢትዮጵያ ለሥነ-ምግባር መጓደል ቀዳሚ ምክንያት ያሏቸውን ነጥቦች አስምረውባቸዋል። በምልከታቸው መሠረት ራስን (ማንነትን) ማጣት፣ የተጠሪነት (ኃላፊነት) መጓደል፣ የጥፋትና የተጠያቂነት ጉዳይ ትኩረት አለመስጠት የመሳሰሉትን በአንክሮ ጠቅሰዋል። ሌላው ቀርቶ ሃይ የሚል የንስሐ አባት በተመናመነበትና በዘመኑ የሚወለዱ የክርስትና እምነት ተከታይ ልጆች 95% ስም የሚወጣላቸው የአይሁዳውያን ብቻ መሆኑ ሲታይ ሂደቱ አስጊ መሆኑን ዶ/ር ዳኛቸው ስጋታቸውን ገልፀዋል። የእጓለ ገ/ዮሐንስን “በተዋሕዶ” መክበርን ልብ አድርጐ ማንበብ ጠቃሚ እንደሚሆንም አሳስበዋል።

ጸሐፌ ተውኔት፣ ደራሲና ገጣሚ አያልነህ ሙላቱም ተመሳሳይ ጥናት አቅርበዋል። በእርሳቸው ጥናት መሠረት የሥነ-ምግባር ግንባታ ዋነኛ ተጠሪው ሕዝብ ነው። መንግሥትም ቢሆን የሥነ-ምግባር ጉዳይን በቸልታ ማየቱ አግባብ እማዳልሆነ ገልፀው በአሁኑ ዘመን የሚታየው ሥነ-ምግባር የሙስናና የአስተዳደር ብልሹነት ዋነኛ ካብ እንደሆነ ጠቁመዋል።

ትውልዱ ሀገሩን አውቆ በመልካም ምግባር በመላበስ ኃላፊነት የሚሸከም ዜጋ ይሆን ዘንድ በምዕራቡም ሆነ በምሥራቁ ያሉ ታላላቅ ምሁራንን ለሥራዎቻችን ዋቢ ማድረግ ብቻውን ተገቢ እንደማይሆንና የሀገራዊ ምሁራንንም ሥራዎች መመርመር ተገቢ እንማሚሆን በአጽንኦት ገልፀዋል።

አስቀድሞ የዘመናዊ ሥርዓተ ትምህርት በሚቀረፅበት ጊዜ የሀገር በቀል ዕውቀትን መሠረት ማድረግ እንደነበረበት አመላክተው ይኸው ዋና ጉዳይ በመላላቱ ለዚህ ዘመን የኩረጃ የምርምር ሥራዎች መብዛት እንደ ምክንያትነት ሊጠቀስ መቻሉን አቶ አያልነህ በዳሰሳቸው አንፀባርቀዋል።

በእርግጥ የኢትዮጵያ ዘመናዊ ሥርዓተ-ትምህርት በሚዘጋጅበት ጊዜ መነሻው የሀገር በቀል ዕውቀትና ክህሎት እንዲሆን በእጅጉ አምርረው የታገሉት ክቡር ሐዲስ ዓለማየሁና ክቡር እጓለ ገብረዮሐንስ መሆናቸውን ልብ ማለት ይገባል። በሁለቱም ምሁራን የቀረቡት የጥናት ወረቀቶች በትምህርት ሥርዓቱ ዘርፍ ከፊት ጀምሮ ሲያያዝ የመጣው የኩረጃ ወይም ከሌሎች ሙሉ በሙሉ የመገልበጥ አካሄድ እንዲታረም ተግተው የታገሉትን ሐዲስንና እጓለን ሁነኛ መሠረት አድርገው ማሳየት ቢችሉ ኖሮ መልካም እንደነበር ሳልጠቁም አላልፍም።

በዐውደ ጥናቱ የተነሳውን እጅግ ወቅታዊና አስፈላጊ መራሒ-ቃል በመመርኮዝ በአመዛኙ ወጣት በሆኑ ሌሎች ምሁራንም የተለያዩ ጥናቶች ቀርበው ተደምጠዋል። ሁሉም ጥናቶችና በተለይም ወጣቱ ምሁራን ልብን የሚሞሉ ጠንካሮችና ተስፋን የሚያለመልሙ ሆነው አግኝቻቸዋለሁ። በሐዲስ ዓለማየሁ “ፍቅር እስከ መቃብር” መጽሐፍ ውስጥ በተሳሉት አንዳንድ ገፀ-ባሕርያት የተንፀባረቁት ሥነ-ምግባራዊ ሐሳቦች ለዘመናችንም አስተምህሮ ሊውሉ እንደሚችሉ በዚሁ ጉባዔ የቀረቡ ጥናቶች ያወሳሉ። ለዚች ጽሑፌ ግን በተለይ ሕዝብን የመምራትና የማስተዳደር ኃላፊነት ያለበት ባለሥልጣን ከጊዜ ወደ ጊዜ ሥነ-ምግባሩ የመለወጡንና ያልተገባ ተግባር እንደሚሠራ የፊታውራሪ መሸሻን ባሕርይ በማስታከክ ራሳቸው ደራሲው ሐሳባቸውን የገለፁበትን ነጥብ ጠቅሻለሁ።

“ከሃያና ከሃያ አምስት ዓመት በፊት ይሠሩት የነበረውን ጀብድ፣ ይሠሩት የነበረውን ጀግንነት፣ ትናንት ወይም ዛሬ እንደ ሠሩት እየታደሰና እየተደጋገመ ሲሰሙት ከሃያ ወይም ከሃያ አምስት ዓመት በፊት በነበረው ዘመን የሚኖሩ እየመሰላቸው፣ ያለፈው ሃያ ወይም ሃያ አምስት ዓመት አቅማቸውን ሃያ ወይም ሃያ አምስት ጊዜ የቀነሰው መሆኑን ይረሱታል። አይናቸው የደከመ ጉልበታቸው የላመ ከሰባ ዓመት በላይ የሆናቸው ሽማግሌ መሆናቸውን ብዙ ጊዜ ይረሱታል። በጎልማስነታቸው ስለ ሠሩት የጀግንነት ሥራ ስለ ሠሩት ጀብድ አዝማሪው፣ አቅራሪው፣ ጎበዙ፣ ቆንጆው፣ በየበኩሉ ይዘፍነው የነበረውን፤ ባልቴቱ ሽማግሌው ያወራው የነበረውን፣ እየታደሰ እየተደጋገመ ከቀላዋጮቻቸው አፍ ሲሰሙት፣ በጎልማስነታቸው ዘመን የሚኖሩ እየመሰላቸው ከሰባ ዓመት በላይ የሆነው ሰው፣ የሠላሳ ዓመት ጎልማሳ የሚሠራውን መሥራት የማይችል መሆኑን ይረሱታል።” (ፍቅር እስከ መቃብር ገጽ 256) የዘመናችን ኃላፊዎችና ባለሥልጣናት ይህን ልብ ቢሉት የሚሻል ይሆናል።

በአጠቃላይ የዐውደ ጥናቱ ዝግጅት አቀራረብም ሆነ አካሄድ መልካም ነበር። የዩኒቨርሲቲው ኃላፊዎች ከፕሬዝደንቱ ጀምሮ ከታደሙት የጉባዔ ተሳታፊዎች ጋር በመሆን አርአያነት ያለው ተግባር አከናውነዋል። የደብረ ማርቆስ ዩኒቨርሲቲ ከግቢው የሚወጣውን የመፀዳጃ ቤቶችና ሌሎች የፍሳሽ ቆሻሻወችን እያጠራ ያለበትን ፕላንት ለጉባዔው ታዳሚዎች አስጐብኝቷል። ይህም ለሌሎች ተቋማት በምሳሌነት ሊጠቀስ ይችላል። ለዩኒቨርሲቲውም አንድ የከፍታ ወይም የስኬት ጉዞ አክሎለታል።

-    የድራሼ ሕዝቦች የባሕል ሕግ ሥርዓት እንደ መነሻ መድረሻ

መልካሙ ተክሌ ( This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. )

ጃንሆይ “ለምንወደው ሕዝባችን ይህን ሕገመንግሥት ሰጥተናል” ሲሉ በ1923 ዓመተምሕረት፤ በአልጋ ወራሽነታቸው ዘመን አውሮፓን መጎብኘታቸው ሕገመንግሥት ከነ እንግሊዝ እንዲቀዳ ምክንያት ሆነ።

በቀደሙት ጊዜያት በሀገሪቱ እንደተፃፈ ሕግ ለማጣቀሻ ይውል የነበረው ፍትሐነገሥት ይመስለኛል። ከዚያ በፊትም ሆነ በኋላ በብዙ የሀገሪቱ ክፍሎች ይበልጥ ተደራሽ የነበረው ኢትዮጵያውያን አነበቡም አላነበበቡም፣ ጻፉም አልፃፉም የየአካባቢው ባሕላዊ ሕግ ሥርዓት ነበር ማለትም ይቻላል- የበለጠ ጥናት ቢጠይቅም።

ሕገመንግሥቱ ከመፃፉ ብዙ መቶ ዓመታት ጀምሮ ያሉት እኒህ ባሕላዊ ሕጎች አሁን በዘመነ ሕገመንግሥትም ይሠራሉ። ዘመናዊነት እና ሕገመንግሥት እንዲሁም አንዳንድ ሃይማኖቶች ቢጫኑአቸውም።

ከተጫነባቸው ደለል በማራገፍ ይህን ይመስላሉ፣ እንዲህ ይጠቅማሉ በማለቱ ውስጥ የኢትዮጵያ የፍትሕ ሥርዓቶች ማዕከል የተባለ ድርጅት የበኩሉን አስተዋጽዖ እየተወጣ ለመሆኑ እስካሁን በመስኩ ካደረጋቸው ጥናቶች፣ ካዘጋጃቸው ዐውደ ጥናቶች እና ካሳተማቸው መጻሕፍት መረዳት ይቻላል።

ከእንግዲህ የሀገራችንን ፌደራላዊ ሥርዓትን ለማበልጸግ አውሮፓ አሜሪካን ብቻ የሙጥኝ አንልም የሚለው ማዕከል በጥር 2010ዓ.ም “የድራሼ ወረዳ ሕዝቦች የባሕል ሕግ ሥርዓት”  የሚል ጠብሰቅ ያለ ባለ 549 ገጽ መጽሐፍ ለንባብ አብቅቷል።

የመጽሐፉ አዘጋጅ አብዱልፈታህ አብደላህ እንደሚሉት በአሁኑ ጊዜ የሀገራችን የባሕል ሕግ ሥርዓቶች የመዘንጋት ጋሬጣ ተጋርጦባቸዋል።

ለዚህም ነው ማዕከሉ ከዚህኛው መጽሐፍ በፊት የሌሎች የሀገራችን ብሔረሰቦችን የባሕል ሕጎች በማጥናት መጻሕፍት ያሳተመው እና በዓውደጥናት እንዲሁም መሰል ስልቶች ያስተዋወቀው።

በዚህኛው መጽሐፍ የበርካታ ብሔረሰቦች መገኛ ከሆነው የደቡብ ኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች ክልላዊ መንግሥት ካሉት የድራሼ፣ የሞስዬ፣ ማሾሌ እና ኩሱሜ ብሔረሰቦች የባሕል ሕግ ሥርዓት ተጠንቶ መጽሐፉ ተዘጋጅቷል።

በመጽሐፉ መጀመርያ የተቃኘው የድራሼ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት ነው። የድራሼ ብሔረሰብ የሚኖረው በድራሼ ወረዳ ነው። የወረዳዋ ዋና ከተማ ጊዶሌ ስትሆን በብሔረሰቡ ተወላጆች አጠራር ከተማዋ ኪቶሌ ነች።

በዳግማዊ ምኒሊክ ዘመን የወረዳዋን አካባቢ ወደ ማዕከላዊ መንግሥት ለመመለስ ንጉሠ ነገሥቱ ያዘመቱት በብዛት የኦሮሞ ወታደሮችን ስለሆነ በአካባቢው የቦታ ስያሜና ቋንቋም ይኸው እየተንጸባረቀ ይመስላል።

የድራሼ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት “ሀልት ሁስ ድራሼ” ይባላል። የብሔረሰቡን ፍትሐብሔርን እና የወንጀል ሕጎች ተመጣጣኝ ሕጎችን ያቀፈ ነው። በ“ሀልት ሁስ ድራሼ” የብሔረሰቡ ፖለቲካዊ፣ ምጣኔሀብታዊ፣ ማኅበራዊ እና ሌሎች መስተጋብሮችን ለዘመናት መርተውበታል እንደ መጽሐፉ ገለፃ። የዚህ ሕግ መሪ “ዳማ” ይባላል። ንጉሥ እንደ ማለት ነው። ታዲያ መሪ ስለሆነ እንደፈለገ መናገር የሚችል ፈላጭ ቆራጭ አይደለም። ቢናገር ይሳሳታል ተብሎ ስለሚታሰብ የሚናገርለት አፈንጉሥ “ፒሃ” ይባላል።

እኛ በዘመናዊት ኢትዮጵያ የምንኖር ዜጎች ግን የሕግ ብዛኅነትን ከውጪ ሀገራት ስንቀስም ነው የምንታየው- የሀገራችንን ባሕላዊ ሕግ እንዲህ ማጣጣም ስንችል።

ምንም እንኳ የባሕል ሕጉ አካል ነው ለማለት ባልደፍርም በድራሼ የመሬትን እርጥበት የማቆያ ባሕላዊ ሳይንስ እንዳለ በእግረመንገድ ተጠቁሟል። ዝርዝሩን ከመጽሐፉ ገጽ 107-112 ያገኛሉ።

በድራሼ ባልና ሚስት ልጆቻቸው ፊት መጣላት ክልክል ነው። የዚህ ምክንያቱ ምንድነው ብሎ ለጠየቀ ምላሹን በገጽ 117 ያገኛል። ይህን ከየቤተሰባችን አኗኗር እናዛምደውና ድራሼ ምን ያህል እንደመጠቀች እንወቅ። ያለዕድሜ ጋብቻ ክልክል መሆኑን ስንሰማ ምን እንላለን? እንዲህ የተራቀቁ ሥርዓቶች ያሉት የድራሼ ማኅበረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት አደጋ ላይ ወድቋል- በዘመናዊነት እና በአንዳንድ ሃይማኖቶች።

እንደ ድራሼ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት ሁሉ ዘመን እና ሐይማኖት የተጫነው የሞስዬ ብሔረሰብ ባሕላዊ ሕግ ደግሞ “ዎካቻ” ይባላል። ከድራሼው ጋር የሚያመሳስለውም የሚያለያየውም አለ። በሞስዬ አንድ የጎሳ መሪ በሚመራው ጎሳ ውስጥ ስንት አባወራ እንዳለ ያውቃል። ግብርም በዚሁ መሠረት ይከፈላል። ለሕዝብ እና ቤት ቆጠራ፣ ለግብር ስብሰባ፣ ለሌሎች ወሳኝ ሁነቶች የተመቸ ሥርዓት ነው። በርካታ ጉዳዮች በጎሳው ስለሚፈቱም ፍትሕ ፍለጋ ርቆ መንከራተት ቀንሷል።

የእንደነዚህ አይነት የባሕል ሕጎች ተመራጭነት በሕዝቡ ውስጥ ካላቸው ተቀባይነት እና ሚና ይመነጫል። ለዚህም ነው በጊዶሌ ወረዳ ከሚኖሩት ብሔረሰቦች አብዛኞቹ የየራሳቸው የባሕል ሕግ ያላቸው።

ከነዚህም ብሔረሰቦች አንዱ የማሾሌ ብሔረሰብ ነው። የብሔረሰቡ የባሕል ሕግ “ሙጊሳ” ይባላል። ከድራሼ እና ሞስዬ አንድነትም ልዩነትም አሉት።

ማሾሌዎች በፖለቲካዊ፣ ጎሳዊ እና መደባዊ አደረጃጀቶች እንደተደራጁ በገጽ 336 ተገልጦ ይገኛል። ከዚህ ምን እናገኛለን ከተባለም በተጠቀሱት ገጾች የተጻፈውን ማንበብ የግድ ነው። ካልሆነ የብሔረሰቡን ባሕል ማጥናት አለያም የብሔረሰቡ አባል መሆንን ይጠይቃል።

እዚህ ካሉ የባሕል ሕጎች በአንዱ የሴቶችን ገላ መታጠቢያ ቦታ በግልጽ ወይ በስውር ያየ ወንድ ከባድ ቅጣት እንደሚጣልበት ይደነግጋል።

እንደማሾሌው ሁሉ የኩሱሜ ብሔረሰብ የባሕል ሕግ ሥርዓት “ሙጊሳ” ይባላል። በብሔረሰቡ የሚገኙ ስምንት ጎሳዎች ሲዳኙበት ቆይተዋል- ሃይማኖት፣ የማዕከላዊ መንግሥት መስፋፋት፣ ዘመናዊነት እና ዐረፍተዘመን ቢጫኑትም አሁን።

እዚህ ቀርቦ ይጠየቅልኝ (አኔካስዳ)፣ እቀርባለሁ (ኢንዴሃዳ)፣ አልቀርብም (አንሄኖ)፣ ወዘተ ማለት ይቻላል- በሥርዓቱ። ጥፋተኛ ተመጣጣኝ ቅጣት ተበዳይ ካሳ ያገኛል።

በሌላ በኩል የኩሱሜ ማኅበረሰብ የማገዶ እንጨት ማኅበራዊ ዋስትና አለው። በብሔረሰቡ አጠራር “ነታ” ይባላል። ይህ ማኅበራዊ ዋስትና እንዴት እንደሚከናወን፣ ለነማን እደሚከናወን፣ እነማን እንደሚያከናውኑት መዘርዘር የዚህ ጽሑፍ አላማ አይደለም። ይልቁንስ መጽሐፉን ከመጀመርያ እስከ መጨረሻ ማንበቡ ግን ጠቃሚ ነው። ሲነበብ የተገኘውን ዕውቀት የራስ አድርጎ የተገኘውን ግድፈት ለአዘጋጁ መንገርም ይቻላል።¾

 

ግርማ ጌታኹን (ዶ/ር)

 

ደራሲ፤ አስማማው ኃይሉ
ርእስ፤ ከደንቢያ-ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ
አሳታሚ፤ ደራሲው
ጊዜ እና ቦታ፤ ሂዩስተን፣ ቴክሳስ፣ 2002 ዓ.ም
ገጽ ብዛት፤ 211
ጥራዝ፤ ለስላሳ ልባስ

 

ቀዳሚ ቃል


ይህ ሒሳዊ ዳሰሳ በሚያዝያ 2002 ዓ.ም ለደራሲው በቀረበ ሒሳዊ ተማግቦ (critical feedback) ላይ የተመሠረተ ነው። ተማግቦው የተጻፈው “ከደንቢያ - ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ” ለንባብ በበቃ በጥቂት ወራት ውስጥ ነበር። እንዲያ በመኾኑም በዚያ ጊዜ ኹነቶች ላይ የቀረቡ አንዳንድ ትዝብቶችን ያካትታል። አስማማው ኃይሉ (ነፍስ ኄር) ዛሬ በሕይወት የሉም። ይህ ሥራቸው ግን ስማቸውን ሲያስጠራ ይኖራል፤ የርሱ ተከታይ የኾነው ቍጥር 2 እና ሌሎች የግጥም እና የታሪክ ድርሰቶቻቸውም እንዲሁ። ተማግቦው ያኔ ለደራሲው ሲቀርብ ልቦለዱ ሕጸጾቹን በሚያስወግድ ኹለተኛ ዝግጅት ይታተም ይኾናል የሚል ተስፋ ነበረኝ። ያ ተስፋ ከአስማማው ኅልፈት ጋር ያለፈ ይመስላል። የተማግቦው ነጥቦች እና አስተያየቶች ግን ልቦለዱን ባነበቡ ሰዎች እና በሌሎችም የዐማርኛ ሥነ-ጽሑፍ አፍቃሪዎች ዘንድ ሐሳብ ቀስቃሽ ይኾናሉ በማለት በሚከተለው ዳሰሳ ቀርበዋል።


አጠቃላይ
ይህ መራ መውጫ (debut) ታሪካዊ ልቦለድ እጅግ አማላይ እና ደርዘኛ ሥራ ኾኖ አግኝቼዋለኹ። ልቦለዱን ደርዘኛ ሥራ ካደረጉልኝ ነጥቦች ውስጥ የታሪኩ አማላይነት እና ርባና፣ የዋናው ገጸ-ባሕርይ (የባለገድሉ) ግዝፈት እና ተአማኒነት እንዲሁም የትረካው ቅልለት እና ቅልጥፍና ተለባሚ (noteworthy) ናቸው።

 

የታሪኩ አማላይነት እና ርባና
“ከደንቢያ-ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ” (ከዚህ በኋላ “ደ/ጎ/ዋ” እለዋለኹ) በ-ኢሕአፓ-መራሽ ትግል ተሳትፎ ለስደት እና ለግዞት ኑሮ በተዳረገ የአንድ ትውልድ ታሪክ ላይ እያተኰረ፣ የትውልዱን የተናጠል እና የወል የሕይወት ውጣ-ውረዶች ያሥሣል። ታሪኩን በሚጋሩ የትውልዱ አባላት ዘንድ ጐልተው የሚታዩ የአኗኗር፣ የሥነ-ልቦና፣ የወቅታዊ ፖለቲካ አተናተን፣ ወዘተ. ዝንባሌዎች ስለሚታሠሡም መጽሐፉ በኔ-ብጤው አንባቢ ዘንድ የግል እና የማኅበራዊ ሕይወቱ ነጸብራቅ እንደሚኾን ዐስባለኹ። የተጠቀሱት የትውልዱ ዝንባሌዎች በቀሪው የባሕርማዶ ኢትዮጵያዊ ማኅበረሰብ ውስጥ ልባሜ እና ዐዘኔታ (understanding and sympathy) የሚያገኙ አይመስሉም። ይህ ታሪካዊ ልቦለድ በደራሲው የራስ ተመክሮዎች እና አስተውሎዎች የጎለበቱ ስሜታዊ፣ ሥነ-አእምሯዊ እና ባሕሪያዊ አርእስተ-ነገርን በታሪኩ ውስጥ ስለሚቃኝ ስለዚያ ትውልድ ጠለቅ እና ሰፋ ያሉ ግንዛቤዎችን ለአንባቢ ያስጨብጣል ብዬ ዐስባለኹ። ዐሠሣው ምጥን እና ሚዛናዊ በመኾኑም ተአማኒ ነው።


በቅርቡ ዐሥርታት ውስጥ በየካቲቱ አብዮት ዘመን የነበረውን ወጣት ትውልድ በድፍን፣ በ-ኢሕአፓ-መራሽ ትግል የተሳተፈውን ደግሞ በተለይ፣ ሀገር አፍራሽ እና ታሪክ አርካሽ አድርጎ የመውቀስ አንዳንዴም የመኰነን አዝማሚያ ጐልቶ ይታያል። ወቀሳ እና ኵነናው የሚቀነቀነው አብዛኛውን ጊዜ ወይ በዐፄው ሥርዐት ደጋፊዎች፣ አሊያም በደርግ ሥርዐት ተጠቃሚዎች ይመስላል። በርግጥ ከነዚህ ሥርዐቶች ጋር ትውውቅ ባልነበረው፣ የዛሬው ወጣት ትውልድም ውስጥ ዐልፎ ዐልፎ ይኸው ወቀሳ እና ምሬት እንደሚደመጥ ዐስባለኹ። ታዲያ ተወቃሹ ትውልድ ከልጅነት እስከ ዕውቀት የኖረባቸውን ማኅበራዊ ሥርዐቶች ግፍ እና ፍትሕ-አልባነት፣ ከንቱ እምነት እና ኋላቀርነት የሚያሳይ ታሪካዊ የፈጠራ ሥራ ከትልሂት (entertainment) የላቀ ፋይዳ አለው፤ በሥርዐቶቹ ላይ ማመፅ ለምን አማራጭ-የለሽ ተልእኮ እንደነበር ያስገነዝባልና። በዚህ ረገድ ይህ ተአማኒ የውስጥ-ዐወቅ ትረካ ሰፋ እና ጠለቅ ያለ ዐሠሣ ባያደርግም በ“ስለሺ” የልጅነት ባህላዊ ከባቢ እና ከንቱ እምነቶች ላይ ብርሃን በመፈንጠቅ የኵነናውን ከንቱነት በተምሳሌት ያሳየ ይመስለኛል።


የገጸ-ባሕርዩ ግዝፈት
ዋናው ገጸ-ባሕርይ በተለምዶው የዐማርኛ ልቦለድ ውስጥ የሚታይ የመልክ እና የቁመና ገለጻ አልቀረበለትም። መልከ-መልካም ይኹን መልከ-ጥፉ፣ ረዥም ይኹን ዐጭር፣ ኮሳሳ ይኹን ደንዳና፣ ደንሴ ይኹን ተናጣቢ ለአንባቢ በመጀመሪያው ገጾች ላይ በቃል አልተሳለለትም። ስሙ እንኳ አልተሰጠም - የአያቱ ስም እንጂ። ይህ ግን ገጸ-ባሕሪውን ማንነት እና ምንነት አልነፈገውም፤ አንባቢ በፍናፅንስ (preconceived) ሐሳብ ምናቡ እንዳይሸበብ ረዳ እንጂ። የርሱን ምስል እና ሰብእና አንባቢው ከታሪኩ፣ ከገጠመኞቹ እና ለኹነቶች ከሚያያደርገው ዐጸፋ ቀስ-በ-ቀስ እንዲገነባ ዕድል በመስጠቱ ገጸ-ባሕርዩ ግዝፈት እና ውስብስብነት ሊጎናጸፍ የቻለ ይመስለኛል።


“ስለሺ” ከአስተሳሰቡም ኾነ ከምኞቱ ጋር በሚቃረኑ ኹኔታዎች ውስጥ ራሱን ማግኘቱ ለገጸ-ባሕሪው ግዝፈት መልካም መቼት ኾኗል። ይህ ከማርክሳዊ እና ግራ-ዘመም እምነት በፍጹም ያልተላቀቀ ወጣት ቀንደኛ ጠላቱ አድርጎ የታገለው ሀገር እና ሥርዐተ-ማኅበር ተገን ሰጥቶት መኖሩ ምቾት ይነሣዋል፤ ግን የግርመት ምንጭም ይኾነዋል። ብጤዎቹ እና የትግል ጓዶቹ ራሳቸውን ከነጩ ማኅበረሰብ በተቻላቸው መጠን አርቀው እና አግልለው ሲኖሩ፣ እርሱ ግን ስፖንሰር ኾኖ ባመጣው ነጭ ቤተሰብ ውስጥ ፍቅር እና ክብካቤ ሳይጓደልበት ለዓመታት መኖሩን እንታዘባለን። ደግሞም በርእዮትም ኾነ በአኗኗር ምርጫ ከማትጣጣመው ወጣት ሴት ጋር ሲኖር እናየዋለን። እነዚህ ትድረቶቹ (ways of life) ዘለቄታ ባይኖራቸውም፣ እጅግ ብዙ ተመክሮዎች የገበየባቸው ይኾናሉ። በነዚህ መቼቶች ውስጥ ራሱን ሲያገኝ ሕይወት በወጣትነቱ ዘመን እንዳሰበው ግልጽ እና ቀላል ምርጫዎችን የያዘ አይኾንለትም፤ በውስብስብ፣ ጠመዝማዛ እና ተዛናቂ (overlapping) ምርጫዎች የተሞላ እንጂ። በመቼቶቹ ውስጥ የነበረው መስተጋብር የራሱን ከንቱ እምነቶች (prejudices) እና አጕል ግንዛቤዎች (misconceptions) ከላዩ እየቀረፈ እንዲጥል፣ የሌሎችንም እንዲቃወም የሚያስችሉ ልዩ አስተውሎዎችን ያቀርቡለታል።


የፓርከር ቤተሰብ ድፍን ነጭ ነው፤ “ስለሺ” እስከሚዘነቅበት ድረስ (ደንቢያኛ/ጐንደርኛ ዘዬ መዋሴን ልብ ይሏል)። በዚያ ቤተሰብ ውስጥ ግን ባለቤት እና ባልተቤት የኹለቱ ዐበይት የአሜሪካ ፓርቲዎች ደጋፊዎች ኾነው ከትዳራቸው ጐን የፖለቲካ ልዩነቶቻቸውን ጠብቀው ይኖራሉ። የአደንዛዥ ዕፅ ሰለባ ኾና በለጋ ዕድሜዋ ከምትሞተው ልጃቸው ይልቅ ኹለቱ ከ“ስለሺ” ጋር ትርጕም ያለው የልጅ እና የወላጅ ዝምድና ይኖራቸዋል። ይህ ደግሞ እነርሱም ኾነ እርሱ በዕቅድ የፈጠሩት ዝምድና አይኾንም፤ በኺደት የሚገኝ እንጂ። ይህን የመካከለኛ መደብ ዐይነተኛ ነጭ ቤተሰብ - እነዳንኤል እና ሁሴን ከውጭ ዐይተው በዘረኛነት እና በጨቋኝነት የሚፈርጁት ነጭ ቤተሰብ - በአባላቱ ቍጥር ግለወጥ ባሕርያት ያቀፈ፣ የፖለቲካ እና የእምነት ልዩነቶችን አቻችሎ የያዘ ቤተሰባዊ አሐድ (family unit) ኾኖ እናገኘዋለን። ሐዘን እና ደስታ የተፈራረቁበት፣ ውድቀት እና ስኬት የጐበኙት፣ እርጅና እና አደንዛዥ ዕፅ ቀጣይነት የነሡት ቤተሰብ በመኾኑ፣ በቀለም መለያው ብቻ ዘረኛ እና ጨቋኝ አድርጎ ለመፈረጅ አይመችም። ታዲያ ደ/ጎ/ዋ “ስለሺ”ን በዚያ ነጭ ቤተሰብ ውስጥ “ዘንቆ” በማሳየት ነጭ ባልኾ ነው የአሜሪካ ማኅበረሰብ ውስጥ ያሉትን ከንቱ እምነት፣ አሉታዊ አዝማሚያ እና ግልብጥ ዘረኛነት ያጋልጣል።


ሕይወት እና እውነታ እንዲህ ናቸው። ስለዚህም ነው በአሜሪካ ማኅበረሰባዊ ውስብስብ ውስጥ “ስለሺ” እና ብጤዎቹ ያላቸውን ትድረት በአማላይ ትረካ እየገለጸ እውናዊ ሥዕል የሚያቀርብልንን ደ/ጎ/ዋ ደርዘኛ ሥራ የምለው።

 

አተራረክ
ታሪኩ በጊዜ ቅደም-ተከተል አልቀረበም፤ ወደፊት እና ወደኋላ እየተመላለሰ እንጂ። ይህም አተራረኩን ዘመናዊ እና አማላይ ያደርገዋል። ታሪካዊው ልቦለድ በአንደኛ ሰው (በራስ) ትረካ መቅረቡም ግላዊ እና ውስጣዊ ስሜትን ጠለቅ ባለ ደረጃ ለመዳሰስ ይበልጥ አመችቷል እላለኹ። የ“ስለሺ” ታሪክ በኻያኛዎቹ የዕድሜ ቅጥብ ውስጥ ኾኖ በፍልሰት አሜሪካ ሲደርስ ይጀምራ ል። ስለ ልጅነቱ፣ ስለ አስተዳደጉ፣ ስለ ንሕሰት ዘመኑ ቅጥ- ሰጪዎች (moulders of his formative years) የምናውቀው በምልሰት (flashback) ነው፤ ገጠመኞቹ ዐልፎ ዐልፎ በሚቀሰቅሷቸው ያለፉ ዘመናት ትውስቶቹ ውስጥ። ለስደት እና ፍልሰት ስላበቃውም ምክንያት ለአንባቢ የሚገለጸው ቀስ-በ-ቀስ ነው።


የአተራረኩ ሌላ ዐቢይ አማላይ ታሳቢ በደንቢያ (በጐንደር) ዘዬ እና ፈሊጥ የቀረቡ የእልፍነሽ (የእናቱ) እና ሌሎች “ደንብያውያን” ምልልሶች ወይም ግላዊ መነባንቦች (monologues) ናቸው። የእኒህ ለዛ እና ጥፍጥና አንባቢን (በተለይም ከጐንደር ዐማርኛ ጋር የማይተዋወቅ ከተሜ አንባቢን) አፍነክናኪ ናቸው። የዐማርኛ አፋዊ ቋንቋ ውበት እና ሕብራምነት (colourfulness) በየአካባቢው በሚነገሩ ልይዩ (diverse) ዘዬዎች እና ፈሊጦች ይከሠታሉ። እኒህ ቀበልኛ ዘዬዎች እና ፈሊጦች በጥልቀት እና በምልአት ያልተጠኑ፣ በሥነ-ጽሑፍም ውስጥ እምብዛ ያልተወከሉ በመኾናቸው (1) በዚህ መራ መውጫ ሥራ ውስጥ ተቈጥበው እና በሥሡ ተፈንጥቀው ለሚገኙት ልዩ እኳቴ (appreciation) ይገባቸዋል እላለኹ።


ብዙ ጊዜ ችግር የሚያስከትለው ብሂል-መር (pronunciation-led) አጻጻፍ አግባብ እና ፋይዳ የሚኖረው እኒህን መሰል ቀበልኛ አገላለጾች ሲወክል ነው።
በዘዬ እና ፈሊጥ አጻጻፍ ረገድ የሚታይ ይዘት-ለቀቅነት (inconsistency) እንደ “ኈ” እና “ኰ” ያሉ ፍንጽቅ ቀለማትን (diphthongs) ይመለከታል። በሀገረሰብኛ አባባል ውስጥ ፍንጽቅ ቀለማት እጅግ ገንነው ይደመጣሉ፤ (በጐንደርም ልክ እንደ ሸዋ፣ ወሎ እና ጐጃም)። ለምሳሌ “ጐጃም”፣ “ጐንደር”፣ “ጕልበት”፣ “ጕብል” የሚሉትን ስሞች እንውሰድ። በስሞቹ ውስጥ ያሉት “ጐ” እና “ጕ” በኹሉም ሀገረሰባዊ ዐማርኛ ውስጥ ፍንጽቅ ኾነው ይደመጣሉ። በዚህ ልቦለድ ውስጥ ግን “ጎ” እና “ጉ” ተብለው ተጽፈዋል፣ የዘዬ እና ፈሊጥ አባባል ወካይ ተደርገው በተጻፉበት ቦታዎች ሳይቀር። በተመሳሳይ “ቈዳ”፣ “ቍልፍ”፣ … በከተሜኛ አጻጻፋቸው “ቆዳ”፣ “ቁልፍ”፣ … ተብለው ተሰጥተዋል። በዚህ የተነሣ የፈሊጦች እና ዘዬዎች ጽሑፋዊ ውክልና የተሟላ ሳይኾን ቀርቷል።

 

ጥቂት ስም እና ባሕርይ-ነክ ችግሮች
ከላይ እንደ ተጠቀሰው ዋናው ገጸ-ባሕርይ ስም አልተሰጠውም። ይህ ደግሞ ታስቦበት የተደረገ አይመስልም፤ በዝንጋታ እንጂ። ባለገድሉ ስም-የለሽ መኾኑ (የቤተሰቡ እና የጓዶቹ ስሞች እየተጠቀሱ) ለግዝፈቱ ስሓ ከመኾን የዘለለ ፋይዳ ይኖረው ይኾን? በበኩሌ እጠራጠራለኹ። ወዲህም ስለ ባለገድሉ ለሚደረግ ሥነ-ጽሑፋዊ ተዋሥኦ (literary discourse) ቢያንስ ቅልጥፍናን ይነሣል። በዋሽንግተን ዲሲ እንደከተሙ ጓደኞቹ “ጓዱ” ወይም እንደ ፓርከር ቤተሰብ በአያቱ ስም “ስለሺ” ማለትም አግባብ አይኾንም (በዚህ ተማግቦ ውስጥ የኋለኛውን አጠራር እንዲመቸኝ ብዬ ብጠቀምም)።


ሌላው ስም-ነክ ችግር ባለገድሉ እና የፓርከር ቤተሰብ እርስበርስ የሚጠራሩበት ስሞች ናቸው። ስፖንሰሮቹ እርሱን ከአውሮፕላን ማረፊያ ሲቀበሉ ጀምሮ እስከ ዕለታተ-ሞታቸው ድረስ “ሚስተር ስለሺ” ወይም “ስለሺ” ሲሉት፣ እርሱም ከመጀመሪያ ግንኙነታቸው እስከ መጨረሻው “ሚስተር ፓርከር” እና “ሚሲስ ፓርከር” ይላቸዋል። ይህ ግን ከመቀራረባቸው እና እንደ ወላጅ እና ልጅ ከመዛመዳቸው ጋር ስሙም አይደለም። በተለይ በአሜሪካኖች ወግ-ለቀቅ (informal) ባህል “ልጄ” የሚሉትን እና የቤት ገበናቸውን ያለምንም ገደብ የሚያዋዩትን ወጣት ሲኾን በቅጽል ወይም በቍልምጫ ስም፣ ሳይኾን ደግሞ በተጸውኦ ስም መጥራት ልማድ ይመስለኛል። በዚያው ልክም አሜሪካኖቹ የተወዳጁት/የተዛመዱት ሰው ከቤተሰብ ስም ይልቅ በመጀመሪያ ስማቸው ወይም በሚወድዱት የስማቸው ምኅጻር እንዲጠራቸው ይፈልጋሉ። ታዲያ በመጀመሪያው የግንኙነት ዕለት እንኳ ባይኾን ውሎ ዐድሮ በነዚህ የቤተሰብ አባላት መካከል እንዲህ ያለው ወግ-ለቀቅ አጠራር አለመከሠቱ የአስተውሎ ሕጸጽ ነው።


ሦስተኛ ስም-ነክ ችግር የተምታታ የስም አጠቀቀም ነው። “ስለሺ” ቤተ-መጻሕፍት ውስጥ የሚያገኛቸው የጓደኛው የዳዊት እናት “የከበደ እናት” ተብለዋል፤(ገ. 194)።
ሌላው ምቾት ነሺ ችግር በአሳዛኙ ቤተሰብ ፍጻሜ ላይ የሚከሠት የ“ስለሺ” ድርጊት ነው። የሚስተር ፓርከርን የጣት ቀለበት እና የፓርከሮችን ቤት መክፈቻዎች እወንዝ ውስጥ መጣል፣ አስደንጋጭ እና ግራ አጋቢ ድርጊት ኾኖብኛል። ይህ በብዙ ረገድ ጨዋ እና ቅን ቤተሰብ ባለመታደል የአስከፊ ዕጣ-ፈንታ ሰለባ መኾኑ በገዛ ራሱ እጅግ አሳዛኝ ነው። ታዲያ የቤተሰቡ መሪር ፍጻሜ በቂ እንዳልኾ ነ ኹሉ በ“ስለሺ” ገቢር የመታወስ እና በባለውለታነት የመታሰብ ዕድሉን ማጣት ያለበት አይመስለኝም። አንባቢም ስለ ቤተሰቡ የሚለብመውን የሥርየት ገጽታዎች (redeeming features) አላስፈለጊ በሚያስመስል ድርጊት መቋጨት ፋይዳው አይታየኝም። የዚህ ገቢር እምራ ዊ ጕልኽ ነት (symbolic significance) ምንድነው? የቤተሰቡን አሳዛኝ ፍጻሜ ማግነን? የቤተሰቡ እጅ ዐመድ-አፋሽ መኾኑን ማጕላት? “ስለሺ” ለቁሳዊ ቅርስ ግድ-የለሽ መኾኑን ማሳየት? “ስለሺ” ከነጩ ማኅበረሰብ ጋር የነበረውን ግንኙነቶች ቈርጦ ከሐበሻ ወይም ከጥቍር ብጤዎቹ ጋር መወገኑን ማሳየት? በበኩሌ የትኛውም የእምራዊው ገቢር ማጠየቂያ አሳማኝ የሚኾን አይመስለኝም፤ ከ“ስለሺ” ባሕሪ ያፈነገጠ፣ ኢምክንያታዊ ድርጊት መኾኑን የሚሸፍን አይኾንምና።


ከላይ የተሰጡት አስተያየቶች በባለሙያ ዕውቀት እና ልምድ ላይ የተመረኰዙ፣ ወይም በሥነ-ጽሑፍ ምሁራዊ መመዘኛዎች ተገምግመው በተያዙ ጭብጦች ላይ የቀረቡ ትንታኔዎች አይደሉም፤ እንደ ተራ አንባቢ የተሰቡኝን፣ ትዝብት እና ጥያቄ የቀሰቀሱብኝን የታሪኩ አላባዎች ከብዙ በጥቂቱ ያኰትኩባቸው ነጥቦች እንጂ።

 

ቋንቋ-ነክ ሐተታ
ለዚህ ዳሰሳ መሠረት የኾነው ተማግቦ በቋንቋ-ነክ አብነቶች እና ችግሮች ላይ በማትኰር ዐይነተኛ ተዋፅኦ ያደርጋል። በእላዴ-ቃላት (lexicography) ሙያ የተሰማራኹ ሰው በመኾኔ አብዛኛውን ጊዜ ትኵረቴን የሚስቡ የሥነ-ጽሑፍ አርእስተ-ነገር በቃላት እና አገባብ ዙሪያ የሚነሡ ጕዳዮች ናቸው። እንዲያ በመኾኑም ከዚህ በታች የተሰጡት አጠቃላይ የሐተታ ነጥቦች ስለ ቃላት ፍቺ እና ርባታ፣ ስለአጠቃቀማቸው እና አጻጻፋቸው በመጽሐፉ ውስጥ የታዩ ችግሮችን እና አብነቶችን ይመለከታሉ።


ለፈጠራ ሥነ-ጽሑፍ ኪነታዊ ዕሴት ዐበይት መመዘኛ ከኾኑ ቁምነገሮች ኹለቱ የጽሑፉ ቋንቋ ውበት እና ስብቅልና በመኾናቸው ይህ ዳሰሳ በነርሱ ላይ ተጨማሪ ትኵረት ያደርጋል። በቋንቋ-ነክ ጕዳዮች ዙሪያ የማነሣቸው ነጥቦች እጅግ አብዛኞቹ በዐማርኛ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ ጐልተው እና ተደጋግመው የሚታዩ ናቸው።

 

ተለባሚ ቃላት
በመጀመሪያ ግን ደ/ጎ/ዋ ብዙ ተለባሚ ቃላት እና ብሂሎች ያዘለ በመኾኑ ለኔ-ብጤው አላዲ-ቃላት እና የቋንቋው ተመራማሪ አማላይ ሥራ መኾኑን መግለጽ እወድዳለኹ። የተማግቦው ዐባሪ ሰነድ እኒህን ከመጽሐፉ ውስጥ ለቅሞ በኹለት ንኡሳን አርእስት አስቀምጧቸዋል። ፋይዳቸውን ለዚህ ዳሰሳ አንባቢ ለማሳየት ከቃላቱ እኒህን ልጠቍም - ህ(ሕ)ሉፍ፣ ቅራቦት እና ጥቃሞት።


ህሉፍ (ገ.12) ወይም ሕሉፍ (186) ዐዲስ ቃል ባይኾንም፣ በከተሜ ዐማርኛ እና በሥነ-ጽሑፍ ውስጥ የተለመደ አይደለም። በትግርኛ የዘወትር ቃል የመኾኑን ያኽል በጐንደርም የሚደመጥ ይኾንን? የተሰማ ሀብተ- ሚካኤል እና የደስታ ተክለ-ወልድ መዛግብተ-ቃላት አያካትቱትም። በግእዝ የቃሉ ዐምድ/ኅ-ል-ፍ/ ነውና በሥርውቃላዊ አጻጻፍ “ኅሉፍ” ቢባል ሆሄ ይጠነቅቃል። በዐማርኛ የተለመደ የቃሉ አቻ ማለፊያ ነው። ለማለፊያ መልካም ተማራጭ ይኾናል፤ በተለይ ለሥነ-ግጥም አኹኖ (poetic effect)።


በሌላ በኩል በመጽሐፉ ውስጥ የሚገኙት “ቅራቦት” (ገ. 188) እና “ጥቃሞት” (ገገ. 95፣ 127) ዐዳዲስ ወይም እምብዛ የማይታወቁ ቃላት ይመስላሉ። በደንቢያ እና በሌሎች የጐንደር አውራጆች የሚነገሩ ቀበልኛዎች ይኹኑ ወይም ደራሲው የፈጠሯቸው ቃላት ግልጽ አይደለም። ከዐውደ-አገባባቸው “ቅራቦት” ለአቅርቦት “ጥቃሞት” ደግሞ ለአገልግሎት እና ጠቀሜታ ተማራጭ/ተዋራሽ (alternative/synonym) መኾናቸውን መገመት ይቻላል። ቃላቱ ከ‹ቀረበ› እና ‹ጠቀመ› በቀጥታ የተመሠረቱ ናቸውና ቀልብ ይስባሉ። ‹ፍላጎት› ከ‹ፈለገ› እንደተመሠረተ ደንብ ጠብቀው ቢመሠረቱም በሕዝብ ዘንድ ተቀባይነት ይኖራቸው ይኾን?


የደ/ጎ/ዋ ሌላው አማላይ ገጽታ በገጠር ዘዬ እና ለዛ የተከሸኑ ግልጸቶች (expressions) ናቸው። ለቅምሻ ያኽል ጥቂት ላቅርብ። የገድለኛው አባት ልጃቸው በእናቱ ተሞላቅቆ ማደጉን ለመግለጽ እንዲህ ይላሉ፤ “የመጨረሻ ልጀ ነው፤ እናቱ እስከዛሬ አልወለደችውም አርግዛው ነው የምትኖረው። …” (ገ. 25)። ገድለኛው በበኩሉ ልጅ ሳለ የታቦት አገልጋይ እንዲኾን አባቱ ያደረጉትን ጥረት ሲያስታውስ “ከቸንከሩ ተክለሃይማኖት ካህን የተበደሩ ይመስል እኔን ለመክፈል ሲዘጋጁ” (ገ. 95) ይላል ወቀሳ በሚደመጥበት ፍሬ ቃል። እርሱ ብዙ ዓመታት እባሕር ማዶ አሳልፎም የትውልድ አካባቢውን ለዛኛ ንግግር አይዘነጋም። “ፈረንጅም በቅባት ሳያርስ የሰውን ቆዳ እንደሚልጥ...” (ገ. 130) ይለናል፤ ነጮች ሐሜት አያውቁም የሚል የቀድሞ እምነቱን ከንቱነት በመገንዘብ።

 

የከተባ እና የሥርዐተ-ጽሕፈት ችግሮች
አማላዩ የፈጠራ ሥራ እጅግ ብዙ የከተባ ስሕተቶች ይታዩበታል። እንዲያ በመኾኑም ሥራው ታትሞ ከመውጣቱ በፊት የናሙና ዕትም አራሚ (proofreader) ያላየው ያስመስለዋል። በተማግቦው ዐባሪ ውስጥ የተሰጠው ዝርዝር ረዥም ነው። ከዝርዝሩ ርዝማኔ በየገጹ በአማካይ አንድ የከተባ ስሕተት እንደሚገኝ መገመት ያስችላል።


ሌላው ዐቢይ ችግር ከሥርዐተ-ጽሕፈት ይዘት-ለቀቅነት (inconsistency) ጋር የተያያዘ ችግር ነው። ብዙ ቦታዎች ላይ ይህ አጠቃላይ እና መሠረታዊ ችግር በብሂል-መር አጻጻፍ ይከሠታል። ለምሳሌ ሕወኀት (ወይም በዘመናዊ ትግርኛ አጻጻፍ ሕወሓት) የሚባለውን ስመ-ስም (acronym) እንመልከት። ስሙ ሥርዐት ባልተከተለ መንገድ ተጽፎ እናየዋለን (ህወሀት - 131፤ ሕወኅት 107፣ 110፣ 185፤ ኅወሓት -182፣ 183)። ይህ የንባብ እና የትርጕም ውዥንብር እስካላመጣ ችግር የለውም በሚል ማጠየቂያ (justification) ችላ ሊባል አይገባውም። በዘፈቀደ የመጻፍ ባህል ዐማርኛ መደበኛ ሥርዐተ-ጽሕፈት እንዳይኖረው ከማድረግ በቀር ምን ፋይዳ ይኖረዋል?


ብሂል-መር አጻጻፍ የትርጕም አሻሚነት አያስከትልም ማለትም አይቻልም። ሊያስከትል እንደሚችል ከደ/ጎ/ዋ ጥቂት ምሳሌዎችን ማየት ይበቃል። ከድምፀ-ሞክሼ ቃላት “ምሑር”ን፣ ድርብ ቀለም ካላቸው ቃላት ደግሞ “ለቀቀ”ን በአስረጅነት እንመልከት። የመጀመሪያው በቍጥር ርባታው “ምሑራን” ተብሎ ተጽፏል (ገ. 185)፤ የተማሩ የተመራመሩ ሰዎችን ለመግለጽ። “ምሑራን” ግን በቁሙ “ምሕረት ወይም ይቅርታ የተደረገላቸው” ሰዎችን የሚገልጽ ቃል ነው። የተማሩ የተመራመሩ ሰዎችን ለመግልጽ ቃሉ “ምሁራን” ተብሎ መጻፍ ነበረበት። የኹለቱ ቃላት ዐምዶች /ም-ህ-ር/ እና /ም-ሕ-ር/ የፍቺ ልዩነቶችን ያዘሉ በመኾናቸው ሥርው-ቃላዊ አጻጻፍ ሆሄዎቻቸውን ለመጠንቀቅ፣ እንዲያም ሲል እቅጭ ሐሳብን ለማስተላለፍ ያስችላል። ኹለተኛው አስረጅ (“ለቀቀ”) በቦዝ አንቀጽ ሲነገር “ለቅቀን” መኾን ሲገባው “ለቀን” ተብሎ ተጽፏል፤ (ገገ. 7፣ 169)። “ለቀን” ግን በቁሙ ከለቀቀ ይልቅ የቀን (የዕለት) ፍቺ እንዳለው ልብ ይሏል።


ለሥርዐተ-ጽሕፈት መደበኛነት ነፋጊ የምለው ብሂል-መር አጻጻፍ በሥነ-ቃል እና በሥነ-ጽሑፍ መካከል ያሉ ልዩነቶችን በቅጡ ካለመረዳት፣ ድምፀ-ሞክሼ ሆሄያት የሚያዝሏቸውንም የፍቺ ጕልኽ ነቶች (phonemic significance) ካለመገንዘብ የተከተለ ባህል ነው። ከላይ በተሰጠው ምሳሌ ውስጥ በ<ህ> እና ‹ሕ› መካከል ያሉ ታሪካዊ እና ፍቺ-ዐዘል ልዩነቶችን ያለመረዳት ችግር ነው “ምሁር” እና “ምሑር” አንዱ በሌላው ተለዋጭ ቃላት ተደርገው እንዲታዩ የሚያደፋፍረው። ድምፀ-ሞክሼ ሆሄያትን እንገደፍ ማለትም ከዚህ የግንዛቤ ሕጸጽ የሚመነጭ አስተሳሰብ ነው።

 

አጕል እና ዝንኵር አጠቃቀሞች
ደ/ጎ/ዋ በርካታ አጕል እና ዝንኵር አጠቃቀሞች (misuses and abuses) ይታዩበታል። በተማግቦው ዐባሪ ከተዘረዘሩት አላባት ጥቅም ላይ የዋሉ ቃላት እና ሐረጎች የሚከተሉትን እንመልከት።


በገጽ 78 ላይ “ሕብረ ብሔራዊ ጥንቅር” የሚል ሐረግ እናነባለን። ቃል-በ-ቃል ሲተረጐም ሐረጉ “ብሔር-ነክ የቀለሞች ስብጥር” ማለት ነው። እንዲያ በመኾኑም ሐረጉ እምብዛ ስሜት-ሰጭ አይደለም። ደራሲው “ከተለያዩ ዘውጌ ማኅበረሰቦች (ethnic communities) የመጡ አባላትን ያካተተ” ለማለት ግልጸቱን እንደተጠቀሙበት ከዐውደ-አገባቡ መገመት ይቻላል። ግምቱ ትክክል ከኾነ ከ“ሕብረ ብሔራዊ ጥንቅር” ይልቅ “ዘውገይር ስብጥር” (= multiethnic composition) የተሻለ ተማራጭ ይመስለኛል። “ዘውገይር” ከ“ዘውግ” እና “ዕይር” የተበጀ ዐዲስ ስያሜ ነው፤ በዘውግ (ethnicity) ቅይጥ መኾንን፣ (በሌላ አነጋገር የተለያዩ ዘውጌ ማኅበረሰቦች አባላት አሳታፊነትን) በቅጡ የሚገልጽ ቃል ይመስለኛል።


በገጽ 161 ላይ ደግሞ እንደ ረመጥ የሚፋጅ ስሜት ለማለት “ስሜተ-ረመጥን” ጥቅም ላይ ውሎ እናያለን። “ስሜተ-ረመጥ” ግን ቃል-በ-ቃል “የረመጥ ስሜት” ማለት ነው። ረመጥ የራሱ ስሜት የለውምና የጥምር ቃሉ አበጃጀት እንከናም ነው። እንደ ረመጥ የሚፋጅ ስሜትን ዐጠር አድርጎ ለመግለጽ “ረመጣዊ/ረመጥማ ስሜት” ማለት ተገቢ ይኾናል።


በገጽ 120 ላይ የባለገድሉ ሙታን ጓዶች አንጸባራቂ ታሪክ እንደነበራቸው ለመግለጽ “በወርቅ የተኮላ ታሪካቸውን” የሚል ሐረግ እናነባለን። በሐረጉ ውስጥ ያለው “የተኮላ” ግን ተዘንኵሯል። ተኰላ (ከተሜኛውን “ኮ” አለመምረጤን ልብ ይሏል) በቁሙ “ተሰነገለ፤ ተወለወለ፤ እንዲያብረቅረቅ ኾነ” ማለት ነው። እንግዲያስ “በወርቅ የተጻፈ አንጸባራቂ ታሪካቸውን” ማለት ሐሳቡን በእቅጩ ሊገልጽ በቻለ ነበር። ወርቅን ይኰሉታል እንጂ፤ በወርቅ አይኰሉም።


ከነዚህ በተጨማሪ እና በተለይ ሊቀ መጡ የሚገባቸው ደግሞ በአገባብ እና አሰካክ ላይ የሚታዩ ችግሮች ናቸው። ብዛታቸው በዚህ ዳሰሳ ውስጥ በጥቂቱም ቢኾን መካተታቸውን ግድ ይላል። በዚህ ርእሰ-ነገር ላይ ከሚያተኵረው ከዐባሪው ሰነድ አንድ ንኡስ ክፍል የሚከተሉትን በአስረጅነት እንመልከት።


1. ጠጅ፣ አረቄና ጠላ እየጠመቅን … ተለምዶን አስፋፍተናል። (ገ.7)
  1ሀ. ጠጅ እየጣልን፣ አረቄ እያወጣን፣ ጠላ እየጠመቅን … ሱሰኛነትን አስፋፍተናል።
2. ፊቷ ወደ ሳንባነት ይቀየርና (ገ.22)
  2ሀ. የፊቷ ቀለም በለዲ ይኾንና

  2ለ. የፊቷ ቀለም የሳንባ ይመስልና
3. ገላውን ሰዶና ዘና ብሎ የሚዝናናው ተዝናኚ ብዛት (ገ. 83)
  3ሀ. ገላውን ሰድዶ የሚዝናና ታዳሚ ብዛት
4. የቡና ተርቲም … ያንድ ሰሞን ዜና ሆኖ ይባጃል። (ገ. 157)
  4ሀ. በየቡናው ተርቲም … ያንድ ሰሞን ርእሰ-ነገር ይኾናል።

ከላይ ከአንድ እስከ አራት የተሰጡት ዐረፍተ-ነገሮች እና ሐረጎች ከመጽሐፉ የተቀዱ ናቸው፤ ከገጽ ማጣቀሻዎቻቸው ጋር ቀርበዋል። የአገባብ እና የቃላት ምርጫ ችግሮቻቸውን ከግርጌዎቻቸው ከተሰጡት ተማራጮች (1ሀ - 4ሀ) ጋር በማነጻጸር መገንዘብ አያዳግትም። ሦስተኛውን ምሳሌ ቀረብ አድርገን ብናየው የአሰካክ ብቻ ሳይኾን የድግግሞሽ ችግሮቹን እንታዘባለን። ንኡስ ሐረጎችን በያዘው በዚህ ሐረግ ውስጥ “ሰባት ቃላት” ሲኖሩ፣ ሦስቱ የ“ተዝናና” ርባታዎች ናቸው። በዚህ ላይ “ገላውን ሰዶ” የሚለው ቦዛዊ ሐረግ ሲጨመር የድግግሞሹን አለቅጥ መብዛት እንረዳለን፤ እርሱም የመዝናናት ፍቺን ያዘለ ነውና። የአራተኛው ምሳሌ ክፍል የኾነው “ያንድ ሰሞን ዜና ሆኖ ይባጃል” ደግሞ ውስጣዊ አለመመጣጠን ወይም አለመደጋገፍ የሚታይበት ንኡስ ዐረፍተ-ነገር ነው። የተሰጠው ጊዜ “አንድ ሰሞን” ነው። ታዲያ ለሰሞን ቈይታ የሚመጥን ቃል “ሰነበተ” እንጂ “ባጀ” አይደለም። መባጀት የበጋን ቈይታ የሚገልጽ ቃል ነው። በጋን ይባጇል፤ ክረምትን ይከርሟል፤ ሰሞንን ይሰነብቷል። በቃላት ምርጫም ረገድ ከ“ዜና” ይልቅ ርእሰ-ነገር (topic) ለዐውደ-አገባቡ የተሻለ ምርጫ ይመስላል። ዜናን እንደ ትኵስ ወሬ ብንወስደው፣ ብርቅነቱ/ትኵስነቱ የሚሰነባብት አይደለምና።


እኒህን መሰል ችግሮች በአፋዊ ዐማርኛ ውስጥ ዘወትር ይደመጣሉ። በአፋዊ ቋንቋ የሚደመጡትን ያለምንም ማረቂያ በጽሑፍ ቋንቋ ውስጥ መጠቀም ግን ተገቢ አይደለም፤ (ለኪናዊ ፋይዳ ካልኾ ነ በቀር)። ኹለተኛውን ምሳሌ በንግግር መልክ ብናዳምጥ፣ የሰው ፊት ወደ ሳንባ እንደማይቀየር በማወቅ ደራሲው “የፊቷ ቀለም የሳንባ ቀለም እንደመሰለ” ለመግለጽ መፈለጉን እንገምታለን። ግን ደራሲው የኋለኛውን ግልጸት ለመጠቀም ምን የሚያግደው ነገር ነበር? ሐሳብ በንግግር ሲገለጽ ለቃላት ምርጫ፣ ለአገባብ ስኬት ወይም ለሰዋስው ርታታ ፋታ አይገኝ ይኾናል። ያንኑ ሐሳብ በጽሑፍ ለመግለጽ ግን እንዴት ፋታ ይታጣል፣ ያውም ሥነ-ጥበባዊ ዕሴትን ቀዳማው (objective) ለሚያደርግ ሥራ?

 

መደምደሚያ
ደ/ጎ/ዋ በ-ኢሕአፓ-መራሽ ትግል ተሳትፎ ወደ ሰሜን አሜሪካ ስለፈለሰ አንድ ትውልድ ማለፊያ ሥዕል የሚያቀርብ ደርዘኛ ልቦለድ ነው። በ80ኛዎቹ እና በ90ኛዎቹ ጎርጎሮሳዊ ዐሥርታት የዚህ ፈልሶ-መጤ ወገን ትድረት ምን ይመስል እንደነበር ለማሳየት አንድ ሓብሮት (painting) ያቀርብልናል። ፈልሶ-መጤው ከባዕድ ሀገር እና ከዐዲስ ማኅበረሰብ ጋር ለመጣወር ያደረገውን (ወይም ሳያደርግ የቀረውን) ጥረት፣ በትግል ታሪኩ ላይ የተከሠቱ የአተያይ ልዩነቶችን ለማስተናገድ የተጠቀመበትን ዘዴ፣ በልምድ እና በባህል ዳራ ከማይመስሉት ሌሎች የትውልድ ሀገሩ ሰዎች ጋር ለመተሳሰር ያደረገውን ሙከራ፣ ወዘተ. የሚያሳይ ሓብሮት ነው። ባለመታደል ምስሉ እንከን-የለሽ አይደለም፤ በብሩሹ ጥራት ማነስ የተነሣ መስመሮች ደብዝዘው፣ ቀለሞች ተዛልቀው ፍጽምና ነሥተውታልና።


-አበቃ-
22 ግንቦት 2009 ዓ.ም

ዶ/ር ግርማ ጌታኹን በብሪቲሽ አካዳሚ የታተመውን ‹The Gojjam Chronicles› የሚለውን ሥራቸውን ጨምሮ፣ “የጐጃም ትውልድ በሙሉ ከአባይ እስከ አባይ”፣ “የ-ግይጌ ማከያ መዝገበ-ቃላት” እና ሌሎች በርካታ የምርምር ሥራዎችን የጻፉ [እና ያሰናኙ] ባለሙያ ናቸው።
(www.facebook.com/TheBlackLionAfrica)¾

 

- ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ እንደ አብነት

 

መብራቱ በላቸው

 

ፈር መያዣ


የታሪክ ልኂቃን ስለ ታሪክ ሲናገሩ፣ “ታሪክ ስለሰው ልጆች እና ማኅበረሰቡ በብዙ ዓመታት ያመጣቸውን ለውጦች እንዲሁም ባለፉት ዓመታት ስለነበሩ ዕድገቶች ያጠናል። ያለው እንዲሻሻል እና ጥሩ ተስፋን ለመገንባት አሁን ያለው ትውልድ ያለፈውን ማወቅ አለበት፤” ሲሉ ያስረዳሉ። ያለፈውን በወጉ የሰነደና ያጠና አገር ደግሞ የወደፊቱን በሥርዓቱ ማየት ይችላል። ታሪካዊ ተውኔት እነዚህን ታሪካዊ ሁነቶች ማሳያና ለቀጣዩ ትውልድ ማስተላለፊያ ሁነኛ መንገድ ነው።


ቴዎድሮስ ገብሬ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በ2003 ባሳተመው የፀጋዬ ገብረመድኅን ታሪካዊ ተውኔቶች መግቢያ 1 ላይ “ታሪካዊ ተውኔት፣ ታሪክ እና ሥነ ጽሑፍ ብለን የምንጠራቸው የሁለት ሙያዎች ማደሪያ ነው። የሁለት ሙያዎች ማደሪያነቱ ለስልቱ ከታሪክና ከሥነ ጽሑፍ ጥበብ የሚከፈሉ መንታ ባሕሪያትን ሲያስገኝለት፤ ባለመንታ ባሕርይነቱ ደግሞ በምላሹ ድርሰቱን ከሁለቱም ዘርፎች የሚሰምሩ መንታ ሙያዎች ይኖሩት ዘንድ ያስችለዋል፤” በማለት የታሪካዊ ተውኔት ከሥነ ጽሑፍና ታሪክ ዘርፎች የተቀናጀና የሰመረ ጥበብ እንደሆነ ያስረዳል። አንድ አገር እነዚህን መንታ ሙያዎች ባግባቡ ተጠቅማ ያላትን ታሪክ በማበልፀግ፣ ለቀጣዩ ትውልድ ማስተላለፍ ከቻለች ማንነቱን የተረዳና ያወቀ ትውልድ እንዲኖራት ያስችላታል ተብሎ ይታመናል።


ኢትዮጵያ ባለብዙ ታሪክ አገር እንደሆነች ይነገራል። የሚያግባቡንንና የእኛነታችን መገለጫ የሆኑ፣ ለትውልዱ አርዓያነት ያላቸው፣ ለሌላው ዓለምና ለሰው ልጆች ተምሳሌት የሚሆኑ አስደናቂ ትውፊቶችና ታሪክ ባለቤቶች ሆነን እነዚህን ታሪኮችና ትውፊቶች በአግባቡ በሥነ ጽሑፎቻችንና ቲያትሮቻችን ማሳየት ስለምን ተሳነን? ትያትር ቤቶቻችን እንደ ሥማቸው የአገርን ፍቅርና የብሔራዊ ኩራት የሆኑ ሥራዎችን መሥራትና ማሳየት ስለምን ተሳናቸው? የሚሉትን ጥያቄዎች በማንሳት እና ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስን የአንድ ባለታሪክ ተምሳሌት በማድረግ ምን ይሻላል? የሚለውን ለመጠቆም እሞክራለሁ።

 

ታሪካዊ ተውኔት ለምን?


ከትያትር ውልደት ጀምሮ ሲመደረኩ የነበሩ ተውኔቶች በተረትና አፈታሪክ በሚታወቁ ትወናዎች ላይ መሠረት ያደረጉ የአማልክት ታሪኮች ነበሩ። ለዚህም ነው ታሪካዊ ተውኔት ቀደምት የተውኔት ዘርፍ እንደሆነ የዘርፉ ባለሙያዎች የሚናገሩት። ታሪካዊ ተውኔት ታሪክን በፈጠራ ሥራ አጅቦ መተረኪያ አንዱ መንገድ እንጂ በራሱ ታሪክ አይደለም። ይኹን እንጂ ታሪካዊ ተውኔት ትረካውን መሠረት የሚያደርገው በተሠራ ታሪክ ላይ ነው። ነገር ግን የሙያው ባለቤቶች እንደሚያስረዱት “ታሪካዊ ተውኔት መነሻውን ያለፈ ሁነት ላይ መሠረት ስላደረገ ብቻ ታሪካዊ ተውኔት ነው ማለት አይቻልም። ይልቁንስ በዘመኑ ትውልድ ወይም ማኅበረሰቡ ራሱ ታሪክ ናቸው ብሎ ባሰፈራቸው ጉዳዩች ወይም ታሪክ ሠርቷል ብሎ ባመነባቸው ሰዎች ዙሪያ የሚሽከረከር መሆን አለበት። በተጨማሪም ሁነቱ በራሱ ታሪክ ስለመሆኑ ሊረጋገጥ ይገባል፤” በማለት፣ አቶ ተስፋዬ እሸቱ ለአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቲያትር ጥበባት ትምህርት ክፍል በ2000 የሁለተኛ ዲግሪ ማሟያ ጥናታዊ ጽሑፋቸውን በሠሩበት ጥናት ላይ ያስረዳሉ።


በአንድ ማኅበረሰብ ውስጥ ታሪክ ተብሎ የተመዘገበን ሁነት መሠረት አድርጎ የሚሠራ ታሪካዊ ተውኔት የራሱ የሆነ ዓላማ ይኖረዋል። ምክንያቱም የሚነግረን አንዳች ዓላማ ያለው ጉዳይ ከሌለው ተመልካችም አይታደምም። ለዚህም ነው ተፈሪ ዓለሙ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በ2003 ባሳተመው የፀጋዬ ገብረመድኅን ታሪካዊ ተውኔቶች መግቢያ 2 ላይ “…ለዛሬ ዘመን እንዲፈጠር የተጠራው ታሪካዊ ድርጊትም ሆነ ታሪካዊ ሰው ምንም ነገር ላይነግረን አይመጣም። የሚነግረን ወይም የምንጨዋወተው ጉዳይ ከሌለ እኛም አንታደምለትም። በኪናዊ ተውህቦው እያዝናናን ያስቆጨናል፤ ያበሽቀናል፤ ያበረታናል፤ ‹ይኼም ነበር ለካ?!› ያሰኘናል። በዚህም አለ በዚያ ለዛሬ ቁባችን አንዳች የሚለው ነገር አለው፤” በማለት ታሪካዊ ተውኔት ታዳሚው ለሚገኝበት ዘመን ፋይዳ ያለው ነገር የያዘ እንደሆነ በአፅንዖት የሚነግረን።


ተስፋዬ እሸቱ ከላይ በጠቀስኩት ጥናታዊ ጽሑፉ ላይ የተላያዩ የዘርፉ ባለሙያዎች የታሪክ ክስተቶች ደራሲያን ወደ ተውኔት የሚለውጡባቸው ዋነኛ ምክንያታቸውንና በሥራቸው ማስተላለፍ ስለሚፈልጉት መልዕክት ዳሰሳ አድርጓል። በዚህ ዳሰሳ መሠረት ተሻለ አሰፋ በመመረቂያ ጹሑፉቸው “በመረጡት ታሪክ ውስጥ ገድል ሠርተው ያለፉትን ለማስተዋወቅና ከእነርሱ ትምህርት ለመማር፣ ባለፉት የታሪክ ዘመናት ውስጥ የተፈፀሙ ስህተቶች ካሉ በማንሳት በወቅቱ ምን ዓይነት ተፅዕኖ እንዳሳረፉ ለማሳየት፣ ካለፈው ታሪክ በመማር ለመጭው ትውልድ እንደ ምክር እንዲያገለግል፣ ወደፊት ለአገራቸው በጎ ለመሥራት ለሚሹ አዲስና ታዳጊዎች ተሞክሯቸውን ለማካፈል” የሚሉትን እንደ ዋነኛ ምክንያት ያስቀምጣሉ።


ግርማቸው ተ/ሐዋርያት ስለ የአድዋ ታሪካዊ ድራማ ዓላማ ሲያስረዱ “…በታሪክ ላይ በማተኮሬ የኢትዮጵያ ሕዝብ በተለይም ወጣቱ ትውልድ በቀድሞ አባቶቹ ጀግንነትና በልባምነታቸው፣ በአርቆ አስተዋይነታቸው እንዲማርና እንዲኮራም ነው።…” ይላሉ። ደራሲ ማሞ ውድነህ በበኩላቸው፣ “እኔ ታሪካዊ ተውኔት የምጽፈው ለሦስት ዋና ዋና ጉዳዩች ነው። መጀመሪያ ታሪክን ለማስተማር ለመዘከር በአንድ ወቅት ታሪካዊ የሆኑ ግለሰቦችን ታሪክ መዝኖ በክብር ማስቀመጥ ሲሆን፤ ሁለተኛ ደረጃ ብሔራዊ ስሜትን ለማጠንከርና አዲሱን ትውልድ በአገር ፍቅር ስሜት ለመሙላት ኢትዮጵያዊነትን ለማስረፅ ሲሆን በሦስተኝነት ለጥበቡ ማለትም ለቲያትሩ አንዳች አበርክቶትና አስተዋጽዖ ለማድረግ” በማለት ታሪካዊ ቲያትር የሚሠሩበትን ምክንያትና ዓላማ ያስቀምጣሉ።


እያንዳንዱ ዘመንና ትውልድ የራሱ ታሪክ አለው። አሁን ያለው ትውልድ ያለፈው ቅጥያ ነው። ያለፈውን በጎም ሆነ ክፉ ታሪክ የታሪክ መዛግብት ቢመዘግቡትም ሙዚቃ፣ ፊልም፣ ሥነ ጽሑፍ፣ ስዕልና ቲያትር ደግሞ የሰውን ልጅ የፈጠራ ጥበብ በመጠቀም አሁን ላለው ትውልድ እንደየ ዘርፋቸው ይገልጹታል። ታሪካዊ ተውኔትም የቀደሙትን ለማሰብና ለመዘከር ብቻ ሳይሆን ጥበባዊ ለዛ ባለው መልኩ ከታሪክ ለመማር፣ ራስን ለማወቅ፣ በራስ ለመተማመን ባጠቃላይ የት ነበርን? ወዴት መሔድ እንፈልጋለን የሚለውን አመላካች ነው።


አድገዋል፤ በልጽገዋል የሚባሉት አገራትም ከራሳቸው ታሪክ አልፈው መላውን የሰው ልጅ ታሪክ በሥነ ጥበባቸው፣ በፊልሞቻቸው፣ በሥነ ጽሑፎቻቸውና ቲያትሮቻቸው በመጠበብ የሰውን ልጅ ይመረምራሉ። ለታሪክም ትልቅ ቦታ በመስጠት የአሁኑን ዘመን ካለፈው ዘመን አንፃር ይመረምራሉ፣ ወደፊትም ያለውን አርቀው ያዩበታል፣ ያሳዩበታል። ለዚህም ይረዳቸው ዘንድ በታሪክ ትልቅ ሥፍራ ያላቸውን ግለሰቦች የተለያየ ማንነታቸው ይተነትናሉ፣ ይመደረካሉ፣ ይተውናሉ። በኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት ላይ የተሠሩ ቲያትሮችና ፊልሞችን ብዛትና ዓይነት ማየት ለዚህ በቂ ማሳያ ነው። በአገራችን አንድ ሰው ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ ብቻ በሦስት የተለያዩ ደራሲያንና ወቅቶች፣ በሦስት ቲያትር፣ በአራት እሳቸውን ሆነው የተወኑ ተዋንያን ተሠርተው እናገኛልን። ከዚህም በላይ ለሳቸውም ሆነ ለሌሎች የታሪክ ባለቤቶች በሁሉም የጥበብ ዘርፎች ብዙ ሊሠራላቸው በተገባ ነበር።

 

ታሪካዊ ተውኔቶቻችን ምን ላይ ናቸው?


ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስን እንደ አብነት


በታሪካዊው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ትያትር ቤት የተመልካች መግቢያ በር በኩል ወደ ትያትር ቤቱ ሲገቡ የቀደሙ ቲያትሮችን በመጠኑ የሚያስቃኙ ፎቶግራፎች ተለጥፈው ያገኛሉ። ከነዚህ ፎቶግራፎች ውስጥ “ዐፄ ቴዎድሮስን ሆነው የተወኑ” በሚል ርዕስ የመኮንን አበበ፣ የሃይማኖት ዓለሙ፣ የፍቃዱ ተክለ ማሪያም እና የሱራፌል ተካ ፎቶዎች ይገኛሉ። እኒህን ታላቅ ጀግና መሠረት ያደረጉ ሦስት ቲያትሮች ማለትም በግርማቸው ተክለ ሐዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ”፣ በፀጋዬ ገብረመድኅን “ቴዎድሮስ” እና በጌትነት እንየው “የቴዎድሮስ ራዕይ” የተሰኙ የመድረክ ሥራዎች ተሠርተው ለመድረክ ቀርበዋል። ከላይ ቲያትር ቤቱ ፎቷቸውን የሰቀለላቸው ተዋንያንም በነዚህ ተውኔቶች ላይ የተወኑ ናቸው።


ተስፋዬ እሸቱ ባቀረበው ጥናት መሠረት አቶ አመረ ይሁን የተባሉ አጥኝ፣ “ቴዎድሮስ በልዩ ልዩ ደራሲያን ዓይን” የተባለውን ጥናታቸውን ጠቅሶ ሲናገር “ዐፄ ቴዎድሮስ በግርማቸው ‹ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ› ውስጥ እንደቅርጫ የተበታተነችው ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ከሽፍትነታቸው እስከ በጀግንነት ነግሠው፣ የነበረውን ኋላ ቀር አስተሳሰብ ለመለወጥ ደፋ ቀና ሲሉ ተቀባይ በማጣታቸው ሕልማቸውን እውን ሳያደርጉ ያሳለፉትን ሕይወት መሥመር የሚያሳይ ነው” ይልና ፀጋዬ ገብረመድኅን ‹ቴዎድሮስ› ባለው ተውኔቱ የሚነግረንን ደግሞ እንዲህ ይነግረናል “ዐፄ ቴዎድሮስ የአገራቸውን የአንድነት መንገድ ለመቀየስ ከባድ መስዋዕትነት የከፈሉ፣ በአገሪቱ በተለይም በጎጃም፣ በጎንደር፣ በወሎ፣ በትግራይ አስተዳዳሪዎች ፈላጭ ቆራጭ አገዛዝ በችግር ውስጥ ለነበረው ለታችኛው የኅብረተሰብ ክፍል ተቆርቋሪነታቸውን ያሳዩ፣ በወቅቱም ሆነ አሁን በአርኣያነት ሊጠቀሱ የሚችሉ መሪ” ይላቸዋል።


ብዙዎቹ የትያትር ባለሙያዎች እንደሚስማሙበት የዐፄ ቴዎድሮስ የሕይወት ታሪክ ለድራማና ተውኔት የተመቸ ነው ይላሉ። ለዚህም ሳይሆን አይቀርም ተፈሪ ዓለሙ በታሪካዊ ተውኔቶች መጽሐፍ መግቢያ ላይ “ከአገራችን ታሪካዊ ስብዕናዎች ውስጥ እንደ ዐፄ ቴዎድሮስ የተጻፈለት፣ የተዘመረለት፣ የተሳለለት ወዘተ. ማንም የለም። እንዲህ ለየዘርፉ የጥበብ ሰዎች የፈጠራ ምናብ የሆነው የቴዎድሮስ አነሳስ የሕይወት ውጣ ውረድ በኋላም አወዳደቅ ድራማቲክ መሆኑም ሊሆን ይችላል፤” ያለው። ምንም እንኳን ታሪካቸው ለተውኔትና ለፈጠራ ሥራ አመች የሆነ ታሪክ ቢሆንም እንደ ሌሎቹ የአገራችን ታሪኮች ሁሉ ትያትር ቤቶቹም ሆኑ ሙያተኞች በበቂ ተርከውታል ማለት ግን አይቻልም።


ለአገራችን ቲያትር ቤቶች ቅርበት ያላቸው ባለሙያዎች ሲናገሩ፣ በቲያትር ቤቶቻችን በሕግና በደንብ የተሰጠ በሚመስል መልኩ ታሪካዊ ተውኔቶች በአስር ዓመት አንዴ ነው የሚሠሩት። ምንም እንኳን ከተለያዩ የአገሪቱ ክልሎች በተለያዩ ታሪካዊ ሁነቶች ላይ ተመሥርተው ታሪካዊ ተውኔት እንዲሠሩላቸው ጥያቄዎች ቢቀርቡም ከሚመለከታቸው አካላት ግን በቂ ትኩረት እንደማይሰጥ ይናገራሉ። ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ትያትር “በበጀት እጥረት” መውረዱንም እንደ አስረጅ ያቀርባሉ። ‹የቃቄ ውርድወት› ከዐሥር ዓመት አንዴ በብዙ ልፋትና ድካም የመጣች አሁን መድረክ ላይ ያለች ብቸኛ ታሪካዊ ተውኔት ናት።


ሳሙኤል ተስፋዬ በብሔራዊ ቲያትር ‹ሊትራሪ ማኔጀር› ነው። ሳሙኤል ታሪካዊ ትያትሮች ስላላቸው ፋይዳ ሲናገር “ታሪካዊ ትያትሮች የአንድ አገር ሁለንተና የሚንፀባረቅባቸው፣ ለመጭው ትውልድ ስለ አገሩና ስለ ታሪኩ እንዲያውቅ የሚደረግበት ሁነኛ መንገድ ነው” ይላል። ነገር ግን ይላል ሳሙኤል “ይኼን ያህል ትልቅ ፋይዳ ያለውን ነገርና ባለ ብዙ ታሪክ የሆነች አገር በሚባልላት ኢትዮጵያ ውስጥ ለታሪካዊ ቲያትር የሚሰጠው ዋጋና ትኩረት እጅግ አናሳ ነው፤” ይልና በግብፅ አገር በዓባይ ዳርቻ በየዓመቱ ስለሚካሔድ ‹አይዳ ኦፔራ› ሲናገር “ግብፆች በየዓመቱ የሚያካሒዱትና በአሁኑ ሰዓት የቱሪስት መስህብ መሆን የቻለ ‹አይዳ ኦፔራ› የሚባል ትርዒት አላቸው። ይኽ ኦፔራ አይዳ ስለተባለች ሴት ንግሥት የሚተርክ ሲሆን በኢትዮጵያና ግብፅ መካከል በአባይ ወንዝ ምክንያት ስለተካሔደ ጦርነት የሚተርክ ነው። ታሪኩ የኢትዮጵያ ነው። ግብፆች ግን ከመላው ዓለም በመጡ ታዋቂ አቀናባሪዎች ይኼን ታሪክ የራሳቸው አድርገው አስደናቂ የኦፔራ ትርዒት በማደረግ ታሪኩን በራሳቸው መንገድ በየዓመቱ ይዘክራሉ፤” በማለት ምን ያህል ሌሎች ታሪካዊ ተውኔትን ትልቅ ቦታ እንደሚሰጡትና ለብሔራዊ ማንነታቸውና ለኅልውናቸው መሠረት አድርገው እንደሚጠቀሙበት በቁጭት ያስረዳል።


የአገራችን የጥበብ ቤቶች ቋሚና ወጥ የአገራቸውን ታሪክና ትውፊት ነፀብራቅ የሆነ ተቋም ማቆም ቀርቶ ታሪካችንንና ትውፊታችንን የሚያሳዩና ለብሔራዊ ማንነታችን የሚጠቅሙ ረብ ያላቸውን ትዕይንቶች ማቅረብ አልቻሉም። ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ቲያትርን “በጀት የለም” በሚል ሰበብ ከመድረክ መውረዱ አንዱ ለታሪካዊ ተውኔት የምንሰጠው ዋጋ ዝቅተኝነት ማሳያ ነው። እርግጥ ነው ባለሙያዎች እንደሚያስረዱት ታሪካዊ ተውኔቶች ብዙ የሰው ኃይልና መገልገያ ቁሳቁስ ስለሚጠቀሙ ከፍ ያለ በጀት ይጠይቃሉ። በየትኛውም ዓለም እንደዚህ ዓይነት አገራዊ ፋይዳ ያላቸው ተውኔቶች በመንግሥት በጀት ድጋፍ ነው ሚንቀሳቀሱት። ‹የአገር ፍቅር እና የብሔራዊ ትያትር ተብለው የተሰየሙ ትያትር ቤቶች የአገርን ፍቅርና የብሔራዊ ማንነት ተልዕኳቸውን ታሪካዊ ቲያትሮችን በበጀት ሥም እየከለከሉ እንዴት ነው የሚወጡት?› ብሎ መጠየቅ ብልሕነት ነው።

 

ምን ይደረግ?


ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ በታሪክ ብዙ የተባለላቸው፣ የአስደናቂ ታሪክ ባለቤት፣ የአልበገር ባይነት ተምሳሌት፣ ዘመናዊትና አንዲት ኢትዮጵያን ለመመሥረት የታተሩ ታላቅ ንጉሥ ነበሩ። እኒህን መልከ ብዙ ጀግና እና የአንድ ሰው ተምሳሌት የሆኑ ንጉሥ መሠረት አድርጎ ድርሰት መጻፍ፣ ስዕል መሳል፣ ትያትር መሥራት የሚያጓጓ ነው። ለዚህም ይመስላል ከሌሎች ታሪኮች በተለየ ብዙ የተባለላቸውና የተተረከላቸው።


ሕይወት እምሻው በማኅበራዊ ድረገጾች ቁምነገር አዘል መጣጥፎችን በማቅረብ ትታወቃለች። በጌትነት እንየው የተደረሰውን ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ቲያትር ከተመለከተች በኋላ የተሰማትን በፌስቡክ ገጽዋ ካሰፈረች በኋላ ዘመኑ ያፈራቸውን ወጣቶች ተመልክታ እንዲህ ብላለች፡- “…በትያትሩ ላይ ያለኝን አስተያየት ለመወሰን በሐሳብ በምንገላታበት ሰዐት፣ ከጀርባዬ ስድስት ሆነው በእቴጌ ተዋበች ሞት የሚሳለቁ፣ በዘመነ መሳፍንት ታሪክ የሚዝናኑ፣ በመቅደላ ስንብት ትዕይንት በሳቅ የሚንተከተኩ ልጆች ይበልጥ ግራ አጋቡኝ። የሮማንቲክ ኮሜዲ ፊልም ውጤቶች ናቸው። እጅ አልሰጥም ብሎ ራሱን ባጠፋ ንጉሡ ታሪክ የሚሳለቅ ‹እጅ ሰጥቶ የጠፋው› ትውልድ አባላት ናቸው፤” በማለት ዘመኑ ያፈራቸውን ወጣቶች ትገልጻለች።


‹ታሪኩን በአግባቡ በትያትሮቹ፤ በፊልሞቹና በሥነ ጽሑፎቹ ለመታደም ያልቻለ ትውልድ መጨረሻው በራሱ ታሪክ መሳለቅ ነው። አሁን ባለው ሁኔታ ከቀጠለ የዳግማዊ ዐፄ ታድሮስን ሥም የማያውቅ ትውልድ መምጣቱ አይቀሬ ነው። ለዚህም መፍትሔ ያሻዋል። የአገሪቱን ታሪክ መርምሮ ታላላቅ ታሪካዊ ተውኔቶች እንዲሠሩ ቲያትር ቤቶች ከትያትር ደራሲያን ጋር ተቀራርበውና ተነጋግረው መሥራት ይጠበቅባቸዋል› ይላሉ፣ ከቲያትር ቤቶች ጋር ቅርበት ያላቸው አንድ ባለሙያ።


ሳሙኤል ተስፋዬ በመሠረታዊነት ሦስት አካላት ኃላፊነት አለባቸው ይላል። የመጀመሪያው ባለሙያው ነው የሚለው ሳሙኤል “ባለሙያው ሙያው ውስጥ እስካለ ድረስ የአንበሳውን ድረሻ መውሰድ አለበት ባይ ነው። ሌሎች አካላት የቲያትር ጉዳይ ምናልባትም ሁለተኛና ሦስተኛ ጉዳያቸው ነው። በኹለተኛነት ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት በተለይም የዩኒቨርሲቲዎች ቲያትርና ጥበባት ትምህርት ክፍል ለታሪካዊ ተውኔት ትልቅ ትኩረት ሰጥተው መሥራት ይጠበቅባቸዋል። ሦስተኛ የሚመለከታቸው የመንግሥት ተቋማት ከላይ ከተጠቀሱት ባልተናነሰ ለታሪካዊ ተውኔት ትኩረትና ድጋፍ መስጠት ይገባቸዋል፤” ይላል።


ታሪካችንን ባግባቡ ሰንደንና ተርከን ለቀጣዩ ትውልድ ማድረስ ካልቻልን ተምሳሌት የሚሆኑንን ጀግኖች ብቻ ሳይሆን ማንነታችንን ሊያሳጣን ይችላል። እንደ ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ ያሉ ጀግኖችን በብዙ መልኩ በመተረክ ትውልዱ ሰለቀደሙ አባቶቹ እንዲያውቅ ማድረግ ተቀዳሚ ተግባር ይመስለኛል። የራሳችንን ታሪክ፣ ወግና ባሕል ባግባቡ ሳንተርክና የሚታዩበት ሁኔታ ሳናመቻች ዘመኑ በሚያመጣቸው የሌሎች አገሮች ባሕል ፊልሞች ወጣቱ ቢመሰጥና ቢወሰድ ሊገርመንም ልንፈርድበት አይገባም።

በጥበቡ በለጠ

 

በአንድ ወቅት ተማሪዎች ሳለን፣ አንድ ጓደኛችን “ጥንቆላም እንደ ጥበብ” በሚል ርዕስ የጥናት ወረቀት ለማዘጋጀት ይፈልጋል። ከዚያም አበረታታነውና ስራውን ጀመረ። በወቅቱም ርዕሰ ጉዳዩ ደስ እንዳለውና ብዙም ያልተዳሰሰ በመሆኑ ስሜቱን እያነሳሳው መሆኑን ሲገልፅልን ሰነባበተ። በኋላ ደግሞ ‘ኧረገኝ! የገባሁበት ጣጣ እንዲህ በቀላሉ የሚወጣበት አይደለም ትንሽ ቆይቼ እኔው እራሴጋ አስጠንቋዮች ሳይመጡ አይቀሩም' እያለ ይናገር ነበር።


ቀናት እየገፉ መጡ። የጓደኛችንም ጥናት ጥልቀትና ስፋት እያገኘ መጣ። የጥናቱን መጠነ-ርዕይ (scop) መወሰን ሁሉ ተሳነው። ከየት ጀምሮ የቱጋ ያቁመው? ችግር ተፈጠረ። ጥንቆላ ሲባል ምን ማለት ነው? የጥንቆላ አይነቶች ብዛትና ልዩታቸውን ፈትሾ ማግኘቱ በራሱ ውጣ ውረድ ያለበት ነው። በቡና ሲኒ አተላ እየተመለከተ ከሚጠነቁለው ጀምሮ አቴቴ፣ ፈጫሳ አዘጋጅቶ ዛሩ ተነስቶ ያዙኝ ልቀቁኝ ብሎ ተወራጭቶ አንተ እንዲህ ነህ፣ አንቺ ወዲያ ነሽ እያለ ከሚናገረው አልፎ ታላላቅ መንግሥታዊ ለውጦችንና እንቅስቃሴዎችን ጨምሮ መፃኢውን ዘመን የሚተነትኑ ጠንቋዮች መኖራቸውን እየደረሰበት መጣ ጓደኛችን። የቱጋ ሄዶ የቱጋ ይቅር? ብቻ በዚያን ወቅት 25 ገጽ የምትሆን ጥናት አቀረበ። ነገር ግን በመፅሐፍ መልክ ለማሳተም በመፈለጉ ዛሬም ድረስ ጥናቱ ተጠናቆ አልቀረበም።


እንግዲህ ይህን ሰፊ ክፍል ነው ትንሽ ለመነካካት የምሞክረው። ጥንቆላ ለምን ተነሳ? ለምን ሽፋን ተሰጠው ብለው ቡራ ከረዩ የሚሉ ወይም የሚከፋቸው ሰዎች ካሉ ብንነጋገርበት ሀጢያት የለውም ነው መልሴ። አብሮን እየኖረ፣ በየአካባቢያችን እየተተገበረ የየዕለት አጀንዳችንም ባይሆን ከልጅ እስከ አዋቂ የሚያውቀው ጉዳይ በመሆኑ እስኪ የምናውቀውን እንጨዋወት ብዬ ነው።


የስነ-ዕምነት ተመራማሪዎች እንደሚገልፁት ከሆነ በዓለም ላይ እምነት የሌለው ሰው ማግኘት አይቻልም ይላሉ። እያንዳንዱ ሰው አማኝ ነው፣ በምንም ነገር ቢሆን ያምናል ሲሉ ይሟገታሉ። በተለይም 'ፓጋን' የሚለውን ቃል ሲያብራሩ ሃይማኖት የሌለው ሰው ማለት አይደለም ብለው ምላሽ ይሰጣሉ። ፓጋን ክርስቲያን፣ ሙስሊም፣ ቡዱሂስት ላይሆን ይችላል። ወጥ የሆነም እምነት የለውም። ግን እንደየሰው እና ባህሪው የሚያምነው ነገር አለ ይላሉ።


የክርስትናው እምነት በከፍተኛ ደረጃ እየተስፋፋ በመጣበት ዘመን ላይ በአባይ በጠንቋይ ማመን ደግሞ እየከሰመ መሄዱ የሚታወቅ ነው። እንደገና ደግሞ በተገኘው አጋጣሚ ሁሉ ብቅ ሲል ሲስፋፋም ኖሯል ጥንቆላ። በተለይም ደግሞ ዓለም በሶሻሊስትና በካፒታሊስት ካምፕ ተከፍላ ስትቀመጥ ሶሻሊስቱ ቡድን ለማንኛውም እምነት በሩን ክፍት ስላላደረገ ክርስትናውም ሆነ ሌላው አምልኮ የተዳከሙበት ወቅት ሆኖ አልፏል። ምክንያቱም የሶሻሊስቱ ቡድን በተጨባጭ ነገሮች አምናለሁ ስለሚልና እምነቶች ደግሞ በሀሳብ ላይ በማተኮራቸው ነው። ዛሬ የሶሻሊስቱ ካምፕ ሲፈራርስ የእምነት ነፃነቶች በሁሉም አካባቢዎች ይፋ ሆነው ታወጁ።


ወደኋላ መለስ ብለን የሀገራችንን ገጽታ በዘመነ ደርግ ላይ ብናየው ለየት ያለ ክስተቶችን ማስታወስ እንችላለን። በደርግ ዘመን ጠንቋይ ቤት የተገኙ ሰዎች ይታሰራሉ። በፖሊስ እንግልት ይደርስባቸዋል። ከፍተኛ ሀጢያትም እንደሰሩ ተደርጐ ይወራ እንደነበር የቅርብ ጊዜ ትዝታችን ነው። ጉዳዩ አጉል አምልኮ ተደርጐ ይወሰድ ነበር። የተፅእኖ በትሩ ከመንግስት ብቻ አልነበረም የሚሰነዘረው። እንዲያውም የክርስትናው እምነት ተከታዮችም ዋነኛው የተቃውሞ ኃይሎች ናቸው ጥንቆላ ላይ።


እንዲህ እንዲህ እያለ 1983 ዓ.ም ላይ ተደረሰ። ሌላኛው ያልታሰበ ሀሳብ ብቅ አለ። በወቅቱ በነበረው የሽግግር መንግሥት ላይ ኢትዮጵያ ከዛሬ ጀምሮ የእምነት፣ ሀሳብን የመግለፅ፣ የመሰብሰብ… ነፃነቶች መከበራቸው ታወጀ። የፕሬስ ነፃነት ታወጀ። በወቅቱ ብቅ ያሉት ጋዜጦችና መፅሄቶች የፍቅር ወይም ደግሞ ወሲብን የሚያነቃቁ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ የሚያተኩሩ ሆኑ። አንዳንዶቹ ልቅ የሆኑ ድርጊቶችና ሀፍረተ ስጋን ሁሉ እስከማሳየት የደረሱ ነበሩ።


በሶሻሊዝም የክልከላ እና የእገዳ ደንቦች ታሽጐ የቆየ የወጣት አእምሮ ምንም አይነት የእድገት ወይም የሽግግር ባህሎችን ሳይለምድ ከወሲቡ ዓለም ጋር ወሬ ጀመረ። የጋዜጦቹ፣ የመፅሄቶቹ የሽያጭ ጣሪያ በሳምንት 50 እና 60 ሺ ቅጂ መድረሱን በሚገባ አስታውሳለሁ። ከዚሁ ጋር ተዳብሎ አንድ ነገርም መጣ። ኮከብ ቆጠራ።


የኮከብ ቆጠራ አምዶች በዝርዝር መቅረብ ጀመሩ። ኤሪስ፣ አኳየርስ፣ ሊዮ፣ ጄሚኒ ወዘተ… እየተጠቀሱ የትውልድ ወርና ቀን ላይ እየተገናዘቡ ትንታኔ ይሰጥ ጀመር። በኮከቡ ትንበያ መሠረት በዚህ ሳምንት ከቤት አትውጣ የሚል ፅሁፍ ካለ የማይወጡ ሰዎች ሁሉ ነበሩ። የትዳር ጓደኛዎን የሚያገኙበት ሣምንት ነው። ስለዚህ ቀይ ልብስ ይልበሱ ወይም አዘወትሩ የሚሉ ፅሁፎች በከዋክብት አምድ ላይ ወጥተዋል። አያሌ ወገኖቻችን የቻይናን አብዮት መስለው ቀይ በቀይ ሆነው በአዲስ አበባ ጉዳናዎች ላይ ፈሰዋል። ስንቶቹ የትዳር አጋሮቻቸውን አግኝተው እንደሆነ አላውቅም።


ኮከብ ቆጠራ ሳይንስ ነው ተብሎ ትንታኔ የሚሰጡ አዋቂዎችም ብቅ ብቅ አሉ። በሰለጠነው ዓለምም በስፋት የሚሰራበት ነው እያሉ ያስተማሩን ነበሩ። በሀገራችንም የእምነት ሰዎች ዘንድ በጥልቀት የሚሰራበት ነው ሲሉ አስረዱን። ሁለት ሰዎች ሊጋቡ በሚወስኑት ጊዜ ኮከብ ቆጣሪ ዘንድ በግላቸው ወይም አንድ ላይ ሆነው ይሄዳሉ። ኮከብ ቆጣሪው የትወልድ ቀንና ወር ይወስዳል። ቀጥሎ የእናት ስም ከነአያት ይቀበላል። እሱ ሳይንስ ነው በሚለው ዘዴ ቃላትንና ፊደላትን እንደ ካርታ ጨዋታ በውዞ፣ ነቃቅሎ፣ በታትኖ እንደገና ገጣጥሞ የወደፊት ዕጣ ፈንታቸውን ያስረዳቸዋል። ጋብቻቸው የተባረከ ወይም ፈራሽ መሆኑን ይነግራቸዋል። አልያም ደግሞ ትወልዳላችሁ ትከብራላችሁ ብሎ ይተነትናል። ካልሆነ ደግሞ አንተ ወይም አንቺ እድሜ የላችሁም ብሎ ከመርዶ ያልተናነሰ ቃል ይበትናል። እነዚህን በመሳሰሉ አገላለጾች የስንቱ ቤት ምድጃ እንደቆመ ወይም እንደፈረሰ ለማወቅ ማጥናት ይጠይቃል።


አንድ ወዳጄ ለእናቱ የትዳር ጓደኛዬ ናት ወደፊት የማገባት እሷ ናት ብሎ እጮኛውን ያስተዋውቃቸዋል። እናትም ያንተን ታላላቆችም ትዳር ያቆምኩት ከኮከብ ቆጣሪ ጋር እየተማከርኩ ነው ብለው ደንበኛቸውጋ ይሄዳሉ። ሲመጡም ለልጃቸው ታላቁን አስደንጋጭ ዜና ይለቁበታል። ከተጋባችሁ ከሁለት አንዳችሁ ትሞታላችሁ። እኔ ደግሞ አንተ እንድትሞትብኝ አልፈልግም። እናም ግንኙነትህን እዚህ ላይ በጥስ ይሉታል። ልጁም አመዱ ቡን አለ። ለስንት ጊዜያት በፍቅርና በደስታ አብሯት የቆየውን እጮኛውን ልቀቅ አሉት። ገና ወደፊት ሊያጣጥመው በዝግጅት ላይ የሚገኘውን ህይወቱን ፍቅረኛውን ትተህ ቁጭ በል አሉት።


እምቢ እማዬ ይሄ ነገር እንዴት ሊሆን ይችላል ብሎ የተቃውሞ ምላሽ ሰጠ። እናት አለቀሱ። ልጄ በጡቴ ይዤሀለሁ። ባጠባሁህ ጡቴ እለምንሀለሁ፤ አትሙትብኝ አሉት። ሀይለኛ ጥያቄ ነው። ምን ያድርግ? ሞትና ፍቅረኛው አንድ ላይ ሆነው እናቱ በሌላ ጐን ቆመው ማንን ይምረጥ? ቢቸግረው አንድ ነገር ላይ ወሰነ። በመጨረሻም ኢትዮጵያን ጥሎ ጠፋ። ዛሬ አሜሪካን ሀገር በጋዜጠኝነት ሙያ ላይ ነው።


እንዲህ አይነት እምነቶች በየትኛው ጐን ተቀባይነትን ያገኛሉ። የሞቀ ቤት እያፈረሱ ለዘመናት ቆይተዋል። ገንብተዋልም ሊባል ይችላል። ነገር ግን ዘመን እየሰለጠነ ሲሄድ እነርሱም ይከስማሉ የሚሉ የስነ ልቦና ባለሙያዎች አሉ። ሰለጠነ በሚባለው ዓለም ውስጥ እምብዛም አይታዩም ብለው ሃሳብ ይሰጣሉ።


ጥንቆላ ጥበብ ነው ብለው የሚነሱ ደግሞ አሉ። እንዲያውም “ክዋኔውን በተግባር የምናየው እምነት ቢሆን ጥንቆላ ነው” ብለው ትንሽ የንግግር ነፃነት በተገኘበት ጊዜ ሁሉ ብዕራቸውን አሹለው የተነሱ ፀሐፊዎች አሉ።


ለጊዜው ትክክለኛ ቀኑን የማላስታውሰው በ1960ዎቹ ውስጥ በታተመው መነን መጽሄት ላይ ጥንቆላን ብዙ ገሸሽ አናድርገው፤ እንደ ጥበብም እንውሰደው ብሎ አንድ ታዋቂ መጣጥፍ አቅራቢ ሰው ሙግት ይዘው ነበር። ፀሀፊው እንደሚሉት አእምሮአችንን ዝግ አናድረገው፣ የነዚህን የጠንቋዩቹን ችሎትም ማጣጣም መቻል አለብን ይላሉ።


እርሳቸው ሃሳባቸውን ማጠንከሪያ ይሆነኛል ብለው አንድ ምሳሌ ሰጥተዋል። ይህን ምሳሌ ደግሞ ያገኙት እውነተኛ ምንጭ ነው ብለው ከሚያምኑበት ሰው ነው። ጉዳዩን እንዲህ አቅርበውታል።


አንድ ወጣት አንዲትን ሴት ያፈቅራል። ሊቀራረባት ይፈልጋል። ነገር ግን አልሆንለት ይላል። አንዳንዴ ይፈራታል። የልቡን እንዴት ይንገራት። ገና ሲያስበው ልቡ ድለቃዋን ትቀጥላለች። እጁ ላብ በላብ ይሆናል። ታዲያ ከዚህ ስቃይ ይገላግለኝ ብሎ አንድ ጠንቋይ ቤት አዋቂ ቤት ይሄዳል። እየደረሰበት ያለውን ችግር ሁሉ ዝርግፍ አድርጐ ለጠንቋዩ ያስረዳል። ጠንቋዩም ይሄን ሁሉ ከሰማ በኋላ ለወጣቱ መላ ለመዘየድ አንድ የቤት ስራ ይሰጠዋል። ይሄ የቤት ስራም ያቺ ያፈቀራትን ልጅ ፀጉር ከየትም ብሎ ጠንቋዩ ዘንድ እንዲያመጣ፣ ከዚያም ችግሩ ሁሉ እንደሚፈታ ያበስርለታል።


ወጣቱም ደስ ብሎት ከጠንቁዩ ቤት ይወጣል። የታዘዘውንም ጉዳይ ሊፈፅም መንቀሳቀስ ይጀምራል። ያፈቀራትን ልጅ ፁጉር ከየት ያምጣ። ፀጉሯጋ ቢደርስ ኖሮ ጠንቁይ ቤትም ባልሄደ ነበር። ሄዶ ነጭቷት አያመጣ ነገር ወንጀል ነው። እቤቷ አይሄድ ነገር እሱም የሚቻል አልሆን አለ። ፀጉሯ ከየት ይምጣ? ሲጨንቀው ሲጠበብ ጊዜ እሱ ቤት ከተነጠፈው ቁርበት ላይ ያለው” ፀጉር ነጭቶ ወደ ጠንቋዩ ቤት ይሄዳል። ለጠንቋዩም ይሄው ፀጉሯ ብሎ ይሰጠዋል።


ጠንቋዩም ለቀናት ያንን ፀጉር ይዞ ይደግምበታል። አዲስ ነገር ጠፋ። በመጨረሻ ግን ጠንቋዩ ቤት ደጃፍ ፀጉሩ የተነጨበት ቁርበት ተገኘ ተብሎ ተፅፏል።
በርግጥ እንዲህ አይነት ሁኔታዎች ይፈጠራሉ ብሎ ለማመን በጣም አስቸጋሪ ነው። ለመከራከሪያም ተብሎ የሚቀርብ ለዛና ወዝ ያለው ምሳሌም አይደለም።


በማህበረሰባችን ውስጥ ግን ይሄ ጥንቆላ የሚባለው ነገር ስር ሰዶ የቆየ መሆኑን ማንም የሚክደው አይደለም። ጥንቆላ ታላቅ ‘የመንፈስ ልዕልና' ነው የሚሉ ተከራካሪዎች በየጊዜው አጋጥመውኛል። እንዲያውም የፈጠራን ስብዕና ከዚያ ውስጥ ማግኘት ይቻል ነበር ይላሉ። ነገር ግን ጥንቆላን እንደ ነውርና እርኩስ ነገር አፈር ድሜ እያበላነው ስለመጣን ያንን መንፈሳዊ ልዕልና ልናገኝ አልቻልንም በማለት ይሟገታሉ። ምነው በኛ ሀገር ሳይንቲስቶች፣ ፈጣሪዎች ፈላስፋዎች ወዘተ. ጠፉ ሲባሉ እንዲህ አይነት ልዩ ችሎታ ያላቸው ሰዎች አዋቂዎች በማህበረሰቡ ዘንድ ቦታ ስለማይሰጣቸው ነው ብለውኛል። ነገሩ አጠያያቂ ነው።


ይሄ ‘መንፈሳዊ ልዕልና' ሲባል ክርስቲያናዊው አባባል አይደለም። ለነዚህኞቹ የመጣ ነው። ለዚህም ነው በቅንፍ ውስጥ የተቀመጠው። ይሄን መጣጥፍ ለማሰናዳት ስጣደፍ አንዳንድ ጥያቄዎችን ለቅርብ ወዳጆቼ አቅርቤ ነበር።


አንድ በእድሜው ትንሽ ገፋ ያለ ጓደኞዬን ስለ ጠንቁይ የምታውቀው እውነት ነው የምትለው ታሪክ አለ ወይ አልኩት።


“አዎ አለኝ” ብሎ መለሰ።
“ምንድን ነው?” አልኩት።
“የሙት መንፈስን ማነጋገር ታውቃለህ?” አለኝ፡
“አላውቅም”
“የሞተን ሰው የሚያነጋግሩ አሉ”
“በስመ አብ” አልኩት
“እውነቴን ነውኮ” አለኝ ኮስተር ብሎ።
“እንዴት?” አልኩት። መተረክ ጀመረ።


“አንድ የምናውቀው ሰው ሲነጋጋ መንገድ ላይ ሞቶ ተገኘ። የሞተበት ምክንያት ማጅራቱን ተመቶ ነው። ነገር ግን ማን እንደመታው ማረጋገጥ አልተቻለም። ፖሊስ ምርመራውን በየአቅጣጫው መቀጠል ተያያዘው። ተጠርጣሪዎች ሁሉ ተመረመሩ። ይሄ ነው የሚሉ ማስረጃዎች ጠፉ። ቀናት ቀናትን እየወለዱ ሄዱ። አመታትም መጡ። የሟች እናት የልጃቸው ገዳይ ባለመታወቁ ማቅ እንደለበሱ፣ አንዳዘኑ፣ እንዳለቀሱ ቆዩ። ሀዘናቸው እጅጉን ጠና። ታዲያ አንድ ቀን ዘመዳቸው ወሬ ይሰማና ሴትየዋጋ ይመጣል።


‘አክስቴ?'
‘አቤት'
‘የልጃችንን ገዳይ የሚነግርን ሰው አለ'
‘ማነው እሱ?'
‘የሙት መንፈስ የሚያነጋግር አዋቂ ነው'


በዚህ ጊዜ እናት ይደነግጣሉ። ለአመታት ሲያስቡት የነበረውን የልጃቸውን ገዳይ የሚያስረዳቸው ኃይል ካለ በደስታ እንደሚቀበሉት ለዘመዳቸው ይነግሩታል። ከዚያም ተያይዘው እዚያ የሙት መንፈስ ያነጋግራል የሚባልበት ሰው ዘንድ ይሄዳሉ። አካባቢው ገጠራማ እና በእግር ረጅም ርቀት የሚኬድበት ነው። የኋላ ኋላ ደረሱ።


የሟች እናት አሁን ክፉኛ አለቀሱ። ምነው? አላቸው የሙት መንፈስ አናጋሪው፡ የልጄን ገዳይ ማን እንደሆነ አጣሁት። ይሄው እንደተንከራተትኩ ባክኜ አለሁ። እባክዎትን ገዳዩን ይንገሩኝ አሉ። አይዝዎት ያገኙታል ብሎ ተስፋ ሰጣቸው። ጉድ ሊመጣ ነው።


“አንድ ቀን ጠንቁዩ የሟችን እናት ኑ ወደዚህ ይላቸዋል። ከዚያም ማስጠንቀቂያ ይሰጣቸዋል። ማስጠንቀቂያው ደግሞ እንዲህ ይላል። ዛሬ ከልጅዎ መንፈስ ጋር ይገናኛሉ። የሚያገኙት ጨለማ ቤት ውስጥ ነው። ሲያገኙት ማልቀስ ወይም መጮህ ፈፅሞ አይፈቀድልዎትም። ይህን ካደረጉ መንፈሱ ይሰወራል። ልፋትዎ ሁሉ መና ይቀራል። የልጅዎን መንፈስ ካገኙ የፈለጉትን ነገር ማውራት ይችላሉ። አንጀትዎን ጠበቅ አድርገው ችለው ልጅዎን ያነጋግሩ” አላቸው። ጉዳዩ ያስፈራል።


እንዴት የሞተ ሰው፣ የተቀበረ ሰው መንፈሱ ተንስቶ ሊያወራ ይችላል። ከየትኛው ሳይንስ ወይም ፍልስፍና ጋር እንደሚገናኝ የስነ-ሃይማኖት ጠበብት ሊያስረዱን ይችላሉ። አሁን ግን የሙት መንፈስ አናጋሪውና የሟች እናት ቀጠሮ ሰዓት ደረሰ። ከምሽቱ 6 ሰዓት ሆነ። ሴትየዋን ጥቅጥቅ ያለ ጨለማ ቤት አስገባቸው። አይዞዎት የልጅዎ መንፈስ ሲመጣ ጠንከር ብለው አነጋግሩት ብሎ የመንፈስ መጥሪያ ቃላቱን ያነበንበው ጀመር። ከቆይታ በኋላ ዝም አለ። ፀጥታ ሆነ። በዚያ ፀጥታ ውስጥ እናት ድምፅ ሰሙ።


“እማዬ”
“አቤት ልጄ”
“ለምን ትንከራተቻለሽ?”
“ልጄ ምን ላድርግ? እንዲሁ እንደወጣህ ቀረህ። ማነው አንተን የገደለብኝ? ማነው ልጄን የቀማብኝ? ልጄ ተቃጠልኩ አረርኩ….”
“አይዞሽ ፅኑ ሁኚ። በቃ እድሜ ዘላለም አይኖር። መለያየት ያለ ነው።” አላቸው የልጃቸው ሙት መንፈስ።


“ገዳይክ ማነው ልጄ? ንገረኝ”
“አይዞሽ ገዳዬ ራሱ በቅርቡ ይሞታል። ጐረቤታችን ነው። አሁን ታሟል 15 ቀን አይቆይም” ይላቸዋል። የገዳዩንም ስም ይነግራቸዋል። ግን ወደ በቀል እንዳይገቡም እናቱን ተማፅኖ፣ ያ የሙት መንፈስ ይሰወራል።


ሴትየዋ የልጃቸው የራሱን ድምፅ ነው የሰማሁት የሚሉት። እንዳውም ልጃቸውን እንዳገኙት ሁሉ ነው የሚቆጥሩት። ያ የሙት መንፈስ ስለ ገዳዩ የነገራቸውም ታሪክ እውነት ነበር። ገዳይ የተባለው ሰው ታሞ ተኝቷል። እንደተባለውም 15 ቀን ሳይሞላው ሞተ። የሚገርመው ነገር ሰውዬው በህመም ምክንያት እስትንፋሱ አልወጣ ብላ በምታሰቃየው ወቅት የሰራቸውን ሃጢያቶች ሲናዘዝ ያንን ምስኪን ልጅ አድብቶ መግደሉን ተናግሮ ነበር። ይሄ የማውቀው እውነተኛ ታሪክ ነው ብሎ ወዳጄ አጫወተኝ።


አንዲት የቅርብ ጓደኛዬንም በዚሁ ርዕሰ ጉዳይ ዙሪያ የምታውቀውን እንድትነግረኝ ጠየኳት። ‘አንድ የማውቀው እውነት አለ' አለችኝ። ባክሽ አጫውችኝ አልኳት።


“ዘመኑ በደርግ ጊዜ ነው። ሰውየው የወታደር መኮንን ነው። ከሰሜን ጦር ግንባር አካባቢ ሄዶ ነበር። እናም እዚያ ሞተ ይባላል። መርዶም ለቤተሰቡ ይመጣል። ተረድተው ቁጭ ይላሉ። ወላጆች፣ ሚስት፣ ልጆች። ከወራት በኋላ መንግሥት ለቤተሰቡ የሟችን ጡረታ መቁረጥ ይጀምራል። ቤተሰቡም ጡረታ ይቀበላል። ታዲያ አንድ ቀን ድንገት አዋቂ ጠንቋይ ቤት ይሄዳሉ። ጠንቋዩንም ስለዚሁ የወታደር መኮንን አሟሟት ሁኔታ ይጠይቁታል። ጠንቋዩም፡-


‘አልሞተም' ይላቸዋል።
‘ምን!?' ይላሉ ቤተሰቦች ተጫጩኸው።
‘አይዟችሁ እሱ በህይወት አለ። አልሞተም'


‘እንዴ… ይኸው ሞቷል ተብለን ጡረታውን ሁሉ እየበላን ነው' ይሉታል። ምድር ቀውጢ ትሆናለች። የተስፋ ለቅሶ እንደገና ይራጩ ጀመር።


‘አይዟችሁ፤ ልጃችሁን በህይወት ታገኙታላችሁ። ይመጣል።' ይላቸዋል። ቤተሰቡም የተሰጠውን ተስፋ እውነተኛነት በጉጉት ሲጠብቅ አመት ሁለት አመት አለፈ። ኢህአዴግ ደርግን ጥሎ ስልጣን በሚይዝበት ጊዜ ያ ሞተ የተባለ ሰው ከተሰደደበት ከሱዳን ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ከቤተሰቡ ጋር ተቀላቅሏል። ይሄ የማውቀው እውነት ነው” አለችኝ።


እነዚህን ክስተቶች እና ድርጊቶች በመመልከት ጥንቆላ ጥበብ ነው የሚሉት ሰዎች ድምፃቸው ከፍ ብሎ አይሰማ እንጂ አንዳንድ ነፃ ጨዋታ ላይ ሃሳቦቻቸውን ሰንዘር ያደርጋሉ። ይሁን እንጂ እንዲህ አይነት ገጠመኞች የመኖራቸውን ያህል ደግሞ ውሸታም እና አጭበርባሪ ጠንቋዮች በጣም ብዙ ናቸው። ልጃገረዶችን እየወሰዱ ለሥጋዊ ፍላጐታቸው ማርኪያ በማድረግ ትልልቅ የወንጀል ተግባራትን የሚሠሩ ጠንቋዮች በየስርቻው ተደብቀው ይገኛሉ። መርዝ ቀምመው ባላንጣህን ወይም ባላጋራህን ይህን አጠጣው እያሉ የስንቱን ህይወት ባዶ ያስቀሩ ጠንቋዮች ዛሬም አሉ።


ሰላቢ ሆነው አንዱ ያፈራውን ሀብትና ንብረት ወደ እነሱ እንዲዞር በውድቅት ሌሊት በየሰው ደጃፍ እርቃናቸውን የሚንከባለሉ አሉ እየተባለ ከአመታት በፊት ይወራ ነበር። በመንከባለል የአንዱ ሀብት ወደ ሌላው ሊዘዋወር? እንዴት ይሆናል? ግን ሆኗል ይላሉ። መጨረሻውም አያምርም በማለት ተቃዋሚዎቹ ይገልፃሉ።


ከአንድ ሰው ጋር ቢጣሉ ደግሞ ማታ ላይ የሰውዬው ቤት ቆርቆሮ ላይ የድንጋይ ናዳ ሲወርድ እንዲያድር የሚያደርጉ ጠንቋዮችም አሉ ይባላል። ይሄኛው ደግሞ አንደርቢ በመባል የሚታወቅ ነው። ይሄንንም ብዙዎች ተደርጓል ብለው የሚያምኑበት ነው።


ሌላው የዘመናችን አሳሳች ድርጊት ‘መሲህ' ነን እያሉ የሚመጡት አሳሳቾች ናቸው። አሁን በቅርቡ እንኳን የዛሬ አስር አመት ከናይሮቢ ወጣ ብላ በምትገኝ መንደር ውስጥ ‘እኔ እግዚአብሔር ነኝ፣ እየሱስ ክርስቶስም ልጄ ነው' እያለ የሚዘባርቀው ዋንዮ ዛሬም አለ። ተከታዮችንም እያፈራ ነው። ነገር ግን ዓለም አቀፋዊ ተግሳፅ እና ምክር ለኬኒያውያን እየተላከላቸው ነበር። ዋንዮን ተው በሉት እያሉ። እንዲህ አይነት ሰዎች ደግሞ ስርዓት የለሸ አወናባጆች ናቸው።


ዑጋንዳ ውስጥም ከአመታት በፊት እራስን የማጥፋት ከፍተኛ ሰበካ ተካሄዶ አያሌ ሰዎች ራሳቸውን በአንድ ቤት ውስጥ አስገብተው ያውም ‘የፀሎት ቤት' በሚባልበት ስፍራ ውስጥ ነዳጅ አርከፍክፈው ራሳቸውን አቃጥለዋል። ይሄም ታላቅ ወንጀል ነው።


ይህ ርዕሰ ጉዳይ ሰፊ ነው። የእምነት ጨዋታ ወይም ወሬ አያልቅም። አንድ ቦታ ላይ ካላሰርነው። ብቻ እንደ ሰው ሰከን ብለን ሁሉንም ነገር ማሰብ ይጠበቅብናል። ጭፍን ተቃዋሚዎች ወይም ጭፍን ደጋፊዎች መሆን የለብንም። ጥንቆላ ጥበብ ነው የሚሉት ሀሳባቸው ምንድን ነው ብለን መስማትና መመርመር አለብን። ተሳስተውም ከሆነ በሀሳብ እንሟገታቸው።


አያሌ ገጠመኞቻቸውን ያወጉኝ ሰዎች አሉ። አስገራሚ ሁኔታዎችን ሰምቼ ገረመኝ። በዚህ በጥንቆላ ዙሪያ ድብቅ ገበናዎች ሁሉ ገለጥ ብለው ቃለ መጠይቅ ላደርግላቸው እሺ ያሉኝም ታላላቅ ሰዎች አሉ። ሌላ ጊዜ አንስተን እንጫወታለን።

 

በጥበቡ በለጠ

 

የሰው ዘር መገኛ ናት የምትባለው ኢትዮጵያ ይህን የሚያክለውን ታሪኳን ገና በደንብ አላስተዋወቀችውም፡፡ ጽላተ ሙሴ ከኔ ዘንድ ነው የምትለው ኢትዮጵያ እስካሁን ወደ አለማቀፍ ስምና ዝና አልመጣችም፡፡ ገና በሰባተኛው መቶ ክፍለ-ዘመን የእስልምና ሀይማኖት በአለም ላይ ሰፊ አድማሱን በሚያሳይበት ወቅት ኢትዮጵያ የነብዩ መሐመድ ቤተሰቦች መቀመጫ የሆነችው ኢትዮጵያ ታላቅ ፊልም አልሰራችበትም፡፡ የቅዱሳንና የታላላቅ መሪዎች ምድር የሆነችው ኢትዮጵያ ተአምራዊት ሀገር መሆንዋን በአደባባይ አላሳየችም፡፡ የጥቁር ህዝብ ሁሉ የነጻነት ተምሳሌት የሆነችው ኢትዮጵያ ታሪኳን ለጥቁሮች በሚገባ ገና አላስተማረችም፡፡ ገና ብዙ ብዙ ማስታወቂያዎች ይቀሯታል፡፡ የራስዋን ታሪክ እያጠፋች በቱርክ የፊልም ታሪኮች ተወራለች፡፡


ኢትዮጵያ ውስጥ ዛሬ በህይወት የሌለ አንድ ተቋም ነበር። ይህም የኢትዮጵያ ፊልም ኮርፖሬሽን እየተባለ ይጠራ የነበረ ነው። የኢትዮጵያ ፊልም ኮርፖሬሽን ከታህሣስ 11 ቀን 1979 ዓ.ም ጀምሮ መቋቋሙን የጊዜያዊ ወታደራዊ አስተደደር ደርግ ስለ ፊልም ስራዎች በነጋሪት ጋዜጣ በቁጥር 306/1979 ያወጣው አዋጅ ይገልፃል። በአዋጁ መሠረት፤ “የኮርፖሬሽኑ ዓላማ በሀገሪቱ ውስጥ የፊልም ስራን ማደራጀት፣ ማስፋፋትና ማካሄድ ሲሆን፤ ዋና ዋና ተግባራቱም፤


- ፊልም ማስመጣት፣
- ፊልም ማከፋፈል፣
- ፊልም ማሳየት፣
- ፊልም ማምረት፣
- የፊልም ቤቶችንና የፊልም ማሣያ ቦታዎች ማቋቋምና ማስተዳደር፣
- የፊልም ዝግጅትና ኢንደስትሪ የሚዳብርበትን የማጥናትና ጥናቱና አስፈላጊው በጀት ሲፈቀድ ተግባራዊ ማድረግ ናቸው።


ሌሎችም በርካታ ዓላማዎች ነበሩት ኰርፖሬሽኑ። ነገር ግን በዘመነ ኢህአዴግ ድርጅቱ አትራፊ አይደለም ተብሎ በፓርላማ ውሳኔ እንዲፈርስ ተደረገ። ይህ የኢትዮጵያ ፊልም ኮርፖሬሽን በህይወት በነበረበት ወቅት አያሌ ተግባራትን አከናውኗል። የተለያዩ ዶክመንተሪና ተራኪ ፊልሞችን ሠርቷል። ባለሙያዎችን አፍርቷል። ጥናትና ምርምር አድርጓል።


የዚህ የፊልም ኮርፖሬሽን የጥናት ጽሁፎች አንዳንዶቹ እጄ ላይ አሉ። እናም ባነበብኳቸው ቁጥር ድርጅቱ በጥሩ እንቅስቃሴ ውስጥ እንደነበር እገነዘባለሁ። እናም አሁንም ቢሆን በመንግስት በኩል የሀገሪቱን ቅርሶች እና መልካም ገፅታዎች በተደራጀ መልኩ ፊልም እየሠሩ ለማስቀመጥ እንዲህ ዓይነት ተቋሞችን መፍጠርና ማጠናከር ይገባዋል እላለሁ።


እርግጥ ነው በርካታ የፊልም ድርጅቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ተመስርተዋል። ሁሉም ማለት ይቻላል የግል ናቸው። በግል የሚመሠረቱ ተቋሞች ደግሞ ዋነኛ ትኩረታቸው ገቢ ማስገኘት እና ህልውናቸውንም ማስጠበቅ ነው። ስለዚህ እንቅስቃሴያቸው ሁሉ ከገንዘብ ጋር የተያያዘ ነው። በዚህም የተነሳ የኢትዮጵያ ታላላቅ ቅርሶች እና ታሪኮች በስርዓት የሚዘክራቸው አካል ጠፍቷል ማለት ይቻላል።


በልዩ ልዩ የአውሮፓና የአሜሪካ ሀገራት እንዲሁም በሩቅ ምስራቅም ያሉትን ህዝቦች ስናይ እንዲህ ዓይነት ታሪኮችን የሚሰሩባቸው የጥናትና የምርምር ተቋማት አሏቸው። እነዚህ የጥናትና ምርምር ተቋሞች ደግሞ የከፍተኛ ትምህርት መስጫ ስፍራዎች ማለትም ዩኒቨርሲቲዎች ናቸው። ዩኒቨርሲቲዎቻቸው ባሏቸው የፊልም ዲፓርትመንቶች አማካይነት ፊልም ይቀርፃሉ። ታሪክ፣ ባህል፣ ቅርስ፣ ማንነትን ወዘተ ሰርተው በአርካይቭ ውስጥ በማኖር ለቀጣይ ትውልድ ያስቀምጣሉ። ከዚሁ ጋርም በሌሎች ሀገሮች ውስጥ የተሰሩ ታሪካዊ፣ ባህላዊና ጥንታዊ ፊልሞችን በመሰብሰብ ሁሉ ያስቀምጣሉ።


ለምሳሌ ያህል በአሜሪካን ሀገር የታተመው “American Film Institute Catalogue” የተሰኘ መጽሐፍ አለ። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ በዓለማችን ላይ ታላላቅ የሚባሉት ዶክመንተሪ ፊልሞች ተመዝግበዋል። ከእነዚህም ውስጥ ደግሞ አሜሪካ ውስጥ የሚገኙት የትኞቹ እንደሆኑ እና የት የት ቦታ እንደሚገኙ ይጠቁማል። ስለ ፊልሞቹም አጫጭር መግለጫ ይሰጣል። በጣም የሚገርመው ደግሞ በኢትዮጵያ ላይ ትኩረት አድርገው የተሰሩ ጥንታዊ ዶክመንተሪዎች ሁሉ በዚህ መጽሐፍ ውሰጥ ተመዝግበዋል።


በእንግሊዝና በፈረንሣይም እንዲሁ ዓይነት ተመሣሣይ ታሪክ እናገኛለን። የራሳቸውን ታሪክና አስተሳሰብ ከመሰብሰብና ከመስራት አልፈው የሰው ሀገርን ትልልቅ ቅርሶች ማስቀመጥ ከጀመሩ ዘመናት ተቆጥረዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1909 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ አጤ ምኒልክን በፊልም የቀረፃቸው ፈረንሣዊ ቻርልስ ማርቴል ይባላል። ይህ የአጤ ምኒልክ ፊልም በዓለማችን ላይ በቀደምትነት ከተቀረፁት ፊልሞች መካከል አንዱ ነው። በዚህ ፊልም ውስጥ አጤ ምኒልክን ማየት እንችላለን። ግን ይህ ፊልም የሚገኘው ከፓሪስ ከተማ ወጣ ብሎ በሚገኘው እጅግ የተከበሩና የተወደዱ ቅርሶች በሚቀመጡበት “Archives Des Films” ተብሎ በሚታወቀው ማዕከል “Bois D’Arcy” ውስጥ ነው።


እ.ኤ.አ በ1917 ዓ.ም የንግስተ ነገስታት ዘውዲቱ ምኒልክ ንግስና በሚከበርበት እለት በፊልም ተቀርጿል። ዛሬ ንግስት ዘውዲቱን በፊልም ልናያቸው እንችላለን። ነገር ግን ይህ ፊልም በእጃችን ላይ የለም። የሚገኘው በእንግሊዝ ሀገር ብሔራዊ የፊልም ማህደር /National Film Archives/ ውስጥ ነው። እንዲህ በቀላሉ ማንም ሊያየው አይችልም። በርካታ መስፈርቶችን ማሟላት ግድ ይላል።


በጀርመን ሀገር ደግሞ ኢትዮጵያን የተመለከቱ እጅግ በርካታ ጥንታዊ ፊልሞችን እናገኛለን። እ.ኤ.አ በ1927 ዓ.ም የተሠራው ጥንታዊ ፊልም አንዱ ነው። ይህ ፊልም በደቡብ ኢትዮጵያ ውሰጥ ከሚገኙት ማኅበረሰቦች አንዱ በሆነው በዲሜ ብሔረሰብ ላይ መሠረት ተደርጐ የተሰራ ነው። ዲሜዎች ከጥንት እስከ ዛሬ የሚታወቁበት ደግሞ የብረት ማዕድንን ከመሬት ውስጥ በማውጣት አቅልጠውና ቀጥቅጠው ቅርፅ በማውጣት ልዩ ልዩ መሣሪያዎችን መስራት ነው። እናም በ1918 ዓ.ም አካባቢ ጀርመኖች ዲሜ ድረስ ሄደው ፊልም ቀርፀዋል።


የኢትዮጵያ እና የጣሊያን ጦርነት ገና ከዝግጅቱ ጀምሮ ጀርመኖች ቀርፀው አስቀምጠውታል። ከ300 በላይ የኢትዮጵያ ዶክመንተሪ ፊልሞች በአውሮፓ ውስጥ ይገኛሉ። ሁሉንም መዘርዘር ስለማይመች እንጂ መረጃዎቹን ሰብስቤያቸዋለሁ። ለምሳሌ በ1916 ዓ.ም Edward Salisbury የተባለ ፊልም ሰሪ ኢትዮጵያ ውሰጥ መጥቶ “The Lost Empire” የተሰኘ ዶክመንተሪ መስራቱ ተፅፏል። እንዳውም ይህ ፊልም በ1921 ዓ.ም በጃንዋሪ ወር ኒውዮርክ ውስጥ መታየቱን ዘገባዎች ያመለክታሉ። ይህ ፊልም New York’s Natural History Museum ተብሎ በሚጠራው ማዕከል ውስጥ ይገኛል።


ይህን ሁሉ ዝርዝር ያመጣሁት እስካሁን ድረስ በሀገራችን ኢትዮጵያ ፊልምን በተመለከተ በመንግስት ተቋማት በኩል ትኩረት የተሰጠው አጀንዳ ስላልመሰለኝ ነው። ለምሳሌ አዲስ አበባ ውስጥ ያለውን ብሔራዊ ሙዚየም እና በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውሰጥ የሚገኘውን የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ሙዚየሞችን እንቃኝ። በእነዚህ ሙዚየሞች ውስጥ አያሌ ቅርሶች ቢኖሩም ፊልምን በተመለከተ ግን እዚህ ግባ የሚባል መረጃ ማግኘት አይቻልም።


በኢትዮጵያ ውስጥ ዶክመንተሪ ፊልሞችን በመስራት የሚታወቁ አለማቀፍ ፕሮዳክሽኖች የሉንም፡፡ በሀገሪቱውስጥ ያሉት ፕሮዳክሽኖች አስፈላጊው ድጋፍና ትኩረት ስለማይሰጣቸው እድገታቸው ጠንካራ ሆኖ አይታይም፡፡ በሀገር ውስጥ ያሉት ፕሮዳክሽኖች የሚሰሯቸው ፊልሞች በኢትዮጵያ ታሪክና ባህል ላይ ያተኰሩ ቢሆኑም ራሳቸውን ለማቆም ገቢ ያስፈልጋቸዋልና ለትርፍ የሚሰሩ ናቸው። ስለዚህ ከገቢ አንፃር በሚያዋጧቸው የሥራ መስኰች ላይ ብቻ ነው አፅንኦት የሚሰጡት። እርግጥ ነው እነዚህ ፕሮዳክሽኖች እስካሁን የሰሯቸው የኢትዮጵያ ዶክመንተሪ ፊልሞች የሀገሪቱን ቅርስ በማስተዋወቅና በመመዝገብ እንዲሁም ፈልፍሎ በማውጣት ያበረከቱት አስተዋፅኦ ከፍተኛ ነው። ነገር ግን የመንግስት ተቋማት የሆኑት ባህል ሚኒስቴርና ዩኒቨርሲቲዎች እንዲሁም ሌሎችም የሚመለከታቸው አካላት የኢትዮጵያን ታሪካዊ እውነቶች በፊልም ሰርቶ የማስቀመጥ እንቅስቃሴያቸው እስከ አሁን ድረስ ፈፅሞ ደካማ ነው ብሎ መናገር ይቻላል።


አንድ የማይካድ ነገር ደግሞ አለ። ለምሳሌ በባህል ሚኒስቴር ስር የሚገኘው የቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለስልጣን መስሪያ ቤት በተለያዩ የጆርናል እና የጥናት ህትመቶች የኢትዮጵያን ታሪክና ማንነት ሲያሳይ ቆይቷል። ይሁን እንጂ እነዚህ ጥናቶች በፊልም ተደግፈው ገና አልተሰሩም። በዚሁ መ/ቤት የታተመው “ዜና ቅርስ” የተሰኘው መጽሔት የካቲት 2002 ዓ.ም ባወጣው ዘገባ “በሰው ዘር አመጣጥ አዲስ ግኝት ተመዘገበ” የሚል ዜና ይዞ ወጥቷል። ዜናው አንዲህ ይላል፤


ከኢትዮጵያና ጃፓን የተውጣጡ ሳይንቲስቶች በአፋር ሸለቆ ደቡባዊ የመጨረሻ ክፍል አካባቢ በኦሮሚያ ክልል ጭሮ ዞን በተደረገው የመስክ ጥናት 10 ሚሊዮን ዓመት ዕድሜ ያለውና የሰው ዘር መነሻ የሆኑ የጥንት ዝርያዎች ሁሉ መጀመሪያ የሆነ ግኝት እንደሆነ ጽሁፉ ይገልፃል። ይህ የቅርስ መጽሔት ዜና ሲያክልም፤ ግኝቱ ከቺፓንዚ ጐሬላ /APE/ የዘር መስመር የተለየና በወቅቱ የኖሩ ቅሪቶች በጣም የተወሰኑ እና እስካሁንም ድረስ ጥቂት የመንጋጋ ስብርባሪ ጥርሶች በኬንያ ብቻ እንደተገኘ ይገልፃል።


ቀደም ሲል የተገኙት 6 ሚሊዮን ዓመታት ዕድሜ ያላቸው ቅሪተ አካል ሲሆኑ አዲሱ ግኝት የኢትዮጵያን የሰው ዘር አመጣጥ ጥናት ሪኰርድ ወደኋላ በመሄድ ማዮሲን /Miocene/ በተባለ የጂኦሎጂ ዘመን ውስጥ አስገብቶታል በማለት ጽሁፉ ያብራራል። ታዲያ እንዲህ ዓይነት እጅግ አስደናቂ ግኝት ሲካሄድ እንዴት ዶክመንተሪ ፊልም አይሰራበትም? እንዴትስ ዓለም እንዲያውቀው ታላላቅ ሚዲያዎችን ጋብዞ እንዲሰሩበት አይደረግም እያልኩ አስባለሁ።


በተለይ በአርኪዮሎጂ እና በአንትሮፖሎጂ የጥናት መስኮች ኢትዮጵያን በሰፊው የሚያስተዋውቁ ግኝቶች አሉ። እነዚህን ግኝቶች በዶክመንተሪ ፊልም ካልሰራናቸው እና ልዩ ልዩ ሀገራት ውስጥ በሚካሄዱ የፊልም ፌስቲቫሎች ላይ እንዲታዩ ካላደረግን በፊልም ኢንደስትሪው መስክ የምናደርገው ጉዞ አሁንም የእንፉቅቅ ነው የሚሆነው። ሩቅ አሳቢ፣ ሩቅ አላሚ የሆነ የጥበብ መሐንዲስ ያስፈልገናል።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ኢትዮጵያ በታሪክ ውስጥ የምትጠቀሰው በተለያዩ ጊዜያት በውጭም ሆነ በሀገር ውስጥ በሚከሰቱ ጦርነቶች የእርስ በርስ ግጭቶች አማካይነት ነው። ኢትዮጵያ ነፃነቷንና ክብሯን ጠብቃ የጥቁር ዓለም ሕዝብ ሁሉ ምሳሌ ለመሆን የበቃችው በየጊዜው ከሚከሰቱባት ወራሪዎች፣ ቅኝ ገዢዎችና አስገባሪዎች መዳፍ ሥር ላለመግባት ዜጐቿ በየዘመናቱ በከፈሉት መስዋዕትነት አማካይነት ነው።


ከዚሁ ባልተናነሰ እና ምናልባትም በበለጠ ሁኔታ የሀገር ውስጥ የእርስ በርስ ጦርነቶች ደግሞ የትየለሌ ሆነው ኖረዋል። ነፃነቷን ጠብቃ የኖረች ሀገር ብትሆንም፤ መሪዎቿ በየጊዜው በሚቀያየሩባት ወቅት ሠላማዊ የስልጣን ሽግግር ባለመኖሩ ምክንያት የዜጐቿ ሕይወት ክፉኛ እየተቀጠፈ መሪዎች ይቀያየራሉ።


ከኋለኛው ዘመን ተነስተን ዘመናችንን ብንቃኝ ኢትዮጵያ በሰላምና በመረጋጋት የቆየችባቸው ዓመታት ጥቂቶች ሆነው እናገኛቸዋለን።


በአክሱም የነበረው የኢትዮጵያን ሥልጣኔ እየተዳከመ ሄዶ የወደቀው በጦርነት ምክንያት ነው። ታሪኳ እስካሁን በሥርዓት ያልተፃፈላት ዮዲት ጉዲት ተነስታ ብዙ የኢትዮጵያን የሥልጣኔ ማማዎች እንዳፈራረሰች ይነገራል። ዮዲት ማን ናት? ለምን እንዲህ አይነት ጥፋት ውስጥ ገባች? ሰዎች ጥፋት ውስጥ እንዳይገቡ ምን ማድረግ አለብን በሚሉት ርዕሰ ጉዳዮች ቀጣዮቹ መሪዎች ተወያይተው ማስተካከያ ባለማድረጋቸው ግጭቶች እየተተኩ ይመጣሉ።


በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሥልጣን ወደ ዛጉዌ አስተዳደር ከሄደ በኋላ በአክሱም፣ በቀይ ባህር እና በመካከለኛው ምስራቅ ላይ የነበሩት ስልጣኔዎችና ግንኙነቶች እንደ ቀድሞው አልሆኑም። የዛጉዌ ስርወ መንግሥት የራሱ የሆኑ የሥልጣኔ ልዩ መገለጫዎች ቢኖሩትም ቀደም ብሎ ከታየው የኢትዮጵያ ሥልጣኔ ጋር አብሮ ተሰናስሎ መሄድ አልቻለም። አንዱ ሲከስም ሌላው ብቅ ይላል እንጂ፣ በነበረው ሥልጣኔ ላይ ተዳምሮ የሚዘልቅ የኢትዮጵያ እድገት አልታይ ካለ የረጅም ጊዜ ታሪኩ ነው።


የዛጉዌ ሥርወ መንግስት ለ300 ዓመታት ኢትዮጵያን ሲመራ፣ በሌሎቹ ሰለሞናዊያን የነገስታት ሐረግ ደግሞ ሥርዓቱን ለመጣል ትግል የሚደረግበት ነበር። 300 ዓመታት ሰለሞናዊያን በዛጉዌዎች ተነጠቅን የሚሉትን ሥልጣን ለመመለስ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ትግል የሚካሄድበት ወቅት ነበር። በነዚህ ዓመታት ውስጥ ሰላምና መረጋጋት ቢኖር ኖሮ ዛጉዌዎች ያሳዩት ሥልጣኔ ብዙ እጥፍ ሆኖ ያድግ ነበር። በነዚህ ግጭቶች መካከል ኢትዮጵያን ሊያሳድጋት የሚችለው ዕድል የመከነበት ወቅት ነው።


በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሥልጣን ወደ ሰለሞናዊው ስርወ መንግስት ቢሸጋገርም፤ የውስጥ የርስ በርስ ግጭቶች አሁንም አልቆሙም። ነገስታት በየጊዜው ጦርነት ስለሚያደርጉ ዋና ከተማቸውን አንዱ ከተማ ላይ ተረጋግተው መመስረት አልቻሉም ነበር። የተረጋጋ ኑሮ ስለሌላቸው ከቦታ ቦታ እየሄዱ ድንኳናቸውን እየደኮኑ መኖር ነበር ስራቸው። አንዱ ሌላውን ጥሎ ሲያሸንፍ ሌላ ቦታ መናገሻውን ይመሠርታል። በዚህ ሳቢያ ተረጋግቶ፣ ዋና ከተማ መስርቶ፣ የትምህርት ተቋማትን መገንባት፣ የጥናትና የምርምር ማዕከላትን መመስረት አልታይ ብሎ ነው በኢትዮጵያ ምድር የዘገየው። ታዲያ በአነዚህ ዘመናት ውስጥ አውሮፓውያን የዕድገትን ካብ በየከተሞቻቸው እየገነቡ ቆይተዋል።


16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ስንመጣ፣ ኢትዮጵያ እጅግ አስቸጋሪ ውጥንቅጥ ውስጥ የገባችበት ወቅት ነበር። 15 ዓመታት ሙሉ ከምስራቅ ኢትዮጵያ የተነሳ ጦርነት እስከ ሰሜን ኢትዮጵያ ድረስ ብዙ ሀብትና ንብረት እንዲሁም የኢትዮጵያዊያንን ሕይወት እየቀጠፈ ተጉዟል። ኢትዮጵያ እጅግ የፈረሰችበት መጥፎ ታሪኳ ነው። ከውጭውም ቢሆን እንደ ኦቶማን ቱርኮች የቀይ ባህር መተላለፊያ ላይ ተገማሽረው ኢትዮጵያ ላይ ሲያሴሩና ተፅዕኖ ሲፈጥሩ መቆየታቸው በታሪክ ውስጥ ተፅፎ ይገኛል። ይህን የ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጦርነት ሃይማኖታዊ ገፅታ እንዲኖረው የኦቶማን ቱርኮች፣ የፖርቹጋሎችና የስፓንያርዶች እጅ ጐልቶ ታይቶበታል። እነዚህ ሀገራት በኢትዮጵያ የውስጥ ጉዳዮች ውስጥ ገብተው ውጣ ውረዶች የተከሰቱበት ዘመን ነበር።


የኢትዮጵያ መናገሻነት ከሸዋ ተነስቶ ወደ ሰሜን ጐንደር አመራ። የፖርቹጋሎችና የስፓንያርዶች ተፅዕኖ እያየለ ጐንደር ዙሪያ መናገሻ እንደሆነች ቀጠለች። በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ የሃይማኖት ግጭት ተነስቶ ብዙ ሺህ ኢትዮጵያዊያንም አለቁ። በ1624 ዓ.ም አፄ ፋሲል ወደ ሥልጣን ሲመጡ ብዙ የደም ዋጋ የተከፈለበት ዘመን ነበር። ከእርሳቸው በኋላም ለ200 ዓመታት ጐንደር ዋና ከተማ በመሆን ረጅም ጊዜ አስቆጠረች። አንፃራዊ ሠላምም ታየ። እንደገና በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ ወደ ግጭቶች ማዕበል ገባች።


19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አውሮፓ ወደ ኢንደስትሪው ዓለም ሲሸጋገር ኢትዮጵያ ደግሞ ወደ ጦርነት፣ መከፋፈል እና የእርስ በርስ ግጭቶች ገባች። በየቦታው ተከፋፈለች። አንድነቷ እየተመናመነ መጣ። ልዩ ልዩ አፄዎች መጡ። አንዱ ሌላው ላይ የበላይ ለመሆን በሚያደርገው ጦርነት ኢትዮጵያ ደቀቀች።


ይህን የኢትዮጵያ መከፋፈልን አንድ አደርጋለሁ በማለት አፄ ቴዎድሮስ ተነሱ። እርሳቸውም እልህ አስጨራሽ ጦርነት ከልዩ ልዩ ግዛተ-አፄዎች ግር ተዋጉ። በዚህ ረጅም ጦርነት ውስጥ ኢትዮጵያ እጅግ እየተጐዳች ሄደች። አፄ ቴዎድሮስ ጦርነቱን አጠናቀው አንዲት ኢትዮጵያን እገነባለሁ ብለው ባለሙ ጊዜ ደግሞ ከእንግሊዞች ጋር ጦርነት ውስጥ ገቡ። የእንግሊዝ ጦር በጀነራል ናፒር እየተመራ የኢትዮጵያን ድንበር ጥሶ ገባ። ያንን ሁሉ የሀገር ውስጥ ጦርነት አካሂደው የመጡት አፄ ቴዎድሮስ እንደገና ከእንግሊዞች ጋር ውጊያ ተጀመረ። እርሳቸውም ሠራዊታቸውን በተኑ። ራሳቸውም ህይወታቸውን ሰው። ኢትዮጵያ አሁንም ችግር ውስጥ ገባች። መንግስት አልባ፣ ወደ እርስ በርስ ግጭቶች የሚያመራ አደጋ ተጋረጠባት።


ከዚህ ሁሉ ውጣ ውረድ ተገላገለችና አፄ ዮሐንስ ወደ መንበረ ስልጣኑ መጡ። የእርሳቸውም ዘመን ጦርነቱ በተለይም ከደርቡሾች ጋር ተደረገ። አፄ ዮሐንስ ሀገራቸውን ለማዘመንና ለማሳደግ የነበራቸው ህልም በጦርነቱ ምክንያት አልተሳካም። ጦርነቱ አይሎ አፄ ዮሐንስ የራሳቸውን ህይወት አጡባት። ጭራሽ ደርቡሾች አንገታቸውን አስከመቁረጥ ደርሰዋል። መሪዎቿ አንገታቸውን እየሰጡላት በጦርነት ውስጥ የኖረች አገር ናት ኢትዮጵያ።


ከዚህም መስዋዕትነት በኋላ ሥልጣን ወደ አፄ ምኒልክ ቢመጣም ጣሊያኖች በ1888 ዓ.ም ኢትዮጵያን ወረሩ። የአድዋ ጦርነት ተካሂዶ ድል እስከሚገኝ ድረስ እድገት፣ ሥልጣኔ፣ ትምህርት፣ ምርምር የሚባል ነገር አልነበረም። ጦርነቱ ረሀብ አስከትሏል። ከጦርነቱ መልስም ወደ መደበኛ የሀገር አመራር ለመምጣት ብዙ ውጣ ውረዶች ነበሩ።


የአፄ ምኒልክ ዘመን ላይ መላው አፍሪካ በቅኝ ግዛት ስር ወድቆ፣ ኢትዮጵያም በቅኝ ገዢዎች ተከባ ችግር ውስጥ ነበረች። ቅኝ ገዢዎቹ ዙሪያዋን ይዘዋት ነፃ አገር ሆና የምትፈልገው እድገትና ግስጋሴ ሳትደርስ ያም ዘመን አለፈ።
ከአፄ ምኒልክ በኋላም የሥልጣን ሽኩቻው አይሎ የእርስ በርስ ጦርነቶች ተካሄዱ። አሁንም ኢትዮጵያ ተዳከመች።


አፄ ኃይለሥላሴ ወደ ሥልጣን ከመጡ ከ5 ዓመታት በኋላም ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ወረረች። ፋሽስቶች ኢትዮጵያ ውስጥ አምስት አመታት በቆዩበት ወቅት እነዚያ አመታት በሙሉ የታላቅ ጦርነት ወቅቶች ነበሩ።


የአምስቱ ዓመታት ጦርነት ካለቀ በኋላም ሀገርን አረጋግቶ ማሳደግ መምራት በራሱ ብዙ ውጣ ውረድ ያለው ነበር። እንደገናም የእርስ በርስ ጦርነቱ እና አልፎ አልፎም ቢሆን የውጭው ተፅዕኖ እንደገና መምጣት ጀመረ። ከኤርትራ ጋር የነበረው ግጭትም ከዚያ ዘመን አንስቶ ለ30 ዓመታት መጓዝ ጀመረ።


የአፄ ኃይለሥላሴን መንግሥት ለመለወጥ በ1953 ዓ.ም የነጀነራል መንግሥቱ ንዋይ መፈንቅለ መንግሥት ሙከራ መጣ። እሱን ተከትሎ በርካታ ታላላቅ ሰዎች አለቁ።


ችግሩ ቀጠለ። አዲስ የአብዮት ጅምር መቀጣጠል ጀመረ። የመሬት ላራሹ ጥያቄ መጣ። ወጣቱ አብዮት አቀጣጠለ። ተቃውሞዎቹ በየቦታው መለኮስ ጀመሩ። እንቅስቃሴው እያየለ ሲመጣ ወታደሮች የአፄ ኃይለሥላሴን መንግሥት አፍርሰው ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር ደርግን መሠረቱ። ከ60 በላይ የሀገር መሪዎችን ሕይወት በጅምላ አጠፉ። ከዚያም ቀይ ሽብርና ነጭ ሽብር የሚባሉ ቡድኖች ለግድያ ተደራጅተው ኢትዮጵያዊያኖች አለቁ። የዚያድ ባሬ ጦር ኢትዮጵያን ወርሮ ብዙ ሺህ ዜጐች አልቀዋል። በሰሜን ኢትዮጵያ ለ30 ዓመታት ያህል ጦርነቶች ተደርገዋል።


ዘመነ ደርግ ጦርነት የበዛበት ብዙ ምስቅልቅል የመጣበትና መረጋጋት ጠፍቶ ስደት፣ ረሀብ፣ ድርቅ መለያ የሆነበት ታሪክ ነው። ያ ሁሉ ችግር አልፎ በ1983 ዓ.ም አዲስ ሥርዓት መጣ። ተቃዋሚ የሚባሉ ኃይላት በሙሉ ተሰባስበው ሕገ-መንግስት ጽፈው አዲስ ሥርዓት መሠረቱ። የዴሞክራሲያዊ ሥርዓት መገንቢያው ዘመን መምጣቱ ሲነገር ቆይቷል። የዴሞክራሲ መገለጫ የሆኑት የካርድ ምርጫ፣ የሚዲያ ነፃነት፣ የመናገር የመሰብሰብ ሃሳብን በነፃነት የመግለፅ፣ የመደራጀት ሌሎችም መብቶች መፈቀዳቸው ተጽፏል። እንዲህ አይነት የዴሞክራሲ መገለጫዎችን በየጊዜው ተጠናክረው መቀጠል እንደሚገባቸው ብዙዎች ይስማሙባቸዋል። ከሕቅርብ ጊዜ ወዲህ ግን ኢትዮጵያን ወደ ተለመደው የግጨቶች ታሪክ የሚመሩ አዝማሚያዎች ይታያሉ። የግጭት የጦርነት መብዛት ኢትዮጵያን አሳድጐ የምናልማት ሀገርን እንዳናገኝ አድርጐናል። ስለዚህ እነዚህን የታሪክ ሂደቶቻችንን በደንብ በመመርመር ሥርዓቱ ውስጥ የተከሰቱ ችግሮችን ነቅሶ አውጥቶ አፋጣኝ ምላሽ በመስጠት ሀገራችን ኢትዮጵያን ከሁሉም በላይ በመውደድ በሰላም፣ በመዋደድና በመቻቻል እናቆያት።

Page 1 of 20

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • adverts4.jpg
  • Advertt1.jpg
  • Advertt2.jpg
  • Advrrtt.jpg
  • Advverttt.jpg
  • Advvrt1.jpg
  • Advvrt2.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 107 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us