You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (262)

 

- ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ እንደ አብነት

 

መብራቱ በላቸው

 

ፈር መያዣ


የታሪክ ልኂቃን ስለ ታሪክ ሲናገሩ፣ “ታሪክ ስለሰው ልጆች እና ማኅበረሰቡ በብዙ ዓመታት ያመጣቸውን ለውጦች እንዲሁም ባለፉት ዓመታት ስለነበሩ ዕድገቶች ያጠናል። ያለው እንዲሻሻል እና ጥሩ ተስፋን ለመገንባት አሁን ያለው ትውልድ ያለፈውን ማወቅ አለበት፤” ሲሉ ያስረዳሉ። ያለፈውን በወጉ የሰነደና ያጠና አገር ደግሞ የወደፊቱን በሥርዓቱ ማየት ይችላል። ታሪካዊ ተውኔት እነዚህን ታሪካዊ ሁነቶች ማሳያና ለቀጣዩ ትውልድ ማስተላለፊያ ሁነኛ መንገድ ነው።


ቴዎድሮስ ገብሬ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በ2003 ባሳተመው የፀጋዬ ገብረመድኅን ታሪካዊ ተውኔቶች መግቢያ 1 ላይ “ታሪካዊ ተውኔት፣ ታሪክ እና ሥነ ጽሑፍ ብለን የምንጠራቸው የሁለት ሙያዎች ማደሪያ ነው። የሁለት ሙያዎች ማደሪያነቱ ለስልቱ ከታሪክና ከሥነ ጽሑፍ ጥበብ የሚከፈሉ መንታ ባሕሪያትን ሲያስገኝለት፤ ባለመንታ ባሕርይነቱ ደግሞ በምላሹ ድርሰቱን ከሁለቱም ዘርፎች የሚሰምሩ መንታ ሙያዎች ይኖሩት ዘንድ ያስችለዋል፤” በማለት የታሪካዊ ተውኔት ከሥነ ጽሑፍና ታሪክ ዘርፎች የተቀናጀና የሰመረ ጥበብ እንደሆነ ያስረዳል። አንድ አገር እነዚህን መንታ ሙያዎች ባግባቡ ተጠቅማ ያላትን ታሪክ በማበልፀግ፣ ለቀጣዩ ትውልድ ማስተላለፍ ከቻለች ማንነቱን የተረዳና ያወቀ ትውልድ እንዲኖራት ያስችላታል ተብሎ ይታመናል።


ኢትዮጵያ ባለብዙ ታሪክ አገር እንደሆነች ይነገራል። የሚያግባቡንንና የእኛነታችን መገለጫ የሆኑ፣ ለትውልዱ አርዓያነት ያላቸው፣ ለሌላው ዓለምና ለሰው ልጆች ተምሳሌት የሚሆኑ አስደናቂ ትውፊቶችና ታሪክ ባለቤቶች ሆነን እነዚህን ታሪኮችና ትውፊቶች በአግባቡ በሥነ ጽሑፎቻችንና ቲያትሮቻችን ማሳየት ስለምን ተሳነን? ትያትር ቤቶቻችን እንደ ሥማቸው የአገርን ፍቅርና የብሔራዊ ኩራት የሆኑ ሥራዎችን መሥራትና ማሳየት ስለምን ተሳናቸው? የሚሉትን ጥያቄዎች በማንሳት እና ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስን የአንድ ባለታሪክ ተምሳሌት በማድረግ ምን ይሻላል? የሚለውን ለመጠቆም እሞክራለሁ።

 

ታሪካዊ ተውኔት ለምን?


ከትያትር ውልደት ጀምሮ ሲመደረኩ የነበሩ ተውኔቶች በተረትና አፈታሪክ በሚታወቁ ትወናዎች ላይ መሠረት ያደረጉ የአማልክት ታሪኮች ነበሩ። ለዚህም ነው ታሪካዊ ተውኔት ቀደምት የተውኔት ዘርፍ እንደሆነ የዘርፉ ባለሙያዎች የሚናገሩት። ታሪካዊ ተውኔት ታሪክን በፈጠራ ሥራ አጅቦ መተረኪያ አንዱ መንገድ እንጂ በራሱ ታሪክ አይደለም። ይኹን እንጂ ታሪካዊ ተውኔት ትረካውን መሠረት የሚያደርገው በተሠራ ታሪክ ላይ ነው። ነገር ግን የሙያው ባለቤቶች እንደሚያስረዱት “ታሪካዊ ተውኔት መነሻውን ያለፈ ሁነት ላይ መሠረት ስላደረገ ብቻ ታሪካዊ ተውኔት ነው ማለት አይቻልም። ይልቁንስ በዘመኑ ትውልድ ወይም ማኅበረሰቡ ራሱ ታሪክ ናቸው ብሎ ባሰፈራቸው ጉዳዩች ወይም ታሪክ ሠርቷል ብሎ ባመነባቸው ሰዎች ዙሪያ የሚሽከረከር መሆን አለበት። በተጨማሪም ሁነቱ በራሱ ታሪክ ስለመሆኑ ሊረጋገጥ ይገባል፤” በማለት፣ አቶ ተስፋዬ እሸቱ ለአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቲያትር ጥበባት ትምህርት ክፍል በ2000 የሁለተኛ ዲግሪ ማሟያ ጥናታዊ ጽሑፋቸውን በሠሩበት ጥናት ላይ ያስረዳሉ።


በአንድ ማኅበረሰብ ውስጥ ታሪክ ተብሎ የተመዘገበን ሁነት መሠረት አድርጎ የሚሠራ ታሪካዊ ተውኔት የራሱ የሆነ ዓላማ ይኖረዋል። ምክንያቱም የሚነግረን አንዳች ዓላማ ያለው ጉዳይ ከሌለው ተመልካችም አይታደምም። ለዚህም ነው ተፈሪ ዓለሙ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በ2003 ባሳተመው የፀጋዬ ገብረመድኅን ታሪካዊ ተውኔቶች መግቢያ 2 ላይ “…ለዛሬ ዘመን እንዲፈጠር የተጠራው ታሪካዊ ድርጊትም ሆነ ታሪካዊ ሰው ምንም ነገር ላይነግረን አይመጣም። የሚነግረን ወይም የምንጨዋወተው ጉዳይ ከሌለ እኛም አንታደምለትም። በኪናዊ ተውህቦው እያዝናናን ያስቆጨናል፤ ያበሽቀናል፤ ያበረታናል፤ ‹ይኼም ነበር ለካ?!› ያሰኘናል። በዚህም አለ በዚያ ለዛሬ ቁባችን አንዳች የሚለው ነገር አለው፤” በማለት ታሪካዊ ተውኔት ታዳሚው ለሚገኝበት ዘመን ፋይዳ ያለው ነገር የያዘ እንደሆነ በአፅንዖት የሚነግረን።


ተስፋዬ እሸቱ ከላይ በጠቀስኩት ጥናታዊ ጽሑፉ ላይ የተላያዩ የዘርፉ ባለሙያዎች የታሪክ ክስተቶች ደራሲያን ወደ ተውኔት የሚለውጡባቸው ዋነኛ ምክንያታቸውንና በሥራቸው ማስተላለፍ ስለሚፈልጉት መልዕክት ዳሰሳ አድርጓል። በዚህ ዳሰሳ መሠረት ተሻለ አሰፋ በመመረቂያ ጹሑፉቸው “በመረጡት ታሪክ ውስጥ ገድል ሠርተው ያለፉትን ለማስተዋወቅና ከእነርሱ ትምህርት ለመማር፣ ባለፉት የታሪክ ዘመናት ውስጥ የተፈፀሙ ስህተቶች ካሉ በማንሳት በወቅቱ ምን ዓይነት ተፅዕኖ እንዳሳረፉ ለማሳየት፣ ካለፈው ታሪክ በመማር ለመጭው ትውልድ እንደ ምክር እንዲያገለግል፣ ወደፊት ለአገራቸው በጎ ለመሥራት ለሚሹ አዲስና ታዳጊዎች ተሞክሯቸውን ለማካፈል” የሚሉትን እንደ ዋነኛ ምክንያት ያስቀምጣሉ።


ግርማቸው ተ/ሐዋርያት ስለ የአድዋ ታሪካዊ ድራማ ዓላማ ሲያስረዱ “…በታሪክ ላይ በማተኮሬ የኢትዮጵያ ሕዝብ በተለይም ወጣቱ ትውልድ በቀድሞ አባቶቹ ጀግንነትና በልባምነታቸው፣ በአርቆ አስተዋይነታቸው እንዲማርና እንዲኮራም ነው።…” ይላሉ። ደራሲ ማሞ ውድነህ በበኩላቸው፣ “እኔ ታሪካዊ ተውኔት የምጽፈው ለሦስት ዋና ዋና ጉዳዩች ነው። መጀመሪያ ታሪክን ለማስተማር ለመዘከር በአንድ ወቅት ታሪካዊ የሆኑ ግለሰቦችን ታሪክ መዝኖ በክብር ማስቀመጥ ሲሆን፤ ሁለተኛ ደረጃ ብሔራዊ ስሜትን ለማጠንከርና አዲሱን ትውልድ በአገር ፍቅር ስሜት ለመሙላት ኢትዮጵያዊነትን ለማስረፅ ሲሆን በሦስተኝነት ለጥበቡ ማለትም ለቲያትሩ አንዳች አበርክቶትና አስተዋጽዖ ለማድረግ” በማለት ታሪካዊ ቲያትር የሚሠሩበትን ምክንያትና ዓላማ ያስቀምጣሉ።


እያንዳንዱ ዘመንና ትውልድ የራሱ ታሪክ አለው። አሁን ያለው ትውልድ ያለፈው ቅጥያ ነው። ያለፈውን በጎም ሆነ ክፉ ታሪክ የታሪክ መዛግብት ቢመዘግቡትም ሙዚቃ፣ ፊልም፣ ሥነ ጽሑፍ፣ ስዕልና ቲያትር ደግሞ የሰውን ልጅ የፈጠራ ጥበብ በመጠቀም አሁን ላለው ትውልድ እንደየ ዘርፋቸው ይገልጹታል። ታሪካዊ ተውኔትም የቀደሙትን ለማሰብና ለመዘከር ብቻ ሳይሆን ጥበባዊ ለዛ ባለው መልኩ ከታሪክ ለመማር፣ ራስን ለማወቅ፣ በራስ ለመተማመን ባጠቃላይ የት ነበርን? ወዴት መሔድ እንፈልጋለን የሚለውን አመላካች ነው።


አድገዋል፤ በልጽገዋል የሚባሉት አገራትም ከራሳቸው ታሪክ አልፈው መላውን የሰው ልጅ ታሪክ በሥነ ጥበባቸው፣ በፊልሞቻቸው፣ በሥነ ጽሑፎቻቸውና ቲያትሮቻቸው በመጠበብ የሰውን ልጅ ይመረምራሉ። ለታሪክም ትልቅ ቦታ በመስጠት የአሁኑን ዘመን ካለፈው ዘመን አንፃር ይመረምራሉ፣ ወደፊትም ያለውን አርቀው ያዩበታል፣ ያሳዩበታል። ለዚህም ይረዳቸው ዘንድ በታሪክ ትልቅ ሥፍራ ያላቸውን ግለሰቦች የተለያየ ማንነታቸው ይተነትናሉ፣ ይመደረካሉ፣ ይተውናሉ። በኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት ላይ የተሠሩ ቲያትሮችና ፊልሞችን ብዛትና ዓይነት ማየት ለዚህ በቂ ማሳያ ነው። በአገራችን አንድ ሰው ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ ብቻ በሦስት የተለያዩ ደራሲያንና ወቅቶች፣ በሦስት ቲያትር፣ በአራት እሳቸውን ሆነው የተወኑ ተዋንያን ተሠርተው እናገኛልን። ከዚህም በላይ ለሳቸውም ሆነ ለሌሎች የታሪክ ባለቤቶች በሁሉም የጥበብ ዘርፎች ብዙ ሊሠራላቸው በተገባ ነበር።

 

ታሪካዊ ተውኔቶቻችን ምን ላይ ናቸው?


ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስን እንደ አብነት


በታሪካዊው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ትያትር ቤት የተመልካች መግቢያ በር በኩል ወደ ትያትር ቤቱ ሲገቡ የቀደሙ ቲያትሮችን በመጠኑ የሚያስቃኙ ፎቶግራፎች ተለጥፈው ያገኛሉ። ከነዚህ ፎቶግራፎች ውስጥ “ዐፄ ቴዎድሮስን ሆነው የተወኑ” በሚል ርዕስ የመኮንን አበበ፣ የሃይማኖት ዓለሙ፣ የፍቃዱ ተክለ ማሪያም እና የሱራፌል ተካ ፎቶዎች ይገኛሉ። እኒህን ታላቅ ጀግና መሠረት ያደረጉ ሦስት ቲያትሮች ማለትም በግርማቸው ተክለ ሐዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ”፣ በፀጋዬ ገብረመድኅን “ቴዎድሮስ” እና በጌትነት እንየው “የቴዎድሮስ ራዕይ” የተሰኙ የመድረክ ሥራዎች ተሠርተው ለመድረክ ቀርበዋል። ከላይ ቲያትር ቤቱ ፎቷቸውን የሰቀለላቸው ተዋንያንም በነዚህ ተውኔቶች ላይ የተወኑ ናቸው።


ተስፋዬ እሸቱ ባቀረበው ጥናት መሠረት አቶ አመረ ይሁን የተባሉ አጥኝ፣ “ቴዎድሮስ በልዩ ልዩ ደራሲያን ዓይን” የተባለውን ጥናታቸውን ጠቅሶ ሲናገር “ዐፄ ቴዎድሮስ በግርማቸው ‹ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ› ውስጥ እንደቅርጫ የተበታተነችው ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ከሽፍትነታቸው እስከ በጀግንነት ነግሠው፣ የነበረውን ኋላ ቀር አስተሳሰብ ለመለወጥ ደፋ ቀና ሲሉ ተቀባይ በማጣታቸው ሕልማቸውን እውን ሳያደርጉ ያሳለፉትን ሕይወት መሥመር የሚያሳይ ነው” ይልና ፀጋዬ ገብረመድኅን ‹ቴዎድሮስ› ባለው ተውኔቱ የሚነግረንን ደግሞ እንዲህ ይነግረናል “ዐፄ ቴዎድሮስ የአገራቸውን የአንድነት መንገድ ለመቀየስ ከባድ መስዋዕትነት የከፈሉ፣ በአገሪቱ በተለይም በጎጃም፣ በጎንደር፣ በወሎ፣ በትግራይ አስተዳዳሪዎች ፈላጭ ቆራጭ አገዛዝ በችግር ውስጥ ለነበረው ለታችኛው የኅብረተሰብ ክፍል ተቆርቋሪነታቸውን ያሳዩ፣ በወቅቱም ሆነ አሁን በአርኣያነት ሊጠቀሱ የሚችሉ መሪ” ይላቸዋል።


ብዙዎቹ የትያትር ባለሙያዎች እንደሚስማሙበት የዐፄ ቴዎድሮስ የሕይወት ታሪክ ለድራማና ተውኔት የተመቸ ነው ይላሉ። ለዚህም ሳይሆን አይቀርም ተፈሪ ዓለሙ በታሪካዊ ተውኔቶች መጽሐፍ መግቢያ ላይ “ከአገራችን ታሪካዊ ስብዕናዎች ውስጥ እንደ ዐፄ ቴዎድሮስ የተጻፈለት፣ የተዘመረለት፣ የተሳለለት ወዘተ. ማንም የለም። እንዲህ ለየዘርፉ የጥበብ ሰዎች የፈጠራ ምናብ የሆነው የቴዎድሮስ አነሳስ የሕይወት ውጣ ውረድ በኋላም አወዳደቅ ድራማቲክ መሆኑም ሊሆን ይችላል፤” ያለው። ምንም እንኳን ታሪካቸው ለተውኔትና ለፈጠራ ሥራ አመች የሆነ ታሪክ ቢሆንም እንደ ሌሎቹ የአገራችን ታሪኮች ሁሉ ትያትር ቤቶቹም ሆኑ ሙያተኞች በበቂ ተርከውታል ማለት ግን አይቻልም።


ለአገራችን ቲያትር ቤቶች ቅርበት ያላቸው ባለሙያዎች ሲናገሩ፣ በቲያትር ቤቶቻችን በሕግና በደንብ የተሰጠ በሚመስል መልኩ ታሪካዊ ተውኔቶች በአስር ዓመት አንዴ ነው የሚሠሩት። ምንም እንኳን ከተለያዩ የአገሪቱ ክልሎች በተለያዩ ታሪካዊ ሁነቶች ላይ ተመሥርተው ታሪካዊ ተውኔት እንዲሠሩላቸው ጥያቄዎች ቢቀርቡም ከሚመለከታቸው አካላት ግን በቂ ትኩረት እንደማይሰጥ ይናገራሉ። ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ትያትር “በበጀት እጥረት” መውረዱንም እንደ አስረጅ ያቀርባሉ። ‹የቃቄ ውርድወት› ከዐሥር ዓመት አንዴ በብዙ ልፋትና ድካም የመጣች አሁን መድረክ ላይ ያለች ብቸኛ ታሪካዊ ተውኔት ናት።


ሳሙኤል ተስፋዬ በብሔራዊ ቲያትር ‹ሊትራሪ ማኔጀር› ነው። ሳሙኤል ታሪካዊ ትያትሮች ስላላቸው ፋይዳ ሲናገር “ታሪካዊ ትያትሮች የአንድ አገር ሁለንተና የሚንፀባረቅባቸው፣ ለመጭው ትውልድ ስለ አገሩና ስለ ታሪኩ እንዲያውቅ የሚደረግበት ሁነኛ መንገድ ነው” ይላል። ነገር ግን ይላል ሳሙኤል “ይኼን ያህል ትልቅ ፋይዳ ያለውን ነገርና ባለ ብዙ ታሪክ የሆነች አገር በሚባልላት ኢትዮጵያ ውስጥ ለታሪካዊ ቲያትር የሚሰጠው ዋጋና ትኩረት እጅግ አናሳ ነው፤” ይልና በግብፅ አገር በዓባይ ዳርቻ በየዓመቱ ስለሚካሔድ ‹አይዳ ኦፔራ› ሲናገር “ግብፆች በየዓመቱ የሚያካሒዱትና በአሁኑ ሰዓት የቱሪስት መስህብ መሆን የቻለ ‹አይዳ ኦፔራ› የሚባል ትርዒት አላቸው። ይኽ ኦፔራ አይዳ ስለተባለች ሴት ንግሥት የሚተርክ ሲሆን በኢትዮጵያና ግብፅ መካከል በአባይ ወንዝ ምክንያት ስለተካሔደ ጦርነት የሚተርክ ነው። ታሪኩ የኢትዮጵያ ነው። ግብፆች ግን ከመላው ዓለም በመጡ ታዋቂ አቀናባሪዎች ይኼን ታሪክ የራሳቸው አድርገው አስደናቂ የኦፔራ ትርዒት በማደረግ ታሪኩን በራሳቸው መንገድ በየዓመቱ ይዘክራሉ፤” በማለት ምን ያህል ሌሎች ታሪካዊ ተውኔትን ትልቅ ቦታ እንደሚሰጡትና ለብሔራዊ ማንነታቸውና ለኅልውናቸው መሠረት አድርገው እንደሚጠቀሙበት በቁጭት ያስረዳል።


የአገራችን የጥበብ ቤቶች ቋሚና ወጥ የአገራቸውን ታሪክና ትውፊት ነፀብራቅ የሆነ ተቋም ማቆም ቀርቶ ታሪካችንንና ትውፊታችንን የሚያሳዩና ለብሔራዊ ማንነታችን የሚጠቅሙ ረብ ያላቸውን ትዕይንቶች ማቅረብ አልቻሉም። ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ቲያትርን “በጀት የለም” በሚል ሰበብ ከመድረክ መውረዱ አንዱ ለታሪካዊ ተውኔት የምንሰጠው ዋጋ ዝቅተኝነት ማሳያ ነው። እርግጥ ነው ባለሙያዎች እንደሚያስረዱት ታሪካዊ ተውኔቶች ብዙ የሰው ኃይልና መገልገያ ቁሳቁስ ስለሚጠቀሙ ከፍ ያለ በጀት ይጠይቃሉ። በየትኛውም ዓለም እንደዚህ ዓይነት አገራዊ ፋይዳ ያላቸው ተውኔቶች በመንግሥት በጀት ድጋፍ ነው ሚንቀሳቀሱት። ‹የአገር ፍቅር እና የብሔራዊ ትያትር ተብለው የተሰየሙ ትያትር ቤቶች የአገርን ፍቅርና የብሔራዊ ማንነት ተልዕኳቸውን ታሪካዊ ቲያትሮችን በበጀት ሥም እየከለከሉ እንዴት ነው የሚወጡት?› ብሎ መጠየቅ ብልሕነት ነው።

 

ምን ይደረግ?


ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ በታሪክ ብዙ የተባለላቸው፣ የአስደናቂ ታሪክ ባለቤት፣ የአልበገር ባይነት ተምሳሌት፣ ዘመናዊትና አንዲት ኢትዮጵያን ለመመሥረት የታተሩ ታላቅ ንጉሥ ነበሩ። እኒህን መልከ ብዙ ጀግና እና የአንድ ሰው ተምሳሌት የሆኑ ንጉሥ መሠረት አድርጎ ድርሰት መጻፍ፣ ስዕል መሳል፣ ትያትር መሥራት የሚያጓጓ ነው። ለዚህም ይመስላል ከሌሎች ታሪኮች በተለየ ብዙ የተባለላቸውና የተተረከላቸው።


ሕይወት እምሻው በማኅበራዊ ድረገጾች ቁምነገር አዘል መጣጥፎችን በማቅረብ ትታወቃለች። በጌትነት እንየው የተደረሰውን ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ቲያትር ከተመለከተች በኋላ የተሰማትን በፌስቡክ ገጽዋ ካሰፈረች በኋላ ዘመኑ ያፈራቸውን ወጣቶች ተመልክታ እንዲህ ብላለች፡- “…በትያትሩ ላይ ያለኝን አስተያየት ለመወሰን በሐሳብ በምንገላታበት ሰዐት፣ ከጀርባዬ ስድስት ሆነው በእቴጌ ተዋበች ሞት የሚሳለቁ፣ በዘመነ መሳፍንት ታሪክ የሚዝናኑ፣ በመቅደላ ስንብት ትዕይንት በሳቅ የሚንተከተኩ ልጆች ይበልጥ ግራ አጋቡኝ። የሮማንቲክ ኮሜዲ ፊልም ውጤቶች ናቸው። እጅ አልሰጥም ብሎ ራሱን ባጠፋ ንጉሡ ታሪክ የሚሳለቅ ‹እጅ ሰጥቶ የጠፋው› ትውልድ አባላት ናቸው፤” በማለት ዘመኑ ያፈራቸውን ወጣቶች ትገልጻለች።


‹ታሪኩን በአግባቡ በትያትሮቹ፤ በፊልሞቹና በሥነ ጽሑፎቹ ለመታደም ያልቻለ ትውልድ መጨረሻው በራሱ ታሪክ መሳለቅ ነው። አሁን ባለው ሁኔታ ከቀጠለ የዳግማዊ ዐፄ ታድሮስን ሥም የማያውቅ ትውልድ መምጣቱ አይቀሬ ነው። ለዚህም መፍትሔ ያሻዋል። የአገሪቱን ታሪክ መርምሮ ታላላቅ ታሪካዊ ተውኔቶች እንዲሠሩ ቲያትር ቤቶች ከትያትር ደራሲያን ጋር ተቀራርበውና ተነጋግረው መሥራት ይጠበቅባቸዋል› ይላሉ፣ ከቲያትር ቤቶች ጋር ቅርበት ያላቸው አንድ ባለሙያ።


ሳሙኤል ተስፋዬ በመሠረታዊነት ሦስት አካላት ኃላፊነት አለባቸው ይላል። የመጀመሪያው ባለሙያው ነው የሚለው ሳሙኤል “ባለሙያው ሙያው ውስጥ እስካለ ድረስ የአንበሳውን ድረሻ መውሰድ አለበት ባይ ነው። ሌሎች አካላት የቲያትር ጉዳይ ምናልባትም ሁለተኛና ሦስተኛ ጉዳያቸው ነው። በኹለተኛነት ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት በተለይም የዩኒቨርሲቲዎች ቲያትርና ጥበባት ትምህርት ክፍል ለታሪካዊ ተውኔት ትልቅ ትኩረት ሰጥተው መሥራት ይጠበቅባቸዋል። ሦስተኛ የሚመለከታቸው የመንግሥት ተቋማት ከላይ ከተጠቀሱት ባልተናነሰ ለታሪካዊ ተውኔት ትኩረትና ድጋፍ መስጠት ይገባቸዋል፤” ይላል።


ታሪካችንን ባግባቡ ሰንደንና ተርከን ለቀጣዩ ትውልድ ማድረስ ካልቻልን ተምሳሌት የሚሆኑንን ጀግኖች ብቻ ሳይሆን ማንነታችንን ሊያሳጣን ይችላል። እንደ ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ ያሉ ጀግኖችን በብዙ መልኩ በመተረክ ትውልዱ ሰለቀደሙ አባቶቹ እንዲያውቅ ማድረግ ተቀዳሚ ተግባር ይመስለኛል። የራሳችንን ታሪክ፣ ወግና ባሕል ባግባቡ ሳንተርክና የሚታዩበት ሁኔታ ሳናመቻች ዘመኑ በሚያመጣቸው የሌሎች አገሮች ባሕል ፊልሞች ወጣቱ ቢመሰጥና ቢወሰድ ሊገርመንም ልንፈርድበት አይገባም።

በጥበቡ በለጠ

 

በአንድ ወቅት ተማሪዎች ሳለን፣ አንድ ጓደኛችን “ጥንቆላም እንደ ጥበብ” በሚል ርዕስ የጥናት ወረቀት ለማዘጋጀት ይፈልጋል። ከዚያም አበረታታነውና ስራውን ጀመረ። በወቅቱም ርዕሰ ጉዳዩ ደስ እንዳለውና ብዙም ያልተዳሰሰ በመሆኑ ስሜቱን እያነሳሳው መሆኑን ሲገልፅልን ሰነባበተ። በኋላ ደግሞ ‘ኧረገኝ! የገባሁበት ጣጣ እንዲህ በቀላሉ የሚወጣበት አይደለም ትንሽ ቆይቼ እኔው እራሴጋ አስጠንቋዮች ሳይመጡ አይቀሩም' እያለ ይናገር ነበር።


ቀናት እየገፉ መጡ። የጓደኛችንም ጥናት ጥልቀትና ስፋት እያገኘ መጣ። የጥናቱን መጠነ-ርዕይ (scop) መወሰን ሁሉ ተሳነው። ከየት ጀምሮ የቱጋ ያቁመው? ችግር ተፈጠረ። ጥንቆላ ሲባል ምን ማለት ነው? የጥንቆላ አይነቶች ብዛትና ልዩታቸውን ፈትሾ ማግኘቱ በራሱ ውጣ ውረድ ያለበት ነው። በቡና ሲኒ አተላ እየተመለከተ ከሚጠነቁለው ጀምሮ አቴቴ፣ ፈጫሳ አዘጋጅቶ ዛሩ ተነስቶ ያዙኝ ልቀቁኝ ብሎ ተወራጭቶ አንተ እንዲህ ነህ፣ አንቺ ወዲያ ነሽ እያለ ከሚናገረው አልፎ ታላላቅ መንግሥታዊ ለውጦችንና እንቅስቃሴዎችን ጨምሮ መፃኢውን ዘመን የሚተነትኑ ጠንቋዮች መኖራቸውን እየደረሰበት መጣ ጓደኛችን። የቱጋ ሄዶ የቱጋ ይቅር? ብቻ በዚያን ወቅት 25 ገጽ የምትሆን ጥናት አቀረበ። ነገር ግን በመፅሐፍ መልክ ለማሳተም በመፈለጉ ዛሬም ድረስ ጥናቱ ተጠናቆ አልቀረበም።


እንግዲህ ይህን ሰፊ ክፍል ነው ትንሽ ለመነካካት የምሞክረው። ጥንቆላ ለምን ተነሳ? ለምን ሽፋን ተሰጠው ብለው ቡራ ከረዩ የሚሉ ወይም የሚከፋቸው ሰዎች ካሉ ብንነጋገርበት ሀጢያት የለውም ነው መልሴ። አብሮን እየኖረ፣ በየአካባቢያችን እየተተገበረ የየዕለት አጀንዳችንም ባይሆን ከልጅ እስከ አዋቂ የሚያውቀው ጉዳይ በመሆኑ እስኪ የምናውቀውን እንጨዋወት ብዬ ነው።


የስነ-ዕምነት ተመራማሪዎች እንደሚገልፁት ከሆነ በዓለም ላይ እምነት የሌለው ሰው ማግኘት አይቻልም ይላሉ። እያንዳንዱ ሰው አማኝ ነው፣ በምንም ነገር ቢሆን ያምናል ሲሉ ይሟገታሉ። በተለይም 'ፓጋን' የሚለውን ቃል ሲያብራሩ ሃይማኖት የሌለው ሰው ማለት አይደለም ብለው ምላሽ ይሰጣሉ። ፓጋን ክርስቲያን፣ ሙስሊም፣ ቡዱሂስት ላይሆን ይችላል። ወጥ የሆነም እምነት የለውም። ግን እንደየሰው እና ባህሪው የሚያምነው ነገር አለ ይላሉ።


የክርስትናው እምነት በከፍተኛ ደረጃ እየተስፋፋ በመጣበት ዘመን ላይ በአባይ በጠንቋይ ማመን ደግሞ እየከሰመ መሄዱ የሚታወቅ ነው። እንደገና ደግሞ በተገኘው አጋጣሚ ሁሉ ብቅ ሲል ሲስፋፋም ኖሯል ጥንቆላ። በተለይም ደግሞ ዓለም በሶሻሊስትና በካፒታሊስት ካምፕ ተከፍላ ስትቀመጥ ሶሻሊስቱ ቡድን ለማንኛውም እምነት በሩን ክፍት ስላላደረገ ክርስትናውም ሆነ ሌላው አምልኮ የተዳከሙበት ወቅት ሆኖ አልፏል። ምክንያቱም የሶሻሊስቱ ቡድን በተጨባጭ ነገሮች አምናለሁ ስለሚልና እምነቶች ደግሞ በሀሳብ ላይ በማተኮራቸው ነው። ዛሬ የሶሻሊስቱ ካምፕ ሲፈራርስ የእምነት ነፃነቶች በሁሉም አካባቢዎች ይፋ ሆነው ታወጁ።


ወደኋላ መለስ ብለን የሀገራችንን ገጽታ በዘመነ ደርግ ላይ ብናየው ለየት ያለ ክስተቶችን ማስታወስ እንችላለን። በደርግ ዘመን ጠንቋይ ቤት የተገኙ ሰዎች ይታሰራሉ። በፖሊስ እንግልት ይደርስባቸዋል። ከፍተኛ ሀጢያትም እንደሰሩ ተደርጐ ይወራ እንደነበር የቅርብ ጊዜ ትዝታችን ነው። ጉዳዩ አጉል አምልኮ ተደርጐ ይወሰድ ነበር። የተፅእኖ በትሩ ከመንግስት ብቻ አልነበረም የሚሰነዘረው። እንዲያውም የክርስትናው እምነት ተከታዮችም ዋነኛው የተቃውሞ ኃይሎች ናቸው ጥንቆላ ላይ።


እንዲህ እንዲህ እያለ 1983 ዓ.ም ላይ ተደረሰ። ሌላኛው ያልታሰበ ሀሳብ ብቅ አለ። በወቅቱ በነበረው የሽግግር መንግሥት ላይ ኢትዮጵያ ከዛሬ ጀምሮ የእምነት፣ ሀሳብን የመግለፅ፣ የመሰብሰብ… ነፃነቶች መከበራቸው ታወጀ። የፕሬስ ነፃነት ታወጀ። በወቅቱ ብቅ ያሉት ጋዜጦችና መፅሄቶች የፍቅር ወይም ደግሞ ወሲብን የሚያነቃቁ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ የሚያተኩሩ ሆኑ። አንዳንዶቹ ልቅ የሆኑ ድርጊቶችና ሀፍረተ ስጋን ሁሉ እስከማሳየት የደረሱ ነበሩ።


በሶሻሊዝም የክልከላ እና የእገዳ ደንቦች ታሽጐ የቆየ የወጣት አእምሮ ምንም አይነት የእድገት ወይም የሽግግር ባህሎችን ሳይለምድ ከወሲቡ ዓለም ጋር ወሬ ጀመረ። የጋዜጦቹ፣ የመፅሄቶቹ የሽያጭ ጣሪያ በሳምንት 50 እና 60 ሺ ቅጂ መድረሱን በሚገባ አስታውሳለሁ። ከዚሁ ጋር ተዳብሎ አንድ ነገርም መጣ። ኮከብ ቆጠራ።


የኮከብ ቆጠራ አምዶች በዝርዝር መቅረብ ጀመሩ። ኤሪስ፣ አኳየርስ፣ ሊዮ፣ ጄሚኒ ወዘተ… እየተጠቀሱ የትውልድ ወርና ቀን ላይ እየተገናዘቡ ትንታኔ ይሰጥ ጀመር። በኮከቡ ትንበያ መሠረት በዚህ ሳምንት ከቤት አትውጣ የሚል ፅሁፍ ካለ የማይወጡ ሰዎች ሁሉ ነበሩ። የትዳር ጓደኛዎን የሚያገኙበት ሣምንት ነው። ስለዚህ ቀይ ልብስ ይልበሱ ወይም አዘወትሩ የሚሉ ፅሁፎች በከዋክብት አምድ ላይ ወጥተዋል። አያሌ ወገኖቻችን የቻይናን አብዮት መስለው ቀይ በቀይ ሆነው በአዲስ አበባ ጉዳናዎች ላይ ፈሰዋል። ስንቶቹ የትዳር አጋሮቻቸውን አግኝተው እንደሆነ አላውቅም።


ኮከብ ቆጠራ ሳይንስ ነው ተብሎ ትንታኔ የሚሰጡ አዋቂዎችም ብቅ ብቅ አሉ። በሰለጠነው ዓለምም በስፋት የሚሰራበት ነው እያሉ ያስተማሩን ነበሩ። በሀገራችንም የእምነት ሰዎች ዘንድ በጥልቀት የሚሰራበት ነው ሲሉ አስረዱን። ሁለት ሰዎች ሊጋቡ በሚወስኑት ጊዜ ኮከብ ቆጣሪ ዘንድ በግላቸው ወይም አንድ ላይ ሆነው ይሄዳሉ። ኮከብ ቆጣሪው የትወልድ ቀንና ወር ይወስዳል። ቀጥሎ የእናት ስም ከነአያት ይቀበላል። እሱ ሳይንስ ነው በሚለው ዘዴ ቃላትንና ፊደላትን እንደ ካርታ ጨዋታ በውዞ፣ ነቃቅሎ፣ በታትኖ እንደገና ገጣጥሞ የወደፊት ዕጣ ፈንታቸውን ያስረዳቸዋል። ጋብቻቸው የተባረከ ወይም ፈራሽ መሆኑን ይነግራቸዋል። አልያም ደግሞ ትወልዳላችሁ ትከብራላችሁ ብሎ ይተነትናል። ካልሆነ ደግሞ አንተ ወይም አንቺ እድሜ የላችሁም ብሎ ከመርዶ ያልተናነሰ ቃል ይበትናል። እነዚህን በመሳሰሉ አገላለጾች የስንቱ ቤት ምድጃ እንደቆመ ወይም እንደፈረሰ ለማወቅ ማጥናት ይጠይቃል።


አንድ ወዳጄ ለእናቱ የትዳር ጓደኛዬ ናት ወደፊት የማገባት እሷ ናት ብሎ እጮኛውን ያስተዋውቃቸዋል። እናትም ያንተን ታላላቆችም ትዳር ያቆምኩት ከኮከብ ቆጣሪ ጋር እየተማከርኩ ነው ብለው ደንበኛቸውጋ ይሄዳሉ። ሲመጡም ለልጃቸው ታላቁን አስደንጋጭ ዜና ይለቁበታል። ከተጋባችሁ ከሁለት አንዳችሁ ትሞታላችሁ። እኔ ደግሞ አንተ እንድትሞትብኝ አልፈልግም። እናም ግንኙነትህን እዚህ ላይ በጥስ ይሉታል። ልጁም አመዱ ቡን አለ። ለስንት ጊዜያት በፍቅርና በደስታ አብሯት የቆየውን እጮኛውን ልቀቅ አሉት። ገና ወደፊት ሊያጣጥመው በዝግጅት ላይ የሚገኘውን ህይወቱን ፍቅረኛውን ትተህ ቁጭ በል አሉት።


እምቢ እማዬ ይሄ ነገር እንዴት ሊሆን ይችላል ብሎ የተቃውሞ ምላሽ ሰጠ። እናት አለቀሱ። ልጄ በጡቴ ይዤሀለሁ። ባጠባሁህ ጡቴ እለምንሀለሁ፤ አትሙትብኝ አሉት። ሀይለኛ ጥያቄ ነው። ምን ያድርግ? ሞትና ፍቅረኛው አንድ ላይ ሆነው እናቱ በሌላ ጐን ቆመው ማንን ይምረጥ? ቢቸግረው አንድ ነገር ላይ ወሰነ። በመጨረሻም ኢትዮጵያን ጥሎ ጠፋ። ዛሬ አሜሪካን ሀገር በጋዜጠኝነት ሙያ ላይ ነው።


እንዲህ አይነት እምነቶች በየትኛው ጐን ተቀባይነትን ያገኛሉ። የሞቀ ቤት እያፈረሱ ለዘመናት ቆይተዋል። ገንብተዋልም ሊባል ይችላል። ነገር ግን ዘመን እየሰለጠነ ሲሄድ እነርሱም ይከስማሉ የሚሉ የስነ ልቦና ባለሙያዎች አሉ። ሰለጠነ በሚባለው ዓለም ውስጥ እምብዛም አይታዩም ብለው ሃሳብ ይሰጣሉ።


ጥንቆላ ጥበብ ነው ብለው የሚነሱ ደግሞ አሉ። እንዲያውም “ክዋኔውን በተግባር የምናየው እምነት ቢሆን ጥንቆላ ነው” ብለው ትንሽ የንግግር ነፃነት በተገኘበት ጊዜ ሁሉ ብዕራቸውን አሹለው የተነሱ ፀሐፊዎች አሉ።


ለጊዜው ትክክለኛ ቀኑን የማላስታውሰው በ1960ዎቹ ውስጥ በታተመው መነን መጽሄት ላይ ጥንቆላን ብዙ ገሸሽ አናድርገው፤ እንደ ጥበብም እንውሰደው ብሎ አንድ ታዋቂ መጣጥፍ አቅራቢ ሰው ሙግት ይዘው ነበር። ፀሀፊው እንደሚሉት አእምሮአችንን ዝግ አናድረገው፣ የነዚህን የጠንቋዩቹን ችሎትም ማጣጣም መቻል አለብን ይላሉ።


እርሳቸው ሃሳባቸውን ማጠንከሪያ ይሆነኛል ብለው አንድ ምሳሌ ሰጥተዋል። ይህን ምሳሌ ደግሞ ያገኙት እውነተኛ ምንጭ ነው ብለው ከሚያምኑበት ሰው ነው። ጉዳዩን እንዲህ አቅርበውታል።


አንድ ወጣት አንዲትን ሴት ያፈቅራል። ሊቀራረባት ይፈልጋል። ነገር ግን አልሆንለት ይላል። አንዳንዴ ይፈራታል። የልቡን እንዴት ይንገራት። ገና ሲያስበው ልቡ ድለቃዋን ትቀጥላለች። እጁ ላብ በላብ ይሆናል። ታዲያ ከዚህ ስቃይ ይገላግለኝ ብሎ አንድ ጠንቋይ ቤት አዋቂ ቤት ይሄዳል። እየደረሰበት ያለውን ችግር ሁሉ ዝርግፍ አድርጐ ለጠንቋዩ ያስረዳል። ጠንቋዩም ይሄን ሁሉ ከሰማ በኋላ ለወጣቱ መላ ለመዘየድ አንድ የቤት ስራ ይሰጠዋል። ይሄ የቤት ስራም ያቺ ያፈቀራትን ልጅ ፀጉር ከየትም ብሎ ጠንቋዩ ዘንድ እንዲያመጣ፣ ከዚያም ችግሩ ሁሉ እንደሚፈታ ያበስርለታል።


ወጣቱም ደስ ብሎት ከጠንቁዩ ቤት ይወጣል። የታዘዘውንም ጉዳይ ሊፈፅም መንቀሳቀስ ይጀምራል። ያፈቀራትን ልጅ ፁጉር ከየት ያምጣ። ፀጉሯጋ ቢደርስ ኖሮ ጠንቁይ ቤትም ባልሄደ ነበር። ሄዶ ነጭቷት አያመጣ ነገር ወንጀል ነው። እቤቷ አይሄድ ነገር እሱም የሚቻል አልሆን አለ። ፀጉሯ ከየት ይምጣ? ሲጨንቀው ሲጠበብ ጊዜ እሱ ቤት ከተነጠፈው ቁርበት ላይ ያለው” ፀጉር ነጭቶ ወደ ጠንቋዩ ቤት ይሄዳል። ለጠንቋዩም ይሄው ፀጉሯ ብሎ ይሰጠዋል።


ጠንቋዩም ለቀናት ያንን ፀጉር ይዞ ይደግምበታል። አዲስ ነገር ጠፋ። በመጨረሻ ግን ጠንቋዩ ቤት ደጃፍ ፀጉሩ የተነጨበት ቁርበት ተገኘ ተብሎ ተፅፏል።
በርግጥ እንዲህ አይነት ሁኔታዎች ይፈጠራሉ ብሎ ለማመን በጣም አስቸጋሪ ነው። ለመከራከሪያም ተብሎ የሚቀርብ ለዛና ወዝ ያለው ምሳሌም አይደለም።


በማህበረሰባችን ውስጥ ግን ይሄ ጥንቆላ የሚባለው ነገር ስር ሰዶ የቆየ መሆኑን ማንም የሚክደው አይደለም። ጥንቆላ ታላቅ ‘የመንፈስ ልዕልና' ነው የሚሉ ተከራካሪዎች በየጊዜው አጋጥመውኛል። እንዲያውም የፈጠራን ስብዕና ከዚያ ውስጥ ማግኘት ይቻል ነበር ይላሉ። ነገር ግን ጥንቆላን እንደ ነውርና እርኩስ ነገር አፈር ድሜ እያበላነው ስለመጣን ያንን መንፈሳዊ ልዕልና ልናገኝ አልቻልንም በማለት ይሟገታሉ። ምነው በኛ ሀገር ሳይንቲስቶች፣ ፈጣሪዎች ፈላስፋዎች ወዘተ. ጠፉ ሲባሉ እንዲህ አይነት ልዩ ችሎታ ያላቸው ሰዎች አዋቂዎች በማህበረሰቡ ዘንድ ቦታ ስለማይሰጣቸው ነው ብለውኛል። ነገሩ አጠያያቂ ነው።


ይሄ ‘መንፈሳዊ ልዕልና' ሲባል ክርስቲያናዊው አባባል አይደለም። ለነዚህኞቹ የመጣ ነው። ለዚህም ነው በቅንፍ ውስጥ የተቀመጠው። ይሄን መጣጥፍ ለማሰናዳት ስጣደፍ አንዳንድ ጥያቄዎችን ለቅርብ ወዳጆቼ አቅርቤ ነበር።


አንድ በእድሜው ትንሽ ገፋ ያለ ጓደኞዬን ስለ ጠንቁይ የምታውቀው እውነት ነው የምትለው ታሪክ አለ ወይ አልኩት።


“አዎ አለኝ” ብሎ መለሰ።
“ምንድን ነው?” አልኩት።
“የሙት መንፈስን ማነጋገር ታውቃለህ?” አለኝ፡
“አላውቅም”
“የሞተን ሰው የሚያነጋግሩ አሉ”
“በስመ አብ” አልኩት
“እውነቴን ነውኮ” አለኝ ኮስተር ብሎ።
“እንዴት?” አልኩት። መተረክ ጀመረ።


“አንድ የምናውቀው ሰው ሲነጋጋ መንገድ ላይ ሞቶ ተገኘ። የሞተበት ምክንያት ማጅራቱን ተመቶ ነው። ነገር ግን ማን እንደመታው ማረጋገጥ አልተቻለም። ፖሊስ ምርመራውን በየአቅጣጫው መቀጠል ተያያዘው። ተጠርጣሪዎች ሁሉ ተመረመሩ። ይሄ ነው የሚሉ ማስረጃዎች ጠፉ። ቀናት ቀናትን እየወለዱ ሄዱ። አመታትም መጡ። የሟች እናት የልጃቸው ገዳይ ባለመታወቁ ማቅ እንደለበሱ፣ አንዳዘኑ፣ እንዳለቀሱ ቆዩ። ሀዘናቸው እጅጉን ጠና። ታዲያ አንድ ቀን ዘመዳቸው ወሬ ይሰማና ሴትየዋጋ ይመጣል።


‘አክስቴ?'
‘አቤት'
‘የልጃችንን ገዳይ የሚነግርን ሰው አለ'
‘ማነው እሱ?'
‘የሙት መንፈስ የሚያነጋግር አዋቂ ነው'


በዚህ ጊዜ እናት ይደነግጣሉ። ለአመታት ሲያስቡት የነበረውን የልጃቸውን ገዳይ የሚያስረዳቸው ኃይል ካለ በደስታ እንደሚቀበሉት ለዘመዳቸው ይነግሩታል። ከዚያም ተያይዘው እዚያ የሙት መንፈስ ያነጋግራል የሚባልበት ሰው ዘንድ ይሄዳሉ። አካባቢው ገጠራማ እና በእግር ረጅም ርቀት የሚኬድበት ነው። የኋላ ኋላ ደረሱ።


የሟች እናት አሁን ክፉኛ አለቀሱ። ምነው? አላቸው የሙት መንፈስ አናጋሪው፡ የልጄን ገዳይ ማን እንደሆነ አጣሁት። ይሄው እንደተንከራተትኩ ባክኜ አለሁ። እባክዎትን ገዳዩን ይንገሩኝ አሉ። አይዝዎት ያገኙታል ብሎ ተስፋ ሰጣቸው። ጉድ ሊመጣ ነው።


“አንድ ቀን ጠንቁዩ የሟችን እናት ኑ ወደዚህ ይላቸዋል። ከዚያም ማስጠንቀቂያ ይሰጣቸዋል። ማስጠንቀቂያው ደግሞ እንዲህ ይላል። ዛሬ ከልጅዎ መንፈስ ጋር ይገናኛሉ። የሚያገኙት ጨለማ ቤት ውስጥ ነው። ሲያገኙት ማልቀስ ወይም መጮህ ፈፅሞ አይፈቀድልዎትም። ይህን ካደረጉ መንፈሱ ይሰወራል። ልፋትዎ ሁሉ መና ይቀራል። የልጅዎን መንፈስ ካገኙ የፈለጉትን ነገር ማውራት ይችላሉ። አንጀትዎን ጠበቅ አድርገው ችለው ልጅዎን ያነጋግሩ” አላቸው። ጉዳዩ ያስፈራል።


እንዴት የሞተ ሰው፣ የተቀበረ ሰው መንፈሱ ተንስቶ ሊያወራ ይችላል። ከየትኛው ሳይንስ ወይም ፍልስፍና ጋር እንደሚገናኝ የስነ-ሃይማኖት ጠበብት ሊያስረዱን ይችላሉ። አሁን ግን የሙት መንፈስ አናጋሪውና የሟች እናት ቀጠሮ ሰዓት ደረሰ። ከምሽቱ 6 ሰዓት ሆነ። ሴትየዋን ጥቅጥቅ ያለ ጨለማ ቤት አስገባቸው። አይዞዎት የልጅዎ መንፈስ ሲመጣ ጠንከር ብለው አነጋግሩት ብሎ የመንፈስ መጥሪያ ቃላቱን ያነበንበው ጀመር። ከቆይታ በኋላ ዝም አለ። ፀጥታ ሆነ። በዚያ ፀጥታ ውስጥ እናት ድምፅ ሰሙ።


“እማዬ”
“አቤት ልጄ”
“ለምን ትንከራተቻለሽ?”
“ልጄ ምን ላድርግ? እንዲሁ እንደወጣህ ቀረህ። ማነው አንተን የገደለብኝ? ማነው ልጄን የቀማብኝ? ልጄ ተቃጠልኩ አረርኩ….”
“አይዞሽ ፅኑ ሁኚ። በቃ እድሜ ዘላለም አይኖር። መለያየት ያለ ነው።” አላቸው የልጃቸው ሙት መንፈስ።


“ገዳይክ ማነው ልጄ? ንገረኝ”
“አይዞሽ ገዳዬ ራሱ በቅርቡ ይሞታል። ጐረቤታችን ነው። አሁን ታሟል 15 ቀን አይቆይም” ይላቸዋል። የገዳዩንም ስም ይነግራቸዋል። ግን ወደ በቀል እንዳይገቡም እናቱን ተማፅኖ፣ ያ የሙት መንፈስ ይሰወራል።


ሴትየዋ የልጃቸው የራሱን ድምፅ ነው የሰማሁት የሚሉት። እንዳውም ልጃቸውን እንዳገኙት ሁሉ ነው የሚቆጥሩት። ያ የሙት መንፈስ ስለ ገዳዩ የነገራቸውም ታሪክ እውነት ነበር። ገዳይ የተባለው ሰው ታሞ ተኝቷል። እንደተባለውም 15 ቀን ሳይሞላው ሞተ። የሚገርመው ነገር ሰውዬው በህመም ምክንያት እስትንፋሱ አልወጣ ብላ በምታሰቃየው ወቅት የሰራቸውን ሃጢያቶች ሲናዘዝ ያንን ምስኪን ልጅ አድብቶ መግደሉን ተናግሮ ነበር። ይሄ የማውቀው እውነተኛ ታሪክ ነው ብሎ ወዳጄ አጫወተኝ።


አንዲት የቅርብ ጓደኛዬንም በዚሁ ርዕሰ ጉዳይ ዙሪያ የምታውቀውን እንድትነግረኝ ጠየኳት። ‘አንድ የማውቀው እውነት አለ' አለችኝ። ባክሽ አጫውችኝ አልኳት።


“ዘመኑ በደርግ ጊዜ ነው። ሰውየው የወታደር መኮንን ነው። ከሰሜን ጦር ግንባር አካባቢ ሄዶ ነበር። እናም እዚያ ሞተ ይባላል። መርዶም ለቤተሰቡ ይመጣል። ተረድተው ቁጭ ይላሉ። ወላጆች፣ ሚስት፣ ልጆች። ከወራት በኋላ መንግሥት ለቤተሰቡ የሟችን ጡረታ መቁረጥ ይጀምራል። ቤተሰቡም ጡረታ ይቀበላል። ታዲያ አንድ ቀን ድንገት አዋቂ ጠንቋይ ቤት ይሄዳሉ። ጠንቋዩንም ስለዚሁ የወታደር መኮንን አሟሟት ሁኔታ ይጠይቁታል። ጠንቋዩም፡-


‘አልሞተም' ይላቸዋል።
‘ምን!?' ይላሉ ቤተሰቦች ተጫጩኸው።
‘አይዟችሁ እሱ በህይወት አለ። አልሞተም'


‘እንዴ… ይኸው ሞቷል ተብለን ጡረታውን ሁሉ እየበላን ነው' ይሉታል። ምድር ቀውጢ ትሆናለች። የተስፋ ለቅሶ እንደገና ይራጩ ጀመር።


‘አይዟችሁ፤ ልጃችሁን በህይወት ታገኙታላችሁ። ይመጣል።' ይላቸዋል። ቤተሰቡም የተሰጠውን ተስፋ እውነተኛነት በጉጉት ሲጠብቅ አመት ሁለት አመት አለፈ። ኢህአዴግ ደርግን ጥሎ ስልጣን በሚይዝበት ጊዜ ያ ሞተ የተባለ ሰው ከተሰደደበት ከሱዳን ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ከቤተሰቡ ጋር ተቀላቅሏል። ይሄ የማውቀው እውነት ነው” አለችኝ።


እነዚህን ክስተቶች እና ድርጊቶች በመመልከት ጥንቆላ ጥበብ ነው የሚሉት ሰዎች ድምፃቸው ከፍ ብሎ አይሰማ እንጂ አንዳንድ ነፃ ጨዋታ ላይ ሃሳቦቻቸውን ሰንዘር ያደርጋሉ። ይሁን እንጂ እንዲህ አይነት ገጠመኞች የመኖራቸውን ያህል ደግሞ ውሸታም እና አጭበርባሪ ጠንቋዮች በጣም ብዙ ናቸው። ልጃገረዶችን እየወሰዱ ለሥጋዊ ፍላጐታቸው ማርኪያ በማድረግ ትልልቅ የወንጀል ተግባራትን የሚሠሩ ጠንቋዮች በየስርቻው ተደብቀው ይገኛሉ። መርዝ ቀምመው ባላንጣህን ወይም ባላጋራህን ይህን አጠጣው እያሉ የስንቱን ህይወት ባዶ ያስቀሩ ጠንቋዮች ዛሬም አሉ።


ሰላቢ ሆነው አንዱ ያፈራውን ሀብትና ንብረት ወደ እነሱ እንዲዞር በውድቅት ሌሊት በየሰው ደጃፍ እርቃናቸውን የሚንከባለሉ አሉ እየተባለ ከአመታት በፊት ይወራ ነበር። በመንከባለል የአንዱ ሀብት ወደ ሌላው ሊዘዋወር? እንዴት ይሆናል? ግን ሆኗል ይላሉ። መጨረሻውም አያምርም በማለት ተቃዋሚዎቹ ይገልፃሉ።


ከአንድ ሰው ጋር ቢጣሉ ደግሞ ማታ ላይ የሰውዬው ቤት ቆርቆሮ ላይ የድንጋይ ናዳ ሲወርድ እንዲያድር የሚያደርጉ ጠንቋዮችም አሉ ይባላል። ይሄኛው ደግሞ አንደርቢ በመባል የሚታወቅ ነው። ይሄንንም ብዙዎች ተደርጓል ብለው የሚያምኑበት ነው።


ሌላው የዘመናችን አሳሳች ድርጊት ‘መሲህ' ነን እያሉ የሚመጡት አሳሳቾች ናቸው። አሁን በቅርቡ እንኳን የዛሬ አስር አመት ከናይሮቢ ወጣ ብላ በምትገኝ መንደር ውስጥ ‘እኔ እግዚአብሔር ነኝ፣ እየሱስ ክርስቶስም ልጄ ነው' እያለ የሚዘባርቀው ዋንዮ ዛሬም አለ። ተከታዮችንም እያፈራ ነው። ነገር ግን ዓለም አቀፋዊ ተግሳፅ እና ምክር ለኬኒያውያን እየተላከላቸው ነበር። ዋንዮን ተው በሉት እያሉ። እንዲህ አይነት ሰዎች ደግሞ ስርዓት የለሸ አወናባጆች ናቸው።


ዑጋንዳ ውስጥም ከአመታት በፊት እራስን የማጥፋት ከፍተኛ ሰበካ ተካሄዶ አያሌ ሰዎች ራሳቸውን በአንድ ቤት ውስጥ አስገብተው ያውም ‘የፀሎት ቤት' በሚባልበት ስፍራ ውስጥ ነዳጅ አርከፍክፈው ራሳቸውን አቃጥለዋል። ይሄም ታላቅ ወንጀል ነው።


ይህ ርዕሰ ጉዳይ ሰፊ ነው። የእምነት ጨዋታ ወይም ወሬ አያልቅም። አንድ ቦታ ላይ ካላሰርነው። ብቻ እንደ ሰው ሰከን ብለን ሁሉንም ነገር ማሰብ ይጠበቅብናል። ጭፍን ተቃዋሚዎች ወይም ጭፍን ደጋፊዎች መሆን የለብንም። ጥንቆላ ጥበብ ነው የሚሉት ሀሳባቸው ምንድን ነው ብለን መስማትና መመርመር አለብን። ተሳስተውም ከሆነ በሀሳብ እንሟገታቸው።


አያሌ ገጠመኞቻቸውን ያወጉኝ ሰዎች አሉ። አስገራሚ ሁኔታዎችን ሰምቼ ገረመኝ። በዚህ በጥንቆላ ዙሪያ ድብቅ ገበናዎች ሁሉ ገለጥ ብለው ቃለ መጠይቅ ላደርግላቸው እሺ ያሉኝም ታላላቅ ሰዎች አሉ። ሌላ ጊዜ አንስተን እንጫወታለን።

 

በጥበቡ በለጠ

 

የሰው ዘር መገኛ ናት የምትባለው ኢትዮጵያ ይህን የሚያክለውን ታሪኳን ገና በደንብ አላስተዋወቀችውም፡፡ ጽላተ ሙሴ ከኔ ዘንድ ነው የምትለው ኢትዮጵያ እስካሁን ወደ አለማቀፍ ስምና ዝና አልመጣችም፡፡ ገና በሰባተኛው መቶ ክፍለ-ዘመን የእስልምና ሀይማኖት በአለም ላይ ሰፊ አድማሱን በሚያሳይበት ወቅት ኢትዮጵያ የነብዩ መሐመድ ቤተሰቦች መቀመጫ የሆነችው ኢትዮጵያ ታላቅ ፊልም አልሰራችበትም፡፡ የቅዱሳንና የታላላቅ መሪዎች ምድር የሆነችው ኢትዮጵያ ተአምራዊት ሀገር መሆንዋን በአደባባይ አላሳየችም፡፡ የጥቁር ህዝብ ሁሉ የነጻነት ተምሳሌት የሆነችው ኢትዮጵያ ታሪኳን ለጥቁሮች በሚገባ ገና አላስተማረችም፡፡ ገና ብዙ ብዙ ማስታወቂያዎች ይቀሯታል፡፡ የራስዋን ታሪክ እያጠፋች በቱርክ የፊልም ታሪኮች ተወራለች፡፡


ኢትዮጵያ ውስጥ ዛሬ በህይወት የሌለ አንድ ተቋም ነበር። ይህም የኢትዮጵያ ፊልም ኮርፖሬሽን እየተባለ ይጠራ የነበረ ነው። የኢትዮጵያ ፊልም ኮርፖሬሽን ከታህሣስ 11 ቀን 1979 ዓ.ም ጀምሮ መቋቋሙን የጊዜያዊ ወታደራዊ አስተደደር ደርግ ስለ ፊልም ስራዎች በነጋሪት ጋዜጣ በቁጥር 306/1979 ያወጣው አዋጅ ይገልፃል። በአዋጁ መሠረት፤ “የኮርፖሬሽኑ ዓላማ በሀገሪቱ ውስጥ የፊልም ስራን ማደራጀት፣ ማስፋፋትና ማካሄድ ሲሆን፤ ዋና ዋና ተግባራቱም፤


- ፊልም ማስመጣት፣
- ፊልም ማከፋፈል፣
- ፊልም ማሳየት፣
- ፊልም ማምረት፣
- የፊልም ቤቶችንና የፊልም ማሣያ ቦታዎች ማቋቋምና ማስተዳደር፣
- የፊልም ዝግጅትና ኢንደስትሪ የሚዳብርበትን የማጥናትና ጥናቱና አስፈላጊው በጀት ሲፈቀድ ተግባራዊ ማድረግ ናቸው።


ሌሎችም በርካታ ዓላማዎች ነበሩት ኰርፖሬሽኑ። ነገር ግን በዘመነ ኢህአዴግ ድርጅቱ አትራፊ አይደለም ተብሎ በፓርላማ ውሳኔ እንዲፈርስ ተደረገ። ይህ የኢትዮጵያ ፊልም ኮርፖሬሽን በህይወት በነበረበት ወቅት አያሌ ተግባራትን አከናውኗል። የተለያዩ ዶክመንተሪና ተራኪ ፊልሞችን ሠርቷል። ባለሙያዎችን አፍርቷል። ጥናትና ምርምር አድርጓል።


የዚህ የፊልም ኮርፖሬሽን የጥናት ጽሁፎች አንዳንዶቹ እጄ ላይ አሉ። እናም ባነበብኳቸው ቁጥር ድርጅቱ በጥሩ እንቅስቃሴ ውስጥ እንደነበር እገነዘባለሁ። እናም አሁንም ቢሆን በመንግስት በኩል የሀገሪቱን ቅርሶች እና መልካም ገፅታዎች በተደራጀ መልኩ ፊልም እየሠሩ ለማስቀመጥ እንዲህ ዓይነት ተቋሞችን መፍጠርና ማጠናከር ይገባዋል እላለሁ።


እርግጥ ነው በርካታ የፊልም ድርጅቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ተመስርተዋል። ሁሉም ማለት ይቻላል የግል ናቸው። በግል የሚመሠረቱ ተቋሞች ደግሞ ዋነኛ ትኩረታቸው ገቢ ማስገኘት እና ህልውናቸውንም ማስጠበቅ ነው። ስለዚህ እንቅስቃሴያቸው ሁሉ ከገንዘብ ጋር የተያያዘ ነው። በዚህም የተነሳ የኢትዮጵያ ታላላቅ ቅርሶች እና ታሪኮች በስርዓት የሚዘክራቸው አካል ጠፍቷል ማለት ይቻላል።


በልዩ ልዩ የአውሮፓና የአሜሪካ ሀገራት እንዲሁም በሩቅ ምስራቅም ያሉትን ህዝቦች ስናይ እንዲህ ዓይነት ታሪኮችን የሚሰሩባቸው የጥናትና የምርምር ተቋማት አሏቸው። እነዚህ የጥናትና ምርምር ተቋሞች ደግሞ የከፍተኛ ትምህርት መስጫ ስፍራዎች ማለትም ዩኒቨርሲቲዎች ናቸው። ዩኒቨርሲቲዎቻቸው ባሏቸው የፊልም ዲፓርትመንቶች አማካይነት ፊልም ይቀርፃሉ። ታሪክ፣ ባህል፣ ቅርስ፣ ማንነትን ወዘተ ሰርተው በአርካይቭ ውስጥ በማኖር ለቀጣይ ትውልድ ያስቀምጣሉ። ከዚሁ ጋርም በሌሎች ሀገሮች ውስጥ የተሰሩ ታሪካዊ፣ ባህላዊና ጥንታዊ ፊልሞችን በመሰብሰብ ሁሉ ያስቀምጣሉ።


ለምሳሌ ያህል በአሜሪካን ሀገር የታተመው “American Film Institute Catalogue” የተሰኘ መጽሐፍ አለ። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ በዓለማችን ላይ ታላላቅ የሚባሉት ዶክመንተሪ ፊልሞች ተመዝግበዋል። ከእነዚህም ውስጥ ደግሞ አሜሪካ ውስጥ የሚገኙት የትኞቹ እንደሆኑ እና የት የት ቦታ እንደሚገኙ ይጠቁማል። ስለ ፊልሞቹም አጫጭር መግለጫ ይሰጣል። በጣም የሚገርመው ደግሞ በኢትዮጵያ ላይ ትኩረት አድርገው የተሰሩ ጥንታዊ ዶክመንተሪዎች ሁሉ በዚህ መጽሐፍ ውሰጥ ተመዝግበዋል።


በእንግሊዝና በፈረንሣይም እንዲሁ ዓይነት ተመሣሣይ ታሪክ እናገኛለን። የራሳቸውን ታሪክና አስተሳሰብ ከመሰብሰብና ከመስራት አልፈው የሰው ሀገርን ትልልቅ ቅርሶች ማስቀመጥ ከጀመሩ ዘመናት ተቆጥረዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1909 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ አጤ ምኒልክን በፊልም የቀረፃቸው ፈረንሣዊ ቻርልስ ማርቴል ይባላል። ይህ የአጤ ምኒልክ ፊልም በዓለማችን ላይ በቀደምትነት ከተቀረፁት ፊልሞች መካከል አንዱ ነው። በዚህ ፊልም ውስጥ አጤ ምኒልክን ማየት እንችላለን። ግን ይህ ፊልም የሚገኘው ከፓሪስ ከተማ ወጣ ብሎ በሚገኘው እጅግ የተከበሩና የተወደዱ ቅርሶች በሚቀመጡበት “Archives Des Films” ተብሎ በሚታወቀው ማዕከል “Bois D’Arcy” ውስጥ ነው።


እ.ኤ.አ በ1917 ዓ.ም የንግስተ ነገስታት ዘውዲቱ ምኒልክ ንግስና በሚከበርበት እለት በፊልም ተቀርጿል። ዛሬ ንግስት ዘውዲቱን በፊልም ልናያቸው እንችላለን። ነገር ግን ይህ ፊልም በእጃችን ላይ የለም። የሚገኘው በእንግሊዝ ሀገር ብሔራዊ የፊልም ማህደር /National Film Archives/ ውስጥ ነው። እንዲህ በቀላሉ ማንም ሊያየው አይችልም። በርካታ መስፈርቶችን ማሟላት ግድ ይላል።


በጀርመን ሀገር ደግሞ ኢትዮጵያን የተመለከቱ እጅግ በርካታ ጥንታዊ ፊልሞችን እናገኛለን። እ.ኤ.አ በ1927 ዓ.ም የተሠራው ጥንታዊ ፊልም አንዱ ነው። ይህ ፊልም በደቡብ ኢትዮጵያ ውሰጥ ከሚገኙት ማኅበረሰቦች አንዱ በሆነው በዲሜ ብሔረሰብ ላይ መሠረት ተደርጐ የተሰራ ነው። ዲሜዎች ከጥንት እስከ ዛሬ የሚታወቁበት ደግሞ የብረት ማዕድንን ከመሬት ውስጥ በማውጣት አቅልጠውና ቀጥቅጠው ቅርፅ በማውጣት ልዩ ልዩ መሣሪያዎችን መስራት ነው። እናም በ1918 ዓ.ም አካባቢ ጀርመኖች ዲሜ ድረስ ሄደው ፊልም ቀርፀዋል።


የኢትዮጵያ እና የጣሊያን ጦርነት ገና ከዝግጅቱ ጀምሮ ጀርመኖች ቀርፀው አስቀምጠውታል። ከ300 በላይ የኢትዮጵያ ዶክመንተሪ ፊልሞች በአውሮፓ ውስጥ ይገኛሉ። ሁሉንም መዘርዘር ስለማይመች እንጂ መረጃዎቹን ሰብስቤያቸዋለሁ። ለምሳሌ በ1916 ዓ.ም Edward Salisbury የተባለ ፊልም ሰሪ ኢትዮጵያ ውሰጥ መጥቶ “The Lost Empire” የተሰኘ ዶክመንተሪ መስራቱ ተፅፏል። እንዳውም ይህ ፊልም በ1921 ዓ.ም በጃንዋሪ ወር ኒውዮርክ ውስጥ መታየቱን ዘገባዎች ያመለክታሉ። ይህ ፊልም New York’s Natural History Museum ተብሎ በሚጠራው ማዕከል ውስጥ ይገኛል።


ይህን ሁሉ ዝርዝር ያመጣሁት እስካሁን ድረስ በሀገራችን ኢትዮጵያ ፊልምን በተመለከተ በመንግስት ተቋማት በኩል ትኩረት የተሰጠው አጀንዳ ስላልመሰለኝ ነው። ለምሳሌ አዲስ አበባ ውስጥ ያለውን ብሔራዊ ሙዚየም እና በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውሰጥ የሚገኘውን የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ሙዚየሞችን እንቃኝ። በእነዚህ ሙዚየሞች ውስጥ አያሌ ቅርሶች ቢኖሩም ፊልምን በተመለከተ ግን እዚህ ግባ የሚባል መረጃ ማግኘት አይቻልም።


በኢትዮጵያ ውስጥ ዶክመንተሪ ፊልሞችን በመስራት የሚታወቁ አለማቀፍ ፕሮዳክሽኖች የሉንም፡፡ በሀገሪቱውስጥ ያሉት ፕሮዳክሽኖች አስፈላጊው ድጋፍና ትኩረት ስለማይሰጣቸው እድገታቸው ጠንካራ ሆኖ አይታይም፡፡ በሀገር ውስጥ ያሉት ፕሮዳክሽኖች የሚሰሯቸው ፊልሞች በኢትዮጵያ ታሪክና ባህል ላይ ያተኰሩ ቢሆኑም ራሳቸውን ለማቆም ገቢ ያስፈልጋቸዋልና ለትርፍ የሚሰሩ ናቸው። ስለዚህ ከገቢ አንፃር በሚያዋጧቸው የሥራ መስኰች ላይ ብቻ ነው አፅንኦት የሚሰጡት። እርግጥ ነው እነዚህ ፕሮዳክሽኖች እስካሁን የሰሯቸው የኢትዮጵያ ዶክመንተሪ ፊልሞች የሀገሪቱን ቅርስ በማስተዋወቅና በመመዝገብ እንዲሁም ፈልፍሎ በማውጣት ያበረከቱት አስተዋፅኦ ከፍተኛ ነው። ነገር ግን የመንግስት ተቋማት የሆኑት ባህል ሚኒስቴርና ዩኒቨርሲቲዎች እንዲሁም ሌሎችም የሚመለከታቸው አካላት የኢትዮጵያን ታሪካዊ እውነቶች በፊልም ሰርቶ የማስቀመጥ እንቅስቃሴያቸው እስከ አሁን ድረስ ፈፅሞ ደካማ ነው ብሎ መናገር ይቻላል።


አንድ የማይካድ ነገር ደግሞ አለ። ለምሳሌ በባህል ሚኒስቴር ስር የሚገኘው የቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለስልጣን መስሪያ ቤት በተለያዩ የጆርናል እና የጥናት ህትመቶች የኢትዮጵያን ታሪክና ማንነት ሲያሳይ ቆይቷል። ይሁን እንጂ እነዚህ ጥናቶች በፊልም ተደግፈው ገና አልተሰሩም። በዚሁ መ/ቤት የታተመው “ዜና ቅርስ” የተሰኘው መጽሔት የካቲት 2002 ዓ.ም ባወጣው ዘገባ “በሰው ዘር አመጣጥ አዲስ ግኝት ተመዘገበ” የሚል ዜና ይዞ ወጥቷል። ዜናው አንዲህ ይላል፤


ከኢትዮጵያና ጃፓን የተውጣጡ ሳይንቲስቶች በአፋር ሸለቆ ደቡባዊ የመጨረሻ ክፍል አካባቢ በኦሮሚያ ክልል ጭሮ ዞን በተደረገው የመስክ ጥናት 10 ሚሊዮን ዓመት ዕድሜ ያለውና የሰው ዘር መነሻ የሆኑ የጥንት ዝርያዎች ሁሉ መጀመሪያ የሆነ ግኝት እንደሆነ ጽሁፉ ይገልፃል። ይህ የቅርስ መጽሔት ዜና ሲያክልም፤ ግኝቱ ከቺፓንዚ ጐሬላ /APE/ የዘር መስመር የተለየና በወቅቱ የኖሩ ቅሪቶች በጣም የተወሰኑ እና እስካሁንም ድረስ ጥቂት የመንጋጋ ስብርባሪ ጥርሶች በኬንያ ብቻ እንደተገኘ ይገልፃል።


ቀደም ሲል የተገኙት 6 ሚሊዮን ዓመታት ዕድሜ ያላቸው ቅሪተ አካል ሲሆኑ አዲሱ ግኝት የኢትዮጵያን የሰው ዘር አመጣጥ ጥናት ሪኰርድ ወደኋላ በመሄድ ማዮሲን /Miocene/ በተባለ የጂኦሎጂ ዘመን ውስጥ አስገብቶታል በማለት ጽሁፉ ያብራራል። ታዲያ እንዲህ ዓይነት እጅግ አስደናቂ ግኝት ሲካሄድ እንዴት ዶክመንተሪ ፊልም አይሰራበትም? እንዴትስ ዓለም እንዲያውቀው ታላላቅ ሚዲያዎችን ጋብዞ እንዲሰሩበት አይደረግም እያልኩ አስባለሁ።


በተለይ በአርኪዮሎጂ እና በአንትሮፖሎጂ የጥናት መስኮች ኢትዮጵያን በሰፊው የሚያስተዋውቁ ግኝቶች አሉ። እነዚህን ግኝቶች በዶክመንተሪ ፊልም ካልሰራናቸው እና ልዩ ልዩ ሀገራት ውስጥ በሚካሄዱ የፊልም ፌስቲቫሎች ላይ እንዲታዩ ካላደረግን በፊልም ኢንደስትሪው መስክ የምናደርገው ጉዞ አሁንም የእንፉቅቅ ነው የሚሆነው። ሩቅ አሳቢ፣ ሩቅ አላሚ የሆነ የጥበብ መሐንዲስ ያስፈልገናል።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ኢትዮጵያ በታሪክ ውስጥ የምትጠቀሰው በተለያዩ ጊዜያት በውጭም ሆነ በሀገር ውስጥ በሚከሰቱ ጦርነቶች የእርስ በርስ ግጭቶች አማካይነት ነው። ኢትዮጵያ ነፃነቷንና ክብሯን ጠብቃ የጥቁር ዓለም ሕዝብ ሁሉ ምሳሌ ለመሆን የበቃችው በየጊዜው ከሚከሰቱባት ወራሪዎች፣ ቅኝ ገዢዎችና አስገባሪዎች መዳፍ ሥር ላለመግባት ዜጐቿ በየዘመናቱ በከፈሉት መስዋዕትነት አማካይነት ነው።


ከዚሁ ባልተናነሰ እና ምናልባትም በበለጠ ሁኔታ የሀገር ውስጥ የእርስ በርስ ጦርነቶች ደግሞ የትየለሌ ሆነው ኖረዋል። ነፃነቷን ጠብቃ የኖረች ሀገር ብትሆንም፤ መሪዎቿ በየጊዜው በሚቀያየሩባት ወቅት ሠላማዊ የስልጣን ሽግግር ባለመኖሩ ምክንያት የዜጐቿ ሕይወት ክፉኛ እየተቀጠፈ መሪዎች ይቀያየራሉ።


ከኋለኛው ዘመን ተነስተን ዘመናችንን ብንቃኝ ኢትዮጵያ በሰላምና በመረጋጋት የቆየችባቸው ዓመታት ጥቂቶች ሆነው እናገኛቸዋለን።


በአክሱም የነበረው የኢትዮጵያን ሥልጣኔ እየተዳከመ ሄዶ የወደቀው በጦርነት ምክንያት ነው። ታሪኳ እስካሁን በሥርዓት ያልተፃፈላት ዮዲት ጉዲት ተነስታ ብዙ የኢትዮጵያን የሥልጣኔ ማማዎች እንዳፈራረሰች ይነገራል። ዮዲት ማን ናት? ለምን እንዲህ አይነት ጥፋት ውስጥ ገባች? ሰዎች ጥፋት ውስጥ እንዳይገቡ ምን ማድረግ አለብን በሚሉት ርዕሰ ጉዳዮች ቀጣዮቹ መሪዎች ተወያይተው ማስተካከያ ባለማድረጋቸው ግጭቶች እየተተኩ ይመጣሉ።


በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሥልጣን ወደ ዛጉዌ አስተዳደር ከሄደ በኋላ በአክሱም፣ በቀይ ባህር እና በመካከለኛው ምስራቅ ላይ የነበሩት ስልጣኔዎችና ግንኙነቶች እንደ ቀድሞው አልሆኑም። የዛጉዌ ስርወ መንግሥት የራሱ የሆኑ የሥልጣኔ ልዩ መገለጫዎች ቢኖሩትም ቀደም ብሎ ከታየው የኢትዮጵያ ሥልጣኔ ጋር አብሮ ተሰናስሎ መሄድ አልቻለም። አንዱ ሲከስም ሌላው ብቅ ይላል እንጂ፣ በነበረው ሥልጣኔ ላይ ተዳምሮ የሚዘልቅ የኢትዮጵያ እድገት አልታይ ካለ የረጅም ጊዜ ታሪኩ ነው።


የዛጉዌ ሥርወ መንግስት ለ300 ዓመታት ኢትዮጵያን ሲመራ፣ በሌሎቹ ሰለሞናዊያን የነገስታት ሐረግ ደግሞ ሥርዓቱን ለመጣል ትግል የሚደረግበት ነበር። 300 ዓመታት ሰለሞናዊያን በዛጉዌዎች ተነጠቅን የሚሉትን ሥልጣን ለመመለስ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ትግል የሚካሄድበት ወቅት ነበር። በነዚህ ዓመታት ውስጥ ሰላምና መረጋጋት ቢኖር ኖሮ ዛጉዌዎች ያሳዩት ሥልጣኔ ብዙ እጥፍ ሆኖ ያድግ ነበር። በነዚህ ግጭቶች መካከል ኢትዮጵያን ሊያሳድጋት የሚችለው ዕድል የመከነበት ወቅት ነው።


በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ሥልጣን ወደ ሰለሞናዊው ስርወ መንግስት ቢሸጋገርም፤ የውስጥ የርስ በርስ ግጭቶች አሁንም አልቆሙም። ነገስታት በየጊዜው ጦርነት ስለሚያደርጉ ዋና ከተማቸውን አንዱ ከተማ ላይ ተረጋግተው መመስረት አልቻሉም ነበር። የተረጋጋ ኑሮ ስለሌላቸው ከቦታ ቦታ እየሄዱ ድንኳናቸውን እየደኮኑ መኖር ነበር ስራቸው። አንዱ ሌላውን ጥሎ ሲያሸንፍ ሌላ ቦታ መናገሻውን ይመሠርታል። በዚህ ሳቢያ ተረጋግቶ፣ ዋና ከተማ መስርቶ፣ የትምህርት ተቋማትን መገንባት፣ የጥናትና የምርምር ማዕከላትን መመስረት አልታይ ብሎ ነው በኢትዮጵያ ምድር የዘገየው። ታዲያ በአነዚህ ዘመናት ውስጥ አውሮፓውያን የዕድገትን ካብ በየከተሞቻቸው እየገነቡ ቆይተዋል።


16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ስንመጣ፣ ኢትዮጵያ እጅግ አስቸጋሪ ውጥንቅጥ ውስጥ የገባችበት ወቅት ነበር። 15 ዓመታት ሙሉ ከምስራቅ ኢትዮጵያ የተነሳ ጦርነት እስከ ሰሜን ኢትዮጵያ ድረስ ብዙ ሀብትና ንብረት እንዲሁም የኢትዮጵያዊያንን ሕይወት እየቀጠፈ ተጉዟል። ኢትዮጵያ እጅግ የፈረሰችበት መጥፎ ታሪኳ ነው። ከውጭውም ቢሆን እንደ ኦቶማን ቱርኮች የቀይ ባህር መተላለፊያ ላይ ተገማሽረው ኢትዮጵያ ላይ ሲያሴሩና ተፅዕኖ ሲፈጥሩ መቆየታቸው በታሪክ ውስጥ ተፅፎ ይገኛል። ይህን የ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጦርነት ሃይማኖታዊ ገፅታ እንዲኖረው የኦቶማን ቱርኮች፣ የፖርቹጋሎችና የስፓንያርዶች እጅ ጐልቶ ታይቶበታል። እነዚህ ሀገራት በኢትዮጵያ የውስጥ ጉዳዮች ውስጥ ገብተው ውጣ ውረዶች የተከሰቱበት ዘመን ነበር።


የኢትዮጵያ መናገሻነት ከሸዋ ተነስቶ ወደ ሰሜን ጐንደር አመራ። የፖርቹጋሎችና የስፓንያርዶች ተፅዕኖ እያየለ ጐንደር ዙሪያ መናገሻ እንደሆነች ቀጠለች። በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ የሃይማኖት ግጭት ተነስቶ ብዙ ሺህ ኢትዮጵያዊያንም አለቁ። በ1624 ዓ.ም አፄ ፋሲል ወደ ሥልጣን ሲመጡ ብዙ የደም ዋጋ የተከፈለበት ዘመን ነበር። ከእርሳቸው በኋላም ለ200 ዓመታት ጐንደር ዋና ከተማ በመሆን ረጅም ጊዜ አስቆጠረች። አንፃራዊ ሠላምም ታየ። እንደገና በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ ወደ ግጭቶች ማዕበል ገባች።


19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አውሮፓ ወደ ኢንደስትሪው ዓለም ሲሸጋገር ኢትዮጵያ ደግሞ ወደ ጦርነት፣ መከፋፈል እና የእርስ በርስ ግጭቶች ገባች። በየቦታው ተከፋፈለች። አንድነቷ እየተመናመነ መጣ። ልዩ ልዩ አፄዎች መጡ። አንዱ ሌላው ላይ የበላይ ለመሆን በሚያደርገው ጦርነት ኢትዮጵያ ደቀቀች።


ይህን የኢትዮጵያ መከፋፈልን አንድ አደርጋለሁ በማለት አፄ ቴዎድሮስ ተነሱ። እርሳቸውም እልህ አስጨራሽ ጦርነት ከልዩ ልዩ ግዛተ-አፄዎች ግር ተዋጉ። በዚህ ረጅም ጦርነት ውስጥ ኢትዮጵያ እጅግ እየተጐዳች ሄደች። አፄ ቴዎድሮስ ጦርነቱን አጠናቀው አንዲት ኢትዮጵያን እገነባለሁ ብለው ባለሙ ጊዜ ደግሞ ከእንግሊዞች ጋር ጦርነት ውስጥ ገቡ። የእንግሊዝ ጦር በጀነራል ናፒር እየተመራ የኢትዮጵያን ድንበር ጥሶ ገባ። ያንን ሁሉ የሀገር ውስጥ ጦርነት አካሂደው የመጡት አፄ ቴዎድሮስ እንደገና ከእንግሊዞች ጋር ውጊያ ተጀመረ። እርሳቸውም ሠራዊታቸውን በተኑ። ራሳቸውም ህይወታቸውን ሰው። ኢትዮጵያ አሁንም ችግር ውስጥ ገባች። መንግስት አልባ፣ ወደ እርስ በርስ ግጭቶች የሚያመራ አደጋ ተጋረጠባት።


ከዚህ ሁሉ ውጣ ውረድ ተገላገለችና አፄ ዮሐንስ ወደ መንበረ ስልጣኑ መጡ። የእርሳቸውም ዘመን ጦርነቱ በተለይም ከደርቡሾች ጋር ተደረገ። አፄ ዮሐንስ ሀገራቸውን ለማዘመንና ለማሳደግ የነበራቸው ህልም በጦርነቱ ምክንያት አልተሳካም። ጦርነቱ አይሎ አፄ ዮሐንስ የራሳቸውን ህይወት አጡባት። ጭራሽ ደርቡሾች አንገታቸውን አስከመቁረጥ ደርሰዋል። መሪዎቿ አንገታቸውን እየሰጡላት በጦርነት ውስጥ የኖረች አገር ናት ኢትዮጵያ።


ከዚህም መስዋዕትነት በኋላ ሥልጣን ወደ አፄ ምኒልክ ቢመጣም ጣሊያኖች በ1888 ዓ.ም ኢትዮጵያን ወረሩ። የአድዋ ጦርነት ተካሂዶ ድል እስከሚገኝ ድረስ እድገት፣ ሥልጣኔ፣ ትምህርት፣ ምርምር የሚባል ነገር አልነበረም። ጦርነቱ ረሀብ አስከትሏል። ከጦርነቱ መልስም ወደ መደበኛ የሀገር አመራር ለመምጣት ብዙ ውጣ ውረዶች ነበሩ።


የአፄ ምኒልክ ዘመን ላይ መላው አፍሪካ በቅኝ ግዛት ስር ወድቆ፣ ኢትዮጵያም በቅኝ ገዢዎች ተከባ ችግር ውስጥ ነበረች። ቅኝ ገዢዎቹ ዙሪያዋን ይዘዋት ነፃ አገር ሆና የምትፈልገው እድገትና ግስጋሴ ሳትደርስ ያም ዘመን አለፈ።
ከአፄ ምኒልክ በኋላም የሥልጣን ሽኩቻው አይሎ የእርስ በርስ ጦርነቶች ተካሄዱ። አሁንም ኢትዮጵያ ተዳከመች።


አፄ ኃይለሥላሴ ወደ ሥልጣን ከመጡ ከ5 ዓመታት በኋላም ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ወረረች። ፋሽስቶች ኢትዮጵያ ውስጥ አምስት አመታት በቆዩበት ወቅት እነዚያ አመታት በሙሉ የታላቅ ጦርነት ወቅቶች ነበሩ።


የአምስቱ ዓመታት ጦርነት ካለቀ በኋላም ሀገርን አረጋግቶ ማሳደግ መምራት በራሱ ብዙ ውጣ ውረድ ያለው ነበር። እንደገናም የእርስ በርስ ጦርነቱ እና አልፎ አልፎም ቢሆን የውጭው ተፅዕኖ እንደገና መምጣት ጀመረ። ከኤርትራ ጋር የነበረው ግጭትም ከዚያ ዘመን አንስቶ ለ30 ዓመታት መጓዝ ጀመረ።


የአፄ ኃይለሥላሴን መንግሥት ለመለወጥ በ1953 ዓ.ም የነጀነራል መንግሥቱ ንዋይ መፈንቅለ መንግሥት ሙከራ መጣ። እሱን ተከትሎ በርካታ ታላላቅ ሰዎች አለቁ።


ችግሩ ቀጠለ። አዲስ የአብዮት ጅምር መቀጣጠል ጀመረ። የመሬት ላራሹ ጥያቄ መጣ። ወጣቱ አብዮት አቀጣጠለ። ተቃውሞዎቹ በየቦታው መለኮስ ጀመሩ። እንቅስቃሴው እያየለ ሲመጣ ወታደሮች የአፄ ኃይለሥላሴን መንግሥት አፍርሰው ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር ደርግን መሠረቱ። ከ60 በላይ የሀገር መሪዎችን ሕይወት በጅምላ አጠፉ። ከዚያም ቀይ ሽብርና ነጭ ሽብር የሚባሉ ቡድኖች ለግድያ ተደራጅተው ኢትዮጵያዊያኖች አለቁ። የዚያድ ባሬ ጦር ኢትዮጵያን ወርሮ ብዙ ሺህ ዜጐች አልቀዋል። በሰሜን ኢትዮጵያ ለ30 ዓመታት ያህል ጦርነቶች ተደርገዋል።


ዘመነ ደርግ ጦርነት የበዛበት ብዙ ምስቅልቅል የመጣበትና መረጋጋት ጠፍቶ ስደት፣ ረሀብ፣ ድርቅ መለያ የሆነበት ታሪክ ነው። ያ ሁሉ ችግር አልፎ በ1983 ዓ.ም አዲስ ሥርዓት መጣ። ተቃዋሚ የሚባሉ ኃይላት በሙሉ ተሰባስበው ሕገ-መንግስት ጽፈው አዲስ ሥርዓት መሠረቱ። የዴሞክራሲያዊ ሥርዓት መገንቢያው ዘመን መምጣቱ ሲነገር ቆይቷል። የዴሞክራሲ መገለጫ የሆኑት የካርድ ምርጫ፣ የሚዲያ ነፃነት፣ የመናገር የመሰብሰብ ሃሳብን በነፃነት የመግለፅ፣ የመደራጀት ሌሎችም መብቶች መፈቀዳቸው ተጽፏል። እንዲህ አይነት የዴሞክራሲ መገለጫዎችን በየጊዜው ተጠናክረው መቀጠል እንደሚገባቸው ብዙዎች ይስማሙባቸዋል። ከሕቅርብ ጊዜ ወዲህ ግን ኢትዮጵያን ወደ ተለመደው የግጨቶች ታሪክ የሚመሩ አዝማሚያዎች ይታያሉ። የግጭት የጦርነት መብዛት ኢትዮጵያን አሳድጐ የምናልማት ሀገርን እንዳናገኝ አድርጐናል። ስለዚህ እነዚህን የታሪክ ሂደቶቻችንን በደንብ በመመርመር ሥርዓቱ ውስጥ የተከሰቱ ችግሮችን ነቅሶ አውጥቶ አፋጣኝ ምላሽ በመስጠት ሀገራችን ኢትዮጵያን ከሁሉም በላይ በመውደድ በሰላም፣ በመዋደድና በመቻቻል እናቆያት።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ኢትዮጵያዊ ወግና ቁም ነገር ሁሌም ባወራለት ስለማይሰለቸኝ ሰው ነው።
ኢትዮጵያ የታላላቅ ታሪኮች ባለቤት መሆኗን፣ የሰው ዘር መፈጠሪያ እንደሆነች ለመጀመሪያ ጊዜ ስላበሰረውና እንዲሁም ደግሞ በኢትዮጵያ ፍቅር ወድቆ ዜማውም፣ ብዕሩም፣ ቴአትሩም፣ ግጥሙም፣ መንፈሱም ኢትዮጵያ እንደሆነች በፍቅር ስለተለያት ባለቅኔው ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ይሆናል፡-


ኢትዮጵያ እና ሕዝቦችዋ በመድረክ ላይ ገዝፈው እንዲወጡ፣ በታሪክ ውስጥ ገናና ህዝቦች እንደሆነ ሲፅፍላቸው፣ የኢትዮጵያም አንድነት ከብረት በደደረ መልኩ እንዲጠነክር ለኢትዮጵያ ሰማዕት የሆኑ ባለታሪኮችን በምሳሌነት እያቀረበ ፀጋዬ ገ/መድህንት ብዙ የሰራ የዚህች ሀገር ባለቅኔ ነው።


ፀጋዬ አፄ ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ሽጉጣቸውን መዝዘው ራሳቸውን ለኢትዮጵያ ሲሉ የሰውበትን ታሪክ በመመርኮዝ የንጉሡን ስብዕና ወደ ፍልስፍና ቀይሮታል። ይህም ፍልስፍና ቴዎድሮሳዊነት እንዲባል ያደረገበት ነው። ቴዎድሮሳዊነት ማለት ለሐገር ክብር፣ ለኢትዮጵያ ፍቅር ራስን መሰዋትን ይመለከታል። ፀጋዬ ቴዎድሮስ በተሰኘው ግዙፍ ቴአትሩ ያሳየው ይህን ፍልስፍና ነው። ከኢትዮጵያ በላይ ምንም ነገረ የለም በማለት ራስን መስጠት። የኢትዮጵያን ክፉ ከማይ እኔ በቅድሚያ ልሰዋ ማለትን በቴዎድሮስ በኩል አሳይቷል።


አፄ ቴዎድሮስ ይህችን ኢትዮጵያ ብለን የምንጠራትን ሐገር አንድነቷ ተጠብቆ፣ አንዲት ታላቅ ሀገር የመመስረት ህልም እና ይሄን ህልም ዕውን ለማድረግ የወጡ የወረዱበትን የትግል ሜዳ በማሳየት ያ ታላቅ ህልም እንደገና ሊጨልም አፋፍ ላይ ሲደርስ እና ተስፋ ሲያስቆርጥ የኢትዮጵያን ክፉ ከማይ ልሰዋ ያሉበትን ታሪክ በመምዘዝ ኢትዮጵያዊነትን ያስተማረበት ትልቅ ቴአትሩ ነው።
በዚህ ተውኔት ሁሉንም ታዳሚ በመንፈስ በማሳተፍ ኢትዮጵያዊነትን ከፍ ያደርጋል። አፄ ቴዎድሮስም እንዲህ ይላሉ።


…ለማናችንም ቢሆን ከእንግዲህ ከቶ እረፍት የሚሉት የለም። ሁሉም ፋንታውን ይጣር! ይድከም! በአዲስ መንፈስ ይነሣ!... ዛሬ በኢትዮጵያ የመከራ ቀን ይኸው ያለሕያው እግዚአብሔር ወገን የላትምና፣ ዛሬ በኢትዮጵያ በነፃነቷ በታሪኳና በሕዝብዋ አንድነት የመከራ ቀን፣ ያልተነሳላሰትን፣ ያልታጠቀላትን የሀገር ወገን፣ እኔ አባ ታጠቅ በስመ ቃሉ ረግጬዋለሁ! ይኸው እርግማኔ ይድረሰው! በዚህች በመከራዋ ሰዓት ላላቀፉት፣ ላልቀሙላት ወገን ከቶም ዘር አይቁምላት። ያልደገፉት ደጋፊ ይጣ! ብድሯን ያልከፈለ ልጅ ዕዳው በልጅ ልጆቹ ግፍ ይክፈለው። የኢትዮጵያ ሐቋን የከለከላት ሐቁ ስላቅ ሆኖ ይነቀው። እትብቷን የገፈፈ የገዛ እትብቱ እባብ ሆኖ ይጥለፈው… ይኸው ለማናችንም ቢሆን የኢትዮጵያ ልጅ ነኝ፣ ወገን ነኝ ለሚል ወገን ከእንግዲህ ከቶም እረፍት የሚሉ የለም።


ይሄ ሁሉ የአፄ ቴዎድሮስ እርግማን የሚዘንበው የእንግሊዝ ወታደሮች የኢትዮጵያን ድንበር ደፍረው በመግባታቸው ይህንን ድፍረት ለመከላከል ወደ መቅደላ ላልመጡ፣ የሀገራችን ጥቃት ላልተከላከሉ ሰዎች የቀረበ እርግማን ነው።


የኢትዮጵያ ግዙፍነት፣ ኢትዮጵያ ማለት ፍቅር ማለት እንደሆነችና ይህንንም ፍቅሯን ታላቅነቷን ማጣት ደግሞ የማይገባ መሆኑን ፀጋዬ በቴዎድሮስ ውስጥ ገብቶ ያሳያል።
ሎሬት ፀጋዬ በቴዎድሮስ ብቻም አያልቅም። ኢትዮጵያዊነትን ለመገንባት ሌሎች ታላላቅ ሰብዕናዎችንም ይጠቀማል። ለምሳሌ አቡነ ጴጥሮስን እንደ ገፀ-ባህሪ ወስዷቸው እርሳቸውንም ወደ ፍልስፍና ቀይሯቸዋል። ያ ፍልስፍና ጴጥሮሳዊነት ይባላል። ጴጥሮሳዊነት የሃይማኖት ሰው ሆኖ ውሸት ቅጥፈት፣ በደል፣ መከራ፣ ግድያ ሲፈፀም ዝም ብሎ አለማየት ነው። ጴጥሮሳዊነት የሃይማኖት ሰው ሆኖ ለኢትዮጵያ መሞትን፣ ለኢትዮጵያ ሲባል በጥይት ተደብድቦ መገደልን የሚያሳይ ጥልቅ ፍልስፍና አድርጎት ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ወደ መድረክ አመጣው።


ፀጋዬ ገ/መድህን ጴጥሮስ ያቺን ሰዓት በተሰኘው ቴአትሩ በተሰኘው ቴአትሩ አቡነ ጴጥሮስ የኢጣሊያ ፋሽስቶች ኢትዮጵያን ወርረው፣ ሕዝቡን ሲያሰቃዩ፣ ሀገሪቷን በቅኝ ለመግዛት ሲዶልቱ እምቢኝ አሻፈረኝ ብለው ፋሽስቶችን በግላጭ ሲያወግዙ ታስረው ተሰቃይተው፣ ከእርስም እንዲለቀቁ ፋሺስቶች የኢትዮጵያን ህዝብ ስበኩልን ብለዋቸው ሁሉ ጠይቀዋል። ግን አቡነ ጴጥሮስ ለኢጣሊያ ፋሽስቶች የተገዛ ኢትዮጵያዊን ገዘቱ። እናም ደረታቸውን ለመትረየስ ጥይት ሰጥተው ለኢትዮጵያ ክብር ሲሉ እስከ ወዲያኛው አሸለቡ። ጴጥሮሳዊት ይህ ነው። ለኢትዮጵያ መሞት።


በጣም የሚገርመው ነገር አቡነ ጴጥሮስ ፋሽስቶችን ሲቃወሙ፣ በተቃራኒው ደግሞ ለፋሽስቶች ያደሩ የሃይማኖት አባቶች ነበሩ። ጴጥሮሳዊነት ልዩነት የሚያመጣው በዚህ ወቅት ነው። ለእውነት፣ ለሀገር መሰዋትን። ፀጋዬ ገ/መድህን በነዚህ ታላላቅ ሰዎች ታሪክ ውስጥ ኢትዮጵያዊነትን የሚገነባ የብዕር አርክቴክት ነበር።


ሎሬት ፀጋዬ መች በነዚህ ብቻ ያቆማል። ዘርአይ ደረሰ በሮም አደባባይ ለኢትዮጵያ ክብር ሲል የዋለውን ውለታ ቴአትር ጽፎለት ወደ መድረክ አምጥቶ ኢትዮጵያዊነትን አስተምሮበታል። የኢትዮጵያ ሰንደቅ ዓላማ ተደፈረ ብሎ ዘርአይ ደረስ የከፈለውን መስዋዕትነት ጎልቶ እንዲታይ ያደረገ የጥበባት ሊቅ ፀጋዬ ገ/መድህን ሁሌም ስሙ ይነሳል።
ፀጋዬ ጉዳዩ አያልቅም። የኢትዮጵያዊነትን መሠረትና ካብ እያነፀ በህዝቦች ውስጥ ትልቅ አምድ ያስቀመጠ ነው። ሌላው ግዙፍ ቴአትሩ ምኒልክ የሚሰኘው ነው። በአፄ ምኒልክ አመራርና ጀግንነት ውስጥ ኢትዮጵያዊነትን አስተምሯል።


ፀጋዬ ገ/ መድህን ምኒልክ በተሰኘው ታሪካዊ ተውኔቱ ላይ በምኒልክ አንደበት እንዲህ ይላል፡-


… ሰው በተለይም የመንግስት ኃላፊነት ያለው ሰው ባለው ነገር ላይ እንጂ በተጨባጭ በሚዳሰሰውና በሚጨብጠው ነገር ላይ እንጂ፣ በሚመኘውና በሚያልመው የሃሳብ እስትንፋስ ላይ ዓላማውን ሊያዋቅርና ሊገነባው አይችልም። ለዚህ ነው ያገርህን ያበሻን ቤት አሰራር ተጨባጭ አገነባብ ባጭር ምሳሌ ላስተምርህ ማለቴ… አየህ ኢያሱ… ያበሻ ቤቱ፣ ያበሻ፣ ጣሪያው ምሶሶ ጉልላቱ፣ ያበሻ ማዕዱ ምድጃና መሶቡ ያበሻ አውድማው አዳራሹና አደባባዩ እንደ ፀሐይ ኮከብ ብርሃን ጮራ፣ እንደ ቀለበት የህብር ዙሪያ እንደ ክበብ ነው። ባህልህን አስጠንቅረህ ካላወክ አገርህም አያውቅህ! ሕዝብህም አታውቀው! ሕዝብህን ማወቅ ማለት የሕዝብህን የባህል ብልት ጠንቅቀህ መገንዘብ ነው። ሕዝብህን ማወቅ ደግሞ አገርህን ማወቅ ነው። ማንነቱን ያላጤንክለትን ህዝብ ነገ ማስተዳደሩ ያቅትሃል እያሱ….


ይላሉ አጤ ምኒልክ የልጅ ልጃቸውን ወራሴ መንግስታቸውን ሲመክሩት። ይህን ምክር ፀጋዬ ገ/መድህን ምኒልክ በተሰኘው ግዙፍ ቴአትሩ ውስጥ ፅፎታል።


ፀጋዬ ገ/መድህን እነዚህን ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን በመድረክ ላይ ነብስ ዘርቶባቸው እያናገራቸው ስለ ኢትዮጵያዊነት እና ስለ ኢትዮጵያ የረጅም ዘመን ታሪክ ሲገነባ የኖረ የብዕር ሰው ነበር።


ፀሐፌ- ተውኔት ፀጋዬ ገ/መድህን ቅኔዎችም ሆኑ የተውኔት ፅሁፎች፣ በሁሉም ሀገር ቋንቋዎች ታትመው የሀገር ባህል አስተዋውቀዋል። ፕሬዘንስ አፍሪካን፣ አፍሪካን ፐየትስ፣ አንቶሎጂ፣ ሎተስ፣ ወዘተ ባሉት አለም አቀፍና የአፍሪካ ታላላቅ የሥነ-ፅሁፍ መድብሎች ውስጥ ታትመዋል። በእንግሊዝኛ የፃፋቸው ታሪካዊ ተውኔቶቹ በአፍሪካ የተለያዩ ቦታዎችና በአውሮፓም እንደ ለንደን፣ ሮም፣ ኮፐንሀገንና ቡዳሬስት ባሉ ከተሞች፣ በአሜሪካም በኮሎምቢያም ዋሽንግተን ካሊፎርኒያ እና በሚኒያፖሊስ ዩኒቨርስቲዎች በመድረክ ታይተውለታል። ኮልዡን ኦፍ አልታርስ፣ ቴዎድሮስ…. ዳካር ሴኔጋል ድረስ ተጠርቶ ከተሸለመው ኮማንደር ኦፍ ዘ ሴኔጋል ናሽናል ኮን ኒሻን ሽልማት ጀምሮ ሌሎች አለም አቀፍ ክብርና ሽልማቶችን ያገኘ የዚህች ሀገር ብርቅ ሰው ነበር።

በጥበቡ በለጠ

 

የየካቲት አብዮት 44 አመታት አስቆጠረ፡፡ ኢትዮጵያ አሮጌ፤ ያረጀና የበሰበሰ ስርአት ነው ብላ ንጉሳዊውን መንግስት ፍርክስክሱን አውጥታ አዲስ ስርአት መሰረተች፡፡ ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር ደርግ መጣ፡፡ ትውልድ በቀይ ሽብርና በቀይ ሽብር ተቧድኖ አለቀ፡፡ ኢትዮጵያ ከጦርነትና ከግጭት አዙሪት አልወጣ ብላ ረጅም ጊዜ አስቆጥራለች፡፡ ከዚያ በኋላ ኢትዮጵያዊ ሁሉ መለያው ስደት ሆነ፡፡ እግርና ችጋር የሐገሪቱ መለያ ሆነ፡፡ የአሁኑ ትውልድ ያን ትውልድን ይተቻል፡፡ ያ ትውልድ ለዚህ ችግር አበቃን የሚሉ ብዙ ወጣቶች አሉ፡፡


ክፍሉ ታደሰ የያ ትውድ ተወካይ ነው፡፡ ኢ.ሕ.አ.ፓ/ን በግንባር ቀደምትነት ከመሠረቱት እና የ1960ዎቹን ትግል እስከ 1970ዎቹ መጀመሪያ ድረስ ከመሩት የያኔው ወጣት ምሁራን መካከል አንዱ ነው፡፡ እነ ክፍሉ ታደሰ ኢትዮጵያን በዴሞክራሲ፣ በሰብዐዊ መብት፣ በፍትህ፣ በእኩልነት፣ ሃሳብን በነፃነት በመግለፅ ረገድ እንለውጣታለን ብለው ከያሉበት ተጠራርተው ኢሕአፓን /የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ/ን መሠረቱ፡፡ ቀደም ብለውም የፊውዳል ኢትዮጵያን አስተዳደር በዘመናዊ መንገድ ለመምራት ‘መሬት ላራሹ’ የሚለውን መርህም ለረጅም ጊዜ ሲያቀነቅኑ ቆይተዋል፡፡ ለጥቆም የተማሪው፣ የሰራተኛው፣ የገበሬው፣ የጦር ሠራዊቱ እንቅስቃሴ እያየለ መጣ፡፡


ለውጥ አቀንቃኙ ወጣትም ኢትዮጵያን ወደ ዘመናዊ አስተዳደር ሊለውጣት ተደራጅቶ ብቅ ብሏል፡፡ ታዲያ ድንገት ከጦር ሠራዊቱ የተውጣጡ መኮንኖች የግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴን ሥርዓተ-መንግስት በኃይል አፍርሰው የጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር መንግሥት መሠረቱ፡፡ ሲቀነቀን የነበረውን የተማሪውን ጥያቄና ጩኸት ወስደው ለአብዮቱ ጉዞ ተጠቀሙበት፡፡ ብዙም ሳይቆይ ሰላማዊ ሰልፍ ማድረግ፣ ነፃ ፕሬስን እና በፓርቲ መደራጀትን አገዱ፡፡ ግጭቶች ተጫሩ፡፡ ወደ አሰቃቂ ግድያዎች ተገባ፡፡ ኢሕአፓ ነው ተብሎ የሚታሰብ ወጣት ሕይወቱ ታጨደ፡፡ የቀበሌና የአብዮት ጥበቃ አባላትን ጨምሮ ከፍተኛ የደርግ አመራሮች በኢሕአፓ ወጣቶች ላይ ነፃ እርምጃ አወጁ፡፡ በየጐዳናው፣ በየቤቱ መረሸንም ጀመሩ፡፡ በዚያ ትውልድ እንደ ጤዛ በረገፈበት ወቅት ክፍሉም የዚያ ሁሉ መከራና ስቃይ ተቋዳሽ ነበር፡፡ ክፍሉ ተአምራዊ በሚባል ሁኔታ ከእልቂቱ ከተረፉት ጥቂት የኢሕአፓ አመራሮች መካከል አንዱ ነው፡፡ በሕይወት በመኖሩም የዚያን ዘመን ታሪክን ያ ትውልድብሎ በሦስት ተከታታይ መፃሕፍት ዘከረ፡፡ ለትውልድ አስተላለፈ፡፡


የኢሕአፓ ወጣቶች የመጨረሻውን የሞትሽረት ትንቅንቅ ሲያደርጉ ይታያል፡፡ መጽሐፉን ያዘጋጀው ክፍሉ ታደሰ በዚህ ሁሉ እልቂት ውስጥ፣ ትንቅንቅ ውስጥ፣ መከራ ውስጥ የነበረና ከዚያም በሕይወት ተርፎ ያየውን፣ የሰማውን፣ የፃፈውን፣ ያነበበውን፣ የጠየቀውን ታሪክ ያ ትውልድ ብሎ አዘጋጅቶ ሰጥቶናል፡፡ ክፍሉ ታደሰ የኢሕአፓን የትግል ታሪክ ያ ትውልድ በሚል ርዕስ እስከ ፍፃሜው ድረስ በዝርዝር በመፃፍ የሚስተካከለው የለም፡፡ በእንግሊዝኛ ቋንቋ The Generation በሚል ርዕስ እነዚህን ሦስት ተከታታይ መፃሕፍቶቹንም ቀደም ሲል ያሳተመ ሲሆን መጽሐፉ በዓለም አቀፍ ደረጃ ሰፊ ስርጭት የነበረውና 1960ዎቹን የኢትዮጵያን ታሪክ ለቀሪው ዓለም ያስተዋዋቀ ነው፡፡


ስለ ያ ትውልድ ታሪክና ማንነት ከክፍሉ ታደሰ በኋላ የተለያዩ ፀሐፍት እነደየግንዛቤያቸው መፃሕፍትን አዘጋጅተው አሳትመዋል፡፡ ጥቂቶቹን ለመጠቃቀስ ያህል የፕሮፌሰር ገብሩ ታረቀን መጽሐፍ ማስታወስ እንችላለን፡፡ The Ethiopian Revolution:- War in the Horn of Africa. የተሰኘው መጽሐፋቸው ስለ ያ ትውልድ ጥናት አድርገው ያዘጋጁት ነው፡፡ ሌላው ደግሞ ዓለም አስረስ የተባሉ ፀሐፊ ያዘጋጁት መጽሐፍም ተጠቃሽ ነው፡፡ History of the Ethiopian Student Movement (in Ethiopia and North America): Its impact on Internal Social Change, 1960-1974 ይሰኛል፡፡ መጽሐፉ በተለይ በውጭ ሀገራት ውስጥ የነበሩ የኢትዮጵያ ወጣቶች ለለውጥ ትግሉ መፋፋም ያበረከቱትን አስተዋፅኦ ይዘክራል፡፡ በእንግሊዝኛ ቋንቋ ቀደም ብለው ከተፃፉት የያ ትውልድ መዘክሮች አንዱ ጆን ማርካኪስ እና ነጋ አየለ ያዘጋጁት Class and Revolution in Ethiopia የተሰኘው መጽሐፍ ነው፡፡ የአብዮቱ ሞቅታ ባልቀዘቀዘበት ወቅት የታተመ መጽሐፍ በመሆኑ በሰፊው ተነቧል፡፡


ራንዲ ባልስቪክ የተባሉ ሰው ደግሞ Haile Selassie’s Student: Rise of Social and Political consciousness በሚል ርዕስ ስለ ክፍሉ ታደሰ ትውልድ ጽፈዋል፡፡ በኢትዮጵያ ውስጥ አዲስ የፖለቲካና የአስተሳሰብ ምህዋር እንዲፈጠር ከፍተኛ አስተዋፅኦ ስላደረጉት የ1960ዎቹ ወጣቶች ፍልስፍና ላይ ትኩረት የሚያደርግ መጽሐፍ ነው፡፡ ሌላው አስገራሚ መጽሐፍ ራውል ቫሊዲስ የፃፉት Ethiopia the Unknown Revolution የተሰኘው ሲሆን፤ የታተመው ደግሞ ኩባ ነው፡፡ መጽሐፉ የኢትዮጵያን አብዮት አወንታዊ በሆነ መልኩ እየገለፀ የሚተርክና አያሌ መረጃዎችንም የሚሰጥ ነው፡፡ አብዮት ተቀጣጥሎ ትውልድ ሁሉ በፍሙ እና በነበልባሉ ሲቀጣጠል በዓይናቸው ያዩት ደግሞ ዴቪድ ኦታዋ እና ማሪና ኦታዋ የተሰኙ አሜካውያን ናቸው፡፡ እነዚህ ሰዎች በወቅቱ አዲስ አበባ ውስጥ ነበሩ፡፡ ያዩትን የታዘቡትን፡- Ethiopia:- Empire in Revolution ብለው መጽሐፍ አድርገውት ለንባብ አብቅተውታል፡፡ ፕሮፌሰር መሳይ ከበደ Radicalism and Cultural Dislocation የሚሰኝ መጽሀፍ አሳትመዋል፡፡ የእርሳቸው ጽሁፍ የሶሻሊዝም እንቅስቃሴ በቀጣይ ኢትዮጵያ ላይ ያመጣውን ልዩ ልዩ ተፅዕኖ አሳይቷል፡፡


እኚሁ ምሁር ሌላው ያሳተሙት መፅሐፍ Ideology and Elite Conflicts: Autopsy of the Ethiopian Revolution የተሰኘ መጽሐፍ ሲሆን፤ እርሳቸውም እስከ ደርግ ፍፃሜ ድረስ የነበረውን በምሁራን መካከል የታየውን የአመለካከት ልዩነት ያሳዩበት መጽሐፍ ነው፡፡ ዶናልድ ዶንሃም የተባሉ ሰውም 20 ዓመታት አጥንቼው ነው የፃፍኩት የሚሉት Marxist Modernየተሰኘው መጽሐፍም የኢትዮጵያን የለውጥ አብዮት የሚዳስስና በተለይም የተማሪዎችን እንቅስቃሴ የሚያሳይ ነው፡፡


ኤድዋርድ ኪሲ የተሰኙ ፀሐፊም Revolution and Genocide in Ethiopia and Cambodia በተሰኘው መጽሐፋቸው በኢትዮጵያ እና በካምቦዲያ ውስጥ ተቃዋሚዎች ላይ የተወሰደውን የጭካኔ እርምጃ ከዘር ማጥፋት ድርጊት ጋር አገናኝተውት እያነፃፀሩ ያቀረቡበት መጽሐፍ ነው፡፡ ኢትዮጵያዊው ፀሐፊ ዶ/ር አንዳርጋቸው ጥሩነህ በዚሁ በኢትዮጵያ አብዮት ላይ The Ethiopian Revolution 1974 - 1987 A Transformation from an Aristocratic to a Totalitarian Autocracy በሚል ርዕስ የአብዮቱ መምጣት መንስኤው ምን እንደሆነ እና ያስከተለውንም ውጤት ለማሳየት ሰፊ ጥረት አድርገዋል፡፡ ባቢሌ ቶላም To kill a Generationበሚል ርዕስ በኢትዮጵያ ውስጥ የተከሰተውን የትውልድ እልቂት በጥሩ ሁኔታ ያሳየበት መጽሐፍ ነው፡፡


በዚሁ በኢትዮጵያ አብዮት ላይ ከተጻፉ የእንግሊዝኛ ጽሁፎች መካከል Documenting the Ethiopian Student movement: - An Exercise in Oral History የተሰኘው መጽሀፍም በፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ ተዘጋጅቷል፡፡ መጽሀፉ በኢትዮጵያ የተማሪዎች እንቅስቃሴ ወቅት የሚባሉ አፍአዊ ታሪኮችን ሰብስቦ ለመሰነድ የሞከረ ነው፡፡ ጳውሎስ ሚልኪያስም Haile Selassie, Western Education, and Political Revolution in Ethiopia የተሰኘ መጽሀፍ በማዘጋጀት ልዩ ልዩ መረጃዎችን በመሰብሰብ ስለ ቀዳማዊ ኃይለስላሴና ስለ ደርግ አንዳንድ ምስጢራትን የጻፉበት ሰነድ ነው፡፡


ሪስዛርድ ካፑስንስኪ የተባለ የፖላንድ ጋዜጠኛም The Emperor፡- Downfall of an Autocrat በሚል ርእስ መጽሀፍ አሳትሟል፡፡ መጽሀፉ የጃንሆይን ውድቀት ከቅርብ አገልጋዮቻቸው እየጠየቀ የተዘጋጀ ነው፡፡ ከዚሁ መጽሀፍ ጋር ተመሳስሎ ያለው ሌላው መጽሀፍ ኢትዮጵያ ውስጥ እንደኖረ የሚነገርለት ፓትሪክ ግሊስ የጻፈው The Dying Lion: - Feudalism and Modernization in Ethiopia የተሰኘው መጽሀፍ ነው፡፡


የጃንሆይን ስርአተ-መንግስት የመውደቅያ ምክንያቶች በዝርዝር የጻፈበት ነው፡፡ በተማሪዎች እንቅስቃሴ ወቅት የነበረን ነጠላ ታሪክ ማለትም በአንድ ሰው ታሪክ ላይ ተመርኩዘው ከተጻፉ መጻህፍት መካከል የሕይወት ተፈራ Tower in the Sky የተሰኘው መጽሀፍ ይጠቀሳል፡፡ ሕይወት የኢሕአፓ አመራር አባል የነበረውን የፍቅረኛዋን የጌታቸው ማሩን ሁኔታና በአጠቃላይ በፓርቲውና በዘመኑ ስለነበረው ጉዳይ ጽፋለች፡፡ መጽሀፏን በአማርኛም ቋንቋ በጌታነህ አንተነህ አስተርጉማ አቅርባለች፡፡ የአስማማው ኃይሉ ከጐንደር ደንቢያ እስከ አሜሪካ ዋሽንግተን ዲሲ የተሰኘው መጽሐፍና የኢሕአሠን ታሪክ የዘከረበት መጽሐፍ በውብ አፃፃፉ የተመሰገነበት ነው፡፡ በዘመነ ኢሕአዴግ ሚኒስትር የነበሩት አቶ ሀርቃ ሀሮዬም በደቡብ ክልል ስለነበረው የኢሕአፓ እንቅስቃሴ ከግል ገጠመኛቸው በመነሳት መጽሐፍ አሳትመዋል፡፡


በዘመኑ ከኢሕአፓ በተፃራሪ የቆሙትና ከደርግ ጋር አብሮ በመስራት ለውጥ እናመጣለን ያሉት የመላው ኢትዮጵያ ሶሻሊስት ንቅናቄ /መኢሶን/ አመራር የሆኑት አንዳርጋቸው አሰግድ በአጭር የተቀጨ ረጅም ጉዞ ብለው ስለትውልዳቸው ዘክረዋል፡፡ ኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለማርያምም ትግላችን በሚል ርዕስ የእርሳቸውን የአገዛዝ ዘመን ሊያስረዱ የሞከሩበት መጽሐፍም ታትሟል፡፡ የሻምበል ፍቅረስላሴ ወግደረስ እኛ እና አብዮቱ፣ የሌሎች የዘመነ ደርግ ፖለቲከኞችና ጦር ሠራዊቶች ብዙ ጽፈዋል፡፡ ከወጣትነት አስከ አሁንም ንቁ የፖለቲካ ተሳትፎ ያላቸው ዶክተር መረራ ጉዲና የኢትየጵያ ፖለቲካ ምስቅልቅል ጉዞና የህይወቴ ትዝታዎች፣ የሀይሉ ሻወል ሕይወቴና የፖለቲካ እርምጃዬ ሌሎችንም በተቃዋሚ የፖለቲካ ድርጅት ውስጥ ያሉ ጸሀፊያንን ጨምሮ ዛሬ በኢሕአዴግ ፓርቲ ስር የተሰባሰቡ ፀሐፊያንም ስላሳለፉት የ1960ዎቹ ታሪክ ጽፈዋል፡፡


ያንን ዘመን ወደ ፈጠራ ስነ-ጽሁፍም በማምጣት የባየ ንጋቱ፣ የማይቸነፍ ፀጋ ፣ የካሕሳይ አብርሃ የአሲምባ ፍቅር፣ የቆንጂት ብርሃኑ፣ ምርኮኛ እና ሌሎችም ፀሐፊያንን እና ጽሁፎቻቸውን መጠቃቀስ ይቻላል፡፡ ክፍሉ ታደሰ ስለ ትውልዱ፣ ያ ትውልድ ብሎ በጀመረው መንገድ ብዙዎች ፀሐፊያን ብቅ ብለውበታል፡፡ እነዚህ የክፍሉ መጻህፍት ከሌሎች የሚለዩት የኢሕአፓን ታሪክ ከዘሩ፣ ከጽንሱና፣ ከውልደቱ እስከ እድገቱና ፍጻሜው ድረስ ከውስጥ ሆኖ እሱ ራሱ የኖረበትን ታሪክ በሦስት ተከታታይ መጻህፍት መዘከሩ ነው፡፡


ክፍሉ ታደሰ ሌላ መጽሐፍ አሳተመ፡፡ ኢትዮጵያ ሆይ ይሰኛል፡፡ ክፍሉ የያ ትውልድ ከፍተኛ አመራርና ታጋይ ሆኖ፣ የመከራውም ገፈት ቀማሽ ሆኖ ሳለ፣ በተቻለው መጠን የዘመኑን ሁኔታ ለማንም ሳያዳላ ለመጻፍ ሞክሯል፡፡ ጉዳዩ ግን ኢትዮጵያ ከዚህ ሁሉ አብዮት በኋላ፣ ከዚህ ሁሉ እልቂት በኋላ የት ደረሰች? የሚለው ነው፡፡ 44 ዓመታት ያለፈው የኢትዮጵያ አብዮት ዛሬስ እንዴት ነው? የተከፈለው መስዋእትነት የት ደርሷል? ትውልድ ጉም ሆኖ ተበትኗል ወይስ ገና ዶፍ ሆኖ ይዘንባል? ወይስ ታላቁ ባለቅኔ ዮፍታሄ ንጉሴ እንዳለው ስንዴዋ ሞታ፣ ተቀብራ፣ በስብሳ ከዚያም አድጋና አፍርታ ትመግበን ይሆን? የኢትዮጵያን አብዮት የ44 አመታት ጉዞን ትርፍና ኪሳራውን ለማወቅ የክፍሉ ታደሰ መጻህፍት ብዙ መረጃዎችን ይሰጡናል፡፡

 

በጥበቡ በለጠ

 

መጪው የካቲት ወር ነው። በኢትዮጵያ አብዮት ውስጥ ባለታሪክ ወር ነው። ውድ አንባብዎቼ የዛሬ 43 ዓመት እና ከዚያ በፊት በነበሩት ጊዜያት በኢትዮጵያ ውስጥ የወጣት፣ የሠራተኛው፣ የገበሬው እና በመጨረሻም ወታደራዊ እንቅስቃሴ መጥቶ የቀዳማዊ ኃይለስላሴ ስርአተ መንግሥት ወደቀ። ኢትዮጵያንም ለሦስት ሺ ዘመናት እየተፈራረቀ ይመራት የነበረው ሰለሞናዊው ሥርወ-መንግሥት ወደቀ። ከዚህ ስርአት መውደቅ ጋር ተያይዞ ልዩ ልዩ የፖለቲካ ፓርቲዎች ተቋቁመው፣ ከዚያም ወደ ግጭት አምርተው ኢትዮጵያውያን በሚዘገንን መልኩ አለቁ። ይህን የኢትዮጵያዊያንን አሣዛኝ ክስተት፣ ታሪክ ፀሐፊያን እንዴት ገለፁት በሚል ርዕስ ጥቂት ቆይታ እናደርጋለን።
ኢትዮጵያ በ1968 እና 69 ዓ.ም ላይ ታሪኳ በእጅጉ አሣዛኝ ነበር። ብዙ ሺ ወጣቶች በቀይ ሽብርና በነጭ ሽብር ግጭቶች አልቀዋል። በ1960ዎቹ ብቅ ያሉት ባለ አፍሮ ፀጉራም ወጣቶች፣ በማርክስ፣ በኤንግልስ እና በሌሊን አስተምህሮቶችና ፍልስፍናዎች የተራቀቁት የኮሚኒስት እና የሶሻሊዝም ርዕዮት የሚያስተጋቡት እኒያ ወጣቶች በእርስ በርስ ግጭት ሕይወታቸው ረግፏል።


ለመሆኑ የ1967፣ 68፣ 69፣ ዓ.ምረቶች የኢትዮጵያ ወጣቶች እልቂት መንስኤም ምንድን ነው? ለምን ትውልድ እንደ ቅጠል ረገፈ? ዛሬ ላይ ቆመን ወደ ኋላ ስናይ ገዳይም ሟችም በምን ሁኔታ ውስጥ ሆነው መጥፎ ታሪክ ያስመዘገብነው?


እነዚህ ጥያቄዎች ብዙ ፍልስፍናዊ ማብራሪያ እና ትንታኔ የሚጠይቁ ናቸው። ነገር ግን ዋና ዋናዎቹን ከልዩ ልዩ ምሁራን የታሪክ ድርሣን ውስጥ ያገኘኋቸውን ምክንያቶች ላጫውታችሁ።
በ1950ዎቹ ውስጥ ኢትዮጵያ በብዙ መልኩ ወርቃማ ዘመኗ ነበር። ለምሣሌ በዚያን ዘመን የአፍሪካ የእግር ኳስ ዋንጫ አሸናፊ የሆነችበት ነው። ስለዚህ በእግር ኳሱ መንግሥቱ ወርቁን የመሣሰሉ የኳስ ጠቢቦች የመጡበት ወቅት ነው። በማራቶን ሩጫም በባዶ እግሩ ሮጦ አለምን ጉድ ያሰኘ ባለድል አበበ ቢቂላን የመሣሰሉ ዝና ብዙ ሰዎች ከዋክብት ሆነው ብቅ አሉ።


በሙዚቃው አለም፣ በረቂቅ ሙዚቃና ፍልስፍና ፕሮፌሰር አሸናፊ ከበደ ተአምር ሊያሣይ ጐልቶ የወጣበት፣ የክብር ዘበኛ፣ የምድር ጦር፣ የፖሊስና የሌሎችም የሙዚቃ ቡድኖች ኢትዮጵያ ላይ የገነኑበት፣ ጥላሁን ገሠሠ፣ ብዙነሽ በቀለ እና ሙሐመድ አህመድ በወርቃማ ድምፃቸው ሙዚቃን ከኢትዮጵያ ሕዝብ ጋር ወደ ላይ ከፍ ያደረጉበት ዘመን ነበር።


በስዕል ጥበብ የቀዳማዊ ኃይለሥላሴን የሽልማት ድርጅት ተሸላሚዎቹ እጅግ የተከበሩ የአለም ሎሬት ሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ፣ የአብስትራክት ስዕል ጠቢቦቹ ገብረክርስቶስ ደስታ እና እስክንድር ቦጋሲያን ፍክትክት ብለው የወጡበት ወርቃማ ዘመን ነበር።


በድርሰት አለም በተለይ በልቦለድ ሥነ-ፅሁፍ ውስጥ እጅግ ተፅዕኖ ፈጣሪው ፍቅር እስከ መቃብር ብቅ ያለበት፣ ታላቁ የሥነ-ፅሁፍ ሰው ክብር አቶ ሀዲስ አለማየሁ የደራሲያን አባት ሆነው የመጡበት ዘመን ነበር።
የትምህርት ተቋማት፣ ከተሞች፣ መንገዶች፣ ሕንፃዎች እየፈኩ የመጡበት፣ እንደ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትና እናታቸው ወ/ሮ ሲልቪያ ፓንክረስት የኢትዮጵያን ማንነት እና አኩሪ ታሪክ ለአለም በሰፊው ያስተዋወቁበት ወቅት ነው።


ዘመን ሰበር የብዕር ባለቤቶቹ ታላቁ ሰው ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን፣ የለዛና የቁም ነገር ብዕር ባለቤት አብዬ መንግሥቱ ለማ፣ ከብዕሩ ጫፍ ወርቅ የሆነ ታሪክ የሚንፈለፈልለት ብርሐኑ ዘሪሁን፣ እውነት ነው ብሎ ለሚያምነው ጉዳይ ደረቱን የሚሰጠው ሰማዕቱ ደራሲ አቤ ጉበኛን የመሣሠሉ ፀሐፌ-ተውኔቶች፣ ደራሲያንና ባለቅኔዎች ያን ዘመን ላይ ኢትዮጵያ ውስጥ የጥበብ ብርሃን ረጩ።


እነዚህና ሌሎችም ጉዳዮች እየጐመሩ ሲመጡ ከኢትዮጵያ አልፎ ባህር ማዶ ያለውን ዕውቀት ሰብስበው እንዲመጡ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አያሌ ወጣቶችን ወደ ውጭ ሀገራት ለትምህርት መላክ ጀመሩ።
ወጣቶቹ ሩሲያ፣ ቻይና፣ አውሮፓ፣ አሜሪካ እና ሌሎችም ሀገራት ሄዱ፣ ተማሩ። በወቅቱ ሀገራት በኮሚኒስት፣ በሶሻሊስት እና ከዚያ ባለፈ ደግሞ በካፒታሊስት አስተሣሰቦች የተቃኙ ነበሩ። በተለያዩ ሀገራት የለውጥ አብዮቶች፣ ስር ነቀል ለውጦች ይካሄዱ ነበር፡፣ የማርክስ፣ የኤንግልስ እና የሌኒን ፍልስፍናዎችን ወራሾች በመሆን የኢትዮጵያ ወጣቶች አዲስ መንገድ ጀመሩ።


የሶሻሊስት ንቅናቄዎችን አስተሣሰቦችን በማንበብ ኢትዮጵያዊያን ወጣቶች ለየት እያሉ መጡ። በሃይማኖት እና በኢትዮጵያዊ ግብረ ገብ ያደጉ ወጣቶች አዲስ አውሮፓዊ ፍልስፍና ውስጣቸው ሲገባ፣ አብሯቸው የኖረውን ጥንታዊ ማንነታቸውን እያስለቀቃቸው መጣ።


ወጣቶቹ ኢትዮጵያን የሚያዩበት መነፅር መስታወቱም ሆነ ፍሬሙ የተሰራው በውጭ ሀገራት ባገኙት ትምህርትና ፍልስፍና ሆነ።
ያንን ዘመን በመኖርና በማጥናት መፃህፍትን ካሣተሙ ሰዎች መካከል ጳውሎስ ሚልኪያስ አንዱ ናቸው። እርሣቸው ያሣተሙት መፅሃፍ Haile Selassie, Western Education and Political Revolution in Ethiopia የሚሰኝ ነው። ወደ አማርኛ ስናመጣው ኃይለስላሴ፣ የምዕራባውያን ትምህርት እና የፖለቲካ አብዮት በኢትየጵያ የሚሰኝ ነው።


ታዲያ በዚህ መፅሐፍ ውስጥ እምናገኘው ኢትዮጵያዊያን ወጣቶች በተለይ ከባህር ማዶ ያለውን የፖለቲካ ፍልስፍና አምጥተው ኢትዮጵያ እንድትለብሰው፣ እንድትታጠቀው ሙከራ አደረጉ።
አንዱ የሩሲያን የፖለቲካ ፍልስፍና ሊያላብሣት ሲሞክር፣ ሌላው የቻይናን፣ ሌላው የአውሮፓን፣ ሌላው የአሜሪካን፣ ሌላውም እንደዚያ እያለ ሊያላብሳት ሲጥር ኢትዮጵያ መልኳን፣ አምሣያዋን አጣች የሚሉ የዘመኑን ታሪክ የፃፉ ብዕረኞች ይገልፃሉ።


በዘመኑ ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና ጠፋ የሚሉ ብዕሮች አሉ “መሬት ላራሹ” የሚለው መፈክር እንዳለ ተገልብጦ ከሩሲያ መጣ። Land For Peasant የሚለው የሩሲያ አብዮት አንዱ መቀስቀሻ ወደ ኢትዮጵያም ሲመጣ መሬት ላራሹ በሚል መሬት አንቀጥቅጥ እንቅስቃሴዎችን አመጣ። ኢትዮጵያ ውስጥ እንደኖረ የሚነገርለት ፓትሪክ ግሊስ የተባለ ታሪክ ፀሐፊ በእንግሊዘኛ ቋንቋ The Dying Lion:- Feudalism and Modernization in Ethiopia የተሰኘ መፅሐፍ አሣትሟል። መፅሃፉን ወደ አማርኛ ስንመልሰው እየሞተ ያለው አንበሣ፣ ፊውዳሊዝም እና ዘመናዊነት በኢትዮጵያ የሚል ርዕስ ይኖረዋል።


በዚህ መፅሃፍ ውስጥ እንደሚጠቀሰው ከሆነ የኢትዮጵያ አብዮት በሁለት ቅራኔዎች የተሞላ ነበር። አንደኛው ከውስጥ ባለ ለረጅም ጊዜ በኖረው የሀገሪቱ ማንነት እና አዲስ በመጣው ዘመናዊ አስተሣሰብ መሀል የሚያስታርቅ ድልድይ ሣይኖር ኢትዮጵያ ውስጥ አብዮት ፈነዳ።


በዚህ የአብዮት ፍንዳታ ወቅት መለዮ ለባሹ ወታደር ወደ ሥልጣን መጣ። አብዮቱ እየተወጠረ የመጣ ስለነበር የመነጋገር፣ የመቻቻል፣ አንዱ የሌላውን ኃሣብ ተቀብሎ የማስተናገድ ባህል አልነበረም። መሐል ላይ የሚያገናኝ የኃሣብ ድልድይ አልተሰራም ነበር። የመገናኛ ድልድይ ባለመኖሩ ተኩስ ተጀመረ።


ኢሕአፓ፣ መኢሶን፣ ሰደድ፣ አብዮት ጥበቃ፣ ቀይ ሽብር፣ ነጭ ሽብር እየተባባለ ኢትዮጵያዊ የተማሪ ወጣት እርስ በርሱ ተላለቀ።
ኤድዋርድ ኪሲ የተሰኙ ታሪክ ፀሐፊ Revolution and Genocide in Ethiopia & Cambodia የተሰኘ መፅሃፍ አሣትመዋል። መፅሐፉ አብዮትና ዘር ማጥፋት በኢትዮጵያ እና በካምቦዲያ ምን ይመስል እንደነበር ብዙ ዋቢዎችን በማንሣት የሚዘክር ነው። ያንን አስፈሪ የእልቂት ዘመን በታሪክ ድርሣን ውስጥ ያስቃኛል።


ታዲያ ብዙ ፀሐፊያን እንደሚገልፁት ኢትዮጵያ ውስጥ በቀይ ሽብር እና በነጭ ሽብር እልቂት እየተመተረ የወደቀው ኢትዮጵያዊ ሁሉ ሀገሬ ኢትዮጵያን እኔ በጣም እወዳታለሁ በሚል የኃሣብ ፍጭት ምክንያት ነው። ይህን የኢትየጵያን ፍቅር በአግባቡ ባለመነጋገር፣ ባለ መቻቻል፣ ባለመከባበር፣ ምክንያት መግለፅና ማሣደግ አልተቻለም። እናም ብዙ ሺ ወጣት ኢትዮጵያዊያን በ1960ዎቹ መጨረሻ ላይ አንደ ቅጠል ረገፉ።


በርካታ ፀሐፊያን በመፃህፍቶቻቸው እና በጥናቶቻቸው እንደሚገልፁት ኢትዮጵያ ሰላምን የሚያስከብሩ ተቋማት ስለሌሏት፣ የሰብዓዊ መብት መጠበቂያ ጠንካራ ተቋማትን ባለማቋቋሟ፣ የመነጋገርና የመቻቻል ባህል ባለማዳበሯ፣ የሕግ የበላይነትን የሚያስከብሩት ኃይሎች ስራቸውን በአግባቡ ባለመወጣታቸው በ1960ዎቹ መጨረሻ ላይ ለተከሰተው የኢትዮጵያዊያን እልቂት እንደ ምክንያት ያስቀምጡታል።
ይቀጥላል

 

በጥበቡ በለጠ

 

ኢትዮጵያ ዓለም አሸባሪ ነው ብሎት ያገለለውን ሰው፣ በርካቶች የተገኘበት ቦታ ሊገድሉት የሚያስሱትን ሰው፣ ኢትዮጵያ ግን በውስጥዋ ደብቃ አኑራዋለች። ማኖር ብቻ አይደለም። የኔ ዜጋ ነው ብላ ፓስፖርት ሰጥታ፣ ከአገር ወደ አገር ኢትዮጵያዊ ሆኖ እንዲዘዋወር አድርጋለች። ኢትዮጵያ ዜጋዋ ያልሆነውን ሰው የኔ ዜጋ ነው ብላ ፓስፖርት የሰጠችው ሰው የቀድሞን የደቡብ አፍሪካ ፕሬዚዳንት ኔልሰን ማንዴላን ነው። ውድ አንባቢያን ሆይ፣ ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ኢትዮጵያዊ ወግ ኤልሰን ማንዴላን ኢትዮጵያ ገና በወጣትነቱ ዘመን እንዴት አድርጋ አወቀችው? ለምንስ ኢትዮጵያዊ አደረገችው በሚሉትና በሌሎችም ርዕሰ ጉዳዮች ጥቂት ቆይታ እናደርጋለን።


ኔልሰን ማንዴላ፣ በዚህች ፕላኔት ላይ ልዩ ሰው ሆነው ይጠራሉ። ምክንያቱም 27 ዓመት ሙሉ በአፓርታይድ ስርዓት ታስረው ሲፈቱ እና ቀጥሎም ወደ ምርጫ ገብተው የደቡብ አፍሪካ የመጀመሪያው ጥቁር ፕሬዚዳንት ሲሆኑ ወደ ቂም በቀል አልገቡም። 27 ዓመታት ያሰሯቸውን ነጮች ይቅር ብለዋቸዋል። ከዚህ በኋላ ደቡብ አፍሪካ የጥቁሮችም፣ የነጮችም ሀገር ናት ብለው ተናገሩ።


ከዚያም ደቡብ አፍሪካ ውስጥ ብሔራዊ እርቅ አምጥተው ሀገሪቷን ወደ ሠላም አመጧት። ቂምን፣ መገዳደልን፣ መሻኮትን ያስቀሩት የደቡብ አፍሪካው የቀድሞው ፕሬዝዳንት ኔልሰን ማንዴላ ይቅርታን የት ተማሩ? በውስጣቸውስ እንዴት አደረ? የሚሉ ጥያቄዎች ሊነሱ ይችላሉ። አንዳንድ ሰዎች ሲናገሩ ማንዴላ ብዙ ነገሮችን የተማሩት ኢትዮጵያ ውስጥ በኖሩበት ወቅት ነው ይላሉ።
እኚህ የኖቤል ሽልማት አሸናፊ የሆኑ ታላቁ ማንዴላ ገና ወጣት ታጋይ እያሉ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት መጡ? እንዴትስ ተሸሸጉ? እንዴት ፓስፖርት ተሰጣቸው? ማነው ገና በጥዋቱ ማንዴላ ወደፊት ታላቅ ሰው ይሆናል ብሎ የተነበየው? በነዚህና በሌሎችም ጉዳዮች ጥቂት ላውጋችሁ።


ANC የአፍሪካ ብሔራዊ ኮንግረንስ የተሰኘው የፖለቲካ ፓርቲ መሪ የነበሩት ማንዴላ በወጣትነት ዘመናቸው በ1950ዎቹ መጀመሪያ ላይ ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ከሌሎች የደህንነት እና የመረጃ ሰዎች ጋር በመሆን ማንዴላን በድብቅ ወደ ኢትዮጵያ አስገቡ። ከዚያም አባታዊ ምክርና ማበረታቻ አድርገው ማንዴላ በኢትዮጵያ ውስጥ ወታደራዊ ትምህርት እንዲማሩና የደቡብ አፍሪካን የአፓርታይድ ስርዓት ለመታገል የሚያስችላቸውን ብቃት እንዲያገኙ ማንዴላን መጠለያ ሰጧቸው።


ከዚያም አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ በሚገኘው በኮልፌ ፖሊስ ማሰልጠኛ ተቋም ውስጥ ገቡ። ከዚያም ማንዴላን ብቻ የሚጠብቁ የደህንነት ሰዎችን አስቀመጡ። ለነዚህ የደህንነት ሰዎች ትዕዛዝ ተሰጠ። ይህን ሰው ማንዴላን ከሁሉም በላይ በጥንቃቄ ጠብቁት። ሚስጢራዊ እንግዳችን፣ ሚስጢራዊ ቤተኛችን ነው እየተባለ በስርዓት ይጠበቁ ነበር።


ታዲያ በዚያን ወቅት እነ አሜሪካ እና ሌሎች የነጭ አክራሪዎች ማንዴላን ለመግደል በየቦታው እያነፈነፉ ነበር። ኢትዮጵያ በወቅቱ የአሜሪካ መንግስት ወዳጅ ሆና ሳለ፣ ግን ከአሜሪካ ግድያ ሸሽጋ ማንዴላን በቤቷ አስቀምጣ ታኖራለች።


ዓለም ዛሬ እንደ ብርቅ ሰው እያደነቀ ታሪካቸውን የሚያወጋላቸውን ኔልሰን ማንዴላን ሸሽጋ ያኖረችው ኢትዮጵያ ናት። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የማንዴላን ብክለት፣ የማንዴላን የወደፊት ታላቅነት እንዴት ሊያውቁ ቻሉ? እንዴትስ ከዓለም ሁሉ ደብቀውት አኖሩት የሚለው ጥያቄ ወደፊት ሲብራራም፣ ግን ማንዴላ ከ1954 ዓ.ም እስከ 1981 ዓ.ም ፓስፖርታቸው የሚያሳየው የኢትዮጵያ ዜጋ መሆናቸውን ነው። ማንዴላ ኢትዮጵያዊ ነበሩ።


ኔልሰን ማንዴላ አፓርታይድን በሚታገሉበት ወቅት ከአንዱ ሀገር ወደ ሌላው ሀገር የሚዘዋወሩበት ፓስፖርት የኢትዮጵያ ነበር። ኢትዮጵያ በ1954 ዓ.ም ለማንዴላ ፓስፖርት አዘጋጅታ ሰጥታ ነበር።


ኢትዮጵያ ለኔልሰን ማንዴላ ዜጋዬ ነው ብላ እንዴት ፓስፖርትን ያህል ነገርን ሰጠች? ፓስፖርቱ ላይ የተገለፀው ምንድን ነው? የሚሉ ጥያቄዎች ሊነሱ ይችላሉ። በፓስፖርቱ ላይ የተገለፀው የማንዴላ ፎቶዋቸው እንዳለ ሆኖ ስማቸው ግን ተቀይሯል። ኢትዮጵያ የማንዴላን ስም ስም ቀይራ David Motsamayi በሚል መጠሪያ የራሷን ስም አውጥታለታለች። ይህ ዴቪድ የተባለው ኢትዮጵያዊ ኔልሰን ማንዴላ ነው። በፓስፖርቱ ላይ እንደተገለፀው ስራው ጋዜጠኛ ነው ይላል።


ቁመቱ - 1.78
የዓይኑ ቀለም - ቡናማ
የጠጉሩ ቀለም - ጥቁር


እያለች ኢትዮጵያ ለማንዴላ ፓስፖርት አዘጋጅታ፣ የኔ ዜጋ ነው ብላ ከሀገር ሀገር እንዲዘዋወር አድርጋለች። ደቡብ አፍሪካ ለ300 ዓመታት ያህል በነጮች የበላይነት ስትገዛ የኖረች እና ጥቁር ዜጎቿ ደግሞ በባርነት መከራቸውን ሲያዩ መኖራቸው ይታወቃል። ከዚህ አስከፊ ህይወት ደቡብ አፍሪካውያንን ለማውጣት ኔልሰን ማንዴላ እና ጓደኞቻቸው ራሳቸውን መስዋዕት እያደረጉ ከፍተኛ ትግል ጀመሩ። ይህን ትግላቸውን በመደገፍ የደቡብ አፍሪካን ዘረኛ የአፓርታይድ ስርዓት ለመጣል ያስችላት ዘንድ ለነፃ አውጪ መሪው ለኔልሰን ማንዴላ እንደ ልብ እንዲዘዋወር ፓስፖርት ሰጣቸው።


ኔልሰን ማንዴላ ከእስር እስከሚፈቱ ድረስ የነበራቸው ፓስፖርት David Motsamayi በሚል ስም ኢትዮጵያ የሰጠቻቸው መንቀሳቀሻ ነው። ማንዴላ የደቡብ አፍሪካን ፓስፖርት ያገኙት ከ27 ዓመታት እስር በኋላ ነጻ በተለቀቁ በስምንተኛው ቀን ነበር። እስከዚያው ቀን ድረስ ግን ፓስፖርታቸው ላይ ያለው ዜግነት ኢትዮጵያዊ ነበር። በነገራችን ላይ ማንዴላን 27 ዓመታት ያሳሰራቸውም ከኢትዮጵያ ጋር የነበራቸው ግንኙነት ነው። ምክንያቱ እንዲህ ነው።


ፓርቲያቸው ANC ለስብሰባ ጥሪ ያደርግላቸዋል። ማንዴላም ኢትዮጵያ ውስጥ ያላቸውን ትምህርት አቋርጠው ወደ ደቡብ አፍሪካ ይጓዛሉ። በዚህ ወቅት ፓስፖርታቸው የኢትዮጵያ ነው። ከዚህ ሌላ ኢትዮጵያ ለማንዴላ ሽጉጥና ጥይቶችም ሰጥታቸዋለች።


ደቡብ አፍሪካ እንደደረሱ በደህንነት ሃይሎች ልዩ ክትትል ማንዴላ ተያዙ። ከዚያም ፍርድ ቤት ቀረቡ። ክሳቸውም ሁለት ነገር ነው። አንደኛው የደቡብ አፍሪካን መንግስት በኃይል ለመጣል ወታደራዊ ስልጠና ኢትዮጵያ ውስጥ መውሰዳቸው ነው። ሁለተኛው ክስ ሀሰተኛ የመጓጓዣ ሰነድ ፓስፖርት መያዛቸው ነው። እነዚህ ሁለቱም ጉዳዮች ከኢትዮጵያ ጋር የተያያዙ ናቸው።
ኔልሰን ማንዴላ A Long walk to freedom /ረጅም ጉዞ ለነፃነት/ ብለው መፅሐፍ ያሳተሙበት ታሪክ ሰውየው ከኢትዮጵያ ጋር እጅግ የጠበቁ ቁርኝት ነበራቸው።


በ1955 ዓ.ም ኢትዮጵያ ውስጥ ሳሉ የአፍሪካ ህብረት ስብሰባ ላይ ተገኝተው የወደፊቷ አፍሪካ የዕርቅ እና የአንድነት እንድትሆን ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ንግግር ሲያደርጉ ማንዴላ ሰምተዋል። እናንተ የአፍሪካ መሪዎች አሁን ስልጣን ስትይዙ በዘመኑ ቅኝ ግዛት የበደሏቸውን ገዢዎች አትበቀሉ። ይቅር በሏቸው እያሉ ንግግር አድርገው ነበር። በአንዳንዶች አባባል ኔልሰን ማንዴላ የዛሬ 55 ዓመት የአፍሪካ ሕብረት ጉባኤ ላይ ተገኝተው የሰሙት የእርቅና የሠላም ጥሪ በኋላ ላይ ራሳቸው በነጭ የደቡብ አፍሪካ አገዛዞች ላይ ይቅርታን እንዲያደርጉ በጎ ተፅዕኖ ሳያሳድር እንዳልቀረ ይገመታል።


ዓለም ማንዴላ የሠላም፣ የእርቅ፣ የአንድነት ተምሳሌት ናቸው በማለት ይጠሯቸዋል። እኚህን የአፍሪካ የፍቅር ተምሳሌት ከሞትና ከአደጋ ሸሸጋ ያኖረችው ኢትዮጵያ ናት።
ኢትዮጵያ እንደ ኔልሰን ማንዴላን የመሳሰሉ ታላላቅ ሰዎችን ጠብቃ፣ አስተምራ፣ በጨለማው ዘመን መጠለያ ሰጥታ ያኖረች የአፍሪካ ሕብረት እናትም አባትም ነች።


በጥበቡ በለጠ

 

ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ታሪክ አንድ ታላቅ ኢትዮጵያዊን ያስታውሳል። እኚህ ኢትዮጵያዊ ዝናና ተግባራቸው ከሀገር አልፎ የአፍሪካ መከታ የሆኑ ናቸው። የአፍሪካ ህብረት እንዲመሠረት ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያደረጉትን አምባሳደር ከተማ ይፍሩን በጥቂቱ እናስታውሳለን።


ከዛሬ 55 ዓመት በፊት የአፍሪካ ሀገራት ጥቂቶቹ ገና ከቅኝ ግዛት መከራ የተላቀቁበት ወቅት ነበር። እናም መጪዋ አፍሪካ ጠንካራ እንድትሆን የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን ለመመስረት ዋነኛው አቀነባባሪ፣ ዋነኛው ባለታሪክ፣ ዋነኛው ዋልታና ማገር ከተማ ይፍሩ ናቸው።


በውጭ ጉዳይ ሚኒስትርነት ኢትዮጵያን ሲያገለግሉ የነበሩት እኚህ ሰው የቀዳማዊ ኃ/ስላሴ ልዩ መልዕክተኛ ሆነው የአፍሪካ መሪዎችን እና የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሮችን አሳምነው አስተባብረው የዛሬ 55 ዓመት አዲስ አበባ ላይ የአፍሪካ አንድነት ድርጅት እንዲመሰረት ያደረጉ ጎምቱ ኢትዮጵያዊ።


ግን የአፍሪካ መሪዎች በተሰበሰቡ ቁጥር ይህን ታላቅ ሰው ሲያስታውሱት፣ በስሙ አንዲት ነገር እንኳ ሲሰይሙ አይስተዋልም። ወደፊት ገና የሚበለበል ታሪክ የሚነገርለት ከተማ ይፍሩ የአህጉሪቱ ታላቅ ሰው ነበር። በጥቁር አለም ውስጥ ጥቁር መሪዎችን አስተባብሮ ‘OAU’ የተባለውን ድርጅት ለመመስረት ኢትዮጵያ የተጓዘችበትን ረጅም መንገድ፣ መስቀሉን ተሸክሞ ዘላለማዊ አምድ ያቆመው፣ ከተማ ይፍሩ ማን ነው የሚለውን ጥቂት እንቃኝ።


ከተማ ይፍሩ ከአቶ ይፍሩ ደጀን እና ከወ/ሮ ይመኙሻል ጎበና ታህሳስ 9 ቀን 1921 ዓ.ም በሐረር ጋራሙለታ አውራጃ ተወለዱ። ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ በ1928 ዓ.ም ስትወረር ከተማ ይፍሩ የ7 ዓመት ልጅ ነበሩ። ታዲያ በዚያን ወቅት የኢጣሊያ ፋሽስቶች ከፍተኛ ሀይልና መሣሪያ ይዘው ስለመጡ አያሌዎች አለቁ። ሕፃናትና ሴቶች ለከፋ ችግር ተጋለጡ። የሰባት ዓመቱ ከተማ ይፍሩም ከአባታቸው ጋር በመሆን ከሐረር ወደ ባሌ፣ ከዚያም በእንግሊዞች ስር ወደነበረችው ሶማሌ ላንድ ተሰደዱ። በዚህ የስደት ጉዞ ውስጥ ከኢጣሊያ ጋር እየተዋጉ ነበር። እናም የሰባት ዓመት ህፃን የነበሩት ከተማ ይፍሩ በዚ እድሜያቸው ጦርነትን ስደትን አይተዋል፤ ተሳትፈዋል። በዚሁ በስደት ጊዜያቸውም ሶማሌያ በርበራ ውስጥ በተዘጋጀው የስደተኞች ትምርት ቤት ገቡ። መከራው አላባራ አለ። ጣሊያኖች ከኢትዮጵያ አልፈው በርበራን ወረሩ። ከተማ ይፍሩ በዚያ እድሜያቸው እንደገና ወደ ሌላ ስደት ተጋለጡ። ከሶማሌያ ተነስተው ወደ ኬኒያ ተሰደዱ። ኬኒያም ትምህርታቸውን ቀጠሉ። እዚያም የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርታቸውን አጠናቀቁ።


ከነፃነት በኋላ ወደ ኢትዮጵያ ሐገራቸው ተመለሰ። ቀጥሎም አጎታቸው ዘንድ አምቦ ሔዱ። አምቦ እያሉ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አምቦን ሊጎበኙ ሲመጡ ከተማ ይፍሩ ደብዳቤ ጽፈው ለጃንሆይ ሰጡ። የደብዳቤው ይዘት አዲስ አበባ ሄደው መማር እንደሚፈልጉና ለዚህም ጃንሆይ እንዲረዷቸው ነበር። ጃንሆም ደብዳቤውንም ሆነ ታዳጊውንከተማይፍሩን ወደ አዲስ አበባ አምጥተው አስተማሩ፡፤
የከተማ ይፍሩ ህይወት ይገርማል። ከስደተኝነት ወደ ቤተ-መንግስት ልጅነት ተቀይሮ በቀዳማዊ ኃ/ስላሴ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት አጠናቀቁ።


አምባሳደር ከተማ ይፍሩ ትምህርታቸውን አጠናቀው ወደ ሀገራቸው ነሐሴ 10 ቀን 1944 ዓ.ም እንደተመለሱ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዋና ዳይሬክተር በመሆን አገልግለዋል። ቀጥለውም በረዳት ሚኒስትርነት እስከ 1950 ድረስ ሰርተዋል። ከግንቦት 14 ቀን 1950 ጀምሮ ደግሞ ወደ ጽህፈት ሚኒስቴር ተዛውረው ረዳት እና ምክትል ሚኒስትር በመሆን አገልግለዋል። አምባሳደር ከተማ ይፍሩ እንደገና ወደ ቀድሞው መስሪያ ቤታቸው ወደ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በእድገት በመዘዋወር ከሐምሌ 26 ቀን 1953 ዓ.ም እስከ ነሐሴ 16 ቀን 1963 ዓ.ም ድረስ በሚኒስትር ደኤታ እና በሚኒስትርነት ከፍተኛ አገልግሎት አበርክተዋል።


የአፍሪካ ሕብረት እንዲመሠረት ትልቁን ሚና የተጫወቱት አምባሳደር ከተማ ይፍሩ በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ቋሚ መልዕክተኛ በመሆን ትልቅ ተግባር ፈፅመዋል። በገለልተኛ መንግሥታት ጉባኤዎች ላይ ኢትዮጵያን ወክለው በመሳተፍ ውጤት ያስገኘ የአደራዳሪነት ሚና ተጫውተዋል። በዚህ ዲፕሎማሲያዊ ተግባራቸውም በሳልነታቸውን አስመስክረዋል።


አምባሳደር ከተማ የአፍሪካ መሪዎችን በተመለከተ መጪውን ጊዜ አስቦ ተተኪ መሪ በማፍራት ረገድ የወቅቱ መሪዎች በርካታ ሊሻገሩት የሚገባቸው ድክመት እንደነበረሰባቸው ሁሌም በአፅንኦት ይናገሩ ነበር።


አምባሳደር ከተማ ከዲፕሎማሲያዊ ተግባራት በተጨማሪ በንግድ ኢንዱስትሪና ቱሪዝም መስሪያ ቤት በኃላፊነት አገልግለዋል።
ከ1961 ዓ.ም ጀምሮ ኢትዮጵያ በዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ረሰገድ በዓለም አቀፍ ደረጃ እውቅና እንድታገኝ የሚጠበቅባቸውን ተግባር ፈፅመዋል።


አምባሳደር ከተማ ይፍረቱ የአፄ ኃይለሥላሴ ስርዓት ሲወድቅ የደርግ እስር ቤት የገቡ ሲሆን ከእስር በኋላም ከመጋቢት 1977 እስከ 1985 ዓ.ም ድረስ ጣሊያን ሮም በሚገኘው በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የዓለም ምግብ ፕሮግራም መስሪያ ቤት በዋና አማካሪነት እና በናይሮቢ የምስራቅ አፍሪካ የመስሪያ ቤቱ ዋና ኃላፊ ሆነው ሰርተዋል።


አምባሳደር ከተማ ይፍሩ ባበረከቷቸው ግዙፍ ውለታዎች ልዩ ልዩ ሽልማቶችን ተቀብለዋል። ከነዚህም ውስጥ በኢትዮጵያ የክብር ኮከብ ሜዳሊያ እና ልዩ ልዩ ኒሻኖ፣ የስደተኛ ባለ አራት ዘምባባ ሜዳሊያ የእንግሊዝ፣ የፈረንሳይ፣ የሶቭየት ሕብረት፣ የጣሊ፣ የየጎዝላቪያ፣ የሴኔጋል፣ የኬኒያ፣ የናይጄሪያ፣ የጋና፣ የዛየር፣ የግብፅ፣ የብራዚል፣ የሚክሲኮ፣ የካናዳ፣ የጃፓን እና የኢንዶኔዥያ ሀገራትን ሽልማት ተቀብለዋል።


ከተማ ይፍሩ ትሁት፣ ተግባቢና ኢትዮጵያ ሀገራቸውን ከምንም በላይ አጥብቀው የሚወዱ ሰው እንደነበሩ ጓደኞቸው፣ ቤተሰቦቻቸው፣ የሚያውቋቸው ሰዎች ሁሉ የሚናገሩት ሲሆን፣ ከሁሉም በላይ ደግሞ ተግባራቸው እንደሚመሰክር ብዙዎች ያስረዳሉ።


የአፍሪካ መሪዎች አዲስ አበባ ለስብሰባ በመጡ ቁጥር ከተማ ይፍሩ ሊታወሱ ይገባል።


ጥቁሮች ከባርነት እና ከቅኝ ግዛት እንዲላቀቁ ከዚያም ዛሬ የአፍሪካ ሕብረት ተብሎ የሚታወቀውን የቀድሞውን የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን የመሠረቱ፣ የአፍሪካን የጨለማ ዘመን የቀየሩ ኢትዮጵያዊ ሊቅ ከተማ ይፍሩ ሁሌም አይረሱም።

 

    በጥበቡ በለጠ

 

 በ17ኛው እና በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከነበሩ ስልጡን ከተሞች መካከል አንዷ እንደነበረች ስለሚነገርላት፤ አፄ በ1624 ዓ.ም. የመሠረተቋትን ጎንደር ከተማን ነው፡፡ ጎንደር ከሰሞኑ ሙሽራ ነች፡፡ ምክንያቱ ደግሞ ጥምቀት እየመጣ ነውና፤ ታይታ የማትጠገበዋ ጎንደር ከተማ ጥምቀት ሲመጣ ደግሞ ይበልጥ እዩኝ እዩኝ ትላለች፡፡ ዛሬ በጥቂቱ እናያታለን፡፡

ስለ ጎንደር ከተማ በስፋት ከፃፉ ሰዎች መካከል ታላቁ የታሪክ ምሁር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትና እናታቸው ሲሊቪያ ፓንክረስት ናቸው፡፡ እነዚህ የኢትዮጵያን ታሪክ በስፋት የፃፉት ልጅና እናት ጎንደርን የብዙ ስልጣኔዎች ማሳያ አድርገው ፅፈዋል፡፡

ለምሳሌ በ1624 ዓ.ም አራት ፎቅ ያለው ግርማው እጅግ የሚያምር ቤተ መንግስት አፄ ፋሲል የከተማዋ አናት ላይ አገማሸሩ፡፡ የሚገርመው ሕንፃው ብቻ አይደለም፡፡ ሌሎች በርካታ ነገሮችን ንጉሱ አከናውነዋል፡፡ ዘመናዊ ጦር አደራጅተዋል፡፡ ጥናትና ምርምር የሚያደርጉ ምሁራንን ከያሉበት አሰባስበዋል፡፡ የቤተ-መንግስት ሊቃውንትን በብዛት አፍርተዋል፡፡ በጦርነት የፈረሰችውን አክሱም ፅዮን ማርያምን ውብ በሆነ በጎንደር የአገነባብ ስልት አሣንፀዋል፡፡

ጎንደር ከአፄ ፋሲል በኋላ በመጡ ልዩ ልዩ ነገስታት እስከ 19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መግቢያ ድረስ ተዓምር የሚባል ሥልጣኔ አሳይታለች፡፡

በስነ ስዕሉ ቢሄድ በደብረ ብርሃን ስላሴ ቤተ-ክርስቲያን የጣሪያና የግድግዳ ስዕሎች ላይ የቀረቡት ስዕሎች እስከ ዛሬ ድረስ የአለማችን የስነ ጥበባት ሊቆች ሚስጢራቸውን እያጠኑት ይገኛሉ፡፡ ስዕሎቹ ፈፅሞ አይወይቡም፣አይደበዝዙም፡፡ ጭራሽ ያንፀባርቃሉ፡፡ እነዚህን የ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስዕሎች ተመራማሪዎች Gonderian Art ወይም የጎንደሮች ጥበብ እያሉ ይጠሯቸዋል፡፡ ስለ ስዕሎቹ ሚስጥራት ወደ ፊት አጫውታችኋለሁ፡፡ ለዛሬ ግን ጎንደር ሙሽራ መስላ ስለምትታይበት የጥምቀት በዓል በጥቂቱ ላውጋችሁ፡-

  

• ግን ጥምቀትን ለመጀመሪያ ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ የአደባባይ በዓል አድርጎ የጀመረው ንጉስ ላሊበላ ነው፡፡ ታቦታት ከመንበረ ክብራቸው ተነስተው ጉዞ አድርገው፣ውጭ አድረው እንደገና ወደ መንበረ ክብራቸው እንዲመለሱ ያደረገው ድንቅዬው ንጉስ ላሊበላ ነው፡፡ ስለዚህ የጥምቀት በዓል የተጀመረው እዚሁ ላስታ ላሊበላ ሮሃ ከተባለች ቦታ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው፡፡ በልካም በዓል፡፡

ጐንደር ላይ የጥምቀት በዓል እጅግ በደመቀ መልኩ ይከበራል። በአሁኑ ወቅት በአለም ላይ ጥምቀት ሲባል ጐንደር ጐልታ ትነሳለች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶስ ተዋህዶ ሃይማኖት ውስጥ ጐንደር እንዴት የጥምቀት በዓል ማክበሪያ ዋነኛዋ ማዕከል ሆነች? በአሁኑ ወቅት ከፍተኛ የቱሪስት ፍሰትን እያስተናገደች ያለችው ጐንደር፤ የታቦታት ምድር ነች እየተባለ ይነገራል። እንዴት?

በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ 44 ታቦታት አሉ ተብሎ ይታሰባል። እነዚህ ታቦታት ደግሞ በሙሉ የሚገኙት በጐንደር ከተማና ዙሪያዋ ነው ተብሎ ይታመናል። በዚህም የተነሳ የጐንደር ከተማ ዋነኛዋ የኦርቶዶክስ አማኒያን መዳረሻ ወይም ማዕከል ናት በሚል ትታወቃለች። ጥያቄው እነዚህ ሁሉ ማለትም 44ቱ ታቦታት እንዴት ጐንደር ውስጥ ተሰባሰቡ የሚለው ነው። በዘርፉ ምርምር ያደረገው ብርሃኑ አድማስ እና ሌሎች በርካታ ታሪክ ተመራማሪዎች በጉዳዩ ላይ ሃሳብ ሰጥተዋል።

ጐንደርን የኦርቶዶስ ሃይማኖት ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች አንዱ ከጽላተ ሙሴ ጋር የተያያዘው ጉዳይ ነው። ቀዳማዊ ምኒልክና አጃቢዎቹ ጽላተ-ሙሴን ንጉስ ሰሎሞን ሳያውቅና ሳይሰማ ከእየሩሳሌም አሸሽተው ወደ አክሱም አምጥተው ነበር። ከዚያም ንጉስ ሰሎሞን ሰራዊት ይዞ መጥቶ ይወጋናል፤ ጽላቱንም ይወስድብናል የሚል ስጋት በኢትዮጵያዊያን ዘንድ አድሮ ነበር። ስለዚህ ጽላቱን አሸሽቶ ሰው በቀላሉ ወደማይደርስበት አካባቢ ለማስቀመጥ ተወሰነ። በዚህም መሠረት በጣና ሃይቅ ላይ ጣና ቂርቆስ ላይ ተቀመጠ። እንግዲህ ጐንደር ከኦርቶዶክስ እምነት ጋር መቆራኘት ጀመረች። ጽላቱን ተከትለው ሊቃውንት በስፍራው መሰባሰብ ጀመሩ። አቡነ ሰላማ እና ቅዱስ ያሬድም እዚያ መጥተው እንደቆዩ አጥኚዎች ይገልፃሉ። ይሄ እንግዲህ አንደኛው ምክንያት ነው።

ጐንደርን የክርስትና ማዕከል ካደረጓት ሁኔታዎች መካከል በሁለተኛ ደረጃ የሚጠቀሰው የዮዲት ጉዲት የጥፋት ዘመን ነው ብለው ማብራሪያ ይሰጣሉ እነ ብርሃኑ። ዮዲት ጉዲት በአክሱም ስልጣኔ ላይ ጠንካራ ክንዷን አሳርፋ በርካታ ጉዳት ስታደርስ አያሌ ቅርሶችና ታቦታት ወደ ጣና መሸሽ ጀመሩ። ቀሳውስትና ሊቃውንትም አብረው ከታቦታቱ ጋር በመጓዝ በጐንደር ዙሪያ መከማቸት ጀመሩ። ይህንን ጉዳይ አክሊለብርሃን ወልደቂርቆስም ፅፈውታል።

በሶስተኛ ደረጃ ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች የአንበሳ ድርሻውን የሚወስደው የግራኝ መሐመድ መነሳት ነው። ግራኝ መሐመድ ከምስራቅ ኢትዮጵያ ተነስቶ ክርስቲያኖችን እና የክርስትና ተቋማት ላይ ጉዳት እያደረሰ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ መጓዝ ጀመረ። በየስፍራው ያሉ ቀሳውስትና ሊቃውንትም የግራኝን ጦርነት በመሸሽ ታቦታትን፤ መፃሕፍትን እና ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስትያን መገልገያዎችን በመያዝ በጣና እና በዙሪያው መከማቸት ጀመሩ። እነዚህ የታሪክ አጋጣሚዎች ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ መናኸሪያ እያደረጓት መጡ።

ከሁሉም በላይ ደግሞ የሚጠቀሰው የግራኝ መሐመድ አሟሟት ነው። ግራኝ መላው ኢትዮጵያን ከያዘ በኋላ መንግስት ሆኖ ኢትዮጵያን ሊመራ የቀረው አንድ ዘመቻ ብቻ ነበር። ይህም ጐንደርን ነው። 15 ዓመታት ሙሉ ድል በድል ሆኖ የተጓዘው ግራኝ ጐንደር አካባቢ ዘንታራ በር በምትባል ቦታ ላይ ተገደለ። በወቅቱ የኢትዮጵያ ንጉስ ተብሎ የሚጠራው አፄ ገላውዲዮስና ተከታዮቹ የ15 ዓመታቱን አስከፊ ጦርነት ጐንደር ላይ አቆሙት፤ ፈፀሙት። እናም ጐንደር ከሃይማኖት ማዕከልነቷም አልፋ የድል ማብሰሪያ ምድር ሆነች ይላሉ ፀሐፊዎች። በዚህም ምክንያት የኢትዮጵያ መዲና እየሆነች መጣች።

ጐንደር በልዩ ልዩ የታሪክ አጋጣሚዎች የታቦታት፤ የቀሳውስት፤ የሊቃውንት፤ የመፃህፍት እና የኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑ በርካታ ጉዳዮች የተከማቹባት ስፍራ ሆነች። አፄ ፋሲልም በ1624 ዓ.ም ወደ ስልጣን ሲመጡ ከተማዋን የኢትዮጵያ መናገሻ አድርገው ቆረቆሯት። ዛሬም ድረስ የአለምን ቱሪስቶች ከሚያማልለው ቤተ-መንግስታቸው በተጨማሪ ሰባት አብያተ-ክርስትያናት” በዘመነ ስልጣናቸው ማሰራታቸውን የጐንደርን ታሪክ ጠንቅቆ የሚያብራራው አሁን የኔ አፄ ፋሲል ቤተ-መንግስት ኃላፊ የሆነው ጌትነት ይግዛው ንጉሴ ነው። እርሳቸው መጤ የሚሉትን ሃይማኖት ሁሉ ተፅእኖ እያሳደሩበት የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን እጅግ በጠነከረ መልኩ ጐንደር ላይ አስፋፉ። ከዚህ ሁሉ በኋላ ጐንደር ማበብ (Flourish) ማድረግ ጀመረች ይላሉ ፀሐፊዎቹ።

የጥምቀት በዓል አከባበር ላይ የተሰራው፤ ክርስትና በኢትዮጵያ እና የጐንደር ጥምቀት የሚሰራው ዶክመንተሪ ፊልም እነዚህን ታሪኮችና ሌሎችንም አጠቃሎ መያዙን በዚህ አጋጣሚ መግለፁ ጠቀሜታው የጐላ ነው።

የጐንደር ጥምቀት የሚከበረው አፄ ፋሲል ባሰሩት ዋና የመዋኛ ስፍራቸው ላይ ነው። በፋሲል የመዋኛ ቦታ ላይ ከመቼ ጀምሮ ነው ታቦታት ከያሉበት አብያተ ክርስትያናት ወጥተው፤ እዚያ አርፈው፤ ከዚያም ጥምቀት በዓል ማክበር የተለመደው?

ዛሬ የአለም ቱሪስቶችን ጨምሮ በርካታ ኢትዮጵያዊያን ከያሉበት ተሰባስበው በአፄ ፋሲል የመዋኛ ገንዳ ላይ ጥምቀትን የሚያከብሩት ጅማሮው የተከሰተው በአፄ ሰሎሞን ዘመነ መንግስት (ከ1770-1773) ለሶስት ዓመታት በስልጣን ላይ በቆየው መሪ ነው። አፄ ሰሎሞን የአፄ ፋሲል አምስተኛ ትውልድ ሲሆን፤ የአዲያም ሰገድ ኢያሱ የልጅ ልጅ ነበር። አፄ ሰሎሞን ጥምቀት እዚያ የመዋኛ ስፍራ ላይ እንዲከበር ያደረገው በነገሰ በመጀመሪያው ዓመት ማለትም በ1770 ዓ.ም እንደሆነ ያሬድ ግርማ፤ የጐንደር ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ ይገልፃሉ።

የጐንደርን ጥምቀት ለማየት እና ለማክበር የመጡት ምዕመናንና ምዕመናት ቁጥራቸው እጅግ ብዙ ስለሆነ በአሁኑ ወቅት ጐንደር ከተማ ውስጥ ያሉት ሆቴሎች ሁሉ በእንግዶች መያዛቸውን የከተማው ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ገልፆልኛል። የመኝታ ክፍሎችን ያጡ እንግዶች አቅራቢያ ባሉት አዘዞ እና ባህርዳር ከተሞች አርፈዋል።

የጥምቀት በዓል እየሱስ ክርስቶስ ከተጠመቀበት ከዮርዳኖስ ወንዝ /ፈለገ ዮርዳኖስ/ ጀምሮ በኢትዮጵያው ጐንደር ፋሲለደስ ድረስ ለዘመናት እየደመቀ መጥቷል። በአሜሪካ የኮርኔል ዩኒቨርሲቲ የአፍሪካ ታሪክ መምህር የሆኑት ፕ/ር አየለ በከሬ እዚህ አዲስ አበባ መጥተው የሰጡኝ መግለጫ የጐንደር ታሪክ፤ ጥምቀት፤ 44 ታቦታት ታሪክና የኦርቶዶክስ አማኒያን ማዕከል መሆኗን በአሁኑ ወቅት አለም በሰፊው አውቆታል ብለውኛል። እንደ ፕሮፌሰር አየለ ገለፃ፤ Wonders of the African World የተሰኘው የፕሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ ዶክመንተሪ ፊልም አፍሪካን ከጐንደር ጀምሮ የቀድሞ ስልጣኔዋን ስለሚያሳይ ዝናዋ እየናኘ መምጣቱን አውግተውኛል። ስለዚህ ዛሬ ዛሬ የጥምቀት በዓል ሲጠራ ኢትዮጵያ ደምቃ የምትታይበት ቀን እየሆነ መጥቷል። መልካም በዓል።  

Page 1 of 19

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us