You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (240)

 

በጥበቡ በለጠ

Artመስከረም ወር በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ትልቅ ክስተት ያለው የወራቶች ሁሉ አስገራሚ ወር ነው። ይህ የሆነበትም ምክንያት መስከረም ሁለት ቀን 1967 ዓ.ም አብዮት በኢትዮጵያ ምድር ላይ ፈነዳ። አብዮቱ ሲፈነዳ ኢትዮጵያ ከሦስት ሺ ዓመታት በላይ ጠብቃ ያኖረችው የንጉሣዊ አስተዳደር ተገረሠሠ። በተለይ ደግሞ የሰለሞናዊው ስርወ መንግሥት ወራሽ የሚባሉት ቀዳሚዊ ኃይለሥላሴ ኢትዮጵያን ለ44 ዓመታት ከመሩ በኋላ ሲወርድ ሲወራረድ የኖረው አስተዳደር ተገረሠሠ። ወታደሮች በመፈንቅለ መንግስት የአዛውንቱን የግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ሥርዓት ጥለው ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር ደርግ መሠረቱ። “ስዩመ እግዚአብሔር” ወይም በእግዚአብሔር የተሾሙ እየተባሉ የሚነገርላቸው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴም ከቤተሰቦቻቸውና ከባለስልጣኖቻቸው ጋር ሆነው ወደ እስር ቤት ተወረወሩ። ደርግ የ82 ዓመት አዛውንት አሰረ እየተባለም በወቅቱ በነበሩ የውጭ አገር መገናኛ ብዙሃን ተዘገበ።

ኢትዮጵያ የማይታመን ነገር እየታየባት እንደሆነ ይወራ ነበር። በሕዝቡ ለረጅም ዓመታት እንደ ንጉስ ብቻ ሳይሆን መለኮታዊ ኃይል አላቸው እየተባለ የሚታመንባቸውን ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን የሚጥልና የሚያስር ጉልበት ከቶስ ከየት ተገኘ እየተባለ ግራ የገባቸውም ነበሩ።

ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በዘመን ስልጣናቸው የኤሌ ተግባራት ባለቤት ሆነው ስለቆዩ በእጅጉ ይከበሩ እና ይፈሩ ነበር። ከአፄ ምኒልክ ሞት በኋላ ስልጣን ወደ ልጅ እያሱ ከመጣ ጀምሮ ከዚያም ወደ ንግስተ ነገስታት ዘውዲቱ መጥቶ በመጨረሻም ራስ ተፈሪ ወይም ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘንድ እስከሚደርስ ድረስ የነበረው የቤተ-መንግስት ሽኩቻ እና ትግል አሸንፈው ንጉስ የመባላቸው ጉዞ በራሱ አስደናቂ ነበር።

ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በ1923 ዓ.ም ኢትዮጵያን ሙሉ በሙሉ  የማስተዳደሩን ሥራ ከተረከቡ በኋላ ሀገሪቱን ወደ ዘመናዊ ጉዞ ለመውሰድ መጣራቸውን ታሪካቸውን የፃፉ ደራሲያን ይገልጻሉ።

አፄ ኃይለሥላሴ በአዲሱ የአመራር ጎዳናቸው ፓርላሜንት በዘመናዊ መልክ ለማቋቋም ብርቱ ጥረት አድርገዋል። የመጀመሪያውን የኢትዮጵያ ሕገ-መንግስት አፅፈው አጸድቀዋል።

በነዚህና በመሣሰሉት ጉዞ ውስጥ እያሉ ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ወረረች። ሀገሪቱ አስከፊ መቀመቅ ውስጥ ገባች። ከሰማይ ላይ የመርዝ ጋዝ በአውሮፕላን ይጣልባት ጀመር። ፋሽስቶች ያለ የሌለ ሃይላቸውን አደራጅተው ጥንታዊቷን የነፃነት አገር ወረሩ። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴም ከካቢኔዎቻቸው ጋር መክረው ለዲፕሎማሲ ትግል ከኢትዮጵያ ወጥተው ወደ እንግሊዝ ተጓዙ። ስደተኛ የኢትዮጵያ ንጉስ ሆኑ።

ታዲያ በስደት ዘመናቸው ውስጥ ሆነው የማይታመን አስገራሚ የዲፕሎማሲያዊ ትግል አደረጉ። ከወደ እንግሊዝ ሲልቪያ ፓንክረስት የምትሰኝ የምንግዜም የኢትዮጵያ ወዳጅ አፈሩ። ከሲልቪያ ፓንክረስት እና ከሌሎች ኢትዮጵያዊያን ጋር ሆነው የእንግሊዝንና የመላው አለም ኃያል መንግስታት ለማሳመን ብርቱ ትግል አደረጉ።

ዛሬ የተባበሩት መንግስታት እየተባለ በሚጠራውና በወቅቱ ሊግ ኦፍ ኔሽን በሚባለው ስብሰባ ላይ ተገኝተው አለምን ያስደመመ ንግግር አደረጉ። ንግግራቸውም ወዲያው ተተርጉሞ በአለም ተሰራጨ። ለንግግራቸው ርዕስ የተሰጠው እግዚአብሔርና ታሪክ ፍርዳችሁን ሲያስታውሱት ይኖራሉ የሚል። God and history will remember your jejment በዚሁ ንግግራቸው ያሳሰቡት ፋሽስቶች ኢትዮጵያን ወርረው ህዝቧን በግፍ እየጨረሱት ስለሆነ ዓለም ተባብሮ ኢትዮጵያን ነጻ እንዲያወጣ ነው። ካለበለዚያ ትልቁ አሳ ትንሹን ይዋጠው የምትሉ ከሆነ ነግ በራሳችሁ ሲደርስ ታዩታላችሁ ብለው ቀዳማዊ ኃይለስላሴ በሊግ ኦፍ ኔሽን ስብሰባ ላይ ትንቢት ተናገሩ ተብሎ እስከ ዛሬ ይወሳል። ምክንያቱም አዶልፍ ሂትለር ተነስቶ 6 ሚሊዮን አይሁዳዊያንን ሲፈጅ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የተናገሩት ትንቢት ነው ተብሎም በብዙ ሰዎች ዘንድ ይታመናል። በዚህ ምክንያት አለማቀፋዊ ተቀባይነታቸው የአለምን መሪዎች ትኩረሰት ሳበ።

ቀዳማዊ ኃይለስላሴ የእንግሊዝን መንግስት አሳምነው ከጎናቸው አቁመው በውድ አርበኞቻቸው መስዋዕትነት ፋሽስት ኢጣሊያን ከኢትዮጵያ ምድር በድል አባረሩ። ከ5 ዓመታት የውጭ አገር ስደታቸው ተመልሰውም ሚያዚያ 27 ቀን 1933 ዓ.ም ወደ ዙፋናቸው ተመለሱ። ከዚያም በጦርነት የወደመችውን አገራቸውን መልሶ የማቆም ስራ ውስጥ ገቡ።

በተለይ በትምህርቱ ዘርፍ ከፍተኛ ትኩረት በመስጠት የኢትዮጵያ ልጆች በጥራት እንዲማሩ በር ከፈቱ። አያሌዎች በየሀገራቱ እየሄዱ እንዲማሩ አደረጉ። የተማረ የሰው ኃይል ለማፍራት ያደረጉትን ብርቱ ትግል ብዙዎች ጽፈውላቸዋል።

በተለይ ደግሞ የካሪቢያን ምድሯን፣ የጀማይካዊያኑን መዲና ኪንግ እስተገን ከረገጡበት ሰዓት ጀምሮ የጃንሆይ ታሪክ በከፍተኛ ሁኔታ ተቀየረ። በጃማይካዊያን ዘንድ መሲህ ተደርገው ተቆጠሩ። ምድራዊ ሰው ብቻም አይደሉም ብለው አመኑባቸው። በዚህም የራስ ተፈሪያዊያን እምነት በአለም ላይ ተስፋፋ። የሬጌ ሙዚቃ ስልቱ ሁሉ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ከፍ አድርጎ መጥራት ሆነ።

በአለም ላይ ግዙፍ እንደሆኑ የሚነገርላቸው እንደ ኦክስፎርድ እና ሀርቫርድን የመሣሠሉ 20 ዩኒቨርስቲዎች በልዩ ልዩ ጊዜ ለቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የክብር ዶክተሬት ድግሪ ሰጧቸው። ንጉሠ ገናና ሆነው ሆነው ወጡ።

በቻይና በኮሪያ ባደረጉት ጉብኝት በመቶ ሺ የሚቆጠር ሕዝብ እየወጣ ሊያያቸው ጎዳናውን ማጥለቅለቅ ጀመረ። በአሜሪካና በእንግሊዝ ዘንድ ደግሞ ክብራቸው ገዝፎ ወጣ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በዘመነ አገዛዛቸው ኢትዮጵያ በኪነ-ጥበብ አለም፤ ኢትዮጵያ በስፖርቱ አለም፣ ኢትዮጵያ በሚሊቴሪውና በትምህርቱ አለም ቀደም ሲል ከነበረችበት ሁኔታ በእጅጉ ከፍ ከፍ ብላ የታየችበት እንደሆነ ብዙዎች ጽፈዋል።

ታዲያ ምን ያደርጋል ሁሉም ነገር እንደነበር አይሆንም። በአስተዳደር ዘመን የተፈፀሙ አንዳንድ ስህተቶች ሳይታረሙ ማደግ ጀመሩ። የታላቁ ጀግና የበላይ ዘለቀ በስቅላት መቀጣት፣ እነ ጀነራል መንግሥቱ ንዋይ እና ገርማሜ ንዋይ የሞከሩትን መፈንቅለ መንግሥት ተመርኩዞ አስተዳደራዊ ለውጥ ማምጣት አለመቻል፣ የመሬት ላራሹ ትውልድ እየገነነ መምጣት እና በ1965 ዓ.ም የተከሰተው የሰሜን ኢትዮጵያ የድርቅ አደጋ ተከተለና ወትሮም ሲቀጣጠል የነበረው የለውት ፍላጎት ፍም ተከማቸ እና አብዮት ፈነደ። የነበረው እንዳልነበረ ሆነ። አብዮት ፍንዳታው በመዝሙሮች ተቀጣጠለ። መሬት ላረሹ ታወጀ። መፈክር ማሰማት የወቅቱ ፋሽን ሆኖ ብቅ አለ።

Art2መስከረም ሁለት ቀን 1967 ዓ.ም ሐሙስ ዕለት፣ ንጉሡ ፊት ቀርበው የሚያስረዱ በሻለቃ ደበላ ዲንሣ መሪነት ከመለዮ ለባሹ የተውጣጡ አባላት ተመረጡ። የተመረጠው ቡድንም ለሦስት ሰዓት ሩብ ጉዳይ ሲሆን ወደ ኢዮቤልዩ ቤተ-መንግስት አመራ። ቡድኑ ቤተ-መንግስት ደርሶበ በመኖሪያ ቤታቸው በሚገኘው ሳሎን ንጉሡ ከመኝታ ቤታቸው ተጠርተው እስኪመቱ ድረስ ሲጠባበቅ ቆየ። የንጉሡን ከሥልጣን መውረድ እማኝ እንዲሆኑ ተብለው ቀደም ሲል ተነግሯቸው የነበሩት ልኡል ራስ እምሩ ኃይለሥላሴም በቦታው ተገኙ። ከዚያም ሻለቃ ደበላ ዲንሣ ሰላምታ ሰጥተው ከደርግ የተሰጣቸውን ፅሁፍ ማንበብ ጀመሩ። ጽሁፉም እንዲህ ይላል፡-

        -    ምንም እንኳን በኢትዮጵያ ታሪክ ለረጅም ጊዜ የኖረውን ዘውድ ሕዝቡ በቅን ልቦና የአንድነት ምልክት ነው ብሎ የሚያምንበት ቢሆንም ከ50 ዓመት በላይ ከአልጋ ወራሽነት ጀምረው ሀገሪቱን ሲመሩ ከሕዝብ የተሰጥዎትን ክብር ሥልጣን አለአግባብ በልዩ ልዩ ጊዜ ለራስዎና በአካባቢዋ ለሚገኙት ቤተሰብዎችዎና ለግል አሽከርዎችዎ ጥቅም በማዋል ሀገሪቱን አሁን ካለችበት ችግር ላይ እንድትወድቅ ከማድረግዎም በላይ ዕድሜዎ ከ82 ዓመት በላይ በመሆኑ በአካልዎም ሆነ በአእምሮዎ በመድከምዎም ከእንግዲህ ወዲህ ይህን ከፍተኛ ኃላፊነት ሊሸከሙ አይችሉም” የሚል ፅሁፍ ሻለቃ ደበላ ዲንሣ አነበቡ።

ከዚያም ጃንሆይ እንዲህ አሉ፡-

“ያላችሁትን በጥሞና አዳምጠናችኋል። ለአገር በጎ አስባችሁ ከተነሳችሁ የአገርን ጥቅም ከራስ ጥቅም ማስቀደም አይቻልም። እኛ እስከ ዛሬ አገራችንን እና ህዝባችንን አቅማችን በፈቀደውና በምንችለው ሁሉ አገልግለናል። አሁን ተራው የኛ ነው ካላችሁ ኢትዮጵያን ጠብቁ።” (ሲሉ መለሱ)

 

በመጨረሻም ሻለቃ ደበላ ዲንሳ እንዲህ አሉ፡-

“ለግርማዊነትዎ ደህንነት ሲባል ሌላ ቦታ የተዘጋጀ ስለሆነ ወደ ተዘጋጀልዎት ስፍራ እንድንሄድ እጠይቃለሁ” በማለት የ82 ዓመት አዛውንት ንጉስ በቮልስ ዋገን መኪና ይዘው ከቤተ-መንግስት ወጡ።

እኚህ ታላቅ ንጉስ ከዚያ በኋላ በእስር ማቅቀው በአሰቃቂ ሁነታ ተገለው ተቀብረዋል። ጃንሆይ ማን ገደላቸው? ግድያው ምን ይመስል ነበር? በአልጋ ወራሽነት ኢትዮጵያን ለ14 ዓመታት ያገለገሉት፣ በንጉሠ ነገስታትነት ለ44 ዓመታት ኢትዮጵያን የመሯት ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በታሪክ ውስጥ አይረሱም። 

 

የአፄ ኃይለሥላሴ ግድያ

ውድ የሰንደቅ ጋዜጣ አንባቢዎቼ፣ ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት፤ ኢትዮጵያዊ ስንክሳር ኢትዮጵያን ለ14 ዓመታት በአልጋወራሽነት ለ44 ዓመታት በንጉሠ ነገስታትነት መርተው በኋላም መስከረም ሁለት ቀን 1967 ዓ.ም በወታደሮች መፈንቅለ መንግስት ለእስር በኋላም ለአሠቃቂ ሞት ስለተዳረጉት ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ማን ገደላቸው በሚለው ርዕሠ ጉዳይ ላይ ጥቂት ቆይታ እንድናደርግ ነው።

-         -    -

      

ኢትዮጵያ እስከ 1967 ዓ.ም ድረስ የምትመራው በንጉሣዊ አስተዳደር ነበር። የኢትዮጵያ ነገስታት የዘርና የደም ተዋረዳቸው የሚቆጠረው ከእስራኤሉ ንጉስ ሰለሞን ዘንድ ነበር። ይህ ሥርዓት ለ3 ሺህ ዓመታት ቀጥሎ ነበር። ነገር ግን መስከረም ሁለት ቀን 1967 ዓ.ም ይህ የታሪክ ሰንሰለት ተቆረጠ። በወቅቱ የመጨረሻው ንጉስ የነበሩት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በ82 ዓመታቸው መፈንቅለ መንግስት ተደርጐባቸው ከነ መላው ቤተሰቦቻቸውና ሚኒስትሮቻቸው ብሎም ከባለስልጣኖቻቸው ጋር ወደ እስር ቤት  ታጐሩ።

ለረጅም ዓመታት በአፍሪካ፣ በጥቁር ዓለምና በልዩ ልዩ ታላላቅ መንግስታት ፊት ክብር አግኝተው የነበሩት ንጉስ በሀገራቸው ልጆች አማካይነት ታሰሩ። እስር ቤት ሳሉም እጅግ ለክብራቸው በማይመጥን ሁኔታ ውስጥ ይሰቃዩ እንደነበር ታሪክ ፀሐፊዎቻቸው ያወሳሉ።

ቀጥሎም እኚህ ባለ ብዙ ዝና የነበሩ ንጉስ መገደላቸው መሞታቸው ተነገረ። በወቅቱ ጉዳዩ እጅግ አስደንጋጭ ነበር። የ82 ዓመት አዛውንትን፣ ንጉስን የሚገድለው ማን ነው? ተባለ። ጃንሆይን ማን ገደላቸው? እንዴትስ ሞቱ? ይህ ጥያቄ ላለፉት በርካታ ዓመታት ሲያነጋግር ቆይቷል።

በጃንሆይ የመጨረሻ የሕይወት እስትንፋስ ላይ ተመርኩዘው አያሌ ደራሲያን ልዩ ልዩ ሃሳቦችን የያዙ አመለካከቶችን ሲያንፀባርቁ ቆይተዋል። የልቦለድ ድርሰት የፃፉም ደራሲያን አሉ። አንዳንድ ደራሲያን የደርግ ሰዎች በትራስ አፍነዋቸው ነው የገደሏቸው ብለው ፅፈዋል። ሌሎች ደግሞ ግድያውን ከቀድሞው ፕሬዝደንት አሁን ሐራሬ ዚምቧቡዬ ከሚገኙት ከ/ኮል መንግስቱ ኃይለማርያም እንደፈፀሙት ወይም እንዳስፈፀሙት የፃፉ አሉ። ሌሎች ደግሞ ልቦለዳዊ ቀለም ሰጥተውት ጃንሆይ አልሞቱም ከእስር ቤቱ እንዲወጡ ተደርጓል ብለው የደህንነት መዋቅር ዘርግተው የፃፉ ደራሲያን አሉ። ከዚህ ሌላ ደግሞ በተለይ በንጉስ ኃይለሥላሴ የሚያምኑቱ ጃማይካዊያን ወይም ራስ ተፈሪያዊያን፣ ጃንሆይ አይሞቱም አርገዋል ብለው ያምናሉ። ሞታቸውን አይቀበሉትም።

እነዚህ ሁሉ አስተሳሰቦች ባሉበት ሁኔታ በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመን ከጐንደር ጠቅላይ ግዛት የፓርላማ አባል የነበሩት የሕግ ባለሙያው አቶ በሪሁን ከበደ በ1993 ዓ.ም 1333 ገፅ ያለው፣ የአፄ ኃይለሥላሴ ታሪክ የተሰኘ ግዙፍ መፅሐፍ አሳተሙ። መፅሐፉ ስለ ንጉሡ ታሪክ ከመጀመሪያው እስከ መጨረሻው ድረስ በብዙ የታሪክ ማስረጃዎች ተሰንዶ የተዘጋጀ ነው። ታዲያ በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የጃንሆይ አሟሟት እና አገዳደል እንዴት እንደነበር ደራሲው እማኞችን በመጥቀስ አደራጅተው ፅፈዋል።

አቶ በሪሁን ከበደ በፃፉት የአፄ ኃይለስላሴ ታሪክ የተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ ስለ ንጉሡ ግድያ አስመልክቶ የተፃፈው የሚከተለውን ይመስላል።

Art3ጃንሆይ ከመስከረም 2 ቀን 1967 ዓ.ም ጀምሮ ወደ ታላቁ ቤተ-መንግስት እስከተዘዋወሩበት እስከ ጥቅምት 15 ቀን 1967 ዓ.ም ድረስ ልጃቸው ልዕልት ተናኘወርቅ አብረዋቸው እንዲውሉና እንዲያድሩ ስለተፈቀደላቸው አንዲት ፍራሽ እንድትገባ ተፈቀደላቸው። ከወለል ላይ እያነጠፉ ሲተኙ ሰንብተዋል። ወደ ታላቁ ቤተ-መንግስት ተዛውረው እንዲታሰሩ ከተደረገ በኋላ ግን ልዕልቲቱ አብረው ወደዚያ እንዲሄዱ አልተፈቀደላቸውም።

ጃንሆይ ወደታሰሩበት ቤት መጥተው ከታሰሩበት ጊዜ ጀምሮ እስከ ዕለተ ሞታቸው ድረስ ሳይለዩዋቸው ምግባቸውን እያቀረቡ፣ አልጋቸውን እያነጠፉ፣ ልብሳቸውን እያጠቡ፣ ቤቱን እያፀዱ አብረዋቸው እያደሩ ያገለግሏቸው የነበሩ ሁለት አስገራሚ ሰዎች ነበሩ፤ እነርሱም፡- 1ኛ - ወሠኔ አማረ

                        2ኛ - እሸቱ ተክለማርያም የሚባሉ ናቸው። እነዚህ ሰዎች የጃንሆይ የእስር ቤት አገልጋዮች ነበሩ። የክፉ ቀን ተገኖች።

ታዲያ አንድ ቀን ማለትም ጃንሆይ በታሠሩ በ11 ወር ከ20 ቀን ነሐሴ 20 ቀን 1967 ዓ.ም ከምሽቱ 3 ሰዓት ሲሆን፤ 1ኛ - ኮ/ል ዳንኤል አስፋው

                          2ኛ - ኮ/ል እንዳለ ገላ

                          3ኛ - ሻለቃ የጐራው ከበደ የሚባሉ የደርግ ሰዎች መጡ።

የጃንሆይን ጠባቂዎች አልጋችሁን ይዛችሁ ውጡ አሏቸው። ጠባቂዎቹም ወደ ጃንሆይ ዘንድ ቀርበው የተነገራቸውን ትዕዛዝ ለእሳቸው ተናገሩ። ጃንሆይም የሰጧቸው መልስ፤ ቤቱ ጠቧቸው ከሆነ ወደፊት በሰፊው አሠርተን እናስረክባችኋለን ብላችሁ ንገሯቸው ካሉ በኋላ መስኮቱን ከፍተው - ጌታዬ በእውነት ኢትዮጵያን ያላገለገልኩ ከሆነ ፍርድህን ስጥ - ብለው እንባቸውን ወደ ባዕታ ቤተ-ክርስትያን ትይዩ ሆነው አፈሰሱ - በማለት ጠባቂዎቻቸው እማኝነታቸውን ሠጥተዋል።

ቀጥሎም ጠባቂዎቻቸው ከጃንሆይ ክፍል ወጡ። ከዚያም ሦስቱ የደርግ ሰዎች ጃንሆይ ወዳሉበት ክፍል ገቡ። በሩንም ዘጉት። 45 ደቂቃዎች ቆይተው ወጡ። ጠባቂዎቻቸው ወሠኔ አማረ እና እሸቱ ተ/ማርያም ከቤቱ ታዛ ተጠግተው አልጋቸውን ዘርግተው ከውጭ አድረው ነበር። ጃንሆይ ሁልግዜ በጥዋት እየተነሱ ፀሎት ማድረግ ልማዳቸው ስለሆነ እንደተለመደው በጠዋት ተነስተው ፀሎት ያደርጋሉ ብለው ቢጠብቋቸው ሳይነሱ ስለቀሩ ተጠራጥረው ደጃፉን ከፍተው ገቡ። ሲገቡ ጃንሆይ ይለብሱት በነበረው አንሶላ ተሸፍነው አገኟቸው። አንሶላውን ገልጠው ሲያዩዋቸው ሞተው አገኟቸው።

በምን አኳኋን እንደሞቱ ለማወቅ እሬሳቸውን አገላብጠው ለማየት ሲሞክሩ የነበሩትን ጠባቂዎቻቸውን የፀጥታ ሰዎች ገብተው አስወጧቸው። ከደጅ ሆነው ሲጠባበቁ ጧት አንድ ሰዓት ተኩል ሲሆን፤ መንግስቱ ኃይለማርያም እና አጥናፉ አባተ መጥተው የጃንሆይ አስክሬን ወዳለበት ክፍል ገብተው መሞታቸውን አረጋግጠው ሲወጡ፣ “ምነው አሟቸው ሰንብተው ነበር?” ብለው በማሾፍ ወሰኔ አማረ እና እሸቱ ተ/ማርያምን ጠይቀው ከነሱ የሚሰጣቸውን መልስ ሳያዳምጡ በፍጥነት ሄዱ።

የመፅሐፉ ደራሲ አቶ በሪሁን ከበደ ሲቀጥሉ እንዲህ አሉ፡-     

እነ ወሰኔ አማረ የመጨረሻውን ሁኔታ ሳናይ አንሔድም ብለው ከቤቱ ደጃፍ ላይ ተቀምጠው ዋሉ። ከቀኑ 11 ሰዓት ሲሆን እነዚያ ነሐሴ 20 ቀን 1967 ዓ.ም ማታ በሶስት ሰዓት መጥተው የነበሩት ኮ/ል ዳንኤል አስፋው፣ ኮ/ል እንዳለ ገላ፣ ሻለቃ የጎራው ከበደ ጥቂት ወታደሮች አስከትለው መጥተው አስክሬኑ ከነበረበት ቤት አውጥተው ይዘውት ሄዱ። ወሰኔ አማረና እሸቱ ተ/ማርያም የተቀበሩበትን ቦታ አላዩም ብለው ፅፈዋል።

የጃንሆይ አሟሟት በአቶ በሪሁን ከበደ ገለፃ ይህን ይመስላል። የተቀበሩበት እና የአቀባበሩ ትርኢት ደግሞ እጅግ ዘግናኝ ነው።

የደርግ መንግስት ጃንሆይን ጨምሮ 60 ታላላቅ ሚኒስትሮቻቸውን ሲገድል በሬዲዮ እንደ ታላቅ ጀብድ ተነገረ።

ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ኢትዮጵያን ለ44 ዓመታት በንጉሠ ነገስትነት ሲመሩ ብዙ ውጣ ውረዶችን አሳልፈዋል። የኢጣሊያን ፋሽስቶች ከኢትዮጵያ ምድር በድል ካሸነፉ በኋላ በ1933 ዓ.ም ረጅም ንግግር አድርገዋል።

  

በጥበቡ በለጠ

 

ከበደች ተክለአብ 11 ዓመታትን በሶማሊያ እስር ቤቶች ማቅቃለች፡፡ እስር ቤቱ ወጣትነቴን በልቶታል ትላለች፡፡ ግን ከ11 አመታት እስር በኋላ ተምራ ሃዋርድ ዩኒቨርሲቲ ገብታ ተመርቃ፣ ከፍተኛ ውጤት በማምጣት እዛው ዩኒቨርሲቲው ውስጥ መምህርት ሆነች፡፡ ከአፍሪካ ዘመናዊ ሰአሊያን ምድብ ውስጥ ተቀመጠች፡፡ ድንቄዬ ጥበበኛ፡፡

 

 

ከበደች ተ/አብ የተወለደቺው እዚሁ አዲስ አበባችን በ1948 ዓ.ም ነው፡፡ የአንደኛ እና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቷንም የተከታተለቺው እዚሁ አዲስ አበባ ነው፡፡ በቀድሞው ልዑል ወሰን ሠገድ እና በልዑል መኰንን የሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት፤ ከዚያም በ1966 ዓ.ም ዛሬ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ስር በሆነው በስነ-ጥበብ ት/ቤት የስዕል ትምህርት መማር ጀመረች፡፡ ታዲያ በዚህ ወቅት ወጣቶች በወቅቱ የፖለቲካ እንቅስቃሴ ውስጥ ተሳትፎ ስለነበራቸው እርሷም የደርግን ስርዓት በመቃወም ቀንደኛ የኢ.ህ.አ.ፓ. አባል ሆነች፡፡ በተለይ በ1967 እና 68 ዓ.ም. በቀይ ሽብር አማካይነት ግድያው በከተማው ውስጥ እያየለ መጣ፡፡ ለእርሷም ህይወት ጉዳዩ እጅግ አስጊ ሆነ፡፡ እናም አዲስ አበባን ለቃ መውጣት ግድ ሆነባት፡፡ በ1969 ዓ.ም. ከወንድሟ ጋር በመሆን ወደ ሐረር ጠፋች፡፡ እዚያም ነገሮች እጅግ መጥፎ ሁኔታ ላይ ስለነበሩ ወደ ጅቡቲ በእግሯ መጓዝ ትጀምራለች፡፡ በዚህ ወቅት ነው በህይወት ዘመኗ ሁሉ የማትረሳው ስቃይ ውስጥ የገባቺው፡፡ ከበደች ኢትዮጵያን ሊወሩ ባሰፈሰፉ የሶማሊያ ወታደሮች እጅ ወደቀች፡፡ ያቺ ለጋ ለግላጋ የ21 ዓመት ወጣት በአረመኔዎች ቁጥጥር ስር ዋለች፡፡

 

እጅግ ጨካኝ የሆኑት እነዚህ ወራሪዎች መጀመሪያ በደቡብ ሶማሊያ ወደምትገኘው እስር ቤት ወደ መንዴራ ወሰዷት፡፡ እዚያም የተወሰነ ጊዜ በስቃይ ካሳለፈች በኋላ እጅግ መከራዋ ወደበዛበት ሀዋይ እስር ቤት አዛወሯት፡፡ ወጣቷ ከበደች በርካታ ኢትዮጵያዊያን“ ኢትዮጵያዊያት የታሰሩበትን ይሄን እስር ቤት ስትቀላቀል ምድር ላይ ያለ ዘግናኝ ድርጊት ሁሉ የነበረበት እንደሆነ ታስታውሳለች፡፡ ለምሳሌ በዚህ እስር ቤት መኝታ በፈረቃ ነው፡፡ ሰው በፈለገው ጊዜ መተኛት አይችልም፡፡ ምክንያቱም እስር ቤቱ እጅግ መርዘኛ በሆኑ እባቦችና ጊንጦች እንዲሁም በሌሎች እንስሳት የተከበበ ስለሆነ አንዱ ሲተኛ ሌላው እነዚህን እንስሳት እየጠበቀ ይከላከላል፡፡ የምድር ሲኦል፡፡ እንደገና ደግሞ ሀይለኛ የምግብ እጦት ነበር፡፡ ብዙ ጓደኞቿ በምግብ እጦት አጠገቧ ወድቀዋል፡፡ ሞተዋል፡፡ ከነገ ዛሬ የእርሷም ዕጣ ፈንታ ይህ እንደሆነ ብትጠብቅም፤ ግን ደግሞ ተስፋ ታደርጋለች፡፡ አንድም ተስፋ እንኳን ባይኖር፤

 

ሰቆቃው ብዙ ነው፡፡ እስረኞች ከባድ የሥራ ጫና ይደርስባቸው ነበር፡፡ እስከ ወገባቸው ድረስ የሚውጣቸው ውሃ ውስጥ እየገቡ የሩዝ እርሻ ላይ እንዲሠሩ ይገደዳሉ፡፡ ይሄ ደግሞ ምን ያህል ለሴቶች አስቸጋሪ እንደነበር ሁላችንም ልንገነዘበው እንችላለን፡፡ ብዙዎች በሽታ ላይ እየወደቁ ያልቁ ጀመር፡፡ በዚህ መሀል ከእስረኞቹ መካከል የህክምና ሙያ ያላቸው ሰው ተመረጡና እስረኞችን መንከባከብ ጀመሩ፡፡ እኚህ እስረኛ ሲስተር በላይነሽ ቦጋለ ይባላሉ፡፡ ከበደችም ምንም እንኳን ሰዓሊ ብትሆንም፤ የተማረች ስለነበረች የሲስተር በላይነሽ ረዳት ሆና ታሳሪዎችን ማገልገል ጀመረች፡፡

 

ይሄ አጋጣሚ ደግሞ አንድ ጥሩ ነገር ፈጠረላት፡፡ ለበሽተኞች መድሃኒት የሚታዘዝበት ወረቀትና ብዕር ማግኘት ቻለች፡፡ እናም በዚህ የመድሃኒት ማዘዣ ወረቀት ላይ በየጊዜው የሚመጡላትን የግጥም ሀሳቦች መፃፍ ጀመረች፡፡ ግጥሞቿ ለታሪክ እንዲኖሩ እድሉን አገኙ፡፡ እናም በርካታ ግጥሞችን እየፃፈች ለታሳሪ ጓደኞቿ ማታ ማታ ታነባለች፡፡ ህፃናት ታስተምራለች፡፡ ‹‹አይዟችሁ! ይሄ ቀን ያልፋል›› ትላለች፡፡ እንደገና ሰው ሲያልፍ ደግሞ ታያለች፡፡ ‹‹ይሄም ያልፋል›› ትላለች፡፡

 

ከበደች በዚህ የሲኦል ምሳሌ በሆነው በሀዋይ እስር ቤት 11 ዓመታት ከፍተኛ ስቃይ ደረሰባት፡፡ ግን መንፈሰ ጠንካራ ሆና ችግሮችን ሁሉ ብትቋቋምም ‹‹እስር ቤቱ የወጣትነት እድሜዬን በላው›› ትላለች፡፡

የ11 ዓመቱ መአት ሊያልቅ ሆነ፡፡ የኢትዮጵያ እና የሱማሊያ መንግሥታት የምርኮኞችና የእስረኞች ልውውጥ ሊያደርጉ ሆነ፡፡ በሀዋይ እስር ቤትም ወሬው ተሰማ፡፡ እነ ከበደች አብረዋቸው ታስረው ለነበሩትና በስቃዩ ምክንያት ህይወታቸውን ላጡት ጓደኞቻቸው አለቀሱ፡፡ ግን ውድ ጓዶቻችን ተረስታችሁም አትቀሩም አሉ፡፡ እናም በ1980 ዓ.ም. የመከራ ቀንበር ለ11 ዓመታት ከተሸከመቺበት ከመንዴራ እና ከሀዋይ እስር ቤት ወጥታ ወደ ትውልድ ሀገሯ መጣች፡፡ እዚህም የትግል አጋሮቿ አብዛኛዎቹ የሉም፡፡ ግማሹ ተገድሏል፤ ግማሹ ተሰዷል፤ ትውልዷ ባክኖ ቀረባት፡፡ ያ ሁሉ ወኔ የነበረው ወጣት የለም፡፡ ምን ሆኖ ይሆን አለች፡፡ ሀዋይ እስር ቤት ትውልዷን እንዳታየው፣ እንዳትቀርበው፣ እንዳታወራው እንዳትሰማው አድርጓታል፡፡ እነ እከሌ የት ሄዱ? ብዙ ጥያቄዎች መጡባት፡፡ አሳዛኝ መልሶች ስትሰማ ቆየች፡፡

 

የከበደች ህይወት ከዚህ በኋላ ምን ይሁን? ህይወት ትግል ናት፡፡ ከእስር ቤት በኋላም ትግል አለ፡፡ ኑሮ አለ፡፡ በኑሮዋ ደግሞ አንድም አስታዋሽ አጥተው በሱማሌ በረሃ ላይ እንደዋዛ ለወደቁት ወገኖቿ ሐውልት የሚሆን ነገር ማቆም አለባት፡፡ ሁለትም የነገዋ ከበደች ደግሞ ሰው መሆን አለባት፡፡ እናም በሁለቱም አቅጣጫ ተግባሯን ማከናወን ያዘች፡፡

 

የመጀመሪያ ሥራዋ አድርጋ የያዘቺው በእስር ቤት እያለች በመድሃኒት ማዘዣ ወረቀቶች ላይ የፃፈቻቸውን ግጥሞች ‹‹የት ነው?›› በሚል ርዕስ አሳትማ መፅሐፍ ማድረግን ነው፡፡ እነዚህ ግጥሞች በሙሉ የእስር ቤቱን ህይወት የሚገልፁ ከመሆናቸውም በላይ ለነዚያ ጓደኞቿ ትልቅ የማስታወሻ ሐውልቶች ሆነው አሉ፡፡ ገናም ይኖራሉ፡፡

 

 

ሁለተኛ ተግባሯ ደግሞ መጽሐፏን አሳትማ እንደጨረሰች በእስር ቤት የተበላውን የከበደችን ማንነት እንደገና መገንባት ሆነ፡፡ እናም ከስድስት ወር በኋላ ወደ ምድረ አሜሪካ ተጓዘች፡፡ እዚያም ከስነ-ጥበብ ት/ቤት ያቋረጠቺውን የወጣትነት ትምህርቷን ለመማር ሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ አመለከተች፡፡ ችሎታዋ ብቁ ስለሆነ በ1983 ዓ.ም. ሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ ገባች፡፡ በ1985 ዓ.ም. በስቱዲዮ አርት የመጀመያ ዲግሪዋን በከፍተኛ ማዕረግ ጨረሰች፡፡ እንደገና በ1989 ዓ.ም. በረቂቅ ስነ-ጥበብ /Masters of Fine Arts/ ከዚሁ ከሐዋርድ ዩኒቨርሲቲ የማስትሬት ዲግሪዋን በከፍተኛ ማዕረግ አግኝታለች፡፡ ከዚያም በአሜሪካ ሀገር ባሉት ዩኒቨርሲቲ­‹ ውስጥ ስዕልን ለማስተማር ተፈላጊ ከያኒ ሆነች፡፡ እናም በልዩ ልዩ ዩኒቨርሲቲ­‹ ውስጥ ካስተማረች በኋላ አሁን በሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የስዕል ጥበብ መምህርት ናት፡፡

 

የከበደች ስዕሎች በተለይም የሰውን ልጅ የመከራ እና የስቃይ ግዞትን በማዕከላዊ ጭብጥነት የሚያሳዩ ናቸው፡፡ ዘ-ባር እና ሼክል የተሰኙትም ስዕሎቿ ይህን የሰው ልጅ የመከራ ቀንበር የሚያሳዩ ናቸው፡፡ ይህም የሆነው ራሷ በቅርበት ካየቻቸው ሰቆቃዎች በመነሳት ነው፡፡ የስዕል ሃያሲውና የዲጂታል አርት ባለሙያው ፕሮፌሰር አቻምየለህ ደበላም በአንድ ወቅት እንደ ባለቅኔዋ ከበደች አብስትራክት የሚባለው የረቂቅ ስዕል አሳሳል ጥበብ ላይ ያዘነበለች ቢሆንም፤ የራሷ የሆኑ ወጥ /Original/ ፍልስፍናዎች አሏት፡፡

 

የከበደች ስዕሎች ዛሬ ከአፍሪካ ሰዓሊያን ምድብ ውስጥ በመግባት ለተለያዩ ዓውደ ርዕዮች በግንባር ቀደምትነት የሚመረጡ ሆነዋል፡፡ እነዚያን የእስር ቤት ግፎች በማስታወስ ወደፊትም በሰው ልጆች ላይ እንዲህ አይነት ድርጊቶች እንዳይፈፀሙ ያሳስባሉ ስራዎቿ፡፡

 

በተለይ ደግሞ የመንዴራውና የሀዋይ እስር ቤቱ ለጓደኞቿ ሞትና ግዞት መታሰቢያ እንዲሆን መጽሐፍ ጽፋ ያቆመችላቸው ሐውልት ውስጥ ያሉት ግጥሞች የሰውን ልጅ ስሜት በእንባ ያረጥቡታል፡፡ የተማሪ ቤት ጓደኛዬ ኪዳን ሙሉጌታም ስለዚህቺው ድንቅዬ የኪነ-ጥበብ ባለሙያ ጥናት መስራቷንም በዚሁ አጋጣሚ ላደንቅላት እወዳለሁ፡፡ ከበደች ‹‹የት ነው?›› በሚለው የግጥም መጽሐፏ ውስጥ 29 ግጥሞችን ጽፋለች፡፡

 

ይህች ድንቅዬ ኢትዮጵያዊት ከሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ በመቀጠል /University of Georgia/ በዚሁ በስዕል እውቀቷ እያስተማረች ነበር፡፡ አሁን ደግሞ ኩዊንስ ቦሮው በተሰኘ ዩኒቨርሲቲ ጥበብን ጣስተምራለች፡፡ በበርካታ አውደ ርዕዮች /ኤግዚቢሽኖች/ ስዕሎቿ ተመራጭ ናቸው፡፡ ዋሽንግተን ውስጥ ያለውን የኢትዮጵያን ኤምባሲ ከታዋቂው ሰዓሊ ከእስክንድር ቦጐሲያን ጋር ሆነው የአልሙኒየም ቅርፅ ሥራውን የሠሩት አብረው ነበር፡፡ ከበደች ‹‹እስክንድር ቦጐሲያን በሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ መምህሬ ነበር፡፡ ከዚያም በዚሁ በስዕል ጥበብ ጓደኛሞች ነበርን፡፡ እስክንድር ጥበብን የሚፈልግበትን፣ የሚያይበትን ዓይኑን ሰጥቶኛል፡፡ እኔም የሱን ሥራ ሳይሆን የምኮርጀው፣ ጥበብ እንዴት መታየት እንዳለባት ነው ከሱ የወሰድኩት›› በማለት እውነተኛ የእስክንድር ተማሪ መሆኗን ትናገራለች፡፡ በምድረ አሜሪካ ያሉ ሀያሲዎች ‹‹ለአፍሪካ ሴቶች በጽናቷ እና በጥንካሬዋ አርዓያ ናት›› ይሏታል ከበደችን፡፡ አንድ ቀን ደግሞ ወይ ባህል ሚኒስቴር፣ ወይ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፣ ወይ የጀርመን ባህል ተቋም፣ ወይ የሴቶች ማህበራት ወይ ሌላ ተቋም ጋብዘዋት ሀገሯ መጥታ እናወራት ይሆናል፡፡ መልካሙን ሁሉ ለእርሷ እና ለምትወዳት ኢትዮጵያ፡፡          

 

በጌጥዬ ያለው

‹የሴት ብልሀት፤ የጉንዳን ጉልበት ይስጥህ!› ይላሉ የድሮ አባቶች የሚወዱትን ሰው ሲመርቁ። የዘንድሮ አባቶች ምናልባት ‹የጎግል ዕውቀት፤ የግሬደር ጉልበት ይስጥህ!› ብንል ነው።  እርስዎ ተመራቂውን ቢሆኑ የትኛውን ይመርጣሉ? በዘንድሮ አባቶች መመረቅ ወይስ በድሮ አባቶች? ሴት ጭንቅ፤ ጥብብ ያለ ጊዜ መውጫ ቀዳዳ ሲፈለግ ብልሀት አታጣም። ‹የሴትን መላ አይጥ አይቆርጠውም› ሁሉ ይባላል ጎበዝ ብልሀተኛነቷን ለመግለፅ ሲፈለግ። ታድያ ይሄ ብልሀተኝነቷ እንደ ጎግል ከየቦታው ለቃቅማ ለችግር ቀን የሰበሰበቺው ሳይሆን በተፈጥሯዋ የታደለቺው ነው። ምንጩ ሁልጊዜም ከውስጧ ነው። አይነጥፍም። ጉንዳን ከነፍሳትነቱ አንፃር ሲለካ እጅግ ጉልበተኛ ነው። ይህ የጓደኛውን ሬሳ መሸከም በመቻሉ ተረጋግጧል። ሰዎች ሰው ሲሞትብን አንድን ሬሳ የምንሸከመው ቢያንስ አራት ሰዎች ሆነን ነው። ጉንዳኖች ግን ለየብቻቸው በቂ ናቸው።

ታድያ ይሄ ጉልበታማ አያሰኛቸውም? ስለሴት እንጂ ስለጉንዳን ማውራት የዚህ ፅሁፍ አላማ ስላልሆነ የጉንዳኑን ጉዳይ በዚህ አልፈዋለሁ። ዞሮ ዞሮ እንስቶች የምጡቅ አእምሮ ባለፀጎች መሆናቸውን አባባሉ ያሳብቃል። ሆኖም በአብዛኛው ሴቶች ማዳመቂያዎች፣ ውበቶች፣ ጌጣጌጦች እንጂ ምሁራን ተደርገው ሲታሰቡ አይስተዋልም። በየመድረኩ የዝግጅት ማዳመቂያ፣ በየማስታወቂያዎች የምርትና አገልግሎት ማሻሻጫ፣ በየመጠጥ ቤቶች የወንዶች መዝናኛ ሲሆኑ ይስተዋላል። ሴት ልጅ ከወንዶች ይበልጥ ምቾት አዳኝ ተደርጋም ትታሰባለች። ብዙ ሴቶች ጠረጴዛቸው ላይ ውሃን ጨምሮ የምቾት መጠበቂያ ቁሳቁሶች አይለዩዋቸውም። ተረከዙ ረዥም ጫማ በመጫማት፣ አጭር ቀሚስ በመልበስ፣ ሰውነትን የሚያጋልጡ ሌሎች ልብሶችን በመልበስ እና ፀጉርን፣ ጥፍርን፣ ፊትን. . . በተለያየ ፋሽን በመዋብ የምቾትን ጫፍ መንካት ነፍሳቸው ነው። በየሕንፃው ተንጠላጥሎ፣ አቀበት ወጥቶ፣ ቁልቁለት ወርዶ መሀንዲስ መሆን ደግሞ እርማቸው ነው። በተለይ በግንባታ አካባቢዎች መሰንበት ቀርቶ አንድ ቀን ማደር አይሆንላቸውም። ቢሮዎች አካባቢ በተረከዘ ሹል ጫማቸው ቆብ! ቀሽ፤ ቆብ! ቀሽ ማለት ግን እድሜያቸውን በአንድ አራተኛ የሚጨምርላቸው ይመስላቸዋል። ይሁን እንጂ ይህ የአብዛኞቹ ሴቶች ባሕሪ ቢሆንም በምህድስና ቀርቶ በውትድርናም በግንባር ቀደምነት የሚጠቀሱ ድሎት ለምኔ ያሉ ኢትዮጵያዊ ሴቶች መኖራቸውም እሙን ነው። ዝግጅት ክፍላችን ከአብዛኞቹ ሴቶች ከተለየች እንስት መሀንዲስ ጋር በአዲስ አበባ ተደጋጋሚ ቆይታዎችን አድርጓል።

መንገድ ወደ ምሕንድስና

በእናቷ ኢራናዊት፤ በአባቷ ደግሞ ኢትዮጵያዊት ነች። የተወለደቺው ጆርዳን፤ ከሶስት ወራት የጨቅላነት ዕድሜዋ ጀምሮ ያደገቺው ደግሞ ኢትዮጵያ፤ አዲስ አበባ ውስጥ ነው ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ። አባቷ በኢትዮጵያ አየር መንገድ ይሠሩ ሥለነበር በተለያዩ የዓለም ሀገራት ለመዘዋወር የሚያበቃ የነፃ ትኬት እድለኛ ነበረች። በዚህም ልዩ ልዩ ሀገራትን ጎበኘች። በአስደናቂ የምህንድስና ውጤቶች ላይ ተንሸራሸረቺባቸው። ስለምህንድስና ለማወቅ በር ከፈተላት። ከአንደኛ እስከ ስድስተኛ ክፍል በቦሌ የሕብረተሰብ ትምህርት ቤት፤ ቀጥሎ ደግሞ በታዋቂው ናዝሬት ትምህርት ቤት እስከ 12ኛ ክፍል ተማረች። ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፤ የአዲስ አበባ ቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩትንም ተቀላቀለች። ከአምስት ዓመታት የዩኒቨርሲቲ ቆይታ በኋላ በሲቪል ምህንድስና ከተመረቁ የዩኒቨርሲቲው ሶስት ሴት ተማሪዎች መካከል ሶፊያ አንዷ ነበረች።

 

 

የሐበሻዊቷ ምሕንድስና ፈረንጅ በሰለጠነባት ናሚቢያ

አፍሪካዊቷ ናሚቢያ በጀርመኖች ቀኝ ግዛት ሥር ነበረች። በዚህ የበሸቁት ደቡብ አፍሪካውያን ከጀርመን ጫማ ሥር ፈልቅቀው ሊያወጧት፤ ጀርመኖችን ሊያባርሩ ጦራቸውን መዝዘው ወደ ሀገሪቷ ገቡ። ሲያዩ ጎረቤታቸው ናሚቢያ በተፈጥሮ ሀብት የበለፀገች ነች። ጀርመኖችን የማበረር ወኔያቸው ይበልጥ ጨመረ። ስሜታቸው ገነፈለ። ዳግም እንዳይመለሱ አድርገውም በደማቸው ጠበል ረጭተው ሸኟቻው። ታድያ በሀገሪቱ በሰላማዊ መንገድ ጥረው ግረው የሚኖሩ በርካታ ነጮም ነበሩ። አሁንም አሉ። ሀገሪቱ ሰላም ሆነች። በመጠኑም ቢሆን እኩልነት ሰፈነ። በናሚቢያ ውስጥ ባዩት አልማዝ እና ዩራኒየም የጎመጁት ደቡብ አፍሪካውያን ግን በዚያው ቀሩ። ናሚቢያ ከጀርመን ጫማ ሥር ብትጣም ደቡብ አፍሪካ እንደገና በቦቲ ጫማዋ ውስጥ በካልሲ አፍና አስገባቻት። ናሚቢያ ከዓመታት በኋላ ቦቲ ጫማውን ቀድዳ ወጣች።

 

 

በዚህ ወቅት የኢንጂነር ሶፊያ ወላጅ አባት የሥራ ጉዳይ በናሚቢያ እንዲኖሩ ጋበዛቸው። ሶፊያም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሠራቺውን የዲግሪ ወረቀት ይዛ የናሚቢያን መሥሪያ ቤቶች ‹ቅጠሩኝ አብረን እንሥራ› አለች። በወቅቱ በሀገሪቱ የተማረ ሰው፤ ያውም የዲግሪ ባለማዕረግ ማግኘት ብርቅ ነው። የሀገሬው ሰዎች አልተማሩም ነበር። የቀለም ትምህርት በቀጥታ የሚያስፈልጋቸውን መሥሪያ ቤቶች ሁሉ የተቆጣጠሯቸው ፈረንጆች ነበሩ። ‹ሶፊያ በለጠ፤ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፤ ኢትዮጵያ› የሚል ፅሁፍ የሰፈረበት የሲቪል ምሕንድስና ዲግሪ የሐበሻዊት ሴት ፎቶ ግራፍ ተለጥፎበት በአንድ የናሚቢያ ሚንስቴር መሥሪያ ቤት ውስጥ ሲገኝ አጠራጣሪ ሆነ። ‹ኢትዮጵያ ማን ነች? የምን ዲግሪ ነው?› ተባለ።

ከዳይሬክተርነት ደረጃ ጀምሮ ወደ ታች መሥሪያ ቤቱን የተቆጣጠሩት ፈረንጆች ለጎሪጥ አይተው ዝም አላሉም። የሶፊያን የዲግሪ ወረቀት ለተጨማሪ ምርመራ ወደ እንግሊዝ ላኩት። ሶፊያ ከዚህ ምርመራ በኋላ ከሀገሪቱ የሥራና ትራንስፖርት ሚንስቴር ጋር የቅጥር ውል ተዋዋለች። በቃ! በሥራና ትራንስፖርት ሚንስቴር ውስጥ በረዳት መሀንዲስነት የሙያ መደብ በቋሚነት ተቀጠረች። ነገር ግን መሥሪያ ቤቱ አስደሳችና ሰላማዊ አልነበረም። የበላይነት እና የበታችነት ስሜቶች ወረውታል። ባለሙያዎች በሙያ ብቃታቸው፣ ልምዳቸው እና ክህሎታቸው ሳይሆን በዘራቸው፣ በቀለማቸው እና በፆታቸው ከፍ እና ዝቅ ብለውበታል። ይህ ሂደት ኢንጂነር ሶፊያ ላይ በሁለት መልኩ ዥልጥ ብትሩን ጣለባት። በምሕንድስና እውቀቷ ከሌሎች ብትልቅ እንጂ የማታንሰዋ ሶፊያ በነጭ የቅርብ አለቆቿ እና ባልደረቦቿ ዘንድ በሴትነቷ እና በሐበሻዊ ቀለሟ ምክንያት ዝቅ ተደረገች። አለቆቿ ከንቀታቸው የተነሳ ጥቃቅን ሥራዎችን ነበር የሚያዝዟት። ከተላላኪነት ፈቅ ያላለ ሥራ ያሠሯታል። የሥራ ቀኑን ሙሉ መረጃዎችን ወደ መረጃ ቋት ስታስገባ ትውላለች። ምክንያቱም አፍሪካዊት በዚያ ላይ ሴት ስለሆነች በአለቆቿ ዘንድ ለሌላ የምሕንድስና ሥራ አትመጥንም ተብሎ ይታሰባል።

 

 

በጣም የሚያስገርመው ደግሞ ወረቀት ላይ በሰፈረው የሙያ እርከን እንኳን ከእርሷ በታች ለሆኑ ነጭ ሰራተኞች የተሻለ እድልና ትኩረት መሰጠቱ ነው። ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ በዚህ ሁኔታ ልቧ እየበገነ፣ ደሟ እየገነፈለ፣ መላ ሰውነቷ በንዴት ርር ቅጥል እያለ ለስድስት ወራት ያህል ታገሰች። ከዚህ በኋላ ግን ፈረንጁ አለቃዋን አቤቱታና ወቀሴታ ልታሸክመው ተዘጋጀች። የኃሳቧ መንደርደሪያም አጭር ጥያቄ ነበር። ‹‹አለቃዬ ሆይ በሥርህ ላለን ሠራተኞች ቢሮ ስትመድብ መሥፈርትህ ምንድን ነው?›› አለቺው። ተከታዩን ጥያቄ ያላወቀው አለቃ ‹‹በሙያችሁ የደረጃ እርከን ነው የምለካው።›› ሲል መለሰ። ‹‹ታድያ ከእኔ የደረጃ ርከን በታች ላለ ፈረንጅ የቴክኒክ ባለሙያ ምን የመሰለ ቆንጆ ቢሮ ሰጥተህ፤ የደረጃ ርከኔ ከቴክኒክ ባለሙያው በላይ ለተፃፈው ረዳት መሀንዲሷ ከቤተ ሙከራ ክፍል አጠገብ የተወሸቀ፤ ከከብቶች በረት እምብዛም ያልተሻለ ቢሮ መሥጠትህ ለምን ይሆን?›› ተባለ።

ፈረንጁ አለቃ ለሁለተኛው ጥያቄ መልስ አላገኘም። ደነገጠ። የድፍረት አጠያየቋ ገረመው። ስሜቱ ተዘበራረቀ። ይህ ፈረንጅ ምናልባትም ‹አፍሪካውያን በዛፍ ጥላ ሥር ነው ያደጉት› የሚል በአውሮፓውያን ታሪክ ነጋሪዎች የተንሸዋረረ ተረታተረት ሰምቶ ይሆናል። ሳይቸግረው ከበረት የሚመሳሰል ቢሮ መስጠቱ ሶፊያ ከአክሱም፣ ከላሊበላ እና ከጎንደር አስደናቂ የግንባታ ባለታሪክ ሕብረተሰብ ውስጥ መፍለቋን አለማወቁ ይሆናል። የድፍረት አጠያየቋ ግን ፈረንጆች ከሚሠሩበት የሚመሳሰል ቢሮ እንዲሰጣት አስገደደው። ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ ደግሞ ከአዲሱ ቢሮዋ ገብታም ዝም አላለቺም። አሁንም የእኩልነት ጥያቄ አነሳች። ከሙያ ችሎታዋ ጋር የሚመጣጠን ሥራ እንዲሰጣት ጠየቀች። አፍ አውጥታ ‹‹ጎበዝ መሀንዲስ ነኝ። ለአብዛኞቹ ነጭ መሀንዲሶች ቶሎ ቶሎ የምታደርገውን የሙያ እርከን ማሻሻያ እኔም ላይ አድርገው እንጂ፤ ምን ነካህ!›› አለች።

 

 

አቶ አለቃ እዚ ላይ ጥሩ ምላሽ አልሰጠም። ሶፊያም በዚህ አልተበገረቺም። ጥያቄዋን ይዛ ወደ አለቃዋ አለቃ አመራች። ‹‹አምስት ዓመት ሙሉ በአነስተኛ ደሞዝ በረዳት መሀንዲስነት አገለገልኩ። በሙያ እርከን ከእኔ በታች ያሉ ነጭ ባልደረቦች የሙያ የደረጃ እድገት ሲያገኙ እኔ ግን ነጭ ስላልሆንኩ ባለሁበት አለሁ። የምንለካው ምንሕንድስናን በተሸከምንበት የአእምሮ ስፋታችን ልክ ነው ወይስ በቆዳ ቀለማችን? ወይስ በፆታች?›› አለች። የአለቃዋ አለቃ ጥቁር ነው። እየመራሁት ነው በሚለው መሥሪያ ቤቱ ውስጥ እንዲህ ዓይነት ሸፍጥ ሲሰራ አለማወቁ ገረመው። ለምን ቶሎ አልነገርሽኝም ነበር ሲል ተበሳጨ። ወድያኑ የኢንጂነር ሶፊያን አለቃ ወደ ቢሮው አስጠራው። አጭር ጥያቄ እና መልስ ተደረገ። ‹‹ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ ሥራዋን በአግባቡ እየሠራች ነው ወይ?›› አለው።

‹‹አዎ በትክክል እየሠራች ነው።›› አለ። ‹‹ልታሻሽላቸው የሚገቧት ጉዳዮች አሉ ወይ?›› ‹‹አይ የለም።›› ‹‹ታድያ ለሌሎች የደረጃ ዕድገት ስትሰጥ ለእርሷስ ለምን አልሰጠኃትም?›› አለው። አቶ አለቃ ቢቸግረው፤ የሚመልሰው ቢያጣ ‹‹አይ ወጣት ስለሆነች ባለችበት ትንሽ እንድትሠራ ጥሩ ይሆናል ብዬ ነው።›› ብሎ ተገላገለ። በሁኔታው የበሸቀው የበላይ አለቃ ግን ‹‹ከዛሬ ጀምሮ ቺፍ ኢንጂነር አድርጌያታለሁ›› ሲል ትዕዛዝ አስተላለፈ። ከዚያም ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ ሥራዋን እየቀጠለች ቀስ በቀስ ዛሬ በናሚቢያ መንገዶች ባለሥልጣን የመንገድ አስተዳድር ዘርፍ ሥራ አስኪያጅ ለመሆን በቃች። አሁንም የምትሠራው በዚሁ መሥሪያ ቤት፤ በዚሁ የሥራ ሓለፊነት ላይ ነው።

ሙስናን የመዋጋት ፍዳ

ውድ አንባቢያን ከዚህ ቀጥሎ ያለውን ጉዳይ ራሷ ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ ትተርክልናለች። በሕይዎቷ ውስጥ ያጋጠማትን እያጋጠማት ያለውን እውነተኛ ታሪክ በሚጣፍጥ ሀቀኛ አተራረኳ ታጫውተናለች። ከእኔ ጋር በታሪኩ የመጨረሻ ክፍል እንገናኛለን። 

 

 

. . . ይኸውልህ፤ በአንድ ወቅት የሀገሪቱ በጀት በየዘርፉ ተከፋፍሎ ሲመደብ የመንገድ ወጭ ጥናቶችም ይሠሩ ነበር። ጥገና የሚያስፈልጋቸውን መንገዶች የጉዳት መጠን እና ለመጠገን የሚያስፈልገውን የገንዘብ መጠን አጥንቼ አቀረብኩ። ምን ያህል መንገዶች ጥሩ ሁኔታ ላይ እንዳሉ። ምን ያህሉ አደጋ ላይ እንደሆኑ። ካላቸው ምጣኔ ኃብታዊ፣ ማህበራዊ እና ፖለቲካዊ ጥቅም ብሎም የጉዳት መጠን አንፃር የትኞቹ መንገዶች ቅድሚያ መጠገን እንዳለባቸው የናሚቢያ መንገዶችን አጥንቼ የጥናቱን ዝርዝር ጉዳይ በአግባቡ ጠርዤ ለአለቃየ ሰጠሁት። ይሄ ጥራዝ አስራ አንድ አመታት የደከምኩበት ቢሆንም ተጠናቆ ከገባ በኋላ ግን ወደ ተግባር ሳይገባ የአለቃየ ጠረንጴዛ ላይ ቁጭ ብሎ መንፈቅ ሞላው። ከዚያም ለምን ብየ ጠየቅሁ። አለቃየም ‹‹የአንቺ ጥናት ለአንድ መንገድ ጥገና  60 (ስልሳ) ሚሊዮን የናሚቢያ ዶላር ማውጣት አለብን ይላል። ኮንትራቱ ግን የወጣው 240 (ሁለት መቶ አርባ) ሚሊዮን ተብሎ ነው።

 

 

ስለዚህ ያቀረብሺውን ጥናት ተግባራዊ ማድረግ አልችልም።›› አለኝ። ስልሳ ሚሊዮን እንደሚበቃው ማስረጃዎችን እያቀረብኩ ላረጋግጥለት ሞከርኩ። በመጨረሻም ሀቁ እየገባው አልቀበልሽ ሲለኝ ያዘጋጀሁት ሰነድ አንድም ችግር እንደሌለበት ገባኝ። ይልቁንም እርሱና አንዳንድ ባልደረቦቹ ተደራጅተው ሙስና እየሠሩ እንደሆነ ገባኝ። ከሥራ ተቋራጩ ጋር ተመሳጥረው፤ ‹በአንተና በእኛ ይቅር እንጂ› ተባብለው መንገዱን ለመጠገን የሚያስፈልገው ስልሳ ሚሊዮን የናሚቢያ ዶላር ሳለ ሁለት መቶ አርባ የናሚቢያ ዶላር በማድረግ ሰነዱን ከተፈራረሙ በኋላ ቀሪውን መቶ ሰማንያ ሚሊዮን የናሚቢያ ዶላር ለየግል ኪሳቸው ሊከፋፈሉት እንደሆነ ከሁኔታቸው በግልፅ ተረዳሁ።

 

 

ከዚያም ቀጥታ ገንዘብ ወደ ሚመድበው የሀገሪቱ መንገዶች ፈንድ ፅህፈት ቤት አመራሁ። ጉዳዩን ነገርኳቸው። የፅህፈት ቤቱ የቦርድ አባላት የጥናት ወረቀቱን እንዳቀርብላቸው ጋበዙኝ። ለሁለት ሰዓታት ያህል አፍታትቼ አብራራሁላቸው። ሰዎቹ የሕዝብ ገንዘብ እየዘረፉ እንደሆነ አሳየኋቸው። ቀጥሎ ከገንዘብ ሚንስቴር መሥሪያ ቤት ጉዳዩን እንዳስረዳ ተጠራሁ። ለገንዘብ ሚንስቴር ሚንስትሩ አብራራሁለት። ሰነዶችን ዘርግፌ አሳየሁት። ሚንስትሩ ለመንገዶች ፈንድ ፅህፈት ቤት ደብዳቤ ፃፈ። ለካ እኔ ሳይገባኝ ሚንስትሩ እና አንዳንድ የመንገዶች ፈንድ ፅህፈት ቤት የቦርድ አባላት ከአለቃየ ጋር ተደራጅተው ሙስና ይሠሩ ኖሯል። ለካስ እሳት ላይ ተዘፍርቄ ነው እሳትን ሳማ የቆየሁት።

 

 

የገንዘብ ሚንስቴር ሚንስትሩ ዘርግፌ የሰጠሁትን ሰነዶች ጥርቅምቅም አድርጎ እንዲያሸሻቸው ለአለቃዬ መልሶ ሰጠው። አለቃዬ ደግሞ ተጫወተብኛ! ተባብረው ፍዳየን አበሉኝ። በነገር ማዕበል ታምሜ ሁለት ጊዜ ሆስፒታል ገባሁ። ቤተሰቤ ተረበሸ። ሰበብ ፈልገው የስነ ምግባር ጉድለት አለባት ብለው ከሥራ ገበታየ ሊያሰናብቱኝ ነገር ፈተሉ። ሴራ ጎነጎኑ። ሸረቡ። አንዷን ሀቅ በሺህ ቅጥፈቶች ተበተቧት። የሥራ ማሰናበቻ ደብዳቤ ሊሰጡኝ ተዘሰናድተው ቀጣዩን ማለዳ እየጠበቁ እያለ ምሽት ሶስት ሰዓት ላይ የቤቴ በር ተንኳኳ። እኔ ደግሞ አለቃየና አጋሮቹ ሊያጠቁኝ እቤ ይመጡ ይሆናል ብዬ ፈርቻለሁ።

 

ከባለቤቴ ጋር ወጥተን በሩን ስንከፍት ‹‹ከፕሬዚደንት ሳምኔውማ ቢሮ ነው የመጣሁት›› የተረጋጋ ሰውየ በተረጋጋ መንፈስ በፕሬዚደንት ፅህፈት ቤት ውስጥ የምጣኔ ኃብት ዘርፍ ሓላፊ መሆኑን የሚገልፅ መታወቂያ አያሳየኝ መሰለህ! ‹‹ፕሬዚደንቱ ጉዳይሽን ሰምተው ሂድና መርምር ብለውኝ ነው።›› ሲለኝ በል ና ግባ አልኩና ስሰበስባቸው የኖርኩትን ሰነዶች ሁሉ ወክውኬ አስነበብኩት። ኮንትራት ሲፈራረሙ፣ ዋጋ ያለአግባብ ሲያገዥፉ . . .  እየቀዳሁ የሰበሰብኳቸውን  ሰነዶች ሁሉ ሲያነብ በጣም ገረመው። 

 

 

ከዚያም ‹‹ፕሬዚዳንቱ ሊያዩሽ ይፈልጋሉ።›› አለኝ። መታወቂያውን ሳይ ያመንኩትን ሰውየ አሁን ጠረጠርኩት። ይሄ ነገር እውነት ነው ወይስ ሊጠልፉኝ ፈልገው ነው ብዬ እየተጨነቅሁ የሚሆነውን ለማየት እሺ አልኩ። በማለዳ የሥራ ማሰናበቻ ደብዳቤ ተዘጋጅቶ መሥሪያ ቤቴ ውስጥ እየጠበቀኝ፤ አለቃየ የእኔን በበሩ ማለፍ እየተጠባበቀ ሳለ እኔ በባለሥልጣን መኪና ከሀገሪቱ ፕሬዚደንት ጋር ልተዋወቅ ወደ ቤተ መንግስት ሄድኩ። በአጋጣሚ እኛ ስንደርስ ፕሬዚደንቱ የእርሻ ማሳቸውን ሊጎበኙ ወጥተው ስለነበር ጠበቅን። ምሳ ሰዓት ላይ ፕሬዚደንቱ መጡ ‹‹የምትነግርህ ጉዳይ አለ ተብየ ነው። ምንድነው የምትነግሪኝ? ለማኛውም ቅድሚያ ግን ምሳ እንብላ።›› አሉ። የምሳ ስነ ስርዓቱ ላይ በክብር ከእሳቸው ጎን እንድቀመጥ አደረጉ። ‹‹ይሄ የእኛ ምግብ ነው። እንጀራ አይደለም። እንደምትወጂው ተስፋ አደርጋለሁ።›› እያሉ እያጫወቱኝ በላን። እንጀራ እንደሚወዱም ነገሩኝ። ከዚያም ወደ እሳቸው ቢሮ ገባንና ጉዳዩን አንጠፍጥፌ አብራራሁላቸው። ሰነዶቹን አሳየኋቸው።

ወድያኑ ከፊቴ ላይ ለሚንስትሩ ስልክ ደወሉ። ሚንስትሩ ግን እየሰማሁት ጉዳዩን አላውቅም ብሎ ዋሸ። በመጨረሻም እንደዚህ ዓይነት የሙስና ጉዳዮችን የሚከታተል ተቋም በፕሬዚደንት ፅህፈት ቤቱ ሥር ተቋቋመ። የእኔ ጉዳይ በየመገናኛ ብዙኃኑ መነጋገሪያ ሆነ። ‹‹ፈርተን ትተነው እንጂ እኛም እናውቅ ነበር። አንቺ ደፋር ስለሆንሽ ነው ይሄን የተጋፈጥሽው›› የሚሉ ሰዎች በረከቱ። ሕዝቡ መንገገድ ላይ ሳይቀር እያቆመ አይዞሽ እያለ ያበረታታኝ ጀመር። ከገንዘብ ሚንስቴር ሚንስትሩ ጀምሮ ወደ ታችኛው የሥልጣን ያሉ ሙሰኞቹ ሁሉ እስከ ቅርብ አለቃየ ድረስ ከሥራቸው ተሰናበቱ። አባላቱ ተሰናብተው የመንገዶች ፈንድ ፅህፈት ቤት ቦርድ ፈረሰ። መሥሪያ ቤቱ ውስጥ አዲስ ሥራ አስፈፃሚ ተመደበልን። እኔም በሥራ መደቤ ቀጠልኩ።

 

የመንገድ ሀብት አስተዳድር ሥርዓት

የሴት ጭንቅላት የሚያበቅለው ዘንፋላ ፀጉርን ብቻ አለመሆኑን እና አፍሪካውያን ከነጮች እኩል መሆናቸውን ያስመሰከረቺው ኢንጂነር ሶፊያ በለጠ ከላይ የቀረበው ታሪኳን ስታጫውተኝ እንባ እየተናነቃት ነው። የደስታና የሀዘኔታ እንባ እፍን እፍን እያደረጋት ነው። የደረሰባት እንግልት ቢያስከፋትም በድል ስለተወጣቺው ደግሞ ተደስታለች። ፈገግታዋም የመደሰት አይሉት የመከፋት እንደ ሞናሊዛ ፈገግታ ግራ የተጋባው ግን ደግሞ የሚያምር ነበር። ኢንጂነሯ ወይዘሮ ሶፊያ በለጠ ከባልደረቦቿ ጋር በመተባበር የመንገድ ሀብት አስተዳድር ሥርዓት (Road Asset Management System) የተባለ አሠራር ፈጥራለች።

 

 

ይህ አሠራር በየጊዜው እየተሻሻለ ላለፉት 25 ዓመታት በናሚቢያ ሥራ ላይ የዋለ ሲሆን በአሠራሩም ምጣኔ ኃብትን (የመንገድ ምጣኔ ኃብት)፣ ኢንፎርሜሽን ኮሙኒኬሽን ቴክኖሎጂን እና ራሱን ምሕንድስናን ያማከለ ነው። ኮምፒዩተርን በመጠቀም መረጃ ይሰበስባል። የሰበሰበውን ይተነትናል። የተነተነውን ግልፅ አድርጎ ለሚመለከተው ባለሙያ ወይም የሥራ ሓላፊ ያስተላልፋል። በዚህም የአሠራር ግልፀኝነትን በማስፈን ተናባቢ መረጃን የሚሠጥ ነው ትላለች ኢንጂነሯ።

 

 

እንደ ኢንጂነር ሶፊያ ገለፃ ይሄ የአሠራር ሥርዓት ለየትኛው መንገድ ግንባታ ወይም ጥገና ምን ያህል ገንዘብ እንደሚያስፈልገው፣ የትኛው መንገድ ምን ያህል እንደተጎዳ፣ ካለው ማህበራዊ፣ ምጣኔ ኃብታዊ እና ፖለቲካዊ ጠቀሜታ ብሎም ከጉዳት መጠኑ አንፃር የትኛው መንገድ መቼ መጠገን እንዳለበት፣ የትኛው መንገድ ምን ዓይነት እንክብካቤ እንደሚያስፈልገው በአግባቡ ለማወቅ የሚያስችል ነው። ብቁ ሥራ ለመሥራት ትክክለኛ ለኬትን ለማግኘት እና ግልፀኝነትን ለተላበሰ መልካም አስተዳድር ይጠቅማል። አሠራሩ ወደ ኢትዮጵያም እንዲመጣ ኢንጂነር ሶፊያ ከሚመለከታቸው የዘርፉ መሥሪያ ቤቶች ጋር በመወያየት ላይ ነች።

በጥበቡ በለጠ

 

1.  ንጉሥ ዳዮኒስስና ሁለቱ ወንድሞቹ 1949 (ዓ.ም) አፄ ኃይለስላሴ በተገኙበት በ16 ዓመት እድሜው በአምቦ መለስተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ተማሪ ሳለ ከመማሪያ መጽሐፉ ተወስዶ በራሱ አዘጋጅነት በመድረክ የቀረበ ቴአትር፣ ይህ ቴአትር ፀጋዬ ገና በለጋ እድሜው ከንጉሡ ሽልማት ያገኘበትና የቀረ ዘመኑን አቅጣጫ የወሰነ ቴአትር ነው።

2. ኦዳ ኦክ ኦራክል (Oda Oak Oracle)1957 ዓ.ም በጥንታዊት ኩሻዊት ኢትዮጵያ ባሕልና እምነት ላይ ተመስርቶ የተፃፈ የእንግሊዝኛ ተውኔት፣ በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ ታትሞ በተለያዩ የአውሮፓ አገሮች በአሜሪካ በካናዳና በኬኒያ፣ በናይጄሪያ፣ በታንዛንያ በመድረክ የታየ ተውኔት

3. አዝማሪ (Azmari)1967 ዓ.ም በእንግሊዝኛ ቋንቋ ተጽፎ በለንደን ኤድንበርግ የታተመ

4. ቴዎድሮስ (Theodros)1960 ዓ.ም በታሪክ የምናውቀውን የቴዎድሮስን የተስፋ ጉዞ ሕልምና አሳዛኝ ውድቀት የተተረከበት በአማርኛ ቅኔ የተፃፈ ታሪካዊ ትራጄዲ

5. ኮሊዥን ኦቭ አልታርስ (Collision of Altars) 1961 በስድስተኛው ክፍለ ዘመን በካሌብ ዘመነ መንግስት የነበረችቱን ኢትዮጵያ አቅርቦ የሚያሳይ ተውኔት

6. አፍራካ ከባራ 1993 - 2006 (Afraca Kbara) ያልተጠናቀቀ በአፍሪካዊ ሥነ-ባሕል ጥናት ላይ ያተኮረ መጽሐፍ፤ ይህ ጽሑፍ ፀጋዬ ከፀሐፌ ተውኔትነት ወደ አንትሮፖሎጂ በመሻገር ታሪክን ሲመረምር የኖረበትና በተለያዩ አጋጣሚዎች ሲገልፀው የኖረ ያልታተመ ሥራ ነው።

7. ሌላው አዳም 1944 ዓ.ም በንግድ ሥራ ት/ቤት ተማሪ ሳለ ተፅፎ በት/ቤቱ መድረክ ብቻ የቀረበ

8. የደም አዝመራ ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን በወረረችበት ዘመን ስለተፈፀመ ግፍና ስለፈተናው ዘመን የሚያሳይ ተውኔት። 1944 ዓ.ም በንግድ ሥራ ት/ቤት ተማሪ ሳለ በት/ቤቱ መድረክ የቀረበ

9. በልግ 1950 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ

10. የሾህ አክሊል 1952 ዓ.ም በቀድመው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ

11.  አስቀያሚ ልጀገረድ1952 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ

12.  ጆሮ ደግፍ 1952 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ። አንድ ጆሮው በጆሮ ደግፍ ያበጠ ለመስማት የሚቸገር ሥራው ስልቻ ማልፋት የሆነ ወጣት ታሪክ ነው። ልፋ ያለው በሕልሙ ሥልቻ ሲያለፋ ያድራል እንዲሉ ተውኔቱ የከንቱ ልፋት ምሳሌ ይመስላል። ፀጋዬ በዚህ ተውኔት ሳቢያ በሳንሱር ሹማምንት እንደተጠየቀበት ይነገራል።

13.  ሊስትሮ 1953 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ

14.  እኝ ብዬ መጣሁ1953 ዓ.ም በቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ ወደ እንግሊዝ አገር ለትምህርት ሂዶ ሳለ ስለታዘበው በባሕል ግዴታ ዘመናዊነትና ትሁት ሆኖ ለመታየት ሲባል በሀሰት ፈገግታ ሲያገጥጡ ስለመዋል የተፃፈ ተውኔታዊ ምፀት።

15.  ጩሎ 1954 ዓ.ም በቀድሞው በቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ ተውኔት ነው። ጩሎ ተላላኪና አሽከር ማለት ሲሆን፤ በዚያን ዘመን በየቤቱ በዕለት ጉርሳቸው ድርጐ በጩሎነት የሚያገለግሉ ታዳጊ ልጆች በየቤቱ ነበሩ። በዚቀኛው ጆሮ ተውኔት ከያኒው ራሱን እንደ ጩሎ ቆጥሮ ሶኖ ኢዮ ማሞ ቂሎ፣ ቀን እንደጌታ ማታ እንደ ጩሎ እያለ እሺ ጌታዬ ብለው የሚያድሩበትን የዘመኑን የመንግሥት ቅጥረኛ ሕይወት በምፀት ሲፀየፍ እንሰማዋለን። ጩሎ ካልታተሙ ቴአትሮቹ አንዱ ነው።

16.  ኮሾ ሲጋራ 1954 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ

17.  የእማማ ዘጠኝ መልክ 1954 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ

18.  የፌዝ ዶክተር 1955 ዓ.ም ከሞልየር (Doctore in spite of Himself) በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ የተዘጋጀ ቧልታይ ተውኔት።

19.  ታርቲዩፍ 1956 ዓ.ም ከሞልየር (Tartuffe) በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ ለመድረክ የቀረበ በካሕናት ሕይወት ላይ የሚያተኩር ቧልት ለበስ ትችት ነው።

20.  ኦቴሎ1957 ዓ.ም ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በቀ.ኃ.ሥ. ቴአትርና በአዲስ አበባ የባሕል አዳራሽ በመድረክ የቀረበ።

21.  ንጉሥ ሊር 1961 ዓ.ም ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ

22.  ማክቤዝ1961 ዓ.ም ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ።

23.  ክራር ሲከርር1962 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ

24.  ሀሁ በስድስት ወር 1966 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ

25.  አጽም በየገፁ 1966 ዓ.ም

26.  እናት ዓለም ጠኑ 1966 ዓ.ም

27.  አቡጊዳ ቀይሶ1968 ያልታተመ አብዮታዊ ቴአትር የሀሁ በስድስት ወር ተከታይ

28.  መልዕክት ወዛደር 1972 ዓ.ም ያልታተመ አብዮታዊ ቴአትር የአቡጊዳ ቀይሶ ተከታይ

29.  ጋሞ1974 ዓ.ም ያልታተመ አብዮታዊ ቴአትር ለጥቂት ጊዜ በመድረክ ታይቶ የታገደ ቴአትር ነው። ፀጋዬ በዚህ ተውኔት በሳንሱር ሹማምንት እንደተጠየቀበት ይነገራል።

30.  ዘርዓይ ድረስ 1975 ዓ.ም ባለ አንድ ገቢር ታሪካዊ ተውኔት በኢትዮጵያዊው ጀግና በዘርአይ ድረስ ገድል ላይ የሚያተኩር ታሪካዊ ተውኔት

31.  ሀምሌት 1976 ዓ.ም (Hamlet) ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በብሔራዊ ቴአትር በመድረክ የቀረበ፤

32.  ዚቀኛው ጆሮ 1977 ዓ.ም በአበራ ጆሮ ታሪክ ላይ የተመሠረተ ቅኔ ለበስ ቴአትር ለአንድ ጊዜ ብቻ በኢሠፓ አዳራሽ ቀርቦ የታገደ።

33.  ምኒልክ 1982 ዓ.ም በዳግማዊ ምኒሊክ ዘመን ላይ ያተኮረ ታሪካዊ ተውነት

34.  ሀሁ ወይም ፐፑ 1984 ዓ.ም በደርግ መንግሥት ውድቀት ማግስት ስለተፈጠረው የትንሳኤ ወይም የውድቀት መንታ መንገድ የቀረበ ተውኔታዊ ምርጫ። ሀሁ ወይም ፐፑ ትንሳኤ ወይም ጥፋት፤

(ምንጭ፤ ምስጢረኛው ባለቅኔ 2006፣ በሚካኤል ሽፈራሁ) (ከገፅ 357 - 361)

 

በጥበቡ በለጠ

 

‘ልክፍት’ የሚለውን ቃል በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ከፍተኛ ፍቅርን እና መውደድን ልገልጽበት ፈልጌ ነው።

ዛሬ የምናያቸው ልክፍተኛ ኢትዮጵያዊያን ፀሐፊዎችን ነው። በተለይ ደግሞ ፅሁፎቻቸው እምብዛም ገበያ ላይ ባይገኙም በቤተክርስቲያንና በመስጊዶች እንዲሁም በሌሎች አብያተ መፃህፍት ውስጥ ይገኛሉ። እነዚህ ፀሐፊዎችን ማለትም የተወሰኑትን ከዚህ በፊት “በኢትዮጵያ ፍቅር የተለከፉ ደራሲዎች” በሚል ርዕስ አስተዋውቄያችሁ ነበር። አሁንም ከነዚሁ በኢትዮጵያ ፍቅር ከተለከፉ ፀሐፊዎች ምድብ ውስጥ ‘ልክፍተኛ’ ኢትዮጵያዊንን በጥቂቱ መዘዝ እያደረኩ እንጨዋወታለን።

 

እነዚህ ‘ልክፍተኛ’  ኢትዮጵያዊያን መለያ ባህሪ አላቸው። ይህ ባህሪያቸው ኢትዮጵያ ሐገራቸውን የሃይማኖቶች መፍለቂያ፣ የስልጣኔ መጀመሪያ በማድረግ የተለያዩ ማስረጃዎቻቸውን ይዘው የሚቀርቡ ናቸው። ለምሳሌ እየሱስ ክርስቶስ ኢትዮጵያ ውስጥ ኖሯል፣ ወንጌልንም አስተምሯል ይላሉ። ቅድስት ድንግል ማርያምም ኢትዮጵያ ውስጥ ከመኖሯም በላይ ኢትዮጵያዊ ደም አላት ብለው የፃፉም አሉ።

 

አንዳንዶች ደግሞ እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ኢትዮጵያዊያኖች ወደ እየሩሳሌም ሔደው ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ገፀ- በረከት አቅርበው መጥተዋል እያሉ በመፃፍ ኢትዮጵያን ገና ከእየሱስ መወለድ ጋር የሚያዛምዱበት አፃፃፍ አላቸው።

 

በዚህ ረገድ የሚጠቀሰው በዘመነ የአክሱም ስልጣኔ ውስጥ ከሚነሱት ነገሥታት መካከል ንጉሥ ባዜን ነው። ንጉሥ ባዜን እየሱስ ክርስቶስ ከመወለዱ በፊት ኢትዮጵያን ለስምንት ዓመታት መርቷል። ከዚያም በሥልጣኑ ላይ እያለ እየሱስ ክርስቶስ ተወለደ። ባዜንም ከአክሱም ተነስቶ ወደ ኢየሩሳሌም ሔደ። የአለም ጌታ በመወለዱ የተሰማውን ደስታ ገፀ-በረከት በማቅረብ እጅ ነሳ። ባዜን እየሱስን ገና በአራስነቱ ያየ የኢትዮጵያ መሪ ነው። ንጉሥ ባዜን ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ ተመልሶም ከክርስቶስ ልደት በኋላ ለስምንት ዓመት ንጉሥ ሆኗል። ይሄን ታሪክ አክሱም ከተማ ውስጥ በስፋት ትሰሙታላችሁ። የአክሱምን ታሪክ የፃፉ ደራሲዎችም ደጋግመው የሚገልፁት ነው።

 

ታዲያ እዚህ ላይ ቆም ብለን የምንጠይቃቸውና የምናነሳሳቸው ሀሳቦች አሉ። አንደኛው ንጉሥ ባዜን እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ወደ ኢየሩሳሌም ሔዶ ከመጣ፣ የክርስትና ታሪካችን ይቀየራል ማለት ነው። ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ ገባ የሚባለው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢዛና እና በሳይዛና ዘመነ መንግስት ነው የሚለው አባባል ቀርቶ ወደ ኋላ እንድንመለስና እንድናስብ ያደርገናል። ባዜን ንጉሥ ነው። ይህ ንጉሥ የፈጣሪውን መወለድ ሔዶ አይቶ ተመልሶ ሲነግስ፣ የሚያምነው እምነት ክርስትና ነው። ስለዚህ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ነው ብሎ መናገር የሚያስችል ክፍተት ይፈጥራል።

 

አጥባቂ ፀሐፊዎቻችን በኢትዮጵያ ፍቅር የወደቁ ናቸው። ኢትዮጵያን የሁሉም ነገር መጀመሪያ አድርገው የማየትና የማሳየት አፃፃፍ አላቸው። ለምሳሌ በሃይማኖቱ ዙሪያ ብንሔድ እየሱስ ክርስቶስ ተሰዶ ወደ ግብፅ እንዲሄድ እንደተነገረው የሚገልፅ አንቀፅ አለ። ይህ አንቀፅ እንዲህ ይላል፡-

 

“እነርሱም ከሔዱ በኋላ እነሆ የጌታ መልአክ በሕልም ለዮሴፍ ታይቶ ሄሮድስ ሕፃኑን ሊገድለው ይፈልገዋልና ተነሳ። ህፃኑንና እናቱንም ይዘህ ወደ ግብፅ ሽሽ፣ እስክነግርህም ድረስ በዚያ ተቀመጥ አለው” ማቴ.ምዕ3፣13

 

ይህን ከላይ የሰፈረውን ሐሳብ መሰረት አድርገው የሚነሱ የኢትዮጵያ ፀሐፊያን እየሱስ ወደ ግብፅ ብቻ ሳይሆን የሄደው ወደ ኢትዮጵያም መጥቷል፤ ኖሯል ይላሉ። መነሻቸው ያውመፅሀፍ ቅዱስ ይሆንና ከኢትዮጵያም የተፃፉትን ሰነዶች እየዘረዘሩ ያስረዳሉ። ለምሳሌ ከመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ መጽሐፈ መዝሙር ምዕራፍ 68 ቁጥር 31 ላይ ያለውን ይጠቅሳሉ፡-

 

“የሰላም መልዕክተኞች ከግብፅ ይመጣሉ፤ ኢትዮጵያም ፈጥና እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች”

 

ይህን ጥቅስ ወስደው ደራሲ አማረ አፈለ ብሻው “ኢትዮጵያ! የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የሥልጣኔ ምንጭ ናት!” በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ያብራራሉ። እንደ እርሳቸው አባባል እየሱስ የሰላም አባት ነው። ኢትዮጵያም ብትሆን ለሰላም እጆቿን የዘረጋች ናት። ከዚህም አልፎ ኢትዮጵያውያኖች ፈጣሪ በተወለደ ጊዜ ተደስተው እጅ መንሻ ያቀረቡ ሰዎች ናቸው። ስለዚህ እየሱስ በሽሽቱ ጊዜ ኢትዮጵያ መጥቷል ይላሉ ፀሀፊው።

 

የገድላት ጸሐፊዎችም ቢሆኑ ከአማረ አፈለ ብሻው ተመሳሳይ የሆኑ ፅሁፎችን ያበረክታሉ። ለምሳሌ ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ከማርያም ከዮሴፍና ከመግደላዊት ማርያም ጋር ወደ ኢትዮጵያ መጥተው መኖቸውን ደጋግመው ፅፈዋል። ለምሳሌ አያሌ የክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች በኪሳቸውና በትራሳቸው ስር የሚያኖሯት ሰኔ ጎልጎታ የምትሰኘዋ አነስተኛ መፅሀፍ ናት። እዚህች መፃፍ ውስጥ ከተጠቀሱት ነገሮች ውስጥ የሚከተለው አለ፡-

 

“ሄሮድስ በምቀኝነት ሊገድልህ በፈለገ ጊዜ አንተን በጀርባዬ አዝዬ አራት ዓመት ከአንዱ አገር ወደ አንዱ ተሰድጃለሁና አቤቱ ጌታዬና አምላኬ ኢየሱስ ክርስቶስ ሆይ ፀሎቴንና ልመናዬን ስማኝ”

ይላል። ይህን አንቀፅ የሚያብራሩ የእምነት ሰዎች “እመቤታችን ከአንዱ አገር ወደ አንዱ አገር ያለችው በመጀመሪያ ከእስራኤል ወደ ግብፅ፣ ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ መምጣታቸውን የሚያመለክት ታሪክ ነው” ይላል።

 

የኢትዮጵያ ፀሐፊዎች በተለይም በእምነቱ ዙሪያ ያሉት፣ ከቅድስት ድንግል ማርያም ጋር ያላቸውን ቁርኝት ለመግለፅ አያሌ ማስረጃዎችን ይገልፃሉ። በኢትዮጵያ እምነት ውስጥ ‘ማርያም’ ከፍተኛ የሆነ ቦታ አላት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖትም ከመገለጫዎቿ ውስጥ ዋነኛው ለቅድስት ድንግል ማርያም የምትሰጠው ቦታና ክብር ነው። ይህ በማርያም ፍቅር መውደቅ በእጅጉ ተስፋፋ ተብሎ የሚታሰበውም አንድ ንጉሥ የሆነ ደራሲ ኢትዮጵያ ውስጥ ብቅ ካለበት ዘመን ጀምሮ ነው። ይህ ንጉስ አፄ ዘርአያቆብ ይባላል። የ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ገናና ንጉሥ እና ደራሲ ነው። በርካታ መፃህፍትን ፅፏል። ከነዚያ ውስጥ አንዷ ተአምረ ማርያም ናት።

 

አፄ ዘርአያዕቆብ ተአምረ ማርያምን ሲፅፍ በልዩ ሁኔታ ነበር። ለምሳሌ የማርያምና የልጇ የእየሱስ ስም የተፃፈው በወርቅ ነው። የእነሱ ስም ወርቅ ቀልጦ በወርቅ ቀለም እየተነከረ የተፃፈ ነው። በዚህ ብቻም አያበቃም። አፄ ዘርአያዕቆብ ለማርያም ያላቸውን ፍቅር ለመግለፅ የአይኑን የእንባ ፍሳሽም ከወርቁ ጋር እየተላቆጠ ተአምረ ማርያም ተፅፏል። እናም በኢትዮጵያ ንጉሥ እንዲህ አይነት ፍቅርና ከበሬታ የተሰጣት ማርያም በኢትዮጵያዊያኖች ዘንድም በእጅጉ ሰርፃ ገብታ የኑሯቸው መሰረት ሆናለች።

 

ማርያም በኦርቶዶክሶች ውስጥ በጣሙን በቅርበትና ሲበዛም የቤተሰብ አባልነት ድረስ ያህል አብራ በውስጣቸው የመኖርን ያህል የምትጠቀስ ነች። የዚህ ፍቅር እያየለ መምጣት ይመስላል። ማርያም በኢትዮጵያ ውስጥ የተለየ የእምነት ደረጃ ላይ የደረሰችው። ከሁሉም በላይ ደግሞ ኢትዮጵያ ውስጥ ኖራለች የሚባለው አፃፃፍም የበለጠ ቅርበቷን አጠንክሮታል። ከዚያም አልፎ ኢትዮጵያዊ ደም አላት እያሉ የፃፉ ደራሲዎችም አሉ።

 

የጎንደርና የጐጃም ግዛት እንደሆነ የሚነገርለት የጣና ሐይቅ አለ። በዚህ ሐይቅ ውስጥ አያሌ ደሴቶ፤ አሉ። እነዚህ ደሴቶች የእምነት ስፍራዎች ናቸው። ለምሳሌ ጽላተ  ሙሴ ከእየሩሳሌም የዛሬ ሶስት ሺ አመት ሲመጣ መጀመሪያ ያረፈው በጣና ሐይቅ ውስጥ ባሉት ደሴቶች ውስጥ እንደሆነ ይነገራል። ዛሬም ቢሆን እጅግ የከበሩ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሐይማኖት ቅርሶችና ታሪኮች የሚገኙበት ውብ ስፍራ ነው። የኢትዮጵያ ፀሐፊዎች ማርያም፣ ልጇ እየሱስ፣ ዮሴፍና መግደላዊት ማርያም በነዚህ የጣና ደሴቶች ውስጥ እንደኖሩ ፅፈዋል። እኔም በአንድ ወቅት ወደ ጣና በሔድኩበት ወቅት እየሱስ ክርስቶስ ይቀመጥበት የነበረበትን ቦታ፣ ይውልበት የነበረበትን ስፍራ ወዘተ ቀሳውስቱ አሳይተውኛል። ይህ ታሪክ ከየት መጣ? ፈጠራ ነው? ወይስ እውነት? ወይስ ገና መመርመር ያለበት ሀቅ?ግን አንድ ነገር ማለት ይቻላል። ቦታው የሚስጢር ቦታ ነው!

በኢትዮጵያዊያን መንፈሳዊ ሰዎች የተደረሰው መልክአ ሚካኤል የተሰኘው ድርሳን በርካታ ነገሮችን በውስጡ ይዟል። ከነዚህ ውስጥ ለዛሬ እንደመነሻ ያደረኩትንም የእምነታችንን ጉዳይ ይገልፃል። እንዲህም ይነበባል፡-

 

“አቤቱ ጌታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ሆይ ከድንግል ማርያም ተወልደህ ሄሮድስ ሊገድልህ በፈለገ ጊዜ ወደ ኢትዮጵያ ተሰደህ በጣና ደሴት ለአራት አመት ስትኖር ኢትዮጵያን ባርከህ በጎንህ የፈሰሰውን ደምና ውሃ በሊቀ መልአኩ በቅዱስ ዑራኤል አማካይነት በሐገሪቷ ላይ እረጭተህ፣ ተራሮቿን ባርከህ ወንዞቿን ቀድሰህ፣ የእህል በረከት ይውረድላት፣ ወተትና ማር የሚፈስስባት አገር ትሁን ብለህ ኢትዮጵያን ለናትህ ለማርያም አስራት አድርጌ ሰጠሁሽ ስትል ቃል ኪዳን የገባህላትን አስበህ በደላችንን ይቅር ብለህ ከረሀብ ከበሽታ ከጦርነት አድነህ ሰላምና ፍቅርን አንድነትን እንድትሰጠን እንለምንሀለን” በማለት የመልከአ ሚካኤል ድርሳን ፀሐፊዎች ይገልፃሉ።

 

የእነዚህ ፅሁፎች አዘጋጆች በሐገራችን ሥነጥሑፍ ውስጥ እምብዛም አይጠቀሱም። ነገር ግን ከእምነት ባሻገር ያለው የአፃፃፍ ቋንቋቸው የታሪክ ትረካቸውና ስዕላዊ ገለፃቸው ልዩ ውበት አለው።

ለምሳሌ ድርሳን ዑራኤል የሚባል የቤተ-ክርስትያን መጽሀፍ አለ። ይህን መጽሐፍ በደንብ እንድናነበው ከሚያደርጉ ነገሮች መካከል ድርሳኑ ውስጥ የቀረበው ማስረጃ ወይም ታሪኩ ነው። ድርሳኑ ምን እንደሆነ በሚከተለው ውብ ቋንቋ ይተርከዋል፡-

 

      “ይህ ድርሳነ ዑራኤል እመቤታችን ድንግል ማርያም ለኢትዮጵያ ታላቅ ባለውለታዋና ህዝቦቿን የነገሥታቷም የቅርብ ረዳት የሆነ ለቅዱስ ዑራኤል ከእግዚአብሔር የተሰጠውን ሀብተ ረድኤትና የገቢረ ተአምራት ጸጋ ለቅዱስ ዮሐንስ ወንጌላዊ እየነገረች ከጻፈ በኋላ ከጌታ እየሱስ ክርስቶስ ቅዱስ ወንጌል ጋር የጌታችን የእየሱስ ክርስቶስ መካነ መቃብር በሆነው በደብረ ጎልጎታ አስቀምጦት ሲኖር የብሐንሳው ኤጲስ ቆጶስ አባ ሕርያቆስ፤ በኢየሩሳሌም ጉብኝቱ ጊዜ የእየሩሳሌም ቤተ-መፃሕፍት ወመዘክር ጠባቂ ከአባ ቦኮኮ ዘንድ አግኝቶ በደቀ መዝሙሩ በአባ ጌዲዮን ፅርዕ፣ ቋንቋ ወደ ግዕዝ አስተርጉሞ በቅዱሳቱ በኢትዮጵያ ነገሥታት በአብርሓ ወአፅብሐ፤ ዘመነ መንግስት ለኢትዮጵያዊው ማለት ለአክሱሙ ሊቀ ካህናት ለእንቦረም በክብር የአስረከበው የድርሳን መፅሀፍ ነው” በማለት አዘጋጆቹ መግለጫ ይሰጣሉ።

 

 ይህ አፃፃፍ በውስጡ ያለው አባባልና ገለፃ በራሱ ሰፊ ነው። አያሌ ጉዳዮችን ያነሳል። በተለይ የማርያምን እና የኢትዮጵያን ወዳጅነት የበለጠ ያጎላዋል። ድርሳኑን እርሷ እንደፃፈችው ይገልፃል። ወደ ድርሳኑ ውስጥ ስንገባ ደግሞ አያሌ አስገራሚ ነገሮችን እናገኛለን።

 

      “እናቴ ሆይ! በዚህች በምባርካት አገር በኢትዮጵያ የሚኖሩ ሰዎች እስከ አለም መጨረሻ ድረስ አስራት ይሆኑልሽ ዘንድ ሰጥቼሻለሁ። እናቴ ሆይ! አሁንም ወደዚያ አገር እንሂድ ዘንድ ተነሺ፤ ደሴቶችዋ የተቀደሱ ፣ ወንዞችዋ ያማሩ፣ ውሃዎቿ የጠሩ፣ ዛፎችዋና ተራራዎችዋ የተዋቡ ናቸውና አሳይሻለሁ አለኝ” (ገፅ 17-18)

 

እነ ማርያም፣ እነ እየሱስ እነ ዮሴፍና መግደላዊት ማርያም ኢትዮጵያ መጥተው ምን አዩ? ምን አሉ? ድርሳኖቹ ምን ይላሉ? ብዙ ታሪኮች አሉ። እድሜና ጤና ይስጠን እንጂ ገና ብዙ እንጨዋወታለን።

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

እቴጌ ጣይቱ እና ዐጤ ምኒሊክ ኢትዮጵያን እየመሩ የተወለዱበትን ቀን በጋራ እያከበሩ ረጅሙን ዘመን በደስታ ኖረዋል። ሁለቱም የተወለዱት ነሐሴ 12 ቀን ነው። ባለትዳሮች በአንድ ቀን ተወለዱ ሲባል ቢያስገርምም እቴጌ ጣይቱ ግን የዐጤ ምኒልክ ታላቅ ናቸው። እነዚህን የታላላቅ ግርማ ሞገስ ማሳያ ባለታሪኮችን በጥቂቱ ላነሳሳቸው።

እቴጌ ጣይቱ 

 በኢትዮጵያ የፖለቲካ፣ የማኅበራዊ እና የሃይማኖታዊ ጉዳዮች ላይ ሰፊ ድርሻ እና አስተዋፅኦ ያላቸው ሴት ናቸው። በዘመናቸው ሀገራቸው ኢትዮጵያን ከቅኝ አገዛዝ አፋፍ ላይ በደረሰችበት ወቅት በቆራጥነትና በአይበገሬነት ተጋፍጠው ትውልድን እና ሀገርን ለዘላለም ታድገዋል። ዛሬ የምናነሳሳቸው እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሃን ዘኢትዮጵያ ናቸው።

የአድዋን ጦርነት ድል ምክንያት ናቸው። በዚህ ጦርነት ውስጥ ብዙዎች ወድቀዋል። ሕይወታቸውን ለሀገራቸው ቤዛ አድርገዋል። ድምፀ-ተስረቅራቂዋ ድምፃዊት እጅጋየሁ ሽባባው (ጂጂ) ውብ በሆነው ድምጿ እና ግጥሟ የአድዋን ጀግኖች ገድል አዜማለች። ‘ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ’ እያለች ዘክራቸዋለች። ታዲያ ከነዚህ ሁሉ እልፍ ኢትዮጵያውያን ጀግኖች ውስጥ ደግሞ በሴትነታቸውና በጦርነቱ ውስጥ የመሪውን ገፀ-ባሕሪ በመጫወት ከፊት ድቅን የሚሉት እቴጌ ጣይቱ ብርሃን ዘኢትዮጵያ ናቸው።

እቴጌ ጣይቱ ልክ እንደ አፄ ቴዎድሮስና አፄ ምኒሊክ ሁሉ የደራስያንን እና የኪነ-ጥበብ ሰዎችን ቀልብ የሚገዛ የታሪክ ባለቤት ናቸው። ቴዲ አፍሮ “ጥቁር ሰው” በተሰኘው አልበሙ የአድዋን ጀግኖች ሲዘክር እርሳቸውንም አንስቷል። ጣይቱ የሚል ዘፈን ያወጡ ሴት ድምፃውያንም አሉ። ራሔል ዮሐንስም ከዓመታት በፊት ለጣይቱ አዚማለች። ተዋናዩ እና ፀሐፌ-ተውኔቱ ጌትነት እንየውም እቴጌ ጣይቱ የሚል ቴአትር ደርሶ በቶማስ ቶራ አዘጋጅነት በማዘጋጃ ቤት አሳይቷል። ታላቁ ፀሐፌ-ተውኔትና ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ምኒልክ በሚሰኘው ረጅም ቴአትሩ ላይ የእቴጌ ጣይቱን ታላላቅ ሰብዕናዎች አሳይቶናል። ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሃዋርያትም አድዋ በተሰኘው የቴአትር ፅሁፋቸው ውስጥ ጣይቱን አሳይተውናል። ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማም አድዋ በተሰኘው ጥናታዊ ፊልማቸው ውስጥ የጣይቱን ሰብዕና ጠቁመዋል። ወጣቶቹ ሴቶች እኛ በሚል መጠሪያ ተደራጅተው ጣይቱ የሚል ግሩም ዘፈን አቀንቅነውላቸዋል። ሌሎችም የኪነ-ጥበብ ሰዎች እቴጌ ጣይቱን በልዩ ልዩ ስራዎቻቸው ዘክረዋቸዋል።

ወደ ታሪክ ፀሐፊዎች ስንመጣ ደግሞ ጣይቱ ብጡል የአያሌዎች ፅሁፍ ማድመቂያ ናቸው። ለምሳሌ ከሀገር ውስጥ ብቻ ያሉትን ፀሐፊዎች ስንቃኝ በዐጤ ምኒልክ ዘመነ መንግስት ውስጥ የነበሩት ፀሐፌ-ትዕዛዝ ገ/ሥላሴ በቀዳሚነት ይጠቀሳሉ። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴም የጣይቱን ብርሃንማነት በሰፊው አነሳስተዋል። ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝም ያን ዘመን ከመዘከር አልፈው የጣይቱን ማንነት አሳይተውናል። ብላታ መርሰዔ ኃዘን ወልደቂርቆስም ጣይቱን ዘክረዋል። ቀኛዝማች ታደሰ ዘውዴ ጣይቱ ብጡል የተሰኘ መፅሐፍ ቀደም ባለው ዘመን አሳትመዋል። ታሪክ ፀሐፊው ተክለፃዲቅ መኩሪያ፣ ጋዜጠኛውና ደራሲው ጳውሎስ ኞኞ፣ የአፄ ኃይለሥላሴን ታሪክ የፃፉት በሪሁን ከበደ እና ኮ/ል ዳዊት ገብሩ (የከንቲባ ገብሩ ልጅ) ብሎም በዚሁ በእኛ ዘመን ደግሞ ፋንታሁን እንግዳ እና እስክንድር ነጋን የመሳሰሉ ፀሐፊያን ጣይቱ ብጡልን በተለያዩ መንገዶች አነሳስተዋል። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እና ባለቤታቸው ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስትም በተለያዩ ፅሁፎቻቸው ውስጥ ጣይቱን አነሳስተዋል።

ወደ ውጭ ሀገር ፀሐፊያን ስንሄድም በርካቶች የአድዋን ጦርነት እና ጣይቱን እየጠቃቀሱ ፅፈዋል። የዓለምን የፊልም ታሪክ በመፃፍ የምትታወቀው ክሪስ ፕሩቲም ጣይቱ ብጡልን በተመለከተ ፅፋለች።

እንግዲህ ሁሉንም ፀሐፊያን መጠቃቀሱ ሰፊ ሊሆን ስለሚችል እሱን እዚህ ላይ ገታ እናድርገውና እነዚህ ሁሉ ፀሐፊያን ጣይቱን እንዴት ገለጿቸው? የሚለውን ርዕሰ ጉዳይ በጥቂቱ እንመልከተው።

እቴጌ ጣይቱ የተወለዱት ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም በቀድሞው አጠራር በጌምድር ጐንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ ነው። ጣይቱ ገና ልጅ ሳሉ አባታቸው በጦርነት ውስጥ ሞተውባቸዋል። ከዚያም ጣይቱ ወደ ጐጃም መጥተው በደብረ መዊዕ ገዳም ገብተው በዘመኑ ይሰጥ የነበረውን ትምህርት በሚገባ ተከታትለው መማራቸው ይነገራል። ፅህፈትን፣ ንባብን፣ ግዕዝና አማርኛ ቅኔን፣ ታሪክን እና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በሚገባ ተምረው አጠናቀዋል።

እቴጌ ጣይቱ የዘር ሐረጋቸው የሚመዘዘው ከኢትዮጵያ ነገስታት ተዋረድ ውስጥ በመሆኑ በሥርዓትና በክብካቤ ያደጉ ናቸው። ትምህርትም በመማራቸውና በተፈጥሮም በተሰጣቸው የማሰብና የማስተዋል ፀጋ በዘመናቸው በእጅጉ የታወቁ ሴት ሆኑ። ስለ እርሳቸው በየቦታው ይወራ ነበር። ዐጤ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ ዘምተው ዐጤ ምኒልክን ማርከው ወደ ጐንደር ወስደዋቸው በሚያሳድጓቸው ወቅት፣ ምኒልክ በተለያዩ ሰዎች አማካይነት ጣይቱ ስለምትባል ሴት ብልህነትና አርቆ አሳቢነት ወሬ በተደጋጋሚ ይሰሙ ነበር። ጣይቱ ማን ናት? ምን አይነት ሰው ናት? እያሉ ልባቸው መንጠልጠል ጀመረች።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’ እየተባለ በወቅቱ የሚነገር ንግርት እንደነበር ፀሐፊያን ይገልፃሉ። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነገር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው እንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የሕይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድኃኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር (ነጋድራስ) አፈወርቅ ገ/ኢየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረኢየሱስ ዳግማዊ ዐጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ዐጤ ምኒልክ ከቀድሞው ባለቤታቸው ከወ/ሮ ባፈና ጋራ ፍቺ ፈፅመው ከጣይቱ ጋር መጋባታቸው የሚያስቧቸውን ራዕዮች ሁሉ ለማሳካት እድል እንደገጠማቸው ፀሐፍት ያወሳሉ። በተለይ ኢትዮጵያን ለማዘመን በተነሱበት ጊዜ የእቴጌ ጣይቱ እገዛ እና ተጨማሪ ሃሳቦች ጥርጊያውን በሚገባ አፀዳድተውታል። ጣይቱ ያልተሳተፉበት ልማት አልነበረም። ስልኩ፣ ባቡሩ፣ ኤሌክትሪኩ፣ ፊልሙ፣ ውሃው፣ መኪናው፣ ት/ቤቱ፣ ሆስፒታሉ፣ ሆቴሉ፣ መንገዱ ወዘተ መገንባት እና መተዋወቅ ሲጀምር ጣይቱ የባልተቤታቸው የአፄ ምኒሊክ ቀኝ እጅ ነበሩ።

እቴጌ ጣይቱ በሰው ልጆች ታሪክ ውስጥ ሕያው ያደረጋቸውና በየትኛውም ዘመን እንዲጠሩ ካደረጓቸው ነገሮች መካከል የጥቁር ህዝቦች ሁሉ አበሳ የነበረውን የቅኝ አገዛዝ ስልትን አሻፈረኝ ብለው፣ እምብኝ ብለው ወጥተው ጦርነት ገጥመው በድል ያጠናቀቁበት ታሪክ ነው። የጣሊያን አጭበርባሪዎች ኢትዮጵያን አሳስተው ውጫሌ ላይ የተደረገውን የሁለቱን ሀገሮች ውል ቅኝ ግዛት መያዣ ሊያደርጉበት አሲረው ነበር። እናም ይህንን ሴራ ከተረዱ በኋላ እቴጌ ጣይቱ በልበሙሉነት ከኢጣሊያ መንግስት ጋር ጦርነት ለመግጠም ያለ የሌለ ወኔያቸውን ሰብስበው ተነሱ።

የኢጣሊያውን ዲፕሎማት አንቶኔሊን ጣይቱ እንዲህ አሉት፡-

“ያንተ ፍላጐት ኢትዮጵያ በሌላ መንግስት ፊት የኢጣሊያ ጥገኛ መሆኗን ለማሳወቅ ነው። ነገር ግን ይህን የመሰለው የምኞት ሃሳብ አይሞከርም!! እኔ ራሴ ሴት ነኝ። ጦርነት አልፈልግም። ነገር ግን ይህን ውል ብሎ ከመቀበል ጦርነትን እመርጣለሁ!”

ሲሉ ተናግረዋል። በሀገራቸው ሉዐላዊነት ላይ ምንም ዓይነት ድርድር እንደማያደርጉ በትንታግ ንግግራቸው አሳውቀዋል።

ከዚያም ሦስት ሺ እግረኛ ወታደር እና ስድስት ሺ ፈረሰኛ ጦር እየመሩ ከዐጤ ምኒልክ ጐን እና ከሌሎችም የአድዋ ጀግኖች ጋር ሆነው ዘመቱ። በጦርነቱ ወቅትም የጀግኖች ጀግና ሆነው በኢጣሊያ ሠራዊት ላይ ድል ተቀናጁ። እቴጌ ጣይቱ ቅኝ አገዛዝን ተዋግተውና ድል አድርገው ሀገርን በነፃነት በማቆየት ሂደት ውስጥ በዓለም የሴቶች ታሪክ ውስጥ ትልቅ ስፍራ የሚሰጣቸው እንደሆኑ ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት በአንድ ወቅት ተናግረዋል። ወ/ሮ ሪታ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ባለቤት ናቸው።

ይህችን ሀገር ከቅኝ ገዢዎች መንጋጋ ፈልቅቆ በማውጣት በጦርነት ውስጥ ገናን ስም እና ዝና ያላቸው እቴጌ ጣይቱ በተቃራኒው ደግሞ ፍፁም መንፈሳዊ ሴት ነበሩ። በአድዋ ጦርነት ዝግጅት እና በጦርነቱ ዘመቻ ወቅትም ማታ ማታ በፀሎት ከፈጣሪያቸው ዘንድ እየተማፀኑ፣ ሀገራቸውን ነፃ ለማውጣት ፈጣሪም አብሯቸው እንዲሰለፍ ይማፀኑ እንደነበር በርካታ ፀሐፊያን ገልፀዋል። እቴጌ ጣይቱ ጦርነቱን በመንፈስም በነፍጥም ነበር ያካሄዱት። የሀገሪቱ ታቦታት ወደ አድዋ እንዲዘምቱ በማድረግ ተፅዕኖ ፈጣሪ ነበሩ። ሀገሬ ኢትዮጵያ ከሌለች ሃይማኖቷም የለም ብለው ታቦታትን ይዘው ዘመቱ። እንዲህ ነው ጀግንነት። በውስጡ ትዕቢት የለም። ውስጡ ነፃነትን መሻት ብቻ ነው።

የእቴጌ ጣይቱን ሃይማኖተኝነት ከሚገልፁ ጉዳዮች መካከል አንዱ በአድዋ ጦርነት ወቅት ለኢጣሊያኖች አድረው የነበሩት ባሻ አውአሎም በመጨረሻ ለኢትዮጵያ መሰለል እንደሚፈልጉ ተናዘዙ። እናም የኢጣሊያን የጦር አሰላለፍ አስረዱ። ወደ ኢጣሊያኖቹም ዘንድ ሄጄ ስለ ኢትዮጵያ ጦር አሰላለፍ የተዛባ መረጃ እሰጣቸዋለሁ አሉ። ታዲያ እቴጌ ጣይቱ ይህን አባባል እንዴት ይመኑት? ዋሽቷቸው ቢሆንስ? እናም የባሻ አውአሎም ቃል እውነት መሆኑን ለማረጋገጥ እቴጌ ጣይቱ የሚከተለውን አደረጉ። እቴጌ ጣይቱ ለባሻ አውአሎም ምግብ አቀረቡ። እንዲህም አሉዋቸው፡-

“እኔ አሁን የማቀርብልህ ምግብ የእግዚአብሔርን ስም ጠርቼ ነው። አንተም የእግዚአብሔርን ስም ጠርተህ ስጋ ወደሙ እንደምትቀበል አድርገህ ቁጠረው። የተናገርከውን ሁሉ በእርግጥ የምትፈፅም መሆኑን ተናግረህ ማልና የቀረበልህን ምግብ ብላ” አሉዋቸው። ባሻ አውአሎምም ምለው በሉ። በመሀላቸውም መሠረት ለሀገራቸው ጦር መረጃ ሰጡ።

ጣይቱ ብጡልን በጦርነቱ ውስጥ አይተው ከፃፉ ደራሲዎች መካከል ፀሐፌ-ትዕዛዝ ገብረስላሴ ናቸው። እርሳቸው ስለ ጣይቱ ሲፅፉ ከጀግንነታቸው ባሻገር ለአርበኛው ሁሉ መነቃቂያ ነበሩ፤ ሴት ሆነው እንደዚያ መዋጋታቸው ለወንዶቹ ፅናት ነው፣ ይበልጥ መጠንከሪያ ነው እያሉ ፀሐፌ ትዕዛዝ ፅፈዋል።

እቴጌ ጣይቱ በዘመናቸው እጅግ ገናን ተፅዕኖ ፈጣሪ ሴት ነበሩ። ዛሬ የአፍሪካ መዲና ተብላ የምትጠራውን አዲስ አበባን የመሠረቱ የግዙፍ ሰብዕና ባለቤት ናቸው። በእስራኤል ውስጥ በተለይም በኢየሩሳሌም ውስጥ ያለውን የዴር ሱልጣን ገዳምን በመርዳት እና የኢትዮጵያ መሆኑን አስረግጠው ያስመሰከሩ ሃይማኖተኛው ፖለቲከኛ ነበሩ። ኢትዮጵያ በጦርነቱም፣ በስልጣኔውም፣ በፖለቲካውም፣ በመንፈሳዊውም ዓለም ጠንክራ እንድትወጣ ብዙ ብዙ ጥረዋል። ተሳክቶላቸዋልም።

መቼም ሁሉም ነገር እንዳማረበት አይፈፀምም። ታህሳስ 3 ቀን 1906 ዓ.ም ዐጤ ምኒልክ አረፉ። የቤተ-መንግስት ሹማምንቶች እቴጌ ጣይቱን በመፍራት ስልጣን ከሸዋ እጅ ወጥቶ ወደ ጐንደር ሊሄድ ነው ብለው ፈሩ። ስለዚህ ዶለቱ። እቴጌም የዱለታው ሰለባ ሆኑ። እንጦጦ ማርያም ሄደው በግዞት እንዲቀመጡ ተደረጉ። በጣሙን አዘኑ። በዚያው የሐዘን ስሜታቸው አፍሪካዊቷ ጀግና እቴጌ ጣይቱ የካቲት 4 ቀን 1910 ዓ.ም ሌሊት ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ።

     በኢትዮጵያ ሴቶች ታሪክ ውስጥ እንደ ከዋክብት ብርሃን ለዘላለም የሚንቦገቦግ ማንነት አኑሮው ያለፉት እቴጌ ጣይቱ፣ ዛሬ በጥቁር ዓለም ውስጥ በነፃነቷ ኮርታ ለሌሎችም ምሳሌ የምትሆነውን ኢትዮጵያ ተረባርቦ ለማቆም በተከፈለው መስዋዕትነት ውስጥ ጣይቱ ብጡል ትልቁን ስፍራ ይረከባሉ። እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሃን ዘኢትዮጵያ እየተባሉ በትውልድ ውስጥ ሲጠሩ ይኖራሉ።

ዐጤ ምኒልክ

ምኒልክ በ1836 ዓ.ም ነሐሴ 12 ቀን ቅዳሜ ዕለት ተወለዱ። አባታቸው ኃይለመለኮት ሳህለሥላሴ ሲሆኑ፤ እናታቸው ወ/ሮ እጅጋየሁ ለማ አዲያሞ ይባላሉ።

በኢትዮጵያ የታሪክ አፃፃፍ ሒደት ውስጥ የዐጤ ምኒልክን ታሪክ በሚገባ የፃፈ ሰው ቢኖር ጳውሎስ ኞኞ ነው። ጳውሎስ ዐጤ ምኒልክን አብሯቸው የኖረ እና ከእጃቸው የበላ የጠጣ ይመስል እያንዳንዱን ጥቃቅን ታሪካቸውን ሁሉ ለትውልድ ያስተላለፈ ብርቅዬ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ፣ ታሪክ ፀሐፊ እና ዲስኩረኛ ነበር። በዐጤ ምኒልክ ታሪክ ብቻ ሦስት ታላላቅ መፃሕፍትን ያበረከተ ጆቢራ ከያኒ ነበር። አንደኛው ቀደም ባሉት ዘመናት አዘጋጅቶት በ1984 ዓ.ም ያሳተመው 509 ገጾች ያሉት ዐጤ ምኒልክ የሚለው መጽሐፉ ነው። ሁለተኛው እርሱ ከሞተ በኋላ አስቴር ነጋ አሳታሚ ድርጅት ከጳውሎስ አንድያ ልጅ ከሐዋርያው ጳውሎስ ጋር በመተባበር 2003 ዓ.ም ያሳተሙት ዐጤ ምኒልክ በሀገር ውስጥ የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች የሚለው 622 ገጾች ያሉት ግዙፍ መጽሐፍ ነው። ሦስተኛው ደግሞ አሁንም አስቴር ነጋ አሳታሚ ድርጅትና ሐዋርያው ጳውሎስ በመተባበር ያሳተሙት ዐጤ ምኒልክ ከውጭ ሀገራት የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች ባለ 337 ገጾች የሆነው መጽሐፍ ነው። በእነዚህ ታላላቅ መፃሕፍቶቹ የአድዋውን ጀግና፤ ጳውሎስ ኞኞ ከልዩ ልዩ ርዕሰ ጉዳዮች አንፃር ዘክሯቸዋል። 

የኋለኛውን የሀገራችንን ታሪክ ስንቃኝ ብዙ አስገራሚ ነገሮችን እናገኛለን። ለምሳሌ መነኩሴዎችና ትንቢት ተናጋሪዎች በሰፊው የሚታመንባቸው ወቅት ነበር። እነርሱ የተናገሩት መሬት ጠብ አይልም፤ እውነት ነው ተብሎ ይታመናል። የነገስታት ጋብቻ ሁሉ የሚወሰነው በኮከብ ቆጣሪዎች አማካይነት ነበር። እከሊትን ካገባህ የስልጣን ዘመንህ የተረጋጋ፣ እድሜህ የረዘመ፣ ሕይወትህ የለመለመ… እየተባለ ብዙዎች በዚህ መስመር ተጉዘውበታል። ለጦርነት ዘመቻ ሁሉ የሚወጣው እነዚህ “አዋቂዎች” በሚያዙት መሠረት ነበር። ጉዳዩ እስከ ቅርብ ጊዜ ይሠራበት ነበር። በ1950ዎቹ የተነሱት ማርክሲሰት ሌኒኒስት ፍልስፍናዎችና ትግሎች እያዳከሙት መጡ እንጂ፣ እንዲህ አይነቱ “እምነት” በሀገራችን ትልቅ ቦታ ነበረው።

ይህን ርዕሰ ጉዳይ አያሌ ምሳሌዎችን እየጠቃቀስን ወደፊት እንጨዋወትበታለን። ለዛሬ ግን ቀደም ብዬ ወደጀመርኩት ርዕሰ ጉዳይ ላምራ። ዐጤ ምኒልክ እጅግ ብልሕ መሪ እንደነበሩ ታሪካቸውን የፃፉ ሁሉ ይመሰክራሉ። ጳውሎስ ኞኞ ደግሞ ምኒልክ ወደዚህች ዓለም ሲመጡ፣ ሲፈጠሩ ጀምሮ የተለየ ታሪክ እንዳላቸው ጽፎልናል። ምኒልክ በትዕዛዝ የተወለዱና ልዩ ፍጡር መሆናቸውን ጭምር የሚያስረዳው የጳውሎስ ገለፃ የሚከተለው ነው፡-

 “የምኒልክ እናት ወ/ሮ እጅጋየሁ የንጉሥ ሣህለሥላሴ ሚስት የወ/ሮ በዛብሽ ገረድና የልጆች ሞግዚት ነበሩ። እጅጋየሁ የግርድና ሥራ የጀመሩት በንጉሥ ሣህለሥላሴ ቤት አልነበረም። ንጉሥ ሣህለሥላሴ ቤት ከመቀጠራቸው በፊት የአንኮበር ቤተ-ክርስትያን አለቃ የነበሩት የመምህር ምላት ገረድ ነበሩ። በአለቃ ምላት ቤት ግርድና ተቀጥረው ሳለ አንድ ቀን ጧት ለጓደኞቻቸው “… ዛሬ ማታ በሕልሜ ከብልቴ ፀሐይ ስትወጣ አየሁ…” ብለው ተናገሩ።

“ሥራ ቤቶች የሰሙት ወሬ መዛመቱ አይቀርምና ወሬው ከጌትዮው ከአለቃ ምላት ዘንድ ደረሠ። አለቃ ምላትም “እንግዲያው ይህ ከሆነ ወደላይ ቤት ትሂድ” አሉ። የላይ ቤት የሚባለው የአንኮበሩ የንጉሥ ሣህለ ሥላሴ ቤተ-መንግሥት ከኮረብታ ላይ በመሆኑ አገሬው በተለምዶ “ላይ ቤት” ይለዋል።

“እጅጋየሁ እንደተመከሩት ከንጉሥ ሣህለ ሥላሴ ቤት ሔደው ተቀጠሩ። የእጅጋየሁ የሕልም ወሬ ተዛምቶ ንጉሥ ሣህለ ሥላሴም ቤት ገብቶ ስለነበር የንጉሥ ሣህለሥላሴ ባለቤት ወ/ሮ በዛብሽ ከልጃቸው ሁሉ አብልጠው ሰይፉ ሣህለሥላሴን ይወዱታል። ስለዚህ ሰይፉ ከእጅጋየሁ ልጅ እንዲወልድ ማታ እጅጋየሁን ወደ ሰይፉ መኝታ ቤት ልከው ያን ጐረምሳ እንድትጠብቅ አደረጉ።

“የልጅ ሰይፉ አሽከሮች የእጅጋየሁን መላክ እንዳወቁ ለጌታቸው ለልጅ ሰይፉ ተናገሩ። ሰይፉ የሚወዳት ሌላ ሴት አለችው። የአዲሲቱን የእጅጋየሁን መምጣት እንደሰማ ተናዶ እንዳያባርራትም እናቱን ፈርቶ ከወንድሙ ከኃይለመለኮት ዘንድ ሄዶ “እባክህ ሌላ ሴት ከሌለህ እሜቴ የላኳትን ያቺን ገረድ ውሰድልኝ” አለ። ኃይለመለኮትም እሺ ብሎ ከእጅጋየሁ ጋር ባደረጉት ግንኙነት ልጅ ተፀነሰ።

“እናትየዋ ወ/ሮ በዛብሽ የእጅጋየሁን መፀነስ እንዳዩ ከሰይፉ ያረገዘች መስሏቸው ተደሰቱ። በኋላ ግን ከሌላው ልጃቸው ከኃይለመለኮት ማርገዝዋን ሲሰሙ ተናደው እጅጋየሁን በእግር ብረት አሰሩዋት። ቆይቶም በአማላጆች ተፈታች። ንጉሥ ሣህለሥላሴ ይህን ወሬ ሰሙ። ልጃቸው የንጉሥ ልጅ ሆኖ ገረድ በማፀነሱ ተናደው ወሬው እንዳይሰማ እጅጋየሁን ከርስታቸው ከአንጐለላ ሄዳ እንድትቀመጥ አደረጉ።

“እጅጋየሁ የመውለጃ ጊዜዋ ሲደርስ ወንድ ልጅ ወለደች። የእጅጋየሁን መውለድ ንጉሥ ሣህለሥላሴ ሲሰሙ የልጁን ሥም “ምን ይልህ ሸዋ በሉት” ብለው ስም አወጡ። ‘ምን ይልህ ሸዋ’ ያሉበት ምክንያት የእኔ ልጅ ከገረድ በመውለዱ ሸዋ ምን ይል ይሆን? ለማለት ፈልገው ነው። በኋላ ግን በሕልማቸው ከምን ይልህ ሸዋ ጋር አብረው ቆመው ከእሳቸው ጥላ የልጁ ጥላ በልጦ፣ በእግር የረገጡትን መሬት ሲያለካኩ እርሳቸው ከረገጡት ልጁ የረገጠው ረዝሞ አዩ። ይህን ሕልም ካዩ በኋላ “ምኒልክ የእኔ ስም አይደለም። የእሱ ነው። ስሙን ምኒልክ በሉት” ብለው አዘዙ።

እዚህ ላይ ንጉሥ ሣህለሥላሴ “… ምኒልክ የእኔ ስም አይደለም የእሱ ነው…” ያሉት በጥንት ጊዜ “ምኒልክ በሚል ስም የሚነግሥ ንጉሥ ኢትዮጵያን ታላቅ ያደርጋታል” የሚል ትንቢት ስለነበረ ሣህለሥላሴ ሲነግሱ “ስሜ ምኒልክ ይሁን” ብለው ነበር። ምኒልክ በሚለው ስም ሣህለሥላሴ ለምን እንዳልነገሱ ክብረ-ነገሥት በተባለው መጽሐፍ ውስጥ ብንመለከት “… የሸዋው ንጉሥ ሣህለሥላሴ፣ ምኒልክ በሚባል ስም ሊነግሱ ሲሉ አንድ መነኩሴ በዚህ ስም አትንገስ። መጥፎ አጋጣሚ ያመጣብሃል። ይህ ስም የሚስማማው ከመጀመሪያው ወንድ ልጅህ ከኃይለመለኮት ለሚወለደው ነው። ይህም ስም የሚወጣለት የልጅ ልጅህ ኢትዮጵያን አንድ የሚያደርግ ትልቅ ንጉሥ ይሆናል አላቸው…” ይላል። ስለዚህ ነው የልጁን ስም ምኒልክ ያሉት።

“ይሄው ከድሃ መወለድ በዘመኑ እንደ ነውር ተቆጥሮ፣ ምኒልክ በሣህለ ሥላሴ ቤተ-መንግሥት ውስጥ እንዳያድጉ ተደርጓል። ፀሐፌ ትዕዛዝ ገብረሥላሴ እየፈሩ ከፃፉት ብጠቅስ፤ “… ስለ ሕዝብ ዕረፍትና ጤና፣ የተወለደው ምኒልክ በአንጐለላ መቅደላ ኪዳነ ምህረት ክርስትና ተነስቶ ጠምቄ በሚባል ሀገር በሞግዚት አኖሩት….” ብለዋል። አንጐላላ ከደብረብርሃን ከተማ አጠገብ ያለ መንደር ነው። መንዝ ውስጥ ባለው ጠምቄ በሚባለው አምባም ከእናታቸው ጋር ሰባት ዓመት ተቀመጡ።

“ፈረንሣዊው ሄነሪ አውደን በ1872 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ነበር። ስለ ምኒልክ ትውልድ ሲተርክ “… ምኒልክ በተወለዱ ጊዜ መስፍኑ (ኃይለመለኮት) ልጁን አልቀበልም ብለው ካዱ። በነገሩ መሐል ወ/ሮ በዛብሽ ገብተው ሌሎቹንም ዘመዶቹን ሰብስበው ልጁ የኃለመለኮት መሆኑን አምነው ተቀበሉ።…” ይላል።

“ብዙ ታሪክ ፀሐፊዎች እንደሚሉት ወ/ሮ እጅጋየሁ ውብና ከደህና ቤተሰብ መወለዳቸውን ይገልፃሉ። የአባታቸውንም ስም ግን የሚገልፅ የለም። ለማ አዲያሞ ይባላሉ። ይህን ሲተነትኑም አንዳንዶቹ ከጉራጌ አገር የተማረኩ ባርያ ናቸው ይሏቸዋል። ባርያ ማለት በገንዘብ የሚሸጥ ብቻ ሳይሆን በጦርነት የሚማረክ ሁሉ ባርያ ይባላል። ይህ ሁሉ ይቅርና ዋናው ቁም ነገር ታሪክ መስራት እንጂ ትውልድ አይደለም። ታላቁ ናፖሊዮን እንደዘመኑ አፃፃፍ ወደ ላይ የሚቆጠር አልነበረውምና ታሪኩን የሚፅፈው ፀሐፊ ቀርቦ “የትውልድ ታሪክዎን ከየት ልጀምር?” ቢለው “ያለፈውን ትተህ ከእኔ ጀምር” አለ እንደሚባለው ነው።

 በዐጤ ምኒልክ ዙሪያ እንድታነቡልኝ የጋበዝኳችሁ ጽሁፍ ምክንያቱ ደግሞ የአድዋው ጀግና የአማራ ዘር ብቻ አለመሆናቸውንም ለማሳየት ነው። እኚህ በጥቁር ዓለም ውስጥ እጅግ ገናን ስም እና ዝና ያላቸው ንጉሥ፣ ኢትዮጵያ በነጮች የቅኝ አገዛዝ ስር እንዳትወድቅ ተአምራዊ በሚባል የጀግንነት ውሎ ሀገራቸውን ነፃ ያወጡ መሪ ናቸው።

“ምኒልክ ተወልዶ ባያነሣ ጋሻ፣

ግብሩ ዕንቁላል ነበር ይሄን ጊዜ አበሻ።”

ተብሎ የተገጠመላቸው ናቸው።

ዐጤ ምኒልክንና እቴጌ ጣይቱን ለዛሬ በድጋሚ ላነሳሳቸው የፈለኩበት ምክንያት ከነገ በስቲያ የተወለዱበት ቀን ስለሆነ ጀግኖቹን ልዘክር በመፈለጌ ነው።¾

 

በጥበቡ በለጠ

ሕፃኑ ሰኔ 12 ቀን 1916 ዓ.ም ባሌ ክፍለ ሀገር ከዱ በሚባል ሥፍራ ከአቶ ሳህሉ ኤጄርሳና ከወ/ሮ የወንዥ ወርቅ በለጠ ተወለደ።

አምስት ዓመት ሲሞላው ትምህርት ይማር ዘንድ አባቱ ወደ ጎባ ይዘውት ሄዱ። ቤተሰቦቹ በሥራ ምክንያት አንድ ቦታ የሚቀመጡ አልነበሩምና መንገዳቸውን ጊኒር ወደ ሚባል ቦታ አደረጉ። እዚህም ብዙ አልቆዩም። ወደ ጎሮ፣ በመቀጠልም ወደ አርከሌ፣ ከዚህ ተመልሰው ደግሞ ሐረር ገቡ። ከቤተሰቡ ጋር ከአካባቢ አካባቢ ሲንከራተት የነበረው ህፃን ትንሽ ፋታ ያገኘው ሐረር ከገባ በኋላ ነበር። ትምህርት ቤት ገብቶ አልፋ ቤት እንዲቆጥር ተደረገ። የሚማረው በፈረንሳይኛ ቋንቋ ነበር።

  ወላጅ አባቱ አሥራ አራት ዓመት ሲሞላው አቶ መንበረ ወርቅ ኃይሉ ለተባሉ ግለሰብ በአደራ ሰጡት። ታዳጊው የወላጆቹን ቤትና ፊደል የቆጠረበትን ቀዬ ለቅቆ ወደ አዲስ አበባ መጣ። አዲስ አበባ መጥቶ ቀበና አካባቢ ከሚገኘው ኮከበ ጽባህ ት/ቤት ገብቶ ትምህርቱን እንደቀጠለ ብዙም ሳይቆይ የማይጨው ጦርነት ኦጋዴን ላይ ተቀሰቀሰ።

የታዳጊው ተስፋ የጨለመው ይሄኔ ነበር። ቤተሰቦቹ የሚኖሩት ሐረርና ባሌ በመሆኑ አጎቶቹና አጠቃላይ ዘመዶቹ ሳይቀሩ ወደ ኦጋዴን ለጦርነት ዘመቱ። ከታዳጊው ዘመዶች መካከል ግን ከጦርነቱ የተረፈ አንድም ሰው አልነበረም። ሁሉንም የማይጨው እሳት በላቸው። ታዳጊው በየዕለቱ የሚመጣበትን መርዶ እየሠማ እህህ ማለት ሥራው ሆነ። ይባስ ብሎ “በእንቅርት ላይ ጆሮ ደግፍ” እንዲሉ ከአባቱ በአደራ የተቀበሉት ብቸኛ አሳዳጊው አቶ መንበረ ወርቅ ኃይሉ አዲስ አበባ ላይ በጣሊያንያውያን በስቅላት ተቀጡ።”

ታዳጊው ብላቴናም ማንም በማያውቀው ከተማ ልቡ በከፋ ሀዘን እንደተሰበረ ብቻውን ቀረ። ምንም እንኳ ታዳጊው በዚህ ቁጭት ከጠላት ጋር ለመፋለም ልቡ ክፉኛ ቢነሳሳም በበረታ የእግር ሕመም ሳቢያ ሐሳቡን እውን ማድረግ አልተቻለውም። እንደውም የእግር ሕመሙ ስለጠናበት ለሕክምና ወደ ሆስፒታል መሄድ ግድ ሆነበት።

ሆስፒታል ውስጥ እንዳለም ኑሮን ለማሸነፍ፣ እህል ቀምሶ ለማደር የሐኪም ቤቱ ኀላፊ የሆነውን ጣሊያናዊ ጫማ ይጠርግ ነበር። ሕክምናውን እየጨረሰ ሲመጣ ከጣሊያናዊው ጋር በመግባባት እግረ መንገዱን መርፌ መቀቀል፣ ቢሮ ማፅዳት የመሳሰሉ ሥራዎችን ይሠራ ነበር። በኋላም ክትባት እስከ መከተብ ደርሶ ነበር።

ከዚህ በተጨማሪም ፈረንሳይኛ ቋንቋ በመቻሉ የጣሊያንኛን ቋንቋን ለመልመድ ብዙም ጊዜ ስላልወሰደበት ለሕክምና ለሚመጡ ሰዎች በአስተርጓሚነት ያገለግልም ነበር።

ወጣቱ ሆስፒታል ብዙ አልቆየም። አንድ ጣሊያናዊ አትክልት ተራ አካባቢ ክሊኒክ ሲከፍት ይዞት ሄደ። ሆስፒታል ሳለ የተማረውን የሕክምና ሙያ ከቀጣሪው ጋር በመሆን መሥራቱን ተያያዘው።

ጣሊያናዊው ወደ አገሩ ሲሄድ ክሊኒኩ ውስጥ ይታከም የነበረ ሌላ ጣሊያኒያዊ ከአትክልት ተራ አለፍ ብሎ “ሎምባርዲያ” የሚባል ሆቴል ውስጥ በቦይነት ቀጠረው። እግረ መንገዱንም የመስተንግዶ ሙያ አሰለጠነው። ይህ ጣሊያንያዊም ብዙ አልቆየም፤ ስለታመመ ወደ አገሩ ተመለሰ።

የወጣቱ እንግልት በዚህ አልተቋጨም። ጣሊንያዊው ወደ አገሩ ከመሄዱ በፊት በያኔው መጠሪያው እቴጌ ሆቴል አስቀጠረው።

ይህ ታሪክ ከተፈፀመ 60 ዓመት እላፊ ሆኖታል። በእንዲህ ዓይነት የህይወት ውጣ ውረድ ያለፈው ሰው ግን ዛሬም አለ።

“የዛሬ አበባዎች የነገ ፍሬዎች እንደምን ናችሁ ልጆች!”በማለት ለአርባ ሁለት ዓመታት በኢትዮጵያ ቴሌቭዥን ተረት በመተረት ብዙ ኢትዮጵያውያንን በመምከር ያሳደጉት አባባ ተስፋዬ ከላይ የተጠቀሰው ታሪክ ባለቤት ናቸው። ታሪካቸውን ከእቴጌ ሆቴል በመለጠቅ እንዲህ ይተርካሉ፤

“ሆቴሉን ይመራ የነበረው ጣሊያኒያዊ ስልጡን በመሆኔና የወሰደኝ ጣሊያኒያዊ አደራ ስላለበት በጣም ይወደኝ ነበር። በዚህ ምክንያት የሆቴሉ የምግብ ክፍል ረዳት ኀላፊ አደረገኝ።”

አባባ ተስፋዬ ለመጀመሪያ ጊዜ ከዘመናዊ ሙዚቃ ጋር የተዋወቁት እዚህ ሆቴል ውስጥ እንደነበር ሲናገሩ፣ “ሙዚቃ ስለምወድ ክራር እና ማሲንቆ እጫወት ነበር። ሆቴሉ ውስጥ ያገኘሁትን ፒያኖ እየነካካሁ ጥሩ ፒያኖ ተጫዋች ሆንኩ” ብለዋል።

“አንድ ጊዜ ከጣሊያን አርቲስቶች መጥተው ያረፉት እቴጌ ሆቴል ነበር። ትርዒቱን ያቀርቡ የነበረው ሲኒማ ኢትዮጵያ አዳራሽ ስለነበር ቀን ቀን የሚበሉትንና የሚጠጡትን ይዤላቸው ስሄድ የሚሠሩትን በደንብ እመለከት ነበር። ትንሽ ቆይቼ እነሱ ሲሉ የነበሩትን መልሼ እልላቸው ስለነበር ይገረሙና፣ ‹ይሄ ጠቋራ እንዴት ነው የኔን ቃል የሚጫወተው የኔን ቃል እንዴት ነው የሚናገረው› ይሉ ነበር።”

ይሁን እንጂ የሆቴሉ ሥራና ኑሮ ያን ያህል የተመቻቸው አልነበረም። እንደውም ከእሳቸው በሥልጣን ከፍ ካለው ጣልያንያዊ ጋር እንደማይግባቡ ያስታውሳሉ፤

 “ከኔ በላይ ያለው ጣሊያኒያዊ ኀላፊ ጥቁር በመሆኔ አይወደኝም ነበር። አንድ ቀን አምሽቼ ወደ ሥራ ገባሁ። ሰሃንና ጭልፋ ይዤ ወደ ምግብ ማብሰያው ስሄድ ያ የማይወደኝ ጣሊያንያዊ፣ ‹እስካሁን የት ቆይተህ ነው አሁን የምትመጣው› ብሎ በቃሪያ ጥፊ መታኝ። ሰሃኑን አስቀመጥኩትና በጭልፋው ግንባሩን አልኩት። የሆቴሉ ኀላፊ ጩኸት ሰምቶ መጥቶ ሲያይ ሰውየው ደምቷል።”

የአባባ ተስፋዬና የጣሊያንያዊው አለቃቸው ግብግብ በዚህ አልተጠናቀቀም። እንደውም ከአዲስ አበባ ለቅቀው ወደ ሐረር እንዲሄዱ ምክንያት ሆነ። ሌላ መከራ፣ ሌላ ጭንቀት።

“የሆቴሉ ኀላፊ ‹ማነው እንዲህ ያደረገው ብሎ ሲጠይቅ እኔ መሆኔ ተነገረው። አንጠልጥሎ በርሜል ውስጥ ከተተኝና እንዳልወጣ አስጠንቅቆኝ ሄደ። ፖሊስ ሁኔታውን ሰምቶ ሊይዘኝ ሲመጣ አላገኘኝም። ከለሊቱ ስድስት ሰዓት ሲሆን ጣሊያኑ መጥቶ አወጣኝና የሚስቱን ካፖርት አልብሶ ወደ ቤቴ ወሰደኝ። ‹ነገ በጠዋት ባቡር ጣቢያ እንገናኝ› ብሎኝ ሄደ። በማግስቱ ባቡር ጣቢያ ስደርስ ጣሊያኑ በካልቾ ብሎ ለሌላ የምግብ ቤት ኀላፊ ለነበረ ጣሊያንያዊ አስረከበኝ።”

አባባ ተስፋዬ ከአለቃቸው ጋር በተጣሉ በሁለተኛው ቀን በባቡር ድሬዳዋ ተወሰዱ። ድሬደዋም ሲደርሱ ቀጥታ ያመሩት ወደ ሐረር ነበር። ሐረር ሲደርሱ ግን ዘመድ አልባ አልሆኑም። ከአንዲት አክስታቸው ጋር ተገናኙ። ይህ ለዘመድ አልባው ተስፋዬ ደስ ያሰኘ አጋጣሚ ነበር።

“ድሬደዋ ስደርስ ሐረር በሚሄድ አብቶብስ ከዕቃ ጋር ተጭኜ ሄድኩ። ውስጥ እንዳልገባ የተፈቀደው ለጣሊያኖች ብቻ ነበር። ሐረር ስደርስ አክስት ስለነበሩኝ እያጠያየኩ ሄድኩ። አክስቴ ሲያዩኝ አለቀሱ። ‹እኛ እኮ ሞተሃል ብለን ነበር› አሉና አዘኑ።”

አባባ ተስፋዬ ምንም እንኳ አክስታቸውን አግኝተው ደስ ቢሰኙም የመሥራት ፍላጎትና አቅም ነበራቸውና ያለ ሥራ ቁጭ ማለትን አልፈቀዱም። በማግስቱ ጠዋት ሐረር ወዳለው እቴጌ ሆቴል ቅርንጫፍ ሄዱ። “ኀላፊው ጀርመናዊ ነበር።” ይላሉ አባባ ተስፋዬ ያንን አጋጣሚ ሲያስታውሱ፤

“ኀላፊው ጀርመናዊ ነበር። አዲስ አበባ እቴጌ ሆቴል በቦይነት መሥራቴን ስነግረው ‹በኋላ ተመልሰህ ና!› አለኝ። አዲስ አበባ ስልክ ደውሎ መሥራቴን አረጋግጦ ጠበቀኝና ከሰዓት ስመለስ ቀጠረኝ።”

ሥራ እንደጀመሩ ትንሽ ቆይቶ ጣሊያን ተሸንፎ ኢትዮጵያን ለቆ ወጣ። “ሆቴሉን ልዑል መኮንን ገዙትና ‹ራስ ሆቴል› አሉት።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ በሆቴሉ የምግብ ቤቱ ኃላፊ ሆነው እንደተሾሙ ይናገራሉ። በመቀጠልም፣ “መኳንንቱ ወደ ሆቴሉ ለእረፍት ሲመጡ ፒያኖ እየተጫወትኩ አዝናናቸው ነበር።” ይላሉ።

“ጃንሆይ ለጦርነቱ ድጋፍ ላደረጉ የደቡብ አፍሪካ ወታደሮች ጅጅጋ ላይ መሬት ሰጥተዋቸው ስለነበር ይህን አስመልክቶ በእቴጌ ሆቴል የእራት ግብዣ ተዘጋጀ። በግብዣው ላይ የእንግሊዝና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ መዝሙር ማርሽ ተመታ። የኛ ይቀጥላል ብዬ ስጠብቅ የለም። ንድድ አለኝና ለጄኔራል አብይ ፒያኖ መጫወት እንደምችልና የኢትዮጵያ ሕዝብ መዝሙርን እንድጫወት ጠየቅሁኝ። ስለተፈቀደልኝም በዚያ ወቅት የነበረውን የኢትዮጵያ ሕዝብ መዝሙር መታሁ። ያኔ ሁሉም ብድግ ብለው ሠላምታ ሰጡ።”

በ1934 ዓ.ም በጦርነቱ ወላጆቻቸውን ያጡ ልጆች ይሰብሰቡ የሚል ትዕዛዝ ከመንግስት ተላለፈ። ይህን የመንግስት ትዕዛዝ የሰሙት አባባ ተስፋዬ ከሐረር ተመልሰው አዲስ አበባ እንደመጡ ይናገራሉ። ይሄኔ ነው ወደ ኪነ ጥበቡ ዓለም ጥቅልል ብለው የመግባት ዕድሉ የገጠማቸው።

በ1934 ዓ.ም ግድም ዕጓለ ማውታን ተሰባስበው በሚያድጉበት ት/ቤት ገብተው መማር ቀጠሉ። በ1937 የማዘጋጃ ቴአትር ቤት የቴአትር ፍላጎት ያላቸውን ሲያሰባስብ ሸላይ፣ ፎካሪና ተዋናይነታቸውን የሚያውቁና የሚያደንቁ ባለሥልጣኖች ላኳቸው። ማዘጋጃ ቤት ገብተው ለ11 ወራት ያህል ሙዚቃ፣ የቀለም ትምህርት፣ ፈረንሳይኛና እንግሊዘኛ በነፃ ተማሩ። ለሚቀጥሉት 11 ወራት ያህል ደግሞ በወር 11 ብር እንደ ደመወዝ ይከፈላቸው ነበር። ይሀ እንግዲህ ወደ 1939 ግድም ሲሆን ከትምህርቱ ጋር ምግብ፣ ልብስና መኝታ ተሰጥቷቸዋል። መኝታው ባዶ ፍራሽ ነበር።

ይህ ወቅት እነ ግርማቸው ተ/ሐዋርያት ብቅ ብቅ ያሉበት ጊዜ በመሆኑ በኢትዮጵያ የቴአትር ታሪክ ትልቅ ስፍራ የሚሰጠው ወቅት ነበር። ይሄኔ አባባ ተስፋዬ ወደ ቴአትሩ መድረክ ብቅ አሉ። በጊዜው ሴት ተዋንያት የሌሉ በመሆኑ ብዙ ቴአትር ላይ የሴት ገፀ ባሕርይን ተላብሰው የሚጫወቱት ወንዶች ነበሩ። ከነዚህ ወንዶች መካከል ደግሞ አባባ ተስፋዬ ቀዳሚውን ሥፍራ ይይዛሉ፤

 “የአቶ አፈወርቅ አዳፍሬ ቴአትር ወጣ። አርእስቱን አላስታውሰውም። ብቻ “የሞተልሽ ቀርቶ የገደለሽ በላ” የሚል ነገር አለው። በቴአትሩ ውስጥ ሴት ገፀ ባሕርይ ስለነበረች እንደ ሴቷ ሆኜ የተጫወትኩት እኔ ነኝ። ብዙ ቴአትሮች ላይ ለምሳሌ ‹ጎንደሬው ገ/ማርያም›፣ ‹ቴዎድሮስ›፣ (የግርማቸው ተ/ሐዋርያት) ‹ንፁ ደም›፣ ‹አፋጀሽኝ›፣ ‹መቀነቷን ትፍታ›፣ ‹ጠላ ሻጯ›፣ ‹የጠጅ ቤት አሳላፊ›… በመሳሰሉት ቴአትሮች ላይ ሴት ሆኜ ሠርቻለሁ። ይህም የሆነበት ምክንያት በዚያ ዘመን ሴት ተዋንያን ስላልነበሩ ነው።”

አባባ ተስፋዬ ሴት ሆነው ሲጫወቱ ሜካፑን ( ) የሚሠሩት እራሳቸው ነበሩ። መድረክ ላይ ወጥተው ሲተውኑ ፍፁም ሰው እንደማያውቃቸው እንዲህ በማለት ይናገራሉ፤

“እኔም የሴቶቹን አባባል፣ አረማመድ፣ አነጋገር ሁሉ ስለማውቅ እነሱኑ መስዬ እጫወት ነበር። ተደራሲያኑ ሴት የለም ብለው እንዳይመለሱ ሴት አለ ብለን እንዋሽና እኔ እሠራው ነበር። ብዙ ጊዜ እንደ ሴት ሆኜ ስሠራ ካዩኝ ተመልካከቾች መካከል ለትዳር የተመኙኝ ነበሩ።” 

 አባባ ተስፋዬ ሴት ገፀ ባሕርያትን ተላብሰው የተጫወቱት ለአራት ዓመታት ያህል ነው። ከአራት ዓመታት በኋላ ግን ‹ሰላማዊት ገ/ሥላሴ› የተባለች አርቲስት በመምጣቷ ወንድ ገፀ ባሕርይን ተላብሰው መተወኑን እንደቀጠሉበት ተናግረዋል።

የአባባ ተስፋዬ የቴአትር ሥራ በአገር ውስጥ ብቻ የተገደበ አልነበረም። ወደ ኮርያ ድረስ ሄደው ከሥራ ባልደረቦቻቸው ጋር በመሆን አርበኞችን በፉከራና በሽለላ ይቀሰቅሱ፣ ቴአትርም እየሠሩ ያዝናኑ እንደነበር ያስታውሳሉ። በዛ በኮሪያ ቆይታቸውም የሃምሳ አለቅነትን ማዕረግ እንዳገኙ ዛሬም ድረስ የሚያነሱት አጋጣሚ ነው። 

በቴአትር ትወና ብቃታቸውና በሙዚቃ ችሎታቸው የወቅቱ ባለስልጣናት በእጅጉ ይገረሙ ነበርና ወደ ጃፓን ሄደው የጃፓንን ቴአትር ቤቶች እንዲመለከቱ ልከዋቸው ነበር። ከሦስት ወራት ቆይታ በኋላም ወደ ሀገራቸው እንደተመለሱ በሳቸው የህይወት ታሪክ ዙሪያ የተጻፉ ጽሑፎች ይናገራሉ። 

ብሔራዊ ቴአትር በ1948 ዓ.ም ሲከፈት በማዘጋጃ ቤት አብረዋቸው ይሠሩ ከነበሩ ተዋንያን ጋር ወደ ብሔራዊ ቴአትር ተሸጋግረዋል። “ፀጋዬ ኀይሉ” የተባሉ ጸሐፊ በጥር ወር 1979 ዓ.ም በታተመው የካቲት መጽሔት ላይ “አባባ ተስፋዬ በብሔራዊ ቴአትር ከተቀጠሩ ዕለት እስከ ጡረታ መውጫቸው ድረስ በተሠሩ ተውኔቶች በሁሉም ላይ ተካፍለዋል ማለት ይቻላል። በቴአትር ቤቱ አንድ ቴአትር ከተዘጋጀ በዚያ ቴአትር ውስጥ ተስፋዬ መኖራቸውን የሚጠራጠር ተመልካች አልነበረም” ሲሉ የአባባ ተስፋዬን የብሔራዊ ቴአትር የሥራ ዘመን ቆይታቸውን ገልፀውታል።

አባባ ተስፋዬ በብሔራዊ ቴአትር ቆይታቸው ከሰባ በላይ ቴአትሮች ላይ የተሳተፉ ከመሆናቸውም በላይ፣ “ብጥልህሳ? ነው ለካ?” እና “ጠላ ሻጭዋ” የተባሉ ተውኔቶችን ጽፈዋል።

“በቴአትር ቤት ቆይታዬ ለሰዎች የሚያስቸግር ቴአትርን እኔ ነበርኩ የምሠራው። የአሮጊት ጠጅ ሻጭ ሆኜ፣ ሌባ፣ ሰካራም ሆኜ እሠራ ነበር። አንድ ቴአትር ላይ አጫዋች፣ ባለሟል፣ ድንክ ሆኜ ሠርቻለሁ።”

በተዋጣ ተዋናይነቱ በሕዝብ ዘንድ የሚታወቀው አርቲስት ወጋየሁ ንጋቱ ስለ አባባ ተስፋዬ የትወና ብቃት ሲናገር፣ “ጋሽ ተስፋዬ ትራጀዲም ኮሜዲም መጫወት ይችላል። ኮሜዲ በሚጫወትበት ጊዜ ዋና ችሎታው የገፀ ባሕሪውን (የድርሰተ ሰቡን) ደም፣ ሥጋና አጥንት ወስዶ የራሱ ያደርገዋል። ይላበሰዋል። በዚህም የደራሲውን ሥራ አጉልቶ ያወጣዋል።” ብሎ ነበር፤

በእርግጥም አባባ ተስፋዬ “ሁሉንም አይነት የቴአትር ዘርፎች ስጫወት (ኮሜዲ፣ ትራጀዲ…) ይሳካልኝ ነበር” በማለት የወጋሁ ንጋቱን አስተያየት ያጠናክራሉ። ፍፁም የተሰጣቸውን ገፀ ባሕርይ ተላብሰው እንደሚጫወቱም ስለራሳቸው ይመሰክራሉ።

“‹ኦቴሎ›፣ ‹የከርሞ ሰው›፣ ‹አስቀያሚ ልጃገረድ› ግሩም ነበር። በተለይ ‹ኦቴሎ› ውስጥ ኢያጎን ሆኜ ስጫወት ብዙ ነገር ደርሶብኛል። ብዙ ሰዎች ጠልተውኝ ነበር። መኳንንቱ ሳይቀሩ ‹የታለ ያ ሰው ያስገደለ› እያሉ ያስፈልጉኝ ነበር። ባልና ሚስት በመኪና እኔን ለመውሰድ ተጠይፈውኝ ሁሉ ነበር። በመንገድ ሳልፍ ወይም አብቶብስ ስጠብቅ፣ ‹እዩት ይሄ እርጉም መጣ!› እያሉ ይሰድቡኛል፤ ይሸሹኝማል።”

አርቲስት ጌታቸው ደባልቄ አባባ ተስፋዬን የሚያውቋቸው ከዛሬ ሀምሳ ዓመት በፊት ነው። ብዙ ቴአትሮች ላይም አብረው ተውነዋል። ስለአባባ ተስፋዬ የሚሉት ነገር አለ፤

“ተስፋዬ ሳህሉን ከ1944 ዓ.ም ጀምሮ አውቀዋለሁ። ባለ ብዙ የሙያ ባለቤት ነው። ቢያንስ ቢያንስ ከሰባ በላይ የሚሆኑ ቴአትሮች ላይ ሠርቷል። ‹ስነ ስቅለት› ላይ ጲላጦስን ሆኖ ሲሠራ እንደ ተዓምር ነው የተቆጠረለት። ‹ዳዊትና ኦሪዮን› ላይም ተጫውቷል። ባላምባራስ አሸብር ገ/ሕይወት የጻፉት ‹የንግስት አዜብ ጉዞ ወደ ሰለሞን› የሚለው ቴአትር ላይ አሣ አጥማጅ ሆኖ ሠርቷል። ብሄራዊ ቴአትር ከመጡት ጀርመኖች ጋር እስክንለያይ ድረስ ‹ፊሸር› እያሉ ነበር የሚጠሩት። ‹ኦቴሎ› ላይ ኢያጎን ሆኖ ሲሠራ ብዙ ተመልካቾች፣ ‹ክፋቱንና ጭካኔውን በድምፁ ብቻ ሳይሆን በዓይኑም ጭምር ተናገረለት› ብለው የመሰከሩለት ነው። ፀጋዬ ገ/መድኅንም በጣም አድንቆታል።”

አባባ ተስፋዬ ከሚሠሯቸው ቴአትሮች በተጨማሪ በተለያዩ መድረኮችና በቴሌቪዥን በሚያቀርቧቸው የምትሃት (የማጂክ) ትርዒቶች ይታወቃሉ። ስለምትሃት ችሎታቸው የሚከተለውን ይላሉ፤

“ምትሃቱን ያሰለጠነኝ በጃንሆይ ፈቃድ አንድ እሥራኤላዊ ነው። ኮሪያም አይቼ ስለነበር ትንሽ ትንሽ እችል ነበር። ያንን ሳሳየው ደስ ብሎት አስተማረኝ። በጅምናስቲክ የሚሠሩትን በገመድ ላይ መሄድ፣ አክሮባት አሰለጠነን። ስመረቅ ጃንሆይ ሽልማት ሲሰጡኝ፣ ‹አስተምርበት እንጂ እንዳታታልልበት!› አሉኝ”

“ይሁን እንጂ በዚህ ጥበቤ ያተረፍኩት አድናቆትንና ከበሬታን ሳይሆን በሰዎች ዘንድ መጠላትን ነው” የሚሉት አባባ ተስፋዬ “ሰዉ እውቀት ስለማይመስለው አስማተኛው በማለት ይጠላኝ ነበር።” ሲሉ በሐሳብ ወደ ኋላ ሄደው ያስታውሳሉ።

ከቴአትር ሙያቸው በመለጠቅ አባባ ተስፋዬ በብዙሃኑ የሚታወቁት በኢትዮጵያ ቴሌቭዥን፣ በልጆች ፕሮግራም ላይ በሚያቀርቡት አስተማሪ፣ መካሪና አዝናኝ በሆኑት ተረቶቻቸው ነው። ለ42 ዓመታት በዚህ ፕሮግራም ላይ ያገለገሉት አባባ ተስፋዬ በፕሮግራሙም ብዙ ኢትዮጵያውያን ልጆችን እንዳሳደጉበት ይናገራሉ። ለመሆኑ ወደ እዚህስ ሙያ እንዴት ገቡ!? አባባ ተስፋዬ የሚሉት አላቸው፤

“በ1957 ዓ.ም የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ሲቋቋም ሁሉ ነገር ተዘጋጀ። ኮንትራቱን የያዘው አንድ እንግሊዛዊ ነበር። ያኔ የልጆች ፕሮግራም አልነበረምና ሄጄ ለሳሙኤል ፈረንጅ ነገርኳቸው። ‹አይ ያንተ ነገር!› አሉና እውነትም ኮንትራቱን ሲያዩት የለም። ፈረንጁን ሲጠይቁት ‹ሰው አላችሁ ወይ?› አለ። እኔ እንድሠራ ሳሙኤል ፈረንጁን ጠቆሙት። እስኪ ግባና አሳየኝ ሲል የነበረኝን አስቂኝ ማስክ ይዤ ወጥቼ ያን አጥልቄ አሳየሁት። ባሳየሁት ነገር ተገረመና፣ ‹አንተ እዚህ ምን ትሠራለህ?› አለኝ። ‹አገሬን ስለምወድ ውጪ ወጥቼ መቅረት አልፈልግም። የአገሬ ሰው መቼ ጠገበኝና እንዲህ ትለኛለህ?› አልኩት። ኅዳር 1 ቀን 1957 ዓ.ም ‹ጤና ይስጥልኝ ልጆች የዛሬ አበባዎች!› ብዬ በቴሌቪዥን ቀረብኩ።”

“ለልጅ ልዩ ፍቅር አለኝ። መንገድ ላይ እንኳ መክሬ ተቆጥቼ ነው የማልፈው።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ ፕሮግራማቸውን ወላጆች ሳይቀሩ እንደሚወዱት ይናገራሉ።

“በየአጋጣሚው፣ ‹እኛ በእርስዎ ምክር አድገን፣ ልጆቻችንንም በእርስዎ ምክር አሳድገናል› የሚሉኝ ብዙ ናቸው። ልጅ በልጅነቱ ነው መመከር ያለበት ያሉኝ ነገር ከአእምሮዬ አይወጣም።”

አባባ ተስፋዬ ሥራቸው ያስገኘላቸው የሕዝብ ፍቅር እንጂ የገንዘብ ሀብት እንዳልሆነ ደጋግመው የሚናገሩት ነው፤

“ቴሌቪዥን ስገባ መጀመሪያ እንግሊዙ ጥሩ ገንዘብ ይከፍለኝ ነበረ (በወር 175 ብር ነበር የሚከፍለኝ)። በኋላ ግርማቸው ተክለ ሐዋርያት ‹ተስፋዬ አሄሄሄ ወፍ እንዳገሯ ነው የምትጮኸው፤ …እንደ ፈረንጅ አይደለም የምንከፍልህ፤ ሰባ ብር ይበቃሃል› አሉኝ። በፕሮግራም ስለሆነ ጥሩ ነበር። ያም በኋላ ደርግ ሲመጣ 50 ብር አደረጋት። እሱም ጥሩ ነበረ። ግን ሲሄድ ሃያ አምስት ብር አድርጓት ሄደ። አሁን ባሉትም ሃያ አምስት ብር ነው። ሃያ አምስት ብሯንም ቅር አላለኝም። እኔ ልጆች አእምሮ ውስጥ እንድገባ ነው የምፈልገው። ሕግ እንዲማሩ፣ ሲያድጉ እንዳያጠፉ፣ ጎበዝ ተማሪ እንዲሆኑ ነበር የምፈልገው፡ ተረቶቼ ስነ ምግባርን ነበር የሚያስተምሩት።”

አባባ ተስፋዬ ለረዥም ዓመታት በቴሌቭዥን ለልጆች ተረትን ከመተረታቸው በተጨማሪ በኪነ ጥበቡ ዘርፍ ላበረከቱት አስተዋፅዎ ከተለያዩ መንግሥታዊና መንግስታዊ ካልሆኑ ድርጅቶች በዛ ያሉ የምስክር ወረቀቶችና ሽልማቶችን ተቀብለዋል። ከነዚህ መካከል የኢትዮጵያ የኪነ ጥበባትና የመገናኛ ብዙኀን ሽልማት ድርጅት በቴአትር ዘርፍ በተዋናይነት የ1991 ዓ.ም የሕይወት ዘመን ተሸላሚ ያደረጋቸው በዋናነት የሚጠቀስ ነው።

አባባ ተስፋዬ ከኪነ ጥበብ ሥራ ጋር በተያዘ  ግብፅ፣ ኮሪያ፣ ጃፓን፣ ጀርመን፣ ሱዳን እና ሌሎችም አገሮች ደርሰው መጥተዋል።

“ከውጪ ስመጣ ሁሉ ጊዜ ለቅሶ ይይዘኛል።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ ከኮርያ እስከ ጃፓንና ጀርመን ድረስ ሄደው ሲመለሱ በእጅጉ የሚያሳስባቸው ያገራቸው አለማደግ እንደሆነ ይናገራሉ፤

“መቼ ነው አገሬ አድጋ የማያት፣ ከሣር ቤት የምንወጣው መቼ ነው። እያልኩ እፀፀታለሁ። ቤቶቹ በቆርቆሮ ሲተኩ ደግሞ መቼ ነው መንገድ የሚሠራው ስርዓት የምንማረው መቼ ነው የሚለው ይቆጨኝ ነበር። በፊት አገሬ መንገድ ስለሌላት በጣም እናደድ ነበር። አሁን ግን እየተሠራ በመሆኑ ደስ እያለኝ ነው። ምነው የኔንም ቤት አፍርሰው መንገድ በሠሩ እላለሁ።”

አባባ ተስፋዬ ለሕፃናት የሚሆኑ አራት የተረት መጽሐፍትን ጽፈዋል። ከመድረክ ላይ የተቀዱ ሁለት ካሴት አላቸው። “ከብሔራዊ ቴአትር ጡረታ ከወጣሁ 24 ዓመት ሆኖኛል።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ “አራት የተረት መጽሐፌን፣ ቲሸርቴንና ካሴቴን ትላልቅ ሱቅና ቡና ቤት መንገድ ላይ እያዞርኩ በመሸጥ ራሴን እደጉማለሁ” ይላሉ። ከዚህ በተጨማሪ አባባ ተስፋዬ ከብሔራዊ ቴአትር በጡረታ  300 ብር ያገኛሉ።

“የወለድኳቸው ሁለት ልጆች ቢሆኑም አንዱ ልጄ ሞቷል።” በማለት የሚናገሩት አባባ ተስፋዬ ከቤተሰባቸው ጋር የጠበቀ ግንኙነት እንዳላቸው ይገልፃሉ። ከአምስት የልጃቸው ልጆችና አራት የእህታቸው የልጅ ልጆች ጋር እህታቸውን ጨምሮ 14 ቤተሰብ አብረው እንደሚኖሩም አያይዘው ገልፀዋል።

ባለቤታቸውም ከዚህ ዓለም በሞት ከመለየታቸው በፊት በሥራቸው ላይ ያሳድሩት የነበረውን አዎንታዊ ተፅእኖ የሚገልፁት እንዲህ በማለት ነበር፤

 “ባለቤቴ ሥራዬን ትወድልኝ ነበር። በርታ ትለኝ ነበር። ስበሳጭ ስናደድ ለእርሷ ነበር የምነግራት። ‹ግዴለም ተስፋ ቻለውና አሳልፈው› ትለኝ ነበር። ከ 48 ዓመት የትዳር ህይወት በኋላ የዛሬ ሦስት ዓመት ሞታብኛለች።”

አንዱ ልጃቸው ትንሽ ሆኖ ቴአትር እንደሠራ የሚያስታውሱት አባባ ተስፋዬ ኮንጎ ይኖር የነበረው ትልቁ ልጃቸው ሙዚቃ መጫወት ይችል እንደነበር ገልፀዋል። የልጃቸው ልጅ ከአባቱ ጋር ሆኖ የሙዚቃ ክሊፕ ቤታቸው ውስጥ ባለው ስቱድዮ እየሠራ ሲሆን፣ እርሳቸውም በዋና ገፀ ባህርይነት የሚተውኑበት ፊልም ለመሥራት በዝግጅት ላይ መሆናቸውን ተናግረዋል።

አቶ ተፈራ ተስፋዬ  ይባላሉ። የአባባ ተስፋዬ ሁለተኛ ልጅ ናቸው። “የአራት ዓመት ልጅ ካለሁበት ጊዜ አንስቶ እስከ 1970ዎቹ ድረስ አብሬ እየሄድኩ ቴአትር እመለከት ነበር።” የሚሉት አቶ ተፈራ፣ “ቤት ውስጥ ሲለማመድ አይ ነበር። ግን ምንም አልረዳውም ነበር። ትምህርቴ ላይ ነበር የማተኩረው። ሌላው ዘመኑ ነው መሰለኝ በጣም ስለምናከብረው አንቀራረብም። ግን ምግብ እየተበላ ዝም ብለን እየተጫወትን ድንገት ትዝ ሲለው ጮኾ ያጠናውን ቴአትር ይወጣው ነበር። ብዙ የሚያስቸግረው የፀጋዬ ገ/መድኅን  ቴአትር ነው። ቃላቱ ከበድ ከበድ ያሉ ስለነበሩ እየበላም ሲለማመድ አየው ነበር።”

አቶ ተፈራ የስድስት ዓመት ልጅ እያሉ ቴዎድሮስ ቴአትር ላይ ምኒሊክን ሆነው የተጫወቱ ሲሆን ቴአትሩ ላይ አባታቸው አባባ ተስፋዬ ራስ መኮንን ሆነው እንደሠሩ ተናግረዋል። አጫጭር የቴሌቭዥን ድራማዎች ላይም መተወናቸውንም አያይዘው ገልፀዋል።

ወ/ሮ ወይንሸት ተሾመ የአባባ ተስፋዬ ልጅ ባለቤት ስትሆን እሷም ስለ አባባ ተስፋዬ የምትለው አላት፤

‹አባባ ተስፋዬ የኛ ብቻ ሳይሆኑ የኢትዮጵያ ሕዝብም አባት ናቸው። ልጃቸውን በማግባቴ ለ 19 ዓመታት ያህል አውቃቸዋለሁ። ለ 15 ዓመታት ደግሞ አብረን ኖረናል። ጥሩ አባት ናቸው። ከውጪ ሲመጡ የቤተሰቡ አባል ጎድሎ ማየት አይፈልጉም። ገና ሲገቡ ምሳ በልታችኋል ወይ ይላሉ። ሌላ ቦታ ከተጋበዙ ደውለው ይናገራሉ። ዘመዶቻቸውን ሰብስበው ይይዛሉ።”

ዛሬ አባባ ተስፋዬ 84 ዓመታቸው ነው። ለ 42 ዓመታት ካገለገሉበት የኢትዮጵያ ቴሌቭዥን ከሥራ እንዲወጡ ተደርገዋል። ከኢትዮጵያ ቴሌቪዥን የወጡበትን ምክንያት አባባ ተስፋዬ እንዲህ ሲሉ ያብራራሉ፤

“ልጆች ይቀርባሉ በዝግጅቱ ላይ። ልጆች እያዘጋጁ አነጋግራቸው ይላሉ ብዙ ጊዜ ቴቪዥኖች። እና ሕፃናቶች ተሰብስበው መጥተው ነበረ - እኔ ጋር። እና ሁል ጊዜ የማደርገው ነው፤ አንድ ትንሽ ህፃን ልጅ ተረት ሲያወራ ‹አንድ ጋና ና ፈረንጅ ነበረ…› ብሎ ጀመረ። እንግዲህ እያዳመጥኩት ነበርና እኔ ምን ምን አልኩት፤ የሕፃን አነጋገር በመጠቀም ‹አንድ ጋያና ፌየንጅ ነበረ። እና እሹ› እያለ ያወራል። እኔ እንግዲህ ጋና እና ፈረንጅ የሚለው ነው አእምሮዬ ውስጥ የመጣው። እንዲህ ዓይነት የእንግሊዞች ተረት አለ። አፍሪካ ሲገቡ አንግሊዞች ለአሽከራቸው በዚህ ሰዓት አብራ፣ በዚህ ሰዓት ደግሞ እንዲህ አድርግ የሚል በመጽሐፍ ላይ የተጻፈ አለ። እና እሱ መሰለኝ። እኔ በፍፁም አላወቅሁም። ይሄንንም ለሥራዬ ሣምንት ስመጣ፣ ‹ሥራ የለህም እኮ ትተሃል› ብላ አንዲት ተላላኪ ልጅ ወረቀት ሰጠችኝ። እኔም ተመልሼ አልሄድኩም። ቀረሁ ቀረሁ… ወዲያው ደግሞ በሬዲዮን፣ ‹በስህተት የተላለፈ ቃል ነው› የሚል ነው መሰለኝ ያስተላለፉት። .. ድሮም ቃላት ይሰነጠቁ ነበር።” 

እዚህ ላይ የጽሑፋችንን መዝጊያ የምናደርገው በሚከተለው አጭር ጽሑፍ ነው፤ “…ልብ በሉ! 40 ዓመታት! በእንደዚህ ዓይነት ኪነ ጥበብ ውስጥ ለረዥም ዘመናት ከቆየ ሰው የሚገኘው ልምድ፣ ዕውቀት፣ ትዝታ፣…በምን ሊለካ ይችላል!? …ትራጀዲ፣ ኮሜዲ፣ “ፋርስ”፣…የሰጧቸውን በትክክል የሚጫወቱ ከዚህ በተጨማሪ ሙዚቀኛ፣ ምትሐተኛ (ማጂሺያን)፣ ዘፋኝ፣ የሕፃናት አስተማሪ፣ የውዝዋዜ አሠልጣኝና አስተዋዋቂም ጭምር ናቸው። ይገርማል! አንድ ሰው እንዴት የአምስት ኪነ ጥበብ ዘርፎች ባለ ሙያ ሊሆን ይችላል!?”

አባባ ተስፋዬ ከአማርኛ ቋንቋ ውጪ የኦሮምኛ፣ የወላይትኛ፣ የጣሊያንኛ እና ፈረንሳይኛ ቋንቋዎች ችሎታ አላቸው።

 

ማስታወሻ

ዩኒቲ ዩኒቨርስቲ ሐምሌ 22 ቀን 2009 ዓ.ም ለ34ኛ ጊዜ ተማሪዎችን በአዲስ አበባ ሚሊኒየም አዳራሽ ባስመረቀበት ሥነሥርዓት ላይ አርቲስት ተስፋዬ ሣህሉ (አባባ ተስፋዬ) በአርአያነታቸው ተመርጠው ከክቡር ዶ/ር ሼህ ሙሐመድ ሁሴን ዓሊ አልአሙዲ እጅ በተወካያቸው በኩል የዕውቅና ሽልማት አግኝተዋል። ሰኞ ሐምሌ 24 ቀን 2009 ዓ.ም በተወለዱ በ94 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል። የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል በአባባ ተስፋዬ ሞት የተሰማውን ጥልቅ ሐዘን ይገልጻል።

 

በጥበቡ በለጠ

የኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የበርካታ ኪነጥበባዊ ሀብት  ባለቤት ነች። ስለ ቋንቋ ብናወራ ከዚህችው ቤተክርስቲያን አስተምህሮ ውስጥ የፈለቁ ቅኔዎችን፣ ሰዋስዎችን፣ አንድምታዎችን ወዘተ እናገኛለን። ታሪክን ብንጠይ፣ ተዝቆ የማያልቅ የኢትዮጵያውያን ታሪክ ከኖህ ዘመን እስከ እኛው ድረስ ትተርክልናለች። የመንግስት አስተዳደርና ስርአትን ስንጠይቃት ከፍትህ ዶሴዋ፣ “ፍትሀ ነገስት ወፍትሕ መንፈሳዊ” የተሰኘውን የአስተዳደርና የዳኝነት መፅሐፏን ታቀርብልናለች። ስለ ነገስታት ስንጠይቃት “ታሪከ ነገስታትን” ታስነብበናለች። ቤተክርስቲያኒቱ ኢትዮጵያን የተመለከቱ ጉዳዮች በተነሱ ቁጥር የመመለስ ብቃት እንዳላት የብዙ ጥናትና ምርምር ውጤቶች ያሳያሉ። በዚህም ምክንያት በኢትዮጵያ የአስተዳደርና የፖለቲካ ስርአት ውስጥ እስከ አፄ ኃይለስላሴ መንግስት ድረስ ቀጥተኛ ተሳታፊ ነበረች። ደርግ ሲመጣ ለብዙ ዘመን የነበረችበትን የሀገር አስተዳደር ተሳትፎዋን ወሰደባት። አንዳንዶች ያንን ዘመን ሲገልፁት፣ “ቤተ ክርስቲያኒቱ ፀጋዋን የተጠቀመችበት ወቅት ነው፤” ይሉታል።

በ1995 ዓ.ም አለቃ አያሌው ታምሩን ቃለ መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። እንደሚታወቀው አለቃ፣ ከቤተ ክርስቲያኒቱ “ሊቀ ሊቃውንት” አንዱ ነበሩ፡፡ የሊቆች ሊቅ ማለት ነው። በወቅቱ አለቃ የጋዜጦች ሁሉ የፊት ገፅ ዜና ነበሩ። እኔም በጥያቄዎቼ መሀል ያቀረብኩላቸው “እርስዎ የመንግስት አሰራርን እና አካሄድን ሁሉ ይተቻሉ፤ በሕግ ደግሞ የተደነገገው መንግስት በሀይማኖት ውስጥ፣ ሀይማኖት በመንግስት ውስጥ ጣልቃ አይገቡም የሚል ነው” አልኳቸው።

አለቃ በአባባሌ ተቆጡ። ማን ባቆመልህ ምድር ላይ ሆነህ ነው ሃይማኖቷ በሀገሪቱ ጉዳይ ላይ አያገባትም የምትለው!? ይኸችው ቤተክርስቲያን አይደለችም እንዴ ከባእዳን ወራሪዎች ኢትዮዽያን የተከለከለችው ቤተክርስቲያን ናት’ኮ ህዝቦችን እያስተባበረች፣ እየመከረች፣ እየገሰፀች ሀገራቸውን በነፃነትና በአንድነት እንዲጠብቁ ያደረገች ይህችው ቤተክርስቲያ ናት’ኮ። ካህናቶቿን እና ሊቃውንቶቿን፣ ታቦቷን ሳይቀር በየጦር አውድማው እያሰለፈች ኢትዮጵያን የጠበቀች የቤተክርስቲያን አይደለችም?! ካህናት ያለቁት ኢትዮጵያዊያን ከባእዳን ወረራ እየጠበቁ ነው! ትምህርትስ ቢሆን ይህችው ቤተ ክርስቲያን አይደለችም እንዴ ያስተማረችና ለወግ ማእረግ ነገስታቶችን ያቀረበችው?! ኢትዮጵያ በቅኝ ገዢዎች መዳፍ ስር እንዳትወድቅ አድዋ ላይም ሆነ በሌሎች አውደ ግንባሮች ላይ ከሰራዊቱ ፊትና ኋላ በመሰለፍ በፀሎትና በምህላም በሱባዔም ፈጣሪዋን እየተማፀነች ኢትዮጵያ እንደ ሀገር እንድትቆም በማድረግ ከፍተኛ አስተዋፅዎ ያደረገችው ቤተ ክርስቲያኒቱ ናት! እና በምን ምክንያት ነው አሁን በኢትዮጵያ አስተዳደር ውስጥ አያገባትም የምትለው?! እያሉ አፋጠጡኝ።

የአለቃ አያሌውን አባባል፣ አገላለፅ ለብዙ ጊዜ አስበው ነበር። በውስጡ ብዙ እውነታዎች አሉት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስትያን በሀገሪቱ የመንግስት ስርዓት ውስጥ ትልቅ ሚና ነበራት። ቤተ ክርስትያኒቱ ቀብታ ያልሾመችው ንጉስ ተቀባይነት የለውም። ከዚህም በተጨማሪ በአያሌ የአስተዳደር ውሣኔዎች ውስጥ ቁልፍ ሚና ነበራት። ይሄ ሁሉ ፀጋዋ የተነጠቀው ዘመነ ደርግ ሲመጣ ነው። ከአፄ ኃይለስላሴ ጋር አዲዮስ ሃይማኖት ተብሎ ለብቻዋ ተቀመጠች።

ቤተ ክርስትያኒቱ በሀገር አስተዳደር ውስጥ የነበራትን ሚና እንዴት ተነጠቀች? ደርግ ለምን ከለከላት? ምን ጥፋት ሰራች? ሀገርን የጐዳችበት የታሪክ አጋጣሚ አለ? ጥቅሟና ጉዳቷስ ታይቷል? ቤተ ክርስትያኒቱ ይህን የአስተዳደር ፀጋዋን ስትነጠቅ ልክ አይደለም ብሎ የተከራከረላት አለ? ወይስ ቤተ ክርስትያኒቱ ራሷ በደርግ ውሳኔ አምናለች? እነዚህ አንኳር ጥያቄዎች በወቅቱም ሆነ ከዚያ በኋላ እንደ መብት የተጠየቁ አይመስለኝም።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስትያን ከመንግስት አስተዳደር ውስጥ እጇን እንድታነሳ የተደረገ ጉልህ ትግል አልነበረም። ቢኖርም በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ግራኝ አህመድ ከቱርኮች ጋር በማበር በክርስትያናዊው መንግስት ላይ ያወጀውና ያነሳው ጦርነት ነው። ከ1515-1531 ዓ.ም በነበረው የግራኝ አህመድ ጦርነት ለ15 ዓመታት ኢትዮጵያ ስትፈርስ፣ ስትወድም ቆይታለች። በታሪኳ ከፍተኛ አደጋ ያየችበት ወቅት ነበር። ከዚህ በተጨማሪም በጐንደር የስልጣኔ ዘመን በአፄ ሱስንዮስ ዘመነ መንግስት ከ1595 ዓ.ም እስከ 1626 ዓ.ም ባለው ዘመንም ቤተ-ክርስትያኒቱ ፈተና ውስጥ ነበረች። ፖርቹጊዞች እና ስፓንያርዶች ባመጡት ሃይማኖት ምክንያት ኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን መመሪያዋ እንደማታደርግ በአዋጅ ተነገረ። ግጭት ተነሳ። ህዝቡ እርስ በርሱ ተላለቀ። በሱስንዮስ አደባባይ ከስምንት ሺ በላይ ምዕመን ሞቷል። ከዚያ በኋላ ነው አፄ ፋሲል ወደ መንበረ ስልጣኑ ሲመጡ መንግስት የተረጋጋውና ሃይማኖቷም የቀድሞ ቦታዋን ያገኘችው። ወደ ኋላ ከሄድንም በዮዲት ጉዲት ዘመን ከ842-882 ዓ.ም ለ40 ዓመታት ይሁዲነትን ለማስፋፋት ባደረገችው ጥረት በርካታ አብያተ-ክርስትያናትና ቅርሶች ከመውደማቸውም በላይ የቤተ-ክርስትያኒቱ ህልውና አስጊ ሆኖ ነበር።

እነዚህ ከላይ የተዘረዘሩት የታሪክ አጋጣሚዎች ዋናዎቹ የቤተ-ክርስትያኒቱ የፈተና ወቅቶች ነበሩ። እነዚህን በፅናትና በመስዋዕትነት አልፋቸዋለች። ማለፍ ያልቻለችው የደርግ ስርዓትን ነበር። ደከማት መሰለኝ ደርግ ሲቀማት ዝም አለች። ወይም ደግሞ ተስማምታለች ማለት ነው። አልያም የዘመኑ አስተሳሰብና ፍልስፍና አይሎ የአዲሱ ትውልድ ጥያቄ በመሆኑ ቤተ-ክርስትያኒቱ በፀባይ ቦታዋን ለቃለች ማለት ይቻላል።

አዲሱ ትውልድ የኮሚኒስት አስተሳሰብና ፍልስፍና ቅኝት ነው። ያ ደግሞ ከሃይማኖት ጋር ግንኙነት የለውም። የሃይማኖትን እሳቤዎች ፍርስርሳቸውን የሚያወጣ ነው። ገና ከጅምሩ ፈጣሪ የሚባል የለም በማለት ይጀምራል። ስለዚህ እነ መላእክት፣ እነ ቅዱሳን፣ እነ ሰማዕታት ወዘተ የሚባሉ የሃይማኖቷ መገለጫዎች በዚህ ኰሚኒስታዊ አስተሳሰብ ውስጥ ቦታ የላቸውም። እናም ኮሚኒዝምና ሶሻሊዝም የኢትዮጵያ የፍልስፍና እንዲሁም የአስተዳደር መርሆዎች ሆኑ። የማርክስ፣ የኤንግልስ እና የሌኒን ፍልስፍናዎች ከቤተ-ክርስትያኒቱ በላይ ለደርግ አስተዳደር የቀረቡ ሆኑ። ታዲያ ቤተ-ክርስትያን ምን ትሰራለች!? ከሃይማኖት ይልቅ እነ ማርክስ በጣሙን ተሰበኩ። መድረኩን ከሃይማኖቷ የተረከቡ ሆኑ።

ኢህአዴግ ደርግን ተዋግቶ ሲጥል የሚሰጠው ምክንያት ደርግ አረመኔ፣ አፋኝ፣ ገዳይ በመሆኑ እንዲሁም የዴሞክራሲ እና የሰብዓዊ መብቶች ጥሰት ስለሚያደርግ ነው ይላል። ለመሆኑ ደርግስ ቤተ-ክርስትያኒቱን ከሀገር አስተዳደር ሚና ውስጥ ሊያስወጣት ምን ብሎ ይሆን? እርግጥ ነው በ1960ዎቹ ውስጥ የተቀነቀነው የለውጥ አብዮት ተማረ የሚባለውን ትውልድ የልዩ ልዩ ሀገሮች ፍልስፍናዎች ማርኰት ወስዶታል። ትውልድ ከሃይማኖት አፈንግጦ ሌላ ፍልስፍና አቀንቃኝ ሆኖ የታየበት ወቅት ነበር። በአንፃሩ ከሃይማኖት ሚና እና ፍልስፍና ይልቅ ሌሎች የተደመጡበት ወቅት ነበር ማለት ይቻላል። ፈሪሃ እግዚአብሔር የሚባል ነገር የለም። ፈሪሃ ማርክስ፣ ፈሪሃ ኤንግልስ፣ ፈሪሃ ሌኒን የሚባሉ እምነቶች ከፈሪሃ መንግስቱ ኃይለማርያም ጋር ሆነው 17 ዓመታት ቆይተዋል።

ኢህአዴግ ግንቦት 20 ቀን 1983 ዓ.ም ላይ መጣ። ወዲያው አቡነ መርቆርዮስ ከሀገር ወጡ። የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ፓትርያርክ ነበሩ በዘመነ ደርግ። ምነው ቢባሉ ለደህንነቴ በመስጋት ነው አሉ። አንድ የሃይማኖት መሪ፣ የራሱን ደህንነት ለመጠበቅ ሃይማኖቱንና ህዝቡን ጥሎ ይሄዳል? የፈለገ የደህንነት ስጋት ቢኖርስ? ለእግዚአብሔር ማደር? ስጋትን ለእግዚአብሔር አሳልፎ ሰጥቶ የመጣውን ሁሉ በፅናት መቀበልስ እንዴት አልቻሉም? በአቡነ መርቆርዮስ ላይ ብዙ ያልተመለሱ ጥያቄዎች አሉ። ሀገርን እና ሕዝብን ጥሎ በመሄድ የመጀመሪያው ፓትሪያርክ ናቸው።

አቡነ ጳውሎስ በዚህ ክፍተት ውስጥ የመጡ የቤተ-ክርስትያኒቱ መሪ ነበሩ። በእርሳቸው ዘመን ደግሞ ቤተ-ክርስትያኒቱ ከውጪያዊ ጫና በላይ በውስጣዊ ችግሮች ተተብትባ ቆይታለች። የጳጳሳት ፀብ፣ የቀሳውስት አቤቱታ፣ የምዕመናን አያሌ ጥያቄዎች፣ የገንዘብ እና የውስጥ አስተደደሮች በማኅበረ ቅዱሳኖች ላይ የሚደረገው ጫና ወዘተ በጉልህ የታዩ ችግሮች ነበሩ። በኢህአዴግ ዘመን ቤተ-ክርሰትያኒቱ ከመንግስት ጋር ሆና አያሌ ተግባራትን ስታከናውን ነበር። ይህም ሃይማኖትና መንግስት በውስጥ ስራቸው ጣልቃ አይገባቡም የሚለው ሀሳብ እንዳለ ሆኖ ማለት ነው።

አንዳንድ ሰዎች ቤተ-ክርስትያኒቱ ከ40 ሚሊዮን በላይ ምዕመናን ይዛ እንዴት በፓርላማ ውስጥ እንኳን አትወከልም ይላሉ። እርግጥ ነው በሀገሪቱ ውስጥ በሃይማኖት ስም በፖለቲካ መደራጀት አይቻልም። ይሁን እንጂ በፓርላማ ውስጥ የድምፅ ውክልና ቢኖር በልዩ ልዩ የፓርላማው ውሳኔዎች ላይ ድምጿ ይሰማ ነበር የሚሉ አሉ። ኦርቶዶክስ የአርባ ሚሊዮን ሕዝቧን ድምፅ ለማሰማት ጥያቄ መጠየቅ አለባት የሚሉም አሉ።

በነገራችን ላይ በፓርላማ ውስጥ የአካባቢ ጥበቃ ወንበር፣ የቤተ-እምነቶች ወንበር፣ የሴት መብት ተከራካሪ ቡድኖች ወንበር፣ የአካል ጉዳተኞችና ድኩማን የውክልና ወንበር ወዘተ ቢኖር ከየአቅጣጫው ድምጾች ይሰማሉ የሚል እምነት አለ። እነዚህ ድምጾች እንደማንኛውም የፓርላማ አባል ተወዳድረው አሸንፈው የሚመጡ ሳይሆን መንግስት በራሱ ፍላጐት የሚደለድላቸው ነው። ፓርላማው ውሣኔ ሲያሳልፍም ድምፃቸው ይቆጠራል። ሀገራችን ወደፊት ይህን አሰራር ከተገበረችው የተሻለ የድምፅ ውክልና ይኖራል ተብሎ ይታመናል።

ወደ ዋናው ርዕሰ ጉዳያችን ስንመለስ፣ ይኸችው ቤተ-ክርስትያን የመነጋገሪያ አጀንዳችን ናት። በሀገር አስተዳደር እና ጥበቃ ላይ ሰፊ ድርሻ የነበራት ቤተ-ክርስትያን፣ አሁን ላይ ሆነን ስናያት ያንን ብቃቷን መተግበር ትችላለች? አሁን ያሉት የሃይማኖት አባቶች ምን ያህል ራሳቸውን ከዘመናዊው አስተሳሰብ ጋር እያገናኙት የሃይማኖቱን አስተምህሮና ፍልስፍና ለትውልድ ያስጨብጣሉ? የሚለው ትኩረት ሊሰጥበት ይገባል። ለምሳሌ የሊቀ ጳጳሳት ሹመት በራሱ የእድሜ ጣሪያ የለውም? እንደ ልብ ከቦታ ቦታ እየተዘዋወሩ የሚያስተምሩ፣ አንደበታቸው የሰላ፣ ሌላውን ማሳመን፣ ማስተማር፣ መገሰፅ፣ ማስታረቅ ወዘተ የሚችሉ ከአንደበታቸው ማር ይፈሳል የሚባሉ ሊቀ-ጳጳሳትን ማዘጋጀት (ማብቃት) አይቻልም ወይ?

የቤተ-ክርስትያኒቱ አስተምህሮት እየቀነሰ ሲመጣ፣ ድምጿ አልሰማ ሲል እንደ ኰሚኒዝም፣ ሶሻሊዝም ያለ አዳዲስ መጤ አስተሳሰቦች በአንድ ግዜ ገነው ይወጣሉ። ነገ ምንአይነት ፍልስፍናና አስተሳሰብ እንደሚመጣ አናውቅም። ግን ሃይማኖቷ የአያሌ ታሪኰች እና የአስተሳሰቦች ማዕከል በመሆኗ፣ የቋንቋና የሥነ-ጽሁፍ እጅግ በርካታ ስራዎች ባለቤት በመሆኗ፣ የኢትዮጵያ የቱሪዝም ሀብት  በመሆኗ፣ ከ40 ሚሊየን ህዝብ በላይ ተከታይ ያላት በመሆኗ ወዘተ ለኢትዮጵያ እድገትና ትንሳኤ ብዙ ነገር ማበርከት ትችላለች። ጥያቄው ግን እንዴት? የሚል ሲሆን፣ ማንስ ይመልሰው?

 

በጥበቡ በለጠ

 

ስለ ንባብ ምን ተባለ

-    “የኔ ምርጥ ጓደኛ ብዬ የምቀርበው ሰው ያላነበብኩትን መፀሐፍ “እንካ አንብብ” ብሎ የሚሰጠኝ ነው።” አብርሃም ሊንከን።

-    “ዘወትር ባነበብኩኝ ቁጥር ውስጤ የነበረውና ያለው ትልቁ የመቻል አቅም ይቀሰቀሳል።” ማልኮም ኤክሥ።

-    “ለአንድ ሰው መፅሐፍ ስትሸጥ የሸጥከው ብዙ ወረቀቶችን፣ የተፃፈበትን ቀለምና ጥራዙን አይደለም። ለርሱ የሸጥክለት ዋናው ነገር ሙሉ የሆነ አዲስ ህይወትን ነው።” ክርስቶፈር ሞርሌይ

-    “በዚህ ዘመን በየትኛውም ሁኔታ በጣም ግዜ የለኝም፣ እረፍት የለኝም ብለህ የምታስብ ቢሆን እንኳን ለማንበብ የግድ ግዜ መስጠት አለብህ። ይህን አላደረክም ማለት ግን በገዛ ፍላጎትህ ራስህን አላዋቂ እያደረከው ነው ማለት ነው።” ኮንፊሽየሥ

-    “መፅሐፍትን በሚገባ ማንበብ ማለት በድሮ ዘመን ይኖር ከነበረ በጣም አስተዋይ ሰው ጋር መወያየት ማለት ነው።” ሬኔ ዴካርቴሥ

-    “ማስቲካ ለማምረት ከምናወጣው ወጪ በላይ ለመፅሐፍቶች ብዙ ወጪን ባናወጣ ኖሮ ይህች ሀገራችን እንዲህ የሠለጠነችና የዘመነች አትሆንም ነበር።” አልበርት ሀባርድ (አሜሪካዊ)

-    “ከየትኛውም ነገር በላይ ትልቁንና ከፍተኛውን ደስታ የማገኘው ሳነብ ነው።” የፋሽን ዲዛይነሯ ቢልብላሥ

-    “መፅሐፍን ከማቃጠል የባሰ በርካታ ወንጀሎች አሉ። ከነዚህ መሃል መፅሐፍትን አለማንበብ አንዱ ትልቁ ወንጀል ነው።” ጆሴፍ ብሮድስኪ

-    “አላዋቂነትንና ችኩልነትን የምንዋጋበት ብቸኛው ወሳኝ መሣሪያ ማንበብ ነው።” ሌኖርድ ቤይንሥ ጆንሰን

-    “ዛሬ ያነበበ ነገ መሪ ይሆናል።” ማርጋሪት ፉለር

-    “መፅሐፍን የማያነብ ሠው ማንበብን ከነጭርሱ ከማይችል ሠው በምንም አይሻልም።” ማርክትዌይን

-    “አንድ መፅሐፍ ባነበብን ቁጥር እዚህ ምድር ላይ በሆነ ቦታ ለኛ አንድ በር እየተከፈተልን ነው።” ቬራናዛሪያን

-    “ማንበብ ከምንገምተው በላይ ዘላቂ የሆነ ደስታን ነው የሚሰጠን።” ላውራቡሽ

-    “አንድ ሠው ምን አይነት ማንነት እንዳለው ያነበባቸውን መፀሀፎች አይቶ መናገር ይቻላል።” ራልፍ ዋልዶ ኤመርሠን

-    “አንድ ባህል ወደ ቀጣይ ትውልድ እንዳይተላለፍ ከተፈለገ መፀሀፎችን ማቃጠል አያስፈልግም። ይልቅ ሠዎቹ መፅሐፍ ማንበብን እንዲያቆሙ ማድረግ በቂ  ነው።” ራይ ብራድበሪ

-    “ለማንበብ ግዜ የለኝም ካልን ለማውራትና ለመፃፍ እንዴት ግዜ እናገኛለን?” ስቴቨን ኪንግ

-    “ህፃናት እንደሚያደርጉት ለመገረም ብለው መፅሐፍን አያንብቡ። ለመማርም ሆነ ህልመኛ ለመሆንም ፈልገው አያንብቡ። ይልቅ ለመኖር ሲሉ ነው ማንበብ ያለብዎት።” ጉስታቮ ፍላውበርት

-    “ከመናገርህ በፊት አስብ። ከማሠብህ በፊት አንብብ።” ፍራን ሌቦውትዝ

-    “አንተ ያላነበብከውን መፅሐፍ አንብብ ብለህ ለልጅህ አትስጠው።” ጆርጅ በርናንድ ሾው

-    “በአሁኑ ሰአት እየተቃጠሉ ካሉ መፅሐፍት በላይ የሚያሳስበኝ በአሁኑ ሰዓት እያልተነበቡ ያሉ መፀሀፎች ናቸው።” ጁዲ ብሉሜ

-    “ልጆቼ ወደፊት ሲያድጉ ማንበብ የሚወዱና ለእናታችን ትልቅ መፅሐፍ መደርደሬ እንስራላት ብለው የሚጨነቁ ቢሆኑ ደስታዬ ወደር አይኖረውም።” አና ክዊድሰን (የኒዮርክ ታይምስ ፀሃፊ)

-    “ከውሻ ውጪ የሠው ልጅ ታማኝ ወዳጅ መፅሐፍት ናቸው። ከውሻ ጋር ወዳጅ ስንሆን ግን የማንበብ እድላችን በጣም ያነሠ ነው።” ጉርቾ ማርክሥ

-    “መፅሐፍ ማለት በኪሳችን ይዘነው የምንዞረው በመልካም ፍሬዎች የተሞላ እርሻ ነው።” ቻይናውያን

-    “መፅሐፍ የሚያነቡ ሠዎች ብቸኝነት አያጠቃቸውም።” አጋታ ክርስቲ

-    “መፅሐፍ ማንበብ ነፍስን ያክማል።” በቴክሳስ ላይብረሪ መግቢያ ላይ የተፃፈ

-    “መፅሐፍ የሌለበት መምሪያ ቤት ማለት መስኮት የሌለበት ቤት ማለት ነው።” ሎነሬች ማን

-    “ከየትኛውም መዝናኛ በላይ እንደማንበብ ዋጋው ርካሽ ሆኖ በቀላሉ የሚያዝናና ነገር የለም። ደግሞም በማንበብ እንደሚገኘው ዘለቄታዊ ደስታ ሌሎች መዝናኛዎች ዘላቂ ደስታን አይሠጡም።” ሌዲ ሞንታኑ

-    “እኔ ዘወትር የማስበው በቀጣይ ስለማነበው መፅሐፍ ብቻ ነው።” ሮኦልድ ዳህል

 

 

የሀገር ውስጥ ሰዎች አባባል ስለንባብ

-    “ማንበብ የአአምሮ ምግብ ነው፤ ዋናው የአእምሮ ምግብ!”  ደራሲ ስዩም ገ/ህይወት

-    “ማንበብ ህይወትን የምንቀይርበት ትልቅ መሳሪያ ነው። ያለ ንባብ ህይወትን በአግባቡ መምራት አይቻልም።” አሰልጣኝ ሰውነት ቢሻው

-    “ማንበብ የእውቀት ብርሃን ነው። ስለዚህ ባነበብን ቁጥር ውስጣችንም ሆነ በዙሪያችን ያለው ውጫዊ ነገር በሙሉ በብርሃን የተሞላ ይሆናል።” ሰአሊ አንዷለም ሞገስ

-    “ሰው ምግብ ሳይበላ እንደማይውለው እኔም ሳላነብ አልውልም። ምክንያቱም ማንበቤ እኔን ከምንም ነገር በላይ ተጠቃሚ አድርጎኛል።” ሀይለልዑል ካሳ (የባንክ ባለሙያ)

-    “ንባብ ያልታከለበት ግንዛቤ ግልብ ያደርጋል።” ደራሲ በአሉ ግርማ

-    “መፅሐፍትን ማንበብ ታሪክህን በሚገባ እንድታውቅ ያደርግሀል። ታሪክህን ስታውቅ ደግሞ ራስህን ታውቃለህ።” አምባሳደር ዘውዴ ረታ

-    “በዚህች ጥንታዊ ሀገር መፅሐፍትን መፃፍ ብቻ ሳይሆን ማንበብ፣ ማስነበብ፣ ማስፃፍ፣ ሲነበቡ መስማት ጭምር የተከበረ ነገር ነበር።” ዲያቆን ዳንኤል ክብረት

-    “ማንበብ በሁሉም ነገር ምልዑ ሆነን እንድንንቀሳቀስና ከግዜው ጋር አብረን እንድንራመድ ያስችለናል።” ፍቅር ተገኑ (የፀጉር ውበት ባለሙያ)

-    “ማንበብ እኮ ሁሉን ነገሮች ያንተ እንዲሆኑ ያደርጋል። ስታነብ ትዝናናለህ። ማንበብህን ተከትሎ ደግሞ ስለሁሉም ነገር ማወቅና መረዳት ትጀምራለህ።” ድምፃዊ ፀሃዬ ዮሀንስ

-    “ማንበብ ያልኖርነውን ትላንት ዛሬ ላይ መኖር እንድንችል ያደርጋል። ከዛ ካልኖርንበት ዘመን እንኳን ጓደኞች እንዲኖሩን፤ የነርሱንም ያህል ዘመኑን የኖርነው ያህል እንዲሰማን ያስችላል።”  ገጣሚናጋዜጠኛ ዳዊት አለሙ

-    “መፅሐፍ ያጣ አእምሮ፤ ውሃ ያጣ ተክል ማለት ነው። ሰው ራሱን አውቆና ችሎ እንዲኖር መፅሐፍ ማንበብ በእጅጉ ይጠቅማል።” መምህርንጉሴ ታደሰ መምህር

-    “ማንበብ ከባይተዋርነት ያድናል። ባነበብን ቁጥር በአለም ላይ ስላሉ ነገሮች ስንሰማም ሆነ ስናይ አዲስ አይሆንብንም። ወዳጆችን ለማፍራትም አንቸገርም። ማንበብ የሙሉነት መስፈርት ነውና።” ገጣሚና ጋዜጠኛ ፍርድያውቃል ንጉሴ

-    “ማንበብ አእምሮን አያስርብም። የሚያነብ ሰው ዘወትር ንቁና በአስተሳሰቡ የበለፀገ ነው።” ጋዜጠኛ ገነነ መኩሪያ (ሊብሮ)

-    “እውቀቴን ሁሉ ያገኘሁት በማንበብ ነው። በአጭሩ ማንበብ አዋቂ ብቻ ሳይሆን ሙሉ ሰው ያደርጋል።” ደራሲ ጳውሎስ ኞኞ

-    “ማንበብ ፍፁም ደስተኛ ያደርጋል። እስከዛሬ ባላነብ ኖሮ ምን ይውጠኝ ነበር? እያልኩ ዘወትር አስባለሁ።” ህዝቅያዝ ተፈራ (የህግ ባለሙያ)

-    “ማንበብ በጣም ያዝናናል። በየትኛውም ግዜ የሚወጡ መፅሐፍትን ማንበብ የሃሳብ ሀብታም ያደርጋል።” ተዋናይ ዋስይሁን በላይ

-    “እኔ ማታ ማታ አነባለሁ። ሁሌ አንብቤ ሳድር በጣም ደስተኛ ከመሆኔም በላይ የደንበኞቼን ባህርይ እንድረዳ ረድቶኛል።” ካሳሁን ፈየራ (የታክሲ ረዳት)

-    “ማንበብ በየትኛውም ነገር ላይ ተፈላጊውን ተፅዕኖ መፍጠር እንድትችል ያደርግሃል። ከሰዎች ጋርም በቀላሉ እንድትግባባ መንገዱን ይጠርግልሃል።” እድሉ ደረጀ (የቀድሞው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ተጫዋች)¾

 

በበኃይሉ ገ/እግዚአብሔር

 

ከዚህ በታች የቀረበው ግጥም ርዕስ ከንፈር መጠጣ ነው፤ በኢትዮጵያ ስነጽሑፍ ውስጥ የመጀመሪያው አጭር እና የማይጻፍ ርዕስ ያለው ግጥም ይህ ይመስለኛል።

እምጭ (ከንፈር መጠጣ)

እመጫቷ

እጆቿን ዘርግታ፣

ልጆቿን አስጥታ፣

ከጠዋት እስከ ማታ፣

ትላለች፤

‹‹ወገኖቼ ስለ ልደታ!››

(ሰኔ 1 ቀን 2006 ዓ.ም፤ ጠዋት 2፡00 ሰዓት ላይ አንዲት መንገድ ዳር ከልጆቿ ጋር ቁጭ ብላ የምትለምን ሴት አይቼ የጻፍኩት ግጥም)

ግጥም መጻፍ እወዳለሁ። ‹‹ግጥም ሙያ አይደለም፤ እጣ ፈንታ እንጂ!›› እንዲል ፈረንጅ ከልጅነቴ ጀምሮ አብሮኝ ያደገ ጥበብ ነው ግጥም። በተለይ ሲርበኝ ግጥም መጻፍ ደስ ይለኛል። እንደውም ከምግብ ይልቅ ሰውነት የሚሆነኝ እንጀራ ሳይሆን ግጥም መጻፍ ነው ብል ማጋነን አይሆንም።

በቅርቡ እናቴን እንዲህ አልኳት፤ ‹‹አንቺ እናቴ! እንጀራ በበርበሬ አማረኝ!›› እናቴም እንደ ማፈርም፣ እንደ መሳቀቅም ብላ፣ ‹‹ልጄ ሆይ! ዘንድሮ ተረት የሆነው ድኅነት ሳይሆን በርበሬ አይደለምን?›› አለችኝ፤ አዘንኩ። እንደ ልጅ ሳይሆን እንደ ገጣሚ በጣም አዘንኩ። ወዲያው፣

‹‹ዋ! በርበሬ፤

አንተ በርበሬ፤

የእኛ ወዳጅ እስከ ዛሬ፤

ለምን ሆንክብን በሬ!?›› ብዬ ስንኞችን ከአእምሮዬ ጓዳ አውጥቼ ግጥም አሰናኘሁ። …በጥቅሉ ድህነት ወይም ረሃብ የኔ የግጥም ምንጮቼ ናቸው።

ከቀናት መካከል ባንዱ፤ ለአንዱ ሃያሲ የግጥም ሥራዎቼን ሰጠሁት፡ ‹‹አደከምከኝ!›› አለ መጀመሪያውኑ በደከመ ድምፅ። ‹‹ምን አደከመህ?›› አልኩት ውስጥን በሚመረምር የገጣሚ ዐይን እያየሁት። ‹‹ካንተ ጋር ግጥማቸውን እንዳይላቸው የጎበኙኝ ሰዎች በዙና ደከምኩ›› አለ በመታከት። ይባስ ብሎ፣ ‹‹ገጣሚያን በጣም በዙ። ይህ ከሆነ ገጣሚነት የተሰጥኦ ጉዳይ መሆኑ ቀረ ማለት ነው›› ብሎ ታላቅ ትካዜ ውስጥ ገባ። ተበሳጨሁ። ‹‹አንተ ሃያሲ ስለምን ትሆናለህ ከይሲ? ምድር በገጣሚያን ብትሞላ ጉዳቱ ምንድር ነው?›› ስልም ጠየቅኩት፤ መልስ ግን አልነበረውምና ዝም  አለ።

በሌላኛው ዕለት ደግሞ ወደ ሌላኛው ሃያሲ ዘንድ አቀናሁና ግጥሞቼን ሰጠሁት። ሃያሲው በጥሞና እንዳነበበው ሲነግረኝ ደስ አለኝ። ‹‹ርዕስ አወጣጥ ትችልበታለህ!›› አለኝ። በሆዴ፣ ‹‹ኧረ መግጠምም እችላለሁ›› እያልኩ ደስታዬን ተደሰትኩ።

ከግጥሞቼ መካከል ከፍተኛ ምናባዊነት የሚስተዋልበትን አንድ ግጥም አነሳና፣ ‹‹እዚህ ጋር ‹ልክ እንደ በረሸሽ ከውስጥ እንደሚሸሽ› ብለሃል፤ ለመሆኑ ‹በረሸሽ› የሚለው ቃል ትርጉም ምንድር ነው?›› አለኝ። ሳቄ መጣ። እውነቴን ነው የምለው ሳቄ መጣ። ከሃያሲ የማልጠብቀው ጥያቄ ነውና ከውስጠቴ የሚመጣውን ሳቅ መገደብ አልተቻለኝም። እንደገጣሚ የአስተውሎት ሳቅ ስቄ ስጨርስ፣ ‹‹ግጥሙ የሚለው ልክ እንደበረሸሽ ከውስጥ እንደሚሸሽ ነው አይደል?›› ስል ጠየቅኩት ሃያሲውን፤ ‹‹አዎን!›› አለ። ‹‹በቃ በረሸሽ ማለት በግጥሙ ውስጥ እንደተጠቀሰው ከውስጥ የሚሸሽ ነገር ማለት ነው›› ብዬ መለስኩ እየሳቅኩ። ወዲያው ይህን ከማለቴ አንድ ግጥም መጣልኝ።

‹‹ሳቄ መጣ

ከውስጠት የወጣ፤

ሳቄን ሳቅ ቢጠራው

ሳቄን ሳቅ አነቀው›› አልኩ።

የሃያሲው ትችት በዚህ አላቆመም፤ አንድ ወደ ጎን ባለብዙ ሐረግ ስንኝ፣ ወደታች በጣም ረዥም ግጥሜን አነሳና፣ ‹‹አሁን ይሄ ግጥም ፀጋዬ ቤት ነው ወይስ ፀጋዬ ኮንዶሚኒየም!?›› ብሎ ወረፈኝ። ተናደድኩ፤ በጣም ተናደድኩ ‹‹ቆይ የራሴን ቤት መፍጠር አልችልም!›› አልኩ እንባ እያነቀኝ። 

‹‹የሰቡ የአማርኛ ቃላትን መጠቀም ትወዳለህ። እሺ መጉነጥነጥ ምንድነው?›› አለኝ። አሁንም ተበሳጨሁ። ‹‹ደራሲ ቃላት ይመርጣል፤ ገጣሚ ቃላት ይፈጥራል ሲባል አልሰማህም!›› አልኩ ተቆጥቼ። ሃያሲው እየተበሳጨ ጥያቄውን ወደ ሌላ  አደረገ።

‹‹ውዴ ሆይ እስኪ እንንሸራሸር›› በሚል ርዕስ በጻፍከው ግጥም ውስጥ፣ ‹በቀለበት መንገድ እንጓዝ ተቃቅፈን› የሚል ስንኝ አንብቤያለሁ፤ ከግርጌው ላይ ደግሞ ‹1982› የሚል ዓመተ ምህረት ተጽፏል።››

‹‹አዎ! ግጥሙን የጻፍኩበት ዓ.ም ነው›› አልኩት አንድም ሳያስቀር በማንበቡ እየተደነቅኩ።

‹‹የቀለበት መንገዱ ግን ያን ጊዜ አልነበረም። ታዲያ አንተ ዓመተ ምሕረቱን ከየት አመጣኸው?›› አለኝ።

‹‹ምንድነው የሚለው ይኼ ሰውዬ?›› የሚያወራው ሁሉ ግጥሜ ሳይገባው ነውና በጣም ተናደድኩ። ‹‹ያልከው ሁሉ ትክክል ነው። የገጣሚ አገር ግን አዲስ አበባ ብቻ አይደለችም። ገጣሚ የትም ነው አገሩ። በግጥሙ ውስጥ የተጠቀሰው የቀለበት መንገድ በምናብ የፈጠርኩት እንጂ ይሄ ዲዛይኑ ላይ ቀለበት፤ ካለቀ በኋላ ማጭድ የሚመስለውን የአዲስ አበባ መንገድ አይደለም።›› ሃያሲው ይህ ንግግሬ የገባው አልመሰለኝም። በቸልታ እራሱን ነቅንቆ ወደ ሌላ ጥያቄ አመራ።

ከግጥሞቼ መካከል ‹‹እቃዬ ወደቀ›› በሚል ርዕስ የጻፍኩትን ቅኔ ለበስ ባለአራት ስንኝ ግጥም በሃያሲ ዐይኑ ትክ ብሎ እያየ፤ ‹‹እና ምን ይሁን?›› አለኝ። ‹‹ምኑ?›› አልኩት። ‹‹እቃው ስለወደቀ ምን ይፈጠር ብለኽ ነው ይህን የጻፍከው?›› አለኝ። በዚህ ጊዜ ፈገግ አልኩ እንደ ገጣሚ። ግጥሙን እስኪ አንብበው አለኝ። እንደሚከተለው አነበብኩለት። ያውም በቃሌ፤

እቃዬ ወደቀ

እጄ ላይ የነበረው እቃ፣

ተዘናግቼ ወሬዬን ስደቃ፤

ላንቃዬን ሳንቃቃ፣

ወደቀ በቃ።

‹‹ሰው የሰጠኝ ያማረ ብዕር ነበር። በጣም የምወደው። አንድ ቀን በእጄ ይዤው ከጓደኛዬ ጋር ሳወራ ወድቆ ተሰበረብኝ። ከዚያ ወዲያው ይህቺን ልብ የምትነካ ግጥም ጻፍ አደረግኳት!›› አልኩት ፈገግታዬን ሳልቀንስ። ከዚያም ሃያሲው በመርማሪው ዐይኑ እያየኝ፣ ‹‹ግጥም የቀውሶች ቋንቋ አይደለም!›› አለና ግጥሞቼን አፍንጫዬ ላይ ወርውሮልኝ ሄደ። በወቅቱ እንደ ሰው ተከፋሁ፤ እንደገጣሚ ግን በሃያሲው ድርጊት ደስ ተሰኘሁ። ሃያሲው ግጥሞቼ ገብተውት አስተያየት ቢሰጠኝ ኖሮ መልካም ቢሆንም ሂስ መቀበል የእንደኔ ዓይነቱ በሳል ገጣሚ ግዴታ ነውና ተቀበልኩ። አዎ! ሂስ ያሳድጋልና።

አለቃ ባሳዝነው፣ ‹‹አንዳንድ ቃላትና ፍቺዎቻቸው›› በሚለው አዲሱ መጽሐፋቸው ‹‹ሂስ›› የሚለውን ቃል እንዲህ ይፈቱታል። ‹‹ሂስስ… ሂ…ስስ፤ ሂድስ፤ ሄዛ፣ ሂድ ወደዛ፤ ሂ…ስ!››

 

Page 1 of 18

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us