You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (209)

በጥበቡ በለጠ


    በኢትዮጵያ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ታሪክ ውስጥ ስማቸው በእጅጉ ጎልቶ ከሚጠሩት ሰዎች መካከል አንዱ ዳሪዮስ ሞዲ ነው። ዳሪዮስ ሞዲ በሬዲዮ ጋዜጠኝነት በተለይም በዜና እና በልዩ ልዩ ዘገባዎች የአፃፃፍ እና የአቀራረብ ቴክኒክ ውስጥ ሙያዊ አስተዋፅኦ በእጅጉ ሰፊ ነው። አያሌዎች በእርሱ የጋዜጠኝነት ተሰጥኦ እና ድምፅ ተማርከው ወደ ሙያው ገብተዋል። በሙያ ውስጥም የነበሩት ከእርሱ ተምረው ራሳቸውን አሳድገዋል። ለመሆኑ የዳሪዮስ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ብቃት መለኪያው ምንድን ነው ተብሎ ሊጠየቅ ይችላል። በጥቂቱ የተወሰነውን መግለፁ አስፈላጊ ሆኖ አግኝቼዋለሁ።

     በሬዲዮ ጋዜጠኝነት ውስጥ ድምፅ ትልቁን ቦታ ይወስዳል። ድምፅ ሲባል የፃፍነውን ወይም የተፃፈልንን ነገር የምናቀርብበት ለዛ ነው። ሬዲዮ በባሕሪው በጆሮ የሚደመጥ በመሆኑ የሚቀርበውን /የሚተላፈውን/ ርዕሰ ጉዳይ እንዲደመጥ የማድረግ ችሎታ ከጋዜጠኛው ይጠበቃል። ጋዜጠኛው በተወሰነ ደረጃ የተፈጥሮ የድምፅ ለዛ ሊኖረው ይገባል። ይህን የድምፅ ለዛውን እንደየሚቀርበው ወሬ፣ ዜና፣ ታሪክ፣ ትረካ ወዘተ እያስማማ የአድማጩን ጆሮ መማረክ አለበት። ቃላት በባሪያቸው ይጠብቃሉ፣ ይላላሉ። ግን የሚላሉትና የሚጠብቁት በውስጣቸው ባሉት ፊደላት ላይ አንባቢው /ጋዜጠኛው/ በሚፈጥረው ድምፀት ነው። ይህን ማወቅና ማቅረብ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት የመጀመሪያው ሀሁ ነው። በዚህ ረገድ ደግሞ ዳሪዮስ ሞዲ አፉን የፈታበት ነው ብሎ መናገር ይቻላል።

     ሌላው ደግሞ ለሬዲዮ ዜናም ሆነ ዘገባ ወይም ታሪክ ሲፃፍ እንደ ጋዜጣ እና መፅሔት ፅሑፎች አለመሆኑን ማወቅ ነው። በጋዜጣና በመፅሔት የሚፃፉ ፅሁፎች አንባቢው በአይኑ እያየ የሚያነባቸውና ካልገባውም ወደ ኋላ ተመልሶ አንብቦ የሚረዳበት፣ የቃሉ ፍቺ ከከበደው መዝገበ ቃላት ሁሉ አምጥቶ የሚረዳበት ነው። ሬዲዮ አድማጭ ግን ካልገባው አልገባውም። ካመለጠው አመለጠው። ወደ ኋላ ተመልሶ የሚረዳበት አጋጣሚ የለም። ስለዚህ ለሬዲዮ አድማጭ የሚፃፉ ስክሪብቶች ቀለል ያሉ ናቸው። ቅለታቸው የሃሳብ ቅለት አይደለም። የአገላለፅ ቅለት ነው። ሁሉም ሰው ሳይቸገር ሊረዳቸው የሚችሉ፣ በሙያ ቃላት ያልታጀቡ፣ እንደ ንግግር፣ እንደ ጨዋታ በጆሮ የሚፈሱ መሆን አለባቸው። የሬዲዮ ጽሁፎች ምንም እንኳን በአይን የማይታዩ ቢሆኑም በጆሮ ሲገቡ ግን ምስል መከሰት እንዳለባቸው የሙያው ጠበብቶች ጽፈውበታል። በዚህ ለሬዲዮ ተብለው በሚፃፉ ጽሑፎች ታሪክ ውስጥም ዳሪዮስ ሞዲ ከፊት ከፊት የሚሰለፍ አንጋፋ ባለሙያ ነበር።

     እኔም ከ15 ዓመታት በፊት የዩኒቨርስቲ ትምህርቴን በማጠናቀቅበት ወቅት የሰራሁት የመመረቂያ ወረቀት በሬዲዮ ጋዜጠኝነት በተለይም በዜና አቀራረብና ንባብ ላይ ያተኮረ ነበር። ይህ የጥናት ወረቀት እንደ ማመሳከሪያ አድርጎ ያቀረበው መረጃ፣ በኢትዮጵያ ሬዲዮ ውስጥ በተለይም “ዜና ፋይል” እየተባለ በሚጠራው ፕሮግራም ላይ ነበር። በዚህ በዜና ፋይል ውስጥ የተፃፉ ዜናዎችን በምመረምርበት ወቅት በርካታ ጠንካራ ጎኖችን አግኝቼ ነበር። ለምሳሌ በሌሎች ጋዜጠኞች የተፃፉ ዜናዎችን በብዛት ያርም /የአርትኦት/ ስራ ይሰራ የነበረው ዳሪዮስ ሞዲ ነበር። ዜናዎችን ያረመበት እና አስተካክሎ የፃፈበት መንገድም የሬዲዮ ዜና አፃፃፍ ቴክኒኮችን በሚገባ የተከተሉ እንደነበሩ በጊዜው ለማወቅ ችያለሁ። በጥናቴ ውስጥም በዝርዝር ተካቷል። ስለዚህ ዳሪዮስ ሞዲ በኢትዮጵያ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ታሪክ ውስጥ ትልቅ ቦታ የሚሰጠው እንደሆነ መገንዘብ ይቻላል።

     ግን ይህን ሁሉ መዘርዘር ሳያስፈልግ የዳሪዮስ ሞዲን አስገምጋሚ የሬዲዮ ድምፅ በመስማት ብቻ ብዙ መናገር ይቻል ነበር። ዳሪዮስ ሞዲ ዜና ሲያነብ አድማጩን ሁሉ ቁጭ አድርጎ፣ የሚጓዘውም ቆሞ እንዲያደምጠው የማድረግ ኃይል አለው።

ኢትዮጵያን ለ17 ዓመታት የመሩት ኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ባልተጠበቀ እና ባልታሰበ ሁኔታ ከሀገር የመውጣታቸውን ዜና ለሚሊዮኖች ያበሰረው (ያረዳው) ዳሪዮስ ሞዲ ነው። ዜናው የቀረበው ግንቦት 13 ቀን 1983 ዓ.ም ነበር። ዳሪዮስ የሚከተለውን አነበበው፡-

“ለረጅም ዓመታት በሰሜኑ የሀገራችን ክፍል ሲካሔድ የነበረው የርስ በርስ ጦርነት ያስከተለውን የኢትዮጵያዊያን ህይወት መጥፋትና ከኑሮ መፈናቀል ለማስቀረት በልዩ ልዩ መልክ ጥረት ሲደረግ ቆይቷል። ሆኖም ችግሩ አልተቃለለም። ይልቁንም ወደ ባሰ ደረጃ እየተሸጋገረ በመሔድ ላይ ይገኛል። ስለዚህ ደም መፋሰስ እንዲቆምና ሰላምም እንዲሰፍን በልዩ ልዩ ወገኖች የሀገሪቱ ፕሬዚዳንት ከስልጣን መውረዳቸው እንደሚበጅ የታመነበት ስለሆነ ይህንኑ በማመዛዘን ፕሬዚዳት መንግሥቱ ኃይለማርያም ከስልጣቸው ወርደው ከኢትዮጵያ ውጪ ሔደዋል። “

        ይህን ዜና ያነበበው የአስደማሚ ድምፅና ላዛ ያለው ዳሪዮስ ሞዲ ነበር። ዜናው በእጅጉ አስደንጋጭ ነበር። “ሁሉም ነገር ወደ ጦር ግንባር” እያሉ የፈከሩት መንግሥቱ፣ “አንዲት ጥይት እና ሰው እስከሚቀር እንዋጋለን!” ያሉት መንግሥቱ፣ “ማዕረጋቸውን ቆርጥን፣ ቂጣቸውን በሳንጃ ወጋን!” ያሉት መንግሥቱ፣ “ቀኝህን ለመታህ ግራህን ስጠው የሚለው አባባል የሚያስቃቸው መንግሥቱ፣ “ኢትዮጵያ ትቅደም እያሉ በወኔ የሚናገሩት መንግሥቱ፣ ከአብዮታዊ መሪያችን ቆራጥ አመራር ጋር ወደፊት የተባለላቸው መንግስቱ፣ አገር ጥለው ሔዱ ሲባል ያስደነግጣል። ለዚያውም የት እንደሔዱ እንኳን አይታወቅም ነበር። የኢትዮጵያ ሁኔታ ደግሞ በእጅጉ አሳሳቢ ነበር። ጦርነት ከሰሜን ኢትዮጵያ በብርሃን ፍጥነት ወደ ታች እየተጓዘ ነው። እናም ዳሪዮስ ሞዲ በነበልባል ድምፁ ይህን ዜና በማቅረቡ ታሪካዊ ሰው እንዲሆንም አድርጎታል። ለመሆኑ ዳሪዮስ ሞዲ ይህን ዜና እንዴት አነበበው ተብሎ ሊጠየቅ ይችላል። በአንድ ወቅት “ኢትዮጵ” በመባል ትታወቅ የነበረችው መፅሔት ግንቦት ወር 1994 ዓ.ም የሚከተለውን ቃለ-ምልልስ ከዳሪዮስ ጋር አድርጋ ነበር።

ኢትዮጵ፡- ዳሪዮስ ያንን ዜና ስታነበው ፍርሃት አልተሰማህም?

ዳሪዮስ፡- ለምን ትንሽ ሰፋ አድርጌ አልገልፅልህም፤ በወቅቱ የማስታወቂያ ሚኒስቴር የነበሩት አቶ አብዱልሐፊዝ ዩሱፍ ጋዜጠኛ ጌታቸው ኃይለማርያምን ወደ ቢሯቸው ያስጠሩታል። ጌታቸው ያኔ የቅርብ አለቃዬ ነበር። ጌታቸው ከሚኒስትሩ ቢሮ ተመልሶ እንደመጣ “ቆይ ከዚህ እንዳትሄድ” አለኝ። “ለምን” ስለው “የሚነበብ ዜና አለ” አለኝ። “እኔ እኮ ተረኛ አይደለሁም አልኩት። “አይ አንተ ነህ የምታነበው” አለኝ። እና በዚያው አነበብኩት።

ኢትዮጵ፡- ዜናው ምን እንደሆን አስቀድሞ አልተነገረህም?

ዳሪዮስ፡- በፍፁም! እንኳንስ እኔ፣ ጌታቸው ራሱ ያወቀ አልመሰለኝም። ብቻ በቃ “የሚነበብ ዜና አለ” ነው የተባልኩት። ስድስት ሰዓት ሲደርስ ስቱዲዮ ገባሁ። ያኔ ወረቀቱን ሰጠኝ። “ለሀገርና ለህዝብ ደህንነት ሲባል ከሀገር እንዲወጣ ተደርጓል” ይላል።

ኢትዮጵ፡- አልደነገጥክም?

ዳሪዮስ፡- በጭራሽ! እንዲያውም እውነት ለመናገር ትልቅ ደስታ ነው የተሰማኝ። ልክ አንብቤ እንደጨረስኩ “አሁን ወደምትፈልግበት መሔድ ትችላለህ ተባልኩ”።

    ዳሪዮስ ሞዲ ለበርካታ የሬዲዮ ጋዜጠኞች መፈጠር እንደ ማንቂያ እና መቆስቀሻ ሆኖ አገልግሏል። ነጋሽ መሐመድ፣ ዓለምነህ ዋሴ፣ ቢኒያም ከበደ፣ ደረጄ ኃይሌን የመሳሰሉ ጎበዝ የሬዲዮ ጋዜጠኞች ሞዴላቸው ዳሪዮስ ነበር።

የዳሪዮስ ሞዲ ልዩ መገለጫ ናቸው ከሚባት ውስጥ ለልጆቹ የሚያወጣላቸው ስም ነው። ስማቸው ከወትሮው ስም ለየት ያለ፤ አንዳንዴም ደንገጥ የሚያደርግ ነበር። በዚሁ ዙሪያ የዛሬ 13 ዓመት 1994 ዓ.ም ግንቦት ወር ላይ ከወጣው ኢትዮጵ መፅሔት ላይ የሰፈረውን ባወጋችሁስ፡-

ኢትዮጵ፡- ዳሪዮስ ለልጆችህ የምትሰጠው ስም አስገራሚ ነው ይባላል። የሰሙ ሰዎች ለማመን ያቅታል ነው የሚሉት።

ዳሪዮስ፡- ለምን ያቅታቸዋል?

ኢትዮጵ፡- አስገራሚ ስለሆነ ነዋ!

ዳሪዮስ፡- ምን የሚገርም ነገር አለውና?

ኢትዮጵ፡- እስኪ ለምሳሌ ከልጆችህ ስሞች መካል አንዱን ጥቀስልኝ?

ዳሪዮስ፡- ቼ ጉቬራ

ኢትዮጵ፡- እሺ ሌላስ?

ዳሪዮስ፡- ትግል ነው።

ኢትዮጵ፡- የምርህን ነው ዳሪዮስ?

ዳሪዮስ፡- አዎና! ትግል ነው ዳሪዮስ።

ኢትዮጵ፡- ከሴቶቹ መካከል ለምሳሌ?

ዳሪዮስ፡- አምፀሸ ተነሺ!

ኢትዮጵ፡- እየቀለድክብኝ ነው?

ዳሪዮስ፡ ቀልድ አልወድም! “አምፀሸ ተነሺ ዳሪዮስ” ብዬሀለሁ።

ኢትዮጵ፡- እና አሁን ይሄ እውነት የልደት ስማቸው ነው? ትምህርት ቤትም በዚሁ ነው የሚጠሩት?

ዳሪዮስ፡- ስማቸው እኮ ነው!

     ዳሪዮስ ሞዲ ላመነበት ነገር እስከ መጨረሻው ድረስ በአቋሙ ፀንቶ የመቆየት ብቃት ያለው ጋዜጠኛም ነበር። ይህንን ፀባዩን የሚያሳይልን ደግሞ በአንድ ወቅት የተከሰተው ሁኔታ ነው። ጉዳዩ፣ አንድ ሰው የማይወዳቸው ምክትል ምኒስትር ከስራ ቦታቸው በእድገት ይቀየሩና ወደ ሌላ መስሪያ ቤት ይዘዋወራሉ። ታዲያ በዚህ ወቅት ሰራተኛው መዋጮ አድርጎ የአሸኛኘት መርሃ ግብር ያደርጋል። ዳሪዮስ ግን አስገራሚ ነገር ፈፀመ። ታሪኩን ከኢትዮጵ መፅሔት ጋር እንዲህ ተጨዋውቶታል፡-

ኢትዮጵ፡- ለምክትል ሚኒስትሩ መሸኛ ከሰራተኛው ገንዘብ ሲዋጣ አስር ሳንቲም ብለህ ሊስቱ ላይ ሞልተሃል ይባላል።

ዳሪዮስ፡- አይ ተሳስተሃል. . .!! አምስት ሳንቲም ነው ያልኩት። ግን እኮ ታዲያ ለበቀል አይደለም። እንደውም ከኔ በላይ የተጎዱ ሰዎች ነበሩ። እነዚያ ሰዎች ከአቅማቸው በላይ አዋጥተዋል። ይህንን ሳይ ተናደድኩና አምስት ሳንቲም ብዬ ሞላሁ። “ቦቅቧቆች! ያንን ያደረኩት።

ኢትዮጵ፡- ሚኒስትሩ ተናደው ወደ ቢሮህ ድረስ መጥተው ሳንቲሟን አፍንጫህ ላይ ወርውረው ሔዱ የተባለውስ?

ዳሪዮስ፡- ውሸት ነው። ምክንያቱም እኔ ሳንቲሟን ገቢ አላደረኩም። አምስት ሳንቲም ብዬ ከስሩ ሌላ ነገር ፃፍኩበት።

ኢትዮጵ፡- ምን ብለህ?

ዳሪዮስ፡- ከደሞዜ ላይ የሚቆረጥ!

    እንዲህ አይነት የሚያስቁ የሚያስገርሙ ድርጊቶችና ገጠመኞች ያሉት ዳሪዮስ ሞዲ፣ በሬዲዮ የጋዜጠኝት ታሪክ ውስጥ ሙያውን ጠንቅቆ የሚያውቅና በስራውም እንከን የማይገኝበት ጋዜጠኛ እንደነበር አብረውት የሰሩ ሁሉ ይመሰክራሉ።

ዳሪዮስ ሞዲ ገና ስራ በያዘበት ወር 1964 ዓ.ም የመጀመሪያ ደሞዙን እንዳገኘ ውብ ከነበረችው ባለቤቱ ከመሳይ ጋር ጋብቻ ፈፀመ። ላለፉት 43 ዓመታትም ዳሪዮስና መሳይ ፍቅርና ደስታ የተሞላበት ሕይወት ከልጆቻቸው ጋር አሳልፈዋል። ነገር ግን የዛሬ አራት ወር ባለቤቱ መሳይ አረፈች። ከሰሞኑ ደግሞ ይሔው የነጎድጓዳማና የነበልባል ድምፅ ባለፀጋው ዳሪዮስ ሞዲ ተከተለ።

     ብዙዎች የሬዲዮ ጋዜጠኞች በሞት ያጣነው ዳሪዮስ ለሙያው ት/ቤት ሆኖ አገልግሏል ባይ ናቸው። ባለፈው እሁድ የቀብር ስነ-ስርዓቱ ሲከናወን የዳሪዮስን የህይወት ታሪክ የፃፈውና ያነበበው ጋዜጠኛ ቢኒያም ከበደ ነበር። በሬዲዮ ጋዜጠኝነት ውስጥ ዳሪዮስን ተካተዋል ከሚባሉት ውስጥ ቢኒያም ከበደ አንዱ ሲሆን፣ እሱም የዳሪዮስን ታሪክ እንዲህ ፅፎ እየተንሰቀሰቀ አነበበው፡-

የተፃፈለትን ያላነበበ ጋዜጠኛ

     “ጋሽ ዳሪዮስ ጋዜጠኛ ብቻ ሳይሆን የጋዜጠኞች አባትም ነበረ። ይሄ ታሪክ ብቻ ሊሆን ይችላል። ነበር ቅርብ ነው። ነበር እያልን ዳርዮስን ብቻ ሳይሆን ሙያውንም አብረን እንቅበረው።

     በፒያሳ ራስ መኮንን ድልድይ፣ በኢትዮጵያ የመጀመሪያው ፎቶ ቤት ሞሪስ እልቪስን የከፈቱት የሚስተር ሞዲ ጉስታቭ ልጅ ነው፤ ዳሪዮስ ሞዲ። በትውልድ ፐርሺያዊ በዜግነት እንግሊዛዊ ከሆኑት ከሚስተር ጉስታቭ እና ከወ/ሮ አማረች መኩሪያ ታህሳስ 12 ቀን 1939 ዓ.ም እዚያው ራስ መኮንን ድልድይ አካባቢ ተወለደ። የድርሰትና የግጥም ዝንባሌ የነበረው ዳሪዮስ ሞዲ ማንበብ፣ ሁኔታዎችን በጥልቀት ማስተዋልና መመርመር የጀመረው ከልጅነቱ ጀምሮ ነው።

     በኢትዮጵያ ስር ነቀል ለውጥ እንዲመጣ ሲታገሉ ከነበሩት ተማሪዎች በተለይም ከጥላሁን ግዛው ጋር ለአንድ አላማ ተሰልፈው በእውቀት ላይ የተመሰረተ እንቅስቃሴ ላይ ቢቆይም የጥላሁን ግዛውን መገደል ተከትሎ ድርጊቱን በፅኑ ካወገዙት አስር ጓደኞቹ ጋር የዩኒቨርስቲ ትምህርቱን ጥሎ ወጥቷል። ዘመኑም 1962 ዓ.ም ነበር። በወቅቱ በነበረው መንግሥት አመለካከቱ ያልተወደደለት ዳሪዮስ፣ ድፍን ሁለት ዓመት ሙሉ ስራ የሚቀጥረው አላገኘም ነበር። ይሁንና በግሉ የትርጉም ስራዎችን ይሰራ ስለነበር በ1964 ዓ.ም በብስራት ወንጌል ራዲዮ ጣቢያ ለመቀጠር ምክንያት ሆነው። ህይወቱ መስመር ያዘ፡-

በመልካም ፀባይ እና ባህሪዋ የቁንጅና ጣሪያ ከሆነችው መሰረት ኃይሌ /መሳይ/ ጋር ትዳር መሰረተ። ትዳሩም ፀንቶ አራት ወንድ ልጆችን እና ሶስት ሴት ልጆችን አፈራ።

     ዳሪዮስ ሞዲ ለሬዲዮ የተፈጠረ ምሉዕ በኩልዔ የሆነ ጋዜጠኛ ነበረ። ተስምቶ የማይጠገብ፣ እያነበበ የሚስረቀረቅ የሬዲዮ ሞገድን የሚገዛ ባለግርማ ድምፅ የታደለው ዳሪዮስ ሞዲ፣ ከዜና ባህሪው ተነስቶ አነባነቡን የሚከተል እንከን አልባም ዜና አንባቢ ነበር። መንግሥታት በተለዋወጡ ቁጥር የሚሉት ጎልቶ ይደመጥላቸው ዘንድ የሚዲያው ልሳንና የድምፅ ሞገድ ዳሪዮስ ነበር። እንደየጊዜው የአዳዲስ ምዕራፍ መሸጋገሪያ ድልድይ ድምፅ ሆኖም አገልግሏል። እስከ ዛሬ ድረስ በኢትዮጵያ ሚዲያ ስራ ውስጥ እንደ ዳሪዮስ አይነት የትርጉም ጌታ አልተገኘም። ዳሪዮስ ዘንድ በይመስለኛል እና ይሆናል በሚል አቻ ትርጉም አይገኝም። የቀደምት አባቶቹን መዝገብ እየፈተሸ፣ ለዘመናዊው አለምም እንዲስማማ የራሱንም የትርጉም መንገድ እየፈለገ የሚማስን የቃላት ዲታ እና ታላቅ ሙያተኛ ነበር። የራሱን ትርጉም የሕዝብ ቋንቋ ማድረግ የቻለ፣ የቋንቋ ምሁራንም ደግመው ደጋግመው የሚመሰክሩለት የትርጉም መምህር ነበር። አማርኛ፣ ኦሮምኛ፣ እንግሊዝኛ፣ ጀርመንኛ፣ ፈረንሳይኛ፣ ጣሊያኒኛ የመተርጎም ብቃት የመነጨው ካልተቋረጠ የንባብ ብቃቱ ነው።

     ስራው ላይ እንዳቀረቀረ እስከወዲያኛው ያንቀላፋው ይህ ሰው በቁሙ አስታውሶ፣ ሙያዊ ልቀቱን መዝኖ መሸለም ባልተለመደበት ሀገር እንደዋዛ ኖሮ ማለፉን ለምናውቅ ለኛ የእግር እሳት ነው።

     በብስራተ ወንጌል ሬዲዮ ጣቢያ የጀመረው የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ሕይወቱ በኢትዮጵያ ሬዲዮ እና በኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት ለ30 ዓመታት ቢቀጥልም ይከፈለው የነበረው ደሞዝ የሰውየውን አስደናቂ ችሎታና የሙያ ልቀት የሚመጥን ቀርቶ ለወር አስቤዛ የማይበቃ ነበር። እንዲህም ሆኖ ህይወት ለዳሪዮስ ሬዲዮ ነው። ጡረታም ወጥቶ የናፈቀውን ሬዲዮ ለተወሰነም ጊዜ ቢሆን በሸገር እና በሬዲዮ ፋና ቀጥሎበት ቆይቷል።

     ዳሪዮስ ሞዲ ወር ጠብቆ ከሚያገኘው ከሶስት አሃዝ ባልበለጠ ደሞዝ ራሱን እና ቤተሰቡን ለማስተዳደር ቢቸገርም ያን ወርቃማ ድምፁን ግን ለማስታወቂያ ለማዋል፣ ማስታወቂያ ሊሰራበት ግን ፈቃደኛ አልነበረም። ዜና ላይ የሚሰማ ድምፅ እንዴት ሆኖ ሸቀጥ ይተዋወቅበታል ሲል ይሞግታል። ይህ በራሱ የሙያውን ሥነ-ምግባር መጣስ ነው ሲል ለሙያው መርህ እና ልዕልና አጥብቆ ይከራከራል።

     የመጨረሻዎቹ ሶስት ዓመታት ለዳሪዮስ ጥሩ አልነበሩም። ለዘመናት ማልዶ ከስራው ገበታው የማይታጣው ዳሪዮስ ህመም ደጋገመው። እንደ ልብ መተንፈስ ተሳነው። በኦክሲጅን እየተረዳ ቆየ። ዳሪዮስ የልብ ትርታው ቀጥ የምትል የምትመስለው ኦክሲጅን ሲያጣ ብቻ አልነበረም። ካላነበበና ዜና ካልሰማ እስትንፋሱ ያለ አይመስለውም።

ጋሽ ዳሪዮስ ሰውን ቶሎ የማይቀርብና ከቀረበም የእድሜ ልክ እውነተኛ ወዳጅ የሚሆን፣ ትሁት ደግ እና እውቀቱን ያለ ስስት የሚሰጥ ታማኝ ሰው ነበር።

እንደው በቀዝቃዛው በክረምቱ ሰሞን

እንከተላለን አንድ ጎበዝ ቀድሞን

አይ ጉድ መፈጠር ለመሰነባበት

ዳሪዮስን መቼም ማንም አይደርስበት

ሮጥን ሮጥን የትም አልደረስንም

ማን ይከተለዋል ውድ ዳርዮስን

ብለን ለመሰነባበት ከእግዚአብሔር አስገራሚ ስራ አንዱን እንደ ማሳረጊያ እንይ።

     ለ43 ዓመታት ከጎኑ ያልተለየችው፣ ለትዳሯም ለልጆቿም ህልውና የደከመችው፣ ልጆቿ እንኳን አይተዋት ስሟ ሲጠራ የሚንሰፈሰፉላት መሳይ፣ ልክ የዛሬ አራት ወር ከሁለት ቀናት ታማ አርብ እለት ሆስፒታል ገባች። ዳሪዮስም ለመጨረሻ ጊዜ ሆስፒታል የገባው በዕለተ አርብ ነበር። አርብ ለቅዳሜ አጥቢያ ከሌሊቱ 11 ሰዓት በተመሳሳይ ቀንና ሰዓት ባለትዳሮቹ ነፍሳቸው ተለየች። ልክ እንደዛሬው በዚህ ስፍራ መሳይን ሸኘናት። ዳሪዮስ ተከተላት። አርብ፣ ቅዳሜ እሁድ በተመሳሳይ ቀንና ሰዓት ይህችን አለም ተለዩ።”

     እኛም የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል አባላት በጋዜጠኛ ዳሪዮስ ሞዲ ሞት የተሰማንን ሀዘን እየገለፅን፣ ለቤተሰቡ፣ ለልጆቹ እና ለመላው አድናቂዎቹ መፅናናትን እንመኛለን።

በጥበቡ በለጠ

     በኢትዮጵያ የሙዚቃ ዓለም ውስጥ በተለይ በድምፃዊያን ተርታ ስናስቀምጥ ጥላሁን ገሠሠ፣ ብዙነሽ በቀለ፣ መሐሙድ አሕመድ. . . እያልን መዘርዘራችን የተለመደ ነው። በተለይ መሐሙድ ደግሞ የጓደኞቹ የጥላሁን ገሠሠ፣ የብዙነሽ በቀለ አድናቂ እና ወዳጅ በመሆኑ ለራሱ ዝናና ክብር ብዙም ሳይጨነቅ ረጅም ጊዜ አሳልፏል። መሐሙድ የጥላሁን ገሠሠ ስም ሲጠራ ቀድሞ የሚገኘው እሱ ነው። ለጥላሁን ግንባሩን የሚሰጥ የምን ግዜም ወዳጁ ነው።

     በ1995 ዓ.ም በኢግዚቢሽን መአከል 50ኛ ዓመት የመድረክ ዘመን ለጥላሁን ገሠሠ ሲከበር ዋነኛው ተደሳች መሐሙድ ነበር። በእያንዳንዱ የፕሮግራም እንቅስቃሴ ውስጥ መሐሙድ ነበር። ስለ ጥላሁን ገሠሠ መሐሙድን ጥያቄዎች እቅርቤለት ነበር። ስለ ጥላሁን ገሠሠ ካጫወተኝ ውስጥ የማልረሳው ጉዳይ አለ።

     “ጥላሁን ገሠሠ የአደራ ጓደኞዬና ወንድሜ ነው” ሲል ገልፆልኛል መሐሙድ። ጉዳዩ እንዲህ ነው፡-

     ጥላሁን እና መሐሙድ አንድ ቀን ወደ ወሊሶ ይሄዳሉ። ወሊሶ ውስጥ የጥላሁን አያት ይኖራሉ። ከአያቱ ጋር ሲጫወቱ ውለው ወደ አዲስ አበባ ሊመጣ ሆነ። በዚህ ግዜ ጥላሁን ከሰዎች ጋር ሲያወራ፣ አያቱ መሐሙድን ወደ ጓሮ ወስደውት ከመሬት ላይ ሳር ነጭተው በእጁ አሲዘውት እንዲህ አሉት፡-

“ጥላሁን ገሠሠ ወንድምና እህት የለውም። ያለኸው አንተ ነህ። አደራ ሰጥቼሃለሁ። በምድር የሰጠውክን በሰማይ እጠይቅሃለሁ” ብለውት አደራ ለመሐሙድ ሰጡት።

     ጥላሁን ገሠሠ ይህን አደራ አያውቅም። መሐሙድም ነግሮት አያውቅም። ግን ሁል ጊዜ ጥላሁን ባለበት ቦታ ሁሉ መሐሙድ አለ። የአደራ ወንድሙ፣ የአደራ ጓደኛው ነበር።

     መሐሙድ አሕመድ ጥላሁን ገሠሠን እያነገሰ በመኖሩ እርሱን የሚያየው ጠፍቶ ነበር። የዛሬ ዓመት ግድም በሬዲዮ ፋና በአዲስ ጣዕም የሬዲዮ ዝግጅት ክፍል ይህን ድምፃዊውን በተመለከተ ሰፊ ፕሮግራም ተሰርቶ ነበር። በተለይ የሐገራችን ዩኒቨርስቲዎች ለበርካታ ታዋቂ ሰዎች የክቡር ዶክትሬት ድግሪ ሲሰጡ መሐሙድ አሕመድ እንዴት ይዘነጋል በሚል ርዕስ የከያኒውን ፕሮፋይል ጥልቀት ባለው መልኩ ሰርቶ አየር ላይ አውሎት ነበር።

      ልክ በዓመቱ ደግሞ ከሰሞኑ የክቡር ዶ/ር ሼህ መሐመድ ሁሴን አሊ አላሙዲ ይህን የኢትዮጵያ የሙዚቃ ሌጀንድ አክብረው የሚገባውን ማዕረግ አሳይተውታል። በኢትዮጵያ ታሪክ ላበረከተው የኪነ- ጥበብ ስራ በአደባባይ አምስት ሚሊዮን ብር የተሸለመ ከያኒ የለም። መሐሙድ የልፋቱን ዋጋ ተክሷል።

     ይህን መርሃ ግብር እውን እንዲሆን ላመቻቹ ሁሉ ምስጋና ይገባቸዋል። በርግጥ በዚህ በሸራተን ሆቴል በተካሔደው መርሃ ግብር በአዘጋጆቹ ስለ መሐሙድ አሕሙድ የጥበብ አበርክቶ አጭር ዶክመንተሪ ቢቀርብ እና ስራዎቹና ማንነቱም በዝርዝር ቢነገር ጥሩ ነበር። ወደፊትም በሕይወት እያለ የሕይወት ታሪኩ በመፅሐፍ መልክ ተዘጋጅቶ ቢቀርብ በ70ዎቹ የእድሜ ክልል ውስጥ ያለውን መሐሙድን ይበልጥ ህያው ያደርገዋል።

      የመሐሙድ ስም ሲጠራ አብረው ብቅ የሚሉት ዘፈኖቹ አያሌ ናቸው።

“ካንቺ በቀር ሌላ ብሞት አልመኝም

ግን እስከ አሁን ድረስ አላወቅሽልኝም”

ብሎ የዘፈነልን መሐሙድ ኢትዮጵያንም እየዞረ ስለ ከተሞችና ነዋሪዎቻቸው አዚሟል።

“የድሬ ልጅ ናት የከዚራ

ስለ ውበቷ ስንቱን ላውራ

የሀረር ልጅ ናት የአዋሽ ማዶ

ልቤ ተጨንቋል እሷን ወዶ”

ሲል፤ አይደለም የሐረርና የድሬ ልጅ፣ መላው ኢትዮጵያ ከርሱ ጋር ያውረገርጋል።

“የዘገየሽበት ምን ይሆን ምክንያቱ

አይኖቼ ተራቡ ደረሰ ሰዓቱ”

ሲለንማ የፍቅር ሐድራዎች በሙሉ ጓዛቸውን ሰብስበው ይሰፍሩብናል።

     ሐገሩን ለቆ በውጭው ዓለም የሚኖረውን ኢትዮጵያዊ በያለበት እየዞረ መሐሙድ እንዲህ ይለዋል።

“መቼ ነው?

ዛሬ ነው?

ሀገሬን የማየው?

ኢትዮጵያን የማየው?”

እያለ ያዜማል። አብሮ ያለቅሳል።

     አጉል ነገር ጀመርኩ። የመሐሙድን ሙዚቃዎች ተንትኜ መጨረስ አልችልም። ግን ለአሁን የዛሬ ዓመት በአዲስ ጣዕም የሬዲዮ ዝግጅት ላይ ከቀረበው የመሐሙድ ፕሮፋይል ጥቂቱን ባቋድሳችሁስ?

     ታላቁ የሙዚቃ ሰው መሐሙድ አሕመድ ኒውዮርክ አሜሪካ ውስጥ ልኬ የዛሬ ዓመት ኮንሰርት እንዲያቀርብ ፕሮግራም ተይዞለት ነበር። ኮንሰርቱን ያዘጋጁለትም አካላት በወቅቱ ትልልቅ ማስታወቂያዎችን በየከተሞች እና በድረ-ገፆች ጭምር ይሰሩለት ነበር። ማስታወቂያዎቹ እንደሚገልጹት ከሆነ ደግሞ ታላቁ የአፍሪካ አንጋፋ ድምፃዊ ሙዚቃዎቹን ሊያቀርብ ነው፤ በማለት ደረጃውን ከኢትዮጵያ አውጥተው በአፍሪካ ደረጃ አስቀምጠውት ነበር። በዚሁ በኒውዮርክ ሬድ ሁክ፣ ቦርክሌይ ውስጥ በሚቀርበው የመሐሙድ አሕመድ ኮንሰርት ቀደም ብለው አዘጋጆቹ በሰጡት ጋዜጣዊ መግለጫ መሐሙድ ከአፍሪካ ምድር ከተገኙ ምርጥ ድምፃዊያን መካከል አንዱ መሆኑን ዋቢ እየጠቃቀሱ ይናገሩ ነበር። ይህን ኮንሰርት ያዘጋጁለት ድርጅቶችም መቀመጫቸውን ዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ያደረጉት “ዘ ኢሹ ፕሮጀክት ሩም” እና “ፓዮኒየር ዎርክስ ፎር አርትስ” የተባሉ ድርጅቶች ናቸው። እነዚህ ሁለቱ አለማቀፍ ድርጅቶች ልክ የዛሬ ዓመት ባወጡት መግለጫ፣ መሐሙድ አሕመድ በኢትዮጵያ ሙዚቃ ታሪክ ውስጥ “ወርቃማ ዘመን” እየተባለ በሚጠራው ከ1950 ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ እስከ ስልሳዎቹ አጋማሽ ድረስ በታየው ድንቅዬ ዘመን ላይ፣ እንደ ከዋክብት ሲያበሩ ከነበሩ የሙዚቃ ሰዎች መካከል አንዱ እንደሆነም ገልጸውለታል።

     ከሀምሳ ዓመታት በላይ ከመድረክ ላይ ሳይወርድ፣ መድረክን ለረጅም ሰዓታት እየተቆጣጠረ ጡዑመ ዜማዎችን ሲያንቆረቁር የኖረው መሐሙድ አሕመድ፣ በአፍሪካ የጥበብ መድረክ ላይ በሕይወት ያለ ባለታሪክ /A Living Legend/ በማለት አዘጋጆቹ ጠርተውታል።

     ስለ መሐሙድ አሕመድ የሙዚቃ ክህሎት፣ ተሰጥኦ እና አቀራረብ እየዘገቡ ያሉት የሙዚቃ ልሂቃን እንደሚናገሩት ከሆነ፣ መሐሙድ የሀገሩን የኢትዮጵያ ሙዚቃ በልዩ ልዩ መድረኮች ላይ በማቅረብና እናት ሀገሩን ኢትዮጵያን በጥበቡ ዓለም በማስተዋወቅ ረገድ ወደር የማይገኝለትን አስተዋፅኦ ማድረጉን ይናገራሉ። አሁንም እንኳን በ70ዎቹ የእድሜ አጋማሽ ላይ ሆኖ ካለምንም የትንፋሽ መቆራረጥ መድረክ ላይ ሆኖ እየዘፈነ፣ እየተውረገረገ፣ እየጨፈረ፣ እየተረከ . . . የጥበብ መንፈስን የሚያረካ ተአምረኛ ከያኒ እንደሆነም አስመስክሯል።

      መሐሙድ አሕመድ የሚዘፍናቸው ጥዑመ ዜማዎች ከኢትዮጵያ አፈርና ነብስ ያልተወለዱትን አውሮፓውያንን ሳይቀር የሚማርኩ እንደሆኑም እማኝ እየጠቀሱ መናገር ይቻላል። ድምፁ እና የአቀራረብ ቃናው ለአውሮፓ የሙዚቃ አፍቃሪዎችም ጆሮ ግቡ ሆኖ እንደሚያስደስታቸው ይወሳል። በዚህም የተነሳ እ.ኤ.አ. በ2007 ዓ.ም የዓለም አቀፉን የቢቢሲ ሬዲዮ ጣቢያን ሽልማት፣ በምርጥ ድምጻዊነት ተመርጦ የሽልማት አክሊል የደፋ ከያኒ ነው። በዚህም ሽልማት የተነሳ መሐሙድ ዓለማቀፋዊ እውቅናው እየገዘፈ መጣ። በልዩ ልዩ ሀገራት ውስጥ መሐሙድ ሙዚቃ ያቀርባል ከተባለ ጥቁሩም ነጩም እኩል ተጋፍቶ በመግባት በዝግጅቱ ላይ ይታደማል። በቢቢሲ ሬዲዮ ጣቢያ ምርጥ ድምጻዊና ከያኒ ተብሎ የተመረጠ ስለሆነ ዝናው ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሷል።

     ወደዚህች ዓለም በ1934 ዓ.ም የመጣው መሐሙድ አሕመድ ገና ከልጅነቱ ጀምሮ በሙዚቃ ምትሃት እንደተለከፈ ይናገራል። በትምህርት ቤት ውስጥ ሆኖ ያዜማል። ትምህርቱንም አቋርጦ በሊስትሮ ስራ በተሰማራበትም ወቅት ያዜማል። ሙዚቃ ከደሙና ካጥንቱ ብሎም ከመንፈሱ ጋር የተዋሃደችው ገና በጨቅላ እድሜው ጀምሮ እንደሆነ መሐሙድ ይናገራል።

     ቀጥሎም አሪዞና ተብሎ በድሮ አራዶች ዘንድ ይጠራ በነበረው ጭፈራ ቤት /ናይት ክለብ/ ውስጥ በአስተናጋጅነት ይቀጠራል። ይህ አሪዞና ተብሎ የሚጠራው ክለብ ከ1955 ዓ.ም በፊት ታዋቂ ቤት ነበር። የሚገኘውም መድሐኒአለም ት/ቤት ፊት ለፊት ሲሆን፣ ቤቱም የራስ ኃይሉ ቤት እንደሆነም ይወሳል። እዚያ ቤት በአስተናጋጅነት የተቀጠረው መሐሙድ፣ አንድ ቀን የክለቡን ኃላፊ ይለምነዋል።

     “እባክህ ከነዚህ ድምጻዊያን ጋር አንድ ዘፈን ልዝፈን? እባክህ ፍቀድልኝ” እያለ ይማፀነዋል።

     ታዲያ አንድ ቀን ኃላፊው ፈቀደለት። መሐሙድም አዜመ። በተፈጥሮ የተሰጠውን የሙዚቃ ፀጋ አሳየ። ሁሉም ታዳሚ አድናቆቱን ገለፀለት። ደጋግሞም ማዜም ጀመረ። ታዲያ አንድ ቀን፣ የክቡር ዘበኛ ሙዚቃ ኃላፊዎች አሪዞና ክለብ ሊዝናኑ ይመጣሉ። መሐሙድ አሕመድ የተባለ ድምፃዊ የነ ጥላሁን ገሠሠን ዘፈኖች ልዩ በሆነው የድምፅ ለዛው ያቀነቅናቸዋል። የክለቡንም ታዳሚ ቁጭ ብድግ ያደርግበታል። በድምፁና በአቀራረብ ችሎታው የተማርኩት ክቡር ዘበኞች በታህሳስ ወር 1955 ዓ.ም መሐሙድን ከአሪዞና ክለብ ማርከው ወደ እነርሱ የሙዚቃ ካምፕ አስገቡት። ከዚያች ቀን ጀምሮ ኢትዮጵያም በሙዚቃው ዓለም የሚያስከብራትን የወርቃማ ድምፅ ባለፀጋውን መሐሙድ አሕመድን አገኘች።

      ወደ ክቡር ዘበኛ ሙዚቃ የተቀላቀለው መሐሙድ አሕመድ፣ እዚያም ጥላሁን ገሠሠንና ብዙነሽ በቀለን የመሳሰሉ ተአምረኛ ድምፃዊያንን አገኘ። እንደ ኮ/ል ሳህሌ ደጋጎ እና ተዘራ ኃይለሚካኤልን የመሳሰሉ የሙዚቃ ሊቆች ጋርም ተዋሃደ። ከዚያም የራሱን ለዛ እና ማንነትን ይዞ ተወዳጅነትን ደርቦ እና ደራርቦ የኢትዮጵያን ሙዚቃ ወደ ላይ ይዞት ወጣ።

      መሐሙድ አሕመድ በ1955 ዓ.ም ክቡር ዘበኛን ሲቀላቀል የተጫወታት የመጀመሪያ ዘፈኑ እስከ አሁን ድረስ ተወዳጅነቷ እያየለ እስከዚህ ዘመን ደርሳለች። ገናም በትውልዶች ውስጥ ታልፋለች።

ካንቺ በቀር ሌላ ብሞት አልመኝም

ግን እስከ አሁን ድረስ አላወቅሽልኝም

ሰላምን ለማግኘት አጥብቄ ብመኝም

ታበሳጪኛለሽ ግን አላወቅሽልኝም

ከሕይወቴ ይልቅ አስባለሁ ላንቺ

ግን ድካሜ ሁሉ አልገባሽም አንቺ

     “ካንቺ በቀር ሌላ ብሞት አልመኝም” ብሎ ሙዚቃ የጀመረው መሐሙድ አሕመድ ተአምረኛ የሚባሉ ሙዚቃዎችን መጫወት ጀመረ።

“እንቺ ልቤ እኮ ነው ስንቅሽ ይሁን ያዢው

አንጀትሽ ሲታጠፍ ምሳ ብለሽ ጋብዢው

ስፍራው ጉራንጉር ነው ያለሽበት ሰፈር

አይሻልሽም ወይ የልቤ ላይ መንደር”

     የግጥሟ ሃሳብ ጥልቀትና ምጥቀት እንዲሁም የዜማዋ ልኬት፣ ከዚያም የሙሐመድ የአዘፋፈን የድምፅ ለዛ ታክሎበት፣ እንቺ ልቤ እኮ ነው ስንቅሽ ይሁን ያዢው፣ አንጀትሽ ሲታጠፍ ምሳ ብለሽ ጋብዢው የምትሰኘዋ ሙዚቃ ከሰው ልጅ የጥበብ መንፈስ ጋር ዘላለም ትኖራለች።

     የመሐሙድ ዘፈኖች አንዴ ተሰርተው ከወጡ በኋላ በአድማጮች ዘንድ ዘላለማዊ ተወዳጅነትን ይዘው የመቆየት ብቃት አላቸው። ምክንያቱ ደግሞ ርዕሰ ጉዳያቸው የሰው ልጅ የጋራ ጉዳይ መሆናቸውም ጭምር ነው። የሺ ሐረጊቱን የመሳሰሉ ዘፈኖቹ ታሞ የተኛን ሁሉ ቀና አድርገው የመፈወስ ኃይል እንዳላቸው ገጠመኞቻቸውን የገለፁልኝ ሰዎችም አሉ።

     በነዚህና በሌሎቹም ስፍር ቁጥር በሌላቸው ሙዚቃዎቹ የተወደደው ሙሐሙድ፣ የራሱን ማንነት እና ቀለም ወደሚያሰጠው ማዕረግ ተሸጋገረ። የሙዚቃ ሰዎች ሙሐመድን “የትዝታው ንጉስ” እያሉ ይጠሩት ጀመር። የትዝታን ሙዚቃ በመጫወት ወደር የማይገኝለት ከያኒም እየሆነ መጣ። እሱ ራሱ ከዛሬ 20 ዓመታት በፊት ካሊፎርኒያ ውስጥ የሙዚቃ ኮንሰርቱን ካቀረበ በኋላ ስለ ትዝታ ሙዚቃ የሚከተለውን ሃሳብ ተናግሮ ነበር።

“ትዝታ ዘፈኖች ከእኔ የትዝታ ትዝታዎች ናቸው። ትዝታን እኔ ብቻ ሳልሆን ማንም ሰው ሲጫወተው ሰውነቴን ይወረኛል። በተለይ ክራር የሚጫወት ሰው የክራር ቅኝቱን ሲጀምር ሰውነቴን ያሳክከኛል። ያቁነጠንጠኛል። አልዋሽም! ትዝታን ስጫወት ሰውነቴን ራሴን እረሳዋለሁ”

ብሏል።

     ይህ ድምፃዊ ሐገሩ ኢትዮጵያን በተለያዩ ሐገሮች ውስጥ በችሎታው በማስተዋወቅ ግዙፍ ውለታ የዋለና እየዋለም ያለ ትልቅ የጥበብ አምባሳደር ነው። ከዓመታት በፊትም ወደ እስራኤል ሀገር ሄዶም የሙዚቃ ኮንሰርቱን ሲያቀርብ በሺ የሚቆጠሩ ታዳሚያን ተገኝተው ተደስተው ወጥተዋል። በወቅቱም የእስራኤል ልዩ ልዩ ቴሌቪዥኖች 50 ዓመታት መድረክ ላይ ከተአምረኛ ሙዚቃዎቹ ጋር ስለሚውረገረገው ድምጻዊ ሰፊ ሽፋን ሰጥተውት ነበር። በወቅቱም በዚህችው የኢትዮጵያ የመንፈስ ወዳጅ በሆነችው በእስራኤል ውስጥ የሚገኘው በአማርኛ የሚተላፈው ቴሌቪዥን ጣቢያ ለመሐሙድ አጠር ያለች ዶክመንተሪ ፊልም ሰርተው አሰራጭተዋል።

     በዚህ ዶክመንተሪ ላይ መሐሙድ ሲናገር፣ ብዙውን ጊዜ የዘፈኖቹን ሃሳብ ለገጣሚያን እየነገረ፣ በዚህ ሃሳብ ላይ ግጥም ፃፉልኝ እያለ እንደሚያፅፍ እና እንደሚያቀነቅንም አውስቷል።

     ለምሳሌ በያዘው ሃሳብ እና በአገጣጠም ስልቱ ብሎም በዜማው በእጅጉ የተወደደለትን “ተው ልመድ ገላዬ” የተሰኘውን ዘፈን የመጀመሪያው የሃሳቡ ጠንሳሽ መሐሙድ ራሱ ነው።

ተው ልመድ ገላዬ

ተው ልመድ ገላዬ

ትቶ የሔደን ሰው አትበል ከለላዬ

ተው ልመድ ገላዬ

     ይህን የመሳሰሉ የሙዚቃ ሃሳቦችን የፈጠረ ነው። ከዚህ ሌላም የጉራግኛ ብሔረሰብን ዘፈን ወደ አደባባይ አምጥቶ ሕዝባዊ መሠረት እንዲኖረውና ተወዳጅ ሆኖ እንዲመጣ ከፍተኛ ውለታ ያበረከተ ከያኒ ነው።

     መሐሙድ አሕመድ ለ50 ዓመታት በኢትዮጵያ ውስጥ ከሰሜን እስከ ደቡብ፣ ከምስራቅ እስከ ምዕራብ፣ በጦር ሜዳዎችና በዱር በገደሉ እየተጓጓዘ አዚሟል። ወገኑን አዝናንቷል። በበርካታ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ስለ ፍቅር ሲያቀነቅን ኖሯል። ከዛሬ 16 ዓመታት ጀምሮ ከፈረንሳዊው የሙዚቃ ፕሮሞተር ከፍራሲስ ፋልሴቶ ጋር ሆኖ ኢትዮጵያን አልፎ በዓለም አቀፍ የሙዚቃ መድረኮች ላይ እየሰራ ነው። በሚያቀርባቸው ኮንሰርቶች ሰፊ ተቀባይነት ካገኘ ውሎ አድሯል። መሐሙድ እረፍት የሌለው ተጓዥ ድምፃዊ! አይታክቴ ከያኒ ነው!

     መሐሙድ ዛሬም በሕይወት በመኖሩ ምክንያት ልንሳሳት ልንጨነቅለት፣ ልናስደስተው የሚገባ ሰው ነው። ዛሬ በሕይወት የሌሉት ምርጥ ጓደኞቹ ጥላሁን ገሠሠ፣ ብዙነሽ በቀለ፣ ታምራት ሞላ፣ ተፈራ ካሳ፣ ተዘራ ኃይለሚካኤል፣ ኮ/ል ሳህሌ ደጋጎ እና ሌሎችም የኢትዮጵያ ምርጥ ከያኒያንና ከያኒያት በሙሐሙድ ልቦና ውስጥ ሕያው ናቸው። ዛሬም ስለ እነሱ አውርቶ አቀንቅኖ አይጠግብም። ወዲያውም እንባውን መቆጣጠር አይችልም።

“ስንቱን አስታወስኩት

ስንቱን አሰብኩት

ልቤን በትዝታ ወዲያ እየላኩት

አንዴ በመከራው አንዴ በደስታዬ

ስንቱን ያሳየኛል ይሄ ትዝታዬ”

እያለ ያቀነቅንላቸዋል። መሐሙድ የፍቅር ሰው ነው።

     ከዚህ ሁሉ የ50 ዓመታት የሙዚቃ ጉዞ በኋላ አንድ ቀን ወጣቱ ድምፃዊ ጎሳዬ ተስፋዬ መሐሙድ ዘንድ መጣ። ጥሩ የሃሳብና የዜማ ስልት ያለውን ሸግዬ ሙዚቃ በጋራ አቀነቀኑ።

“በድንገት ያለፈውን ጊዜ በትዝታ

ባሰበው ተጉዤ ወደ ኃላ

እኔስ አጣሁ መላ”

            መሐሙድ

“ይቅርና ማሰብ በትካዜ

አጫውተኝ ስላለፈው ጊዜ”

ጎሳዬ

     በዚህ ዘፈን ውስጥ ተግተልትለው የሚመጡት ሀሳቦች በሙሉ የመሐሙድ ትዝታዎች ናቸው። በእጅጉ የሚወዳቸው ጓደኞቹ ትዝ ይሉታል። ያለፈው ሕይወታቸውና ፍቅራቸው ፊቱ ላይ ግጥም ይላል። መሐሙድ ያለፉ ጓደኞቹን ማሳያ ቋሚ ምስክር ነው። ቋሚ ባለታሪክ። ፈረንጆቹ /A Living Legend/ የሚሉት የኪነት ሰው ነው። መሐሙድ የሚሣሣለት አርቲስቶችን ነው። በሀገራችን ውስጥ ያሉ አያሌ ዩኒቨርስቲዎች አንዳቸውም ለመሐሙድ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ አልሰጡትም። ቢሰጡት ለእነርሱም ክብር ነበር። ሕዝብና ዓለም የሰጠው ክብር ግን ትልቅ ነው። የክቡር ዶ/ር ሼህ መሐሙድ ሁሴን አሊ አላሙዲ ደግሞ የሚገባውን አደረጉለት።

     የሀገሪቱ ርዕሰ ብሔር ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ በታደሙበት ደማቅ መድረክ ላይ ላበረከተው ታላቅ አስተዋፅኦ የአምስት ሚሊዮን ብር ሽልማት አበርክተውለታል። ምስጋና ይገባቸዋል!

በጥበቡ በለጠ


     ልዑል ዓለማየሁ የተወለደ ሰሞን አባቱ አፄ ቴዎድሮስ እጅግ የተደሰቱበት ጊዜ ነበር። ቴዎድሮስ ደስ ያላቸው ቀን ባለሟሎቻቸውን ሰብሰብ አድርገው መጫወት፣ ማውጋት፣ ጥያቄ መጠየቅ ይወዱ ነበር ይባላል። ታዲያ እርሳቸው የሚጠይቁት ጥያቄ መልሱ አይገኝም። በመጨረሻም መልሱ ሲጠፋ የሚመልሱት ራሳቸው አፄ ቴዎድሮስ ናቸው። የአብራካቸውን ክፋይ ልዑል ዓለማየሁን በአይናቸው ያዩ ሰሞን ባለሟሎቸውን አንድ ጥያቄ ጠየቁ

 

“ለመሆኑ በዓለም ላይ ደስ የሚል ጠረን ያለው ምንድን ነው?” አሉ ቴዎድሮስ፡

     ቶሎ ብሎ ለመመለስ ባለሟሎቻቸው ይጣደፉ ገቡ። አንዱ ከመቀመጫው ተነሳ። እጅ ነሳ። በሕይወት ዘመኑ ያያቸውን የጥሪኝ አይነቶች ዘረዘረና ከእነርሱ እንዴት ያለ መልካም መዓዛ ያለው ነገር እንደሚሰራ ተንትኖ እጅ ነስቶ ቁጭ አለ።

መልሱ ግን አልተመለሰም።

አንደኛው ደግሞ ተነሳ። የሚያውቃቸውን የዱር አበባዎችና ጠረናቸውን ዘርዝሮ እጅ ነስቶ ቁጭ አለ።

አሁንም መልሱ አልተመለሰም።

ሌላኛውም ተነሳ። የጥንታዊያኖቹን የፋርስና የመካከለኛውን ምስራቅ ሽቶዎች እየጠቀሰ፣ በዓለም ላይ አሉ የተባሉትን መልካም መዓዛዎች ተነተነላቸው።

አሁንም መልሱ የለም።

ብዙ ሙከራዎች ተደረጉ። አፄ ቴዎድሮስ የጠየቁትን ጥያቄ የሚመልስ ጠፋ።

“አባ ታጠቅ፤ በቃ አንተው መልሱን ንገረን” አሏቸው።

አፄ ቴዎድሮስም የሚከተለውን መለሱ፡-

“በዓለም ላይ እጅግ ደስ የሚል ጠረን ያለው አራስ ልጅ ነው” አሉ።

    አፄ ቴዎድሮስ በዓለማየሁ መወለድ የተሰማቸውን ወሰን የሌለውን ደስታቸውን ከዚህ በላይ የሚገልፀው አባባል ያለም አይመስለኝም። እንዲህ የአራስነት ጠረኑ ከሚያማልላቸው ልጃቸው ጋር መለያየታቸው፣ ዓለማየሁም እንዲህ በጠረኑ ብቻ ፍቅራቸውን ከሚገልጹለት አባቱ ይለያል ብሎ የሚያስብ ሰው በወቅቱ ያለ አይመስለኝም።

ቴዎድሮስ ለሀገራቸው ኢትዮጵያ እና ለራሳቸውም ክብር ብለው ራሳቸውን መስዋዕት ሊያደርጉ በተዘጋጁ ጊዜ ከድርጊታቸው እንዲታቀቡ ተለምነው ነበር።

“እባክዎን በሚወዱት በልዑል ዓለማየሁ ይሁንብዎ፤ በራስዎ ላይ አይጨክኑ!” እያሉ ተማጠኗቸው።

አይበገሬው ቴዎድሮስ ቆም ብለው ለአፍታ አሰቡ። ወዲያውም እንዲህ አሉ፡-

“ለዓለማየሁ ምንም የማወርሰው ነገረ የለም። ሲያድግ ግን አባትህ አንዲት ኢትዮጵያ በአይኑ እንደዞረች ሞተ በሉት” አሉ ቴዎድሮስ።

የመቅደላው ጀግና ራሱን ሰዋ። መቅደላ ማማዋ ተናደ። በየቦታው ፍንዳታና እሳት ይጋዩ ጀመር።

Captain Hozier, laid mines under the gate and other defenses, as well as Tewadros’s artillery which had been cast with great difficulty by Emperor’s European artisans. The fort was the blown up. The Emperor’s palace and other buildings, including the church of Medhane Alem, were next set of fire. . . . spread quickly from habitation to habitation and set a heavy cloud of dense smoke which could be seen for many miles. . . . Three thousand houses & a million combustible things were burning.

    ይህ ከላይ የተገለፀው፣ የእንግሊዝ ወታደሮች አፄ ቴዎድሮስ ከተሰው በኋላ መቅደላን እንዴት አድርገው እንዳወደሟት የሚተርክ ነው። መቅደላ ላይ የተሰራው የመሳሪያ ግምጃ ቤትና ማምረቻ በፈንጂ ጋይቷል። የቴዎድሮስ ቤተ-መንግስትና ታሪካዊው መድሃኒዓለም ቤተ-ክርስቲያንም ከተቃጠሉት ውስጥ ጥቂቶች ናቸው። ከሶስት ሺ በላይ የመቅደላ ቤቶች እንዲሁም አያሌ የመቅደላ ንብረቶች ሰደድ እሳት ተለቆባቸዋል። የመቅደላ ቃጠሎ ጭሱ ከብዙ ማይሎች ርቀት ላይ ሁሉ ይታይ እንደነበር በወቅቱ በአይናቸው ያዩ የታሪክ ፀሀፊዎች ገልፀውታል

ለመሆኑ ልዑል ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ከዚህ ሁሉ ቃጠሎ ውስጥ እንዴት ወጣ?

    መቅደላ ከቴዎድሮስ ሞት በኋላ የሲኦል ምሳሌ ትመስል ነበር። ልዑል ዓለማየሁ እናቱ እቴጌ ጥሩወርቅም ይህን መከራ ለማምለጥ ተደብቀው ነበር። በኋላ አንድ የእንግሊዝ ወታደር አያቸው። ለጦሩ መሪ ለጀነራል ናፒር ነገረው። የአፄ ቴዎድሮስ ሚስትና ልጅ እነዚህ ናቸው ብሎት አሳየው። ናፒርም ሌላ አደጋ እንዳይደርስባቸው ተገቢው ከለላ እንዲሰጣቸው አደረገ።

የስድስት ዓመት እድሜ ያለው ዓለማየሁ እና እናቱ እቴጌ ጥሩወርቅ ምርኮኛ ሆኑ። ከእነርሱ ጋርም አንድ የሶስት ዓመት ሕፃንም ምርኮኛ ሆኖ መጣ።

     እንግሊዞች ለዓለማየሁ ቴዎድሮስ ሻለቃ እስፒዲን እና ኢትዮጵያዊውን ደብተራ ዘነብን ሞግዚት አደረጉ። ለዚያ ለሶስት ዓመት እንቦቀቅላ ደግሞ ኮሎኔል ቻርልስ ቻምበርሊን የተባለ እንግሊዛዊ ሞግዚት ሆነ። መቅደላ አምባ በቃጠሎ ከጋየች በኋላ፣ በውስጧ ያሉት አንጡረ ሀብቶች በሙሉ ተዘርፈው በበርካታ ዝሆኖችና በቅሎዎች ተጭነው፣ ከነልዑል ዓለማየሁ ጋር አድርገው እግሊዞች ጉዞ ወደ ብሪታኒያ ማድረግ ጀመሩ።

     አርማጭሆ በረሃ ሲደርሱ እቴጌ ጥሩወርቅ በጠና ታመው። መጓዝ አልቻሉም። የባለቤታቸው ሞት፣ የወንድሞቻቸው ሞት። የጦርነቱ መከራ፣ ምርኮኝነቱ፣ ከትልቅ ወደ ትንሽ መውረዱ ሁሉ ክፉኛ የከበዳቸው እቴጌ ጥሩወርቅ ከሀገራቸው ሳይወጡ ግንቦት 15 ቀን 1860 ዓ.ም ሕይወታቸው አለፈች። በሕመም እያቃሰቱ ሳሉ ግን ስለ ልጃቸው ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ጀነራል ናፒርን አስጠርተው የሚከተለውን ነገሩት።


“እኔ እንግዲህ መሞቴ ነው፤ የዓለማየሁን ነገር አደራ፤ አባቱ ከመሞታቸው በፊት እንግሊዝ ሀገር ሔዶ እንዲማር ከፍተኛ ፍላጎት ስለነበራቸው ደጃዝማች ዓለማየሁን ውሰዱና አስተምራችሁ ወደ ሐገሩ ላኩልን። ውለታችሁን ግን አምላክ በሰማይ ቤት ይክፈላችሁ” ብለው በተናዘዙ በሁለተኛው ቀን አረፉ።

አስክሬናቸውም ወደ ሸለቆት ገዳም ሔዶ እናታቸውና ዘመድ አዝማድ በተገኘበት ቀብራቸው ተፈፀመ። ታዲያ በዚህ ወቅት የእቴጌ ጥሩወርቅ እናት የልዑል ዓለማየሁ አያት አንድ ደብደቤ ለእንግሊዟ ንግስት ላኩ። ደብዳቤው የልዑል ዓለማየሁን ጉዳይ መሠረት ያደረገና አያቱ ምን ያህል እንደተጨነቁለት የሚያሳይ ነው። ተክለጻዲቅ መኩሪያ ይህን ደብዳቤ አፄ ቴዎድሮስና የኢትዮጵያ አንድነት በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ በሚከተለው መልኩ አቅርበውታል።

“በስመ አብ. . . ከወይዘሮ ላቂያዬ የእቴጌ ጥሩወርቅ እናት፣ የደጃዝማች ዓለማየሁ አያት የተላከ። ይድረስ ለእንግሊዝ ንግሥት። አንባቢው እጅ ይንሳልኝ፤ መድኃኒዓለም ጤና ይስጥልኝ፤ መንግሥትዎን ያስፋ፤ ጠላትዎን ያጥፋ። ሶስት ደጃዝማቾች፣ አራተኛ እቴጌ ጥሩወርቅ ሞተውብኝ የቀረኝ ደጃዝማች ዓለማየሁ ነው። አደራዎን ይጠብቁልኝ። እግዝአብሔር አባቱንና እናቱን ቢነሳው እርስዎን ሰጥቶታል። እኔም ካላየሁት ከሞቱት ቁጥር ነኝ። እርስዎን እናቴ ይላል እንጂ እኔን እናቴ አይለኝም፤ አላሰደግሁትምና። እርስዎ ያሳደጉት ስለ እግዚአብሔር ብለው”

በማለት የልዑል ዓለማየሁ አያት ለእንግሊዟ ንግሥት ቪክቶሪያ ደብዳቤ ላኩ።

የእንግሊዝ ሠራዊት ከእቴጌ ጥሩወርቅ ቀብር በኋላ ጉዞውን ቀጠለ።

    ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ታሪክ በስፋት ከፃፉ ሰዎች መካከል አንዱ ለንደን ውስጥ የሚገኘው ፈቃድ ሀብቴ የተባለ ኢትዮጵያዊ ነው። ፈቃድ ሐብቴ በእንግሊዝ ነገስታት ማሕደር ውስጥ የሚገኙትን ሰነዶች መርምሮ ስለ ልዑል ዓለማየሁ በጻፈው ጥናት “ባይተዋሩ መስፍን” በሚል ርዕስ ሰፋ ያለ ዝርዝር አቅርቧል።

     የእንግሊዝ ጦር የመጀመሪያውን ጉዞ ወደ ፓርት ሱዳን አደረገ። ከዚያም ሰኔ 3 ቀን 1860 ዓ.ም (ልክ በዛሬዋ ዕለት) ፌሮዝ እየተባች በምትጠራ የእንግሊዝ የጦር መርከብ ወደ እንግሊዝ አገር ለመመለስ ከፖርት ሱዳን ለቀቁ።

     ከአንድ ወር የባህር ጉዞ በኋላ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ፣ ሻለቃ እስፒዲ እና ደብተራ ዘነብ ወደ ለንደን ሲደርሱ፣ አብሯቸው የነበረው የሶስት ዓመቱ ኢትዮጵያዊ ህጻን ደግሞ ከሞግዚቱ ከኮሎኔል ቻርልስ ቻምበርሊን ጋር ሆነው ወደ ሕንድ ሐገር ጉዞ ጀመሩ። በወቅቱ ሕንድ የእንግሊዝ ቅኝ ግዛት ነበረች። ያ የሦስት ዓመቱ ኢትዮጵያዊ ሕፃን በኋላ ሐኪም ወርቅነህ እሸቱ /ዶ/ር ማርቲን/ እየተባሉ የሚጠሩት ታላቁ የህክምና ሊቅ፣ ዲፕሎማትና የኢትዮጵያ ሪፎርሚስት የነበሩት ሰው ናቸው።

ልዑል ዓለማየሁ ለንደን ከገባ በኋላ ሻለቃ እስፒዲ ወደ ዊንድሶር ቤተ-መንግሥት ንግስቲቷ ዘንድ ይዞት ሔደ። ንግሥቲቷም ዓለማየሁን ትክ ብለው አዩት። አቀፉት። ከዚያም የተሰማቸውን ስሜት በሚከተለው መልኩ እንደገለፁት አጥኚው ፈቃድ ሐብቴ ፅፎታል።

“ጊዜው በጋ ነበር። ውድ ዓለማየሁ! የአፄ ቴዎድሮስ ልጅ፣ ያጌጡ የአብሲኒያ ልብሶችን ለብሶ ከሻለቃ እስፒዲ ጋር ብቅ አለ። ከፍ ያለ ደስታ ተሰማኝ። ቀረብ ብዬ አቀፍኩት። ሁል ጊዜ ስለ አባቱ የምንሰማው ቁጣ ግን ከፊቱ አይነበብም። በጣም አይናፋር ሆኖ አገኘሁት። በእንግሊዝኛም ትንሽ አነጋገርኩት”

በማለት ንግሥት ቪክቶሪያ ፅፈዋል።

     ሻለቃ እስፒዲ የአለማየሁ ሞግዚት በመሆኑ ባለው የወር ደሞዝ ላይ 400 ፓውንድ በየዓመቱ ተጨመረለት። ካፒቴን እስፒዲ ስለ ዓለማየሁ ሁኔታ በየጊዜው ለንግሥቲቱ የሚያቀርበው ሪፖርት በጣም ጥሩ ነው። እርሱም ደስተኛ መሆኑን ይገልጽላቸው ነበር። ካፒቴኑ ወደ ሕንድ ሀገር በስራ ተቀይሮ ሊሔድ መሆኑ ሲታወቅም ችግር ሆነ። ዓለማየሁ ቴዎድሮስም ሕንድ ሊሔድ ሆነ። በመጨረሻም ወደ ሕንድ ሐገር ተጓዙ። ይሕን ጉዟቸውን የእንግሊዝ ባለስልጣናት መቃወም ጀመሩ።

     የእንግሊዝ ሊብራል መንግሥት የገንዘብ ሚኒስትር ሮበርት ላው ጉዞውን በግልጽ ከተቃወሙት ውስጥ አንዱ ነበሩ። ዓለማየሁ ከሕንድ ሐገር እንዲመለስ ሚኒስትሩ ሮበርት ላው ለእንግሊዙ ጠቅላይ ሚኒስትር ለግላድስተን ታህሳስ 18 ቀን 1870 ዓ.ም የፃፉትን ደብዳቤ ፈቃድ ሐብቴ አግኝቶት ይፋ አድርጎታል። ደብዳቤው ወደ አማርኛ ሲመለስ እንዲህ ይላል፡-

“ጠቅላይ ሚኒስትር ግላድስተን

10 ዳውኒንግ መንገድ ለንደን

በመጀመሪያ የጠቅላይ ሚኒስትሩን ጤንነት እየተመኘሁ ስለ ዓለማየሁ ጉዳይ ይህን መፃፍ ተገድጃለሁ።

በአሁኑ ሰዓት ግልጽ ሊሆንልዎት የሚገባው ነገር ቢኖር ዓለማየሁን በሞግዚትነት የተረከቡት ሻለቃ እስፒድና ሚስቱ ሳይሆኑ መላው የእንግሊዝ ሕዝብ ነው። ስለ ዓለማየሁ የወደፊት ሕይወት እነ ሻለቃ እስፒዲ ከሚሰጡን ሃሳብ ወጣ ብለን መንግሥታችን ዘላቂ መፍትሔ መሻት ያለበት ይመስለኛል።

በመጀመሪያ ዓለማየሁን ከሕንድ አገር ማስመጣት ይኖብናል፤ ለወደፊቱ በአብሲኒያ ፖለቲካ ከፍተኛ ሚና ይጫወታልና። የኛ መንግሥት ጥሩ ጓደኛና ጥቅም አስጠባቂ ይሆናል ብለን የምንጠብቀው ዙፋን ወራሽ ስለሆነ እንደ ሕንድ በመሰለ በሽታ፣ ድንቁርናና ኋላ ቀርነት የፊጥኝ ባሰረው ኅብረተሰብ መካከል ማቆየቱ ተገቢ አይመስለኝም። አሁንም ቢሆን እስካሁን ድረስ እዛው እንዲቆይ “መደረጉ በጣም አዝናለሁ። በአስቸኳይ ወደ እንግሊዝ ሐገር እንዲመጣ ካልተደረገ ግን መጀመሪያውኑ ዓለማየሁን ለማሳደግና ለማስተማር ከአገሩ ማስወጣቱ ቁም ነገር አልነበረውም ማለት ነው።

ሻለቃ እስፒዲና ሚስቲቱ አንዳንዴ የሚናገሩት ገና የሚያደርጉትን አያውቁም። እኔ እርስዎን ብሆን ባልና ሚስቱ የሚሉትን አልሰማም። የዓለማየሁ ከነሱ ጋር መቆየት ከራሳቸው የኢኮኖሚ ጥቅም ጋር የተገናኘ በመሆኑ መቼውኑ ቢሆን እውነትንና ለዓለማየሁ የሚበጀውን ነገር መናገር አይፈልጉም።

ለዓለማየሁ እንግሊዝ አገር እንደተመለሰ የሚገባበት ት/ቤት አዘጋጅቼለታለሁ። ብራይተን የሚገኘው የቻልተንም ኮሌጅ ርዕሰ መምህር የሆነው ጂክስ ብሌስ በራሱ የግል ቤት አስቀምጦ እንዲያስተምረው ተስማምተናል። ጂክስ ብሌስ ዘጠኝ ሴቶች ልጆች ስላሉት ዓለማየሁ መቼውንም ቢሆን ብቸኝነት አይሰማውም ብዬ አምናለሁ።

ዓለማየሁን ይህንን የምንኮራበትን የበለፀገ ባህላችንን የምናስተምርበት ከዚህ የበለጠ ዕድል የሚያጋጥመን አይመስለኝም። ከዚህ በተረፈ ግን የርስዎን ትዕዛዝ ለመፈፀም ዝግጁ ነኝ።

ታዛዥዎ

ሮበርት ላው፣ ቻንስለር

ግልባጭ

-    ለንግሥት ቪክቶሪያ

ዊንድሶር ቤተመንግት

ዊንድሶር


በዚህ ደብዳቤ ሃሳብ ንግሥት ቪክቶሪያ መበሳጨታቸው ይነገራል። ድፍረት የተሞላበት ደብዳቤ መሆኑ አስቆጥቷቸዋል።

ሕንድ ሐገር የሚገኘው ካፒቴን እስፒዲ ደግሞ የተፈጠረውን ጉዳይ አያውቅም። እንደውም ለንግሥቲቱ ደብዳቤ ፃፈ። ዓለማየሁ ወደ እንግሊዝ ሀገር መጥቶ ትልቅ ት/ቤት መማር አለበት፣ ስለዚህ ለእኔም ቅያሬ ይሰጠኝ ብሎ ፃፈ።

     የልዑል ዓለማየሁ ጉዳይ የእንግሊዝን ባለስልጣናት ያጨቃጭቅ ገባ። ይባስ ተብሎ ሻለቃ ስፒዲ ወደ ማሌዥያ ተቀየረ። በዚህ ወቅት እነ ሮበርት ላው ልዑል ዓለማየሁን ከካፒቴን ስፒዲ እጅ ለመንጠቅ ምቹ ጊዜ ተፈጠረላቸው። ሮበርት ላው ለባለስልጣናቱ የሚከተለውን ደብዳቤ መፃፉም ይነገራል፡-

“የዓለማየሁን የወደፊት ሕይወት በሚመለከት ቋሚ መመሪያ ሊኖር ይገባል። ይህ ምስኪን ልጅ አጋጣሚ ሆኖ መጀመሪያ በአንድ ወታደር እጅ በመውደቁ እሱ ዛሬ አፍሪካ፣ ነገ ሕንድ፣ ከነገ ወዲያ ቻይና ይሄድ ተብሎ በተወሰነ ቁጥር አብሮ መንገላታት የለበትም።

በአሁኑ ሰዓት ሻለቃ እስፒዲ ወደ ማሌቪያ ፒናንግ እንዲሔድ በመታዘዙ ቀደም ሲል ዓለማየሁን እንዲያስተምር ያደረግነውን ስምምነት እዚህ ላይ ለማስቆም ወስኛለሁ።

በተረፈ ግን ሻለቃ እስፒዲ ዓለማየሁን ወደ እንግሊዝ አገር አምጥቶ ለርዕሰ መምህሩ ለጃክሰን ብሌክ እንዲያስረክብ አስፈላጊውን ትዕዛዝ ሰጥቻለሁ”

በማለት ፃፈ።

    ከብዙ ጭቅጭቅና የደብዳቤ ልውውጦች በኋላ ልዑል ዓለማየሁ ወደ ጃክስ ብሌስ ዘንድ ተዘዋወረ።

ለአራት ዓመታትም ማለትም እስከ እ.ኤ.አ. 1875 ዓ.ም ከጃክስ ብሌስ ጋር በት/ት ቆየ። ልዑል ዓለማየሁ በተማሪዎች፣ በመምህራንና በባለስልጣናት ዘንድ እጅግ ተወዳጅ ልዑል ነበር። የጦር አካዳሚ ትምህርቱንም በሚገባ ተከታትሎ ነበር።

     ዓለማየሁ ፈረንሳይንና ሌሎች ከተሞችንም ከጎበኘ በኋላ መታመሙ ተሰማ። ንግሥት ቪክቶሪያ ይህን የዓለማየሁን ጤና ማጣት ሲሰሙ ደንግጠው ወዲያው ከሚማርበት ከሳንድረስት ጦር አካዳሚ ወጥቶ ከልዩ ፀሐፊያቸው ቤት ሆኖ ሕክምናውን እዲከታተል የዓለማየሁ ጉዳይ ለሚመለከታቸው ባለስልጣኖች ቴሌግራም ማድረጋቸው ተፅፏል። ሳምንት በማይሞላ ጊዜ ውስጥ ዓለማየሁን ከነበረበት ኮሌጅ አውጥተው ወደ ንግስቲቱ ልዩ ፀሐፊ ቤት ወሰዱት። ሕመሙ እየጠናበት ሄደ። ልዕልት ቪክቶሪያ ይህን ሕመሙን አስመልክተው የሚከተለውን ደብዳቤ ፃፉ፡-

“ውደ ዓለማየሁ በጣም ታሟል። በመጨረሻ የተደረገው ምርመራ ትንሽ የተስፋ ፍንጭ የሚሰጥ ይመስላል። ነገር ግን ሕይወቱ አደገኛ ጊዜ ላይ ነው ያለችው። በሳንባ በሽታ በጣም ይሰቃያል። ዓለማየሁ መርዝ አቅምሰውኛል ብሎ ስለሚጠራጠር ምግብና መድሃኒት የመውሰድ ፍላጊቱ ቀንሷል። በዚሁ ምክንያት በየዕለቱ ሰውነቱ እየደከመ በመሔድ ላይ ነው። ከቅርብ ቀናት ጀምሮ ግን ዶክተሩ ያዘዘለትን መድሃኒት መውሰድ ጀምሯል። መርዝ አብልተውኛል የሚለውን ሃሳቡን ትቷል። በተረፈ ግን ለልጅ ዓለማየሁ እንፀልይለት”

     መረጃዎችን ከእንግሊዝ ቤተ-መንግሥት የሰበሰበው ፈቃድ ሐብቴ ከዚህ በኋላ የተፈጠረውን ሁኔታ በሚከተለው መልኩ ይገልጸዋል።

“የዓለማየሁ ዶክተር የንግሥቲቱን የግል ሐኪምና ሌሎች የታወቁ የህክምና ሰዎችን አነጋገረ። ለንግሥት ቪክቶሪያ የዓለማየሁን ሕይወት ማዳን የማይችል መሆኑን ኅዳር 11 ቀን 1879 ዓ.ም ተነገራቸው። በጣም በጣም በማዘን አንድ የመጨረሻ ደብዳቤ ፃፉለት። ዓለማየሁ አልጋ ላይ ተኝቶ እያቃሰተ የንግሥት ቪክቶሪያን ደብዳቤ ለማንበብ ጥረት አደረገ። የነበረውን ሁኔታ የንግሥቱቱ ልዩ ፀሐፊ ሚስት እንዲህ ብለው ይገልጹለታል. . .

“ዓለማየሁ ደብዳቤው ከማን እንደተፃፈ ለማወቅ የደብዳቤውን አድራሻ መፈለግ ጀመረ። የንግሥት ቪክቶሪያን ስም እንዳየ ፈገግ አለ። ፖስታውን ቀደደና ወረቀቱን ወጣ አድርጎ ትንሽ መስመሮች እንዳነበበ በጣም ስለደከመው ደብዳቤውን ሊያነብ በሚችልበት ቦታ ላይ እንዳስቀምጥለት ጠየቀኝ። አንገቱን ወረቀቱ ወደተቀመጠበት ዘወር አድርጎ የጀመረውን ለመጨረስ ታገለ። አልቻለም። በመጨረሻ እጄን ይዞ ማቃሰት ጀመረ”

     በመጨረሻ የሻለቃ እስፒዲንና የጃክስ ብሌስን ሚስት እጃቸውን እንደያዘ በ19 ዓመቱ ኅዳር 14 ቀን 1879 ዓ.ም ከጥዋቱ 3 ሰዓት ላይ ዐረፈ። በንግሥት ቪክቶሪያ ትዕዛዝ ዓለማየሁ ዊንድሶር በሚገኘው የጊዮርጊስ ቤተ- ክርስትያን እንዲቀበር ተደረገ። በሞተ በሶስተኛው ቀን ንጉሣዊ ቤተሰቦችና ከፍተኛ የመንግሥት ባለስልጣኖች በተገኙበት የቀብሩ ስነ-ሥርዓት ተፈፀመ።

የታላቁ ንጉስ የአፄ ቴዎድሮስ ልጅ ልዑል ዓለማየሁ ይህችን አለም በሞት ሲለይ ንግስት ቪክቶሪያ የሚከተለውን ፃፉ።

     “የዓለማየሁን መሞት ዛሬ ጠዋት ሰማሁ። ጥልቅ ሀዘን ተሰማኝ። ባይተዋር እንደነበር ባይተዋር ሆኖ ሞተ። ከመጀመሪያ ጀምሮ ደስተኛ ልጅ አልነበረም። በወጣትነቱ ካሳደጉት ዘመዶቹና ወገኖቹ ርቆ መኖር ለወጣት ዓለማየሁ ከባድ ፈተና ነበር። ጥቁርና (አፍሪካዊ) ሆኖ መኖር በእኛ ኅብረተሰብ አስቸጋሪ መሆኑንም ተረድቶታል። አንድ ቀን ሊያየኝ የመጣ ቀን “ለምን አንዳንድ ሰዎች ትኩር ብለው ያዩኛል?” ብሎ የጠየቀኝ ትዝ ይለኛል። መልስ አልነበረኝም። ወጣቱ ዓለማየሁ ቆንጅዬና ተናፋቂ ወጣት እንደነበር ቆንጅዬና ተናፋቂ ወጣት ሆኖ ሞተ”።

በጥበቡ በለጠ

ከዓመታት በፊት 1999 ዓ.ም መገባደጃ ላይ የቅዱስ ላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎችና ሥርዓተ-መንግሥቱንም በተመለከተ የ90 ደቂቃ ዶክመንተሪ ፊልም ከጓደኞቼ ጋር ሠርተን ነበር። የፊልሙ ርዕስ Lalibela Wonders and Mystery /ላሊበላ ትንግርትና ምስጢራት/ የሚል ሲሆን፤ በዚሁ ፊልም ምርቃት ላይ ንግግር አድርጌ ነበር። ከንግግሬ መካከል አንደኛው ወደፊት ስለምንሰራቸው ዶክመንተሪ ፊልሞች አይነት ነበር። ታዲያ በወቅቱ ስናገር፣ የልዑል ዓለማየሁ ቴዎድሮስን ታሪክ በተመለከተ እንዲሁም የአባቱን የዐፄ ቴዎድሮስንም ታሪክ ለመስራት በዝግጅት ላይ መሆናችንን ተናገርኩ። ይህንን በተናገርኩ በማግስቱ አንድ ሰው ስልክ ደወለልኝ።

“ሀሎ፤ ጥበቡ ነህ?”

“አዎ ነኝ፤ ማን ልበል?”

“ታደሰ ተገኝ እባላለሁ። ትናንትና የሠራችሁትን ፊልም አይቻለሁ። በጣም ጥሩ ነው። አንዳንድ አስተያየቶችም አሉኝ። እሱን ሌላ ጊዜ እንነጋገራለን። አሁን የደወልኩልህ ግን አንድ መረጃ ልሰጥህ ፈልጌ ነው” አለኝ ደዋዩ።

“እሺ ይስጡኝ አቶ ታደሰ” አልኩኝ።

“ትናንት መድረክ ላይ ስትናገር ወደፊት የአፄ ቴዎድሮስን እና የልዑል ዓለማየሁን ታሪክ እንሰራለን ብለህ ነበር”

“አዎ ብያለሁ” አልኩኝ።

“መቼም የቴዎድሮስን እና የዓለማየሁን ታሪክ ስትሠራ መቅደላ አምባ መሄድ አለብህ አይደል?” አለኝ።

“ልክ ነው ጌታዬ እዚያም መሄድ አለብኝ” አልኩት።

“መቅደላ ለመሄድ የግድ ከእኔ ጋር መተዋወቅ አለብህ” አለኝ።

“ምነው በሠላም ነው?” አልኩት ንግግሩ እየገረመኝ።

“አዎ በሰላም ነው፤ ግን መቅደላ እንዲሁ በቀላሉ የምትሄድበት አይደለም። መኪናም ሆነ ሌላ መጓጓዣ አታገኝም። ጉዳዩ የሚቃለልልህ ከእኔ ጋር ስንተዋወቅ ነው። የምትሰራውም ሀሳብህ ብዙ ነገር ይቃለልለታል” አለኝ አቶ ታደሰ ተገኝ።

የአቶ ታደሰ ተገኝ ንግግር ቢገርመኝም በአካል ላገኘው ወሰንኩ። “እንገናኝና እንተዋወቅ የት ልምጣልህ?” አልኩት።

“እኔ የምሠራው World Food Program /WFP/ ወይም የዓለም የምግብ ፕሮግራም የሚባለው መስሪያ ቤት ነው። ቢሮዬ ካዛንቺስ ነው። እዚያ ና” አለኝ።

ሔድኩኝ። አስገራሚዬን ሰው አገኘሁት። ታደሰ ተገኝ እድሜው በስልሣዎቹ መጀመሪያ ላይ የሚገኝ፣ ረዘም ዘለግ ያለ፣ የስፖርተኛ ተክለሰውነት ያለው፣ ንግግሩ ግልፅ እና ታታሪ ሠራተኛ መሆኑን አየሁ።

ታደሰ በዓለም የምግብ ድርጅት ውስጥ ትልልቅ ኃላፊነት ካላቸው ሰዎች መካከል አንዱ ነው። በአንድ ወቅት መቅደላ አካባቢ የምግብ እጥረት ተከስቶ አካባቢውን ለማጥናትና ከዚያም የሚያስፈልገውን እርዳታ ለመለገስ በታደሰ ተገኝ የሚመራ የመስሪያ ቤቱ ልዑክ ወደ አካባቢው ይሄዳል።

ታደሰ ተገኝ መቅደላ አካባቢ ሲደርስ በሚያየው ነገር ሊያምን አልቻለም። ያቺ በአንድ ወቅት የኢትዮጵያ መናገሻ ቦታ የነበረች፣ ያቺ ኢትዮጵያዊያን ሀገራችንን ለእንግሊዝ መንግሥት አንሰጥም ብለው ጀግኖች የወደቁባት፣ ያቺ ታላቁ መሪ አፄ ቴዎድሮስ ለኢትዮጵያ ክብር ብለው ሽጉጣቸውን ጠጥተው የተሰውባት ታሪካዊት ቦታ ተራቁታለች። መቅደላ የመኪና መንገድ የላትም። የመቅደላ ልጆች ት/ቤት የላቸውም ነበር። በአንድ ወቅት የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍና የጥበብ ማዕከል የነበረችው መቅደላ፣ ታደሰ ተገኝ ሲሄድባት ት/ቤትም የለባትም ነበር። ጭራሽ በምግብ እጥረት ተመታ ነዋሪዎቿ የእርዳታ ያለህ የሚሉበት ወቅት ነበር።

ታደሰ ተገኝ በሚያየው ነገር አዘነ። ግን አዝኖ ብቻ ዝም አላለም። ከንፈሩን መጦ ችላ አላለም። ይልቅስ ራሱን ጠየቀ። እኔ እንደ አንድ ኢትዮጵያዊ ምን ማድረግ እችላለሁ ብሎ አሰበ። ይህን የኢትዮጵያን የታሪክ ማማ አሁን ካለበት ችግር ለማላቀቅ የራሴን አስተዋፅኦ ላበርክት ብሎ ሃሳብ ነደፈ።

የመቅደላን ታሪካዊ ሕዝቦች ሊያያቸው አቀበቱን ሊወጣ ተራራውን ሊያያዘው ተነሳ። የመቅደላም ነዋሪዎች አዲሱን እንግዳቸውን ሊያስተናግዱት በቅሎ አቀረቡለት። አንዴ በእግሩ፣ አንድ ጊዜ በበቅሎ እያለ መቅደላ አምባ ላይ ከረጅም ሰዓታት ጉዞ በኋላ ወጣ። ታሪካዊው መቅደላ መድሐኒአለም ቤተ-ክርስቲያን አርጅቷል። አንዳንድ ጐኑ ረጋግፏል። የአፄ ቴዎድሮስ ወታደሮች የወደቁበትና የተቀበሩበት ስፍራ ነው። ታሪካዊው ሴፓስቶፖል መድፍም ዝም ብሎ ቁጭ በማለት የታሪክ ሂደትን ይታዘባል። የመቅደላ ልጆችም ተኮልኩለው ወጡ። ታደሰ ተገኝ የተባለውን የመሀል ሀገር ሰው አዩት፣ ተዋወቁት። አባቶች እናቶች ታደሰን አስተናገዱት። ከመሀል ሀገር ሄዶ የሚያያቸው የሚጠይቃቸው ሰው ስለሌለ ታደሰ ተገኝ ብርቅ ሆነባቸው።

ታደሰም የመቅደላን ነዋሪ ደግነት፣ ልበ ቀናነት፣ ታሪካዊነት እና አሁን ያለበትን አስከፊ ድህነት ሲያይ ስሜቱ ተነካ። እስከ እለተ-ሞቴ ድረስ ከናንተ ጋር ነኝ አላቸው።

ታደሰ ተገኝ የመጀመሪያው እንቅስቃሴ የነበረው የዓለም የምግብ ድርጅትን እና የመቅደላን ነዋሪዎች በማስተባበር “ምግብ ለስራ” በተባለ መርሃ-ግብር ወደ መቅደላ አምባ የሚያስኬድ ጥርጊያ መንገድ አሰራ። በዚህ የመኪና መንገድ ላይ የታደሰ ተገኝ ቶዮታ ላንድክሩዘር መኪና ጥሩንባዋን እያሰማች ለመጀመሪያ ጊዜ መቅደላ አናት ላይ ወጣች። ተአምር ተባለ። መኪና አይተው የማያውቁት የመቅደላ ልጆች ሲደነቁ፣ ሲገረሙ፣ ሲደሰቱ ሰነበቱ።

ታደሰ በዚህ ብቻም አልቆመም። የመቅደላ ልጆች ት/ቤት ሊኖራቸው ይገባል፤ እንደ ሌሎች የኢትዮጵያ ተማሪዎች መደበኛ ተማሪ መሆን አለባቸው ብሎ ተነሣ። ፈለገ-ብርሃን የተሰኘ የበጐ አድራጐት ማኅበር መስርቶ ጓደኞቹን እና ወዳጆቹን አስተባብሮ መቅደላ አምባ ላይ ት/ቤት ማሰራት ጀመረ። በመጨረሻም መቅደላ አናት ላይ የት/ቤት ደውል መሰማት ጀመረ። የመቅደላ ልጆች ታደሰ ተገኝ በሚባል ሰው ረዳትነት የት/ቤት ዩኒፎርም ለብሰው፣ ደብተር፣ መፃህፍትና የትምህርት ቁሳቁሶችን ይዘው መደበኛ ተማሪዎች ሆኑ።

እዚህ የመቅደላ አፋፍ ላይ እየወጣች የምትመጣው የታደሰ ተገኝ መኪና ናት። አንድ ቀን እኔን እና በአሜሪካ የሐዋርድ ዩኒቨርስቲ መምህር የሆነውን ጓደኛውን ዶ/ር መንበሩን ይዞን ከሁለት ቀናት ጉዞ በኋላ ከመቅደላ ልጆች ጋር አስተዋወቀን። ያቺ እለት በሕይወት ዘመኔ የተደሰትኩባት ጉዞ ነበረች።

መቅደላን አየሁ። የአጤ ቴዎድሮስን መውጪያ እና መግቢያ፣ መቀመጫ ተመለከትኩ። መቅደላ አምባ ላይ አፄ ቴዎድሮስ ያቀዱትን ትልም አሰብኩ። ታላቁን ቤተ-መዘክር አሰብኩት። አፄ ቴዎድሮስ ከመላው ኢትዮጵያ የሰበሰቧቸው ታላላቅ የብራና ጽሁፎችና ታሪኮች የተቀመጡት መቅደላ ላይ ነበር። ቴዎድሮስ መቅደላን የጥናትና የምርምር ማዕከል ሊያደርጓት አስበው ነበር። እነዚህ የኢትዮጵያ ቅርሶች በእንግሊዝ ወታደሮች ተዘርፈው በበርካታ ዝሆኖች ተጭነው ከሀገር ከወጡ 147 ዓመታት አለፉ።

ምስኪኗን መቅደላ አሁንም አሰብኳት። አንድ ነገር ትዝ አለኝ። የእንግሊዝ ሀገሩ ገናና ጋዜጣ ‘ፋይናንሻል ታይምስ’። ጋዜጣው በአንድ ወቅት ከመቅደላ አምባ ስለተዘረፉት የብራና ጽሁፎች ሰፊ ሽፋን ሰጥቶ ነበር። እንደ ፋይናንሻል ታይምስ ጋዜጣ ዘገባ፣ በእንግሊዝ ወታደሮችና በእንግሊዝ መንግስት በ1860 ዓ.ም ከመቅደላ የተዘረፉ የብራና ጽሁፎች ወደ ለንደን መጥተዋል ይላል። እነዚህ የብራና ጽሁፎች በገንዘብ ቢተመኑ ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ እንደሚያወጡ ጋዜጣው ያትታል። ይህን ሁለት ቢሊየን ፓውንድ በአሁኑ ምንዛሬ ወደ ብር ስንቀይረው ከ63 ቢሊየን ብር በላይ ነው። መቅደላ ይህን ያህል ቅርስ ተዘርፋለች። የዛሬዋ መቅደላ ባዶ ነች። ኦና ናት። ድህነትና ጐስቋላነት ክፉኛ ተጫጭኗታል። ከውስጧ ግን 63 ቢሊዮን ብር የሚያወጡ ቅርሶችን ተዘርፋለች።

መቅደላ መድኃኒአለም ቤተክርስትያን አውደ-ምህረት ላይ ቆምኩኝ። ዙሪያ ገባውን በመቃብሮች ታጥራለች። እነዚህ መቃብሮች የመቅደላ ጀግኖች ናቸው። ለኢትዮጵያ ብለው ሕይወታቸውን የሰጡ የቁርጥ ቀን ልጆች። አፅማቸው ያረፈበት ቦታ የታሪክ ማማ ነበር። ግን ዛሬም ርቀት እና ጭርታ ጋርደውት ፍዝዝ ብሏል።

እንደገና ወደ ታሪካዊው መድፍ ሴፓስቶፖል ዘንድ ሄድኩ። አፄ ቴዎድሮስ እንደዳበሱት እኔም ዳበስኩት። እንደሳሙት ሳምኩት። ከሴፓስቶፖል ጐን ቆሜ የመቅደላን ዙሪያ ገባ ቃኘሁ። ገብርዬ የተሰዋበት እሮጌ የምትባለዋን ስፍራም በርቀት ቃኘኋት። ሀሳቦች ተግተልትለው መጡ።

ለመሆኑ መቅደላ ለምን አትካስም? የዘረፉት የእንግሊዝ ወታደሮችና የእንግሊዝ መንግስት መቅደላን ለምን አይገነቧትም ብዬም አሰብኩ። መቼም መካስን እንደ ሽንፈት የሚቆጥር ሕዝብ ያለበት ሀገር ናትና ሀሳቤን በእንጥልጥል ተውኩት። ታደሰ ተገኝ የሚባል ሰው የሚያስተባብረው የመቅደላ ልማት ብቻውንስ ይበቃል? እያልኩ ቆዘምኩኝ።

መቅደላ ከባሕር ጠለል በላይ ከ2 ሺህ 787 ሜትር ከፍታ ያላት እና ከአዲስ አበባ ከተማ በ580 ኪሎ ሜትር ርቀት የምትገኝ፣ በአማራ ክልል ወሎ ውስጥ፣ ከተንታ ከተማ ቀጥሎ እጅግ በሚገርም የተራሮች ጥልፍልፍነት የተከበበች ታሪካዊት ቦታ ነች።

ይህች ቦታ አያሌ የኪነ-ጥበብና የታሪክ ተመራማሪዎችን ቀልብ በመሳብ እስከ ዛሬ ድረስ ወደር አልተገኘላትም። በተለይ ኢትዮጵያዊያን ፀሐፍት ታላላቅ ስራዎቻቸው ከመቅደላ አካባቢ ይመዘዛሉ። ታላቁ ባለቅኔ ፀጋዬ ገ/መድሕን “የቴዎድሮስ ስንበት ከመቅደላ” በሚል ርዕስ ዘላለም እንደ አዲስ ግጥም የምትንበለበልና የዘመንን ኬላ ገና እያሳበረች የምትጓዝ ግጥም ጽፏል። ቴዎድሮስን ቴአትር ጽፏል። ብርሃኑ ዘሪሁን ከቴአትር ጀምሮ አያሌ ነገሮችን ጽፎባታል። አቤ ጉበኛ አንድ ለእናቱ ብሎ ግዙፍ መጽሐፉ ውስጥ ብዙ ነገሮችን ብሎላታል። ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያትም መቅደላ ላይ ቴአትር ጽፈዋል። አያሌዎች ብዙ ብለዋል። እስከ አሁኑ ወቅት እንኳን ብናይ ጌትነት እንየው የቴዎድሮስ ራዕይ በሚል ርዕስ መቅደላን ይዘክራታል።

ከእነዚህ ሁሉ የገረመኝ ናሆም አሰፋ የተባለ የቴአትር ባለሙያ የፃፈው ተውኔት ነው። ናሆም አንድ ቀን ዳጐስ ያለ የቴአትር ጽሁፍ “እስኪ አንብብና አስተያየትህን ስጠኝ” ብሎ እቢሮዬ አስቀምጦልኝ ሄደ። ሳነበው የልዑል ዓለማየሁን ሕይወት በተመለከተ የተፃፈ ተውኔት ነው። ናሆም ግሩም አድርጐት ጽፎት ነበር። ፃፈው እንጂ እስከ አሁን ድረስ ወደ መድረክ አልወጣም። ናሆም እባክህ ይህን ተውኔትህን ለእይታ አብቃው እያልኩኝ በዚህ አጋጣሚ እጠይቀዋለሁ።

የልዑል ዓለማየሁን ጉዳይ ካነሳን ደግሞ ገና ምንም ያልተሰራበት አጓጊ የታሪክ ገጾች ያሉት ልጅ ነው። ልጅ የወለደ ኢትዮጵያዊ ሁሉ ስለ ልዑል አለማየሁ አንድ ታሪክ ሲነገር ቀልቡ ይሰረቃል። ምክንያቱም ገና በስድስት ዓመቱ አባቱ እናቱ ሞተውበት ምንም የማያውቃቸው የእንግሊዝ ወታደሮች ወደ ሀገራቸው ወስደውት በባይተዋርነት ኖሮ በ19 ዓመቱ የተቀጨ አሳዛኝ ልጅ ነው። ልዑል ዓለማየሁ እየቦረቀ ያደገባትም የመቅደላ ምድር ከእርሱ ጋር ደብዘዝ ያለች ትመስላለች።

ልዑል ዓለማየሁን በሞግዚትነት ካሳደጉት ውስጥ አማርኛ የሚችለው የእንግሊዝ ወታደሩ ካፒቴን እስፒዲ አንዱ ነው። የዛሬ 11 ዓመት የዚሁ የካፒቴን ስፒዲ አራተኛ ትውልድ የሆነ እንግሊዛዊ እዚህ አዲስ አበባ መጥቶ ነበር። የመጣበት ምክንያት ልዑል ዓለማየሁን ወስደው ያሳደጉት የእርሱ ቤተሰቦች /ዘሮች/ ስለሆኑ አለማየሁንም የራሱ ዘመድ በማድረግ ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ የሚያሳይ የፎቶ ግራፍ ስብስቦችን ይዞ በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር አዳራሽ ውስጥ አቀረበ። በዚያን እለት አዲስ አበባ ውሰጥ ከፍተኛ የሆነ ዶፍ ዝናብ በመዝነቡ ምክንያት በአዳራሹ ብዙ ሰው ባይገኝም 15 የምንሆን ታዳሚያን ነበረን።

ይህ እንግሊዛዊ ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስና ስለ እሱ ቤተሰቦች ታሪክ አወራልን። የዓለማየሁን የእንግሊዝና የሕንድ ሀገራት ቆይታ ምን እንደሚመስል አወጋን። ከዚያም ፈጽሞ አይተናቸው የማናውቃቸውን የልዑል ዓለማየሁን ፎቶዎች ከመጀመሪያው የእንግሊዝ ሀገር ትውውቁ እስከ ሕይወቱ ፍፃሜ ድረስ ያለውን አሳየን። ዓለማየሁ ታሞ፣ ዓለማየሁ ይህችን ዓለም በሞት ተለይቶ እና ሲቀበርም ጭምር የሚያሳይ የፎቶ ግራፍ ስብስብ ለአንድ ሰዓት ተመለከትን። ጉድ ብለን አለቀስን።

ይህን እንግሊዛዊ ቃለ-መጠይቅ አድርጌለት በወቅቱ ጋዜጣ ላይ አውጥቼው ነበር። በጣም የገረመኝ ነገር የዓለማየሁን አንዱንም ፎቶ አልሰጥህም ብሎ ክርር አለብኝ። ብዙ ለመንኩት አልሆነም። እሱ ያቀረበው ምክንያት ኮፒ ራይትን ነው። እንደውም ኮፒ ራይቱ ለእኛ ነው አልኩት። ኢትዮጵያዊውን ልዑል የወሰደችው እናንተ ናችሁ። ዓለማየሁ የእኛ ነው - እያልኩ ክርር አልኩበት። ሰውየው የሚበገር አልነበረምና በአቋሙ ፀና። በጣም የገረመኝ ግን ሀገሩ ከሄደ በኋላ የተወሰኑ የልዑል ዓለማየሁን ፎቶዎች በኢሜይል ላከልኝ። ታዲያ አንድ ነገር አደራ ብሎኛል። ለጥናትና ምርምር ብቻ ተጠቀምባቸው ብሎ የተማፅኖም ጥያቄ አቅርቦልኛል።

በዚሁ በልዑል ዓለማየሁ ታሪክ ላይ ከጠየኳቸው ሰዎች መካከል አቶ ጌትነት ይግዛው ንጉሴ አንዱ ነው። አቶ ጌትነት ቀደም ሲል በጐንደር ከተማ የሚገኙትን የአፄ ፋሲል ኪነ-ሕንፃዎች ውስጥ ከፍተኛ አስጐብኚ እና ኃላፊም ነበር። አሁን እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ተዘዋውሮ መጥቷል። ጌትነት በልዑል ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ላይ ጥናት ካደረጉ የታሪክና የቱሪዝም ባለሙያዎች አንዱ ነው። ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ የሚያውቀውን በርካታ ጉዳዮች ለ40 ደቂቃዎች ያህል እያጫወተኝ በፊልም ቀርጬዋለሁ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እና ባለቤታቸው ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስትም ልዑል ዓለማየሁን በተመለከተ የሚያውቁትን ሁሉ ሲያጫውቱኝ ቀርጫቸዋለሁ። ከቃለ-ምልልሳችን በኋላ ሪቻርድ ፓንክረስት The Fall of Meqedela የተሰኘ ጥናታቸውን ሰጥተውኛል። በዚህ ጥናታቸው ውስጥ የመቅደላን ውድቀት እና ከልዑል ዓለማየሁ ጀምሮ በርካታ አንጡረ ሀብት በእንግሊዝ ወታደሮች እንዴት እንደተዘረፈች የፃፉበት እጅግ ጠቃሚ ሠነድ ነው።

ከዚህ ሌላም ልዑል ዓለማየሁን በተመለከተ አሜሪካን ሀገር የዩኒቨርሲቲ ትምህርቷን የምትከታተለው ወጣቷ ትውልደ ኢትዮጵያዊት ሰላም በቀለ አስገራሚ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርታለች። ሰላም በቀለ ልክ እንደ ዓለማየሁ ሁሉ ገና በአራት ዓመቷ በማታውቀው ሁኔታ ከሀገሯ ወጥታ አሜካ የምትኖር ናት። ዛሬ የ24 ዓመት ወጣት ናት። የልዑል ዓለማየሁ ታሪክ ከእርሷ ታሪክ ጋር ስለተቀራረበባት ወደ ለንደን አቅንታ ዓለማየሁ የነበረባቸው አካባቢዎች ላይ በመገኘት ቀረፃ አድርጋለች። ቀረፃዋ ከልዑለ ዓለማየሁ ጋር ልክ በሕይወት እንዳለ ሁሉ ምናባዊ ቃል-መጠይቅ እያደረገችለት የሰራችው ዶክመንተሪ ነው። ዓለማየሁና ሰላም በቀለ በምናባቸው ስለባይተዋርነትና ስደት አወጉ። በጣምም የተወደደላት ስራ ነው።

ከዓመታት በፊት ደግሞ በአውሮፓ የምትኖር እህቴ ወደ ለንደን አቅንታ አንድ የጥናትና የምርምር ጽሁፍ አግኝታ ነበር። ጽሁፉ የተፃፈው እዚያው ለንደን ውስጥ በሚኖረው ፈቃድ ሀብቴ በተሰኘ ኢትዮጵያዊ ነው። ዓለማየሁን “ባይተዋሩ መሥፍን” በሚል ርዕስ የፃፈውን ልካልኝ አነበብኩ። በርካታ መረጃዎችን በውስጡ ይዟል።

ልዑል ዓለማየሁ በዚህች ምድር ላይ 19 ዓመታት ሲቆይ፤ የፍቅር ሕይወቱ እንዴት ነበር? ብለው ያጠኑ እና አያሌ መረጃዎችን የያዙ ሰዎችም አጋጥመውኛል። የዓለማየሁ ታሪክ ብዙ የኪነ-ጥበብ ስራዎችን የሚያሰራ ቢሆንም፤ ገና ምኑንም አልሰራንለትም። ለማንኛውም እኔም ብሆን ጠይቄ ጠይቄ ዝም ከምላችሁ የልዑል ዓለማየሁን ታሪክ ከመቅደላ እስከ የብሪታኒያ ርዕሰ ከተማ ለንደን፣ በተለይ ደግሞ ከከተማዋ ሰላሳ ማይሎች ወጣ ብላ በተቆረቆረች ዊንድሶር እየተባለች በምትጠራ ከተማ በሚገኘው ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስቲያን ቅጽር ግቢ ውስጥ እስካረፈው ዓለማየሁ፣ ሳምንት ባጫውታችሁስ? ግን መቃብሩ ላይ እንዲህ የሚል ጽሁፍ አለ፡-

“ባይተዋር እንደነበረ ባይተዋር ሆኖ ሞተ።

መስፍኑ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ፤ የንጉስ ቴዎድሮስ ልጅ”

ከታች ዝቅ ይልና፡- “ንግሥት ቪክቶሪያ” ይላል። 

በጥበቡ በለጠ

   

 

    ታላቁ የታሪክ ፀሐፊ አቶ ተክለፃድቅ መኩሪያ መስከረም 1 ቀን 1906 በሸዋ (ሰሜን ሸዋ) በተጉለትና ቡልጋ አውራጃ በጊናገር ወረዳ፣ በአሳግርት ልዩ ስሙ አቆዳት በሚባል ስፍራ ተወለዱ። ወደ አዲስ አበባ መጥተው የመጀመሪያ ትምህርታቸውን በአማርኛና በግዕዝ ካጠናቀቁ በኋላ በቀድሞ ተፈሪ መኮንን ት/ቤት የፈረንሳይኛ ትምህርት ተምረዋል። ለኢጣሊያ የወረራ ዘመን ሶስት ዓመታት በግዞት በሶማሊያ ቆይተዋል። ከዚያም ኢትዮጵያ ከኢጣሊያ አገዛዝ ነፃ እንደወጣች በሀገር ውስጥና በውጭ ሀገር በአስተዳደርና በዲፕሎማሲ መስክ አገልግለዋል።

     አቶ ተክለፃዲቅ መኩሪያ በኢትዮጵያ የንባብና የትምህርት ዓለም በስፋት የሚታወቁት ፅፈው ባዘጋጇቸው እጅግ ግዙፍ በሚባሉ መፃሕፍቶቻቸው ነው። በቀደመው ዘመን ላይ ለትምህርት ቤቶች የታሪክ መማሪያ በአምስት ቅፅ የታተሙት መፅሐፍቶቻቸው ነበር የሚያገለግሉት። የኢትዮጵያን ታሪክ ከማንም በበለጠ መልኩ የፃፉ ሰው ናቸው። ምክንያቱ ደግሞ እርሳቸው የኢትዮጵያን ታሪክ ለባለታሪኩ ለኢትዮጵያ ሕዝብ በመፃፍ ይታወቃሉ። የእርሳቸው ዘመን ላይ የነበሩ የታሪክ ምሁራንም ሆኑ አሁን ያሉት ምሁራን በአብዛኛው የሚፅፉት በውጭ ሀገር ቋንቋ ነው። እርሳቸው ግን ለኢትዮጵያዊ ወገናቸው ውብ በሆነ የአፃፃፍ ስልታቸው ሲፅፉለት ኖረው የዛሬ 15 ዓመታት ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል።

     ከታሪክ ፀሐፊነታቸው በተጨማሪ በመንግሥት አስተዳደር ውስጥ ብዙ አገልግለዋል። ከጣሊያን ወረራ በኋላ ከ1934 ዓ.ም እስከ 1935 ዓ.ም በመዝገብ ቤት ሹምነትና በሚኒስትር ፀሐፊነት ሰርተዋል። ከ1935-1966 ዓ.ም ደግሞ የምድር ባቡር ዋና ተቆጣጣሪ፣ በፓሪስ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ዋና ፀሐፊ፣ የጡረታ ሚኒስቴር ዋና ዳይሬክተር፣ በረዳት ሚኒስትርነት ማዕረግ የብሔራዊ ቤተመዛግብት ወመዘክር ዋና ኃላፊ፣ በሚኒስትር ማዕረግ በእየሩሳሌም ቆንስል፣ በቤልግሬድ የኢትዮጵያ አምባሳደር ሆነው አገራቸውን አገልግለዋል። የአፄ ኃይለሥላሴ ስርዓት በኃይል ከተወገደ በኋላም በዘመነ ደርግ እስከ 1967 ዓ.ም አጋማሽ ድረስ የትምህርትና የባሕል ሚኒስትር ሆነው ማገልገላቸውን ታሪካቸው ያወሳል። ከዚያም በጡረታ ተገለሉ።

እኚሁ ታላቅ ኢትዮጵያዊ ለንባብ ያበቋቸውን የኢትዮጵያን የታሪክ መፃሕፍት በአብዛኛው የፃፉት በመንግሥት ሥራ ላይ እያሉ ነው። ለሕትመት ከበቁላቸው አያሌ ሥራዎቻቸው መካከል ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው።

  1. 1. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአፄ ቴዎድሮስ እስከ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ፣
  2. 2. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአፄ ልብነድንግል እስከ አፄ ቴዎድሮስ፣
  3. 3. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአፄ ይኩኖ አምላክ እስከ አፄ ልብነድንግል፣
  4. 4. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአክሱም ዛጉዌ እስከ ይኩኖ አምላክ፣
  5. 5. የኢትዮጵያ ታሪክና ኑቢያ፣
  6. 6. ከጣኦት አምልኮ ወደ ክርስትና፣
  7. 7. ጥንታዊት ኢትዮጵያና ግብፅ
  8. 8. የሰው ጠባይና አብሮ የመኖር ዘዴ፣
  9. 9. የግራኝ አሕመድ ወረራ
  10. 10.አፄ ቴዎድሮስ እና የኢትዮጵያ አንድነት
  11. 11.አፄ ምኒልክ እና የኢትዮጵያ አንድነት፣

እና ሌሎችም ያልታተሙ አያሌ ስራዎች አሏቸው።

እነዚህ ከላይ የሰፈሩት የታሪክ መፃሕፍት በኢትዮጵያ ውስጥ እንደ ታላላቆቹ ቅርሶች እንደ አክሱም፣ ላሊበላና ጎንደር የሚታዩ እንደሆነ ፀሐፊያን ይናገራሉ። አሁን ያሉ ወጣት ፀሐፊያን የታሪክ መፃህፍት እያሉ የሚያሳትሟቸው ስራዎቻቸው በአብዛኛው ከአቶ ተክለፃዲቅ መኩሪያ ስራዎች የተገለበጡ ናቸው። የተኮረጁ ናቸው። የተሰረቁ ናቸው። ለአንዳንዶቹ ደግሞ የመነሻ ሃሳብ የሚሰጡ ናቸው። ተክለፃዲቅ መኩሪያ በኢትዮጵያ የታሪክ ፅሁፍ ውስጥ ዘላለማዊ ብርሃን ረጭተው ያለፉ ብርቅዬ ደራሲ ነበሩ። ይህንን ውለታቸውን በመገንዘብ ነው ላዕከ ተክለማርያም ሐምሌ 20 ቀን 1992 ዓ.ም ለተክለፃዲቅ መኩሪያ የሚከተለውን ቅኔ ያቀረቡት።

ተክለፃድቅ መኩሪያ

ያንድ ቤት ያስር ቤት የመቶ ቤት እያልን፣

የታሪኩን ሂሳብ ገና እያሰላሰልን፣

በሺ ቤት መቁጠሩን ሳንማርልዎ፣

አቶ ተክለፃድቅ ምነው መሔድዎ?

      እንግሊዝ ፈረንሳይ ጣሊያኖች እረፉ፤ ሃሳብ አይግባችሁ፣

      አይመጣም እንግዲህ የኢትዮጵያን ታሪክ የሚጠይቃችሁ።

ያፄ ልብነ ድንግል የቦካን ተራራ፣

ያፄ ፋሲል ጎንደር የመቅደላ ጎራ፣

እንደ ተክለፃዲቅ ከሌለህ ወዳጅ፣

ማን ይፅፍልሃል ተረስተህ ቅር እንጂ።

      ተክለፃዲቅ መኩሪያ የበቀለብሺ፣

      ኩሪ አገሬ ቡልጋ ደብረ ፅላልሺ።

የተፈለፈለ የተሰራ ከአለት፣

እንደ ላሊበላ እንደ አክሱም ሐውልት፣

የታሪክ አምድ ነው ተክለፃዲቅ መኩሪያ፣

መናኸሪያ እሚሆን መነሻ መድረሻ።

      ታሪክ ይመላለስ እንደ ለመደው፣

      የማይመለሰው ተክለፃዲቅ ነው።

ከዚያ ከትልቁ ከሰማይ ቤት፣

የምትፅፈውን ታሪክ ለመስማት፣

ልሂድ ካንተ ጋራ አብሬ ልሙት፣

ተክለፃዲቅ መኩሪያ የታሪክ አባት።

      የተክለፃዲቅ ነፍስ ምን ቸግሯት ቦታ፣

      ቢሻት ከአብርሃም ጎን ከነ ይስሃቅ ተርታ፣

      ቢሻት ከቴዎድሮስ ከዮሐንስ ጋራ፣

      ቢሻት ከምንልክ ከተፈሪ ጋራ፣

      ትኖራለች የትም እንደ ልቧ ሆና፣

      እየፃፈች ታሪክ በጽድቅ ብራና።

ታሪክ አልማርም ባፍንጫዬ ይውጣ፣

ተክለፃድቅ መኩሪያ መምሕሬ ከታጣ።

      ጥያቄ አትጠይቁኝ አታስቸግሩኝ፣

      ተክለፃድቅ መኩሪያ ማነው አትበሉኝ፣

      ጣይ ሞቆት ጣይ ሞቆት አገር ያወቀው፣

      ተረት ተረት ሳይሆን ታሪክ ፃፊ ነው።


 


 

የአራዳዎቹ መፍለቂያ - ድሬዳዋ

     ዛሬ ጉዞ የምናደርገው ኢትዮጵያ ውስጥ ከወደ ምስራቅ በኩል ብዙውን ጊዜ በኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ተደጋግመው ስማቸው ከሚጠራውና የደጋጎች መኖሪያ ናቸው እየተባሉ ዘወትር ከሚጠቀሱት ከድሬዳዋና ከሀረር ከተማ ነው። ድሬዎችና ሐረሮች እንዴት ናችሁ?

    በቅርቡ እጄ ከገቡ መፃህፍት መካከል አንዱ ስለ ድሬዎች የተፃፈ ነው። መፅሐፉ በተለይ ድሬዳዋ ከተማ ላይ ትኩረት አድርጎ ሰፊውን ትኩረት በዚህችው ከተማ እና በነዋሪዎቿ ላይ አድርጓል።

    በተለያዩ አጋጣሚዎች ወደ ድሬዳዋ ተጉዣለሁ። በጉዞዬ ወቅት ታዲያ ሁሌም ተደንቄና ተገርሜ እመለሳለሁ። ምክንያቱ ደግሞ ህዝቡ ነው። የድሬ ህዝብ በጣም ተግባቢ፣ እንግዳን ሁሉ የራሱ ቤተሰብ አድርጎ የሚቀበል፣ ነገሮችን ሁሉ ቀለል አድርጎ የሚያይ፣ የማያጨናንቅ እና ፈታ ያለ ነዋሪ ይበዛበታል። ለሥራም ሆነ ለመዝናናት ወደ ድሬዳዋ የመጣ ሰው ካለምንም ችግር ጉዳዩን ፈፅሞ የሚመለስባት ተወዳጅ ከተማ ነች።

    በምስራቅ በኩል የፀሐይ መውጫ ከሆኑት ከተሞች መካከል አንዷ የሆነችው ድሬ በበርካታ ከያኒያን ዘንድ ስትወደስ፣ ስሟ ሲጠራ ስትቆለጳጰስ ኖራለች። በመፅሐፍ መልክ ደግሞ ቀደም ባሉት ዘመናት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ባሳተሟቸው መፃህፍት በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን ከተሞች በሙሉ ታሪካቸውን በተከታታይ መፃህፍት አውጥተዋል። መፅሐፋቸውም History of Ethiopian Cities /towns እያሉ አሳትመዋል።

    ከፕሮፌሰር ሪቻርድ በፊትም ሆነ በኋላ የፃፉ በርካታ ደራሲያን አሉ። ነገር ግን የእርሳቸው ሰፋ እና ዘርዘር ባለ መልኩ ታሪክን የሰነደ ስለሆነ ነው ከፊት አምጥቼ ስሙን የጠራሁት።

     ከሰሞኑ ደግሞ ከዚያው ከድሬዳዋ አካባቢ ተወልዶ ያደገው አፈንዲ ሙተቂ አንድ ለየት ያለ መፅሐፍ በድሬዎች እና በድሬዳዋ ከተማ ላይ ፅፎ አሳትሟል። አፈንዲ ብዕሩን አንዴ ድሬ፣ አንዴ ሐረር እየወሰደው የሁለቱን ከተሞች መንትያ አስተሳሰቦችን ሲያጫውተን፣ ሲያስቀን ሲያዝናናን ይቆያል በብዕሩ።

    የአፈንዲ መፅሐፍ “ኡመተ ፈናን ኡመተ ቀሽት ድሬዳዋ” ይሰኛል። ርዕሱ በድሬዎች ቋንቋ ትርጉም አለው። ትርጉሙም “አርቲስቱና ሽቅርቅሩ የድሬዳዋ ሕዝብ” ማለት እንደሆነ ደራሲው አፈንዲ ሙተቂ ይገልፃል። ይህ ደራሲ ድሬንና ሐረርን ለያይቶ ማስቀመጥ ከበድ እንደሚለው ያስታውቃል። እዚያው የመፅሐፉ የፊት ገፅ ላይ “የወግ ሽር ሽር- ከሐረር እስከ ሸገር” ብሎም ጽፏል።

    ለማንኛውም ዛሬ ድሬ ላይ ፍሬኑን ያዝ እናድርግና ጥቂት ስለድሬዳዋ እንጨዋወት።

ታላቁ የኢትዮጵያ ባለቅኔ እና ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ከዛሬ 40 ዓመት በፊት “እሳት ወይ አበባ” በሚል ርዕስ ባሳተመው መፅሐፍ ውስጥ ስለ ድሬዳዋም ውብ ግጥም አቅርቦልናል።

ድሬዳዋ ውስጠ ደማቅ

ሽፍንፍን እንደ አባድር ጨርቅ

ብልጭልጭ እንደ ሩቅ ምስራቅ

ያውራ ጎዳናሽ ዛፍ ጥላ

ጋርዶሽ ከንዳድሽ ብራቅ

    እያለ ተቀኝቶላታል። ሞቃቷ ድሬ ከዚያ ሁሉ ሙቀቷ አረፍ የሚያደርገው የከዚራ ጥላዎቿ እና የነዋሪዎቿ ጨዋታ ነው። አፈንዲ ሙተቂም በመፅሐፉ አማካይነት ድሬዳዎችን ወክሎ ያጫውተናል።

    እንደ ደራሲው አባባል፣ ድሬዳዋ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን የወለደች ብሎም ሌላ ቦታ ተወልደው ድሬዳዋ የመጡትን ደግሞ እንደ የራሷ የአብራክ ክፋይ ከልጆቿ ሳትነጥል ያሳደገች እንደሆነችም ያብራራል። ድሬ ስትጠቀስ ስማቸውም አብሮ ብቅ እንደሚል የሚነገርላቸው ተወዳጅ ድምጻዊ አሊ ቢራ፣ ሐኪሙ ፕ/ር አስራት ወልደየስ፣ ባዮ ኬሚስቱ መምህር ዶ/ር ጌታቸው ቦሎዲያ፣ ዶ/ር አብዱል መጂድ ሁሴን፣ ባሀብቱ ኦክሲዴ፣ ገጣሚው ዶ/ር ፍቅሬ ቶሎሳ፣ እግር ኳስ ተጫዋቹ ሚግ፣ ተወዳጆቹ ጋዜጤኞች ጳውሎስ ኞኞ እና ደምሴ ዳምጤ እንዲሁም ሌሎች በርካታ የድሬ ፊት አውራሪዎች እያነሳሳም ያጫውተናል።

    ድሬ በኪነ- ጥበቡ፣ በስፖርቱ፣ በዕውቀቱ፣ በፖለቲካውና በሌሎችም ዘርፎች አያሌ ኢትዮጵያዊያንን ከማፍራቷም በተጨማሪ ውብ እና ፅዱ ከተማ በመሆን ከወደ ምስራቅ የምታበራ ተወዳጅ የከተማ ጀምበር ነች።

    ከተወዳጁ ድምጻዊ ከአሊ ቢራ አፍ ዘወትር የማትጠፋው ድሬ ገና በቀደመው ዘመንም ቢሆን፣ መሐሙድ አሕመድን ማርካ ውብ ዘፈን አዘፍነዋለች።

የድሬ ልጅ ናት የከዚራ

ስለ ውበቷ ስንቱን ላውራ

የሐረር ልጅ ነች አዋሽ ማዶ

ልቤ በረረ እሷን ወዶ

    ይህች ዘፈን ድሬን እና ሐረርን ለማስተዋወቅ በብዙዎችም ዘንድ እንዲወደዱ በማድረግ ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውታለች።

በሀገራችን የወግ መፃህፍት ውስጥ ብዙውን ጊዜ የማይታይ አንድ አፃፃፍ አለ። ይህም ከተሞችን እና ህዝቦችን መሠረት አድርጎ የሕዝብ ታሪክ ብዙውን ጊዜ አይቀርብም። አፈንዲ ሙተቂ ግን ድሬዳዋ ላይ ሆኖ ድሬዎች እንዲህ ናቸው እያለ በውስጡ የኮሜዲ ስልት በተሞላበት ብዕር ድሬ ላይ ፍልስስ ያደርገናል።

    ስለ ከዚራ ያጫውተናል። ከዚህ ድሬ ውስጥ ያለ የዛፎች ጥላ ነው። ስለ ድሬዳዋ እና የባቡር ትራንስፖርት ታሪኳ ያወጋናል። ስለ ኮንትሮባንድ ንግዶቿ፣ ስለ ልጅ እያሱ፣ ስለ ተፈሪ መኮንን እና ሌሎችም በርካታ ወጎችን በድሬዎች ቋንቋ ይተርካል።

በሀገራችን ውስጥ በርካታ ከተሞች አሉ። በውስጣቸውም አስገራሚ ታሪክ፣ ፍልስፍና፣ ማንነት አለ። እነዚህን የህዝብ ታሪኮችን ፈታ፣ ዘርገፍ እያደረግን በመፃፍ የታሪካችንን ክፍተት መሙላት እንችላለን።

    ድሬን ሳነሳሳ ድምጻዊት ኃይማኖት ግርማ ትዝ አለችኝ። “ከዚራ ነው ቤቴ” የሚሰኝ ውብ ዘፈን አላት። ያንን የመሰለ ስራ አበርክታ ምነው ጠፋችሳ?

በጥበቡ በለጠ   

 

ኢትዮጵያ በባሕላዊ ህክምናዎች ታዋቂ ከነበሩ ጥንታዊ ሀገራት መካከል አንዷ ነበረች። ታላቁ ጋዜጠኛና ደራሲ ጳውሎስ ኞኞ ከዚህ ቀደም በሬዲዮ ባቀረበው መጣጥፉ ኢትዮጵያዊያን የሰውን ገላ በባህላዊ መንገድ ኦፕራሲዮን አድርገው ደዌውን አውጥተው ህሙማንን ከበሽታቸው የሚፈውሱ ቀዳማይ ሕዝቦች መሆናቸውን ሰፊ ሽፋን ሰጥቶት ሲተርክ ነበር። የተለያዩ ተጓዥ ፀሐፊዎችም ወደ ኢትዮጵያ በመጡበት ወቅት ያዩትን የሀገሪቱን የባህላዊ የህክምና ጥበብ ጽፈው ለትውልድ አስተላልፈዋል። ዛሬም በሕይወት ያሉት የኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት Medical History of Ethiopia በተሰኘው ግዙፍ መጽሐፋቸው ውስጥ የጥንታዊውን የኢትዮጵያ የባሕላዊ ሕክምና ጥበብን በሚገባ ዘክረውበታል። ዛሬም የምንጨዋወተው ስለዚሁ የህክምና ጥበባችን መፃህፍትና አጥኚዎች ምን አሉ በሚሉት ርዕሰ ጉዳዮች ይሆናል።

በ17ኛውና በ18ኛው ክፍለ ዘመን በዓለም የኪነ-ጥበብና የዘመናዊ አስተዳደር ላይ ፍልቅልቅ ብላ ወጥታ ትታይ የነበረችው የድሮዋን ጐንደር ከተማን በማጥናት የሚታወቁት አሜሪካዊው ተመራማሪ ዶ/ር ላ ቬርሊ በአንድ ወቅት ቃለ-መጠይቅ ሳደርግላቸው የነገሩኝ ታሪክ ምንግዜም አይረሳኝም።

ዶ/ር ላ ቬርሊ ከሚያጠኗቸው ርዕሰ ጉዳዮች አንዱ በኢትዮጵያ በልዩ ልዩ ምክንያት ወጥተው በውጭ ሀገራት ስለሚገኙት የኢትዮጵያ ቅርሶች ነበር። በ16ኛው ክፍለ ዘመን በጐንደር ደቅ እስጢፋኖስ ገዳም እንደተፃፈ የሚነገርለትን ቁመቱን ከአንድ አጠር ያለ ሰው የሚስተካከል የብራና ጽሁፍ ወደ አውሮፓ እንደገባ ይናገራሉ ላ ቬርሊ። ይህ የብራና ጽሁፍ በውስጡ የያዘው ጉዳይ ሕክምናን ነው። በሕክምና ጥበብ ውስጥ ትልቅ ቦታ ሊሰጠው የሚገባው ይኸው የኢትዮጵያ የብራና ጽሁፍ እንደሆነም ያብራራሉ። ምክንያታቸውንም ሲያስቀምጡ የሚከተለውን ሃሳብ ሰንዝረዋል።

ይህ ከኢትዮጵያ ወጥቶ አውሮፓ የገባው ብራና በውስጡ የያዘው ሃሳብ ሕክምና ቢሆንም፤ አቀራረቡ ለየት ይላል። ብራናው በእያንዳንዱ ገጽ ላይ በሽታውን ይጽፋል። የበሽታውን ስም። በሽታው የሚያስከትላቸውን ልዩ ልዩ ስሜቶች ይፅፋል። ከዚያም ለዚህ በሽታ የሚፈውሱ የመድሐኒት ዘሮችን ይገልፃል። ቀጥሎም የመድሐኒቱን ናሙና በጨርቅ ቋጥሮ እዚያው ገፅ ላይ ያስቀምጣል። እንዲህ እያደረገ ለየበሽታው ዝርዝርና የናሙና መድሐኒት ያቀረበ ብራና ነው። ይህ ብራና በግዕዝ ቋንቋ የተፃፈ ነው። በርካታ የአውሮፓ የሕክምና ሰዎች ይህን ብራና በማስተርጐም ዛሬ የተገኙትን ዘመናዊ የሕክምና መድሐኒቶችን እንደፈጠሩ ዶ/ር ላ ቬርሊ ግምታቸውን ይገልፃሉ። ኢትዮጵያ ለዓለም የሕክምና ታሪክ ከፍተኛ እገዛ ማድረጓን እኚሁ ምሁር ያወሳሉ።

ወደኋላ ከሄድን አያሌ የህክምና ታሪኮቻችንን እያነሳሳን ሰፊ ወግ መጨዋወት እንችላለን። እሱን ገታ እናድርገውና አሁን በቅርቡ እንኳን በየቤታችን ‘ድንገተኛ’ የሚባል መድሐኒት ነበረን። ዛሬ ደግሞ ድንገተኛን ማግኘት አንችልም። ተመራማሪዎች ደግሞ ይህ ድንገተኛ የተባለው እፅ ከህመም የመፈወስ ትልቅ አቅም እንዳለው እየነገሩን ነው። በነገራችን ላይ ቀበሪቾ የሚባለውን እፅ በዓለም ላይ ጥናት አድርገው የሳይንስ ስም ያሰጡት ኢትዮጵያዊው ዶ/ር መስፍን ታደስ ናቸው።

በቅርቡ ከዚህ ዓለም በሞት የተለዩት ኢትዮጵያዊው የሕክምና ሊቅ ፕሮፌሰር ጀማል አብዱልቃድር ደግሞ በአንድ ወቅት በሰጡት ቃለ-መጠይቅ አስገራሚ ነገር ብለዋል። ጋዜጠኛው የጠየቃቸው እንዲህ ብሎ ነበር፡-

“እንደው እርስዎ እንደ ዛሬው ታላቅ የሕክምና ሊቅ ከመሆንዎ በፊት በልጅነትዎ ሐኪም የመሆን ፍላጐት ወይም ዝንባሌ ነበርዎት?” ይላቸዋል።

እርሳቸውም ሲመልሱ፤

“አይ የለም፤ እንዲህ ዘመናዊና የተማረ ሐኪም እሆናለሁ ብዬ አስቤም አላውቅም። ግን በልጅነቴ ትዝ የሚለኝ ነገር፣ መንደራችን ውስጥ ሰው ሲታመም የምች መድሐኒት እየቆረጥኩ አጠጣ ነበር” ብለዋል ታላቁ ሐኪም ፕሮፌሰር ጀማል አብዱልቃድር።

የፕሮፌሰር ጀማልን ትዝታ እያወጋኋችሁ አንድ ሌላ አስገራሚ የሳይንስ ሰው ትዝ አሉኝ። ዶ/ር ጌታቸው ቦሎዲያ ይባላሉ። ብዙዎቻችሁ ታውቋችኋላችሁ ብዬ አስባለሁ። በ1984 ዓ.ም ከዚህ ዓለም በሞት ከመለየታቸው በፊት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ እና በሌሎች የአፍሪካ ዩኒቨርሲቲዎች Bio-Chemistry የሚባለውን የሳይንስ ትምህርት በማስተማር በእጅጉ ይታወቁ ነበር። ታድያ እርሳቸውንም አንጋፋው የሬዲዮ ጋዜጠኛ ታደሰ ሙሉነህ እንዲህ ብሎ ጠየቃቸው፡-

“በልጅነትዎ ሐረር እያሉ፣ እንዲህ አይነት የሳይንስ ምሁር እሆናለሁ ብለው አስበው ያውቃሉ ወይ?” አላቸው።

እርሳቸውም ሲመልሱ፤ “ኧረ በጭራሽ! አንድም ቀን አስቤው አላውቅም። ይልቅ እኔ መሆን የምፈልገው ቄስ ነበር። ምክንያቱም የቄስ አስተማሪያችንን እፈራቸው ነበር። የማውቀው አዋቂ እርሳቸውን ነው። የሚገርፍና የሚቀጣ ሰው የማውቀው እርሳቸውን ነው። ሰው ሁሉ አክብሮ ሰላም ሲላቸው የማውቀው እርሳቸውን ነው። ለእኔ ዓለምን የማይበት መነጽሬ መምህሬ የኔታ ናቸው። እናም እንደ እርሳቸው ቄስ ለመሆን ነበር ፍላጐቴ” ብለዋል ዶ/ር ጌታቸው ቦሎዲያ።

የኢትዮጵያ የሕክምና ሊቆች በልጅነታቸው ወደፊት ሐኪም እንደሚሆኑ አላወቁም ነበር። ወይም ዝንባሌያቸውን የነገራቸው አልነበረም። እናም ክስተት ሆኑ። ሕክምና የሕይወት ጥሪ ነው መሰለኝ።

ዛሬ በዚህ በእኛ ዘመን ሕክምና በቤታችን እያለች ግዙፍ መጽሐፍ ያሳተመችልን በቀለች ቶላም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የተመረቀችው በሶሲዮሎጂ የትምህርት ዘርፍ ነው። የማስትሬት ድግሪዋንም ሠርታለች። አሁን በቅርቡ ለሁለተኛ ጊዜ ሕክምና በቤታችን የተሰኘ ባለ 400 ገጾች የሆነ መጽሐፍ አሳትማ ሰጥታናለች። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ በሀገራችን ውስጥ ያሉ ልዩ ልዩ በሽታዎች ከነ መድሐኒታቸው ተካቷል። መድሐኒቱ ደግሞ በቤታችን እና በአቅራቢያችን ያሉ እፅዋት ናቸው። ልዩ ልዩ የአዝእርትና የቅጠላ ቅጠል ዝርያዎችን እያስተዋወቀች ከደዌ እንድንፈወስና ጤነኛ ማኅበረሰብ እንድንሆን የበቀለች ቶላ መጽሐፍ ያስተምረናል።

በቀለች መጽሐፉን ያዘጋጀችበትን ምክንያት ስትገልፅ፤ የሚከተሉትን ነጥቦች አስቀምጣለች፡-

      1. አቅም በፈቀደ መጠን የቤት ውስጥ ህክምና ለቀላል ህመሞች የተሻለ አማራጭ መሆኑን ለማስገንዘብና በቀላሉ በቤት ውስጥ በሚገኙ ነገሮች በመጠቀም የታመሙ ሰዎችን ማከም እንደሚቻል ለማስረዳት፣ 
      2. ስለ ባሕላዊ መድሐኒት ያለውን ነባር የኅብረተሰብ እውቀት አሰባስቦ በጽሁፍ ለትውልድ ማስተላለፍ እንዲቻል፣
      3. የባሕል መድሐኒት መገኛ የሆኑ አንዳንድ እፅዋት በአስጊ ሁኔታ እየተመናመኑ እና እየጠፉ ስለሆነ ሰዎች ዕፅዋትን በየጓሯቸው ለማልማት እና በመስክም ለሚገኙት እንክብካቤ ለማድረግ እንዲበረታቱ ለመርዳት
      4. ባሕላዊ መድሐኒቶች ለጤና የሚያበረክቱትን አስተዋፅኦ አጉልቶ ለማሳየት፣
      5. የባሕላዊ መድሐኒት አሰባሰብ፣ አያያዝ፣ አዘገጃጀትና አጠቃቀምን ለማሳወቅና እውቀቱም እንዲሻሻል መነሻ ለመስጠት፣
      6. ስለ ተፈጥሮ የባሕል መድሐኒት እውቀት ለማስጨበጥ
      7. ሰዎች ለተፈጥሮ ባሕላዊ መድሐኒት መክፈል የሚገባቸውን ዋጋ ከፍለው ተጠቃሚ እንዲሆኑ፣ ነገር ግን መክፈል ከሚገባቸው ዋጋ በላይ ከፍለው እንዳይታለሉ ለመርዳት፣
      8. በየብሔረሰቡ ያሉ ነገር የሕዝብ እውቀትን መሠረት ያደረጉ

- ስለ እፅዋት ልማት፣ አካባቢና የተፈጥሮ ሀብት ጥበቃ፣ የምግብ ሰብል አመራረትና አያያዝ፣ ስለ ባህላዊ ምግባች አያያዝና ዝግጅት፣ የባሕል መድሐኒት አያያዝና አጠቃቀም እንዲሁም ስለ ባሕላዊ ህክምና ምንነት አስባና ተጨንቃ ያዘጋጀችው ግዙፍ መጽሐፍ ነው።

በሀገራችን ኢትዮጵያ የሕክምና ሳይንስን በስፋት እስከ ከፍተኛ ደረጃ የተማሩ ፕሮፌሰሮቻችን እና ሐኪሞቻችን ሕዝባቸው ራሱን ከህመምና ከሞት እንዲታደግ በሚገባው ቋንቋ ሲፅፉ አይስተዋሉም። እውቀታቸው ለሕዝብ ሳይሰራጭ ብዙ የኢትዮጵያ የህክምና ባለሙያዎች አልፈዋል። ያለመፃፋቸው ችግሩ ምንድን ነው ብሎ ያጠና ሰውም ሆነ ተቋም የለም። መጽሐፉም ቄሱም ዝም ሆኗል። የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የጤና ሳይንስ ትምህረት ክፍልም፣ ለምንድን ነው ሐኪሞቻችን ለሀገራችን ሕዝብ የማይፅፉት ብሎ አጥንቶ ከዚያም ለችግሩ መፍትሄ ሲሰጥ አይስተዋልም።

ሐኪሞቻችን የተማሩትን የሕክምና ጥበቦች ለሕዝባቸው በልዩ ልዩ መንገድ ግንዛቤ ከመፍጠር ይልቅ ታሞ የመጣውን ሰው ማከሙ ላይ ብቻ የተወጠሩ ሆነዋል። ህዝቡ ከልዩ ልዩ ደዌ አስቀድሞ የሚከላከልበትን መንገድ የሚጠቁሙ የጽሁፍ ሕትመቶችን ሲያሳትሙ አይስተዋልም። ይልቅስ አንዳንዶች በሰፊው የገቡበት ሙያቸውን ገንዘብ መሰብሰቢያ ብቻ ወደ ማድረግ ገብተውበታል። ፕሮፌሽንን እያፈራረሱ ከድሃው ወገናቸው ላይ በህክምና ሰበብ ኪሱን የሚያራግፉት ሐኪሞች እየተበራከቱ የመጡበት ዘመን ነው።

አንዳንድ ሐኪሞች ደግሞ አሉ። ጠዋት ማታ የወገናቸው ስቃይና መከራ የሚያሳስባቸው። ለእሱም ብለው ራሳቸውን መስዋዕት እስከማድረግ የደረሱ አያሌ ሐኪሞችንም እናውቃለን። እንደ እነርሱ አይነቱ እንዲበረክትልንም እንመኛለን።

ከማኅበረሰቡ ውስጥ ተወልደውና አድገው ለዚያው ለተወለዱበት ሀገርና ሕዝብ ታታሪ ሆነው ብዙ የሚሰሩ ሰዎችም አሏት ኢትዮጵያ። ከእነዚህ መካከል ደግሞ በቀለች ቶላ ተጠቃሽ ናት። በቀለች፣ ሕክምና በቤታችን - የቤት ውስጥ ባሕላዊ ሕክምና በተፈጥሮ መድሐኒት በሚል ርዕስ አዘጋጅታ ያሳተመችው መጽሐፍ ኢትዮጵያዊ ወዝ እና ለዛ ያለው ነው።

የበቀለች መጽሐፍ በሀገራችን ያሉትን እፅዋት በመጠቀም እንዲሁም ደግሞ ልዩ ልዩ የባሕል ህክምና አባቶች ያዘጋጇቸውን መፅህፍትና ሰነዶችን በዋቢነት በማገላበጥ ለትውልድ የሚተርፍ የባሕላዊ ሕክምና መጽሐፍ አዘጋጅታለች። በዚህ መጽሐፏ ላይ አስተያየት ከሰጡት መካከል ዶክተር መላኩ ወረደ ይገኙበታል። ዶክተር መላኩ የብዝሃ ሕይወት ዓለም አቀፍ አማካሪ ሲሆኑ፤ በጄኔቲክ ሀብት የዓለም አቀፍ ሽልማት ያገኙ የዘመናችን ሎሬት ናቸው። እርሳቸውም ስለ መጽሐፉ የሚከተለውን ብለዋል፡-

“በዓለማችን ኅብረተሰብ በተለይ በመልማት ላይ ያሉ አገራት ሕዝቦች ሰማንያ በመቶ (80%) ያህሉ ከተፈጥሮ በሚገኘው መድሐኒት ተዋፅኦ እየተገለገሉ ይገኛሉ። ይሁን እንጂ የተፈጥሮ ሀብቱ እና አብሮት ሲካብት የቆየው ጥምር እውቀት እየሳሳና አቅጣጫውን እየለወጠ በመሄድ ላይ ይገኛል።

“ማንኛውም ዘመናዊ መድሐኒትም ቢሆን መሠረቱ ከተፈጥሮ የሚገኘው የብዝሃ ህይወት ሐብት ነው።

“ይህን ከፍተኛ ሀብት ጠብቆ፣ አልምቶ እንዲሁም ያጠቃቀም ዘዴውን አጐልብቶ የበለጠ ጥቅም ላይ ማዋሉ ለኅብረተሰብ ጤንነት ዋስትና የሆነ አይነተኛ አማራጭ እንደሚሆን አያጠሪጥርም።

“ይህ መጽሐፍ ያለውን በሙሉ ባያካትትም በአገር ውስጥም ሆነ ከአገር ውጭ የሚገኙ ባለ ብዙ ጠቀሜታና እምቅ ሀብት ያላቸው ዕፅዋትን እየዳሰሰ ጥቅሙን እና የአጠቃቀሙን ዘዴ እያገናዘበ የተዘጋጀ ነው። ይህ ሥራ ጅምር እንደመሆኑ ሁሉ አዘጋጅዋ ወደፊትም እያስፋፋች የምትሄድ መሆኑን ያመለክታል።” በማለት ሎሬት ዶ/ር መላኩ ወረደ እማኝነታቸውን ሰጥተዋል።

የመጽሐፉ አርታኢ የሆኑት እሸቱ ደምሴም በሰጡት አስተያየት የበቀለች መጽሐፍ የጊዜውን ሁኔታ በማገናዘብ እና ከፍተኛ ጠቀሜታ ያላቸውን መሠረታዊ ተፈጥሮአዊ ህክምና ዘዴን የያዘ ነው ሲሉ ይገልፁታል።

ደራሲዋ በቀለች ቶላ፣ ከዚህ ሌላ አራት መፃህፍትን ለአንባቢያን በማድረስ ትታወቃለች። አንደኛው “ለቤት እንስሳት እንክብካቤ መኖ ልማትና ባሕላዊ ሕክምና በተፈጥሮ መድሐኒት” በሚል ርዕስ 224 ገጾች ያሉት መጽሐፍ በ2001 ዓ.ም አሳትማ ለንባብ አብቅታለች።

ሁለተኛው መጽሐፏ “ስለ ዕፅዋት ለሕፃናት እና ለታዳጊዎች” በሚል ርዕስ ያሳተመችው 80 ገጾች ያሉት መጽሐፍ ነው። መጽሐፉ የታተመው በ2004 ዓ.ም ሲሆን፤ ሕፃናትና ታዳጊዎች ስለ እፅዋት እንዲያውቁና አዕምሯቸው እንዲበለፅግ ኢትዮጵያዊ ውለታዋን ያበረከተች ደራሲት ናት። ለመሆኑ ትምህርት ሚኒስቴር እነዚህን መፃሕፍት በመደገፍና ለተማሪዎች በማድረስ ረገድ የተጫወተው ሚና ምንድን ነው? ብለን ብንጠይቅ እምብዛም እንደሆነ እንረዳለን።

ሦስተኛው የበቀለች ቶላ መፅሐፍ “በዐይነት እንጀራ ለምለም እንጀራ ከብዝሃ ሰብሎች” የተሰኘ ነው። ይህ 128 ገጾች ያሉት መፅሐፍ በ2004 ዓ.ም የታተመ ሲሆን፤ የኢትዮጵያውያኖች ልዩ ሙያ የሆነውን የእንጀራን አዘገጃጀት ከጤፍ ውጭ ያሉትን ሰብሎች ሁሉ በመጠቃቀስ ያዘጋጀችው ነው።

በቀለች ቶላ በእንግሊዝኛ ቋንቋ Injera Variety from crop diversity በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ. 2012 ዓ.ም 144 ገጾች ያሉትን መጽሐፍ ለንባብ አብቅታለች። ይህ መጽሐፏ ቀደም ሲል በአማርኛ የተፃፈ ሲሆን፤ እንግሊዝኛ አንባቢ ለሆኑ ሰዎች ኢትዮጵያን እና እንጀራዋን የሚያስተዋውቅ ነው።

በአጠቃላይ እንዲህች አይነት ሴት በማኅበረሰባችን ውስጥ መገኘቷ ትልቅ ነገር ነው። ለወገን እና ለሀገር አስበው ከሚሰሩ ሰዎች መካከል አንዷ በመሆኗ ምስጋናና ክብር ይገባታል እላለሁ። 

በጥበቡ በለጠ

    ሰሞኑን ደራሲ ብርሃኑ ስሙ ከቢሮዬ ድረስ መጣና አንድ መፅሐፍና የጥሪ ካርድ ሰጠኝ። መፅሐፉ “አባቶችና ልጆች እና ሌሎች ታሪኮች” የሚል ርዕስ ያለው ሲሆን ደራሲው ደግሞ ዛሬ በአካል ከኛ ጋር የሌለው የቅርቡ ወዳጃችን አብርሃም ረታ ዓለሙ ነው። የጥሪ ካርድ ደግሞ እንዲህ ይላል፡- “አባቶችና ልጆች በሚል ርዕስ የተዘጋጀውን መፅሐፍ አብረን መርቀን እንድንገልፀው ቅዳሜ ግንቦት 8 ቀን 2007 ዓ.ም ከቀኑ 10፡00 ሰዓት በሀዋሳ ዩኒቨርስቲ ግብርና ኮሌጅ አዳራሽ እንዲገኙልን በማክበር ጠርተነዎታል። በምርቃውም የፀሐፊውን 7ኛ ዓመት መታሰቢያን እንዘክራለን። ከቤተሰቡ” ይላል የጥሪው ካርድ፡

    እነዚህ ቅፅበቶች ብዙ ነገሮችን እንዳስታውስ፣ እንድቆዝም አድርጎኝ ወደኋላ በሃሳብ ተጓዝኩኝ። አብርሃምን አስታወስኩት። ከተለየን 7 ዓመታት ተቆጠሩ። “ወይ አብርሽ. . . .” አልኩኝ።

    ከአብርሃም ጋር ስንገናኝ የሚያወራኝ ጨዋታ የይርጋዓለም ከተማን ልዩ ልዩ ትዝታዎችን ነበር። የዛሬን አያድርገውና ይርጋዓለም ከተማ የደቡብ ኢትዮጵያ ርዕሰ ከተማ የነበረች ወይም የቀድሞው የሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት ርዕሰ ከተማ ሆና ለረጅም ጊዜ አገልግላለች። ከይርጋለም በፊት ሐገረ-ሰላም የምትባለው ከተማ ነበረች የሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት ርዕሰ ከተማ። ሐገረ-ሰላም የደጃዝማች ባልቻ አባነፍሶ መቀመጫ ነበረች። በኋላ ደግሞ ታላቅነቷን የራስ ደስታ መቀመጫ ለሆነችው ለይርጋለም ከተማ አስረከበች። ባለቅኔዎችም ይህን የዘመን መቀያየር አጢነው የሚከተለውን ተቀኙ፡-

ጊዜ ያመጣውን ጊዜ እስኪወስደው፣

ሐገረ-ሰላምን ይርጋለም ወረሰው።

    አሉ። ይርጋዓለም ወርቃማ ዘመን አሳልፋለች። የደቡብ ኢትዮጵያ ምርጥ ልጆች ከያሉበት እየተሰባሰቡ የከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን የሚከታተሉበት ነበረች። አያሌ የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎችን ወልዳና አሳድጋ ለኢትዮጵያ ያበረከተች ብርሃናማ ከተማ ሆና ኢትዮጵያ ላይ ስታንፀባርቅ ቆይታች።

    ይርጋለም ታላቁን ባለቅኔ ፣ ፀሐፊ፣ ተውኔት፣ ሐያሲ እና ተመራማሪውን ደበበ ሰይፉን የሚያክል ሰው ያፈራች ከተማ ነበረች። ዛሬ ስሙንና ስራዎቹን የምናነሳሳለት ወዳጃችን አብርሃም ረታ ዓለሙ ከአራት መቶ በላይ ግጥሞችን የፃፈ ሲሆን፣ ከነዚህ ግጥቹ መሀል ደግሞ እዚያው የአድባር የቄዬው ተወላጁ ስለሆነው ስለ ደበበ ሰይፉ ሰማይ ላይ የሚል ርዕስ ያለው ግጥም ፅፎለታል።

 

“ለምን ሞተ በሉ፣

ከዘመን ተጣልቶ

ከዘመን ተኳርፎ. . .”

በል ብለህ ባዋጅ

ግጥም ፅፈህ ያለፍክ

ቅኔ ነግረህ ያወጅክ. . .

አንተ ብቻም ሳትሆን

ዘመኑ ከዘመን - እርስ በርሱ ተኳርፎ፣

አላየህም እንጂ

እንዲህ ለሚቀረው

ሁሉም ነገር አልፎ፤

የዘመን ኩርፊችን፣ ከስፍር፣ ከልኬት፣

      ከገመታ ተርፎ፤

ዝምታ አደንዝዞት

ተቀምጧል ደምብሾ

      በላዩ ተቆልፎ።

ባጭር ርቀት መካከለኛ

ባካል ሩጫ አንደኛ

      . . . አልወጣህም’ንጂ. . .

በመንፈሱ ግምት - በፀጋ ጥሪቱ

የኮራው የደራው ዓምድህ ባይቀጠፍ፣

የቅኔህ ረመጥ -የግጥምህ እሳት

      ከገበታው ሰማይ ወለል ላይ ቢነጠፍ፣

      ባልማዝ ያጌጠውን የዣንጥላ መርገፍ፣

            እንደ አምድ ወደላይ

            እንደ አድማስ ወደጎን

      ብናቀጣጥለው ኪነትክን እንደጧፍ፣

      ስምህ ርችት ነበር

      ለዓውዳመት እሚተኮስ

            ሰማይ ላይ የሚጣፍ

            ሰማይ ላይ የሚጣፍ

            ሰማይ ላይ የሚጣፍ።

    በማለት አብርሃም ረታ ዓለሙ ለደበበ ሰይፉ ገጥሞለታል። ይህን ግጥም የፃፈው አብርሃም ረታ ዓለሙ ራሱ ስሙ ርችት ነው። ለአውድዓመት እሚተኮስ ነው። ሰማይ ላይ የሚጣፍ ነው። ምክንያቱ ደግሞ ስነ-ፅሁፍ ሥራዎቹ ዛሬም አብረደነው እንድናወጋው ስለሚያስገድዱን ነው።

    ደበበ ሰይፉ ከዘመን ተኳርፎ አለፈ እንበል። እሱም ብሏልና። የኛው አብርሃምስ ከዘመን አልተኳረፈም?

    አብርሃም ረታ ዓለሙ ግንቦት 11 ቀን 2000 ዓ.ም በድንገተኛ ህመም በግማሽ ቀን ውስጥ ሕይወቱን ከማጣቱ በፊት ለአንድ ዓመት ያህል እስር ቤት ውስጥ ነበር። ይህ ደግሞ የጋዜጠኝነት ሙያው ያስከፈለው መስዋዕትነት ነበር። ከእስር ቤት እንደወጣም እፎይ ብሎ ሳይረጋጋ ሕይወቱ አለፈች። ይህች በጣም የሚወዳት ኢትዮጵያ ደጋግማ አስረዋለች ወይም አሳስረዋለች። አብረሃምም ሰበበኛ በሚለው ግጥሙ እስራት ያበዛችበትን ኢትዮጵያ እንዲህ ገልጿል፡-

 

አገሬ. . .

ባኮርባጅ በጅራፍ በለበቅ፣

በወህኒ ሰንሰለት ሽብልቅ፣

አሰረችኝ ሶስቴ. . .

በተማሪነቴ በ15 ዓመቴ፣

      ገረፈችኝ አስራ፤

      ‘ለምን?’

ድንጋይ ወረወርክ

      ዐድማ መታህ . . . ብላ።

በ25 ዓመቴ

      በመምህርነቴ

      ድንጋይ አስወረወርክ

            አሳደምክ. . . ብላ።

በ45 ዓመቴ፣

      በጋዜጠኝነት

      ሕዝብን አነሳስህ

            ቀስቀስክ

            አሳመፅክ. . . ብላና አስብላ

ድንገት እድሜ ባገኝ

ተጨማሪ ዘመን

በዓለም ላይ ለመኖር

እኔኑ ለማሰር

ሌላኛው ምክንያቷ

አገሬ ምን ይሆን?

    በማለት አብርሃም ረታ ዓለሙ ኢትዮጵያን ጠይቋት ነበር። ነገር ግን እስራቱ ደከመው መሰለኝ ድንገት አለፈ።

    አብርሃም ረታ ዓለሙ በርካታ የሥነ-ፅሁፍ ስራዎቹን ያበረከተ ታታሪ ባለሙያ ነበር። ከነዚህ ስራዎቹ ውስጥ የተወሰኑት በህይወት እያለ ታትመውለታል። እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፡-

  1. 1. ቢላዋና ብዕር -የዶ/ር አብርሃም ፈለቀን የሕይወት ታሪክና የግጥም መድብል አዘጋጅቶ በማሳተም (1997 ዓ.ም)
  2. 2. አልን ተባልን አስባልን እና ሌሎችም ወጎች (1998 ዓ.ም)
  3. 3. አባባ ሰው የለም እና አከራይ ተከራይ አካከራይ - ልቦለድና ወግ (1999 ዓ.ም)
  4. 4. እችክችክ - የቃሊቲ እንጉርጉሮዎች - ግጥም (2000 ዓ.ም)

    እነዚህ ስራዎቹ በህይወት በነበረበት ወቅት የታተሙት ናቸው። አሁን ደግሞ፣ ይህችን ዓለም በአፀደ ስጋ ከተሰናበተ ሰባተኛው ዓመቱ ላይ ቀደም ብሎ ሊያሳትመው ያዘጋጀውን “አባቶችና ልጆች” በሚል ርዕስ የፃፋቸው የአጫጭር ልቦለዶች ስብስብ የፊታችን ቅዳሜ በሀዋሳ ዩኒቨርስቲ ግብርና ኮሌጅ አዳራሽ በ10 ሰዓት ላይ ይመረቃል።

    መፅሐፏ 15 አጫጭር ልቦለዶን የያዘች ስትሆን 165 ገጾች አሏት። የታተመችውም በፋር ኢስት ማተሚያ ቤት ሲሆን አሳታሚዎቹ ደግሞ የአብርሃም ቤተሰቦች ናቸው። ከእነርሱ ጎን በመቆም ይህች መፅሐፍ አንባቢን ዘንድ እንድትደርስ ድጋፍ ያደረጉት ደራሲ ብርሃኑ ሰሙ፣ ሰዓሊ ይሔነው ወርቁ እና ወ/ሮ የውብዳር ካሳ ምስጋና ይድረሳቸው። የመፅሐፏ መግቢያ ላይም ደራሲው እና ጋዜጠኛው አብርሃም ረታ ዓለሙ በሚከተለው መልኩ ተገልጿል።

    ደራሲና ጋዜጠኛ አብርሃም ረታ ዓለሙ ከአባቱ ከአቶ ረታ ዓለሙ ከእናቱ ከወ/ሮ አመተየስ ኃ/ማርያም ነሐሴ 21 ቀን 1950 ዓ.ም በቀድሞው ሲዳሞ ክፍለ ሐገር በይርጋለም ከተማ ተወለደ። አብርሃም ለትውልድ ስፍራው ለይርጋለም ከተማ እና አካባቢዋ የተለየ ፍቅር አክብሮት ነበረው።

    ከመደበኛ የመንግሥት ትምህርት በፊት በባሕር ዳር ከተማ ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን ፊደል ቆጥሯል። ፊደል ከለየ በኋላ ታላቅ ወንድሙ አቶ እጅጉ ረታ መፅሐፍትን እንዲያነብ እና የመፅሐፍት ፍቅር እንዲያድርበት ከፍተኛ ግፊት ያደርጉበት ነበር። ከዚያም ወደ ትውልድ ስፍራው ይርጋለም ተመልሶ እስከ ስምንተኛ ክፍል በራስ ደስታ ዳምጠው ት/ቤት፣ ዘጠነኛ እና አስረኛ ክፍልን ደግሞ በሀዋሳ ከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት በ1970 ዓ.ም አጠናቋል።

በተማሪነት ጊዜውም ከፍተኛ የንባብ ፍቅር የንባብ ፍቅር ነበረው። በርካታ መፃሕፍትን አንብቧል። ይህም ለጋዜጠኝነትና ለደራሲነት ሙያው ከፍተኛ እገዛ እንዳደረገለት ይገመታል።

    1971 ዓ.ም፤ አብዛኛዎቹ የቀይ ሽብር ሰለባ ከሆኑት ጓደኞቹ ጋር ይርጋለም ወህኒ ቤት ውስጥ ለስምንት ወራት በእስር አሳልፏል። በጊዜው ያጣቸውን እነዚህን ጓደኞቹን በየአጋጣሚው ሁሉ የነበራቸውን የመንፈስ ጥንካሬና ፅናት እያሳ ያስታውሳቸዋል። ይህንንም መፅሐፍ በቀይ ሽብር ሰላባ ለሆኑት ጓደኞቹ በመታሰቢያነት አብርክቶላቸዋል።

    ከሀዋሳ መምህራን ማሰልጠኛ ተቋም በ1972 ዓ.ም በመምህርነት ከተመረቀ በኋላ፣ ከ1973-78 ዓ.ም በሀዋሳ ጊኬ ጊና፣ በዳሌ ወረዳ- ጋጃሞ፣ ይርጋለም ከተማ -አብዮት ጮራ ት/ቤት በመቀጠልም እስከ 1980 ዓ.ም በኢሊባቦር፣ በቡኖ እና በበደሌ በመምህርነት አገልግሏል። ከዚህም ሌላ እስከ 1986 ዓ.ም ድረስ በአብዮታዊት ኢትዮጵያ ሕፃናት አምባ፣ በድሬዳዋ አፈተ ኢሣ ት/ቤት እና በሀዋሳ ሐይቅ ት/ቤት አስተምሯል።

     አብርሃም ረታ ዓለሙ ከመምህርነት ስራው በተጨማሪ በሙዚቃ ትልቅ ችሎታ ነበረው። ከ1970 ዓ.ም ጀምሮ እስከ 1988 ዓ.ም ድረስ በሲዳማ አውራጃ፣ በሀዋሳ ከተማ እና በሲዳሞ ክፍለ ሐገር የኪነት ቡድኖች እንዲሁም በዝዋይ ሕፃናት አምባ ኦርኬስትራ ውስጥ በድራማ ደራሲነት፣ በመሣሪያ ተጫዋችነት፣ በድምፃዊነት፣ በዜማና ግጥም ደራሲነት፣ ጉልህ ጥበባዊ ስራዎችን አበርክቷል። ለታዋቂ ድምፃዊያንም - ለሂሩት በቀለ፣ ለተሾመ ወልዴ፣ ለበዛወርቅ አስፋው፣ ለአሰፉ ደባልቄ . . . ዜማና ግጥም በመድረስ በሕዝብ ዘንድ እንድደመጥ አድርጓል።

    ከመምህርነት ሙያው ጎን ለጎን የተለያዩ ፅሑፎችን ለአዲስ ዘመን ጋዜጣ በመላክም ይሳተፍ ነበር። ከ1987-1992 ዓ.ም ድረስ በማስታወቂያ ሚኒስቴር የኢትዮጵያ ፕሬስ ድርጅት ውስጥ በጋዜጠኝነት በመቀጠር በአዲስ ዘመን ጋዜጣ በባህልና ጥበባት አምዶች አዘጋጅነትና በየካቲት መጽሔት በወግ አቅራቢነት አገልግሏል። ከማስ ሚዲያ ማሰልጠኛ ተቋም ለሁለት ዓመት የሚሰጠውን ስልጠና አጠናቆ በህትመት ሚዲያ ዘርፍ ዲፕሎማ አግኝቷል።

    ከ1992 ዓ.ም ጀምሮ በሩሕ ጋዜጣና መፅሔት፣ በዕለታዊ አዲስ (ዕለታዊ ጋዜጣ)፣ በዜጋ መፅሔት፣ በአዲስ አድማስ ጋዜጣና በሌሎም በአዘጋጅነት ሰርቷል። እንዲሁም በሪፖርተር ጋዜጣና መፅሔት፣ በጽጌረዳ መፅሔት፣ በቁም ነገር መፅሔትና በሌሎም ላይ በአምደኝነት ፅሁፎቹን አስነብቧል።

    በኤፍ. ኤም ራዲዮ የቅዳሜ ጨዋታ ፕሮግራም ላይ በወግ አቅራቢነት፣ በድራማ ደራሲነትና በሴቶች አምድ አዘጋጅነት ተሳትፎ ነበረው።

    በ1999 ዓ.ም ላይ የሩሕ ጋዜጣ አዘጋጅ በነበረበት ጊዜ በቀረበበት ክስ ምክንያት ለአንድ ኣመት ለእስር ተዳርጓል። ከእስር መልስ ‘እችክችክ -የቃሊቲ እንጉርጉሮዎች’ በሚል ርዕስ የግጥም መፅሐፍ አሳትሟል።

    ደራሲና ጋዜጠኛ አብርሃም ረታ ዓለሙ ዘርፈ ብዙ በሆኑ የፅሑፍ ዓይነቶች ላይ የሚሰራና የሚተረጉም ማለፊያ ፀሐፊ ነበር። ቁም ነገርን በቀልድና በምፀት እያዋዛ በሚያርባቸው ሥራዎቹም ይታወቃል። በመፃፍ ብቻም ሳይሆን በንግግር ረገድም ጨዋታ አዋቂ፣ አዝናኝ ባሕሪ ነበረው።

    በቀሪ ዘመኑ ሊሰራቸው ያቀዳቸውን በርካታ ሥራዎች ከፊቱ ሳሉ ሩጫው በድንገት ተገታና ግማሽ ቀን በማይሞላ ሕመም ግንቦት 11 ቀን 2000 ዓ.ም ማምሻውን ከዚህ ዓለም በሞት ተለየ። የቀብር ሥነ ሥርዓቱም ተወልዶ ባደገባት ይርጋለም ከተማ በቅዱስ አማኔኤል ቤተ-ክርስቲን ተፈፅሟል።

በጥበቡ በለጠ 

 

     የዛሬ ጽሑፌ የተፀነሰው የእናትነትን ርዕሰ ነገር ከወጣቱ ጓደኛዬ ከእሱእንዳለ በቀለ ጋር እየተጨዋወትን ሳለ ነው። እሱእንዳለ በቀለ በተለይ የሚታወቅበት ጉዳይ ኢትዮጵያዊያን እናቶችን በየዓመቱ ሲያሰባስብ፣ ሲያስደስት እና ሲዘክር በመቆየቱ ነው። ከዚህ በፊት በሂልተን ሆቴል፣ በኢምፔሪያል ሆቴል፣ በጣይቱ ጃዝ አምባ፣ በጋንዲና በዘውዲቱ ሆስፒታሎች፣ በካፒታል ሆቴል ውስጥ የእናቶችን ቀን እያከበረ በጣም ጥሩ የሆነ ማህበራዊና ባሕላዊ ዕሴት እየገነባ የሚገኝ ወጣት ነው። እናም የፊታችን ግንቦት 2 ቀን 2007 ዓ.ም በካፒታል ሆቴል ውስጥ ከ9-12 ድረስ በሚቆይ ዝግጅት ለሰባተኛ ጊዜ የእናቶቻችንን በዓል ሊያከብር መዘጋጀቱን ሲነግረኝ ቀልቤ ተሰረቀ። ከእርሱ ጋርም ቁጭ ብለን ረጅም ሰዓት ወስደን እናትነት በኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ውስጥ ምንድን ነው? ብለን አወራን። የዛሬ ፅሁፌ የዚሁ ወጋችን ውጤት ነው።

     በኢትዮጵያ የኪነ-ጥበብ ዓለም ውስጥ እናትነት ልዩ ስፍራ ሲሰጠው ኖሯል። ኢትዮጵያ እናትነት በሁለት መንገዶች ትገልፃለች። አንደኛዋ እናት እንደ ሰው አርግዛ፣ አምጣ፣ ወልዳና አሳድጋ ለቁም ነገር የምታበቃው እናት ነች። ሁለተኛዋ እናት ሀገር ነች። እናትነትን በሀገር መመሰል፣ መግለፅ በኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ውስጥ በሰፊው ጎልቶ የምናገኘው ነው።

    ጥላሁን ገሠሠ መድረክ ላይ ሆኖ በዓይኑ እንባ እየፈሠሠ እንዲህ ነበር ያዜመው፡-

“ክብሬ እናቴ ሀገሬ የኔ መመኪያዬ፣

አንቺው ነሽ ኢትዮጵያ መከታ ጋሻዬ፣

ጥቃትሽን ከማይ በሕይወት ቆሜ፣

ስለ ክብርሽ እኔ ልሙት ይፍሰስ ደሜ።

     የእናትነት መገለጫ ቃሉ፣ ዜማው፣ ቋንቋው ጥልቅ ነው። ኪነ-ጥበባችን ውስጥ ትልቁን ቦታ ይዞ እናገኘዋለን። ዛሬ በሕይወት የሌሉት ድምጻዊያኑ ሻለቃ ወጋየሁ ደግነቱ እና ብዙነሽ በቀለ ሙዚቃ ውስጥ ካገነኗቸው ስራዎቻቸው መካከል ስለ እናት ያዜሟቸው ሙዚቃዎች ናቸው። የናትነትን ርዕሰ ጉዳይ ይዘው ብቅ የሚሉ የጥበብ ውጤቶች የታዳሚን መንፈስና ቀልብ በቀላሉ የመቆጣጠር አቅማቸው ትልቅ ነው።

     የአፄ ቴዎድሮስ ዜና መዋዕል /Chronicle/ ፀሐፊ የነበረውና የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የቤት ውስጥ አስጠኚ ሆኖ ሲያገለግል የቆየው ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ደብተራ ዘነብ፣ ከመቶ አርባ ዓመት በፊት በፃፈው የፍልስፍና ፅሁፉ እናትነትን ሀይማኖታዊ ዳራ ሰጥቶት ገልፆታል። ደብተራ ዘነብ “መፅሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወ መንፈሳዊ” በተሰኘው መፅሐፉ የእየሱስ ክርስቶስን ስቅለት ያስታውሰናል። እየሱስ በቀራኒዮ ሲሰቀል ወዳጆቹ መላዕክትና ቅዱሳኑ ራሳቸው አብረውት አልነበሩም። ይህን ሁኔታ ነው ደብተራ ዘነብ በፍልስፍና ጽሁፉ ውስጥ የሚተቸው። ከእናቱ ከማርያምና ከሌሎቹ ሴቶች በስተቀር አጠገቡ ማን አለ? እያለ በሰላ አፃፃፉ ያስታውሰናል። እናት በልጇ ነገር ሁሉ ከፊት እንደምትሰለፍ ዘነብ ኢትዮጵያዊ ውብ በሆነው መፅሐፉ ዘላለማዊ ትርክትን አስቀምጦልን አልፏል።

     እናትነት በኪነ-ጥበባችን ውስጥ ምን እንደሚመስል ለመግለፅ ሰፊ የሆነ ፅሑፍ ያስፈልገናል። ስለዚህ በቀላሉ ገብተንበት በቀላሉ የምንወጣበት አይደለም። እናት የአለሙን ፈጣሪ እየሱስ ክርስቶስን ወልዳለች፣ አጥብታለች፣ አሳድጋለች። እናት በሰው ልጆች ውስጥ ወደር ያልተገኘለትን የሳይንስ ምርምርና ግኝት ያደረገውን አልበርት አንስታይንን ያክል ፍጡር አርግዛ፣ ወልዳ፣ አጥብታና አሳድጋ ለዓለም አበርክታለች። እናት ሰር አይሳክ ኒውተንን የሚያክል የምርምር ሰው ለዚህች ምድር አበርክታለች።

     እናትነትን ለመግለፅ ቅኔ ቢደረድሩ፣ ቋንቋ ላይ ቢራቀቁ፣ ዜማ ላይ ቢፈላሰፉ. . . ተገልፃ አታልቅም። እናትነት ጥልቅ ነው። ውስብስብ ነው። ምስጢር ነው። ዲስኩረኛው ባለ ወግ፣ በኃይሉ ገ/እግዚአብሔር በአንድ ወቅት ስለ እናትነት ሲያወጋ፣ እናት ልጇ አድጎ ትልቅ ሰውም ቢሆን ራሱን ቻለ አትልም። ለእሷ አሁንም ልጅ ነው። እንደ ልጅነቱ ሁሉ በጉልምስናው ጊዜም ትጨነቅለታለች ብሏል።

     ልጅ መጀመሪያ የሚያውቀው ፈጣሪ እናቱን ነው። ከናቱ ጡት ይጠባል። ይመገባል። ይፀዳዳል፣ ለእሱ እናቱ ናት ፈጣሪው። ከዚህ በፊት አንድ ፅሑፍ አንብቤ ነበር። ፀሐፊው መምህር ሰለሞን ፋንቱ ይባላሉ። እርሳቸው በፃፉት ፅሑፍ “እግዚአብሔር ሁሉም ቦታ ስለማይገኝ እናቶችን ፈጠረ” የሚል ሃሳብ ያለው ነው።

     ይህችው ፈጣሪ ነች የምትባለው እናት ኢትዮጵያ ውስጥ ለየት ያለ ትርጓሜ አላት። ለምሳሌ አውሮፓውያን እናቶች ልጆቻቸውን እስከ 18 ዓመት ድረስ ካሳደጉ በኋላ ለመተያየት እንኳን አይችሉም። ልጆች ራሳቸውን ከቻሉ ወደ ወላጆቻቸው ዘነድ እምብዛም አይመጡም። ለአብነት ያህል ኖርዌጂያን /የኖርዌይ/ እናቶች እና የጀርመን የሌሎችም እናቶች በልጆቻቸው ናፍቆት እንደሚሰቃዩ ጥናቶች ያሳያሉ።፡ እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ እናትና ልጅን የሚለያያቸው ሞት ብቻ ነው። ፍቅራቸው እስከ መቃብር ይወርዳል።

    ኢትዮጵያዊት እናት ሁሌም ቅኔ ሲደረደርለት ቢኖርም ጥልቅ እና ውስብስብ የአንጀት የደም ምስጢሯ ገና ተገልፆ አላለቀም።

     “ቢርቁት የማይርቅ የናት ሆድ ብቻ ነው” ተብሎ ቢዜምላትም፣ ወይም ደግሞ ፋጡማ የተባለች ወጣት እንደገጠመችው፤

“ሆድሽ ቤቴ ልብሽ የኔ፣

ደምሽ ደሜ ፍቅርሽ ለኔ፣

ያነቺ ሁሉ ሆኖ ለኔ፣

ልጄ አትበይ፣ በይኝ እኔ።

     ብትልም እናት ገና አልተገለፀችም። አንድ ገጣሚ ደግሞ አየ አየና ቢቸግረው እንዲህ አለ፡-

ቢሰፈር ቢለካ፣

እናትን የመሰለ

አይገኝም ለካ!

     ስለ እናት የተገጠሙ ስንኞች አያሌ ናቸው። ስፍር ቁጥር የላቸውም። ሁሉም ታዲያ ፍቅሩን ነው የሚገልፅላት። ሌላ ገጣሚ ደግሞ እንዲህ አለ፡-

የሕይወቴ መብራት የኑሮዬ ፋና

የመኖሬ ምስጢር እናቴ ናትና

አደራ አምላኬ አኑራት በጤና

     ይህ ገጣሚ እናቱ በጤና እንድትኖርለት የሚመኝ ነው። ሁሉም የናቱን ዘላለማዊነት ይመኛል። እናቴ ኑሪልኝ ይላል። እሌኒ በየነ የምትባል ሴት ደግሞ ከዚሁ ጋር ተመሳሳሰይነት ያለው ግጥም ስለ እናቷ አቅርባለች።

እማ አትሙቺ ልሙትልሽ እኔ፣

ዘመድና ወገን የለኝ ከጎኔ፣

የለኝም ጓደኛ የኔነው የምለው፣

ያላንቺ እናቴ ሕይወቴ ባዶ ነው።

ባክሽ አትሙችብኝ ኑሪልኝ ዘላለም፣

አመሌን የሚችል ካንቺ ሌላ የለም።

     እናት ገመና ሸሻጊ ናት። እናት ቤት ናት፣ መጠለያ ናት። ብዙ ዘመድ ናት፣ ጓደኛ ናት። ለዚህም ነው ገጣሚዋ ከላይ የሰፈሩትን ስንኞቿን የደረደረችው። አንዳንዶች “እውነተኛ ፍቅር የማየው ከናቴ አይን ነው” በማለት ይናገራሉ።

እናት እናት አሏት ስሟን አሳንሰው፣

አለምን ሁሉ የምትበልጠዋን ሰው።

     በማለት ትልቅነቷን ለመግለፅ ሁሉ ተሞክሯል። ዓለምን ሁሉ የምትበልጥ ግዙፍ ስብዕና ያላት ናት እያሉ ገጣሚያን ይደረድሩላታል። ይህን ከላይ የፃፍኩትን ግጥም የጎጃም ሰዎች ደግሞ እንዲህ ይሉታል።

እናት እናት አሏት ስሟን አሳንሰው፣

አባይና ጣናን የምትበልጠዋን ሰው።

     ጎጃም ውስጥ ላሉ የገጠር ሰዎች የትልቅነት ማሳያቸው አባይና ጣና ነው። እርግጥ ነው፤ አባይ ገና ከፍጥረት አለም ጽንሰት በፊት ጀምሮ ሲፈስ የኖረ ትልቁ ወንዝ ነው።

     በኢትዮጵያ የግጥም /የአገጣጠም/ ስልት ውስጥ መንቶ /Couplet/ የሚባል አፃፃፍ አለ። ይህም ሁለት ስንኞችን በመደርደር የሚገጠም ነው። በሁለት ስንኞች የዓለምን ውጣ ውረድ ሁሉ የሚገልፁ ገጣሚያን ያሉባት ሀገር ነች። ሁለት ስንኞች በዚህች ሀገር ውስጥ ብዙ የሆድ ሆድ ጨዋታዎችን ሲያቀባብሉ የኖሩ ናቸው።

እናቴን አሰብኳት በሶስት አማርኛ፣

ሲርበኝ ሲጠማኝ ታምሜ ስተኛ።

     እነዚህ በሁለት መስመር የሚገጠሙ ስንኞች የውስጥ ራሮትን የመግለፅ ከፍተኛ አቅም አላቸው። ከላይ የተገጠሙትን እንኳ ብናያቸው ብንመረምራቸው ሰፊ ትንታኔ የሚያሰጡ ናቸው። ግን ዝርዝሩን በሁላችንም ልቦና ውስጥ አስቀምጠነው ወደ ሌሎቹ ሃሳብ እናምራ።

     ብዙ ሰዎች በቤታቸው ግድግዳ ላይ ጥቅስ ሲያስቀምጡ የእናት ርዕሰ ጉዳይ ላይ ትኩረት ያደርጋሉ። ለምሳሌ “ያለ እናት አለም ጨለማ ናት” የሚል ጥቅስ አንብቤያለሁ። ይህ ማለት እናት ብርሃን ናት የሚለውን አባባል አንድን ወሰድ ያደርጋል። ለዚህም ነው ቀጣዩ ግጥም እናቴን አደራ የሚለው።

ከማር ጭማቂ ላይ አይወጣም መራራ፣

እባክህ አምላኬ እናቴን አደራ።

     በዓለም ላይ ከሚደርሱ ክፉ ነገሮች መካከል የእናት እና የልጅ በሞት መለያየት ነው። ይህ በኢትዮጵያ ውስጥ ሲሆን ደግሞ ይከፋል። ምክንያቱም የናትና የልጅ ቅርብርብ የማያረጅ የማይጠወልግ፣ የማይደበዝዝ በመሆኑ ነው። ሁሌም አዲስ ነው። ለዚህም ነው ቀጣዩ ግጥም ከባለብዕረኞች ብቅ ያለው፡-

እናቴ አትሙቺ ልሙትልሽ እኔ፣

ከጎኔ ሳጣሽ ይባክናል አይኔ።

     እዚህ ላይ አንድ ነገር ማንሳት ይቻላል። በተለይ እኔና እሱእንዳለው በቀለ ስለዚሁ በኢትዮጵያ ውስጥ ለስድስተኛ ጊዜ ግንቦት 2 ቀን 2007 ዓ.ም በካፒታል ሆቴል ስለሚከበረው የናቶች ቀን ስንጨዋወት አንድ ነገር ተነሳ። ነገሩ ቀፋፊ ቢሆንም ብዙ ሃሳቦች በውስጡ አሉት። ይህም “እናት መቼ ትሙት?” የሚል ጥያቄ ነው። ሞት አይቀርምና እናት መች ትሙት?

     የኪነ-ጥበብ ባለሙያ የሆነው ፍፁም አስፋው /የማለዳ ኮከቦች የተሰጥኦ የቴሌቭዥን ፕሮግራም አዘጋጅ/ ስለ እናቱ አንድ አስገራሚ ግጥም አቅርቧል። የግጥሙ ሃሳብ የናትን ሞት በውስጡ የያዘ ነው። ፍፁም ሲገልፅ “እናቴ ሞትሽን ከኔ በፊት ያድርገው” እያለ ነው። “ራስ ወዳድ ሆኜ አይደለም፤ አንቺ ለኔ ያለሽን ፍቅር ስለማውቀው እኔ ሞቼ ብታይ እጅግ ትጎጅብኛለሽ ብዬ ነው” እያለ ግጥሙ ትረካ ያቀርባል። ብዙ ጊዜ በባህላችን “ካንቺ/ካንተ በፊት ሞቴን ያድርገው” ነበር የምንለው። ግን በፍፁም አስፋው ግጥም ውስጥ “ሞትሽን ከኔ በፊት ያድረገው” የሚል ሃሳብ የሚያፀባርቅ ነው።

     እናት በዚህ ጊዜ ትሙት የሚል ሃሳብ የሚናገር ሰው ማግኘት ከባድ ነው። ግን እናት በአፀደ ስጋም ብትለይ በልጆቿ ነብስ ውስጥ ህያው ናት።

እናት ለምን ትት ትሒድ አጎንብሳ

ታበላ የለም ወይ በጨለማ ዳብሳ

     የእናትነትን ርዕሰ ጉዳይ አንስተን መቋጫ የለውም። የእናት ርዕስ አያልቅም። ትውልዶች እየመጡ ሲፅፉት ይኖሩታል እንጂ አያልቅም። ታዲያ ይህን የማያልቅ ርዕሰ ጉዳይ ቢያንስ በዓመት አንዴ እየተሰበሰብን እናቶቻችንን እናመስግን፣ እናስደስት፣ ያጣናቸውንም እናቶች በፍቅራቸው ገፀ-በረከት እንዘክራቸው ብሎ ወጣቱ እሱእንዳለ በቀለ ለሰባተኛ ጊዜ በካፒታል ሆቴል ውስጥ ግንቦት ሁለት ቀን ከ8-12 ሰዓት ክብረ-በዓል አዘጋጅቷል። ሁላችንም እናቶቻችንን ይዘን እንድንመጣ እና የተለዩንንም እናቶች እንድንዘክራቸው ጋብዞናል።

በጥበቡ በለጠ

    


     በሰሜን አሜሪካ ኒውዮርክ የኒቨርሲቲ የፊልም ጥበብን የሚስተምር ኢትዮጵያዊ ወዳጅ አለኝ። ስሙ የማን ደምሴ ይባላል። (የማን ማለት በግዕዝ ቋንቋ ቀኝ እጅ እንደማለት ነው)። ይህ ፊልም ሰሪና ታዋቂ መምህር በአለምአቀፍ ደረጃ የሚታወቅበትን ዶክመንተሪ ፊልም ሰርቷል። ይህ ዶክመንተሪ ስለ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘመነ- መንግሥት ስልጣንና አስተዳደር እንዲሁም በግል ሰብእናቸው ላይ የሚያተኩር ነው። የማን ደምሴ ይህን የቀዳማዊ ኃይለስላሴን ታሪክ ዶክመንተሪ ፊልም የሰራው ለደቡብ አፍሪካው ታዋቂ የቴሌቪዥን ጣቢያ ነው። ቴሌቪዥን ጣቢያውም ለየማን ደምሴ አስፈላጊውን ወጪ ሸፍኖና ተገቢውን ክፍያ ፈጽሞለት ነው የሰራው። የፊልሙ ርእስ፡- TWILIGHT REVELATIONS: Episodes in the Life & Times of Emperor Hale Selassie ይሰኛል።

    ይህ የቀዳማዊ ኃይለስላሴን ዘመን አስተዳደርና ታሪክ የሚቃኘው የየማን ደምሴ ፊልም በኢትዮጵያዊያኖች ከተሰሩ ዶክመንተሪ ፊልሞች መካከል ከፊት የሚሰለፍ ነው። ይህ ዶክመንተሪ ፊልም በውስጡ የያዛቸውን አብይ ጉዳይ በአጭሩ ላስረዳ።

     በዚህ በቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዶክመንተሪ ፊልም ውስጥ አያሌ ሰዎች ቃለ-መጠይቅ ተደርጎላቸው ይናገራሉ። እነዚህ ተናጋሪ ሰዎች እነማን ናቸው የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀርም። ሰዎቹ ታሪክ ጸሐፊዎች፤ ዲፕሎማቶች፤ የጦር መሪዎች፤ ከፍተኛ ባለስልጣናት የነበሩ ሰብእናዎች፤ በንጉሱ ዘመን ፓርላማ አባል የነበሩ እና ቀደም ሲል ንጉሱን ራሳቸውን ይቃወሙ የነበሩ ሰዎች በፊልሙ ውስጥ ተጠይቀው ይናገራሉ።

     እነዚህ ሰዎች በእድሜ የገፉ ናቸው። የህይወትን ውጣ ውረድ ያስተዋሉ ናቸው። የዘመንን መሄድና መምጣት ያዩ ናቸው። በእድሜያቸው የመጨረሻዎቹ ምእራፍ ላይ የሚገኙ ናቸው። እናም በዚህ የህይወት ጫፍ ላይ ሆነው እማኝነታቸውን ሰጡ። ከነዚህ እማኞች መካከል ዛሬ አብዛኛዎቹ በህይወት የሉም። የማን ደምሴ እነዚህን ሰዎች ለማነጋገር የከፈለውን መስዋእትነት በፊልሙ ውስጥ በግልጽ ማየት ይቻላል። ሰዎቹ የተለያዩ የአለማችን ክፍለ-ግዛቶች ስለሚገኙ ፊልም ሰሪው የማን ደምሴ በያሉበት ሀገር እየዞረ ነው ቃለ-መጠይቅ ያደረገላቸው። እናም ስለ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘመነ አስተዳደር የመጨረሻውን ቃላቸውን የተቀበለና ምርጥ ዶክመንተሪ ፊልም የሰራ ሰው ነው።

    በዚህ ፊልም ውስጥ የማን ደምሴ ምንም ነገር አይነግረንም። አይተርክልንም። የሚናገሩትና የሚተርኩት ቃለ-መጠይቅ የተደረገላቸው እነዚህ ታላላቅ ኢትዮጵዊያን ናቸው። ከነርሱ ጋርም ተያይዞ በንጉስ ኃይለስላሴ በስልጣን ዘመናቸው የተቀረጹና ከሰዎቹ ንግግር ጋር የሚገናኙ ምስሎች አብረው ተቀናብረዋል።

    ለዛሬ ጽሁፌ መነሻ የሆነኝ ርእሰ ጉዳይ ይህ ፊልም በመሆኑ ነው፤ ስለ ፊልሙ አጭር ማብራሪያ የሰጠሁት። በዚህ በጃንሆይ ዶክመንተሪ ፊልም ውስጥ ከተጠየቁት ሰዎች መካከል በአሜሪካ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ውስጥ የቪዛ ክፍል ሀላፊ የነበሩ ወ/ሮ ማርታ ገ/ጻዲቅ የተባሉ ዲፕሎማት ይገኙበታል። እኚህ ዲፕሎማት ሲናገሩ የሚከተለውን ሀሳብ እንደማስታውሰው ሰንዝረዋል።

    “እስከ 1966 ዓ.ም ድረስ አንድም ኢትዮጵያዊ ተማሪ የአሜሪካንን መንግስት ጥገኝነት አልጠየቀም። እደግመዋለሁ! እስከ 1966 ዓ.ም ድረስ አንድም ኢትየጵያዊ ተማሪ የአሜሪካንን መንግስት ጥገኝነት አልጠየቀም። ይህንን ጉዳይ አሁንም ከስቴት ዲፓርትመንት አጣርቻለሁው“ በማለት ወ/ሮ ማርታ ገ/ጻዲቅ ይናገራሉ።

     የወ/ሮ ማርታ ንግግር ትክክለኛነት ከሌላ ምንጭ ማረጋገጥ ባይቻልም በወቅቱ ከነበራቸው ኃላፊነት አንፃር ሲታይ አስተያየቱ ለእውነት የቀረበ ነው። ሁለተኛው ደግሞ እደግመዋለሁ እያሉ በልበ ሙሉነት ደግመው መናገራቸው ነው። እናም እስኪ እዚህ 1966 ዓ.ም ላይ ቆም ብለን ኢትዮጵያን እናስባት! ስደት የጀመረችው ከዚህ በኋላ ነው? ምነው ኢትዮጵያዬ ምን ሆንሽብን? ምን ገጠመሽ እንበላት።

     የቀዳማዊ ኃይለስላሴ ረጅሙ የስልጣን ጉዞ 1966 ዓ.ም ማክተሚያው ነበር። ስርአቱ ሲያበቃ አያሌ ጉዶችን መከራዎችን አስከትሎ ነበር። ኢትዮጵያ ውስጥ አብዮት ፈነዳ ተባለ። ‘ፈነዳ’ የሚለው ቃል ራሱ ጤነኛ አልነበረም። መፈንዳት ብዙ ፍንጥርጣሪዎች አሉት። እነዚህ ፍንጥርጣሪዎች ደግሞ ብዙ ነገር ይጎዳሉ። እናም አብዮት ፈነዳ!

      ፍንዳታውን ተከትሎ ደርግ ፊት አውራሪ ሆኖ መጣ። በደርግ በተጻራሪ የቆሙ አያሌ የፖለቲካ ቡድኖች መጡ። በተለይ ቀደም ሲል በንጉሱ ዘመን የተማሪዎች እንቅስቃሴ፤ መሬት ላራሹ ጥያቄ እና አዲስ ሥርአት የመናፈቅ ፍላጎት የጎለበተባቸው ወጣቶች ኢ.ሕ.አ.ፓ ተብሎ በሚጠራው የፖለቲካ ፓርቲ ውስጥ ተደራጁ። ሌሎች መ.ኢ.ሶ.ን ተባሉ። የፖለቲካ ፓርቲዎች በስፋት መጡ። ሀገሪቱ በታሪኳም አስተናግዳቸው የማታውቀው የፖለቲካ አስተሳሰቦች ተግተልትለው መጡ። እነዚህን ሁሉ አስተሳሰቦች ማን ያስተናግዳቸው? ዘመኑ ስር-ነቀል ለውጥ የመጣበት ነው ተባለ። ስር ከተነቀለ ደግሞ ማደግ መፋፋት የለም። ያው ሞት ነው።

     እናም የአብዮቱ ፍንዳታ መላው ኢትዮጵያ ላይ አስተጋባ። ጆሮ አደነቆረ። ትውልድ ፈነዳ። ተቀጣጠለ። ቀይ ሽብር ነጭ ሽብር ተባብሎ ቤት ለቤት ጎዳና ለጎዳና መገዳበል መጣ። የኢትዮጵያ አደባባዮች በልጆቿ ደም ጨቀዩ። ሀይ የሚል የለም! እናቶች በልጆቻቸው ሞት አነቡ። የሀዘን ማቅ ለበሱ። ያቺ ገናናይቱ ኢትዮጵያ በሞት መንፈስ ተወረረች።

     ለዚህች ሀገር አዲስ ሀሳብና ዘመናዊ አስተሳሰብ አመጣለሁ ብሎ ያሰበ፤ የጻፈ፤ የዘመረ፤ የታገለ ጭንቅላት ሁሉ መና ቀረ። በህይወት የተረፈው እግሬ አውጭኝ እያለ ኢትዮጵያን ለቆ መብረር መጓዝ ጀመረ። ስደት የኢትየጵያዊያን መገለጫ ሆነ። “ከሀገሩ የወጣ ሀገሩ እስኪመለስ ቢጭኑት አህያ ቢለጉሙት ፈረስ” የሚለው ምሳሌያዊ ንግግርም የስደተኞች አፍ መፍቻ ቋንቋ ሆነ። የአብዮት ፍንዳታው እና ስር-ነቀል ለውጡ የሚያስተናግደው አጥቶ አንድ ትውልድን ሙልጭ አድርጎ በልቷል።

     በዘመነ ደርግ ራስን ከግድያ ለማዳን ዋነኛው አማራጭ ከኢትዮጵያ መውጣት ሆነ። ስደት! እንደውም አንድ ቀልድ ቢጤም ነበር። የስርአቱ መሪ ኮ/ል መንግስቱ ኃ/ማርያም በድንገት ወደ ቦሌ አውሮፕላን ማረፊያ ሲሄዱ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ረጅም ሰልፍ ሰርተው ያያሉ።

“ይሄ የምን ሰልፍ ነው?” በማለት ቆጣ ብለው ጠየቁ።

“ወደ ውጭ ሀገር የሚሄዱ ናቸው“ አለ መላሹ ፈራ ተባ እያለ።

     ኮ/ል መንግስቱም “ሁሉም የሚሄድ ከሆነ እኛ ብቻችንን እዚህ ምን እንሰራለን?” ብለው ለመሄድ ተሰለፉ። በዚህ ጊዜ ሊሰደድ የተዘጋጀው ሰልፈኛ ሰልፉን በትኖ ተመለሰ። አንድ ደንብ አስከባሪ ምነው ምን ሆናችሁ ነው ጉዞዋችሁን የምትሰርዙት?” ቢላቸው እነርሱም እንዲህ አሉ ፡-

     “እኛ የምንሄደው የእሱን ግድያ ሸሽተን ነው። እሱ ከሄደልን በሐገራችን እንኖራለን” አሉ እየተባለ በልጅነታችን የሚነገረን ቀልድ ነበር።

     ከ1966 ዓ.ም በኋላ ኢትዮጵያዊያን ሁሉ ተሰብስበው ለዘመናት የኖሩበትን ስርዓተ ማህበር በማፍረሳቸው ሰብሳቢ አጥተው ተበተኑ። አጼ ኃይለስላሴ የስልጣን ዘመናቸውን ክፉኛ ለጥጠውት ለዘመኑ ጥያቄ አፋጣኝ መልስ ባለመስጠታቸው ትውልድ ፈረሰ፤ ሀገር ተጐዳች፤ ለውጥ አቀንቃኙ ወጣት ደግሞ የሐገሩን ባሕል፣ ታሪክ፣ ነባራዊ ሁኔታን ባላገናዘበ ፍልስፍና በመዋጡ ጥንታዊቷ፤ የእድሜ ባለፀጋዋን ኢትዮጵያን ካለ አቅሟ ወዘወዛት። ኢትዮጵያ ትቅደም እያለ እርስ በርሱ እየተጨፋጨፈ ባልቴቷን ኢትዮጵያ ትንፋሽ አሳጥሮ አስሮጣት። እስካሁን ድረስ ኢትዮጵያ ትንፋሽዋን ሰብሰብ አድርጋ ቁጭ ብላ ተረጋግታ ማሰብ አልቻለችም።

     አንድ ጊዜ ማለትም 1995 ዓ.ም ዛሬ በሕይወት የሌሉትን አለቃ አያሌው ታምሩን ቃለ መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። አለቃ አያሌው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሊቃውንቶች ሊቃውንት /ሊቀ-ሊቃውንት/ የነበሩ ናቸው። በቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዩኒቨርስቲ ውስጥ ግብረ-ገብን እስከ ማስተማር የደረሱ አይነ ስውር ሊቅ ነበሩ። እናም ከእርሳቸው ጋር በነበረኝ ቆይታ አንድ ጥያቄ ጠየኳቸው።

ዓይነ ስውር በመሆንዎ የሚያዝኑበት የሚቆጭዎት ነገር አለ አልኳቸው

የለም አሉኝ

እንዴት የለም?” አልኳቸው

እንደውም የኢትዮጵያን መቸገርና መከራ ሳስተውል እንኳንም አይኔ ጠፋ እላለሁ አሉ። ቀጠሉና ይህን ታሪክ አጫወቱኝ፡-

“አንድ ቀን በጣም ተበሳጨሁና ወደ ቤተ መንግስት ሄድኩ። ቤተ መንግስት ተፈትሸው ከማይገቡ ሰዎች መከከል እኔ አንዱ ነበርኩ። የሄድኩት ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴን ለማነጋገር ነበር። እንደተናደድኩ በቤተ መንግስት እልፍኝ ውስጥ ደረስኩ። ቆምኩ። ጃንሆይ ለነገር እንደመጣሁ ገብቷቸዋል።

“ምን ሆነህ መጣህ?” አሉኝ።

    “ጃንሆይ የሚሰራው ነገር ልክ አይደለም እርስዎ የሀገሪቱን ወጣት ሁሉ ለትምህርት ብለው አንዴ አሜሪካን፣ አንዴ መስኮብ፣ ፈረንሳይ፣ እንግሊዝ እየላኩ ትውልዱ ሀገሩን እንዳያውቅ እየተደረገ ነው። ተምሮ የሚመጣው የአሜሪካንን፣ የመስኮብን፣ የፈረንሳይን፣ የእንግሊዝን ባሕልና ታሪክ ነው። ነገ ከነገ ወዲያ ይህ ወጣት ኢትዮጵያን ስለማያውቃት የተማረበትን ሀገር ቅራንቅቦ ነው ይዞ መጥቶ ኢትዮጵያ ላይ ሊጭን የሚፈልገው። ይህ ደግሞ ለእርስዎም ሆነ ለሀገሪቱ ጠንቅ ነው አልኳቸው።

     “ጃንሆይ ዝም አሉኝ። ምንም መልስ አልሰጡኝም። ዝምታው ሲበዛብኝ ደጋግሜ እጅ ነሳሁ። ከዚያም አንድ ነገር ከአፋቸው ወጣ።

እንኳንም አይንህ ጠፋ!” አሉኝ።

     ”ጃንሆይ ልክ ናቸው። አልሳሳቱም። እኔም እስከ አሁን ድረስ የኢትዮጵያን መከፋትና ችግር ሳስተውል እንኳንም ዐይኔ ጠፋ እላለሁ” ሲሉ አለቃ አያሌው ታምሩ ከዛሬ 12 አመታት በፊት አጫውተውኝ ጋዜጣ ላይ አትሜዋለሁ።

     ዐጼ ኃይለስላሴ “እንኳንም ዐይንህ ጠፋ“ ያሏቸው፤ እርሳቸው እንደ ሀገር መሪ ሆነው ኢትዮጵያን ሲያስቧት ብዙ የሚያስጨንቃቸው ነገር በመኖሩ እንደሆነ አለቃ በወቅቱ አብራርተውልኛል። የሆኖ ሆኖ ኢትዮጵያ ፊውዳሊዝምን የመሬት ከበርቴን ሶሻሊዝምን አስተናግዳለች። እነ ካፒታሊዝምን ኢምፔሪያሊዝምን ቡርዣውን በመፈክር ስታወድም ኖራለች። አሁን ደግሞ በአብዮታዊ ዴሞክራሲ ፍልስፍና ውስጥ ነች። በነዚህ ሁሉ አስተሳሰቦች ውስጥ የኢትዮጵያ ባህል ታሪክና ነባራዊ ሁኔታ እንደምን ተካቷል የሚለው ጥያቄ ዛሬም መነጋገሪያችን ቢሆን ጥሩ ነው።

     የዛሬ 8 አመት በኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር አማካይነት የኢትዮጵያ የልቦለድ ስነ-ጽሁፍን መቶኛ ዓመት በዓልን ምክንያት በማድረግ አንድ ዝግጅት በያሬድ የሙዚቃ ት/ቤት ተዘጋጅቶ ነበር። በዚህ ዝግጅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የስነ-ጽሁፍ መምህር የሆነው ቴዎድሮስ ገብሬ አንድ የጥናት ጽሁፍ ያቀርብ ነበር። በዚህ የጥናት ጽሁፍ ውስጥ ኢትዮጵያን ሲጠራት “ወይዘሪት ኢትዮጵያ“ ይላል። “ወይዘሪት ኢትዮጵያ“ የሚለው አባባል ተደጋግሞ በቴዎድሮስ ገብሬ ጥናት ውስጥ ተጠራ። ጥናቱ ቀርቦ ሲጠናቀቅ ለጥያቄና መልስ እንዲሁም ለአስተያየት መድረኩ ክፍት ሆነ።

     በዚያው በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የስነ-ጽሁፍ መምህር የሆነው አቶ ወንደወሰን አዳነ ስለ ወይዘሪት ኢትየጵያ ጉዳይ ጠየቀ።

     “ኢትዮጵያ የሶስት ሺ አመት አሮጊት ሆና ሳለ ለምን ወይዘሪት ኢትዮጵያ እያልክ ትጠራታለህ? “ ተባለ። ጥያቄው ለቴዎድሮስ ገብሬ ከባድ ነው ብለን አስበን ነበር። ግን ቴዎድሮስ በቀላሉ መልሶት አዳራሹ ውስጥ የነበረው ህዝብ በሙሉ አጨበጨበለት። እሱም እንዲህ አለ፡-

“ኢትዮጵያ ሶስት ሺ አመት ቢሆናትም እስከ አሁን ድረስ ባል አላገኘችም። እናም ድንግል ናት። ወይዘሪት ኢትዮጵያ

አለ። ታዳሚው በሳቅና በጭብጨባ አዳራሹ ውስጥ አስተጋባ።

    ኢትዮጵያ የተፈጥሮ ጸጋዋን ልጆችዋ በጋራ ተስማምተው ባለመጠቀማቸው ድንግልናዋ እስካሁን አለ። አንዱ የስደት ምንጭ ይህን ጸጋ ተረጋግቶ የለመጠቀም ችግር ነው። ኢትየጵያዊያን ከ1966 ዓ.ም በኋላ እጅግ በሚያስደነግጥ ሁኔታ ስደት ውስጥ ናቸው። ስደት ህጋዊና ህገ-ወጥ እየተባለ እየተጠራም ነው። ምንም ተባለ ምንም ኢትዮጵያዊያን ስደት ውስጥ ናቸው። ስደትን ለመቀነስ ኪነ-ጥበብ፤ ባህል፤ ፖለቲካዊ የአስተሳሰብ መስመር፤ ኢኮኖሚና ሌሎችም ርእሰ ጉዳዮች ብዙ ነገር ማድረግ ይችሉ ነበር። ግን ዛሬም መንገዱ ክፍት ነው። ጉዞው አላባራም እንደቀጠለ ነው። ምን ይሻላል።

በጥበቡ በለጠ


     ከሰሞኑ በደቡብ አፍሪካ ልዩ ልዩ ከተሞች ውስጥ ከአያሌ የአፍሪካ ሀገራት የመጡ ዜጐች ይውጡልን በሚል መሪር የሆነ ጭካኔ በጥቁሮች ላይ ሲወርድባቸው ቆይቷል። ችግሩ አሁንም አልበረደም። ደቡብ አፍሪካውያን በእነዚህ የአህጉሪቱ ወንድምና እህቶቻቸው ላይ ይህን የመሰለ ጥላቻ ከየት አመጡት? ለደቡብ አፍሪካ የአፓርታይድ ሥርዓት መገርሰስ እና የደቡብ አፍሪካን ጥቁሮች ከመከራ ቀንበር ለማላቀቅ በተከፈለው መስዋዕትነት ውስጥ የኢትዮጵያ እና የሌሎች ሀገሮች አስተዋፅኦ እንደምን ነው በሚሉትና በሌሎችም ርዕሰ ጉዳዮች ላይ እስኪ እናውጋ።

     ደቡብ አፍሪካውያን ከ300 ዓመታት በላይ በነጮች የበላይነት በተለይም በአፓርታይድ /በቀለም ልዩነት/ መከራዋን ስታይ የኖረች ሀገር ናት። የደች እና የእንግሊዝ ተወላጆች የሆኑት ነጮች እንዲሁም ደግሞ የእነርሱ ጀሌ የነበሩ ሌሎችም ተባባሪዎቻቸው ወደ ደቡብ አፍሪካ ተጉዘው፣ ይህችን በተፈጥሮ ፀጋ በእጅጉ የበለፀገችን ሀገር ጠቅልለው ወሰዷት። ደቡብ አፍሪካውያን ከአንድ ባርያ ያነሰ ኑሮ መግፋት ጀመሩ። ፕሪቶሪያ፣ ደርባን፣ ጆሃንስበርግ፣ ኬፕታውን፣ ፖርት ኤልዛቤት እና ሌሎችም ከተሞች ውስጥ ጥቁር ደቡብ አፍሪካውያን እስከ ምሽቱ 12 ሰዓት ድረስ ብቻ ነበር በባርነት እንዲያገለግሉ የሚፈቀድላቸው። 12 ሰዓት ሲሆን፤ ከተሞቹን ለነጮች ለቀው መውጣት አለባቸው። ከ12 ሰዓት በኋላ የተገኘ ጥቁር ይታሰራል፣ ይደበደባል ሊገደልም ይችላል።

      ከዚህ ግፍ ውጪ ደግሞ ነጮችና ጥቁሮች አንድ አውቶብስ ውስጥ፣ ባቡር ውስጥ በሌሎችም የትራንስፖርት መገልገያዎች አብረው መጓዝ አይችሉም። ጥቁርና ነጭ በደቡብ አፍሪካ ውስጥ አብሮ ተቀምጦ መማር አይችልም። ጥቁር ደቡብ አፍሪካውያን የተፈጠሩት ነጮችን ለማገልገል ብቻ ሆኖ ከ300 ዓመት በላይ በስቃይ የኖሩ ሕዝቦች ናቸው።

     ከዚህ ስቃያቸው የሚገላግላቸው ተአምር ይጠብቁ ነበር። የጭቆናው ዘመን ስለረዘመባቸው ለውጥ ማምጣት የሚችሉ አይመስላቸውም ነበር። በነጮች የሚደርስባቸው መከራና እንግልት ተነግሮ አያልቅም። ታዲያ በዚህ ሁሉ ስቃይ ውስጥ እያሉ በ1888 ዓ.ም በአፄ ምኒልክና በእቴጌ ጣይቱ የሚመራው የኢትዮጵያ ጦር ከአፍ እስከ አፍንጫው የታጠቀውን የኢጣሊያ ጦር አድዋ ላይ ድባቅ መታው። ዜናው የዓለም ሆነ። ጥቁሮች ነጮችን በአንድ ቀን ጦርነት ፈጇቸው እየተባለ ተፃፈ። በወቅቱ ከ200 ዓመታት በላይ በነጮች የአፓርታይድ ሥርዓት መከራ ያዩ የነበሩት ጥቁር ደቡብ አፍሪካውያን ዜናውን ሲሰሙ ተነቃቁ። ጥቁር ማሸነፍ እንደሚችል ከአድዋ ጀግኖች ተማሩ።

     ከዚያም ታላላቅ የደቡብ አፍሪካ ታጋዮች የሚባሉት ኢትዮጵያን ማጥናት መመርመር ጀመሩ። እንዴት ነጮችን አሸነፈች? እንዴትስ አንድም ጊዜ በነጮች ሳትያዝ ኖረች እያሉ ጠልቀው አጠኗት።

     በተለይ አድዋ ላይ በእነ አጤ ምኒሊክ የሚመራው የኢትዮጵያ ጦር በደቡብ አፍሪካውያን ዘንድ ሲመረመር ፀሎተኛ ሆኖ ተገኘ። ወደ ጦርነት ከመግባቱ በፊት ንጉሱ አጤ ምኒልክና ሌሎችም ባለሟሎቻቸው ይፀልያሉ። የፈጣሪን ስም ደጋግመው ያነሳሉ። ይህ አልበቃ ብሎ ታቦታትን ሁሉ ይዘው ነበር ወደ አድዋ የዘመቱት። ቀሳውስትም አብረዋቸው ነበሩ። በእነዚህ ሁሉ የተደገፈው የኢትዮጵያ ጦር አድዋ ላይ ነጮችን ድል አደረገ ብለው የደቡብ አፍሪካ ጥቁሮች አመኑ።

     ከዚያም በብዙ ሚሊዮን የሚቆጠሩ ደቡብ አፍሪካውያን የኢትዮጵያን ሃይማኖት እንከተላለን ብለው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት አማኞች መሆን ጀመሩ። ምክንያታቸው ደግሞ አድዋ ላይ የተገኘው የጥቁሮች የበላይነት እምነቱም የፈጠረው ጀግንነት እንደሆነ አመኑ። ከዚያም የተለያዩ አብያተ-ክርስትያናትን በኢትዮጵያ ስም ማነጽ ጀመሩ።

     ታላቁ የኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሃምሳኛውን ዓመት የአፍሪካ ኅብረት ክብረ በዓልን በተመለከተ በተዘጋጀው JUBILEE በተሰኘው ግዙፍ መጽሔት ውስጥ Ethiopian Echoes in Early Pan-African Writings በሚል ርዕስ ጽሁፍ አቅርበዋል። በዚህ ጽሁፋቸው ፕሮፌሰሩ እንደሚገልፁት ከሆነ፤ ኢትዮጵያ በነጮች ላይ በጦርነት የምታሳየው የበላይነት የደቡብ አፍሪካውያንን ቀልብ ሰርቋል። ደቡብ አፍሪካውያን ለነፃነታቸው ለሚያደርጉት ትግል ኢትዮጵያ አርማቸው ሆና ብቅ ማለቷን ጽሁፉ ይገልፃል። በዚህም የተነሳ በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም የሚጠሩ አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መመስረታቸውን ዘርዝረው ጽፈዋል። እነዚህም አብያተ-ክርስትያናት ጥቂቶቹ የሚከተሉት ናቸው፡-

  1. African United Ethiopian Church
  2. Ethiopian Mission in South Africa
  3. The National Church of Ethiopia in South Africa.
  4. St.Philip’s Ethiopian Church of South Arica
  5. Ethiopian Church Lamentation in South Africa
  6. The Ethiopian Church of God the Society of Paradise.

     የተሰኙት አብያተ-ክርስትያናት ጥቂቶቹ ናቸው። የደቡብ አፍሪካና የኢትዮጵያ ጥንታዊ ትስስር በዚህ ቀጠለ።

     በፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት በዓለም አቀፉ መድረክ ወረራውን ሲቃወሙ ከነበሩት ኢትዮጵያውያን ምሁራን መካከል አንዱ የሆኑት ዶ/ር መላኩ በያን (ከ1892 - 1932) በአያሌ ንግግሮቻቸው ደቡብ አፍሪካ ከአፋቸውም ከብዕራቸው አትጠፋም ነበር። ጥቁሮች ሁሉ ለደቡብ አፍሪካ ነፃነት፣ ጥቁሮችን ከባርነት ለመገላገል በሕብረት መነሳት እንዳለባቸው ይወተውቱ ነበር። ኢትዮጵያ በሕዝቦቿና በደጋፊዎቿ ተጋድሎ ከፋሽስቶች ወረራ በቅርቡ ትላቀቃለች። ይልቅስ ጥቁሮች ሁሉ በመተባበር ደቡብ አፍሪካን እና ሌሎች የአፍሪካን ሕዝቦች ከከፋ ባርነት እናውጣቸው እያሉ ይናገሩ ነበር። ከእርሳቸው ጋርም ጀማይካዊው ማርክስ ጋርቬይ (ከ1880 - 1932) እና አሜሪካዊው W.E.B Du Bois (ከ1860 - 1955) ያበረከቱትን አስተዋፅኦ ደቡብ አፍሪካውያን ፈጽሞ መርሳት የለባቸውም።

     ከኢጣሊያ ወረራ በኋላም ኢትዮጵያ ነፃ ላልወጡ የአፍሪካ ሀገራት በሙሉ ድጋፍ ስታደርግ ቆይታለች። ድጋፍ ካደረገችላቸው ሀገራት መካከል ደቡብ አፍሪካ ግንባር ቀደሙን ስፍራ ትይዛለች። ANC /African National Congress/ ፓርቲ መሪ የሆኑት የቀድሞው የደቡብ አፍሪካ ፕሬዝደንት ኔልሰን ማንዴላ የወታደራዊ ትምህርት የወሰዱት እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ነበር። አስገራሚው ነገር ደግሞ የማንዴላ የዜግነት ሁኔታ ነው። የኔልሰን ማንዴላ ፓስፖርት ላይ የተፃፈው ዜግነታቸው “ኢትዮጵያዊ” የሚል ነው። ማንዴላ እንዴት ኢትዮጵያዊ ሆኑ? የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀሬ ነው። ጉዳዩ እንዲህ ነው።

     ኔልሰን ማንዴላ በደቡብ አፍሪካ የነጮች አገዛዝ ሥርዓት ውስጥ ሊታሰሩና ሊገደሉ ከሚፈለጉ ሠዎች መካከል አንዱ ነበሩ። ነጮች በሙሉ የሚጠሏቸው ሰው ነበሩ። የዴሞክራሲ ሀገር የምትባለው አሜሪካ ሳትቀር ኔልሰን ማንዴላን በአሸባሪዎች መዝገብ ውስጥ አስቀምጣቸው ነበር። ስለዚህ አሜሪካ ማንዴላን ብታገኝ እስር ጥፍር አድርጋ በሽብር ወንጀል የምትቀጣ ነበረች። አሜሪካ ማንዴላን ከሽብር መዝገቧ ውስጥ የሰረዘችው እ.ኤ.አ በ2008 ዓ.ም ነበር። ሌሎችም በነጮች የበላይነት የሚመሩ ፓርቲዎች ለመግደል ከሚፈልጓቸው ሠዎች መካከል ዋነኛው ዒላማቸው ማንዴላ ነበሩ። ታዲያ ከእነዚህ ሁሉ አደጋዎች ማንዴላን ለመጠበቅ ኢትዮጵያ የራሷ ዜጋ አድርጋቸው በ1954 ዓ.ም ለኔልሰን ማንዴላ ፓስፖርት ሰጠቻቸው። በዚህም ፓስፖርት ማንዴላ በየሀገሩ ድንበር ይሸጋገሩበት ነበር።


    

በዘመነ ደርግ እንኳ በኢትዮጵያውያኖች የሚሰጠው ፓስፖርት ከደቡብ አፍሪካ በስተቀር የትኛውም ሀገር መጓዝ እንደሚችሉ የሚያሳስብ ነበር፡፡ ኢትዮጵያ የደቡብ አፍሪካ የነጮች መንግስት ላይ የጉዞ ማዕቀብ ጥላ ስለነበር ዜጎቿ ደቡብ አፍሪካ እንዳይሄዱ በይፋ እገዳ ጥላ ነበር፡፡

 

    ኢትዮጵያ ለማንዴላ የሰጠችው ስም ዴቪድ ማታሳዊ የሚል ሲሆን፣ ሥራው ደግሞ ጋዜጠኛ ነበር። ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ። እኚህን ብርቅ የደቡብ አፍሪካ መሪ ከሞትና ከአደጋ ጠብቃ ለጥቁሮች ነፃነት ድል፣ ብርሃን ሆና ደቡብ አፍሪካ ላይ ያበራች ሀገር ነበረች። ኢትዮጵያ ዛሬ በስልጣን ላይ ያለው የደቡብ አፍሪካ የጥቁሮች መንግስት እንዲመሠረት ትልቅ የመዐዘን ድንጋይ ሆና ያገለገለች አርማቸው ናት። ይህን ውለታ ደግሞ ኔልሰን ማንዴላም ደጋግመው የተናገሩት ጉዳይ ነው። አፄ ኃይለሥላሴ በግላቸውና በመንግስታቸው ባለሟሎች በኩል ለማንዴላና ለደቡብ አፍሪካ የዋለችው በጐ ነገሮች አያሌ ናቸው።

በቀዳማዊ ኃይለስላሴ አሳሳቢነት ማንዴላ ሽጉጥ ተሰጥቷቸው ምክር ተለግሷቸው፣ መንቀሳቀሻ ፍራንክ ተደጉሟቸው ነው ወደ ደቡብ አፍሪካ የተጓዙት። ኢትዮጵያ ለማንዴላ ልዩ ሀገር ነበረች። እርሳቸው ራሳቸው በፃፉት Long Walk To Freedom በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ የሚከተለውን ብለዋል፡-

     “ከአክራ በኢትዮጵያ አየር መንገድ ተሳፍረን ኮንፍረንሱን ለመካፈል ወደ አዲስ አበባ በረርን። ወደ አውሮፕላኑ ስገባ የአውሮፕላኑ አብራሪ ጥቁር መሆኑን ለማስተዋል ቻልኩ። ብርክ ያዘኝ። አንድ ጥቁር እንዴት አውሮፕላን ሊያበር ይችላል? ከጥቂት ቆይታ በኋላ ግን በራሴ አስተሳሰብ ተናደድኩ። ጥቁሮች የነጮችን ያክል አሪፎች አይደሉም ለሚለው የአፓርታይድ ወጥመድ ውስጥ ተተብትቤ ነበር” (ትርጉም ከረጅም የነፃነት ጉዞ መጽሐፍ)

     የኢትዮጵያ አየር መንገድ በጥቁር ፓይለት መብረሩ፣ ሆስተሶቹ በሙሉ ኢትዮጵያውያን መሆናቸው፣ ማንዴላን አነቃቅቷቸዋል። ጥቁር ታላላቅ ነገር መስራት እንደሚችል ከአየር መንገዳችን ተምረዋል። የማንዴላን የሕይወት ታሪክ የሚሰሩ የሆሊውድና የደቡብ አፍሪካ ፊልም ሠሪዎች ሁሌም የሚመጡት ወደ ኢትዮጵያ ነው። ማንዴላና ኢትዮጵያ የተሳሰሩ ነበሩ።

     በዘመነ ደርግ እንኳን ለኢትዮጵያውያኖች የሚሰጠው ፓስፖርት ከደቡብ አፍሪካ በስተቀር የትኛውም ሀገር መጓዝ እንደሚችሉ የሚያሳስብ ነበር። ኢትዮጵያ የደቡብ አፍሪካ የነጮች መንግስት ላይ የጉዞ ማዕቀብ ጥላ ስለነበር ዜጐቿ ደቡብ አፍሪካ እንዳይሄዱ በይፋ እገዳ ጥላ ነበር። ይኸው የደቡብ አፍሪካ የነጮች አገዛዝ እንዲፈርስ ኢትዮጵያ ብዙ ታግላለች። ከአፍሪካ የእግር ኳስ ማኅበር ውስጥ የአፓርታይዱ ሥርዓት እንዲታገድ አድርጋለች። የአፓርታይድ ሥርዓት ከFIFA እንዲሰረዝ ኢትዮጵያ ታግላለች። ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያምም ማንዴላ ከእስር ሲፈቱ በመቶ ሺዎች የሚቆጠር ገንዘብ ሰጥተዋቸዋል።

     ደቡብ አፍሪካ ከኢትዮጵያ አያሌ ድጋፎችን ባታገኝ ኖሮ ዛሬ የምናየው የጥቁሮች መንግስት ወደ ሥልጣን ለመምጣት ረጅም ጊዜ ይወስድበት ነበር። እኔ ራሴ የዛሬ 11 ዓመት ደቡብ አፍሪካ ውስጥ ለትምህርት ሄጄ ሳለ የታዘብኩት ነገር ቢኖር፤ በርካታ ድርጅቶች ሳይቀሩ በኢትዮጵያ ስም ይጠሩ ነበር። ለምሳሌ ከሀብታሞቹ ከተማ ከፖርት ኤልዛቤት ወደ ሮድስ ዩኒቨርሲቲ (ግራሃምስታውን) ከተማ በሚያስኬደው መንገድ ላይ ላሊበላ የሚል ትልቅ ጽሁፍ እናገኛለን። ላሊበላ ደቡብ አፍሪካ ውስጥ የበርካታ የንግድ ማዕከላት መጠሪያ ነበር። ሌሎችንም መጠቃቀስ ይቻላል። ግን ዛሬ በዚህ ይብቃ።

     ጉዳያችን የወንድሞቻችን እና የእህቶቻችን በደቡብ አፍሪካ ውስጥ መገደልና መዘረፍ ነው። ይህን ሁሉ ውለታ ለደቡብ አፍሪካ የዋለ ሕዝብ እንዲህ መደብደብ፣ መዘረፍና መገደል ይድረስበት? ደቡብ አፍሪካውያን የተደረገላቸውን ውለታ የት ቀቅለው በሉት? የነጮች አገዛዝ በአፓርታይዱ ዘመን ያላደረሰውን ግፍ ዛሬ ያሉት ደቡብ አፍሪካውያን ጥቁሮች በወንድምና በእህቶቻቸው የአፍሪካ ተወላጆች ላይ ፈፀሙት። ታላቅ ስህተት! ታሪካዊ ሰህተት!

     የደቡብ አፍሪካ መንግሥትም በአግባቡ መጠየቅ አለበት። ለነፃነት ያበቁት ውድ የአፍሪካ ልጆች ከነፃነት በኋላ መዘረፍ፣ መቀጥቀጥ፣ መገዳል አለባቸው ወይ? የአፍሪካ ኅብረት አንድ ውሣኔ ላይ ካልደረሰ ብዙ የሚያስተዛዝቡ ነገሮች ይፈጠራሉ። አፍሪካውያን አፍሪካውያንን የሚገድሉበት ዘመን መምጣት የለበትም። ዘመኑ የሕብረት ነው! የአንድነት ነው። የሞቱ ወገኖቻችን ደም በከንቱ ፈሶ መቅረት የለበትም። ነብሳቸውን በገነት ያኑርልን። ለቤተሰቦቻቸውም መጽናናትን ይስጥልን!


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 9 of 15

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us