You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (194)


በጥበቡ በለጠ


ከጓደኞቼ ጋር ሆኜ ከሰራሁዋቸው ትልልቅ ዶክመንተሪ ፊልሞች መካከል ክርስትና በኢትዮጵያ የሚለው አንዱ ነው። በዚህ ፊልም ውስጥ ሰፊውን ጊዜ ወስዶ የሚታየው ጥምቀት ነው። ጥምቀት በኢትዮጵያ እንዴት ተጀመረ የሚለው ርእስ ዘለግ ብሎ ይታያል። ጥምቀትን በኢትዮጵያ ውስጥ አሁን ያለበትን ስርአት ያስጀመሩት በሚል የተለያዩ ቅዱሳት አበውን ይጠቀሳሉ። ነገር ግን ብዙ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት ቅዱስ ላሊበላ ዋነኛው የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ አከባበርን የሰጠን የፕላኔቷ አስደማሚ ፍጡር ነው።


ቅዱስ ላሊበላ ኢትዮጵያን ከ1157 ዓ.ም ጀምሮ ለአርባ አመታት የመራ ታላቅ ንጉስ ነው። ንግሥናው አስገራሚ ነው። ላሊበላ ቄስ ነው። ላሊበላ ንጉስ ነው። መስቀል ይዞ ያሣልማል፤ የቤተ-ክርስትያን ሰርዓት ያስፈፅማል። ኢትዮጵያንም ያስተዳድራል። ይህ ንጉስ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ ሊቅ የሚባልም ነው። የሐገሩን የቤተ-ክህነት ትምህርት ጠንቅቆ የተማረ ነው። ከዚያም ወደ እየሩሳሌም ሔዶ 12 አመታት ቆይቶ ብዙ ተምሯል። ኢብራይስጥ እና አረብኛ ቋንቋን ሁሉ ያውቃል። ከአለም ታላላቅ ሠዎችና ፍልስፍናዎች ጋር ተዋውቋል። ሐገሩ ኢትዮጵያን በሐይማኖቱም ሆነ በስልጣኔው የማዘመን (Modern) የማድረግ ሕልም የነበረው ንጉስ ወቄስ ነው።


እናም ዛሬ ሰሜን ወሎ እየተባለች በምትጠራው በላስታ ወረዳ ሮሃ ከተባለች ቦታ ላይ ነገሠ። በነገሠ በ23 አመት ውስጥ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ እስከ አሁን ድረስ እንቆቅልሽ የሆኑትን 10 አብያተ-ክርስትያናትን ከአለት ፈልፍሎ ካለ ምንም የኮንሥትራክሽን ስህተት ሠራ። ኪነ-ሕንፃዎቹ ዳግማዊት እየሩሳሌም በኢትዮጵያ የሚወክሉ ናቸው። ኢትዮጵያን እየሩሳሌምን የማድረግ ኘሮጀክት ነው።


ቄስ የነበረው ይህ ንጉስ እየሩሳሌም በኖረበት ወቅት የታዘባቸውን ብዙ ነገሮች ሀገሩ ላይ የተሻሉ አድርጐ መንፈሣዊ ሕይወት ሠጥቷቸው የማከናወን ሕልም ነበረው። ከነዚህ ውስጥ አንዱ ጥምቀት ነው። ሁሉም አብያተ-ክርስትያናት ከምዕምኖቻቸው ጋር ሆነው ፍፁም ሀሴት በተሞላው ስርዓት እንዲያከብሩ ያደረገ ቀዳማይ ንጉስ።


በዚሁ በጥምቀት በዓል ላይ በኢትዮጵያ በኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ እጅግ መንፈሣዊ ክብር የሚሠጣቸው ታቦታት' መስቀሎች' ፅናፅሎች' ዥንጥላዎች' ታላላቅ ድርሣናት ብርቅና ድንቅ የሆኑ ቅርሶች ወዘተ ይወጣሉ። ካሐናት በአልባሣት ያሸበርቃሉ። ምዕምናን እና መዕመናት ፀዐዳ ልብሶቻቸውን ይለብሣሉ። ሕፃናት ክርስትና ለመነሣት ይዘጋጃሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ደምቃ እና ገዝፋ የምትታይበት የፈጣሪን ታላቅነት የምታሣይበት አበይት በዓሏ ጥምቀት ነው። ቅዱስ ላሊበላ ዛሬ የምናከብረውን ይህን መንፈሣዊ ትውፊት ያጉናፀፈን የጥበብ አባት ነው።
ዛሬ የከተራ በአል ነው። ለዋናው የጥምቀት በአል መሰረታዊው ቀን ነው። የስነመለኮት ምሁራን ጥምቀት ለሚለው ቃል መነከር፣መታጠብ፣መረጨትእና የመሳሰሉትን ትርጓሜዎች ይሰጡታል። የጥምቀት ዋዜማ ከተራ ይባላል። የከተራ እለት /ጥር 10 ማለት ነው/ ከቀኑ 9 ሰዓት ጀምሮ በሚሰማው የደውል ጥሪ ታቦታቱ፤ የተለያዩ ህብረ ቀለማት ያላቸው አልባሳት በለበሱ ህዝበ ክርስቲያን ታጅበው ጉዞአቸውን ወደ ጥምቀተ ባህር ያደርጋሉ።
አንዳንድ ጸሀፊያን ጥምቀትን በሚከተለው መልኩ ይገልጹታል።
በከተራው ዕለት ድንኳን ተተክሎ፣ ዳሱ ተጥሎ እና ውኃው ተከትሮ ሁሉም ነገር ከተስተካከለ በኋላ፤ ታቦተ ህጉ የሚንቀሳቀስበት ሰዓት ሲደርስ የየቤተ መቅደሱ ታቦታት በወርቅ እና በብር መጎናፀፊያ እየተሸፈኑ፤ በተለያየ ህብር በተሸለሙ የክህነተ አልባሳት በደመቁ ካህናት እና የመፆር መስቀል በያዙ ዲያቆናት ከብረው፣ ከቤተመቅደስ ወደ አብሕርት /መጥማቃት/ ለመሄድ ሲነሱ መላው አብያተክርስቲያናት የደውል ድምፅ ያሰማሉ። ምዕመናንም ከልጅ እስከ አዋቂ በአፀደ ቤተክርስቲያን እና ታቦታቱ በሚያልፉባቸው መንገዶች ለጥምቀት ያልሆነ ቀሚስ እንደሚባለው ያማረ ልብሳቸውን ለብሰው በዓሉን ያደምቃሉ።
ታቦታት ከቤተ መቅደሳቸው ወጥተው በህዘበ - ክርስቲያኑ ታጅበው ማደሪያ ቦታቸው ይደርሳሉ። በዚያን ጊዜ ዳቆናት እና ቀሳውስት በባህረ ጥምቀቱ ዙሪያ ሆነው ከብር የተሰሩ መቋሚያ እና ፅናፅን እንዲሁም ከበሮ ይዘው በነጫጭ እና በወርቅ ቀለም ባሸበረቁ እጥፍ ድርብ አልባሳት አምረው እና ተውበው፤ የክርስቶስን የጥምቀት ታሪክ የሚያወሱ ወረብ እና መዝሙሮችን ጣዕም ባለው ዜማ ያቀርባሉ። ሌሊቱን ስብሀተ -እግዚአብሔር ሲደርስ አድሮ ከዚያም ስርዓተ ቅዳሴው ይፈፀማል። በወንዙ /በግድቡ/ ዳር ፀሎተ- አኩቴት ተደርሶ 4ቱ ወንጌላት ከተነበቡ በኋላ ባህረ ጥምቀቱ በብፁዓን አባቶች ተባርኮ ለተሰበሰበው ህዝበ - ክርስቲያን ይረጫል። ለዚህ በዓል ህዝበ ክርስቲያኑ ልዩ ትኩረት ይሰጠዋል። ምክንያቱም በዓሉ እየሱስ ክርስቶስ በፈለገ ዮርዳኖስ የተጠመቀበትን ተምሳሌት በማሰብ ስለሚከበር።
የጥምቀት በዓል ሀይማኖታዊ ስርዓቱን ከባህላዊ ወግ እና ስርዓት ጋር አጣምሮ የያዘ ነው። በዚህም በርካታ ብሄር ብሄረሰቦች ህብረ - ቀለማዊ የሆነ ጨዋታቸውን በልዩ ልዩ ቋንቋዎች ያቀርባሉ። በዓሉን ለማክበር ወደ ጥምቀተ ባህር የሚሄዱ ሰዎች ከበዓሉ በፊት ተዋወቁም አልተዋወቁም በዚያን ዕለት በጋራ ሆነው ጥዑም ዜማዎችን ያንቆረቁራሉ። ይህ ዕለት ማንም ሰው ሳያፍር እና ሳይሸማቀቅ የውስጡን የሚገልፅበት እና በጋራ የሚጫወትበት ዕለት ነው። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በጓደኝነት ለመተጫጨት ለሚፈልጉ ወጣቶች መልካም አጋጣሚን ይፈጥራል። ህዝበ - ክርስቲያኑ ይህንን በዓል ዘር እና ቀለም ሳይለዩ በአንድነት ያከብሩታል። በመሆኑም በዓሉ ህዝብን ያቀራርባል፤ የመረዳዳት ባህልንም ያሳድጋል።
ይህ አባባል በሌላ ጸሀፊ የተገለጸ ነው። ጸሀፊው ጥምቀትን በሚገባ ገልጸውታል። በጣም ያሸበረቀው የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ ውስጥ ልዩ መለያ እንዲኖረው ያደረጉ የሀይማኖት ሰዎች እነማን ናቸው ብለን ወደ ኋላ ሄድ ብለን እናያለን።
የኢትዮጵያ ታሪክ ፈተና ውስጥ ከገባባቸው ቀውሶች አንዱ በጥምቀት በዓል የተነሳ ነው። አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሚገኘው የታሪክ ትምህርት ክፍል ለዘመናት ሲያስተምር የቆየው ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ማለትም በ330 ዓ.ም እንደሆነ ያወሳል። ዘመኑ ደግሞ በኢዛና እና በሳይዛና የአገዛዝ ወቅት ነው። የታሪክ ትምህርት ክፍሉ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ በኢዛና ዘመነ መንግስት ገባ ሊል የቻለበት ዋናው ምክንያት ደግሞ አክሱም ውስጥ በድንጋይ ላይ የተፃፉትን መረጃዎች በመያዝ ነው። ከንጉስ ኢዛና በፊት የነበሩት ነገስታት ክርስትናን በይፋ መቀበላቸውን የሚገልፅ መረጃ ማግኘት አልተቻለም። ነገር ግን በዘመነ ኢዛና ወቅት የተገኘው መረጃ እንደሚያመለክተው ኢዛና ክርስቲያን መሆኑን የሚገልፅ የድንጋይ ላይ ፅሁፍ በመገኘቱ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን (በ330 ዓ.ም) እንደሆነ ተፅፏል።
ከዚሁ ጋር አያይዞ የታሪክ ትምህርት ክፍሉ ሲያስተምር የቆየው ስለ መጀመሪያው የኢትዮጵያ ጳጳስም ጭምር ነው። የኢትዮጵያ የመጀመሪያው ጳጳስ የሚባሉት ፍሬመናጦስ ናቸው። እርሳቸውም ጵጵስናን ወደ ውጭ ሄደው ተቀብለው የመጡት በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስለሆነ ትምህርት ክፍሉ ይሄንንም መረጃ በአጋዥነት ይወስደዋል። በአጠቃላይ አራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ ክርስትናን በይፋ የተቀበለችበት ወቅት ነው በሚል የታሪክ ምሁሮቻችን ሲያስተምሩ ቆይተዋል፤ እያስተማሩም ናቸው።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ደግሞ ይሄን ከላይ የሰፈረውን ኀሳብ በፍፁም አትቀበለውም። ቤተ-ክርስትያኒቱ እንደምትገልፀው ከሆነ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በ34 ዓ.ም ነው። ይህ ማለት ክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ ላይ ከተጠመቀ በኋላ ባሉት አራት ዓመታት ውስጥ ነው። ስለዚህ በሀገራችን የታሪክ አፃፃፍ ውስጥ ሰፊ ክፍተት የሚታይበትን ሁኔታ መገንዘብ እንችላለን። ምክንያቱም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሃይማኖት ገለፃ እና በታሪክ ዲፓርትመንት ገለፃ መካከል ከሶስት መቶ ዓመታት በላይ የታሪክ ክፍተት አለ። ይሄ ክፍተት ከየት መጣ?
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደምትገልፀው እየሱስ ክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ ላይ የተጠመቀው በ30 ዓመት እድሜው ነው። መፅሀፍ ቅዱስም እንደሚያወሳው ኢትዮጵያዊው ጃንደረባም ወደ ስፍራው ሄዶ ተጠምቋል። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ ተመልሷል፤ አስተምሯል ይላሉ። ይህ ጃንደረባ በወቅቱ “የኢትዮጵያ የገንዘቧ አዛዥ ነበር” የሚል የቤተ-ክርስትያኒቱ ታሪክ አለ። ዲያቆን ብርሃኑ አድማስ ይሄን አባባል ሲያስረዳ በአሁኑ ወቅት የገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ሚኒስትር እንደማለት ነው ይላል። ስለዚህ ጃንደረባው በሐገሪቱ ስርዓተ-መንግስት ውስጥ ከፍተኛ ባለስልጣን እንደነበር ብርሃኑ አድማስ ይጠቁማል። በዚህም መሰረት ኢትዮጵያ በመንግስት ደረጃ ክርስትናን የተቀበለችው በጃንደረባው አማካኝነት በ34 ዓ.ም ነው በሚል የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች ያመለክታሉ።
ለመሆኑ እየሱስ ክርስቶስ የተጠመቀው በ30 ዓ.ም ከሆነ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት በ34 ዓ.ም ክርስትና ገባ ማለት ይቻላል የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀርም። ለዚህ እንደመልስ የሚሰጠው ደግሞ ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ እስኪመለስ ድረስ ወደ አራት ዓመታትን ስለፈጀበት እንደሆነም ያወሳሉ።
የመጀመሪያውን የኢትዮጵያን ጳጳስ የፍሬመናጦስን ጉዳይስ ቤተ-ክርስትያኒቱ እንዴት ታየዋለች? የሚል ጥያቄም መነሳቱ አይቀርም። ፍሬመናጦስ ጵጵስናን ለመቀበል የሄዱት ኢትዮጵያ ክርስትያን ስላልሆነች አይደለም። መጀመሪያም ክርስትያን ስለሆነች ነው፤ ጵጵስና የሚከተለው። ክርስትናው ሳይኖር፤ ሳይሰበክ ጵጵስናው ሊኖር አይችልም። ስለዚህ ፍሬመናጦስ ጳጳስ ሊሆኑ የሄዱት መጀመሪያውኑ ኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትና ስለነበረ ነው በማለት ያስረዳል የኦርቶዶክስ ታሪክ። እንደውም ክርስትናን እና ግዕዝን ለፍሬመናጦስ ያስተማሯቸው ኢትዮጵያዊያን ሊቃውንት እንደሆኑም ይወሳል።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ወደ ሐገሪቱ ክርስትና ገባ ብላ የምትገልፀው ከእየሱስ ክርስቶስ ጥምቀት ጋር በተያያዘ ነው። የታሪክ ምሁራን ደግሞ በመንግስት ደረጃ ኢዛና ክርስትያን ሆኛለሁ ያለው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው ይላሉ። እስከ ዛሬ ድረስ ልዩነቱ መፍትሄ ሳይኖረው ጥምቀትን ለብዙ ዘመናት እያከበርን ነው።
የፀሐፍት ውዝግብ
በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 8 ቁጥር 26 ላይ “የእግዚአብሔር መልአክ ፊልጶስን ተነስና ከኢየሩሳሌም ወደ ጋዛ በሚወስደው መንገድ ወደ ደቡብ ሂድ አለው። ያ መንገድ የበረሃ መንገድ ነበር። እርሱም ተነስቶ ሄደ። እነሆ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ለእግዚአብሔር ሊሰግድ ወደ ኢየሩሳሌም ሄዶ ነበር። ይህ ሰው ሕንደኬ ለተባለች የኢትዮጵያ ንግስት ባለሟልና የገንዘብዋ ሁሉ አዛዥ ነበረ። እርሱ ወደ ሐገሩ ሲመለስ በሰረገላ ተቀምጦ የነብዩ የኢሳይያስን መጽሐፍ ያነብ ነበረ” በሚል የተፃፈውንና ዝርዝሩንም በመጠቃቀስ የቤተ-ክርስትያኒቱ ፀሐፊያን ክርስትና የገባው በ34 ዓ.ም ነው ይላሉ።
ብፁዕ አቡነ ጐርጐርዮስ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን ታሪክ፡- በተባለው መፅሐፋቸው ገፅ 20 ላይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው ጃንደረባው በፊልጶስ ከተጠመቀ በኋላ መሆኑን ያወሳሉ። ከዚሁ ከርሳቸው ሃሳብ ጋር በተያያዘ አማረ ከፈለ ብሻው፤ ኢትዮጵያ! የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የስልጣኔ ምንጭ ናት በተሰኘው መፅሐፋቸው ደግሞ ከገፅ 145-149 ይህንኑ ሃሳብ አፅንኦት ሰጥተውበት ፅፈዋል። ዘመድኩን በቀለ፤ ቅዱሳን መካናት በኢትዮጵያ በተሰኘው መፅሐፋቸው በገፅ 4 ላይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በጃንደረባው አማካኝነት በ34 ዓ.ም ነው ይላሉ። ሐመር መጽሔት ነሐሴ 1987 ዓ.ም ገፅ 20 ላይ ይህንኑ ሃሳብ ያጐላዋል። በ1991 ዓ.ም የታተመው ሌላኛው ሐመር መጽሔትም በገፅ 30 ላይ ክርስትና ከጃንደረባው ጥምቀት ጋር ተያይዞ ወደ ኢትዮጵያ እንዴት እንደገባ ዘርዝሮ ፅፏል።
የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ታሪክ በማለፊያ የገለፃ ጥበብና ዕውቀት የፃፉት ሉሌ መላኩ፤ የቤተ-ክርስትያን ታሪክ በተሰኘው መጽሐፋቸው ገፅ 123 ላይ እንዲህ ብለዋል።
“ጃንደረባውም ከፊሊጶስ የተማረውን የክርስትና ትምህርት ዜና ለኢትዮጵያ ህዝብ አሰማ። ስለዚህ ከ35 ዓ.ም እስከ 330 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ህዝብ ከኦሪቱ ጋር ጥምቀትን ተቀብሎ ቆየ። እስከ ዛሬ ድረስ ቤተክርስቲያኖች ዘንድ የሚፈፀሙት ከህገ ኦሪት የተወረሱት እንደ ታቦት፤ ግርዛት፤ የአሳማ ሥጋ አለመብላትና የመሳሰሉት የኢትዮጵያ ህዝብ ከኦሪት ወደ ክርስትና እምነት ሲሸጋገር የጠበቃቸው ናቸው” ካሉ በኋላ ገፅ 124 ላይ ደግሞ “በወንጌላዊ ማቴዎስና በሕንደኬ ጃንደረባ ተሰብካ የነበረች ክርስትና በኢትዮጵያ ተስፋፋች” ሲሉ ፅፈዋል።
በአጠቃላይ እነዚህ ከላይ የሰፈሩት ፀሐፊያንና የዩኒቨርሲቲያችን የታሪክ ምሁራን የሚጋጩበት አመለካከት ይሄው የጥምቀት በዓል ነው። የዩኒቨርሲቲው የታሪክ ምሁራን መጽሐፍ ቅዱስን እንደ ምንጭነት አይቀበሉትም። የትምህርቱም ስርዓት በዚያ መልኩ አልተቀረፀም። ታሪክ የሚያምነው እጅ ላይ ባሉት ተጨባጭ መረጃዎች አማካኝነት ነው የሚል ሃሳብ ይሰነዝራሉ። ስለዚህ በ330 ዓ.ም ላይ መንበረ ስልጣን ላይ የነበረው የኢትዮጵያ ንጉስ ኢዛና ከፓጋን እምነት ወደ ክርስትና ተለወጥኩ ያለበት ዘመን ኢትዮጵያ በመንግስት ደረጃ ክርስትናን በይፋ የተቀበለችበት ነው በማለት ይገልፃሉ።
ኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትና የገባው በ34 ዓ.ም ነው ብለው ከሚከራከሩት ፀሐፊያን አንዱ የሆነው ዲ/ን ብርሃኑ አድማስ ነው። እርሱም እንደሚያወሳው፤ ከመፅሐፍ ቅዱስ ውጪም ያሉት ታሪክ ፀሐፊዎች የኢትዮጵያን ክርስትና በ34 ዓ.ም እንደተጀመረ ፅፈዋል ይላል። ለምሳሌ በአለም ላይ የታወቀው የቤተ-ክርስትያን ታሪክ ፀሐፊው አውሳቢዮስ በሁለተኛ መፅሐፉ ላይ እንደገለፀው ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ መጥቶ ከመቶ በላይ የክርስትና እንዲሁም የፀሎት ቤቶችን ማሰራቱን ፅፏል ይላል ብርሃኑ። ስለዚህ ክርስትናን ያስፋፋው ጃንደረባው ነው በማለት ብርሃኑ ሃሳቡን ይሰነዝራል። ከአውሳቢዮስ ሌላ ሄኔርዮስ የተባለ የቤተ-ክርስትያን ታሪክ ፀሐፊ በጉዳዩ ላይ ዘርዝሮ እንደፃፈ ብርሃኑ ይገልፃል።
አንዳንድ የሚገርሙ ሃሳቦችም አሉ። እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ገፀ-በረከት ያቀረቡለት ሰብዓ ሰገል የሚባሉት፤ ኢትዮጵያዊያኖች ናቸው ብለው የፃፉም አሉ። ለምሳሌ መራሪስ አማን በላይ ጉግሳ በተባለ መፅሔት ቁጥር ሶስት ላይ፤ እና አማረ አፈለ ብሻው፤ ኢትዮጵያ የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የስልጣኔ ምንጭ ናት በተባለው መፅሐፋቸው ከገፅ 127-122 ላይ እንዲሁም ሌሎችም ፀሐፍት ይሄን አባባል በማብራራት ክርስትናን ኢትዮጵያ የምታውቀው ገና ክርስቶስ ከመወለዱ በፊት ነው በማለት ያወሳሉ። ክርክሩ እንዲህ እያለ ይጓዛል። መቋጫው ግን እስካሁን አልተበጀለትም።
ወደ ዛሬው የጥምቀት በዓል እንምጣ። ኢትዮጵያስ የጥምቀት በዓልን ከመቼ ጀምራ ነው እያከበረች የመጣችው የሚል ሃሳብ መነሳቱ አይቀርም። በፅሁፍ የተቀመጡ ሰነዶች ባይገኙም ታሪኩ የረጅም ጊዜ ሂደት እንዳለው አባቶች ያወሳሉ። በተለይ በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ቅዱስ ያሬድ ልዩ ልዩ የዜማና የቅዳሴ ስልቶችን በማስተዋወቁ አብዛኛው ታሪክ ከዚሁ ዘመን ላይ ይነሳል።
ታቦታት ከመንበራቸው ተነስተው፤ ተጉዘው፤ ውጭ አድረው፤ እንደገና በአጀብና በእልልታ ተከበው ወደ መንበራቸው የሚመለሱበትና የጥምቀቱም ስርዓት እንዲህ እንዳሁኑ እየተከበረ የመጣው ደግሞ ከታላቁ የኢትዮጵያ ንጉስ ከቅዱስ ላሊበላ ዘመን ጀምሮ እንደሆነ ሰነዶች ያመለክታሉ። ይሄ ማለት ደግሞ በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ነው።
ጐንደርና ጥምቀት
ጐንደር ላይ የጥምቀት በዓል እጅግ በደመቀ መልኩ ይከበራል። በአሁኑ ወቅት በአለም ላይ ጥምቀት ሲባል ጐንደር ጐልታ ትነሳለች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶስ ተዋህዶ ሃይማኖት ውስጥ ጐንደር እንዴት የጥምቀት በዓል ማክበሪያ ዋነኛዋ ማዕከል ሆነች? በአሁኑ ወቅት ከፍተኛ የቱሪስት ፍሰትን እያስተናገደች ያለችው ጐንደር፤ የታቦታት ምድር ነች እየተባለ ይነገራል። እንዴት?
በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ 44 ታቦታት አሉ ተብሎ ይታሰባል። እነዚህ ታቦታት ደግሞ በሙሉ የሚገኙት በጐንደር ከተማና ዙሪያዋ ነው ተብሎ ይታመናል። በዚህም የተነሳ የጐንደር ከተማ ዋነኛዋ የኦርቶዶክስ አማኒያን መዳረሻ ወይም ማዕከል ናት በሚል ትታወቃለች። ጥያቄው እነዚህ ሁሉ ማለትም 44ቱ ታቦታት እንዴት ጐንደር ውስጥ ተሰባሰቡ የሚለው ነው። በዘርፉ ምርምር ያደረገው ብርሃኑ አድማስ እና ሌሎች በርካታ ታሪክ ተመራማሪዎች በጉዳዩ ላይ ሃሳብ ሰጥተዋል።
ጐንደርን የኦርቶዶስ ሃይማኖት ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች አንዱ ከጽላተ ሙሴ ጋር የተያያዘው ጉዳይ ነው። ቀዳማዊ ምኒልክና አጃቢዎቹ ጽላተ-ሙሴን ንጉስ ሰሎሞን ሳያውቅና ሳይሰማ ከእየሩሳሌም አሸሽተው ወደ አክሱም አምጥተው ነበር። ከዚያም ንጉስ ሰሎሞን ሰራዊት ይዞ መጥቶ ይወጋናል፤ ጽላቱንም ይወስድብናል የሚል ስጋት በኢትዮጵያዊያን ዘንድ አድሮ ነበር። ስለዚህ ጽላቱን አሸሽቶ ሰው በቀላሉ ወደማይደርስበት አካባቢ ለማስቀመጥ ተወሰነ። በዚህም መሠረት በጣና ሃይቅ ላይ ጣና ቂርቆስ ላይ ተቀመጠ። እንግዲህ ጐንደር ከኦርቶዶክስ እምነት ጋር መቆራኘት ጀመረች። ጽላቱን ተከትለው ሊቃውንት በስፍራው መሰባሰብ ጀመሩ። አቡነ ሰላማ እና ቅዱስ ያሬድም እዚያ መጥተው እንደቆዩ አጥኚዎች ይገልፃሉ። ይሄ እንግዲህ አንደኛው ምክንያት ነው።
ጐንደርን የክርስትና ማዕከል ካደረጓት ሁኔታዎች መካከል በሁለተኛ ደረጃ የሚጠቀሰው የዮዲት ጉዲት የጥፋት ዘመን ነው ብለው ማብራሪያ ይሰጣሉ እነ ብርሃኑ። ዮዲት ጉዲት በአክሱም ስልጣኔ ላይ ጠንካራ ክንዷን አሳርፋ በርካታ ጉዳት ስታደርስ አያሌ ቅርሶችና ታቦታት ወደ ጣና መሸሽ ጀመሩ። ቀሳውስትና ሊቃውንትም አብረው ከታቦታቱ ጋር በመጓዝ በጐንደር ዙሪያ መከማቸት ጀመሩ። ይህንን ጉዳይ አክሊለብርሃን ወልደቂርቆስም ፅፈውታል።
በሶስተኛ ደረጃ ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች የአንበሳ ድርሻውን የሚወስደው የግራኝ መሐመድ መነሳት ነው። ግራኝ መሐመድ ከምስራቅ ኢትዮጵያ ተነስቶ ክርስቲያኖችን እና የክርስትና ተቋማት ላይ ጉዳት እያደረሰ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ መጓዝ ጀመረ። በየስፍራው ያሉ ቀሳውስትና ሊቃውንትም የግራኝን ጦርነት በመሸሽ ታቦታትን፤ መፃሕፍትን እና ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስትያን መገልገያዎችን በመያዝ በጣና እና በዙሪያው መከማቸት ጀመሩ። እነዚህ የታሪክ አጋጣሚዎች ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ መናኸሪያ እያደረጓት መጡ።
ከሁሉም በላይ ደግሞ የሚጠቀሰው የግራኝ መሐመድ አሟሟት ነው። ግራኝ መላው ኢትዮጵያን ከያዘ በኋላ መንግስት ሆኖ ኢትዮጵያን ሊመራ የቀረው አንድ ዘመቻ ብቻ ነበር። ይህም ጐንደርን ነው። 15 ዓመታት ሙሉ ድል በድል ሆኖ የተጓዘው ግራኝ ጐንደር አካባቢ ዘንታራ በር በምትባል ቦታ ላይ ተገደለ። በወቅቱ የኢትዮጵያ ንጉስ ተብሎ የሚጠራው አፄ ገላውዲዮስና ተከታዮቹ የ15 ዓመታቱን አስከፊ ጦርነት ጐንደር ላይ አቆሙት፤ ፈፀሙት። እናም ጐንደር ከሃይማኖት ማዕከልነቷም አልፋ የድል ማብሰሪያ ምድር ሆነች ይላሉ ፀሐፊዎች። በዚህም ምክንያት የኢትዮጵያ መዲና እየሆነች መጣች።
ጐንደር በልዩ ልዩ የታሪክ አጋጣሚዎች የታቦታት፤ የቀሳውስት፤ የሊቃውንት፤ የመፃህፍት እና የኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑ በርካታ ጉዳዮች የተከማቹባት ስፍራ ሆነች። አፄ ፋሲልም በ1624 ዓ.ም ወደ ስልጣን ሲመጡ ከተማዋን የኢትዮጵያ መናገሻ አድርገው ቆረቆሯት። ዛሬም ድረስ የአለምን ቱሪስቶች ከሚያማልለው ቤተ-መንግስታቸው በተጨማሪ ሰባት አብያተ-ክርስትያናት” በዘመነ ስልጣናቸው ማሰራታቸውን የጐንደርን ታሪክ ጠንቅቆ የሚያብራራው አሁን የኔ አፄ ፋሲል ቤተ-መንግስት ኃላፊ የሆነው ጌትነት ይግዛው ንጉሴ ነው። እርሳቸው መጤ የሚሉትን ሃይማኖት ሁሉ ተፅእኖ እያሳደሩበት የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን እጅግ በጠነከረ መልኩ ጐንደር ላይ አስፋፉ። ከዚህ ሁሉ በኋላ ጐንደር ማበብ (Flourish) ማድረግ ጀመረች ይላሉ ፀሐፊዎቹ።
የጥምቀት በዓል አከባበር ላይ የተሰራው፤ ክርስትና በኢትዮጵያ እና የጐንደር ጥምቀት የሚሰራው ዶክመንተሪ ፊልም እነዚህን ታሪኮችና ሌሎችንም አጠቃሎ መያዙን በዚህ አጋጣሚ መግለፁ ጠቀሜታው የጐላ ነው።
የጐንደር ጥምቀት የሚከበረው አፄ ፋሲል ባሰሩት ዋና የመዋኛ ስፍራቸው ላይ ነው። በፋሲል የመዋኛ ቦታ ላይ ከመቼ ጀምሮ ነው ታቦታት ከያሉበት አብያተ ክርስትያናት ወጥተው፤ እዚያ አርፈው፤ ከዚያም ጥምቀት በዓል ማክበር የተለመደው?
ዛሬ የአለም ቱሪስቶችን ጨምሮ በርካታ ኢትዮጵያዊያን ከያሉበት ተሰባስበው በአፄ ፋሲል የመዋኛ ገንዳ ላይ ጥምቀትን የሚያከብሩት ጅማሮው የተከሰተው በአፄ ሰሎሞን ዘመነ መንግስት (ከ1770-1773) ለሶስት ዓመታት በስልጣን ላይ በቆየው መሪ ነው። አፄ ሰሎሞን የአፄ ፋሲል አምስተኛ ትውልድ ሲሆን፤ የአዲያም ሰገድ ኢያሱ የልጅ ልጅ ነበር። አፄ ሰሎሞን ጥምቀት እዚያ የመዋኛ ስፍራ ላይ እንዲከበር ያደረገው በነገሰ በመጀመሪያው ዓመት ማለትም በ1770 ዓ.ም እንደሆነ ያሬድ ግርማ፤ የጐንደር ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ ይገልፃሉ።
የጐንደርን ጥምቀት ለማየት እና ለማክበር የመጡት ምዕመናንና ምዕመናት ቁጥራቸው እጅግ ብዙ ስለሆነ በአሁኑ ወቅት ጐንደር ከተማ ውስጥ ያሉት ሆቴሎች ሁሉ በእንግዶች መያዛቸውን የከተማው ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ገልፆልኛል። የመኝታ ክፍሎችን ያጡ እንግዶች አቅራቢያ ባሉት አዘዞ እና ባህርዳር ከተሞች አርፈዋል።
የጥምቀት በዓል እየሱስ ክርስቶስ ከተጠመቀበት ከዮርዳኖስ ወንዝ /ፈለገ ዮርዳኖስ/ ጀምሮ በኢትዮጵያው ጐንደር ፋሲለደስ ድረስ ለዘመናት እየደመቀ መጥቷል። በአሜሪካ የኮርኔል ዩኒቨርሲቲ የአፍሪካ ታሪክ መምህር የሆኑት ፕ/ር አየለ በከሬ እዚህ አዲስ አበባ መጥተው የሰጡኝ መግለጫ የጐንደር ታሪክ፤ ጥምቀት፤ 44 ታቦታት ታሪክና የኦርቶዶክስ አማኒያን ማዕከል መሆኗን በአሁኑ ወቅት አለም በሰፊው አውቆታል ብለውኛል። እንደ ፕሮፌሰር አየለ ገለፃ፤ Wonders of the African World የተሰኘው የፕሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ ዶክመንተሪ ፊልም አፍሪካን ከጐንደር ጀምሮ የቀድሞ ስልጣኔዋን ስለሚያሳይ ዝናዋ እየናኘ መምጣቱን አውግተውኛል። ስለዚህ ዛሬ ዛሬ የጥምቀት በዓል ሲጠራ ኢትዮጵያ ደምቃ የምትታይበት ቀን እየሆነ መጥቷል። መልካም በዓል።¾

 

የወሎ ፍቅር

January 11, 2017

 

በጥበቡ በለጠ

 

ጥንት ወሎ ጠቅላይ ግዛት ትባል ነበር። በዘመነ ደርግ ወሎ ክፍለ ሐገር ተባለች። በኢ.ሕ.አ.ዲ.ግ ዘመን በአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት ውስጥ ደቡብ ወሎ እና ሰሜን ወሎ እየተባለች ትጠራለች። መጠሪያዋ በየዘመኑ ቢለያይም ወሎ ግን ሁል ጊዜ በኢትዮጵያ የጥበብ፣ የታሪክ፣ የባሕል፣ የሐይማኖት፣ ጉዳዮች ላይ ብርሃናማነቷን እያንቦጐቦገች ቀጥላለች።

 

በሐይማኖት ረገድ የሁለቱ ትልልቅ ሐይማኖቶች ዋነኛዋ መናኸሪያ ናት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሐይማኖት ውስጥ ቅዱስ እየተባሉ የሚጠሩ የጥበብ ሊቆች በተከታታይ የፈለቁባት ምድር ነች። ቅዱስ ይምርሃነ ክርስቶስ፣ ቅዱስ ሐርቤይ ፣ቅዱስ ላሊበላ እና ቅዱስ ነአክቶለአብ፣ የሐይማኖት መሪዎቸ ብቻ አልነበሩም። ኢትዮጵያንም ያስተዳደሩ መሪዎች ናቸው። ቤተ-ክርስትያኒቱ ሰው ከመሆን አስበልጣ የቅድስና አክሊል ያጐናፀፈቻቸው የኢትዮጵያ አስገራሚ መሪዎች ነበሩ። እነዚህን ቅዱስ መሪዎች አርግዛ የወለደችው ወሎ ናት።

 

በእስልምና ሐይማኖትም ብንሔድ ወሎ ውስጥ በርካታ አስገራሚ ጉዳዮችን እናገኛለን። በኢትዮጵያ የእስልምና ሐይማኖት ውስጥ ከመንፈሣዊ ድርሻው ባሻገር ጥበባዊ ድርሻውም እጅግ ግዙፍ የሆነው መንዙማ መገኛው ወሎ ነው። በእስልምና ሐይማኖት ውስጥ የሊቆች መገኛ መወለጃ ስፍራ ነች ወሎ። ክርስትና እና እስልምና ተከባብረው፣ ተወዳጅተው፣ ቤተሰብ ሆነው፣ አንተ ትብስ፣ አንቺ ትብስ እየተባባሉ ረጅም ዘመናት የቆዩባት አስገራሚ ምድር ወሎ ናት።

 

ኧረ ወሎን እንዴት አድርጌ ልግለፃት? በሙዚቃ የአዘፋፈን ቃና ነፍሴን ብርብር የምታደርገው ማሪቱ ለገሰ፣ አምባሰልን ስትጫወት ደንዝዤ የማለቅስባቸው በርካታ ቀኖችን አስታውሼ አልጨርሳቸውም። ወሎ የማሪቱ ለገሰ/ማሬዋ/ መገኛ፣ መወለጃ ናት። እንዲሁም በኢትዮጵያ ሙዚቃ ውስጥ ዋነኛ ስልት የሆኑት የአምባሰል፣ የባቲ፣ እና የትዝታ ቅኝቶች መፍለቂያ ስፍራ ናት። የኢትዮጵያ የጥበብ ደብር እያሉ የሚጠሯትም አሉ።

በዚህ በኛ ዘመን ውስጥ ካሉት ድምፃዊያን የሙዚቃ ምትሐተኞች መካከል ለእኔ ግንባር ቀደሟ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ ናት። የጂጂ የአዘፋፈን ስልት የተቀዳው ወይም የተወረሰው ከወሎ ነው። የወሎን ስልት ይዛ፣ የአሚናዎችን ሙዚቃዊ ልመና፣ ሙዚቃዊ ፍቅርና አክብሮት፣ ተለማማጭነት፣ ታሪክ ነግራን፣ ትረካን ይዛ እጅጋየሁ ሽባባው የኢትዮጵያን ሙዚቃ እላይ አወጣችው። የጂጂ ሙዚቃዎች ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ውስጥ ጉባኤ ቃናን፣ ከእስልምና ሐይማኖት ውስጥ የወሎን መንዙማ፣ ከሐገረሰብ ጥበባዊ ቅርሶች ውስጥ የወሎን የአሚናዎች የልመናን ዘዬ፣ በመውሰድና ሙዚቃዊ ቃና በማዋሐድ እያንጐራጐረች ወደ አለም የሙዚቃ መድረክ መጣች። CNN የተባለው ግዙፉ የአሜሪካ ቴሌቪዥን ጣቢያ ጂጂ ላይ በሰራው ዶክመንተሪ African rising star ብሎ ጠርቷታል። አፍሪካ ውስጥ ከመጡት ተስፋ ከተጣለባቸው ከዋክብት የሙዚቃ ጥበበኞች መካከል በዋናነት CNN አድናቆቱን ለጂጂ ሰጥቷታል። ይህች የሙዚቃ ታላቅ ስብዕና ጥበብን ዝቃ የወሰደችው ከወሎ ነው።

 

እና፤ ስለ ወሎ የቱን አውርቼ የቱን ልተወው? የወለዬዎች ምርቃት፣ ዝየራው፣ የወለዬዎች የቋንቋ ቃና መች ተሰምቶ ይጠገባል። አማርኛ ቋንቋ ራሱ የተፈጠረው ወሎ ውስጥ ባለችው ወረዳ አማራ ሳይንት ነው ብለው የድሮ ታሪክ ጸሀፊዎች ነግረውናል። እንዴት ይህን ሁሉ ነገር ታደለችው? እያልኩ ዘወትር እያሰብኩ፣ እያደነኳት፣ እየወደድኳት፣ የተለያዩ ዶክመንተሪ ፊልሞችንም ብሰራባት፣ የወሎ ፍቅር እንደ አዲስ ሁሌም ያገረሽብኛል።

 

ታሪካዊቷ መቅደላ አምባ የምትገኘው ወሎ ውስጥ ነው። የግዙፍ ሰብእናዎች ባለቤት የሆኑት ታላቁ ንጉስ አጼ ቴዎድሮስ ለኢትዮጵያ ፍቅር ብለው በገዛ ሽጉጣቸው መስዋዕት የሆኑባት መቅደላ ታሪክን እየዘከረች ዛሬም አለች። ኢትዮጵያ በእንግሊዝ ወታደሮች አማካይነት የጥበብ አንጡረ ሀብቶችዋ የተዘረፉባት መቅደላ አምባ ጭር ብላ ሳያት ስሜቴን እየነካችው በአመት አንዴ እየሄድኩ አያታለሁ። መቅደላ አምባ አጼ ቴዎድሮስ ከተሰው በኋላ 2 ቢሊዮን ፓውንድ /በዛሬው ምንዛሬ 60 ቢሊዮን ብር/ የሚያወጡ የብራና መጻሕፍት ተዘርፈውባታል። እነዚህ ብራናዎች አጼ ቴዎድሮስ ከጎንደር ወደ መቅደላ ያስመጧቸው ናቸው። መቅደላን ትልቅ የጥበብ ማዕከል አደርጋታለሁ ብለው ትልቅ ርዕይ ይዘው ተነስተው ነበር። ሕልማቸው አልተሳካም። መድፋቸው ሴፓስቶፖል ዛሬም መቅደላ ላይ ቁጭ ብሎ ቴዎድሮስን ያስታውሰናል። ከሴፓስቶፖል ባሻገር ባለው ሰንሰለታማ ቁልቁለት እየወረድን ስንሄድ እሮጌ የምትባል ሌላ ታሪካዊት ስፍራ እናገኛለን። በዚህች ስፍራ ላይ ታላቁ የኢትዮጵያ የምንግዜም አርበኛ ፊት አውራሪ ገብርዬ ተሰውቶባታል። ወሎ የሰማዕት ምድር ነች።

 

ሁሌም አንስቸው ወደ ማልጠግበው ሌላኛው የፕላኔቷ ብርቅዬ ሰው ላምራ። ቅዱስ ላሊበላ!

ቅዱስ ላሊበላ ከአለት እየፈለፈለ ያነጻቸው አብያተ-ክርስትያናት በምድሪቱ ላይ እስከ አሁን ድረስ ምስጢር ሆነው ቆይተዋል። የሰው ልጅ ከሰራቸው የኮንስትራከሽን ጥበቦች መካከል እንደ ትንግርት የሚቆጠሩት እነዚህ ኪነ-ሕንጻዎች ፍክትክት ብለው የሚገኙት ወሎ ወስጥ ነው። ያውም ላሰታ ቡግና ወረዳ፣ ሮሐ ከተባለች የቅድስና ቦታ ላይ ነው። ቅዱስ ላሊበላ ዛሬ ኢትዮጵያ ወስጥ ጥምቀት እያልን የምናከብረውን በአል ልዩ ስርአቱን የጀመረው ይህ ጥበበኛ መሪ እና አርክቴክት ነው። ታቦታት ከመንበረ ክብራቸው ተነስተው ጉዞ አድርገው፣ ጥምቀተ ባህር አድረው፣ እንደገና ወደ መንበረ ክብራቸው የሚመለሱበትን እጅግ ደማቅ ኦርቶዶክሳዊ ትይንተ ሀይማኖት የጀመረው ቅዱስ ላሊበላ ነው። ቦታውም ወሎ ነው።

 

ከላሊበላ ከተማ በ42 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኝ ሌላ የምድሪቱ አስደማሚ ኪነ-ሕንጻዎች አሉ። ከታነጹ 900 አመታት ተቆጥረዋል። ያነጻቸው ደግሞ ቅዱስ ይምርሀነክርሰቶስ ይባላል። ዋሻ ውስጥ የሚገኙ ናቸው። ቤተ-መንግስትና ቤተከርስቲያንን ፍጹም ውበትን ከግርማ ሞገስ ጋር አጣምረው የያዙ ድንቅ ጥበቦች ናቸው። ምንም አይነት ምስማርም ሆነ ማያያዣ ሳይኖራቸው ድንጋይ፣ እምነ-በረድ፣ እንጨት፣ እርስ በርሳቸው እየተጣመሩ የቆሙበት ኪነ-ሕንጻ የሚገኘው ወሎ ውስጥ ነው። ይህ ኪነ-ሕንጻ ውሀ ላይ ቁጭ ያለ ነው። ከስሩ ውሀ ነው። ተአምሩ እና ምስጢሩ ገና አልተጠናም።

 

ዘርዝሬ የማልጨርሰውን ጉዳይ ጀመርኩትና ግራ ገባኝ። እንደው ለማጠናቀቅ እንዲመቸኝ ከአማራ ክልል ባሕልና ተሪዝም በሰበሰብኩዋቸው መረጃዎች ሰብሰብ ልበል።

 

ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም

በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ዕምነት ተከታዮች ዘንድ በአንጋፋነታቸው ከሚታወቁ ቅዱስ ስፍራዎች ውስጥ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም አንዷ ናት። ከደሴ ከተማ ሰሜን-ምዕራብ 76 ኪ.ሜ ርቅት ላይ የምትገኘውና “ዳግማዊት ኢየሩሳሌም” በመባል የምትታወቀው ይህችው ገዳም ከዕምነትና ከአስተዳደር ጋር የተቆራኙ ታሪኮችን የያዘች ናት።

 

ኢየስስ ክርስቶስ በቀራኒዮ ተሰቅሎበት ነበር የሚባለው መስቀል የቀኙ ክንፍ በክብር ያረፈው በዚች ገዳም ውስጥ እንደሆነ በከፍተኛ ደረጃ ይታመናል። የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ደራሽ የሆነቸው እንግሊዛዊት፣ ሲሊቪያ ፓንክረስት ይህን ጉዳይ “ካልቸራል ሂስትሪ ኦፍ ኢትዮጵያ“ በተሰኘ ግዙፍ መጽሀፍበሚገባ ገልጸዋለች።

የግሸን አምባ በተፈጥሮ የመስቀል ቅርጽ አለው። የአምባው ዙሪያ ለመውጣትም ሆነ ለመውረድ ፍፁም በማይታሰብ እንደምሰሶ ቀጥ ብለው በሚታዩ ገደላ ገደል የመሬት ገፅታዎች የተከበበ ሲሆን ወደ አናቱ ለመውጣት የሚቻለው ተፈጥሮ በአዘጋጀችው አንዲት ብቸኛ ጠባብ መንገድ አማካኝነት ብቻ ነው። በአጼ ኃይለ ስላሴ ዘመነ መንግስት በንጣፍ ድንጋይ የመወጣጫ ደረጃ እስከተሰራለት ድረስ የገዳሟ መነኮሳት አምባውን ለመውጣትም ሆነ ለመውረድ ይጠቀሙበት የነበረው ብቸኛ ዘዴ ወገባቸውን በገመድ ወይንም በመጫኛ አስረው በመጐተት ነበር።

 

በአምባው ላይ በተለያዩ ጊዜያት የተተከሉ አራት አብያተ ክርስትያናት አሉ። የግሸን ማርያምና የእግዚአብሔር አብ አብያተክርስቲያናት መሠረታቸው የተተከለው በአፄ ካሌብ ዘመነ መንግሥት በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው ይባላል። ይሁን እንጂ በተለያዩ ጊዜያት ፈርሠው የመሠራትና የመታደስ ዕድል ገጥሟቸዋል።

 

ግማደ መስቀሉ በመቅደሱ ውሰጥ ተቀብሮ ይገኝበታል ተብሎ የሚታመነው የእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን በአፄ ዘርዓ ያዕቆብ እንደገና የተሠራ ሲሆን በዳግማዊ ምኒሊክ እንዲታደስ ተደርጓል። አሠራሩ በሌሎች አካባቢዎች ከሚታየው የተለየና በመስቀል ቅርጽ የተሠራ ሆኖ ልዩ ውበት ያለው ነው። የግድግዳ ላይ ስዕሎቹም በሌሎች አድባራት አንደሚታዩት ከመጽሐፍ ቅዱስ የተገኙ ሃይማኖታዊ ታሪኮችን የሚያንፀባርቁ ሳይሆን የዘርዓያዕቆብ ስዕላዊ ትርጓሜዎች ናቸው። ከግማደ መስቀሉ መገኘት ጀምሮ ግሽን እስከገባበት ድረስ ያለውን የሚተርከው ስዕል በቤተመቅደሱ ግድግዳ ዙሪያ ይታያል። የነገስታቱ ሥዕልም እንዲሁ።

 

በተመሣሣይ መልኩ የግሽን ማርያም ቤተክርስቲያን በአፄ ዘርዓያቆብ እህት በእማሆይ እሌኒ የተሠራችና በኋላም በአፄ ኃይለስላሴ ባለቤት በእቴጌ መነን እንደታደሰች ይነገራል። የአሁኗ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም ቀደም ባሉት ጊዜያት ደብረ ነጐድጓድና ደብረ እግዚአብሔር በመባል ትጠራ ነበር። ንጉስ ላሊበላ ከድንጋይ ፈልፍሎ ያሰራው ቤተክርስቲያን በእግዚአብሔር አብ ይጠራ ስለነበር ነው ደብረ እግዚአብሔር ትባል የነበረው በማለት የገዳሟ ኃላፊ ይገልፃሉ። ብዛት ያላቸውን ታሪካዊ ቅርሶች በስርዓት የያዘው ዕቃ ቤት የገዳሟን ታሪካዊነት የሚመሰክር ሌላው መረጃ ነው።

 

ሎጐ ሐይቅ

ከደሴ ወደ ወልድያ በሚወስደው ዋና መንገድ 30 ኪ.ሜ ርቀት ላይ አንዲት አነስተኛ ከተማ ትገኛለች። ከዚች የሐይቅ ከተማ ወደቀኝ 4 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሎጐ ሐይቅ ወይንም የሐይቅ ሐይቅ ተንጣሎ ይታያል። ከባህር ወለል 2030 ሜትር ከፍታ ላይ የሚኘው ሐይቅ የ35 አጸፋ ኪ.ሜ ስፋትን፣ 23 ሜትር ጥልቀትን የያዘ ነው።

 

በዚህ ሀይቅ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ ላይ በአንድ ጐኑ ሙሉ በሙሉ ከየብስ ጋር የተገናኘና ውሃውን ወደፊት የገፋ ባህረገብ መሬት ይገኛል። ይህ ቦታ ጥንት ዙሪያውን በውኃ የተከበበ ደሴት ነበር ይባላል።

 

በአጼ ድልናኦድ ዘመነ መንገሥት /908-918 ዓ.ም/ ከግብፅ አገር በመጡ አባ ሰላማ በሚባሉ የኃይማኖት አባት አማካኝነት ቤተመቅደስ ተሠርቶ ደሴቱ ላይ ጥንታዊው የሐይቅ እስጢፋኖስ ገዳም ተገደመ። በገዳሙ ኢየሱስ ሞኣና አቡነ ተክለኃይማኖት አገልግለዋል። አፄ ይኩኖ አምላክ ተምረውታል። በዛጉዌ ሥርወ መንግስት የመጨረሻው ነጋሲ የነበሩትን ይትባረክን ከስልጣን አውርዶ በምትኩ የሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት አካል የነበሩትን ይኩኖ አምላክን ለመተካት ከነአቡነ ተክለኃይማኖት ጋር ሚሲጢራዊ ተግባር የተካሄደው በዚሁ ለወንዶች ብቻ በተፈቀደው ገዳም ውስጥ ነበር ይባላል።

 

ገዳሙ በቅርስ ሃብቶች የበለፀገ፣ በተለያየ ጊዜ የገነሡት ነገሥታት በስጦታ መልክ ያበረከቷቸው ውድ ዕቃዎችና ንዋዬ ቅዱሳት እጅግ በርካታ የብራና መጻህፍትን ገድሎችንና ከድንጋይ ተፈልፍለው የተሰሩ ልዩ ልዩ ቅርሶችን የያዘ ነው። በተጨማሪም ወንጌላዊው ሉቃስ ከሣላቸው አራቱ ስዕለማርያም ውስጥ አንዷ በዚሁ ገዳም ውስጥ መኖሯን የገዳሙ ኃላፊ ይገልፃሉ።

 

ከዚህ በተጨማሪ በገዳሙ ዙሪያ የተንጣለለውን ሀይቅ፣ የአካባቢውን ተፈጥሯዊ የመሬት አቀማመጥ፣ ከሐይቁ ምግባቸውን አፈላልገው በዙሪያው ባሉት ዛፎች ላይ ተጠልለው የሚኖሩትንና መሥመር ሰርተው በሀይቁ አናት ላይ ከአንዱ ዳርቻ ወደሌላው የሚበሩ የአዕዋፍ ዝርያዎችን፣ የአሣ አጥማጆችን ሕብራዊ እንቅስቃሴን አጣምሮ ማየት ልዩ  ደስታንና የመዝናናት ስሜትን ይፈጥራል።

 

ጀመዶ ማርያም ገዳም

የጀመዶ ማርያም ገዳም ከወልዲያ 70 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘው የዋጃ ከተማ ተገንጥሎ በሚወስደው አስቸጋሪ የእግር መንገድ የሰዓታት ጉዞን በሚጠይቀው የግዳን ወረዳ ውስጥ ነው። እንደ ገዳሟ የሃይማኖት አባቶች ገለጻ ጀመዶ ማርያም ከተመሰረተች 1000 ዓመታትን አስቆጥራለች። ገዳሟ የምትገኘው ከትልቅ የባልጩት አለት ገደል ስር ርዝመቱ 15 ሜትር፣ ወርዱ 7 ሜትር ቁመቱ ደገሞ በአማካይ 20 ሜትር ከሚሆን ዋሻ ውስጥ ነው።

 

በዋሻው መሀል በልዩ የግንባታ ጥበብ የታነጸውና ዙሪያውን በቅዱሳን ስዕል ያሸበረቀው የገዳሟ ቤተመቅደስ የረቂቅ ጥበብ አሻራ ነው። ከስዕሉ መካከል በወንጌላዊው ሉቃስ እንደተሳለች የሚገርላትና ”ምስለ ፍቁር ወልዳ” በሚል መጠሪያ የምትታወቀው የቅድስት ድንግል ማርያም ስዕል የገዳሟ ልዩ የክብር ምንጭ ናት። በየዓመቱ ጥቅምት 4 እና ግንቦት 1 ቀን በሚውሉት ክብረ በዓላት “የምስለ ፍቁር ወልዳ” ስዕል በመጋረጃ ተሸፍና፣ ለመቆሚያ በተዘጋጀው የስጋጃ ምንጣፍ ላይ ሲደረስ መሸፈኛው ተገልጦ ስዕሏ ለምዕመናን እንድትታይ ከቀኝ ወደ ግራ ሦስት ጊዜ ይዞራል። ምዕመናን “ለምስለ ፍቁር ወልዳ” ያላቸውን ሃይማኖታዊ ክብር በእልልታ፣ በሆታና በስግደት ይገልጻሉ።

 

ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ መስቀሎች የተለያዩ ነዋየ ቅዱሳት በተለይም ከ950 ዓመት በላይ ዕድሜ እንዳለው የሚነገርለት መቋሚያ ከጀመዶ ማርያም ውድ ቅርሶች ጥቂቶቹ ናቸው።

 

አሸተን ማርያም

የአሸተን ማርያም ደብር በቡግና ወረዳ 024 ቀበሌ ገበሬ ማህበር ውስጥ ከላሊበላ በስተምስራቅ በተራራ ላይ የምትገኝ ውቅር ቤተክርስቲያን ስትሆን ቦታው ለመድረስ ከላሊበላ ከተማ በበቅሎና በእግር ሁለት ሰዓት ተኩል ያስኬዳል። ቤተክርስቲያኗ የተሰራችው በአፄ ነአኩቶለአብ መዘነ መንግሥት /1207-1247 ዓ.ም/ ሲሆን ከአንድ ቋጥኝ መፈልፈሏ ከላሊበላ አብያተክርስቲያናት ጋር ያመሳስላታል። ቤተክርስቲያኗ መጀመሪያ ስትፈለፈል በሦስት በኩል አምዶች ተሰርተውላት የነበረ ሲሆን የአካባቢው ህዝብ በአምዶቹ መካከል የነበረውን ባዶ ቦታ  በድንጋይና በጭቃ በመሙላት እንደ ቤት ተጠቅሞበታል። ደብሯ ከመደረሱ በፊት በተራራው ውስጥ የተሰራ ሃያ ሜትር ርቀት ያለው መሽዋለኪያ ይገኛል። ከዚህ መሽዋለኪያ አካባቢ አፄ ላሊበላ ለአሸንተን ማርያም በተክርስቲያን ግንባታ አስጀምሮት ነበር የሚባልለት አንድ ስፍራ አለ። የአሁኗ አሸተን ማርያም ከዚህ ስፍራ ጥቂት ከፍ ብላ ትገኛለች።

 

በአሸተን ማርያም ረዥም ዘመን ያስቆጠሩ በጨርቅና በእንጨት ገበታ በውሃ ቀለም የተሳሉ ስዕሎች ይገኛሉ። ስዕሎቹ ባህላዊውን የቀለም ቅብ አሰራር የተከተሉ፣ በመስመሮችና በወዝ የተሰሩ ናቸው። /የብርናንና ጥላ አጣጣልን የሚያሳይ ስዕል በወዝ የተሰራ ይባላል።/

 

ነአኩቶ ለአብ

የነአኩቶ ለአብ ገዳም በቡግና ወረዳ ውስጥ ከላሊበላ ከተማ ደቡባዊ ምሥራቅ አቅጣጫ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ይገኛል። ከላሊበላ ከተማ ወደ ስፍራው የሚደርስ  የመኪና መንገድ አለ። ይህን መንገድ በመጠቀም ስፍራው ለመድረስ 45 ደቂቃ ይፈጃል። ገዳሙ ተፈጥሮአዊ በሆነ ዋሻ የተከበበና መግቢያው ላይ በጥርብ ድንጋይ የታነጸ ሲሆን ወደ ደጃፉ ለመድረስ የሚረዳ የድንጋይ ደረጃ አለው።

 

በገዳሙ ውስጥ የሚገኙት የተለያ መጠን ያላቸው ተፈጥሮአዊ የድንጋይ ገበታዎች ከቤተመቅደሱ ጣሪያ ላይ በሚንጠባጠብ የጠበል ውሃ ዘወትር የተሞሉ ናቸው። ከጐን በሚኘው የዕቃ ቤት የተለያዩ ነገስታት የስጦታና የክብር ዕቃዎች፣ ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ ”ስማጐንደር” በሚል መጠሪያ የሚታወቀውና አፄ ነአኩቶ ለአብ ከጦርነት መልስ ይዘውት እንደመጡ የሚነገርለት ትልቅ ከበሮና ሌሎች ቅርሶች ይገኛሉ።

በነአኩቶ ለአብ ገደም ውስጥ በዘመኑ የተሰሩ የጨርቅና የገበታ ላይ ስዕሎች አሉ። ስዕሎቹ የድንግል ማርያምን ምስልና የክርስቶስን ስቅለት የሚያሳዩ፣ የአፄ ነአኩቶለአብን ንግስና ገድል የሚዘክሩ ሆነው በወፍራም የውሀ ቀለም የተሳሉ የወዝ ስራዎች ናቸው።

 

ገነተ ማርያም

ከላሊበላ ወልድያ መንገድ በመገንጠል 2 ኪ.ሜ ወደ ውስጥ ገባ ብሎ ከላሊበላ ከተማ 31 .ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኘው የገነተ ማርያም ቤተክርስቲያን ከአንድ ቋጥኝ ተፈልፍሎ የተሰራ ውቅር ህንፃ ነው። ቤተክርስቲያኑ በ1260ዎቹ በአፄ ይኩኖ አምላክ እንደተሰራ ይነገራል። በበጋ ጊዜ ወደ ደብሩ የሚያስጠጋ ጥርጊያ የመኪና መንገድ አለ።

 

የገነተ ማርያም ቤተክርስቲያን አሰራር አንዱ የላሊበላ አብያተክርስቲያናት የቤተ መድሃኒዓለምን ይመስላል። ህንፃው ከተፈለፈለበት ቋጥኝ ገደል ነፃ ሆኖ ለብቻው የቆመ ነው። በዙሪያው ያለው የተጠረበ ቋጥኝ እንደ አጥር የሚያገለግል ሲሆን በመግቢያው በር ግራና ቀኝ የመስቀል ቅርጽ ተሰርቶበታል። በአካባቢው ከተፈለፈሉና እስካሁን ከሚታወቁት ውቅር ህንፃዎች የገነተ ማርያም ደብር በዕድሜ አነስተኛ ነው።

 

በህንፃው ውስጥ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ባህላዊ የስዕል አሳሳል የተከተሉ የግድግዳ ላይ የቀለም ቅብ፣ የጨርቅ ላይ ቀለም ቅብና የገበታ ላይ ስዕሎች ይገኛሉ።

ብልባላ ጊዮርጊስ፣ ብልባላ ጨርቆስ ከገነተ ማርያምና ከላሊበላ አብያተክርስቲያናት ጋር በተጓዳኝ ወሎን የሚያስጠሩ ታሪካዊ ቅርሶች ናቸው።

 

አቡነ አሮን

አቡነ አሮን ገዳም በመቄት ወረዳ ከክፍለ ቋት ከተማ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘውና አግሪት ከምትባለው ትንሽ መንደር በስተሰሜን የ1፡30 የእግር መንገድ ያስኬዳል። ገዳሙ የታነፀው በ1330ዎቹ፣ አቡነ አሮን በተባሉ የሃይማኖት አባት እንደሆነ አዛውንቶች ይናገራሉ። ደብሩ በዋሻ ውስጥ ተፈልፍሎ የተሰራ ሲሆን የተለያየ ስፋት ያላቸው አምስት ክፍሎች፣ አስራ አራት አምዶች፣ ሁለት በሮችና ሰባት መስኮቶች አሉት። የደብሩ መግቢያ በር ባለ ሁለት ተካፋች ሲሆን ከሰባቱ መስኮቶች አንዱ በጣሪያው ላይ ይገኛል። መስኮቱ መዝጊያ የሌለው በመሆኑ በፀሐይ ጊዜ  በተወሰነ ሰዓት ብርሃን ያስገባል። በዝናብ ጊዜ ግን ምንም ውሃ እንደማያስገባ የደብሩ ካህናት ይጋራሉ። አንዳንድ ጊዜ ይህን መስኮት ስቁረት በሚል መጠሪያ ይጠሩታል።

 

አቡነ አሮን ቋጥኙን ፈልፍለው ገዳሙን ከመስራታቸው በፊት ትዕምርተ መስቀላቸውን ተክለው ፀልየውበታል በሚባለው ስፍራ ላይ ውሃ አለ። ዋሻውን ለመፈልፈል የተጠቀሙበት መጥረቢያም በማህደር ሆኖ ተቀምጧል። የገዳሙ ግብር የሚወቀጥባቸው ሁለት ሙቀጫዎች አሉ። የደብሩ ካህናት እንደሚሉት ከሙቀጫዎቹ አንዱ “ከእምባጮ” የተሰራ ነው።

 

ከጥንታዊ ስዕሎችና የብራና መጻሕፍት በተጨማሪ የበርካታ አዛውነትና ህፃናት አጽም በገዳሙ ይገኛል። አጽሙ የነማን እንደሆነና ለምን እንደተቀመጠ በውል የሚታወቅ ነገር የለም። ከገዳሙ ቅድስት ውስጥ ካለው መንበር ስርም የአቡነ አሮን መካነ መቃብር ይገኛል።

 

ዋግ ኸምራ

ዋግኸምራ ከአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ዞን መስተዳድሮች ውስጥ አንዱ ነው። በሰሜንና በምስራቅ ከትግራይ፣በደቡብ ከሰሜን ወሎ፣ በምዕራብ ከሰሜንና ደቡብ ጐንደር ጋር ይዋሰናል። የዞኑ የቆዳ ስፋት 744500 ሄክታር ሲሆን 300ሺ ያህል ህዝብ እንደሚኖርበት ይገመታል። በዞኑ ውስጥ የሚገኙት ሦስቱ ወረዳዎች ሰቆጣ፣ዝቋላና ደሀና ይባላሉ። የዞኑ ዋና ከተማ ሰቆጣ ስትሆን ታሪካዊና ረዥም ዕድሜ ካስቆጠሩት የኢትዮጵያ ከተሞች የምትፈረጅ ናት። ከወልድያ ከተማ 200 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ትገኛለች።

 

 

የዋግ ኸምራ ዞን አማርኛና ትግርኛ ተናጋሪ በሆኑ ሕዝባች መሀል የሚገኝ በመሆኑ የህዝቡ የቋንቋና የባህል ገጽታ ከአማራውና ከትግሬው ቋንቋ ባህል ጋር በአብዛኛው የተወራረሰ ነው። በዞኑ በቀደምትነት ሲነገር የቆየው አንጡራ ቋንቋ ኻምጣኛ ወይንም ኸምጣኛ ይባላል። ኻምጣኛ የሚሉት ዝቋላና ሰቆጣ ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙት ተናጋሪዎች ሲሆኑ ኸምጣኝን የሚሉት ደግሞ ከተከዜ በስተምዕራብ ያሉት መሆናቸውን ዴቪድ አፕልያርድ የተባሉ የቋንቋ ምሁር ይገልፃሉ። ኻምጣኛ ተናጋሪ ባልሆኑ አጐራባች ሕዝቦች ዘንድ ቋንቋው አገውኛ በመባል ይታወቃል። የቋንቋ ምሁራን ኻምጣኛን በኩሻዊ ቋንቋ ቤተሰብ ውስጥ የማዕከላዊ ኩሽ ንዑስ ቤተሰብ አባል አድርገው ይፈርጁታል። በዚህ ንዑስ ቤተሰብ ውስጥ የሚካተቱት የአገው ቋንቋዎች ብቻ ሲሆኑ እነርሱም ኻምጣኛ፣ ብሌንኛ እና ቅማንትኛ ናቸው።

 

በባህላዊ አሰራር በክብ ቅርጽ ከድንጋይ የሚሰሩት ባለአንድ ፎቅ የሳር ክዳን ቤቶች የጎብኝዎችን ቀልብ ይስባሉ። ከፊሎቹ የቆርቆሮ ክዳን የለበሱ ሲሆን በአካባቢው አጠራር “ህድሞ” ይባላሉ። በተመሳሳይ ቅርጽ በላሊበላ ከተሰሩት ጥንታዊ ቤቶች ጋር እጅግ ይመሳሰሉሉ።

 

መስቀለ ክርስቶስ

የመስቀለ ክርስቶስ ውቅር ቤተክርስቲያን ከሰቆጣ ከተማ ደቡባዊ ምስራቅ አቅጣጫ 5 ኪ.ሜ. ርቆ ይገኛል። ቤተክርስቲያኑ የሚገኝበት ስፍራ ልዩ ስሙ ”ውቅር አባ ዮሃንስ” ይባላል። የመስቀለ ክርስቶስ ቤተክርስቲያን በአፄ ካሌብ ዘመን መንግስት /495-525 ዓ.ም/ ከአንድ አለት ተፈልፍሎ እንደተሰራ ይነገራል። የተፈለፈለበት የድንጋይ ዓይነትና የአፈላፈሉ ዘዴ ከላሊበላ ውቅር አብያተክርስቲያናት ጋር ተመሳሳይነት ያለው ይመስላል። ቤተክርስቲያኑ በአራቱም ጐኖች ከተፈለፈለበት ቋጥኝ ተለይቶ የቆመ ሲሆን በምዕራብ በኩል ጣሪያው ከቋጥኙ ጋር የተያያዘ ነው።

 

በዕድሜ ብዛትና በእንክብካቤ ጉድለት ምክንያት በህንጻውና በውስጡ ይገኙ የነበሩት ጥንታዊ ስዕሎች ላይ ከፍተኛ ጉዳት ደርሷል። ከቀሩት ጥቂት የደብሩ ስዕሎች ለመረዳት እንደሚቻለው የአሳሳሉ ጥበብ ጥንታዊውን ዘዴ የተከተለ ሲሆን ስዕሎቹ የተሰሩት በጭቃ ሞርታር ግድግዳው ላይ በተለጠፈ ጨርቅና በውቅር ህንፃው ላይ በተቀባ የኖራ ቀለም  ላይ ነው። ስዕሎቹ የውሃ ቀለምና የቀለም ቅብ ስራዎች ናቸው። በመስመሮች የነገሮችንና የገጾችን ተምሳሌነት የሚያሳዩ የወዝ ሥራዎችም ይታይባቸዋል። በእነዚህ የአሳሳል ዘዴዎች የተሰሩት ስዕሎች በቤተክርስቲያኑ ደጀሰላም ግድግዳ ላይ በመግቢያው በርና በቋሚ ምሰሶዎች ላይ ይታያሉ።

 

አስክሬንን አድርቆ በማስቀመጥ ጥበብ ተዘጋጅተው ለረዥም ዘመናት እንደተቀመጡ የሚነገርላቸው የበርካታ ሰዎች አካላት በቤተክርስቲያኑ ምዕራባዊ ክፍል ውስጥ ይገኛሉ። አስከሬኖቹ የተገነዙት በቆዳ ሆኖ ቆዳዎቹ በትናንሽ እንጨት መሰል ቁልፎች እንዲያያዙ ተደርጓል።

 

ገታና የገታ አንበሣ

ከአዲስ አበባ 375 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በምትገኘው ኮምቦልቻ ከተማ አካባቢ ታሪካዊነት ያላቸውን የተለያዩ ቦታዎች ይገኛሉ። ከከተማዋ ወደ አዲስ አበባ በሚወስደው ዋና መንገድ 12 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የጨቆርቲ መንደርን ያገኛሉ። ከዚች መንደር ወደግራ 4 ኪ.ሜ ገብተው ነው በእስልምና ኃይማኖት ተከታዮች ዘንድ ከፍተኛ ክብር ያለውን የገታ ቅዱስ ቦታና ጥልቅ የታሪክ ፍተሻ የሚያስፈልገውን የገታ አንበሣን የሚያገኙት።

ገታ መውሊድን ምክንያት በማድረግ በያመቱ ደማቅ ክብረበዐል የሚደረግበት ስፍራ ሲሆን በብዙ ሺ የሚቆጠር ሕዝብ ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎችና ከዓረቡ ዓለምም ሳይቀር ወደዚህ ቅዱስ ስፍራ መጉረፍ የተለመደ ባህላዊ ትርዒት ነው። ገታን ያቀኑት ቀደምት የሃይማኖቱ መሪዎች አዕፅምት በአንድ ክፍል ውስጥ በክብር ተቀምጠው  ይገኛሉ።

 

ከጋታ ግቢ ጥቂት ርቀት ላይ የሚገኘው ከአንድ ወጥ ድንጋይ ተፈልፍሎ የተሠራው የአንበሣ ምስል ሌላው ትኩረትን የሚስብ ቅርስ ነው። ይህ የአንበሣ ምስል በከፊል አየር ላይ የተንጠለጠለ ሲሆን አብዛኛው የሰውነት ክፍሉ ከዋናው አለት ጋር የተያያዘ ነው።

 

ይህ ምስል መቼ ለምነና በማን እንደተቀረጸ በውል የሚታወቀ ነገር የለም። ይሁን እንጂ ረዥም ዘመናትን ያስቆጠረ ለመሆኑ ምንም ጥርጥር የለም። በአንበሳው ምስል ፊት ላይ የመስቀል ቅርጽ የሚገኝ ሲሆን ከጐኑ ደግሞ የሳባውያን ፊደላትን የሚመስሉ ቅርጾች ይገኙበታል። አንዳንድ አዛውንቶች ምስሉ በክርስትና እምነት ተከታዮች በጥንት ዘመን እንደተሰራ ይናገራሉ። ዛሬ በአካባቢው ያሉት ነዋሪዎች ሙስሊሞች ናቸው።

 

አንዳንድ አባቶች እንደሚሉት የገታ አንበሣ በክርስትና እምነት ተከታዮች የተሰራ ሲሆን የመስቀሉ ምስልም የሚጠቁመው ይህንኑ መላምታዊ ግምት ሳይሆን አይቀርም። ዛሬ በአካባቢው ብዙ ሙስሊሞች የሚኖሩ ሲሆን በመንደሩ ውስጥ የሚገኘውና ታላቅ ክብር የሚቸረው የገታ መስጊድም የዕለት ተዕለት ስርዓቱን እየሠጠ ይገኛል።

 

ከኮምበልቻ ከተማ 60 ኪ.ሜ. ርቀት ወደ አሰብ በሚወስደው አውራ ጐዳና ላይ ባቲ ትገኛለች። ዘወትር በዕለተ ቅዳሜ በተለየ ሁኔታ ደመቅ የሚለውና የአማራ፣ የኦሮሞ፣ የአርጐባና የአፋር ብሔረሰቦችን በአንድነት የሚያገናኘው የሜዳ የገጠር ገበያ በተፈጥሮ ደም ግባት የሚጐላውን የባህላዊ አለባበስና አጋጊያጥ ስብጥር የሚያሳይ ምቹ መድረክ ነው። ትዕይንቱ በማይረሳ ትዝታ መንፈስን ይመስጣል።

 

ከጉዞ በፊትም ሆነ በኋላ አረፍ ብሎ ንፁህ አየር ለመሣብና አካባቢውን ለማድነቅ የኮምቦልቻ ከተማ የተመቸች ናት።

ከኮምቦልቻ ከተማ በዋናው መንገድ 25 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የደሴ ከተማ ትገኛለች። ከአዲስ አበባ ሰሜናዊ ምስራቅ አቅጣጫ 400 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኘው ደሴ በሰሜን ማዕከላዊ ከፍተኛ ቦታዎች ምስራቃዊ ጫፍ ላይ የምትገኝ ደመቅ ያለች ከተማ ናት። የመንገዱን ግራና ቀኝ ማራኪ የተፈጥሮ አቀማመጥ እያደነቁ ወደ ደሴ ለመጓዝ የየብስ ትራንስፖርት ይመረጣል። ለፍጥነትና ለተሻለ ምችት በአውሮኘላን እስከ ኮምቦልቻ ተጉዞ ቀሪውን 25 ኪ.ሜ በመኪና በመጓዝ ደሴ መድረስ ይቻላል። ከተማዋ በከፍተኛ ስፍራ ላይ የተቆረቆረች ብትሆንም ዙሪያዋን በጦሳ ተራራ የተከበበች ናት። የጦሳ ተራራ የደሴ ከተማን ከቅርብ ርቀት ከላይ ወደታች ለመመልከት እጅግ ተስማሚ ስፍራ ነው።

 

ከተማዋ ደሴ ከመባልዋ በፊት ላኮመልዛ በሚል ስም ትታወቀ ነበር። የደሴ ከተማ መስራች የልጅ እያሱ አባት ንጉስ ሚካኤል አሊ ናቸው። ንጉሱና ተከታዮቻቸው ቋሚ መቀመጫቸውን ደሴ ላይ ካደረጉ በኋላ ከተማዋ ቀስ በቀስ እየለማችና እያደገች በመሄድ ዛሬ ኢትዮጵያ ውስጥ  ካሉት ጥቂት ታሪካዊ ከተሞች አንዷ ለመሆን በቅታለች። ደሴ አካባቢዋንና ውስጧን ለሚጐበኙ ቱሪስቶች አመቺ የመዝናኛና ታሪክን የማወቂያ ስፍራዎች አሏት። በከተማዋ ውስጥ የሚገኙት የአይጠየፍ አዳራሽ የደሴ ሙዚየምና የወሎ ባህል አምባ የየበኩላቸውን ታሪክና ቅርስ በመያዝ ለተመልካች ልዩ ስሜትን ሊፈጥሩ የሚችሉ ናቸው።

 

አይጠየፍ በአንድ ወቅት አፄ ቴዎድሮስ ተንቀሣቃሽ ድንኳናቸውን ተክለውበት እንደነበር በሚነገረው ጀም በሚል መጠሪያ በሚታወቀው ኮረብታ ላይ የሚገኝ በጣም ሰፊና ግርማ ሞገስ ያለው አዳራሽ ነው። የከተማዋን እድሜ የሚጋራው ይኸው አዳራሽ በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በንጉሥ ሚካኤል የተገነባ እንደሆነ የነገራል። በወቅቱ የነበሩት ባላባቶች ሰውን ከሰው ሳይመርጡ ግብር የሚያበሉበት ስለነበር አይጠየፍ የሚለውን ስያሜ ያገኘው በዚህ ምክንያት ነው ይባላል።

ወሎ ባህል አምባ የከተማዋን የቅርብ ጊዜ ታሪክ ገሃድ የሚያደርግልን በፋሺስት ኢጣሊያ የአምስት ዓመት /1928-1933/ ቆይታ ወቅት የተሠራ አዳራሽ ነው። አዳራሹ የተሰራበት ቁሳቁስ ከጣሊያን በተለይም ከሚላኖ ከተማ እንደመጣ ይነገራል። በዚህ ታላቅ የሲኒማ አዳራሸ አዝናኝ ሲኒማዎች ቲያትርና የሙዚቃ ትርዒቶች ይቀርቡበታል።

 

የደሴ ሙዚየም በአገሪቱ በዞን ደረጃ ከሚገኙ ሙዚየሞች ቀዳሚው ነው። የተለያዩ ታሪካዊና ባህላዊ ቅርሦች በአካል የሚታዩበት በኢትዮጵያ ብቻ ከሚገኙት ብርቅዬ የዱር እንስሣት መካከል የሰሜን ቀበሮና ጭላዳ ዝንጀሮ እንዲሁም የሌሎች እንሥሣት የውስጥ አካላቸው ወጥቶ ውጫዊ የተፈጥሮ ቀርጻቸው ሣይዛባ በታክሲደርሚ ጥበብ ደርቀው ለዕይታ የቀረቡበት በተጨማሪም የተለያዩ ገላጭ ፎቶግራፎች የሚገኙበት ሙዚየም ነው።

ከደሴ በቅርብ ርቀት የጐብኚዎችን ቀልብ የሚስቡ በርካታ ስፍራዎች ያሉ ሲሆን ቦሩ ሜዳ ግሸን መቅደላ አምባ ሐይቅ እስጢፋኖስ ውጫሌ ጥቂቶቹ ናቸው።

 

ቦሩ ሜዳ

በባላባታዊ ስርዓት የኢትዮጵያ ገዢዎች ጠባቂዎቻቸውን አማካሪዎቻቸውንና ባለሟሎቻቸውን ይዘው ለእረፍትና ለሌሎች ጉዳዮች ወደተለያዩ አመቺ ስፍራዎች የመጓዝ ልምድ ነበራቸው። ከእነዚህ የነገስታቱን አይን ከማረኩት ቦታዎች አንዱ ቦሩ ሜዳ ነበር።

 

አፄ ዮሀንስ በተገኙበት በጐጃሙ ንጉሥ ተ/ሃይማኖትና በሸዋው ንጉሥ ምኒሊክ መካከል የነበረውን የስልጣን ሽኩቻ ለማወስወገድ ውይይትና እርቅ የተካሄደው የኢትዮጰያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያነ ሥርዓትን በተመለከተ በነበረው ልዩነት ላይ ስምምነት የተደረሰው ከአፄ ዮሐንስ ዕረፍት በኋላ ንጉስ ምኒሊክ በእግራቸው መተካታቸውን ለመጀመሪያ ጊዜ ያወጁትና ነጋሪት ያስጐሸሙት ከደሴ ከተማ ወደ ግሸን ደብረ ከርቤ ገደም በሚወስደው መንገድ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በሚገኘው ቦሩ ሜዳ ላይ ነበር።

 

ውይ ወሎ፤ ስንቱን ላስታውስብሽ? ታላቁን የአድዋ ጦርነትን ያስከተለው የውጫሌ ውል የተፈረመባት ቦታ ነች። ስንቶቹ ታሪኮቿ ፊቴ ላይ መጡ። ግን ይቅርታ እየጠየኩ በዚሁ ብሰናበትስ። ቸር ይግጠመን።

 

በጥበቡ በለጠ

ክብረ - መንግሥት ከአዲስ አበባ በስተ ደቡብ በ470 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኝ ጥንታዊትና ታሪካዊት ከተማ ነች። ይህች ከተማ ምድራዊ ማህጸኗ በሙሉ ወርቅ ነው። መሬት በተቆፈረ ቁጥር ወርቅ ይገኝባታል። ኢትዮጵያ ውስጥ የወርቅ ማህጸን ያለባት፣ በየሰዓቱ ወርቅ ስትወልድ የኖረች ብርሃናማ ከተማ ነች። ታዲያ ከእየሱስ ክርስቶስ ጋር ምን አገናኛት ልትሉ ትችላላችሁ። ጉዳዩ እንዲህ ነው፡-

በመጪው ቅዳሜ ታህሳስ 29 ቀን 2009 ዓ.ም የእየሱስ ክርስቶስ ልደት ነው። የሰው ልጆችን ለማዳን የተወለደበት ቀን ነው። የክብረ-መንግሥት ከተማ ስያሜዋን ያገኘችው ከእየሱስ ክርስቶስ ጋር በተገናኘ ነው። ክብረ-መንግሥት እንድትባል ያደረጋት እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ በተዘጋጀው የልደት ደስታ ወቅት በተፈጠረው ሁኔታ ላይ መሠረት በማድረግ ነው።

ይህች ከመዲናችን በስተ-ደቡብ የምትገኝ የወርቅ ከተማ ጥንታዊ መጠሪያዋ “አዶላ” በሚል ነበር። አንዳንድ ሰዎች “አዶላ ወዩ” ይሏታል። አዶላ በአካባቢው የቆየ ባህል፣ የፍቅር መገለጫ ነው። አካባቢን በፍቅር፣ በደስታ፣ የመጠበቅ፣ የመከላከል /Guardian/ ስሜት ያለው ነው። የብዙ መቶ ዓመታት ታሪክ ያላት “አዶላ ወዩ” የተሰኘች እድሜ ጠገብ ዛፍ ዛሬም በከተማዋ እንብርት ላይ ተገማሽራ ትገኛለች።

“አዶላ ወዩ” የሚለው መጠሪያ እንዴት ወደ “ክብረ-መንግሥት” ተቀየረ የሚል ጥያቄ እናንሳ። ለጥያቄው መልስ ለማምጣት ወደ 1937 ዓ.ም መጓዝ አለብን።

ፋሽስት ኢጣሊያ ለአምስት ዓመታት ኢትዮጵያን ስትወር በደቡብ በኩል የሚዋጉ የኢትዮጵያ አርበኞች ለጦር መሣሪያ መግዣ እና ለጦር መሣሪያ ማግኛ አድርገው የሚጠቀሙት ከአዶላ ወዩ አካባቢ የሚያገኙትን የወርቅ ማዕድን ነበር። ስለዚህ ይህ የወርቅ ማዕድን ኢትዮጵያን ከፋሽስቶች መንጋጋ ለማላቀቅ በተደረገው ርብርብ ብርቱ እገዛ አድርጓል ብሎ መናገር ይቻላል።

በፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት ታዋቂ አርበኛ የነበሩት ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ፤ ኢትዮጵያ ነፃነቷን ስታውጅ የአዶላ አስተዳዳሪ ሆነው ተሹመው መጡ። በጦርነቱ ወቅት ወርቅ እየወለደች ሐገረ ኢትዮጵያን ከባርነት ነፃ ያወጣች ምድር ላይ ተሹሜ በመምጣቴ በእጅጉ ደስተኛ ነኝ ሲሉ በወቅቱ ተናግረዋል።

ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ሹመታቸውን ለመግለፅ እና ደስታቸውንም ለማብሰር የአዶላ ወዩን ሕዝብ ዛሬ አራዳ ተብሎ የሚታወቀው ቦታ ላይ ሰበሰቡ። ሕዝቡም በነቂስ ወጥቶ መጣ። ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽም የሚከተለውን ንግግር አደረጉ። ንግግራቸው ከረጅሙ ባጭሩ አድርጌ ዋናውን ሐሳብ ያቀረብኩት ነው።

“ወርቅ ማለት የመንግሥት ክብር ነው። መንግሥት ኩራቱ፣ ደስታው፣ መገለጫው ወርቅ ነው። ጌታችን መድሃኒታችን እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ሰባ ሰገሎች ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ወርቅ፣ እጣን፣ ከርቤ አስገብተውለታል። እናም ይህች ከተማ የያዘችው ወርቅ የክብር መገለጫ ነው። ወርቅ የጌታችን የመድሃኒታችን የእየሱስ ክርስቶስ ክብር መገለጫ ነው። ወርቅ የሰማያዊውም ሆነ የምድራዊው መንግሥት ክብር መገለጫ ነው። ስለዚህ ከዛሬ ጀምሮ ይህችን ከተማ “ክብረ-መንግሥት” ብያታለሁ። እናንተም “ክብረ - መንግሥት” እያላችሁ ጥሩልኝ ብለው ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ተናገሩ።

እናም ክብረ-መንግሥት ስያሜዋን ያገኘችው በእየሱስ ክርስቶስ መወለድ ምክንያት ሰባ ሰገሎች ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ይዘው ሔደው ባስገቡት ወርቅ ተምሳሌትነት ነው። ወርቅ የመንግሥት ክብር መገለጫም ነው በማለት ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ከኢጣሊያ ወረራ ማግስት ለከተማዋ ስያሜ ሰጡ።

 

ለመሆኑ ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ራሳቸው ማን ናቸው?

ኦላና ዞጋ የሚባሉ ደራሲ፣ ግዝትና ግዞት የተሰኘ ግሩም የሆነ መፅሐፍ በ1985 ዓ.ም አሳትመዋል። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የኦሮሞ ብሔረሰብ ተወላጅ ሆነው ለትልቋ ኢትዮጵያ ትልልቅ ውለታ የዋሉ ግለሰቦችን ታሪክ እና የሜጫ ቱለማ መረዳጃ ማህበርን በተመለከተ ያዘጋጁት መጽሐፍ ነው። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የታላቁን አርበኛ እና አገር አስተዳዳሪ፣ የደጃዝማች ከበደ ብዙነሽን ታሪክ አስፍረዋል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ በ1901 ዓ.ም ጥቅምት 7 ቀን በሸዋ ክፍለ ሀገር በመናገሻ አውራጃ ሜታ ሮቢ ወረዳ ጉርሳ በተባለው ሥፍራ ተወልደው በእናታቸው በወይዘሮ ብዙነሽ ገረሱ ቢራቱ ቤት በጥሩ እንክብካቤና ሥርዓት አደጉ።

እድሜያቸው ለትምህርት ሲደርስ ባህላዊውን ትምህርት ተምረው በመልካም ሁኔታ አጠናቀቁ። በዘመኑ በነበረው ሥርዓት መሠረት በባላባት ልጅነታቸው በንግሥተ ነገሥታት ዘውዲቱ ዘመነ መንግሥት ወደ ቤተ-መንግስት ገብተው በእልፍኝ አሽከርነት ሥራ ቀጠሉ።

በሥራቸው ትጋትና ቅልጥፍና እንዲሁም በአቋማቸው ተመርጠው ወደ ቀድሞው ክቡር ዘበኛ ሠራዊት ተዛውረው በመሰልጠን የመቶ አለቅነት ማዕረግ ተሰጣቸው።

በ1928 ዓ.ም በታላቁ የማይጨው ጦርነት ዘምተው ግዳጃቸውን በሚገባ ፈፅመዋል። ከማይጨው ጦር ግንባር እንደተመለሱ ወደ ከፋ ክፍለ ሀገር ሔደው ቦንጋ ላይ ከጠላት ጋር ባደረጉት ጦርነት ቆስለዋል። ከከፋ እንደተመለሱም በሜታ ሮቢ፣ በአድአ በርጋ፣ በወልመራ፣ በግንደበረት ወረዳዎች በመዘዋወር የአርበኝነት ተግባራቸውን ቀጠሉ። በአርበኝነት ዘመናቸው የዋሉበት ጦር ሜዳ በርካታ ቢሆንም ጥቂቱን መጥቀስ ይቻላል።

1.  በ1929 ዓ.ም ወልመራ በተባለው ሥፍራ የጠላትን ጦር በማንኮታኮት አኩሪ የሆነ ድል ተቀናጅተው ሥፍራውንም ሴኮንዶ ማይጨው አሰኝተውታል።

2.  በዚሁ በ1929 ዓ.ም ሜታ ሮቢ ሸኖ አካባቢ የጠላትን ጦር ፈጅተው ብዙ መሳሪያና ንብረት ማርከዋል።

3.  በ1930 ዓ.ም ሮቢ ዳሎ ከተባለው ስፍራ ከጠላት ጋር ገጥመው ከፍተኛ ውጤት አስገኝተዋል። በዚሁ ዕለት እግራቸውን በጥይት ቆስለዋል።

4.  በ1931 ዓ.ም ጎሮ ማኮ ሊባስ ተክለሃይማኖት ቀጥሎም ግንደ በረት ላይ ጠላትን አይቀጡ ቅጣት ቀጥተው ከፍተኛ ግዳይ ጥለዋል።

5.  በዚሁ ዘመን ሜታ ሮቢ ሸኖ ጠላት ምሽግ ድረስ ዘልቀው በመግባት ብዙ ንብረትና የጦር መሣሪያ ማርከዋል።

6.  ግንደ በረት ቀኛዝማች በያ የተባለውን የጠላት ጦር አዝማች ወግተው በርካታ የተለያዩ ጠመንጃዎች ከነ ጥይቱ ማርከዋል።

7.  ሜታ ሮቢ ኤጀርሳ ጎቱ በተባለው ስፍራ ጠላትን ወግተው ድል አድርገዋል። በዚሁ ጦርነትም እጃቸው ላይ የመቁሰል አደጋ ደርሶባቸዋል።

8.  በ1931 ዓ.ም የካቲት 26 ቀን ሜታ ሮቢ ተምቱ በተባለው ስፍራ ባደረጉት ጦርነት ጥሩ ውጤት አግኝተዋል።

9.  በዚሁ በ1931 ዓ.ም የካቲት 26 ቀን ሜታ ሮቢ ጋተራ አሬረ ጉሌ ከተባው ስፍራ ብዛቱ እጅግ ከፍተኛ የሆነ የጠላት ጦር ጋር ገጥመው ምንም እንኳን አቶ አስመራ ተክለሃዋርያት፣ አቶ ደጎላ ተመናይ የተባሉት የኤርትራ ተወላጆችና የመቶ አለቃ ላቀው ይፍሩ የተባሉ ጀግኖቻቸው ቢወድቁባቸውም በጠላት ላይ ከፍተኛ ድል የተጎናፀፉ ታላቅ አርበኞች ነበሩ።

ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ፣ ፋሽስት ኢጣሊያ ድል ተመትታ ኢትዮጵያ ነፃ ለነጻነት ከበቃች ወዲህ በተለያዩ አካባቢዎች በመዘዋወር በተለያየ የኃላፊነት ደረጃ ለውድ እናት አገራቸው ከፍተኛ አገልግሎት አበርክተዋል።

በዚህ መሠረት፡-

1ኛ. ፋሽስት ኢጣሊያ በሽንፈት ከኢትዮጵያ ምድር ከወጣች ጀምሮ እስከ 1937 ዓ.ም ድረስ የሆለታ ገነት ወረዳ ገዥ እና የክብር ዘበኛ ሻለቃ ጦር አዛዥ፣

2ኛ. በ1937 ዓ.ም በሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት በፊት አውራሪነት ማዕረግ የጀምጀም አውረጃ ገዥ እና የወርቅ ማዕድኑ የበላይ ኃላፊ ሆነው ተሾሙ።

3ኛ. በ1941 ዓ.ም በያዙት ሥራ ላይ የደጃዝማችነት ማዕረግ አገኙ።

4ኛ. በ1946 ዓ.ም በሸዋ ጠቅላይ ግዛት የመናገሻ አውራጃ ገዢ ሆነው ተሾሙ።

5ኛ. ቀጥሎም የየረርና ከረዩ አውራጃ ገዢ ሆኑ።

6ኛ. በአገር መከላከያ ሚኒስትር የኒሻንና የሽልማት ኮሚቴ ምክትል ፕሬዘዳንት ሆነው ተሾሙ።

7ኛ. የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት አባል በመሆን አቅማቸውና እውቀታቸው የፈቀደውን ያህል ለእናት አገራቸው ተዘዋውረው ሰርተዋል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ከላይ ለተዘረዘሩት የአገርና የወገን አገልግሎታቸው፡-

1.  የ5 ዓመት አርበኝነት ባለ 5 ዘንባባ ኒሻን፣

2.  የኢትዮጵያ የድል ኮከብ ኒሻን፣

3.  የኢትዮጵያ የክብር ኮከብ የመኮንን ደረጃ ባለ አንበሳ ኒሻን፣

4.  የቅዱስ ጊዮርጊስ የጦር ሜዳ ኒሻን፣

5.  የቀዳማዊ ኃይለስላሴ በአንገት የሚጠለቅ ኮርዶን ኒሻን ተሸልመዋል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ምንም እንኳ ከላይ እንደተረዘረው በአያሌ የጦር አውደ ውጊያዎች ላይ ተሰልፈው የጠላትን ጦር ያርበደበዱና በየሸለቆውና በየፈፋው ለውድ እናት አገራቸው ክብርና ነፃነት ሲሉ ወጥተው ወርደው፣ ቆስለውና ደምተው ከአንድ ጀግና የሚጠበቀውን ብሔራዊ ግዴታቸውን የተወጡ ናቸው።

እኚህ ከፍተኛ የአገር ባለውለተኛ የንጉስ ኃይለሥላሴ ስርዓተ-መንግሥት ሲወድቅ ከአብዮቱ ጋር መቀጠል አልቻሉም። እናም ጠብ መንጃ ይዘው ሸፈቱ። ከደርግ ጋር መዋጋት ጀመሩ። የደርግ ሐይል እየበረታ ሲመጣ እጅ መስጠት እንዳለባቸው ተጠየቁ። ነገር ግን ክቡር ደጃዝማች ከበደ፣ እስከዚያች ቀን ድረስ ላመኑበት ዓላማ በጽናት የቆሙ በመሆናቸው “እጅ መስጠት የለም!” አሉ። እናም መንፈሳቸው ውስጥ አፄ ቴዎድሮስ መጡ። ላመኑበት አላማ በፅናት እስከ መጨረሻው መሰዋት! በዚህም ፅናት ሽጉጣቸውን አውጥተው በ72 ዓመታቸው ራሳቸውን መስዋዕት አደረጉ!

የኚሁ ኢትዮጵያዊ ጀግና አጽም ከነበረበት ቦታ ተነስቶ ሰኔ 21 ቀን 1984 ዓ.ም የታላላቅ አርበኞች ማረፊያ በሆነው በቅዱስ ሥላሴ ቤተ-ክርስትያን በብዙ ሺ የሚቆጠር ሕዝብ በተገኘበት ከፍተኛ ሥነ-ሥርዓት አፅማቸው አርፏል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ የኢትዮጵያ ዋነኛ የወርቅ ምንጭ የሆነችውን ክብረ-መንግሥት ከተማን ስያሜዋን በማውጣት እና የወርቅ ማዕድኑን በመመስረት በታሪክ ከፍተኛ ቦታ የሚሰጣቸው ናቸው። አገራቸውን ሲያገለግሉ ኖረው በመጨረሻም ተሰውተዋል።

 

 በጥበቡ በለጠ

 

ዛሬ ታህሳስ 19 ቀን ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ በደማቅ ሁኔታ ከሚከበሩት ዓመታዊ በዓላት መካከል የዛሬዋ ዕለት ናት፤ መላኩ ገብርኤል።

 

እንደ ሌሎች በዓላት በብሔራዊ ደረጃ ሥራ ተዘግቶ ባይከበርም በዕለተ ገብርኤል በርካታ የቤተ-ክርስትያኒቱ ምዕመናን እና ምዕመናት በገብርኤል ቀን ሥራ አይሰሩም። ዋነኛ ትኩረታቸው በዓሉን ማክበር ነው። ገበሬው አያርስም፣ አያርምም፣ አያጭድም። የገብርኤልን ታቦት ያጅባል። ከገብርኤል ጋር በመንፈስ ይገናኛል። ፅዋ ይጠጣል። ፅዋ ያወጣል። የገብርኤል ታቦታት በዛሬው ዕለት በመላው ኢትዮጵያ ወጥተው ይነግሳሉ። በከፍተኛ ድምቀት ታጅበው ወደ መንበረ ክብራቸው ይገባሉ።

 

በተለይ በምስራቅ ኢትዮጵያ በድሬዳዋ እና በሐረር ከተሞች መዳረሻ ላይ የሚገኘው ቁልቢ ገብርኤል በዋናነት ከሚደምቁት የበዓል ማዕከላት ውስጥ ተጠቃሽ ነው። ከመላው ኢትዮጵያ እና ከባሕር ማዶ ያሉ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖት ተከታዮች የሚጐርፉበት የእምነት ቦታ ነው። ያ አካባቢ በዛሬው ዕለት እጅግ ከፍተኛ አማንያን እና አማኒያት የሚገኙበት ነው። በዚህም ሳቢያ በአካባቢው ያለው የንግድ እንቅስቃሴ በከፍተኛ ደረጃ ይደምቃል። ሆቴሉ፣ ምግቡ፣ አልባሳት ሽያጩ፣ ስዕለቱ፣ እርዱ ወዘተ በተለየ ሁኔታ ድምቅምቅ ይላሉ።

 

ከዚሁ ጋር ተያይዞ የደቡብ ኢትዮጵያ ዋነኛዋ መናሃሪያ የሆነችው አዋሳ ከተማ መካከል ላይ ተገማሽሮ የሚታየው ባለ ግርማ ሞገሱ የአዋሳ ገብርኤል ቤተ-ክርስትያንም በእጅጉ እየደመቀ ከመጣ በርካታ ዓመታትን እያስቆጠረ ነው። አዋሳ ለምዕመናን ጉዞ የተመቸች በመሆኗ እና ዙሪያ ገባዋ በብዙ ውብ ነገሮች የተከበበች በመሆኗ የሃይማኖት ተጓዦች ቤተሰቦቻቸውን ጭምር በማስከተል ወደ አዋሳ ይጓዛሉ። በዚህም ሳቢያ አዋሳ የአማኒያን ማዕከል /Pillegremage Centre/ እየሆነች መጥታለች።

 

እነዚህ ሁለት ቦታዎች በዋናነት ይጠቀሱ እንጂ፣ የገብርኤል በርካታ ታቦታት መነሻ የሆነ አንድ አስገራሚ ስፍራ እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ አለ። ሰሜን ሸዋ። ከአዲስ አበባ ወደ ደብረብርሃን ከተማ ስንጓዝ፣ ሸኖ የምትባል ከተማ ከመድረሳችን በፊት “ሺ ፈጅ ገብርኤል” የሚባል በቆርቆሮ ታፔላ የተፃፈ ማስታወቂያ እናገኛለን። ቀስቱ ወደሚያመለክትበት ስንሄድ የቡልጋን ጥልፍልፍ ተራሮች እና ገደላ ገደሎች እናገኛለን።

 

ሰሜን ሸዋ ቡልጋ ውስጥ ይህ “ሺ ፈጅ ገብርኤል” እየተባለ የሚጠራው የተራራው ጉብታ ላይ ሆነው ሲያዩት ጥልቅ ገደል ነው። ያንን ገደላማ ቦታ ለመውረድ እጅግ ጠባብ መንገድ አለች። ያቺ መንገድ አንድ ሰው ብቻ ነው የምታስኬደው። ለመተላለፍ ቆም ተብሎ በጥንቃቄ መተላለፍ ይቻላል። ያቺ ጠባብ መንገድ ሳት ካለች ከጥልቅ ገደል ውስጥ ይዛ ታነጉዳለች።

 

ያቺን ጠባብ፣ ቀጭን እና እጅግ ቁልቁለታማ መንገድ ለመጓዝ ከፍተኛ ብልሃት ይጠይቃል። መንገዷ በተፈጥሮዋ የተዘቀዘቀች ቁልቁለት ስለሆነች ሳንወድ በግድ ታሯሩጠናለች። ግን ደግሞ፣ መደገፊያ የሚሆን መቋሚያ በእጃችን ከያዝን እንደምንም ፍጥነታችንን እየቀነስን መሮጣችን አይቀርም። ቁልቁለቱ አደገኛ ከመሆኑ የተነሳ “ሞት ባናቴ” የሚባሉ ቦታዎች ሁሉ አሉ። “ሞት ባናቴ” በጣም ጠባብ ቦታ ነች። የምታድጥ ቦታ ነች። ካዳጠች መመለሻ የለም። አስፈሪ ነው። ገደል ውስጥ መግባት ነው። ይህን አስፈሪ ቦታ ቡልጋዎች “ሞት ባናቴ” አሉት።

 

እነ “ሞት ባናቴን” አልፎ ረባዳው ቦታ ለመድረስ በትንሹ 1፡30 ሰዓት ይፈጃል። ረባዳው ቦታ ሲደርስ ያዞራል። ምድሯ ትሽከረከርብናለች። ምክንያቱም ለ1፡30 ሰዓት ያህል በቀጭኗ መንገድ በሶምሶማ እየተሽከረከርን ተራራውን እየዞርን ስለወረድን ነው። ረባዳው ምድር ላይ “ሺ ፈጅ ገብርኤል” አለ። ለመሆኑ “ሺ ፈጅ ገብርኤል” ማለት ምንድን ነው?

 

“ሺ ፈጅ” ማለት ሺ የገደለ ማለት ነው። ታዲያ እንዴት ሺ የገደለ ገብርኤል ይባላል? ገብርኤል ሺ የገደለው ለምንድን ነው? ሺ ፈጅ ገብርኤል ለምን ተባለ? የሚሉ ጥያቄዎች በአዕምሯችን መመላለሳቸው አይቀርም።

 

ይህ ቡልጋ ውስጥ የሚገኘው ሺ ፈጅ ገብርኤል እጅግ ታሪካዊ ከሚባሉ አብያተ-ክርስትያናት መካከል አንዱ ነው። በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በግራኝ አሕመድ የሚመራው ጦርነት ለ15 ዓመታት ሲካሄድ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን ከፍተኛ ጉዳት እየደረሰባት ነበር። ታቦታት እና የቤተ-ክርስትያኒቱ የእምነት መገለጫዎች የጦርነቱ ሰለባ ሆኑ። ከጦርነቱ አደጋ ለመሸሸግ ይህ የቡልጋ ተራራማ እና ገደላማ ቦታ አመቺ ሆኖ ተገኘ። እናም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ በተ-ክርስትያን በርካታ ታቦታት እና ንዋየ ቅዱሳት ከግራኝ ጥፋት እየሸሹ መቀመጫቸው ቡልጋ ውስጥ ሆነ። የግራኝ ጦር ያንን እጅግ ጥልቅ ገደል እና ተራራ የሚሞክረው አልነበረም። በዚህም ምክንያት ቡልጋ የቤተ-ክርስቲያኒቱን አንጡራ ሀብቶች ሸሽጋ ማኖር የቻለች የክፉ ቀን ጋሻ መከታ ነች።

 

ግራኝ አሕመድ በጦርነቱ እየገሠገሠ፣ እያሸነፈ የሸዋን መንግስት ጥሎ ወደ ሰሜን ተጓዘ። የሸዋ መንግስት ከመንበረ ስልጣኑ ተነስቶ ወደ ሰሜን ተጓዘ። የግራኝ ጦርም ድል እየቀናው ወሎን፣ ጐጃምን፣ ትግራይን፣ ጐንደርን መቆጣጠር ጀመረ። መላው ኢትዮጵያን በ15 ዓመታት ጦርነት ውስጥ ሊቆጣጠር አንዲት ቦታ ብቻ ቀረችው። ኢትዮጵያን በሙሉ የያዘው ግራኝ የመጨረሻውን ጦርነት ጐንደር ላይ ዘንታራ በር ተብላ በምትታወቀው ቦታ አደረገ። ይህችን ጦርነት ካሸነፈ የኢትዮጵያ መሪ ሊሆን ነበር። ነገር ግን ግራኝ ከዚያ ሁሉ ድል በኋላ ጐንደር ውስጥ በተካሄደው ጦርነት ተገደለ። የ15 ዓመታቱ የመከራ ዘመን አበቃ።

 

ከጦርነቱ በኋላ እዚህ ቡልጋ ውስጥ ተደብቀው የነበሩት የቤተ-ክርስትያኒቱ ሀብቶች ወደየመጡበት አጥቢያ መመለስ ጀመሩ። ቡልጋ ሸሽጐ ያኖረውን ታቦታት እና ንዋየ ቅዱሳት ለዘመናት ሲመልስ ኖሯል። ዛሬ “ቁልቢ ገብርኤል” እየተባለ የሚጠራው ታቦትም ወጥቶ የሄደው ከዚሁ ከቡልጋ ገደል እና ዋሻ ውስጥ ነው።

 

እንዲህ እያለ ዘመናት ተቆጠሩ። አጤ ምኒልክ ዘመን ላይ ሲደርስ ከቡልጋ ዋሻ ውስጥ የገብርኤል ታቦት ወጥቶ ወደዚህ ወደ አዲስ አበባ መጣ። የቡልጋው ገብርኤል አዲስ አበባ ውስጥ ቤተ-መንግስት ገባ። አሁን ግቢ ገብርኤል የሚባልበት ቦታ አረፈ። ይህ የቡልጋው ገብርኤል ከመጣ በኋላ ሰላም ጠፋ። በሽታ በዛ። የሰዎች ሞት በዛ። የአፄ ምኒልክ ቤተ-መንግስት ውስጥ እና በአዲስ አበባ የሰዎች ሞት በረከተ። ምክንያቱ ምን እንደሆነ የሚናገር ጠፋ።

 

ታዲያ አንድ ቀን፣ አንድ መነኩሴ ከምኒልክ እልፍኝ ካልገባሁ ብለው ለያዥ ለገራዥ አስቸገሩ። ለምንድን ነው ከምኒልክ ዘንድ የሚገቡት ሲባሉ፣ “የምነግራቸው ምስጢር አለኝ” አሉ። ከዚያም ተፈቀደላቸውና ቤተ-መንግስት ገቡ። ከአፄ ምኒልክ ጋር ፊት ለፊት ተገናኙ። ለጥ ብለው እጅ ነሱ። ምኒልክም ጠየቁ። ጉዳይዎ ምንድን ነው? አሉ።

 

መነኩሴውም እንዲህ አሉ፡-

“ጃንሆይ… እኔ የመጣሁት ማታ ሕልም አይቼ ነው” አሉ።

ምኒልክም “ምን ዓይነት ሕልም አዩ?” አሉ።

መነኩሴውም ያዩትን ሕልም መናገር ጀመሩ። “ጃንሆይ፣ ማታ ሕልም ያየሁት ይህን የቡልጋውን የገብርኤል ታቦት ነው። የቡልጋው ገብርኤል ተቆጥቷል” አሉ።

 

ምኒልክም ጠየቁ፡- “ለምን?”

“ቦታዬ ቡልጋ ነው። ከቡልጋ መውጣት አልፈልግም። ካለቦታዬ ነው የመጣሁት። ወደ ቡልጋ መልሱኝ እያለ ነው። ለዚህም ነው በቤተ-መንግስትዎ እና በአዲስ አበባ ሞት የበዛው” በማለት መነኩሴው ለአፄ ምኒልክ ተናገሩ።

ምኒልክም ገረማቸው። ጉዳዩ እውነት እንደሆነ አመኑ። እንዲህም አሉ፡-

 

“ለዚህ ኖሯል ለካ ፈረሴ ዳኘውም የሞተው። ለካ ሕዝቤም ያለቀው በዚህ ምክንያት ነው? ታዲያ ይሄ የምን የቡልጋው ገብርኤል ነው? ይሄማ ሺ ፈጅ ገብርኤል ነው” አሉ ምኒልክ። ከዚያም የቡልጋው ገብርኤል ስሙ ተቀይሮ ሺ ፈጅ ገብርኤል ተባለ። ታቦቱ ወደ ቦታው ቡልጋም ተመለሰ። ለዚህ ነው ሺ ፈጅ ገብርኤል የሚባለው። ስም ያወጡለት አፄ ምኒልክ ናቸው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን በርካታ ታቦታት ተሸሽገው የቆዩበት ስፍራ ቢኖር ይህ ቡልጋ ውስጥ የሚገኘው ሺ ፈጅ ገብርኤል ተብሎ የሚጠራው ቦታ ነው።

 

በነገራችን ላይ ቡልጋ ለአዲስ አበባ በ70 ኪ.ሜ. ርቀት ላይ የሚገኝ ቦታ ነው። በ1929 ዓ.ም ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ስትወር እና ለአምስት ዓመታት ስትቆይ ፈፅሞ ያልተቆጣጠረችው የኢትዮጵያ ግዛት ይህን የቡልጋን መሬት ነው። የቡልጋ አርበኞች የፋሽስት አውሮፕላኖች በየጊዜው የሚጥሉባቸውን ቦምብ እና ጢስ ተቋቁመው፣ መሬታቸውን ሳያስደፍሩ፣ በመጨረሻም አዲስ አበባን ከፋሽስቶች መንጋጋ አስለቅቀው መጋቢት 28 ቀን 1933 ዓ.ም ኮሎኒያሊዝምን ከኢትዮጵያ ምድር የደመሰሱ ሕዝቦች ናቸው። በቡልጋዎች አነጋገር እና ትውፊት የኢጣሊያን ፋሽስት አብሯቸው የደመሰሰው ሺ ፈጅ ገብርኤል ነው። ሺ ፈጅ ገብርኤል ከኛ ጋር ሆኖ ነው ፋሺስቶችን የደመሰሰው እያሉ ከዓመታት በፊት የቡልጋ አርበኞች አጫውተውኛል። እናም ገብርኤል የኢትዮጵያ ጠባቂ ተደርጐም ይታመንበታል። ቡልጋዎች ሺ ፈጅ ገብርኤልን ይዘው ኢትዮጵያን ከባርነት፣ ከመከራ፣ ከቅኝ ግዛትነት ማስለቀቃቸውን ሲናገሩ መስማት ያስደምማል። ለዚህም ነው በየዓመቱ ታህሳስ 19 ቀን ቡልጋ ወርጄ ሺ ፈጅ ገብርኤል ደርሼ፣ ተሳልሜ አመስግኜ የምመጣው።

 

ገብርኤል በኢትዮጵያዊያኖች የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ ፈጥኖ ደራሽ መላዕክ ነው። የነገሩትን የሚሰማ፣ የለመኑትን የሚፈፅም፣ ከጭንቅ ከመከራ የሚገላግል መላዕክ ነው እያሉ ያምኑበታል። ለዚህም ነው ከሊቅ እስከ ደቂቅ የኦርቶዶክስ አማኒያን ከመላኩ ገብርኤል ጋር በፍቅር የተቆራኙት። ለመሆኑ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ገብርኤል ምን ይላል?

 

መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ገብርኤል ብስራት ነጋሪ ነው። አብሳሪ መልዐክ። እየሱስ ክርስቶስ ከድንግል ማርያም እንደሚወለድ ለማርያም ያበሰረ እርሱ ነው። እናም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት ውስጥ ገብርኤል ግዙፍ ስፍራ ይዞ ይገኛል።

 

አማኒያን ሰዎች ለገብርኤል የሚሳሉት እና የሚለማመኑት የሚሰማ መልዐክ ነው በማለት ነው። ምላሹም ብስራት ነው ይላሉ። ደስታን የሚያበስር፤ መልዐክ በማለት ይጠሩታል።

 

ገብርኤል በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ በሉቃስ ወንጌል ምዕራፍ አንድ ቁጥር 19 ላይ ከቅድስት ድንግል ማርያም ጋር ውብ የሆነ ቃለ-ምልልስ /Dialogue/ ያደርጋሉ። ይህ ቃለ-ምልልስ ከሃይማኖት ባሻገር ጥበባዊ ልህቀት /Literary quality/ አለው። እንዲህም ይላል፡-

 

“በስድስተኛውም ወር መልዐኩ ገብርኤል ናዝሬት ወደምትባል ወደ ገሊላ ከተማ ከዳዊት ወገን ለሆነው ዮሴፍ ለሚባል ሰው ወደ ታጨች ወደ አንዲት ድንግል ከእግዚአብሔር ዘንድ ተላከ። የድንግሊቱም ስም ማርያም ነበረ። መልዐኩም ወደ እርሷ ገብቶ - ደስ ይበልሽ፣ ፀጋ የሞላብሽ ሆይ፣ ጌታ ከአንቺ ጋር ነው፤ አንቺ ከሴቶች መካከል የተባረክሽ ነሽ አላት። እርስዋም ባየችው ጊዜ ከንግግሩ በጣም ደነገጠችና - ይህ እንዴት ያለ ሰላምታ ነው? ብላ አሰበች። መልዐኩም እንዲህ አላት - ማርያም ሆይ በእግዚአብሔር ፊት ፀጋ አግኝተሻልና አትፍሪ። እነሆም፣ ትፀንሻለሽ ወንድ ልጅም ትወልጃለሽ፤ ስሙንም ኢየሱስ ትይዋለሽ። እርሱ ታላቅ ይሆናል። የልዑል ልጅም ይባላል። ጌታ አምላክም የአባቱን የዳዊትን ዙፋን ይሰጠዋል፤ በያዕቆብ ቤትም ላይ ለዘላለም ይነግሳል፤ ለመንግሥቱም መጨረሻ የለውም። ማርያምም መልዐኩን - ወንድ ስለማላውቅ ይህ እንዴት ይሆናል? አለችው። መልዐኩም መልሶ እንዲህ አላት - መንፈስ ቅዱስ በአንቺ ላይ ይመጣል፤ የልዑልም ኃይል ይፀልልሻል፤ ስለዚህ ደግሞ ከአንቺ የሚወለደው ቅዱሱ የእግዚአብሔር ልጅ ይባላል። እነሆም ዘመድሽ ኤልሳቤጥ፤ እርስዋ ደግሞ በእርጅናዋ ወንድ ልጅ ፀንሳለች፤ ለእስዋም መካን ትባል ለነበረችው ይህ ስድስተኛ ወር ነው። ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር የለምና። ማርያምም - እነሆኝ የጌታ ባርያ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ አለች። መልዐኩም ከእርስዋ ሄደ።”

 

ኢትዮጵያ ውስጥ ሃይማኖታዊ ክብረ በዓሎች የራሳቸውን የማንነት አሻራ ይዘው ስለሚመጡ የብዙዎችን ትኩረት ይስባሉ። ጥምቀቱ፣ ገናው፣ መስቀሉ… ሃይማኖትን መሠረት አድርገው የሚከወኑ ናቸው። የኢትዮጵያም መገለጫ ሆነው ያገለግላሉ። የዛሬውም በዓለ ገብርኤል ከፍተኛ የሀገር ውስጥ ቱሪዝም የሚካሄድበት ነው። ብዙ ምዕመናን አካባቢያቸውን ጥለው በመሄድ ገብርኤልን ያከብራሉ። በስርዓት ከተጠቀምንበት የሀገር ውስጥ ቱሪዝምን ከሚያስፋፉ ክብረ በዓሎች አንዱ ነው። መልካም በዓል ይሁንላችሁ።

 

የፊታችን ቅዳሜ ታህሳስ 22 ቀን 2009 ዓ.ም የአንጋፋው ደራሲ እና ገጣሚ የኢ/ር ታደለ ብጡል ክብረት 90ኛ ዓመት የልደት በዓል በግሎባል ሆቴል ወዳጅ አድናቂዎቻቸው በተገኙበት ይከበራል። ከቀኑ 5፡30 የሚጀመረው ይህ የልደት በዓል የተለያዩ መርሃ ግብሮችም አሉት። የፎቶግራፍ ጉብኝትም ይደረግበታል። ማትዮስ ገ/ማርያም የልደት ዝግጅቱን አስተባባሪ ኮሚቴ ሰብሳቢ ለሰንደቅ ጋዜጣ በላኩት ደብዳቤ የኢ/ር ታደለን ታሪክ ሰብሰብ አድርገው በሚከተለው መልኩ አቅርበውታል።

 

 

በሥነ ፅሁፍ፣ (በኪነ ጥበብ፣ በቴክኒክ፣ በኢኮኖሚ፣ በማኅበራዊ እና በወታደራዊ መስክ ተሰማርተው፣ የተጣለባቸውን አደራ ተቀብለው፣ ለአገርና ለወገን ፋይዳ ያለው ሥራ በመሥራት አገራቸውን በቅንነት ያገለገሉ፣ ነበሩ፤ ዛሬም አሉ፣ ወደፊትም ይኖራሉ። እነዚህን የመሳሰሉት ዜጎች፣ ኃላፊነታቸውን የተወጡት ደሞዝ እየተሰጣቸው ቢሆንም እንኳን፣ ምስጋና ሊቸራቸው ይገባል።

 

ከዚህ በተጓዳኝ፣ በራሳቸው በጎ ፈቃድ እና ፍላጎት ተነሳስተው፣ ለሕዝብ ጥቅም፤ ለአገር ብልጽግናና ሰላም፣ ደከመኝ፣ ሰለቸኝ ሳይሉ፤ ዕውቀታቸውን ሳይደብቁ፣ ለገንዘባቸው ሳይሳሱ እና ጉልበታቸውን ሳይቆጥቡ፣ ለሕዝብ ዕድገት እና ለአገር መሻሻል ከፍተኛ ባለውለታ ከሆኑት ሰዎች አንዱ ኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት ናቸው ብንል ማጋነን አይሆንም።

 

ኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት ታህሳስ 21 ቀን 1919 ዓ.ም አዲስ አበባ ተወለዱ። በአራት ዓመታቸው፣ አዲስ አበባ በሚገኘው ባለወልድ ቤተክርስቲያን ግቢ አብነት ትምህርታቸውን ጀምረውና ዳዊት ደግመው እንደጨረሱ የቃል ትምህርታቸውን ቀጥለው ከአቡነ ማቴዎስ የድቁና ማዕረግ ተቀበሉ። ጣሊያን ከአገራችን ከተባረረች በኋላ የባላባት ልጆች ትምህርት ቤት ገብተው ዘመናዊ ትምህርታቸውን ተከታተሉ። የሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት መግቢያ ከወሰዱት 60 ተማሪዎች መሐከል ፈተናውን ካለፉት 17 ልጆች ጋር ታደለ ብጡል ክብረት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት በመስከረም ወር 1935 ዓ.ም ትምህርት ጀመሩ። የመጀመሪያው አንድ ዓመት የክለሳ ትምህርት ከተሰጣቸው በኋላ፣ መደበኛው የ2ኛ ደረጃ ትምህርት መስጠት ተጀመረ። በ4ኛው ዓመት በ1940 ዓ.ም ተፈትነው አለፉ። ወዲያውኑ በኢትዮጵያ መንግሥት ባንክ ተቀጥረው እስከ 1948 ዓ.ም ድረስ ሲሰሩ ቆዩ። በዚሁ ዓመት ወደ አሜሪካ ሄደው በ1953 ዓ.ም በስትራክቸራል ዲዛይን የመጀመሪያ ሲቪል ኢንጂነሪንግ ዲግሪ ተቀበሉ። ከዚያ ወደ ስዊድን ሀገር ሄደው በጆንማትሰን ኩባንያ ተቀጥረው የቬኔግሬን የሪሰርች ማዕከል ግንባታ ላይ መሥራት ጀመሩ። በዚህ መሀከል የ1953 ዓ.ም የእነጀነራል መንግሥቱ ንዋይ የመንግሥት ለውጥ ለማድረግ ያደረጉትን ጥረት፣ ስዊድን አገር አምባሳደር ከነበሩት ወዳጃቸው አቶ ተፈሪ ሻረው እና ከቅርብ ጓደኛቸው ኢንጂነር አሰፋ ብርሃነ ሥላሴ ጋር ሆነው መፈንቀለ መንግሥቱን ደገፉ። ሆኖም የመንግሥት ግልበጣ ሙከራው ስለከሸፈ ሁሉም ፓስፖርታቸውን በመነጠቃቸው ለስደት ተዳረጉ።

 

በዚህ ምክንያት የጆን ማትሰን ኩባንያ ባለቤት የሆነው ሰው፣ ወደ ኢትዮጵያ ገብቶ የመስራት ፍላጎት ስለነበረው፣ ኢንጂነር ታደለን ከሥራ አባረራቸው። በዚህ መሐል፣ ቀደም ሲል እዚህ አዲስ አበባ ገብቶ የግዮን ሆቴልን የመዋኛ ገንዳ የሰራው መሐንዲስ ጉስታቭሰን፣ ለምን እኛ ቢሮ አትሰራም ብሎ ጠየቃቸው። ኢንጂነር ታደለ፤ ጉስታቭለን ከሚሰራበት ሀዩስ ኮንሱልት ቢሮ ተቀጥረው ሁለት ዓመት ከሰሩ በኋላ የራሳቸውን የሪል ስቴትና የግንባታ ድርጅት አቋቁመው ለግላቸው ይሰሩ ጀመር። በዚህም አሮጌ ቤቶችን እየገዙ አድሶ በማከራየት ሥራ ተሰማርተው በቂ ሀብት ለማግኘት በቁ።

 

ኢትዮጵያ ውስጥ ድርቅ በመከሰቱ የወሎ እና የትግራይ ሕዝብ በረሀብ እያለቀ መሆኑን ከዲምቢልቢ ፊልም እንዳዩ የአገራቸውን ሕዝብ ለመርዳት ከስዊድን ሕዝብ ከስምንት ሚሊዮን ብር በላይ የሚያወጣ መድኀኒት፣ የሆስፒታል አልጋ፣ የኤክስሬይ መሣሪያ ስላገኙ የትራንስፖርቱን ወጪ ከራሳቸው ገንዘብ በመክፈል ቁሳቁሶቹን አምጥተው ለእርዳታ ማስተባበሪያ ኮሚሽነር ለአቶ ሽመልስ አዱኛ ስላስረከቡ በደብዳቤ አመስግነዋቸዋል።

ከዚያ ቀጥሎ ስድስት ጊዜ ከስዊድን እየተመላለሱ በመምጣት ለኢትዮጵያ ሬዲዮና ቴሌቭዥን ከድኩማን ድርጅት፣ ለገበሬዎች ማህበርና ለዕድገት በህብረት ተማሪዎች፣ ለከፍተኛ 14፣ ቀበሌ 12 ነዋሪዎች 300 ሕፃናት የሚማሩበት ትምህርት ቤት ሰርተው በነፃ አስረክበዋል። እነዚህና ሌሎች በጎ ሥራዎቻቸው “በአቶ አክሊሉ አበሩ የተዘጋጀው የኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት የሕይወት ታሪክ አርዓያነት” በሚባለው መጽሐፍ የተገለፀ በመሆኑ መፅሐፉን ማንበብ ጥሩ ይሆናል።

 

እኚህ ሰው የአክሱም ሐውልት ከጣሊያን አገር ተነቅሎ በጥንት ስፍራው ይቆም ዘንድ ከጣሊያን የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ጋር ከተደራደሩት ሰዎች አንዱ ናቸው። ሀውልቱን የመመለስ የአዎንታ መልስ ከጣሊያን መንግሥት ከተገኘ በኋላ ሐውልቱን ለመንቀል ለመጓጓዝ እና በጥንት ስፍራው አክሱም ከተማ መልሶ ለመትከል በተደረገው ጥናት እና ምርምርም ኢንጂነር ታደለ ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል።

 

ለእነዚህ ከፍተኛ ተግባሮቻቸው የሚከተሉት ሽልማቶች ተሰጥቷቸዋል።

1.  የወርቅ ሜዳሊያ፣ ከኢፌዴሪ መንግሥት ፕሬዚዳንት ዶክተር ሙላቱ ተሾመ

2.  የወርቅ ካባ፣ ከክልል አንድ መስተዳድር ፕሬዚዳንት

3.  ሐውልቱን ለማስመለስና መልሶ ለማቆም ባደረጉት ሀገራዊ ፍቅር ያለበት እንቅስቃሴ፣ የአክሱም ሕዝብ በመደሰቱ፣ የአክሱም ሐውልቶች ቅርፅና ሐረግ ያለበት ከእንጨት የተሰራ፣ ታጣፊ የፎቶግራፍ ማቀፊያ ሸልመዋቸዋል።

በበጎ አድራጎት ሥራቸው ትምህርት ቤቶችን በመክፈታቸው እና ለኢትዮጵያ ቱሪዝም ዕድገት ላደረጉት ጥረት ከሌሎች ድርጅቶች የሚከተሉትን ሽልማቶች አግኝተዋል።

1.  የ2008 ዓ.ም የዓመቱ በጎ ሰው ድርጅት ሽልማት በቅርስና ባህል ዘርፍ

2.  ከንባብ ለሕይወት ድርጅት የዕድሜ ዘመን ታላቅ የጥበብ ባለውለታ ዋንጫ

3.  2002 እስከ 2009 ዓ.ም የዲካ ትራቭል ኤንድ ሎጅስ አስጎብኝ ድርጅት የዳይሬክተሮች ቦርድ ሰብሳቢ በመሆን ለፈፀሟቸው ከፍተኛ ተግባራት ዋንጫ ተሸልመዋል።

እንዲሁም ለአዲስ አበባ ዲዛይን ትምህርት ቤት፣ ለያሬድ ሙዚቃ ትምህርት ቤት እና ለኢትዮጵያ መስማት የተሳናቸው ማኅበር ላደረጉላቸው ልዩ ልዩ ድጋፎች ሁሉም የሚከተሉትን ሽልማቶች ሰጥተዋቸዋል።

1.  ለአዲስ አበባ ዲዛይን ትምህርት ቤት፣ ከፊንላንድ ኤምባሲ ለምነው ባስገኙት 650ሺህ ብር ባለ ሁለት ፎቅ ቤት በማሰራታቸው ከኢፌዲሪ ፕሬዚዳንት እጅ የተማሪዎች መመረቂያ የሆነ ውብ ሥዕል ተሸልመዋል።

2.  የያሬድ ሙዚቃ ትምህርት ቤትን እና የአዲስ አበባ ዲዛይን ትምህርት ቤት ወደ ዩኒቨርስቲ ደረጃ ከፍ እንዲል በኮሚቴ አባልነታቸው ላደረጉት ከፍተኛ አስተዋፅኦ በሁለቱ ትምህርት ቤቶች ስም በዲዛይን ትምህርት ቤቱ ዳይሬክተር በአርቲስት በቀለ መኮንን እጅ አንድ ውብ ሥዕል ተሸልመዋል።

3.  የኢትዮጵያ መስማት የተሳናቸው ማኀበር የሕፃናት ትምህርት ቤትና የማኀበሩን የመሰብሰቢያ አዳራሽ ከፊንላንድ ኤምባሲ እና ከካናዳ ድርጅት ለምነው በአገኙት ገንዘብ ሙሉ እድሳት እንዲደረግ ላደረጉት አስተዋፅዖ ከማህበሩ ፕሬዚዳንትና ከፊንላንድ መስማት የተሳናቸው ማኀበር ተሸልመዋል።

በራሳቸው በጎ ፈቃድ ለአገር እና ለወገን ጠቃሚ ሥራ ለሰሩ ሰዎች ክብር እና ምስጋና ተችረዋል። የሕይወት ተሞክሯቸውን ለወጣቱ እንዲያካፍሉ መድረክ ብናዘጋጅ ኖሮ የዛሬው እና መጪው ትውልድ የእነሱን አርዓያነት ተከትሎ ለአገርና ለወገን የሚጠቅም ተግባር እንዲፈፅሙ ይበረታቱ ነበር። ይህን ባለማድረጋችን በአሁኑ ጊዜ ወጣቱ ከአገሩ ባህል ለራቀ የውጭ አገር ተግባራት ተገዢ ሆኗል። ይህን የባዕድ አገር ባህል ወረራ ለመቋቋም የሚያስችል ትምህርት እና ምክር ለወጣቱ ሊሰጥ ይገባል እንላለን።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም ለኢ/ር ታደለ ብጡል ክብረት መልካም ልደት በማለት ምኞቱን ይገልፃል።

 

ሆሄ የስነ ፅሁፍ ሽልማት የንባብ ባህልን ለማሳደግ እና ጸሀፍትን ለማበረታታት በየአመቱ የሚካሄድ የስነ ጽሁፍ ሽልማት ፕሮግራም ሲሆን በ2009 ዓ.ም የመጀመሪያውን የሽልማት ዝግጅት ያካሂዳል። በዚህም ከመስከረም 1 ቀን 2008 ዓ.ም እስከ ጳጉሜ 5 ቀን 2008 ዓ.ም ድረስ የታተሙ መጽሀፍት ለውድድሩ እየተመዘገቡ እንደሚገኙ የፕሮግራሙ አዘጋጆች ገልጸዋል።
በዘንድሮው ውድድር የሚሳተፉት መፃህፍት በሶስት ዘርፎች የተመደቡ ሲሆን ረጅም ልብ ወለድ፣ የግጥም መፅሀፍት እና የልጆች መፅሀፍት ተካተዋል። የምዝገባውም ጊዜ እስከ ታህሳስ 19 ድረስ የሚቆይ ሲሆን፤ በቀሪው የአንድ ሳምንት ጊዜ በ2008 ዓ.ም በተጠቀሱት ዘርፎች መጻሀፍት ያሳተሙ ደራሲያን ለውድድሩ እንዲመዘገቡ ጥሪ እናስተላልፋለን ሲሉ የሽልማት ፕሮግራሙ አስተባባሪ የሆኑት አቶ ዘላለም ምህረቱ ገልጸውልናል።
እንደ ፕሮግራም አስተባባሪው ገለፃ ለውድድሩ ብቁ የሚሆኑት መጻህፍት የመጽሀፉ የመጀመሪያ ዕትም 2008 ዓ.ም መሆን ሲገባው በአማረኛ ቋንቋ የተፃፉ እና በኢትዮጵያዊያን ጸሀፍት የተፃፉ መሆን አለባቸው። የትርጉም ስራዎች ለዚህ አመት ውድድር ተሳታፊ እንደማይሆኑና ለውድድር የሚቀርቡት ስራዎች በመጽሀፍት መልክ ታትመው የቀረቡ እንደሆኑ ተገልጧል።
ለውድድር የሚቀርቡ መጽሀፍትን የመፅሀፉ ደራሲ ወይም አሳታሚ ድርጅት ለውድድሩ እንዲመዘገቡ ማድረግ እንደሚችል የተገለፀ ሲሆን፤ ለውድድሩ መፅሀፍትን በሚያስመዘግቡበት ጊዜ የመፅሀፉን ርዕስ እና የመፅሀፉን ሶስት ቅጅ ማቅረብ እንደሚጠበቅባቸው አስተባባሪው ገልፀዋል።
መጽሀፍትን ለውድድሩ ለማስመዝገብ ደራሲያን ወይም ተወካዮቻቸው ቦሌ ሞርኒንግ ስታር ሞል ቢሮ ቁጥር 420 በሚገኘው የኖርዝ ኢስት ኤቨንትስ ቢሮ በአካል በመምጣት ወይም ስድስት ኪሎ በሚገኘው የጀርመን የባህል ተቋም በመቅረብ አልያም በፖስታ ሳጥን ቁጥር 15200 ‹‹ለሆሄ የስነ ጽሁፍ ሽልማት›› በሚል የተቀባይ አድራሻ በመላክ መመዝገብ እንደሚቻል አስረድተዋል።
በተጨማሪም ማንኛውም የህብረተሰብ ክፍል በዚህ አመት ውድድር ላይ ሊካተቱ ይገባቸዋል የሚላቸውን በ2008 ዓ.ም የታተሙ መጽሀፍት በስልክ ቁጥር 09 88 12 12 12 በአጭር የፅሁፍ መልዕክት እስከ ታህሳስ 19 ቀን 2009 ዓ.ም ድረስ ባለው ጊዜ ቢያሳውቁን መጽሀፍቱን በሽልማት ድርጅቱ በኩል በመግዛት ለውድድሩ ተሳታፊ እንዲሆኑ ማድረግ የሚቻልበት አማራጭ መኖሩንም ገልፀውልናል።

 

በድንበሩ ስዩም

ድምፀ መረዋ፣ ባለ ልዩ የሙዚቃ ግርማ ሞገስ የታደለችው ባለቅኔዋ ድምፃዊት እጅጋየሁ ሽባባው (ጂጂ) አባይ ላይ ካዜሙና ከተቀኙ የጥበብ ሰዎች መካከል እንደ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ሁሉ ወደር አላገኘሁላትም።

የማያረጅ ውበት የማያልቅ ቁንጅና፣

የማይደርቅ የማይነጥፍ ከዘመን የጸና፣

ከጥንት ከፅንስ አዳም ገና ከፍጥረት፣

የፈሰሰ ውሃ ፈልቆ ከገነት፣

ግርማ ሞገስ. . .

ያገር ፀጋ ያገር ልብስ

ግርማ ሞገስ . . .

እያለች ውብ ዜማ ታቀነቅናለች

አሁን አሁን ስለ አባይ መፃፍም ሆነ መናገር ጥንቃቄ የሚያስፈልገው ነገር ሆኗል። ምክንያቱም አባይ በሀገራት መካከል ትልቅ የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ እና የህልውና ጉዳይ እየሆነ በመምጣቱ ነው። ኢትዮጵያ ደግሞ አባይ ላይ የነበራት ታሪካዊ፣ ተፈጥሮአዊ ብሎም የባለቤትነት መብቷን ተነፍጋ ለረጅም ዓመታት በድህነት እና በጎስቋላነት ስትዳክር የኖረች አገር ነች። ከቅርብ ዓመታት ወዲህ አባይ ላይ ያላትን ፍትሃዊ መብቶች በማንሳት ወደ ልማት ስትገባ በተለይ የግብፅ አንዳንድ ምሁራንና ፖለቲከኞች መብታቸው የተነካ በማስመሰል ብዙ እሰጣ አገባ ውስጥ ገቡ።

በግብፆች ታሪክ ውስጥ አባይ ከደም፣ ከአጥንታቸው እና ከመንፈሳቸው ጋር የተቆራኘ እንደሆነ ብዙዎች ይናገራሉ። እርግጥ ነው የግብፅ ሥነ-ፅሁፎች፣ ቴአትሮች፣ ፊልሞች፣ ትረካዎች፣ ግጥሞች ወዘተ የኪነ-ጥበብ ሥራዎች አባይን የታሪካቸው አካል ሳያደርጉ አይነሱም። ይህ የብዙ ዘመን ተግባራቸው ነው። ምሁሮቻቸው አባይ ላይ ለአያሌ ዘመናት የጥናትና የምርምር ፅሁፎችን ሲያቀርቡ ኖረዋል። አንዳንድ የግብፅ ተመራማሪዎች በአጠኗቸው እና ምክር በሰጡባቸው ጥናቶች አባይን ከምንጩ አንቆጣጠርም የሚል ሃሳብ ሁሉ ያለው ነገር ፅፈዋል። ከዚህም አልፈው በኢትዮጵያ የውስጥ ፖለቲካ ውስጥ በመግባት ሀገሪቱ ላይ ተፅዕኖ ፈጣሪ የመሆን እቅድ የነበራቸው ፖለቲከኞች ከወደ ግብፅ ብዙ ናቸው።

ኢትዮጵያም የውስጥ ጉዳዮቿ መብረጃ አጥተው ለብዙ መቶ ዓመታት በችግሮች ውስጥ ዳከረች። የእርስ በርስ ጦርነቶች፣ ረሐቡ፣ ድርቁ፣ ድህነቱ አቅመ ቢስ አድርጓት ብዙ ቆየች። ይህ የመከራ ጉዞ እንዳይቀጥል ያሏትን ተፈጥሮአዊ ሀብቶች ለመጠቀም ደፋ ቀና ማለት ጀመረች። ከነዚህ የተፈጥሮ ሐብቶቿ መካከል አንዱ እና ዋነኛው አባይ ነው። ስለዚህ ታላቁን የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ መገንባት ጀመረች። ታዲያ በዚህ ወቅት ኢትዮጵያ ግብጽ አገር ሄዳ የሰው ድንበር ጥሳ የገባች እስኪመስል ድረስ ጫጫታው በረታ። ይሄን ጫጫታ የሚያበርድ ጉዳይ ከጦርነት እና ከግጭት በመለስ አንድ ነገር አስፈላጊ ነው። ይህም ዲፕሎማሲ ነው። ኢትዮጵያ የአባይ ወንዝን በጋራ የመጠቀም ፍትሃዊ ጉዳዮች ላይ የሚያተኩሩ አያሌ ነገሮችን ማከናወን ጀመረች። በተለይ በውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በኩል የሕዝብ ለሕዝብ የዲፕሎማሲ ግንኙነት እንዲፈጠር ትልቅ እንቅስቃሴ ሲደረግ ቆይቷል። ያ እንቅስቃሴ ብዙ አዎንታዊ ፍሬዎችን አፍርቷል።

ከዚሁ ጎን ለጎን ደግሞ አባይ ላይ የጥናትና ምርምር ፅሁፎችን በመስራት ረጅም ዘመናት ያስቆጠሩ ኢትዮጵያዊ ምሁራንን በማሰባሰብ ፅሁፎቻቸውን የማሳተም ስራ ተከናወነ። ይህም በተደራጀ ዕውቀት ኢትዮጵያ እንድትናገር የሚያስችላትን አንደበት የሚፈጥርላትን አጋጣሚ ያመጣል ተብሎ ይታሰባል።

በቀደሙት ዘመናት ላይ በአባይ ወንዝ ላይ የጥናትና ምርምር ጽሁፎችን የሚሰሩ የኢትዮጵያ ምሁራን በመንግስትም ሆነ በተቋማት እምብዛም አይደገፉም ነበር። ብዙዎቹ በራሳቸው ጥረትና ትጋት ብሎም መቆርቆር ነበር አባይ ላይ የሚፅፉት።

ከቅርብ ጊዜ ወዲህ እንዲህ አይነት ምሁራን በመንግስት በኩል ጠቀሜታቸው ወደር የሌለው በመሆኑ ተቀባይነታቸው ትልቅ ሆኗል። እነዚህ ምሁራን አባይን ከታሪክ፣ ከባለቤትነት፣ ከሕጋዊ ጉዳዮች ጋር በማያያዝ እና ከታችኛው ተፋሰስ ሀገራት ጋር እንዴት በጋራ ማደግስ መበልፀግስ ይቻላል በሚሉ በጣም ጠቃሚ በሆኑ ጉዳዮች ላይ ከኢትዮጵያ አልፎ አካባቢያዊ ፋይዳ ያላቸውን ምርምሮች ሲያካሂዱ ኖረዋል።

የቀድሞው የኢትዮጵያ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር የነበሩት ዶ/ር ቴዎድሮስ አድሃኖም በአንድ ወቅት በራዲሰን ብሉ ሆቴል የአፍሪካ ህብረት መፅሄት ሲመረቅ ሲናገሩ፣ አባይ ላይ የሚያተኩር የምሁራን ፅሁፎች ያሉበት የጥናትና የምርምር መፅሔት መታተም አለበት አሉ። ዶ/ር ቴዎድሮስ ይሄን ሊናገሩ የቻሉበት ምክንያት በዚያን ወቅት የግብፅ ፖለቲከኞች እና አንዳንድ ምሁራን ኢትዮጵያ እየገነባች ያለችውን ታላቁን የህዳሴ ግድብ በመቃወም በሀገሪቱ መፃኢ እድል ላይ ሲሸርቡ በማስተዋላቸው ነው። ዶ/ር ቴዎድሮስ ሲናገሩ በዕውቀት ላይ የተመሠረተ የጥናትና ምርምር ፅሁፎችን በማውጣት እና በመነጋገር ዲፕሎማሲያዊ ጥረት ማድረግ እንደሚገባ ጠቆሙ። ሁላችንም የጠራ እና የተስተካከለ ዕውቀት እንዲኖረን ምሁራን ብዙ አስተዋጽኦ እንዲያደርጉ ጥረት ማድረግ ይገባናል አሉ።

በዶ/ር ቴዎድሮስ አሳሳቢነት መሠረት በማድረግ ኒው አርትስ ኤንድ ካልቸር አድቨርት የተሰኘ ኢትዮጵያዊ ኩባንያ ምሁራንን አሰባስቦ አባይ ላይ ጥናትና ምርምር የሚያቀርብ መጽሔት ለማዘጋጀት የሚያስችለውን ምክረ ሃሳብ /Proposal/ ሰርቶ ለውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር አቀረበ። ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴርም ምክረ ሃሳቡን ተቀብሎ አብሮ በትብብር ለመስራት ለድርጅቱ የድጋፍ ደብዳቤ ፃፈ። ኒው አርትስ ኤንድ ካልቸር አድቨርትም ወደ ስራው ገባ። ሥራው እንዲህ በቀላሉ የምንወጣው ሆኖ አልተገኘም ትላለች የፕሮጀክቱ ዋናው አስተባባሪ የፊልም ባለሙያዋ እና ደራሲት ኤሚ እንግዳ። እንደ ኤሚ ገለፃ በምሁራን በኩል ወዲያው የሆነ አፋጣኝ ምላሽ አግኝተናል። ነገር ግን ፕሮጀክቱ ሀገራዊ ጥቅም እና ፋይዳ ያለው ስለሆነ በአንድ ጊዜ ብቻ ተሰርቶ መቆም እንደሌለበት እና ለዚህም ፕሮጀክት ድጋፍ የሚደርጉ አካላትን የማፈላለጉ ስራ እና የማሳመኑ ተግባር ቀላል አልነበረም ትላለች። ነገር ግን ጊዜም ወስደን ቢሆን ሌሎች ስራዎቻችንም ሆነ ራሳችንን ጎድተን የታለመውን ሃሳብ ከውጤት አድርሰነዋል ትላለች።

ከእልህ አስጨራሹ ጉዞ በኋላ ውጤታማ የሆነ ተግባር ላይ እንደተደረሰ ኤሚ ትናገራለች። አባይን የልማት አጀንዳ ከማድረግ አንፃር ኢትዮጵያም ሆነች የተፋሰሱ አገራት ያላቸውን የታሪክ፣ የሕግ፣ የባለቤትነት እና ከሌሎችም አንጻር በተፋሰሱ ውስጥ ያሉት ሕዝቦችና አገራት በጋራ መጠቀም እንዲችሉ Cooperative Waters የተሰኘ የጥናትና ምርምር ፅሁፎችን የያዘ መፅሔት መታተሙን ትገልጻለች።

በዚህ መጽሔት ውስጥ የሚገኙት የጥናትና የምርምር ውጤቶች ከኢትዮጵያ አልፎ ለተፋሰሱ አገራት ዜጎችና ለሚመለከታቸው አካላት በሙሉ ጠቀሜታው የጎላ እንደሆነም አውስታለች። በተፋሰሱ ውስጥ ያሉት አገራት ከአባይ ወንዝ ላይ ፍትሃዊ የሆነ አጠቃቀምና፣ ሀገራት ካሉበት የድህነት ወለል ከፍ ለማለት የሚያስችላቸውን ተግባራት እንዲያከናውኑ አባይን የመጠቀም ስትራቴጂዎችንም ያሳያል።

ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ ላይ ከተመራመሩ በርካታ ምሁራቿ መካከል ትልልቅ ስም ያላቸው ዜጎቿ በመፅሔቱ ላይ ተሳትፈዋል። መፅሔቱ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ም/ጠቅላይ ሚኒስትር የአቶ ደመቀ መኮንን መልዕክት ከመያዙም በተጨማሪ የቀድሞው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዶ/ር ቴዎድሮስ አድሃኖም የፃፉትም ፅሁፉ ታትሟል። ከነርሱ በተጨማሪም የውሃ፣ መስኖ እና ኤሌክትሪክ ምኒስትር የነበሩት አቶ ሞቱማ መቃሳም ለመፅሔቱ አዘጋጆች ሰፊ ቃለ-መጠይቅ ሰጥተዋል። ከነርሱ በተጨማሪም የታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ ፕሮጀክት ማናጀር የሆኑት ኢንጂነር ስመኘው በቀለ The Grand Ethiopian Renaissance Dam Project በሚል ርዕስ ፅፈዋል። ስለ ህዳሴው ግድብ አጠቃላይ ሁኔታ የፃፉበት ነው። የሕዳሴው ግድብ ሀገራዊም ሆነ አካባቢያዊ ጠቀሜታቸውን በፅሁፋቸው ዳሰዋል።

ከኢንጂነር ስመኘው በቀለ በተጨማሪ በአባይ ወንዝ ላይ ለረጅም ዓመታት ሲመራመሩ የቆዩት እና የብዙ የጥናትና ምርምር ሰነዶች ባለቤት የሆኑት ዶ/ር ያዕቆብ አርሳኖ Hydro – politics of the Nile- Prospects for Cooperation በሚል ርዕስ የጥናት ፅሁፍ አሳትመዋል። አባይን በጋራ የመጠቀም ፍትሃዊ አካሄድን ያዩበት ጥናት ነው። ዶ/ር ያዕቆብ አርሳኖ ኢትዮጵያ አባይ ላይ ጉዳይ ሲኖራት ከፊት መጥተው የሚሰለፉ ታላቅ ምሁር ናቸው።

ኢንጂነር ጌዲዮን አስፋውም International Panel of Experts (IPOE); Enhancing Cooperation on the Nile through Negotiations on the Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) በሚል ርዕስ ጥናት ፅፈዋል። እርሳቸውም በዚሁ በታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ ላይ የሶስትዮሽ የድርድር መድረክ ላይ በከፍተኛ ኃላፊነት ኢትዮጵያን ወክለው እየሰሩ ስለሆነ የካበተ ልምዳቸውንና ዕውቀታቸውን ያካፈሉበት ጽሁፍ ነው።

ዶ/ር ታደሰ ካሳ ደግሞ The Nile Basin Cooperative Framework Agreement; Prospects for Sustainable cooperation በሚል ርዕስ በተፋሰሱ ዙሪያ ስለነበሩ የስምምነት፣ የድርድር ማዕቀፎችና አጠቃላይ ሕጋዊ በሆኑ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ሰፊ ዕውቀት የሚያስጨብጥ ፅሁፍ አቅርበዋል።

ዶ/ር ደረጀ ዘለቀ ደግሞ Beyond the Cooperative Framework Agreement; Opportunities for Nile Cooperation through International Water Law በሚል ርዕስ ፅፈዋል። በፅሁፋቸው ውስጥ አባይን ለልማት የመጠቀምን ሂደት ከዓለም አቀፍ የውሃ ሕግ አንጻር የተነተኑበት ግሩም ፅሁፋቸው ነው።

ፋሲል አምደጽዮን ደግሞ Time to Think about Ethiopia’s post – GERD Nile policy በሚል ርዕስ ፅፈዋል። ከታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ በኋላ ኢትዮጵ ልታገኛቸው የምትችላቸውን ጉዳዮች ያሳዩበት ጽሁፍ ነው።

በአጠቃላይ ሲታይ Cooperative Waters የተሰኘው የጥናትና ምርምር መፅሔት በአባይ ወንዝ ላይ ያለንን ዕውቀት ለማስፋትና ለማጠናከር ብሎም በዕውቀት የታጠቀ ተደራዳሪ እንዲያደርገን ብርቱ ድጋፍ ያደርግልናል ስትል የፕሮጀክቱ ዋና አስተባባሪ ኤሚ እንግዳ ትናገራለች።

ለዚህ የጥናትና ምርምር መፅሔት ዕውን መሆን ከውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር እና ከምሁራን በተጨማሪ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን እና የኢትዮጵያ እስልምና ጉዳዮች ካውንስል የሃይማኖት መሪዎችና ቤተ-እምነታቱ ግዙፍ የሆነ ድጋፍ አድርገዋል። ልክ እንደ እነርሱ ሁሉ አፍሮ ፅዮን ኮንስትራክሽን እና ዮቴክ ኮንስትራክሽን ሰፊ ድጋፍ አድርገዋል። የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ፣ የድሬዳዋው ቪታ ስፕሪንግ ውሃ፣ ብሔራዊ አልኮልና አረቄ ፋብሪካ፣ ሙለር ሪል ስቴት፣ ኮካኮላ እና ናይል ፔትሮሊየም የፕሮጀክቱ ዋነኛ አጋሮች ሆነው በዕውቀት ላይ የሚደረገውን ሥራ አጋዥ ሆነዋል።

ይህ Cooperative Waters የተሰኘው መፅሔት የፊታችን ቅዳሜ ከ4፡00 - 6፡00 ሰዓት እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ በራማዳ አዲስ ሆቴል የመንግስት ባለስልጣናት እና የሃይማኖት መሪዎች ብሎም የአባይ ተፋሰስ ምሁራን በሚገኙበት ስነ-ስርዓት እንደሚመረቅ ኤሚ እንግዳ ገልጻልናለች።     

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

 

ይህች ምድር ብዙ አይነት ሞት አስተናግዳለች። ግን ጣፋጭ አለ ምን አይነት ሞት ነው? የሚጣፍጠው መራራ ሞት እና ጣፋጭ ሞት ልዩነታቸው ምንድን ነው?

ኢትዮጵያዊው አርበኛ እና ሰማዕት፣ ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ሀገራቸውን ከወረራ ለመከላከል ሲዋጉ ቆይተው፣ ጦርነቱ እየገፋ መጣ። የህይወት ትንቅንቅ ውስጥ ተገባ። እርሳቸው ኢትዮጵያንና ሕዝቦችዋን አሰቡ። ለኢትዮጵያ ሲባል፣ ለሕዝቦችዋ ሲባል፣ ሕይወትን መስጠት ሞት አይባልም። ይህ ሞት ጣፋጭ ሞት ነው አሉ። እናም ለዚህ ጣፋጭ ሞት ከፋሽስት ኢጣሊያ ጋር ተፋልመው 1929 ዓ.ም ሰማዕት ሆነዋል። ዛሬ ስለ እሳቸው ላጫውታችሁ ቀጥሎ ያለውን ጉዳይ እንደመንደርደሪያ ልጠቀምበት።

እዚሁ መዲናችን አዲስ አበባ ውስጥ ነው። ጉዳዩ የተፈፀመው በአንድ እጅግ ውድ ነው በሚባልበት በግል ት/ቤት ውስጥ ነው። በት/ቤቱ ውስጥ የጥያቄና መልስ ውድድር ይካሔድ ነበር። ጠያቂው ለተረኛዋ ተጠያቂ የሚከተለውን ጥያቄ ያቀርባል፡-

አፄ ቴዎድሮስ የተሰውበት ቦታ ምን ተብሎ ይጠራል? ይላል

 

ተጠያቂዋ ማሰብ ጀመረች። ዓይኖችዋን ወደ ላይ ሰቀለቻቸውና አሠበች። ቶሎ ልትመልስ አልቻለችም። እንደገና ጠያቂውን ተመለከተችው። ቀጥላ ጥያቄው ይደገምልኝ አለች። ጥያቄው ተደገመላት።

 

አፄ ቴዎድሮስ የተሰውበት ቦታ ምን ተብሎ ይጠራል? አላት።

ልጅት ጠያቂውን ትክ ብላ ተመልክታ ጥያቄው አልገባኝም አለችው። ጠያቂውም ምኑ ነው ያልገባሽ? አላት። እርሷም--እ-- ይሔ የተሰውት የሚለው ምንድን ነው? የተሠውት ማለት ምን ማለት ነው? አለችው።

 

ጠያቂው የተሰውት ማለት መስዋዕት የሆኑበት ማለት ነው። መስዋት ደግሞ ራስን ለአንድ አላማ አሣልፎ መስጠት፣ መሞት፣ ሕይወትን መስጠት፣ በአጠቃላይ  ሞት ማለት ነው። እናም አፄ ቴዎድሮስ የሞቱበትን ቦታ ነው የተጠየቅሽው አላት።

ልጅቷም በጣም ገረማት። ደነገጠች። ግራ በገባው አኳኋን አፄ ቴዎድሮስ ሞተዋል እንዴ? መቼ ነው የሞቱት? ብላ ጥያቄውን በጥያቄ ድብልቅልቁን አወጣችው። ይህች ልጅ አፄ ቴዎድሮስ እስከ አሁን ድረስ በሕይወት ያሉ ነው የሚመስላት።

 

ጥፋቱ ማን ዘንድ ነው? የዛሬ 150 ዓመት ያለፉትን እኚህን የኢትዮጵያዊነት መገለጫ ንጉሥ ልጅቱ እንዳታውቅ ያደረጋት ምንድን ነው? የትምህርት ሥርዓቱ ነው? ቤተሰቧ ነው? ማሕበረሰቡ ነው? መገናኛ ብዙሃን ናቸው? ልጅቷ ራሷ ተወልዳ አድጋ ለዚህ ጥያቄና መልስ እስከምትደርስ የት ነበረች? ኢትዮጵያ ውስጥ ነበረች? ብቻ ሁሉንም ነገሮች ማየትና መመርመር ያስፈልጋል። ኢትዮጵያ ውስጥ የእንግሊዝ የእግር ኳስ ክለቦችን ተጨዋቾች ምን በልተው እንዳደሩና የየዕለት ሕይወታቸውን የሚተነትን ትውልድ እንደ አሸን ባፈራንበት ወቅት ታላላቅ መገለጫዎች የሆኑትን ነገስታቶቻችንን ግን እየዘነጋናቸው መጥተናል። ኢትዮጵያዊነት በብዙ መልኩ እየተሸረሸረ ነው።

 

ይህን ጉዳይ ያስታወሰኝ ከሰሞኑ ለሕትመት የበቃው እና አያሌ ሕዝብ በታደመበት ሥነ-ሥርዓት ለምርቃት የበቃው የደጃዝማቸ ገብረማርይም ጋሪ ጐዳና/አባ ንጠቅ ገብሬ/ አጭር የሕይወት ታሪክ /1866-1929/ የተሰኘው መጽሐፍ ነው። መጽሐፉ የታላቁን ኢትዮጵያዊ አርበኛ የደጃዝማች ገብረማርያምን ሕይወት የሚያስቃኝ ነው። በደጃዝማች ገብረማርያም ስም እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ቴዎድሮስ አደባባይ አካባቢ አንድ ታዋቂ ት/ቤት አለ።

ይህም ሊሴ ገብረማርያም ይሰኛል። የተከፈተው በ1939 ዓ.ም ነው። የዚህ ት/ቤት መጠሪያ የሆኑት በ1929 ዓ.ም ከፋሽስት ኢጣሊያ ጋር በተደረገው ጦርነት ብዙ ጀብዱ ሠርተው ሕይወታቸውን ለሐገራቸው በክብር ለሰጡት ለደጃዝማች  ገብረማርያም ነው። ግን ብዙ ሠው ይሕን ታሪክ አያውቅም። እዚያም ሊሴ ገብረማርያም ት/ቤት ውስጥ የሚማሩት ተማሪዎችና አንዳንድ መምሕራንም አያውቁትም።

 

አንዱን ወጣት ት/ቤቱጋ አግኝቼው ጠየኩት

ይሕ ሊሴ ግብረማርያም የሚባለው ት/ቤት የማን ነው? አልኩት

የፈረንሣዮች ነው አለኝ።

 

መጠሪያ ስሙ ግን ሊሴ ገብረማርም ነው የሚለው። ሊሴ ገብረማርያም ማን ናቸው? አልኩት። ወጣቱም የሚከተለውን አለኝ፡-

ምናልባት ሊሴ የሚባለው ሰው አባቱ ገብረማርያም ይሆናሉ። እናም ት/ቤቱ ሊሴ የሚባለው ፈረንሣዊ የከተፈተው ይመስለኛል አለኝ።

ልጁ ምን አጠፋ? ታሪኩን ከየት ያምጣ? ማን ነገረው?

 

በመሠለኝ ማውራት ጀመረ። ብዙዎች በመሠለኝ ያወራሉ። ታሪክ ነጋሪ ጠፋ። ታሪክ አድማጭ ጠፋ። እናም ታሪክ ሰሪ ትውልድም ማየት ያዳግተዋል።

ወደ ዋናው ርዕሠ ጉዳዬ ልምጣ። የዛሬው ባለታሪካችን ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ጐዳና ናቸው። በስማቸው አዲስ አበባ ውስጥ ሊሴ ገብረማርያም ተብሎ በ1939 ዓ.ም ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ት/ቤት ከፍተውላቸዋል። ስማቸው ሕያው ቢሆንም ታሪካቸው ብዙም አልተነገረለትም።

 

በቅርቡ ወጣቱ የታሪክ ፀሐፊ ፍፁም ወልደማርያም እና ስሜነህ በትረ ዮሐንስ በጋራ በመሆን የኚህን ኢትዮጵያዊ ጀግና የሕይወት ውጣ ውረድ የደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ጐዳና /አባ ንጠቅ ገብሬ/ አጭር የሕይወት ታሪክ /1866-1929/ በሚል ርዕስ መጽሐፍ አሣትመዋል። መጽሐፉ 206 ገፆች ያሉት ሲሆን በስምንት ምዕራፎች የተከፋፈለ ነው።

 

መጽሐፉ በስማቸው በሚጠራዉ በሊሴ ገብረማርያም ት/ቤት ውስጥ ነው የተመረቀው። በዕለቱ የቀድሞው የኢትዮጵያ ፌደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኘሬዚደንት ግርማ ወልደጊዮርጊስ እና ታላቁ የኢትዮጵያ ታሪክ ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እና ባለቤታቸው ሪታ ፓንክረስት እንዲሁም የጥንታዊት ኢትዮጵያ ጀግኖች አርበኞች ማሕበር ፕሬዚደንት ልጅ ዳንኤል መስፍን እና አርበኞች በእንግድነት ታድመዋል። የሊሴ ገብረማርም ት/ቤት ምክትል ርዕሠ መምህር እና አያሌ ታዳሚያን ነበሩ። አኔም የመድረኩ መሪ ስለነበርኩ ስለ መጽሀፉ አንዳንድ ነገሮችን ላጫውታችሁ።

 

ኢትዮጵያ አፄ ቴዎድሮስ የጀመሩላትን የሥልጣኔ ዱካ እየተከተለች በአዲስ የለውጥና የአንድነት ጐዳና የምትሮጥበት ዘመን አብቅቶ፣ በምትካቸው አፄ ዮሐንስ ሲተኩ በኦሮሚያ ክልል በምዕራብ ሸዋ ውስጥ፣ ወደ ጅማ በሚወስደው መንገድ ላይ፣ ከቱሉ ቦሎ ከተማ 30 ኪ.ሜ ያህል ከዋናው መንገድ ገባ ብላ በምትገኘው ስፍራ ላይ ባለችው አገምጃ ውስጥ ልዩ ስሟ ሰርቦ ኦዶ ኮሎ በምትባል ቦታ አንድ ብላቴና ወደዚህች ምድር መጣ። አቶ ጐዳና እና ወ/ሮ ሌሎ ጉቴ ለቤተሰባቸው 13ኛው ልጃቸውን የተገላገሉት በ1866 ዓ.ም ገደማ ነበር። የልጃቸውንም ስም ገሜሳ አሉት። ገሜሳ ማለት በኦሮምኛ ቋንቋ መልካም እንደ ማለት ነው። ገሜሳ ክርስትና ሲነሣ መጠሪያው ገብረ ማርያም ሆነ ይለናል መጽሀፉ። ሲቀጥልም፡-

 

ከታወቁት የሮቢ ጐሣ የባላባት ወገን የተገኙት ገብረ-ማርያም የትውልድ ሀረጋቸው በአባታቸውም ሆነ በእናታቸው በኩል የኦሮሞ ብሔር እንደሆነ በአገምጃ አካባቢ የሚገኙ የሀገር ሽማግሌዎች ይናገራሉ።

 

ገብረማርያም የተወለዱት ብሎም የሕፃንነት እድሜያቸውን ያሣለፉት በአቀበታማው በኦዳ ኮሎ መንደር ነበር። ይህ መንደር በአካባቢው ላይ የሚደረገውን እንቅስቃሴ ለመቆጣጠር አመቺ ስለነበር ብላቴናው ገብረማርያም በዚያ አቀበታማ መንደር ላይ ዘወትር በወፍ በረር የሰዎችን እንቅስቃሴ ይከታተሉም እንደነበር እንዳንድ የአካባቢው ሽማግሌዎች ዛሬም ወደ ኃላ መለስ ብለው ያስታውሣሉ። ታዲያ የእዚ ጊዜው ብላቴና የሕፃንነት ጊዜቸውን ያሣለፉባቸው ሁለት የሣር ክዳን ቤቶቸ እና በከፍተኛ ስልጣን ላይ በነበሩበት ወቅት በባለስልጣንነት ብቻ ሣይሆን በአገር ሽማግሌነት ፍትህ ይሰጡበት ነበር እየተባለ የሚነገርለት ትልቅ ዋርካ ዛሬም በአካባቢው ላይ ቤት ለመስራት ከነበራቸው ፅኑ ፍላጐት የተነሣ በነበራቸው የሥራ ጫና ሣይጨርሱት በጅምር የቀረ የግንብ መሠረት ዛሬም ትናንትን እያስታወሠ ተቀምጧል።

 

የቤተሰቡ የመጨረሻ ወንድ ልጅ የነበሩት ገብረ ማርያም በወጣትነት እድሜቸው የተሟላ ስብዕና እና የቤተሰብ ፍቅር እንደነበራቸው ይነገራል። ለዚህም ወላጅ አባታቸው አቶ ጋሪ ጐዳና ከዚህ አለም በሞት ሲለዩ በውርስ ምክንያት በቤተሠቡ መካከል አለመግባባቶች ተከስተው ነበር። ታዲያ ይህን አለመግባባት ለመፍታት ወጣቱ ገብረ ማርያም ወንድሞቼ፣ ታላላቆቼ በመሆናችሁ የውርስ ክፍያ ውስጥ የእኔን ድርሻ ጨምራችሁ በመውሰድ በሰላም ተካፈሉ። የሚል ሀሣብ በመሠንዘራቸው የተነሣ በቤተሠቡ መካከል ተከስቶ የነበረው ችግር በሰላም ሊፈታ ችሏል። ይህንን እጅግ የሚያቀራርብ እና ቤተሰባዊ ፍቅርን የሚያለመልም አስተያየት በማቅረባቸው በቤተሰቡ ዘንድ በመልካም አርአያነት ሲታወሡ ይኖራሉ። ይህንንም ጉዳይ አስመልክቶ የወንድማቸው የአቶ ቡሊ ጋሪ ተወላጆች ዛሬም ኦዳ ኮሎን በእንግድነት ለሚጐበኟት እንግዶች ሁሉ በኩራት እንደሚናገሩ የታሪክ መጽሀፋቸው ያወሳል።

 

ወጣቱ ገብረማርያም እንደ አካባቢው ባሕልና ልማድ በቤተሠቦቻቸው እንክብካቤ በሚያድጉበት ዘመን /በ1870 ዎቹ አካባቢ መሆኑ ነው/ እነዚያ አመታት ለሸዋው ንጉሥ ምኒልክ የግዛት ማስፋፊያ ዘመቻዎችን ነድፈው ይንቀሣቀሱ የነበሩባቸው ዘመናት ነበሩ። በዚህም የተነሣ አካባቢው አልፎ አልፎ በመንግሥት ሠራተኞች እና በአካባቢው ተወላጆቸ መካከል ግጭት ይከሠት እንደነበር በታሪክ ድርሣናት ተመዝግቦ ይገኛል። የምዕራብ ሸዋም ተወላጆች በምዕራብ ኢትዮጵያ የግዛት የማስፋፋቱን ተግባር ሊፈፅም ለመጣው የሸዋው ንጉሥ ምኒልክ ጦር በቀላሉ እጃቸውን የሚሠጡ አልነበሩም።

 

ቀደም ሲል በዚያው በአገምጃ እና በአካባቢው የፊታውራሪ ሀብተጊዮርጊስ ዲነግዴን እና የደጃዝማች ባልቻ ሳፎን ታሪክ በዝርዝር ሊያስታውሣቸው ያልቻለ አያሌ ወጣቶችን ሕይወት የቀየረ የታሪክ አጋጣሚ የገብረማርምን ታሪክ ይቀይር ዘንድ የግድ ሆነ።

 

በአንድ ወቅት አካባቢውን ሊያስስ በመጣ የንጉሥ ምኒልክ ጦር አገምጃ ትያዛለች። በበቂ ሁኔታ ወታደራዊ መሣሪያ የታጠቀ እና ልምድ ባላቸው መሪዎች የሚመራው የመንግሥት ጦር በአካባቢው ሕብረተሰብ ላይ አሸናፊነትን ለመቀናጀት የሚቸግረው አልነበረም። ከነዚህ ዘመቻዎች በአንዱ ውስጥ ወጣቱ ገብረማርያም ፊታውራሪ ዘመንፈስ ቅዱስ በሚባል የጦር መሪ ተይዘው በቅርብ ወደተቆረቆረችው አዲስ አበባ ከተማ ይወሠዳሉ።

 

ጉዞው አዲስ አበባ ላይ አልተቋጨም። መሃል ሸዋ ቡልጋ አውራጃ ውስጥ ወደሚገኘው ወደ ኢቲሳ ተክለ ሃይማኖት ገደም ተወሰዱ። ይህ ቦታ ወጣቶች ለሚቀጥለው ኃላፊነት በታማኝነት እንዲበቁ ለማድረግ የሚቀረፁበት ሥፍራ ነበር። ከዚህም በተጨማሪ በቤተ ክህነት አካባቢ በመሥፈር የተዋህዶን ኃይማኖት እየተማሩ የአዕምሮ ብልፅግና እንዲያገኙ የቤተ-መንግሥት ሥርዓት ያዝም ነበር። ለዚህም ይመስላል በአሣዳሪያቸው በዘመንፈስ ቅዱስ የቅርብ ተቆጣጣሪነት ትምህርታቸውን እንዲከታተሉ የተደረገው። በዚህም የተነሣ ማንበብና መፃፍ ብቻ ሣይሆን ጥልቀት ያለው የሃይማኖትና የኢትዮጵያ ታሪክ እውቀት ሊቀስሙ መቻላቸውን መገመት ተገቢ ይሆናል። በዚህም ጊዜ ሣይሆን አይቀርም፤ የመጀመሪያው ስማቸው የነበረው ገሜሳ ተቀይሮ በክርስትና ስማቸው ገብረማርያም በሚል ስም መጠራት የጀመሩት በማለት የህይወት ታሪካቸውን የጻፉት እነ ፍጹም ይገልጻሉ።

 

ይህ የቤተ-ክህነት ትምህርት በገብረማርያም ሙሉ የሕይወት ዘመን ውስጥ ትልቅ ቦታም እንደነበረው ከታሪካቸው መረዳት ይቻላል። ለዚህም እንደ አብነት ብንጠቅስ በመንግስት ሥራ በከፍተኛ ባለሥልጣንነት ማዕረግ ተቀጥረው ያገለግሉ በነበሩበት ዘመን ለግል ጉዳዮቻቸው ማስፈፀሚያ ይጠቀሙበት የነበረው ማሕተም ገብረማርያም ተዋሕዶ ይል እንደነበር በቃል የተገኙ ማስረጃዎች እንደሚጠቁሙ መጽሐፉ ያስረዳል።

 

ገብረማርያም ይህንን የቤተ-መንግሥትና የቤተ-ክህነት ትምህርት ለማጠናቀቅ ኢቲሳ በነበሩበት ወቅት ስለቤተሰቦቻቸው  ሁኔታ ምንም አያውቁም ነበር። በዚህም በቤተሰቦቻቸው ዘንድ በሕይወት እንደሌሉ ታምኖ ወላጆቻቸው እና ዘመዶቻቸው እጅግ አዝነው እንደነበር አንዳንድ ሽማግሌዎች ይናገራሉ።

 

ረጅም ጊዜ የፈጀውን ትምህርታቸውንና የተላመዱትን የቤተ-ክህነተ ትምህርት አጠናቀው ወደ ትውልድ መንደራቸው ተመለሱ። የልጅነት ስማቸው ገሜሳ ጋሪን በገብረማርም ቀይረው ወደ ትውልድ መንደራቸው አገምጃ ብቅ ያሉት የጐፈር ሚካኤል የበአለ ንግሥ እለት ነበር። እናታቸው ወ/ሮ ሌሎ ጉቴ በዚህ ዕለት ጠፍቶ የነበረው ልጃቸው ስለተመለሰላቸው የአካባቢውን ማሕበረሰብ በታላቅ ደስታ እና ክብር ተቀብለው እንዳስተናገዷቸው ይነገራል።

 

ገብረማርያም የተወሠኑ ጊዜያት ያህል ከቤተሰቦቻቸው ጋር ካሣለፉ በኃላ ወደ መሐል ሸዋ በመመለስ ከዘመንፈስ ቅዱስ ጋር በመሆን የቤተ-ክህነት ትምህርታቸውን በሚገባ ተከታትለው አጠናቀቁ። በዚህን ጊዜ በልጅነት እድሜያቸው ያውቋቸው ለነበሩት ለበጅሮንድ ባልቻ ሳፎ /አባ ነፍሶ/ እንዲያገለግሉ እናታቸው በጅሮንድ ዘንድ ይወስዷቸዋል። ባልቻ ትውልዳቸው እዚያው አገምጃ ስለሆነ የአንድ አገር ሠዎቸ ናቸው። ገብረማርም ለባልቻ የተሠጡት በዚሁ ምክንያት ይሆናል ብሎ መገመት ተገቢ ነው። በጅሮንድ ባልቻም በወቅቱ የቤተ-መንግሥቱ ገንዘብ እና ግምጃ ቤት ሹም ስለነበሩ የቤተ-መንግሥቱን ሥርአት በማስተማር ታማኝ ወታደር ብቻ ሣይሆን ብቁ አስተዳዳሪም እንዲሆኑ አድርገዋቸዋል ተብሎ ይገመታል።

 

ሰለ ደጃዝማች ገብረማረያም የሕይወት ታሪክ የተዘጋጀው የነ ፍፁም ወልደማርያም መጽሐፍ የታላቁን ጀግና እና ሰማዕት ኢትዮጵያዊ ታሪክ ቀደም ባለው ውብ ትረካ ይጀምራል።

 

በምኒልክ ጦር በልጅነታቸው ከትውልድ መንደራቸው ተማርከው የሄዱት ገብረማርያም በቤተ-መንግስት ስርዓት ተኮትኩተው ካደጉ በኃላ ለአቅመ አዳም ደርሠው ልክ በ22 አመታቸው በ1888 ዓ.ም የአድዋ ጦርነት ታወጀ። እርሣቸውም ለጋ ወጣት ስለነበሩ ከደጃዝማች ባልቻ አባነፍሶ ጦር ጋር ወደ አድዋ ዘመቱ። በአድዋ ጦርነት ላይም ከባልቻ ጐን ሆነው ታላቁን የጥቁር ሕዝቦች ሁሉ ድል የሆነውን ጦርነት በድል ካጠናቀቁ የዚህች ሀገር ታላላቀ ጀግኖች መካከል አንዱ ናቸው።

 

በመጽሐፉ ውስጥ ጳውሎስ ኞኞ ጆርጅ በርክሌይን ጠቅሶ The Campaign of Adowa and the Rise of Menilik (የአድዋ ዘመቻ እና የምኒልክ አነሣስ) በተሰኘው ርዕሡ ስለ አድዋ ጦርነት ሲያትት እንዲህ በማለት የምስክርነት ቃሉን አስፍሮ ነበር፡-

 

ሃያ ሺ ያህል ወታደሮች ያሉበት የኤሮፓ/አውሮፓ/ ጦር በአፍሪካ ሠዎች ለመጀመሪያ ጊዜ ተሸነፈ። በኔ እምነት መሠረት በዘመናችን ታሪክ በውስጥ እንደ አድዋው ያለ ጦርነት የለም። በእልቂቱ በኩል 25ሺ ሰዎች በአንድ ቀን ጀምበር የሞቱበት እና የቆሰሉበት ነው። ፖለቲካና ታሪክ አበቃ። በአፍሪካ ውስጥ ታላቅ ኃይል መነሣቱ ታወቀ። የአፍሪካ ተወላጆች ታሪክ ተለወጠ። ጥቁሩ ዓለም በአውሮፓውያን ላይ ሲያምፅና ሲያሸንፍ የመጀመሪያው መሆኑ ነው። አበሾች አደገኛ ሕዝቦች ስለመሆናቸው ከኦሪት ዘፍጥረት ጀምሮ ተፅፎላቸዋል። --አሁን የሁሉንም ፍላጐት አድዋ ዘጋው።

 

እንዲህ አይነት ውብ የሆኑ የአድዋን ድል ካስገኙ ጀግኖች ኢትዮጵያዊያን መካከል አንዱ የሆኑት ደጃዝማች ገብረማርያም ከጦርነቱ በኃላ ወደ ሐገር ግንባታውና ወደ ማስተዳደሩ ስራ ገቡ።

 

አፄ ምኒልክ የአስተዳዳሪነት ሹመት ሲሰጡ ለደጃዝማች ባልቻ አባነፍሶ ሲዳሞን፣ ባሌን እና ሐረርጌን በቅደም ተከተል ሲሰጧቸው፣ ደጃዝማች ገብረማርም የባልቻ ምክትል ሆነው የማስተዳደር ስራ ውስጥ ገቡ። ከምኒልክ ሞት በኃላም በልጅ እያሡ ዘመነ መንግስት የውስጥ የፖለቲካ ውጥረቶች ተከስተው ስለነበር ለገብረማርም ጥሩ አልነበሩም። ኢትዮጵያም በኢያሱ በዘውዲቱ እና በተፈሪ መካከል በነበረ የፖለቲካ ሽኩቻ ስትታመስ ቆይታ ወደ በኃላ የመረጋጋት ሁኔታ ሲመጣ ግንቦት 20 ቀን 1922 ዓ.ም ገብረማርያም በደጃዝማችነት ማዕረግ የሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት እንደራሴ ሆነው ተሾሙ።

 

ደጃዝማች ገብረማርም ሐረርጌን ከተረከቡ በኋላ አያሌ ቁም ነገሮችን ሠርተዋል። ሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት እጅግ ሠፊ በመሆኑ እና የኢትዮጵያም የምስራቅ ጀንበር በመሆኑ ሐገርን ከጠላት ወረራ የመጠበቅ ልዩ ልዩ ከተሞችን የማዘመን የንግድ ማዕከል በማድረግ ረገድ የአንበሣውን ድርሻ የሚወስዱት ደጃዝማች ገብረማርም ናቸው። በአሁኑ ሱማሌ ክልል ውስጥ ያሉትን ከተሞች በመመስረትና በማሣደግ ደጃዝማች ገብረማርያም ብዙ ወጥተዋል ወርደዋል፣ ዋተዋል። የምስራቅ ኢትዮጵያ ቀኝ እጅ ሆነው ኢትዮጵያን አገልግለዋል።

 

ቀጥሎም የአገር ግዛት ሚኒስትር ሆነው ተሹመዋል። ኢትዮጵያን በቅርበት እና በከፍተኛ ኃላፊነት ማገልገል ማስተዳደር የገብረማርያም መገለጫ ሆነ። ከዚያም በልዩ ልዩ ገብረሰናይ እንቅስቃሴዎች ላይ በዋናነት ተሣታፊ ነበሩ። ከ1927 ዓ.ም ጀምሮም የፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ለመውረር ዝግጅት እና ትንኮሣ  ስታደርግ ሕዝብን በማደራጀት በማንቃት እና ከውጭ ሀገር የመሣሪያ ግዢ ለማከናወን በተዋቀረው ኮሚቴ ውስጥ ዋነኛው ሠው ነበሩ።

 

ከዚያም ወረራው መጣ። ደጃዝማች ገብረማርያም በተለይ በደቡብ ኢትዮጵያ በኩል የመጣውን የፋሽስት ወራሪን በክብረመንግሥት /አዶላ/፣ ዋደራ፣ ነገሌ ቦረና፣ ተፈሪ ኬላ፣ ይርጋለም፣ ዶሎ… የመሣሠሉትን ቦታዎች ከጠላት ለማስለቀቅ ብርቱ ተጋድሎ አድርገዋል። በተለይም ከራስ ደስታ ዳምጠው ስር በመሆን ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ፣ ደጃዝማች መኮንን ወሰኔ፣ ደጃዝማች ደባይ ወልደአማኑኤል፣  ፊታውራሪ ታደሰ ነገሜ እንደነበሩ ታሪክ ፀሐፊው አቶ በሪሁን ከበደ የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ታሪክ በተሠኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ገልፀዋል።

 

እነዚህና በርካታ ጀግኖች ኢትዮጵያዊያን ለዚህች አገር ዜጐች ክብር ሲሉ ተዋድቀዋል፣ ቆስለዋል፣ ሞተዋል። በደቡብ ኢትዮጵያ ለነበረው የኢጣሊያ ወረራ፣ ከበረሃ በረሃ እየተንከራተቱ በውሃ ጥም ጉሮሮዋቸው ደርቆ አንዱ የሌላውን ሽንት እየጠጣ ኢትዮጵያን ሲጠብቁ ኖረዋል። በተለይ ለፋሽስት ኢጣሊያ ያደሩ ባንዳዎች፣ እንደ ራስ ደስታ ዳምጠው የመሣሠሉ ታላላቅ ሰዎችን አስገድለዋል። ባንዳዎች ራስ ደስታ ዳምጠውን ተሰቃይተው እንዲሞቱ አድርገዋል።

 

ደጃዝማች ገብረማርያም በብዙ የደቡብ አውደ ውጊያዎች ከተሣተፉ በኃላ ቆሠሉ። መቁሠላቸውን ምክንያት አድርገው ከጦርነቱ አላፈገፈጉም። ይበለጥ ገፉበት። ጦርነቱን የምትጣፍጥ ሞት ይሉታል። ለሀገር እና ለሕዝብ መሞት የምትጣፍጥ ሞት ነው ይላሉ ደጃዝማች ገብረማርያም።

 

በመጨረሻም ወደ ትውልድ መንደራቸው በመምጣት ከፋሽስት ኢጣሊያ እና ከባንዳዎች ጋር ጦርነት ገጠሙ። ጦርነቱ የመጨረሻቸው እንደሆነ ገመቱ። ከዚያም የሚከተለውን ንግግር አደረጉ።

 

-    ዛሬ ሠርጌ ነው። ለውድ አገራችን ለኢትዮጵያ እና ለሰንደቅ አላማችን ግዳጄን ፈፅሜ ሕይወቴን አሣልፋለሁ። ከዚህ እልፍ አልልም። የመጨረሻ ትግሌ ዛሬ የሚጠናቀቅ ይመስለኛል። ሩጫዬን አበቃሁ። ጠላት እጄን አይጨብጥም። እንደማየው ጠላት ዙሪያችንን ከቦናል። በዛሬው ቀን በምናደርገው የሞት የሽረት ውጊያ ላይ ለመሣተፍ የማትችሉ ከአጠገቤ ለመለየት ትችላላችሁ። እኔ ቁስለኛው እግሬ ሊያራምደኝ አያስችለኝም። ውጊያው የጠነከረ መሆኑን ስታውቁ ባመቻችሁ መንገድ ሁሉ ሾልካችሁ እስከወደቃችሁ ድረስ በአገራችሁ ጉራንጉር በወንዞቻችሁ ሸለቆዎችና ዱር ግቡ። ሕያው እግዚአብሔር ይከተላችሁ።

 

ከዚህ ንግግር በኃላ ከመጀመሪያው ጀምረው በጦርነቱ ያልተለያቸውን የወንድማቸውን ልጅ ሻቃ በቀለ ወያ እና ቀኛዝማች በየነ ጉደታን መርቀው ካሠናበቱ በኃላ በተካሔደው ከፍተኛ ፍልምያ በሚያውቁት መንደር አንዱ ባንዱ ላይ እየተፈራረቀ የሚመጣውን አጥቂ ጠላት ሲያንገበግቡት ውለው ከጠላት በተተኮስ ጥይት ተመተው ወደቁ።

የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ልጅ ክቡር ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ የካቲት 18 ቀን 1929 ዓ.ም ለሀገራቸውና ለሕዝባቸው ክብር ሕይወታቸውን ሠጥተዋል።

 

ኢትዮጵያ ነፃ ከወጣች በኃላ በ1939 ዓ.ም ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ እዚህ ቸርችል አደባባይ ላይ ተገማሽሮ የሚገኘውን የፈረንሣይ እና የኢትዮጵያን ወዳጅነት የሚገልፀውን ት/ቤት ሊሴ ገብረማርያም በማለት በሰማዕቱ አርበኛ በደጃዝማች ገብረማርያም ስም ሰየሙት። እስከ አሁንም ት/ቤቱ በርካታ ተማሪዎችን በማስተማር ለታላላቅ ቁም ነገር ያበቃ ነው።

 

በአጠቃላይ ሲታይ፣ ደራሲ ፍፁም ወልደማርያም እና ስሜነህ በትረ ዮሐንስ ያዘጋጁት የደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ጐዳና /በፈረሰ ስማቸው አባ ንጠቅ ገብሬ/ አጭር የሕይወት ታሪክ /ከ1866-1929 ዓ.ም/ ውብ መጽሐፍ ነው። የሐገር እና የሕዝብ ባለውለተኞችን በሚገባ የዘከረ የታሪክ መጽሐፍ ነው። አዘጋጆቹን በጣም አደንቃቸዋለሁ። ሰማዕታቱ ላይ የተቆለለውን አፈር እያራገፉ ከአፈሩ ማዶ ያለውን ውብ ታሪኮቻቸውን አካፍለውናል። የልጅ ልጆቻቸው ዶ/ር ጀንበር ተፈራ እና አቶ ፍስሀ ተፈራ ብሎም መላው ቤተሰቦቻቸው የሰማዕቱን ታሪክ ህያው አድርገዋል።

ጥበቡ በለጠ

የዘንድሮው የብሔር ብሔረሠቦች ቀን ነገ ሐሙስ ሕዳር 29 ቀን 2009 ዓ.ም በሐረር ከተማ ይከበራል። ሐረር በምስራቅ ኢትዮጵያ ውስጥ ዋነኛዋ የኢትዮጵያ የንግድ፣ የኢኮኖሚ፣ የባሕል፣ የዲኘሎማሲያዊ ወዘተ አገልግሎት ስትሰጥ የቆየች ጥንታዊት ከተማ ነች። አንዳንዶች የኢትዮጵያ ፀሐይ መውጫ ይሏታል። ምስራቅ በመሆኗ መሠለኝ። ሌሎች ደግሞ ከቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ጋር ያገናኟታል። ፀሐዩ ንጉሥ የሚባሉት አፄ ኃይለሥላሴ የተወለዱት ኤጀርሳ ጐሮ ሐረር ነው። ስለዚህ የፀሐይ መውጫ ናት እያሉ የፃፉም አሉ። በዘንግ የሚገዛ የኢትዮጵያ ንጉስ ከወደ ምስራቅ ይመጣል የሚባልም ትንግርት አለ። መቼ እንደሚመጣ ባይታወቅም ለብዙ ዘመን እየተጠበቀ ነው።

እናም ሐረር ታሪካዊትም ከተማ ነች። እድሜ ጠገብ የሆኑ ብዙ ታሪኮች የሚወሡባት የብዙ ብሔሮች ድብልቅ ከተማ፣ የኢትዮጵያዊነት መገለጫ ናት እያሉ የቀድሞ ፀሐፊዎች ብዙ ብለውላታል።

እድሜዋን ከአንድ ሺ አመት በላይ እየቆጠረች ሼህ አባድርን የዘመናዊት ሐረር መስራቿ አድርጋ እየጠራች ብዙ ስልጣኔዎችን እና ባሕሎችን እያፃፈች የኖረች እዚህች ምስራቃዊት ከተማ ላይ ትንሽ እንቆያለን።

ሐረር የከተማ ባሕል የበዙባት ናት። ብዙውን ጊዜ ባሕላዊ ድርጊቶችና ልማዶችን ከገጠር እያነሣሣን እናወጋለን። ነገር ግን ሐረር ከተማ ውስጥ የከተማ ባሕል ነው ሠፍኖ የሚገኘው። መፍቱሃ ዘከሪያ አብዱላሂ ኑር የተባለ ፀሐፊ 366 ገጽ ያለው የከተማ ባሕል መፍለቂያ ሐረር ጁገል የሚል መጽሐፍ አሣትሟል። መጽሐፉ አጠቃላይ የሐረርን ታሪክ የሚያወሣ ግሩም ሆኖ የተዘጋጀ ነው።

በመጽሐፉ እንደሚያብራራው በአፍሪካ ቀንድ በኢትዮጵያ በስተምስራቅ ከዋና ከተማዋ አዲስ አበባ 527 ኪ.ሜ ርቀት ላይ እንዲሁም ከዘይላ 264 ኪ.ሜ፣ ከበርበራ 336 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሐረሪዎች መናገሻ መዲና ሐረር ጌይ ትገኛለች።

በአክሱም ዘመነ መንግሥት የአዶሊስ ወደብ ከፍተኛ እውቅና የነበረው ቢሆንም በአረቦችና በአክሡማዊያን በተደረገው ውጊያ/ጦርነት/ ወደቡ ሲዳከም እውቅና ያገኘው የዘይላ ወደብ መሆኑ ይታወቃል።

የዘይላ መገኛ ቦታ ሰሜን ምዕራብ ሶማሊያ እና የኤደን ባሕረ ሰላጤ ከበዋት የምትገኝው ወደብ ነች። ቀይ ባሕር የኢሲያ እና አፍሪካ ሕዝቦች የሚኖሩበት ምድር የሚለይ ባሕር ነው። እነዚህ ሁለት ሕዝቦችንም የሚያገናኘው ሲዊዝ ካናል እና ባብል መንደብ የሁለቱን ሕዝቦች ከብዙ ሺ አመታት በፊት በመሐከላቸው የባሕልና የእምነት ትስስርና አንድነት ፈጥሮላቸዋል።

አዶሊስ እና በርበራ ወደብ ከግሪኮች እና ሮማዊያን ያገናኛቸው እንዲሁም በብል አልመንደብ ከሕንድ ውቂያኖስ በኩል ከፐርሺያ የባሕር ወሽመጥ አቋርጠው በአካባቢው ከሚገኙ አገሮች ጋር ከፍተኛ የንግድ ስራን ያከናውኑ ነበር። ለአገራችን ከተለያዩ አካባቢዎች ይህን የግንኙነት መስመር ይጠቀሙ እንደነበር ሔሮዱተስ በነበረበት ከ500 ከክርስቶስ ልደት በፊት የጠቀሠው ሲሆን፣ ሮማውያንም የፑንት ነገድ ብለው ይጠሯት ነበር። ፑንት ማለት ከፖርቹጊስ ግብፆች ለኢትዮጵያ የሰጧት ስያሜ እንደሆነ የታሪክ ምሁራን ይገልፃሉ በማለት መፍቱሐ ዘከሪያ ፅፏል።

በሐረር ታሪክ ላይ ከተፃፉት መጽሐፍት መካከል የእንግሊዛዊው የሰር ሪቻርድ በርተን በዋናነት ተጠቃሽ ነው። በርተን እ.ኤ.አ. በጃንዋሪ 3 ቀን 1855 ዓ.ም ወደ ሐረር በድብቅ የገባ ተጓዥ፣ ተመራማሪ እና ደራሲ ነው። ወደ አስር ቀናት ሐረር ውስጥ ቆይቶ First Footsteps in East Africa የተሰኘ መጽሐፍ አሣትሟል። ስለ ጀጐል ግንብ እና ስለ አጠቃላይ የሐረር ጉዳይ ለአለም በስፋት ያስተዋወቀ መፅሃፍ ደርሷል።

ከዚያም በመለጠቅ በርካታ ፀሐፊያን ሐረርን በስፋት አስተዋውቀዋል።

የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ወዳጅ የሆነችው ሲልቪያ ፓንክረስት እና ልጇ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በሐረር ዙሪያ በርካታ ጉዳዮችን ፅፈው አሳውቀዋል። Harar - From the Rise of the Tewodros to the Founding of Addis Ababa` ከተሰኘው መፅሐፋቸው ጀምረው፤ ምስራቃዊቷን የኢትዮጵያ ፀሐይ በሰፊው  ገልፀዋታል።

በኢትዮጵያ ታሪክ የእንግሊዝኛ አማርኛ ትልቁን መዝገበ ቃላት በማዘጋጀት የሚታወቁትና በቅርቡ ሕይወታቸው ያለፈው ፕሮፌሰር ዎልፍ ሌስላው የሐረሪን ሕዝቦች ታሪክ፣ ቋንቋ እና ባህል በስፋት ካጠኑ ምሁራን መካከል እርሳቸው ተጠቃሽ ናቸው። Ethymological Dictionary of Harari ከተሰኘው ጥልቅ የጥናትና ምርምር መፅሐፋቸው በተጨማሪ ሐረር ላይ ሙሉ መረጃ ኖሮን እንድናወራ የሚያደርጉ የኢትዮጵያ የቋንቋ ተመራማሪ ነበሩ።

Braukamper,u. የተባለ ተመራማሪ የሐረርን የእስልምና ሐይማኖት ታሪክ እና በውስጧ ያሉትን የማምለኪያ፣ የአድባራት፣ እና የቀብር ስፍራዎችን ሁሉ በተመለከተ ያዘጋጀው መፅሐፍ ሐረርን የበለጠ እንድናውቃት እንድንጠጋት የሚጋብዘን ነው። ደራሲው Notes on Islamicization and the Muslim shrine of the Harar plateau በሚል ሀምቡርግ ጀርመን ውስጥ እ.ኤ.አ በ1983 ዓ.ም ያሳተመው መፅሐፍ የዕውቀት አድማሳችንን ሰፋ ያደርግልናል።

ለሐረር ሕዝብ እና ባጠቃላይ ለምስራቅ ኢትዮጵያ ታሪክ ዋነኛው ተንታኝ የሆኑት ኢትዮጵያዊው ፕሮፌሰር አሕመድ ዘካሪያን የሚዘነጋ የለም። በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ውስጥ በተለይም በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ የሚሰሩት ፕሮፌሰር አሕመድ፣ ትውልዳቸው ሐረር ከመሆኑ ጋር ከልጅነት እስከ ዕውቀት በሐረር ጉዳይ ላይ ያካበቱት ዕውቀት ከማንም ጋር የሚወዳደር አይደለም። ሐረርን ጓዳ ጎድጓዳዋን እየፈታቱ የሚተነትኑ፣ ብዙ የፃፉ፣ መረጃ የሰበሰቡ፤ ሐረር ላይ ለሚያጠና ሙሉ መረጃ የሚሰጡ ትሁት ምሁር ናቸው።

በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ አያሌ ጥናቶች ስለ ሐረር ተሰርተዋል። ጉባኤ በሚካሔድበት ወቅት በየጊዜው ሐረር ላይ የጥናትና ምርምር ጽሑፎች ይቀርባሉ። ሁሉንም መጥቀስ አልችልም። ግን በርካቶች ሐረር ላይ ጽፈዋል፣ ተፈላስፈዋል።

እነዚህ የምርምር ፅሁፎች ናቸው ሐረርን በተባበሩት መንግስታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ድርጅት (UNESCO) አማካይነት በጀጎል ግንቧ አማካይነት የአለም ሕዝብ ሁሉ ቅርስ እንድትሆን አድርገዋታል። ይሄን ተከትላ የፊልም ባለሙያዋ ኤሚ እንግዳ፣ እኔን እና ሌሎችንም በርካታ ባለሙያዎችን በማሳተፍ በ1999 ዓ.ም ለሐረር ሚሊኒየም (እስራ ምዕት) አንድ ዓለማቀፍ ዶክመንተሪ ፊልም ሐረር ላይ ሰራች። ፊልሙ Deremesheh:- Humans and Hyenas at Harar Ethiopia በአማርኛ ደርመሸህ የሰው ልጅ እና ጅብ በሐረር ኢትዮጵያ ይሰኛል። በተለያዩ ሀገራት ታይቶ ተቀባይነት አግኝቷል።

ሐረር ከዚህ ሌላም በተለይ በጅቦቿ በጣሙን ትታወቃለች። ጅብን በተመለከተም ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ ደረጃ ልትመዘገብ ብዙ እንቅስቃሴዎች እየተደረጉ ነው።  

ሐረር ውስጥ የአሹራ በአል ይከበራል። በዚህ በአል ላይ ጅቦች ገንፎ እንዲበሉ ይደረጋል። ጅቦች ለምን ገንፎ በሉ በሚሉትና በሌሎችም ጉዳዮች ላይ ሐረርን መሰረት አድርገን ዛሬ ስለ ጅቦች እንጨዋወታለን።

ጅብ ልብ የለውም ይባላል። ጉልበቱ ደግሞ አይጣል ነው። የኛ ማኅበረሰብ ደግሞ ልዩ ነው። ለዘመናት ሲተላለፍ በመጣውም አምልኮ ምክንያት ከእንስሳትና ከተፈጥሮ ጋር ያለውን ምልኪያ እርግፍ አድርጐ ባለመተው ዛሬም ድረስ በተለይ ከጅብ ጋር የተሳሰረ ግንኙነት አለው።

በደቡባዊው የሀገራችን ክፍል ጅብ አይናቅም። ከጅብ ጋርም ፀብ አያስፈልግም፣ ጅብን መሳደብም ሆነ መናቅ ጥሩ አይደለም። ከእርሱ ጋር አንባጓሮ አደጋ ውስጥ ይከታል እየተባለ ይነገራል። እንግዳ ሰውም ሲመጣ ጅብን ማክበር እንዳለበት ይነገረዋል። ጭራሽ “ጐንዶሮ” በሉ ይባላል ለጅብ። “ጐንዶሮ” ማለት “ባንተ መጀን”፣ “አንተን አከብራለሁ”፣ “አንተን እወዳለሁ” እንደማለት ነው ጅብን።

አንድ ጊዜ ለሥራ ወደ ደቡብ ኢትዮጵያ በተለይም አለታ ወንዶ የምትባል ከተማ መዳረሻ አካባቢ ነበርኩ። እናም አንድ ጅብ መንገድ ላይ ሞቶ ተገኘ። እኔን ያስደነገጠኝና የገረመኝ ክስተት ተፈጠረ። ህዝቡ ቢላዋ ይዞ ወደ ሞተው ጅብ ዘንድ ይሯሯጣል። የጉዳዩ ሁኔታ ይበልጥ ስላስደነቀኝ እኔም ቴፔን ይዤ ጠጋ አልኩ። ህዝቡ ያንን ጠረናም እንሰሳ እየተረባረበ ይመትረዋል። ግፊያው መጯጯሁ ለጉድ ነበር። ጉዳዩ በእውነት አልገባኝም ነበር። አንድ ወጣት ከዚያ በትርምስ ከሚደበላለቀው ቦታ እጁ በደም ተነክሮ ወጣ።

“ተመስገን ጌታዬ፣ ተመስገን ጌታዬ እስከ ዛሬ ድረስ ያላገኘሁትን አገኘሁ” እያለ በደስታ ያብዳል። ምን አግኝቶ ነው ብዬ እየፈራሁ ተጠጋሁት። ወጣቱ የመለሰልኝ ከጅቡ ሆድቃ ውስጥ ሜሪኩሪ ያገኘ ያህል ነበር። ምንድን ነው አልኩት። የጅቡን ቅንድብ ወሰድኩት አለኝ። ምን ይሠራልሀል አልኩት። ሳቀብኝ። ማወቅ ፈልጌ ነው ንገረኝ አልኩት። እስከ ዛሬ አታውቅም አለኝ። ባውቅማ አልጠይቅህም ነበር ስለው “ይሄኮ በቃ በክታብ አስረከው አንገትህ ላይ ካንጠለጠልከው እንቅልፍ የሚባል ዘሩ ይጠፋል። ለእንቅልፍ መከላከያ ያገለግላል። ሌላው ሰው መተኛት ካልፈለገ ይሄን ታውሰዋለህ፣ ለቃልቻ ሁሉ በደህና ገንዘብ ትሸጠዋለህ” አለኝ።

ህዝቡ የጅቡን ሰውነት እየበለተ ተቀራመተ። ለቡዳ መድሃኒት፣ ለሌባ መከላከያ፣ ለተለያዩ በሽታዎች ፈውስ የሚያገለግሉ የጅብ የሰውነት ክፍሎች ተወስደው አለቁ። ህዝቡ ግማሹ እጁን በግርግሩ ቆርጧል። ሲተራመስ። በህይወቴ ካስገረሙኝ ክስተቶች አንዱ ሆኖ ያለፈ ድርጊት ነው።

በጣም ከደነቀኝ ሁኔታ ውስጥ ከጅቡ የሰውነት ክፍሎች ውስጥ ያልተወሰደው ልቡ ብቻ ናት። ልቡ ፈሪ ናት አትጠቅምም ብለው በህሊናቸው ስላሰቡ ነው። ለመሆኑ ይሄ ባህል እንዴት መጣ? መምጣቱ ብቻ አይደለም የሚያስገርመኝ። እንዴት እስከ ዛሬ ድረስ ያሉ ወገኖቻችን እንዲህ እየተራኮቱ የሚፈፅሙት ድርጊት ሆኖ ቆየ?

ሌላ አይነት ጅብ ደግሞ አለ። ከሰው ጋር ተላምዶ ከሰው ጋር ሳይጣፋ አብሮ የሚኖር። እነዚህም ሐረር ከተማ ውስጥ የሚገኙት አያሌ ጅቦች ናቸው። የሐረር ጅቦች ደግሞ የሚገርሙ ናቸው። ጭራሽ ለዓለም ህዝብ የቱሪዝም መስህብ ተብለው የሚቀርቡ ናቸው።

የሐረር ጅቦች ከሰው አፍ ላይ መጥተው የሚጐርሱ ሰውን የማይተናኮሉ ፍፁም ለማዳዎች ናቸው። ለምን ለማዳ ሆኑ ብዬ ስጠይቅ በርካታ ምክንያቶችን ስሰማ ቆይቻለሁ። የሐረር ጅቦችን ታሪካዊ ምስጢር ዛሬ አጫውታችኋለሁ።

ሐረር ውስጥ ጅብን ስጋ የማብላት ልምድ ተጀመረ ተብሎ የሚታሰበው ገራገሩና የመጀመሪያው ምክንያት ጥንት የጀጐል ግንብ ሲገነባ ለከተማው ንፅህና ሲባል ከየቤቱ የሚጣሉ የምግብ ትራፊዎችንና ቆሻሻዎችን እንዲለቃቅሙ በግንቡ ዙሪያ ለጅቦች ማስገቢያ የሚሆን ሽንቁሮች ተሰሩ። ጅቦችም ከመሸ በኋላ ጀጐል ውስጥ በመግባት ሲለቃቅሙ አድረው ሲነጋጋ ይወጣሉ። እነዚህ ሽንቁሮች በሐረሪ “ወረባ ኑዱል” በመባል ይጠራሉ።

ሌላውና አስገራሚው ሁኔታ ደግሞ የሚከተለው ነው። ይህም የሐረር ጅብና የሐረር ሰዎች በአንድነት በዓል አክብረው የሚያሳልፉበትም አጋጣሚ አለ። ይህ በዓል “የአሹራ በዓል” በመባል ይታወቃል። በዓሉ የሚከበረው በአመት አንዴ ሲሆን፤ በበዓሉ ላይ የሐረርን ጅቦች ገንፎ የማብላት ሥነስርዓት ይካሄዳል። ይህ ወቅት በእስልምና ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚታወቅ ሲሆን ሁሉም ህዝብ እንደራሱ ልማድና ባህል አክብሮት እንደሚያሳልፍ ተነግሮኛል።

በዓሉ በዓረባዊያን የካላንደር አቆጣጠር መሠረት የአዲስ አመት መግቢያ መጀመሪያ ወር በሆነው በሙሀረም ወር ውስጥ ሲሆን በኢትዮጵያዊያን ካላንደር መሠረት ከጥር 8 እስከ 10 ድረስ ይከበራል።

በዚህ በዓል ላይ ለምን ጅቦችን ገንፎ ማብላት እንደተጀመረ የተለያዩ ታሪኮች ይነገራሉ። በክልሉ ባህል ቢሮ የሚታተመው “አቤጅ” መጽሔት እንደሚገለፀው “… በአንድ ወቅት ኃይለኛ ድርቅ ተከስቶ ነበር። በዚህ ጊዜ ጅብ ከእንስሳት አልፎ ሰውንም እየበላ አስቸገረ። ታዲያ አንዲት ሴት ይህ ሁኔታ ቢያሳስባት መላ ዘየደች። ቀደም ብላ ገንፎ ሰራራችና ጅቡን ጠበቀችው። እሱም እንደለመደው ለእራቱ የሚበላውን ሰው ፍለጋ ሲመጣ ሴትዬዋ ገንፎውን ሰጠችው። ጅቡም ገንፎውን በልቶ ወደ መጣበት ተመለሰ”

 ከዛን ጊዜ ጀምሮ ድርቁም ካለፈ በኋላ በየአመቱ ጅብን ገንፎ የማብላት ልምዱ ቀጠለ።

ከሐረር መስጊዶች በአንደኛው ውስጥ ያገኘኋቸው የሃይማኖት አባት ደግሞ እንዳወሱኝ ጉዳዩን ከእምነት ጋር ያገናኙታል። ይህም ታሪክ በኖህ መርከብ ላይ ይጀምራል። ኖህ የሰውንና የአራዊትን ዘር ከጥፋቱ ለማዳን በመርከብ ይዞ ይጓዛል። የሰው ዘርና አራዊቶች ለረጅም ጊዜ ጉዞ ያደርጋሉ። በቆይታቸውም ጊዜ የሚበሉት ነገር እየተመናመነ ይመጣል። በመጨረሻም ከሚጠጣ ውሃ በስተቀር የሚበላ ይጠፋል። በኖህ መርከብ ላይ ረሃብ ነገሰ። እናም አንዲት ሴት ብልሃት ታመጣና ገንፎ ሠርታ የሰውንና የአራዊትን ዘር ረሃባቸውን ታስታግሳለች። በዚህ ጊዜ ጅብ ብቻ ገንፎውን ሳይበላ ይቀራል። ሴትየዋ አዝና ትለማመጠውና ብረትድስት ውስጥ የቀረውን ገንፎ ጠራራርጋ አጣፍጣ ትሰጠዋለች። ከዚያም በላ። በዚህ የተነሳ ነው ጅብን ገንፎ የማብላቱ ሥነስርዓት የተጀመረው ባይ ናቸው።

ብቻ ከሁለቱ በአንዱ ምክንያት የሐረርን ጅቦች ገንፎ የማብላቱ ሥነስርዓት ይካሄዳል። ይህ እንደ አውዳአመት ሁሉ የሚከበር በዓል ነው። መጪው አመት የደስታ፣ የዕድገትና የሠላም እንዲሆን መመኘት ነው። በዚህ በዓል ላይ የተለያዩ ድርጊቶች ይፈፀማሉ።

በመጀመሪያ ከመምሸቱ ቀደም ብሎ ሁሉም ነዋሪ በየቤቱ ገንፎ ያዘጋጃል። ያንንም ገንፎ ቤተዘመድ፣ ከተጋበዙ እንግዶች ጋር ይበላል።

ከዚያ ቀጥሎ እየመሸ ሲመጣ ወጣቶችና ህፃናት ከተማውን እየዞሩ “ዊርሻኞ” የተባለውን ባህላዊ ጭፈራ ይጨፍራሉ። በየመጠጥ ቤቱና በሌሎችም ቤቶች እየገቡ ቅሎችን እየሰበሩ ያንኑ የዊርሻኞች ዘፈናቸውን ይዘፍናሉ። በመጨረሻም የቤቱ ባለቤቶች ለልጆቹ ገንፎ ይሰጧቸውና ይበላሉ። ልጆቹም የበሉበትን ቤት ጭፈራና ምርቃት እንደጨረሱ አሁንም እየጨፈሩ ወደ ሚቀጥለው ቤት ይሄዳሉ።

ቅል ሰበራው ደግሞ የሚከናወንበት ምክንያት አንዲት ሴት በወገቧ ልጅ አዝላ በአንድ እጇ ቅል አንጠልጥላ ስትሄድ መንገድ ላይ ሰዎች ያገኟታል። ወዴት እንደምትሄድ ሲጠይቋት የያዘችውን መጠጥ የሚዘጋጅበትን ቅል ለመስበር እየሄደች እንደሆነ ትነግራቸዋለች። እነሱም ለምን? ብለው ሲጠይቋት ይህ ያዘልኩት ልጅ የመጠጥ ውጤት ነው። … ልጄ ብዙ መጠጥ ጠጥቶ ሰክሮ መጥቶ እኔን እናቱን ደፈረኝ። እናም የልጄን ልጅና ወንድም አርግዤ ወለድኩ በማለት ስትነግራቸው በጣም አዘኑ። ቀጥሎም የያዘችውን ቅል በአንድነት ሰበሩት በማለት አፈታሪኩ ያስረዳል።

በዚህ ጭፈራ ላይ ወጣቶቹ

ዊርሽ ያኞው

ዊርሽ ይሰበር

ዊርሽ ያኞው

ገል ይሰበር

በማለት ያዜማሉ። ትርጉሙ የሚያሰክረው፣ የሚጠጣበት ሸክላ ይሰበር። መጪው አሹራ አመት በሠላም ያድርሰን እንደማለት ነው።

ከዚህ በኋላ ጭፈራው አብቅቶ ሁሉም ወደ ቤቱ ሲሄድ ሌሊቱን ደግሞ ጅቦችን ገንፎ የማብላት፣ በሐረሪዎች ሹር የሚባለው ሥነስርዓት ይቀጥላሉ። ይህ ሥነስርዓት በሐረሪዎች አጠራር “አዎች” ተብለው በሚጠሩት አድባራት ውስጥ ይከናወናል። አዎች ማለት በመልካም ሰብዕናቸው ተምሳሌት ሊሆኑ የሚችሉና አርአያነት ያለው ተግባር ለፈፀሙ የሚሰጥ መጠሪያ ሲሆን በህይወት ባይኖሩም በአካባቢው እንዲታወሱ የሚደረግበት እስላማዊ ባህል ነው። ይህ መጠሪያ ለወንዶች “አዎች” ለሴቶች ደግሞ “ኢናያች” የሚል ስያሜ አለው። አዎች የሚቆምላቸው ወይም የሚገነባላቸው ግለሰቦች፡-

-    በእስላማዊ ሃይማኖት መሠረታዊ እውቀት ላስፋፉ

-    ህዝብ በማስተዳደርና በጦር አመራር ብቃት ለነበራቸው

-    ህዝቡን በመልካም የስራ ባህል ላስተባበሩና አርአያ ለሆኑ ግለሰቦች ነው። ከነዚህ ውስጥ አው አባድር አንድ የሐረሪዎች ታላቅ መንፈሣዊ ሰው ናቸው።

አዋቾች የሚታወቁበት የተለያዩ መግለጫ ወይም ምልክት ያላቸው ሲሆን ተፈጥሮአዊ በሆኑ ነገሮች ማለትም እንደ ዛፍ፣ አለት፣ ወንዝ እና የመሳሰሉት እንዲሁም በሰው በተገነባ ነገር እንደ መቃብር፣ ፀሎት ቤት ሲሆኑ ምንም ምልክት የሌላቸው አዋቾችም አሉ።

ዝግጅት የሚደረግባቸው አዋቾች ወይም አድባራት ብዛት በቋሚነት የማይታወቅ ቢሆንም ዋናዋናዎቹ አው ሐኪም፣ አው አቦከር፣ አብድልቃድር ጀይላን፣ እና አው ኑጉሥ እንደሆኑ ይነገራል። ከነዚህ ውስጥ አው ሐኪም ዋናው አዋች እንደሆኑ ይነገራል። ከነዚህ ውስጥ አው ሐኪም ዋናው አዋች ሲሆን ሐኪም ጋራ በተሰኘው ተራራ ላይ ይገኛል። በዚህ ተራራ ላይ ሆነውም ቁልቁል የሐረርን ሙሉ ገፅታ መመልከት ይችላል።

በአሚርነት ሐረርን ያስተዳደሯት አው አባድር ከሩቅ ምስራቅ በመጡበት ጊዜ በዚህ ተራራ ላይ እረፍት አድርገው እንደነበረ ይነገራል። አው ሐኪምም አው አባድርን ተከትለው ከመጡት ምዕመናን መሀል አንዱ ነበሩ። በእስልምና ሃይማኖት መሠረት በሰብአዊነት መፍረድን፣ ህግ አዋቂነትን ያስተማሩ ታላቅ ሰው ነበሩ። ህዝቡም በፍትህ ጉዳይ ያማክራቸውና እርዳታቸውንም ይጠይቅ ነበር።

የአሹራ በዓል በሚከበርበት እለት ሴቶች በትልቅ ጉርድ በርሜል ገንፎ እያገነፉ ይጨፍራራሉ፤ ያዜማሉ። ወንዶች ደግሞ ጫት እየቃሙ ቁርአን በመቅራት ዱአ ያደርጋሉ፤ ወይም ይፀልያሉ።

ግን ለመሆኑ የጅብ ገንፎ መብላት በሳይንሱ እንዴት ይታያል የሚለውን ሃሳብ ስናየው፣ ጅብ የሚበላው ይሄ ነው ተብሎ የሚፈረጅ ነገር የለም። ጅብ ብዙ ነገሮችን ይበላል። ፍራፍሬዎችን ሁሉ ይመገባል። ስለዚህ ገንፎ መብላቱ ያን ያህል አያስደንቅም ያሉኝ የእንስሳት ሣይንስ ተመራማሪ አሉ።

ለማንኛውም ሐረር ውስጥ ገንፎው ተዘጋጅቶ ሲጠናቀቅ በመጀመሪያ ፀሎት ላይ ለነበሩት ወንዶች ይሰጣል። ከዛ በኋላ ደግሞ ገንፎውን ያገነፉት ሴቶች ተሰብስበው ይቀምሳሉ። ይህ እንዳለቀ ገንፎውን ጅቦቹ እንዲበሉ የማሰናዳት ስራ ይቀጥላል።

በአው ሐኪም አዋች ገንፎው የሚደረገው ከዋናው ግቢ ወጣ ብሎ በሚገኝ የድንጋይ አለት ላይ ነው። ድንጋዩ በሳህን ወይም በገበቴ ቅርፅ ወደ ውስጥ ተቦርቡሮ የተዘጋጀ ሲሆን በየአመቱ ገንፎው የሚደረገው በዚህ ድንጋይ ላይ ነው።

በአው አቦከርም ቀደም ሲል ገንፎው በድንጋይ ላይ ይደረግ የነበረ ቢሆንም በአካባቢው የነዋሪው ቁጥር ስለጨመረና ቤቶች ስለተሰሩ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ገንፎውን በትልቅ ሳፋ ላይ በማድረግ በዛው በአቦከር ግቢ ውስጥ ጅቦቹን ማብላት ተጀምሯል።

ገንፎው ተዘጋጅቶ ሲያልቅ አካባቢው ፀጥታ ይሰፍንበታል። በተለይ እየመሸ ሲመጣ ያ በሰው ግርግር ድብልቅልቁ የወጣው አካባቢ ፀጥ ረጭ ይላል። አሁን ጅቦቹ የተዘጋጀላቸውን አሽትተው በመምጣት አመታዊ በዓላቸውን ያከብራሉ። ገንፎውን ይቋደሳሉ። የአቦከር አዋች አስተዳዳሪ ወይም ላዚም የሆኑት ሼህ መሀመድ ሁጁ አቦከር እንደሚሉት ጅቦቹ የተዘጋጀላቸውን ገንፎ የሚመገቡበት የራሳቸው የሆነ ሥነስርዓት አላቸው።

ጅብ በሰውነት አቋሙ በሣይንሳዊ አጠራር ካኒድ ከተሰኙት ዝርያዎች ጋር ቢቀራረብም የሚመደበው ግን ሄርፔስታይድ ከተሰኙ የእንስሳት ምድብ ውስጥ ነው።

ከስነ-ቃል አንፃር ጅብ ብዙ ነገር ይባልለታል።

-    ጅብን ለመግደል ከአህያ ተጠለል።

-    ጅብ ከሄደ ውሻ ጮኸ።

-    ጅብ አጥንት ባየበት ይመላለሳል።

-    ጅብ ጥጆችን ጠብቅ ቢባል ይጠፋብኛል አለ።

-    ጅብ ምን ይመስላል ቢሉ አፉ ይነክሳል እግሩ ያነክሳል።

-    ጅብ እንደ ጉልበቱ ልብ የለውም።

-    የጅብ ውበቱ ፍርሃቱ።

-    ጅብ እንደ አባቱ ይዘረጥጥ አህያ እንደ አባቱ ይፈረጥጥ።

-    አያ ጅቦ ሳታመሃኝ ብላኝ።

-    ውሻ በቀደደው ጅብ ይገባል።

እንዲህ ሁሉ የሚባልለት ጅብ ሐረር ውስጥ ለየት ባለ መልኩ በአሹራ በዓል ላይ ተገልጿል። በዘንድሮው የአሹራ በአል ጅቡ መጥቶ ገንፎውን ስለበላ አመቱ የሰላም ሆኖ እስካሁን ዘልቋል። የሰላም ዘመን ይሁንልን! መልካም የብሄረሰቦች ቀን ይሁንላችሁ!¾

ቪቫ ካስትሮ!

December 01, 2016

 

በጥበቡ በለጠ

በስፓኒሽ እና በጣሊያን ቋንቋ “ቪቫ” ማለት ለዘላለም ኑር ማለት ነው። ካስትሮ ለዘላለም ኑር ሲባሉ ቆይተዋል።

ከዓለም መሪዎች ኢትዮጵያን እና ሕዝቦቿን በቀጥታ በመደገፍ እና በክፉ ቀን ከጎናችን በመቆም እጅግ ግዙፍ ውለታ ውለዋል ተብለው የሚጠቀሱት የኩባው የቀድሞ ፕሬዝዳንት ፊደል ካስትሮ ሩዝ ናቸው። ልክ እንደ እርሳቸው ሁሉ የኩባ ወጣቶችና ምሁራን፣ በአጠቃላይ ኩባዊያን ለኢትዮጵያ ያበረከቱት ውለታ እንዲህ በቀላሉ ከፍለን የምንወጣው አይደለም። ፕሬዚዳንት ፊደል ካስትሮም በሕይወት ዘመናቸው፣ በቁመናቸው እያሉ “ካስትሮ ላደረጉልን ሁሉ እናመሰግንዎታለን” ብለን አላመሰገናቸውም። ግን አንዲት አስገራሚ ኢትዮጵያዊት እናት ለካስትሮ በግላቸው ምስጋና ልከዋል። ታሪኩ እንዲህ ነው፡-

በ1990 ዓ.ም አካባቢ ነው። አንዲት ኢትዮጵያዊት እናት ልጃቸው ከአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ በድግሪ ይመረቃል። ልጃቸው የአካል ጉዳተኛ ስለነበር ያንን ሁሉ ችግር ተቋቁሞ ከዩኒቨርስቲ መመረቁ እኚህን እናት በእጅጉ አስደስቷቸዋል። እናቲቱ ይህን ልጅ አስተምሮ ከዩኒቨርስቲ ለማስመረቅ አቅም አልነበራቸውም። አቅም የሆናቸው ጉዳይ፣ ቀደም ሲል የወለዷቸው ሁለት ወንድ ልጆች በዘመነ ደርግ ወደ ሀቫና ኩባ ሔደው ተምረው መጥተው እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ስራ እየሰሩ፣ እናታቸውን እየጦሩ፣ ይሄን ወንድማቸውን አስተምረው ከዩኒቨርስቲ እንዲመረቅ ያደረጉት እነዚህ ሁለቱ ወንድሞቹ ናቸው። እነሱ ባይኖሩ እኚህ እናት ይሄን ሶስተኛ ልጃቸውን ለወግ ለማዕረግ ማብቃት አይችሉም። ምክንያቱም የልጆቹ አባት ለኢትዮጵያ ሲል በጦርነት ሕይወቱን አጥቷል። እናት ሶስት ወልደው ብቻቸውን ቀርተዋል። የባላቸውን ጡረታ ሕይወትን ለማስቀጠል አይበቃም። ዙሪያው ገደል ሆነባቸው። ሶስት ልጆችን ምን አደርጋለሁ? እያሉ ሲያስቡ የፊደል ካስትሮ መንግስት ሁለቱን ትልልቅ ልጆች ወደ ኩባ ወስዶ፣ እንደ እናት እና አባት ሆኖ አሳደጋቸው።

ኢትዮጵያዊቷ እናት በጣም ገረማቸው። የማያውቁት ፊደል ካስትሮ ልጆቻቸውን እንዴት ወሰደ? ለምን አስተማረ? ለምን አሳደጋቸው? ለምን ለወግ ማዕረግ አበቃቸው? የት ያውቀኛል? ችግሬን መከራዬን እንዴት ተረዳው? አንድ ቀን እንኳን አይቶኝም ሆነ አይቼው የማላውቀው ፊደል ካስትሮ ልጆቼን ወስዶ፣ አሳድጎ፣ አስተምሮ፣ መሀንዲስ እና ዶክተር አድርጎ እንዴት ላከልኝ? ለእሱ የምከፍለው ውለታ ምንድን ነው? እያሉ ለረጅም ጊዜ ተጨንቀዋል።

እነዚህ ሁለት ልጆቻቸው ኩባ ተምረው ኢትዮጵያ መጥተው፣ ስራ ይዘው፣ እናታቸውን አንቀባረው በምቾት ማኖር ከጀመሩ ቆይተዋል። ለእናታቸው ቤት ሰርተዋል። ከመሐረባቸው የሚፈቱት ገንዘብ እንዳይቸግራቸው አድርገዋል። እቤት ውስጥ በችግር ምክንያት ቁጭ ያለውን የአካል ጉዳተኛ ወንድማቸውን አስተምረዋል። ከማስተማርም አልፎ ከአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ እንዲመረቅ ዋናውን ድርሻ ተወጥተዋል። የዚህ ሁሉ ደስታ እና ስኬት ዋነኛው ፈጣሪ ፊደል ካስትሮ ሩዝ ናቸው።

እናም እኚህ ኢትዮጵያዊት እናት ስለ ካስትሮ ደግነት ቢያስቡት ቢያስቡት ለቸርነቱ፣ ለቀናኢነቱ የሚከፍሉት ውለታ አጡ። ነገር ግን አንድ ጉዳይ እጃቸው ላይ ነው። ይህም ስለ ካስትሮ የተሰማቸውን ስሜት በደብዳቤ መግለፅ። ደብዳቤ ፃፉ። የደብዳቤው ይዘትም የሚከተለው ነበር።

“የተከበሩ ፊደል ካስትሮ፤ ከጤናዎ እንዴት ነዎት? ቸርነቱ የማያልቀው መድኃኒአለም ጤናዎንና እድሜዎትን ያርዝምልኝ። ባለቤቴ በጦርነት ላይ ሞቶ ሶስት ልጆቼን ብቻዬን ይዤ አምላኬን እማጠነው ነበር። የነዚህ ልጆች እጣ ፈንታ ምን ይሆን? ያንተው ፍጡር ናቸው። አንተው ጎብኛቸው፤ አንተው ተመልከታቸው፤ እኔማ ባዶ ቀርቻለሁ እያልኩ አምላኬን እማጠነው ነበር። ለቅሶዬን ሰምቶ እርስዎን እንደ መልአክ አድርጎ ላከልኝ። ባላሰብኩትና ፈፅሞ ባልገመትኩት ሁኔታ እርስዎ ሁለት ልጆቼን ወስደው አሳድገው አስተምረው ለወግ ለማዕረግ አብቅተው ላኩልኝ። እርስዎን ማን ልበልዎት? እቤቴ ውስጥ ሰተት ብሎ የገባውን ጨለማ ሕይወት በብርሃን የቀየሩልኝ እርስዎ ነዎት። አምላክ እርስዎን ባይልክልኝ ምን እሆን ነበር? ሁለቱ ልጆቼ እርስዎ ዘንድ ተምረው መጥተው እኔን እና እቤት ውስጥ በሕመም ምክንያት የቀረውን ወንድማቸውን አስተምረው ለቁም ነገር አበቁት። ከሁሉም በላይ የሚያስደስተኝ ደግሞ መጨረሻው ምን ይሆን እያልኩ ዘወትር የማለቅስለትን ትንሹን ልጄን ወንድሞቹ አስተምረውት ሰው ሆኖ ሳየው ከመደሰቴም በላይ በደስታ አለቅሳለሁ። የልጆቼን ሰው መሆን በሕይወት እያለሁ በማየቴ ለአምላኬ ያለኝ ዕምነት እና ፅናት ሃያል ሆነ። አምላክ እርስዎን ልኮ ቤቴን ከሀዘን ወደ ደስታ ለወጠው። የተከበሩ ፊደል ካስትሮ፣ እርስዎን ምን ብዬ ላመስግን? ምን ላድርግሎት? ውለታዎ በምድር ላይ ተከፍሎ የሚያልቅ አይደለም። አምላክ ራሱ ይክፈልዎት። እኔማ ከምስጋና በቀር ምን ላድርግልዎ? ብቻ እርስዎን የሚመጥን ምንም ባይኖረኝም አሁን የፊታችን ሐምሌ 7 ቀን ለሚመረቀው ልጄ እና ለእርስዎ፤ እኔ በእጄ ፈትዬ ያዘጋጀሁት የሀገሬ የኢትዮጵያ ኩታ ጋቢ አለ። ለእርስዎ ክብር የፈተልኩትን ይህን ጋቢ እና ይህን ታላቅ የምስጋና ደብዳቤ በቀጥታ እንዲደርስዎት ለኤምባሲዎ አስረክቤያለሁ። ጤናና ዕድሜ ቸሩ መድኀኒአለም አብዝቶ ይስጥልኝ።

                አክባሪዎ የነ - የወንድወሰን ኃይሌ

$1-    የፍቅሬ ኃይሌ

$1-    የዘርይሁን ኃይሌ

እናት ወ/ሮ አስካለ ብርሃኔ

           ፊርማ

             ቀን ሰኔ 27 ቀን 1990 ዓ.ም

ይህ የምስጋና ደብዳቤ እና ኩታ ጋቢ ለኤምባሲው ተሰጠ። ኤምባሲው ደብዳቤውን በስፓኒሽ ቋንቋ ተርጉሞ ከኩታው ጋቢ ጋር ወደ ሐቫና ኩባ ላከው። ፕሬዚዳንት ፊደል ካስትሮ እጅ ደረሰ። ደብዳቤውን አነበቡት። እጅግ በጣም ደስ አላቸው። ካስትሮ አዲስ አበባ ወደሚገኘው ኤምባሲያቸው ደወሉ። የወ/ሮ አስካለ ብርሃኑ ሶስተኛ ልጅ ዘሪሁን ኃይሌ ከዩኒቨርስቲ የሚመረቅበትን ቀን ጠየቁ። ቀኑ ለካስትሮ ተነገራቸው። ካስትሮም ትዕዛዝ ሰጡ። “አሁን የምልክላችሁን ደብዳቤ የወ/ሮ አስካለ የልጃቸው የምረቃ ቀን እቤታቸው ሔዳችሁ አንብቡላቸው” አሉ። ከዚያም ፕሬዚዳንት ካስትሮ የሚከተለውን ሀሳብ ያለውን ደብዳቤ ለወ/ሮ አስካለ ብርሃኔ ላኩ።

“የተከበሩ ወ/ሮ አስካለ፤ ለላኩልኝ የምስጋና ደብዳቤ እና በራስዎ እጅ የሰሩልኝ የኢትዮጵያን ኩታ ጋቢ በስጦታ ስላበረከቱልኝ በራሴ ስም እና በኩባ ሕዝብና መንግስት ስም የተከበረ ምስጋናዬን አቀርባለሁ። ውድ ወ/ሮ አስካለ፤ አንድ ነገር ልንገርዎ። እስከ ዛሬ ድረስ ከብዙ ሶሻሊስት ሀገሮች ውስጥ በብዙ ሺ የሚቆጠሩ ልጆችና ወጣቶች መጥተው ኩባ ተምረዋል። ከዚያም ወደ ሀገራቸው ተመልሰዋል። ግን አንድም ወላጅ የምስጋና ደብዳቤ ልክ እንደርስዎ አላከልኝም። የእርስዎ ደብዳቤ ሲደርሰኝ እና ሳነበው ከፍተኛ ደስታ ተሰምቶኛል። በጣምም አመሰግንዎታለሁ። እርስዎንም እንዲህ እንዲደሰቱ እና ህይወትዎ የተቃና እንዲሆን ምክንያት ስለሆንን ተደስቻለሁ። ልጆቹም ጥሩ ደረጃ ላይ በመድረሳቸው ደስታው የሁላችንም ነው። የዛሬዋ ቀንም የእርስዎ እና የልጆችዎ የደስታ ቀን ናት። እኔም በዚህ በደስታዎ ቀን አንድ የግብዣ መልዕክት ልኬልዎታለሁ። ለአንድ ወር ያህል ወደ ኩባ መጥተው እረፍት አድርገው እንዲዝናኑ እና ከእኔም ጋር በአይን ለመተያየት ሙሉ ወጪዎ ተሸፍኖሎት ወደ ኩባ እንዲመጡ ጋብዤዎታለሁ።

                አክባሪዎ ፊደል ካስትሮ የኩባ ፕሬዚዳንት”

ይህ የዚህች ሀገር ታሪክ ነው። ፕሬዚዳንት ፊደል ካስትሮ በኢትዮጵያዊያኖች ጓዳ ጎድጓዳ ውስጥ ገብተው ብዙ ድጋፍ ያደረጉ ታላቅ መሪ ነበሩ።

በዘመነ ደርግ ከአምስት ሺ በላይ የኢትዮጵያን ልጆች ወስደው ኩባ ውስጥ አሳድገው፣ አስተምረው፣ በድግሪ፣ በማስተርስ እና በዶክተሬት ድግሪ እያስመረቁ ሙሉ ሰው አድርገው የላኩ የልብ ወዳጅ ነበሩ።

ኢትዮጵያን በሶማሊያ አምባገነን መሪ በዚያድ ባሬ ጦር በተወረረችበት ወቅት ፕሬዚዳንት ፈደል ካስትሮ ወታደሮቻቸውን እና የጦር መሳሪያ ወደ ኢትዮጵያ በመላክ በደም፣ በአጥንት እና በሕይወት የተሳሰረ የኢትዮጵያን ፍቅር የገለፁ መሪ ናቸው። አሜሪካ በዚያን ወቅት ከዚያድ ባሬ ጎን ቆማ ኢትዮጵያን ስታስወርር፣ ስታስገድል፣ ለወራሪዎች የጦር መሳሪያ ስትረዳ ነበር። ኩባ፣ የቀድሞዋ ሶቭየት ሕብረት እና የመን ከኢትዮጵያ ጎን ነበሩ። ከሁሉም በላይ ደግሞ ኩባዎች ከጦርነቱ ፊት ቆመው መስዋዕት በመሆን የኢትዮጵያን ዳር ድንበር በአጥንታቸው ክስካሽ አስከብረዋል። ካስትሮ በጦርነቱ የሞቱ (የተሰው) የኢትዮጵያን የጦር ሠራዊት አባላት፣ ልጆቻቸውን ወደ ኩባ በመውሰድም አሳድገው አስተምረዋል። በዚህም ታሪክ ፈፅሞ የማይዘነጋው ውለታ ለኢትዮጵያ ያበረከተ መሪ ፊደል ካስትሮ ሩዝ ሁሌም ይታወሳሉ። ካስትሮ ኢትዮጵያ ሰላም እንድትሆን ብዙ ጥረዋል።

የቀድሞው የኢትዮጵያ ፕሬዚዳንት ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያም ያንን ወቅት በመፅሐፋቸው ውስጥ እንደሚከተለው ይገልፁታል።

“ጓድ ፊደል ካስትሮ ከምክትል ፕሬዘዳንታቸው ጋር፣ ጓድ አብዱል ፈታህ ከፕሬዚዳንቱ ጋር አራት ሆነው መጡ። ከስብሰባው በፊት ወደ እኛ የመጡበት ምክንያት “ሱማሌዎች ይህ ውይይት እንዳይሳካ የማይፈጥሩት ችግር ስለሌለና ምናልባትም የእናንተን ትዕግስት የሚፈታተን የብልግናና የዘለፋ ቃላቶችን ከመሰንዘር ስለማይመለሱ በናንተ በኩል እስከ መጨረሻው ትዕግስታችሁን እንጠይቃለን” አሉን። በእኛ በኩል ምንም አይነት ችግር እንደማይፈጠር በማረጋገጥና በማበረታታት መልሰን ሸኘናቸው።. . . የሶማሌያው መሪ ማንንም ሳያነጋግር ወይም ሳይጨብጥ አዳራሹ ማዕከል ሜዳ ላይ ሁለት እጁን ሱሪ ኪሱ ከቶ ዘለግ ባለ ድምጽ፡- “ሁለት ስቱፒድ የሆንን ህዝቦች አስቸግርናችሁ አይደለም?” በማለት ተናግሮ ወደ መቀመጫው ሲያመራ ከአነጋገሩ በላይ ጠቅላላ ሁኔታው፣ ኩራቱና ትዕቢቱ ደሜን ስላፈላው፣ ለትዕግስቴ ዳርቻ አይኖረውም ብዬ ለራሴ ቃል የገባሁት ሰውዬ “የራስህን ስቱፒድነት ተናገር! እኛ ግን አንተን ወይም እናንተን አይለንም!” ስለው አስተናጋጆቹ ደነገጡ። ዚያድ ባሬ ያልኩትን ያልሰማኝ ይመስል “ምንድን ነው ያለው?” እያለ ሰዎቹን ሲጠይቅ አስተውለው ነበር (ገፅ 354)

ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያም እና በእርሳቸው የአስተዳደር ዘመን ውስጥ የነበሩ ባለስልጣናት በሙሉ በፃፏቸው መፃህፍት ውስጥ ፕሬዚዳንት ፊደል ካስትሮ ለኢትዮጵያ ሰላምና መረጋጋት፣ በጦርነትም ወቅት ከኢትዮጵያ ጎን በመቆም፣ ሕዝቦቿንም በመደገፍ የሚስተካከላቸው ሰው እንደሌለ መስክረዋል።

እ.ኤ.አ. ኦገስት 13 ቀን 1926 ቢራን በተባለች ቦታ የተወለዱት ፊደል ካስትሮ፣ ኩባን ለ47 ዓመታት በሶሻሊስት ፓርቲ ፍልስፍና መርተዋል። ቆራጥ ታጋይ፣ ለአመኑበት ጉዳይ እስከ መጨረሻው በፅናት የሚቆሙ፣ የአሜሪካንን የዘመናት ተፅዕኖ ተቋቁመው የኖሩ የክፍለ ዘመኑ ትልቅ ባለታሪክ መሪ ነበሩ።

እኚህ የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ወዳጅ የፊታችን እሁድ እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ጥቁር አንበሳ ሆስፒታል አካባቢ በሚገኘው በኢትዮ-ኩባ የወዳጅነት አደባባይ ላይ ይታወሳሉ። የዝክር ዝግጅቱንም ያስተባበሩት ወደ ኩባ ሔደው ተምረው የመጡ ወደ አምስት ሺ የሚሆኑ ኢትዮጵያዊያንና ቤተሰቦቻቸው ናቸው። የአስተባባሪው ኮሚቴ ሊቀመንበር ይብራህ መሀሪ እንደገለፁት፣ በዚህ የመታሰቢያ ዝግጅት ላይ ኩባ ስትረዳቸው የነበሩ የበርካታ ሀገራት አምባሳደሮችና ባለስልጣናት ጭምር እንደሚገኙ ጠቁመዋል።

ባለፈው አርብ ሕዳር 16 ቀን 2009 ዓ.ም በዘጠና ዓመታቸው ያረፉት የቀድሞው የኩባ ፕሬዚዳንት ፊደል ካስትሮ ከኢትዮጵያ አልፈው ለሌሎቹም የአፍሪካ ሀገራት ነፃነት ብዙ አስተዋፅኦ አድርገዋል። እናም ትውልድ የማይዘነጋቸው የክፉ ቀን ደራሽ መሪ ናቸው። ነብስ ይማር ብለናል።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 14

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us