You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (235)

 

ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ

የአትዮጵያ ሕዝባዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ም/ፕሬዘደንት

በጥበቡ በለጠ

ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ የደርግ መንግሥት ምክትል ኘሬዘደንት የነበሩ ናቸው። ደርግን ለ17 አመታት ከመሩት ከፍተኛ ሀላፊዎቸ አንዱ ናቸው። በ1983 ዓ.ም ደርግ በኢሕአዴግ ተገርስሶ ከወደቀ በኋላ ለ20 አመታት በእስር ቆይተው ተፈተዋል። ያለፈውን የሕይወት ተሞክሯቸውንና ውጣ ውረዳቸውን ደግሞ አብዮቱና ትዝታዬ በሚል ርዕስ 598 ገፆች ያሉት ግዙፍ መጽሐፍ አሣትመዋል። ይህንንም መጽሐፋቸውን ባለፈው ቅዳሜ ሕዳር 11 ቀን 2008 ዓ.ም በሒልተን ሆቴል ሐረር ግሪል አዳራሽ አያሌ ታዳሚያን በተገኙበት ሥነ-ሥርአት አስመርቀዋል። በመፅሃፋቸው ላይም ባለሙያዎች አስተያየት እንዲሰጡበት ተጋብዘው ነበር። ከዚያም ከጋዜጠኞችና ከኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ጋር የቃለ-መጠይቅና የውይይት መርሃ ግብር አድርገዋል።

 

በዚሁ አብዮቱና ትዝታዬ ብለው ባሣተሙት መፅሃፋቸው ዙሪያ እና ኮሎኔሉ በግል ሕይወታቸው ዙሪያ በአስተሣሰባቸውም ጭምር ከጋዜጠኞች ጥያቄዎች ቀርበውላቸው ምላሸ ሠጥተዋል። የእለቱ መድረክ መሪ አርቲስት ደሣለኝ ኃይሉም ውይይቱንም ሆነ ቃለ-መጠይቁን በተገቢ ሁኔታ አስተናግዶት አርፍዷል።

 

ለሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ ከቀረቡላቸው ጥያቄዎች ዋና ዋናዎቹን በጥቂቱ ለመዳሰስ ሞከራለሁ።

ለቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ስርአት መውደቅ እና ለደርግ መተካት ዋነኛው ምክንያት የነበረው 1965 ዓ.ም ድርቅ ነበር። በድርቁ ምክንያት አያሌ ዜጐች አለቁ። ተሠደዱ። ይህ የሆነበት ምክንያት ድርቁ በመደበቁ ነው። ለሕዝቡ ይፋ ባለመደረጉ ነው በሚል በኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም የሚመራ መርማሪ ኮሚሽን በጃንሆይ መንግስት ላይ እንደተቋቋመ ይታወቃል። ደርግ ደግሞ በአንዲት ምሽት ከ54 በላይ ሠዎችን ገድሎ ቀብሯል። ለዚህ ግድያ ዋናው ምክንያት አድርገው ኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለማርያም መርማሪ ኮሚሽኑን ጠቅሠው ነበር። ለመሆኑ የነ ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርም አስተዋፅኦ ምን ነበር ተብለው ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ ተጠይቀው ነበር።

ኮሎኔሉ ሲመልሱ “መጽሐፌ ውስጥ በግልፅ አስቀምጭዋለሁ” ብለዋል። መፅሃፋቸው ውስጥ የገለፁትም እንዲህ በሚል ነበር፡-

 

“በንጉሡ ባለስልጣናት ላይ የፖለቲካ ውሳኔ እንዲሠጥ መሠረት የሆነው  የመርማሪ ኮሚሽን የምርመራ ውጤት ነበር። የመርማሪ ኮሚሽን እንዲቋቋም በንጉሠ ነገሥቱ የታዘዘው መጋቢት 17 ቀን 1966 ዓም ቢሆንም አዋጁ ታትሞ የወጣው ግን ሰኔ 16 ቀን 1966 ዓ.ም ነበር። ዓላማውም አንድ ባለሥልጣን በሆነ መንገድ ያፈራው ሃብትና ያባከነው የመንግሥት ገንዘብ ንብረት እንዲሁም በዳኝነቱ እና በአስተዳደር ያደረሰው በደል ቢኖር ለመመርመር ነበር። አባላቱም የሚከተሉት ነበሩ፡-

1.    ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም           ከዩኒቨርሲቲ

2.    ዶ/ር በረከት ኃብተሥላሴ                 ከግል

3.    አቶ ጃሃድ አባቆያስ                      ከማእድን ሚኒስቴር

4.    ዶ/ር መኮንን ወልደ አምላክ               ከዩኒቨርሲቲ

5.    አቶ ጌታቸው ደስታ                     ከጠቅላይ ኦዲተር

6.    አምባሣደር ዘነበ ኃይሌ                   ከውጭ ጉዳይ

7.    አቶ ሁሴን እስማኤል                    ከመምህራን ማሕበር

8.    ኮማንደር ለማ ጉተማ                    ከባሕር ኃይል

9.    ኮ/ል ነጋሽ ወልደማካኤል                 ከፖሊስ ሠራዊት

10.  ሻለቃ አለማየሁ ወልደሚካኤል             ከክቡር ዘበኛ

11.  ሻለቃ ምትኪ ደምሴ                     ከአየር ኃይል

12.  ሻለቃ መርሻ አድማሱ                    ከምድር ጦር

13.  ሻምበል ሰላመ ህሩይ                     ከብሔራዊ ጦር

14.  አቶ መዋዕለ መብራቱ                    ከፓርላማ /የኤርትራ እንደራሴ/

15.  አቶ ሠይፉ ተክለማርያም                 የኮሚሽኑ ዋና ፀሐፊ

እነዚህ ስማቸው ከላይ የተዘረዘረው ሠዎች የጃንሆይን ባለስልጣናት ወንጀል እንዲመረምሩ መሾማቸውን ኮ/ል ፍሥሃ ደስታ ይገልፃሉ። ከዚያም ኮ/ል ፍሥሐ የሚከተለውን ፅፈዋል።

 

“ኮሚሽኑ ተቋቁሞ ሥራውን እንደጀመረ የደረሠበትን ደረጃ እንዲያስረዱ ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያምና ዶክተር በረከት ሃብተስላሤ በአስተባባሪ ኮሚቴው ተጠርተው ነበር። አላማውም በውጤቱ ንጉሡን ለማውረድ መቀስቀሻ እንዲሆን ነበር። ሁለቱም በጉዳዩ ብዙ እንዳልገፉበትና ንጉሡን ለማውረድ የኮሚሽኑ ውጤት አስፈላጊ እንዳልሆነ፤ ሕገ መንግሥቱ  ወረቀት ስለመሆኑ፤ ጠበንጃው ያለውም በእጃችሁ ስለሆነ ይልቁንም ጊዜ በወሰደና በቆየ ቁጥር ከፍ ያለ አደጋን ሊያስከትል ስለሚችል ንጉሡን በአስቸኳይ ማውረድ አለባችሁ በማለት በተለይ ዶ/ር በረከት ኃብተሥላሴ ምክራቸውን ለግሰው ሄዱ”

ሲሉ ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ ፅፈዋል። በርግጥ ይህ ነጥብ እጅግ በጣም አጠያያቂ ነው። በተለይ ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም አያሌ መጣጥፎችን እና መፃሕፍትን ሲፅፉ እንዲህ ያለውን  የሕይወት ገጠመኛቸውን አለመግለፃቸው አስገራሚ ነው።

 

ታዲያ ይሕ በእንዲህ እያለ የግድያው ዋና አቀነባባሪ ኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም እንደሆኑ ፍሥሐ ደስታ ይገልፃሉ። መንግሥቱ ኃይለማርያም የደርግ አባላትን ሰብስበው እንዲህ አሉ፡- መርማሪ ኮሚሸኑ ድርቁን በመደበቅ ተጠያቂ ናቸው ባላቸውና በከፍተኛ  ወንጀልና ለሀገሪቱ ውድቀት ተጠያቂ በሆኑት ላይ ውሣኔ ወደ መስጠት እናምራ አሉ። ከዚያም ስም እየተጠራ በ59 ሰዎች ላይ የሞት ውሣኔ ተላለፈ። ደርግ በደም ተጨማለቀ።

 

ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ ከጋዜጠኞታ የቀረበላቸው ሌላው ጥያቄ ወደር የማይገኝለት ድንቅዬ ደራሲና ጋዜጠኛ ስለነበረው የበዓሉ ግርማ ግድያን በተመለከተ ነው። እርሣቸውም ሲመልሱ የሚከተለውን ብለዋል፡-

 

ከደርግ ውድቀት በኋላ በእስር ላይ እያለን “በዓሉ ላይ ለምን እርምጃ ተወሰደ?” በማለት ተስፋዬን ጠየኩት። እሡም “መጽሐፉ ከወጣ ከጥቂት ወራት በኋላ ሻዕቢያ በሬዲዮ ጣቢያው በማስተላለፍ በሠራዊቱ ላይ ለከፍተኛ ቅስቀሳና ኘሮፖጋንዳ ይጠቀምበት ጀመረ። በዚህ ምክንያትም የፖለቲካ የደሕንነት ሠራተኞችና አዛዦች ከፍተኛ እሮሮና ተቃውሞ ስላሰሙ በተለይ በአመራሩ ላይ ቅሬታቸውን ስለገለፁ ነው” የሚልና መገደሉን የሚያረጋግጥ መልስ ሰጠኝ። የፈሰሰ ውሃ ላይታፈስ የሞተ ላይመለስ መገደል ነበረበት ወይ የሚለው እንደተጠበቀ ሆኖ በእርግጥ ኘሬዘደንት መንግሥቱ እንዳሉት ወቅቱን ያልጠበቀ በሥራው ኃላፊነት ያገኘውን ምስጢር በማውጣቱ ከፍተኛ አቧራ እንደሚያስነሣ ግልፅ ነበር። ፍርድ ቤት ስንቀርብም አንድ የደሕንነት መሥሪያ ቤት ሾፌር በ1976 ዓ.ም በአሉን ከአንድ ቦታ አሣፍሮ ደርግ ጽ/ቤት ወደነበረው የምርመራ ክፍል እንደወሠደው ቃሉን ሰጥቷል።

በማለት ፍሥሐ ደስታ ፅፈዋል።

ባጠቃላይ በዓሉ ግርማ በሕይወት አለመኖሩን ኮ/ል ፍሥሐ አረጋግጠዋል። የት እንደተገደለ፤ አፅሙ የት እንደሚገኝ ግን እኔም ሆንኩ መንግሥቱ ኃይለማርያምም የሚያውቁ አይመስለኝም ብለዋል። የሚያውቀው ግድያውን የፈፀመው ሠው እና የቀበረው ሠው ብቻ እንደሆኑ ነው የተናገሩት።

 

ስለዚህ የበዓሉ ግርማ ባለቤት በዓሉ እንደወጣ ስለቀረ የሚመጣ ይመስለኛል በማለት ላለፉት 32 አመታት ስትጠብቀው ነበር። አሁን ግን የለም! ሞቷል።

 

ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ በሌሎችም ርዕሠ ጉዳዮች ላይ ፍፁም ትሕትና በተሞላበት ሁኔታ ማብራሪያ ሠጥተዋል። መፅሃፋቸው ውስጥ አያሌ ጉዳዮች ተካተዋል። ይቅርታም አቅርበዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

 

 

የአትዮጵያ አብዮት ሰፊ፤ ፈጣንና ውስብስብ የነበረ ቢሆንም በግሌ ተካፋይ የነበርኩበትን፤ በዐይኔ ያየሁትንና በማስረጃ ያረጋገጥኳቸውን እውነታዎችን በተቻለ መጠን ከወገናዊነት በጸዳ መልኩ በዚህ መጽሀፍ ለማቅረብ ሞክሬያለሁ። የኔ ምኞትና ፍላጎት እኩልነት፣ የሕግ የበላይነትና ዲሞክራሲ የሰፈነባት፣ አንድነቷና ልዐላዊነቷ የተጠበቀና የበለጸገች አንዲት ኢትየጵያን ማየት ነው። ዓላማ በመንደር ልጅነት፣ በጎሳና በዘር የሚለወጥ አይደለም። በዚያ የአብዮት ወቅት የተጋረጠብኝን ሴራና ተንኮል በመቋቋም፤ የገባሁትን ቃል ኪዳንና መሀላ ጠብቄ በንጹህ ህሊናና ቅንነት ሐገሬንና ሕዝቤን አገለግላለሁ። ደርግ በወሰዳቸው በጎ እርምጃዎች እንደምደሰት ሁሉ፤ በማወቅ በድፍረት፤ ባለማወቅና በስህተት ለተፈጸሙት ደግሞ፤ ሙሉ ሀላፊነትን በመውሰድ፣ በበኩሌ የኢትዮጵያን ህዝብ ይቅርታ እጠይቃሁ።

ብለዋል።

 

መጽሀፋቸው በደርግ ዘመን ውስጥ ስለነበረው ክስተት በደንብ ሊያስረዳ የሚችል ሰነድ ሆኖ አግኝቸዋለሁ። ብዙ ያነጋግራል። በመጽሀፋቸው ዙሪያም በሰፊው እንጨዋወታለን።

 

 

በጥበቡ በለጠ

ከሰሞኑ እግር ጣለኝና ጠይቄ የማላውቀውን ወዳጄን ለመጠየቅ ወደ ቤቱ ጐራ አልኩ። ወዳጄ ከቤተሰቡ ጋር ሆኖ በሣሎኑ ቁጭ ብሎ ይጨዋወታሉ። ቡና ተፈልቷል። ቁርጥ ሥጋ ጠረጴዛ ላይ ጐረድ ጐረድ ተደርጐ ቁጭ ብሏል። ክትፎውና ሌላ ሌላውም ቤቱን አጨናንቆታል። እኔ እንደምመጣ ስላወቁ በሠበቡ ግብዣ መሆኑ ታወቀኝ። የቆየ ሠላምታችንን ተለዋውጠን ወደ ምግብ ጠረጴዛው ክብ ሠርተን ቁጭ አልን። ቤት ያፈራውን ግብዣ እየተቀማመስን ሣለ በሣሎኑ ግድግዳ ላይ ተንሠራፍቶ የተዘረጋው ቴሌቪዥን የBBCን ዜና ሊያበስር መግቢያውን እያሟሟቀ ብቅ አለ። የተሟሟቀው የመግቢያ ጽምፅ አልቆ ዜና አንባቢው ብቅ ሲል ኢትዮጵያን ዋናው ርዕሠ ጉዳይ አድርጐ አወጀ። ጓደኛዬ ቤተሰቡ ፀጥ እንዲል አድርጐ ዜናውን በእርጋታ አየነው። ሰማነው። በድርቅ የተጐሣቆለውን የሰሜን ኢትዮጵያን አጠቃላይ ገፅታ አቀረበና ጨረሰ። ዝም ፀጥ አልን።

የጓደኛዬ እናት ሌላ ማብራሪያ ፈለጉ። ምንድን ነው ነገሩ? አሉ።

“የ8 ሚሊየን ኢትዮጵያዊያን ለድርቅና ለረሃብ መጋለጣቸውን ነው ያቀረበው” አላቸው ጓደኛዬ።

 እርሣቸውም “ኧረ በቃችሁ በለን” አሉ። ወደ ላይ እጃቸውን ዘርግተው አንጋጠጡ። አምላካቸውን ጠየቁት። የምግብ ስሜታችን ጠፋ። ጠረጴዛው ላይ የተደረደሩት ልዩ ልዩ የፍስክ ምግቦች በፍቅር የምናጣጥማቸው ሊሆኑ አልቻሉም። ተውናቸው። በነርሡ ምትክ የድርቅ ጉዳይ ርዕሠ ወሬያችን ሆነ። ልዩ ልዩ ጉዳዮችን አንሥተን አወራን። እኔም የመቆያ ጊዜዬ አለቀና ወዳጄን ተሠናብቼ ወጣሁ። ያመራሁት ወደ ቢሮዬ ነበር። ነገር ግን ጆሮዬ ላይ እየደጋገመ የሚመጣ ድምፅ ነበር። የጓደኛዬ እናት ድምፅ። “ኧረ በቃችሁ በለን” የሚለው ድምፅ።

የድርቅ ወሬ፤ የረሃብ ወሬ፤ ከኢትዮጵያ ላይ መቼ ነው የሚያበቃው? መቼ ነው የሚቆመው? ኢትዮጵያ እና ድርቅ መቼ ነው የሚለያዩት? መቼ ነው የሚፋቱት? መቼ ነው የማይተዋወቁትና የሚረሣሡት?

በኢትዮጵያ ላይ ለሚደርሰው የድርቅ አደጋ የፈጣሪ ድርሻ ምን ያህል ነው? የኛ የኢትዮጵያ ሕዝቦች ድርሻስ ምን ያህል ነው? የአስተዳደራችንስ ድርሻ የቱን ያህል ነው እያልኩ አሠብኩ። ኢትዮጵያን በየአስር አመቱ ድርቅ ይጐበኛታል፤ ካልጠፋ አገር ኢትዮጵያ ላይ ብቻ ምነው ሙጭጭ አለ? እያልኩ አሁንም አሠብኩ። በድርቅና በረሃብ ዙሪያ የተፃፉ መፃሕፍትን፤ የተሠሩ ፊልሞችን እና የጥናትና የምርምር ወረቀቶችን ማገላበጥ ጀመርኩ።

መቼም አዕምሮ የሚያስበው አያጣምና አእምሮዬ ፈጣሪን አሠበ። ኢትዮጵያ የሐይማኖት ሀገር ናት ትባላለች። በክርስትናውም ሆነ በእስልምናው ሀይማኖት ከፊት ረድፍ ውስጥ ከሚጠቀሡት ውስጥ ናት። ኢትዮጵያ የፈጣሪ ሀገር ናት፤ ፈጣሪ የሚወዳት ምድር ነች እየተባለ በአባቶች ሲነገር ቆይቷል። የዚህ ሁሉ አማኞች ሀገርስ ሆና ለምንድን ነው በድርቅና በረሃብ የምትመታው?

በመፃሀፍ ቅዱስ ውስጥ ስሟ ተደጋግሞ የተነሣ ሀገር ብትኖር ኢትዮጵያ ነች። “ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሄር ትዘረጋለች” (ዳዊት 69፡31) የሚለው ጥቅስ ሁሌም የምናስታውሰው ነው። ይህ ጥቅስ የተስፋ ምግባችን ነው። የሐገሬ ገበሬ ለሀይማኖቱ ለክሩ ሟች ነው። ለፈጣሪው የተገዛ ሕዝብ ነው። ሰንበትን ለፈጣሪው የሠጠ፤ በሠንበት የማያርስ ፤የማይቆፍር፤ አምላኩን ማመስገኛ ቀን አድርጐ የሚቆጥር ፅኑ ሕዝብ ነው። ይህ ሕዝብ በየአስር አመቱ የድርቅና የረሃብ አደጋ ለምን ይመታዋል? ምንድን ነው የጐደለው? የሚያስቀድስ የሚቆርብ አያሌ አብያተ-ክርስትያናትን እና ገዳማትን የመሠረተ፤ የቅዱሣን የመላዕክት የፈጣሪ ወዳጅ ሕዝብ ምነው ስሙ ከድርቅና ከረሃብ ጋር ይነሣል? የፅላተ-ሙሴው፤ የግማደ መስቀሉ ሀገር ኢትዮጵያ ለምን ከድርቅ ጋር ስሟ ይነሣል?

በኢትዮጵያ እምነት ውስጥ ድርቅ ምንድን ነው? ረሃብ ምንድን ነው? የሃይማኖት አባቶች ድርቅን እንዴት ይገልፁታል? ጳጳሳት ቀሣውስት ልዩ ልዩ የሃይማኖት መሪዎች ድርቅ ሲመጣ ምን ያስተምራሉ? ለአማኙ ሕዝብ ምን ይሉታል? መቼም በየአስር አመቱ የሚደጋገም አደጋን ለመቅረፍ ቤተ-እምነቶች አንድ መመሪያ ወይም አስተምሮ ሊኖራቸው ይገባል ብዬ አስባለሁ። ግን ስለ ድርቅ ስለ ረሃብ ሲያስተምሩ አልሠማሁም። በEBS ቴሌቪዥን እንኳ ከሚተላለፉ የሃይማኖት ስብከቶች አንዱም ስለ ድርቅና ረሃብ አላስተማረንም።

ልጅነቴ ደግሞ ትዝ አለኝ። ድሮ ዝናብ አልመጣ ሲል፤ አየሩ ደረቅ ሲሆን እናቶችና አባቶች ወደ ቤተ-ክርስትያን ሰብሰብ ይሉና እግዚኦ …እግዚኦ መሀርነ ክርስቶስ እያሉ በሕብረት ፈጣሪያቸውን ሲማፀኑ አስታውሣለሁ። ዝናቡም ሲዘንብ ትዝ ይለኛል። እንደውም በአንድ ወቅት ሦስት ቀን ሙሉ እግዚኦ ሲባል ቆይቶ በዚው በሶስተኛው ቀን እግዚኦ እየተባለ ከላይ ዶፍ ዝናብ መጣ። ሠውም ግማሹ ዝናቡን ሸሽተው ወደ መጠለያ ሲሔዱ አባቶች ተቆጥተው ሲመልሱዋቸው ትዝ ይለኛል። ፈጣሪን ጠይቃችሁ የመጣላችሁ ዝናብ ፀበል ነው። ተጠመቁት። ብለው ሙሉ ዝናብ እላያችን ላይ ሲወርድ በልጅነቴ አስታውሣለሁ። በወቅቱ ሠውና ፈጣሪ ቅርበት ነበራቸው መሠለኝ። አሁንስ እግዚኦታ ይኖር ይሆን?

ኢትዮጵያ እና ድርቅ ከመቼ ጀምሮ ነው የተዋወቁት የሚል ጥያቄ በአእምሮዬ መጣ። ግን እኮ ድርቅ ያልመታው የአለማችን ሕዝብ የለም። እኛ ላይ ጉዳዩ ለየት የሚያደርገው ረሃብ መሆኑ ነው። መራብ፤ የሚበላ የሚጠጣ ማጣት፤ ከዚያም ለስደትና ለሞት መጋለጥ። ግን መቼ ነው ረሃብና ኢትዮጵያ የተዋወቁት?

በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ፅሁፎች ያበረከቱት ታላቁ ሊቅ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እ.ኤ.አ በ1985 ዓ.ም The history of famine and epidemics in Ethiopia prior to the twentieth century  በሚል ርዕስ ፅፈዋል። ከሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን በፊት ስለነበረው የረሃብ እና የወረርሽኝ በሽታዎች ታሪክ በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር የፃፉበት እጅግ ጠቃሚ ሰነድ ነው።

እንደ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አፃፃፍ ከሆነ ታሪኩን ወደ አንድ ሺ አመታት ይወስዱታል። በኢትዮጵያ ውስጥ ትልቅ ስም እና ዝና ያለውን መፅሐፈ ስንክሣርን ይጠቅሳሉ። በዚህ መፅሃፍ ውስጥ የድርቅ እና የወረርሽኝ ዋና መንስኤ የሰዎች መጥፎ ድርጊት እና እሱን ተከትሎ የሚመጣው የእግዜር ቁጣ እንደሆነ ጥንታዊው መፅሃፈ ስንክሣር እንደሚገልፅ ኘሮፌሰር ራቻርድ ፅፈዋል። የመጻፉን ዝርዝር ጉዳይ ወደፊት አቀርባለሁ።

ከኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቀጥሎ የኢትዮጵያ ረሃብ ላይ  ጥናት የሠራው ስለሺ ለማ ነው። ስለሺ ለማ እ.ኤ.አ በ1986 ዓ.ም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ከቋንቋዎች ጥናት ተቋም በማስትሬት ድግሪ የተመረቀ ነው። ታዲያ በዚያ ወቅት ለመመረቂያው እንዲያገለግለው የሰራው ጥናት የኢትዮጵያ ረሃብተኞች በሚገጥሟቸው ግጥሞች /ስነ-ቃሎች/ ላይ ነበር። ርዕሡ A thematic approach to famine-inspired Amharic oral poetry ይሠኛል። ረሃብተኛ ውስጥ ገብቶ የረሃብተኛውን የውስጥ ራሮት፤ መከራ ፤ችግር፤ ቸነፈር ከቃል ግጥሙ ውስጥ ሠብስቦ የኢትዮጵያ ረሃብተኛ እንዲህ ነው ያለበት ጥናቱ ነው።

ታላቁ ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ደግሞ ረሃብ ስንት ቀን ይፈጃል? የሚል ድንቅ ግጥም ከ40 አመታት በፊት የፃፈ ሠው ነው። ፀጋዬ በዚህ ግጥሙ ውስጥ ራሱ ረሃብተኛ ነው የሚመስለው። የተራበ፤ በጠኔ የወደቀ ሰው ሆኖ መፃፍ ማን እንደ ፀጋዬ! ? ገጣሚውን ፀጋዬ ደጋግመን ባለቅኔ ልንለው ከቻልንባቸው አጋጣሚዎች አንዱ እንዲህ አይነት አስደማሚ ግጥሞችን ስለሠጠን ነው።

ረሃብ ቀጠሮ ይሠጣል?

ወይስ ቀን ቆጥሮ ይፈጃል

“የሆድ ነገር ሆድ ይቆርጣል”

ይባላል፤ ድሮም ይባላል

ይዘለዝላል ይከትፋል

ብቻ እስከሚጨርስ ድረስ ሆድ ለሆድ ይሰጣል?

ወተት አንጀት ነጥፎ ሲሳብ

ሆድ እቃ ደርቆ ሆድ ሲራብ

ተሟጦ አንጀት በአንጀት ሲሳብ

የጣር ቀጠሮው ስንት ነው?

ለሠው ልጅ ሠው ለምንለው

ላይችል ሰጥቶ ለሚያስችለው

ስንት ቀን ነው? ስንት ሌት ነው?

የፀጋዬን ግጥም ከዚህ በላይ ከዘለቅነው ሌላ ነገር ማሠብ እናቆማለን። ግጥሙ ላይ ምንም ማለት አይቻልም። አልቅሶ እና አድንቆ ዞር ከማለት ውጭ ቃል የለኝም።

ይሔ ድርቅ፤ ረሃብ፤ ጠኔ፤ ችጋር ወዘተ እያልን የምንጠራው ጉዳይ ኢትዮጵያን በመጥፎ ገፅታ ከሚያስጠሩት ጉዳዮች መካከል ዋነኛው ነው።

እ.ኤ.አ በመስከረም ወር 1973 ዓ.ም ላይ ግን፤ ኢትዮጵያ ስሟ በእጅጉ ተበላሸ። የቢቢሲ ጋዜጠኛ የሆነው ጆናታን ዲምብልቢ ወደ ኢትዮጵያ በተለይም ወደ ሰሜን ክልል ተጉዞ ፊልም ቀረፀ። ከዚያም በቢ.ቢ.ሲ ቴሌቪዥን The Unknown Famine /የማይታወቀው ችጋር/ ብሎ የ30 ደቂቃ ዶክመንተሪ ፊልም አቀረበ። አለም በጥንታዊ ስልጣኔዋ እና የረጅም ዘመን የጥቁር ሕዝብ የነፃነት ምድር እያለ የሚያቆለጳጵሳት ኢትዮጵያ ሕዝቦቿ በረሃብ እየረገፉ መሆናቸውን ጆናታን ድምብልቢ በሰራው ዶክመንተሪ በመስከረም ወር እ.ኤ.አ 1973 ዓ.ም ይፋ አደረገው።

ነገሮች ተቀጣጠሉ። ረሀቡን መሰረት አድርገው ሁለት ፊልሞች በተከታታይ ተሰሩ። Seeds of Despair እና Seeds of Hop የሚሉ።

አለም በሣይንስና ቴክኖሎጂ ግስጋሴ በእጅጉ በፍጥነት እየተጓዘ በነበረበት ወቅት ኢትዮጵያዊን በረሃብ እየረገፉ ነበር። እናም የአለም ሕዝብ ለእርዳታ ተንቀሣቀሠ። በኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ ጉዳዩ ወደ ፖለቲካ ተለወጠ። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የሰማንያ አመት ልደታቸውን ኬክ ቆርሠው እያከበሩ እንዴት ሕዝቡ በረሃብ ይረግፋል በሚል የፖለቲካ ፓርቲዎች ተነሡ። ድርቁ እና ረሃቡ የትግል መቀስቀሻ ሆኖ ብቅ አለ። አብዮት መቀጣጠል ጀመረ።

ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ራሣቸው ጉዳዩ ምርመራ ይደረግበት አሉ። የድርቁ መንስኤ ሰው ሰራሽ ነው ወይስ የተፈጥሮ? ድርቁ እንዴት ተደበቀ? ማን ደበቀው? ለሞትና ለስደት ተጠያቂው ማን ነው? የሚሉ ጉዳዮች በረከቱ። በዚህም ምክንያት መርማሪ ኮሚሽን የሚባል ተቋቋመ። የዚህ የመርማሪ ኮሚሽኑ ሊቀመንበር ሆነው ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም ተመረጡ። እናም ኮሚሽኑ ምርመራ ጀመረ። እነ ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም ምርመራቸውን ማድረግ የጀመሩት በጃንሆይ ዘመን ውስጥ ትልልቅ ባለስልጣናት የነበሩት ሰዎች ላይ ነበር። እነዚህ ባለስልጣናት የሰሜን ኢትዮጵያን ድርቅ ለምን ሸሸጉ? ለምን ለአለም አልገለፁም? የድርቁ መንስኤ ምንድን ነው? እየተባለ ምርመራው ቀጠለ። በዚህ ግዜ ደግሞ የአብዮቱ እንቅስቃሴም እየፈጠነ ነበር። ተማሪው፤ ወታደሩ፤ ሰራተኛው፤ ታክሲ ነጂው…. አመጽ ውስጥ ገባ። የነ ፕሮፌሰር መስፍን ምርመራ ሳይጠናቀቅ የጃንሆይ መንግሥት ተገርስሶ ደርጐች ወደ ስልጣን መጡ።

ጃንሆይ እና ባለስልጣኖቻቸውም ወደ እስር ቤት ገቡ። ጃንሆይ ያቋቋሙት መርማሪ ኮሚሽን ሳይፈርስ እንዲቀጥል ደርግ ፈቀደ። ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያምም በደርግ ዘመን የመርማሪ ኮሚሽኑ ሊቀመንበር ሆነው ተመረጡ። ስራቸውንም ቀጠሉ።

መርማሪ ኮሚሽኑ የጃንሆይን ባለስልጣናት ጠቅላይ ሚኒስትሩን ፀሐፊ ትዕዛዝ አክሊሉ ሐብተወልድን ጨምሮ ሁሉንም እየጠሩ መመርመር ጀመረ። ለምሣሌ አክሊሉ ሀብተወልድ ተመርምረው ወንጀለኛ ተብለዋል። ወንጀለኛ ያስባላቸው ደግሞ ሰሜን ኢትዮጵያ ላይ ደን ባለማስተከላቸው፤ አካባቢው ተራቁቶ አልቆ ነው የሚል አንደምታ ያለው ውሣኔ ላይ ተደረሰ። ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆናቸው ደን ማስተከል ነበረባቸው ተባለ። እናም አክሊሉ ሐብተወልድ የአካባቢ ፀር ናቸው ተብለው ለድርቁ ሰበብ ሆኑ። ሌሎችም ባለስልጣናት እየተጠሩ የድርቁ ሰበብ መሆናቸው እየተነገራቸው ወደመጡበት እስር ቤት ይሔዱ ነበር። ጉዳዩ  አሣዛኝ እና ስህተት የተሞላበት ምርመራ ነበር። ወደፊት በዝርዝር እፅፈዋለሁ።

የኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርምን ስም እና ዝና የሚያጐድፈውም ከነዚህ ከጃንሆይ ባለስልጣናት ምርመራ እና ግድያ ጋር በተያያዘ የሚነሳው ጉዳይ ነው። የቀድሞው የኢትዮጵያ ኘሬዘደንት የነበሩት ኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም፤ ገነት አየለ ባዘጋጀችው የኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ትዝታዎች በተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ መንግስቱ ስለ ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም ያወራሉ። እንደ ኮ/ል መንግሥቱ አባባል፤ ስልሣዎቹን የጃንሆይ ሚኒስትሮችን ጉዳይ በተመለከተ ኘሮፌሰር መስፍንን አንዳማከሯቸው ይገልፃሉ። እነዚህ የንጉሡ ባለስልጣናትን በተመለከተ ምርመራ ያደረጋችሁት እናንተ ናችሁ፤ ባለስልጣናቱን ምን እናድርጋቸው ብለው መስፍን ወልደማርምን እንደጠየቁ መንግሥቱ ኃማርያም ይናገራሉ። ከዚያም ኘሮፌሰር መስፍን መሣሪያው ያለው በእጃችሁ ነው እንዳሏቸውም መንግሥቱ ለገነት ነግረዋታል። ቀጥሎም 60ዎቹ የጃንሆይ ባለስልጣናት በአንዲት ቀን ተረሸኑ። የአትዮጵያ ድርቅ ሰበብ የሆነው ግድያ፤ ጭፍጨፋ፤ አረመኔነት ብንለው ይሻላል።

ኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም በሚፅፏቸው መፃሕፍት ውስጥ የዚህን የምርመራ ኮሚሽን ስራቸውን እና አስተዋፅኦዋቸውን በዝርዝር አላቀረቡልንም። የእነ ኘሮፌሰር መስፍን የምርመራ ውጤት ምን ይላል? ከደርግ ጋር የነበራቸው ንክኪ እንዴት ነበር? 60ዎቹ ባለስልጣናት ላይ የተደረገው ምርመራ ለደርግ ግድያ አላጋለጠም ወይ? ኘሮፌሰር መስፍን መክሸፍ እንደ ኢትዮጵያ ታሪክ ብለው ሲፅፉ፤ አዳፍኔን ሲፅፉ የመርማሪ ኮሚሽንን ጉዳይ አላቀረቡልንም። መንግሥቱ ኃይለማርያም በ60 ሰዎች ግድያ ውስጥ የኘሮፌሰሩ አስተዋፅኦ አለ ሲሉ መስፍን ወልደማርም ዝርዝር መረጃ ሊሠጡን ይገባ ነበር ብዬ አስባለሁ።

ይህን ሁሉ ያፃፈኝ የድርቁ ጉዳይ ነው። ድርቅ በ1965 እና 1966 ዓ.ም ያስከተለው መዘዝ ነው። ንጉሡን ጨምሮ 60ዎቹን ባለስልጣኖቻቸውን በልቷል።

የእነኘሮፌሰር መስፍን ወልደማርም መርማሪ ኮሚሽን፣ ባለስልጣናትን ብቻ አልነበረም የመረመው። ጋዜጠኞችም ጭምር ተመርምረዋል። ታላቁ ጋዜጠኛና ደራሲ በዓሉ ግርማ፤ ብርሃኑ ዘሪሁን፤ ነጋሽ ገብረማርም፤ ማዕረጉ በዛብህ እና ሌሎችም ታዋቂ ጋዜጠኞች በመርማሪ ኮሚሽኑ አማካይነት ስለ 1965 እና 1966 ዓ.ም የኢትዮጵያ ድርቅ ሁኔታ ምርመራ ተደርጎባቸዋል። ምርመራው የተደረገባቸው ለምን ድርቁን አላጋለጣችሁም? ለምን ስለ ድርቁ አልፃፋችሁም? ድርቁን ሕዝብ እንዲያውቀው ለምን አላደረጋችሁም? እየተባሉ ተመረመሩ። ስለዚህ ስለ ድርቅ እና ረሃብ አለመናገር በራሱ ያስጠይቃል ማለት ነው።

ከኛ ይልቅ የውጭ ሀገር ሚዲያዎች ፊልም እየሰሩበት የሀገራችንን ድርቅ ለነሱ መታወቂያ ለኛ ደግሞ ማፈሪያ እየሆነ መጥቷል። እ.ኤ.አ በ1987 አ.ም ቢቢሲን ጨምሮ በቻናል ቲቪ በቶማስ ቲቪ እና በብሪትሽ ኢንዲፔንደንት ቲቪ የተላለፈ ሌላ ዶክመንተሪ ፊልም ነበር። ርእሱ Living After the Famine ይሰኛል። ከረሃብና ከችጋር በኋላ ሰዎች እንዴት እየኖሩ እንዳሉ የሚያሳይ ነው።

ዮርክሻየር ቲቪ የተሰኘው ጣቢያ እ.ኤ.አ በ1986 አ.ም Tigray the Unofficial Famine የተሰኘ ዶክመንተሪ ሰርቶ አስተላልፏል። በወቅቱ ትግራይ ውስጥ እምብዛም ስላልተነገረለት ድርቅ የተሰራ ዶክመንተሪ ነው።

እ.ኤ.አ በ1987 አ.ም ደግሞ ቸርች ዎርልድ ሰርቪስ በተባለ የሃይማኖት ተቋም አማካይነት Ethiopia Hunger on the Front Lines የተሰኘ የድርቅ ፊልም ሀገራችን ላይ ተሰራ። ይሄን ተከትሎም ኢትዮጵያ በመዝገበ ቃላት ላይ ሳይቀር የድርቅ ምሳሌ ሆና ብቅ አለች።

ሌሎች አያሌ የረሀብ ፊልሞች ተሰርተውብናል። ጥቂቶቹን ለመጥቀስ ያህል፡-

1-       The Land Reaching

2-       The people of Sand

3-       Living with Hunger

የተሰኙ ፊልሞች የኢትዮጵያን ገጽታ ክፉኛ ያጠፉ ናቸው። ግን ደግሞ እውነታው አለ። ድርቅ አለ። ሁሌም በየ አስር አመቱ ብቅ ይላል። ይህን አዙሪት እንዴት እንቀልብሰው የሚለውን ጥያቄ በተግባር መመለስ ግድ ይላል።

የበርታ ኮንሰትራክሽን ባለቤት የሆኑት ኢንጂነር ታደሰ ኃይለስላሴ በ1990ዎቹ ውስጥ አንድ አስገራሚ ጥናት አቅርበው ቃለመጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። የጥናታቸው ርእስ «ረሀብንና ድህነትን ከኢትዮጵያ ምድር ለማጥፋት የተደረገ ጥናት» ይላል። የእርሳቸው ትኩረት መስኖን በመጠቀም ኢትዮጵያን እንዴት ማበልጸግ እንደሚቻል የጻፉበት ነው። ተጻፈ እንጂ ወደ ተግባር የመለወጥ እንቅስቃሴ አልተደረገበትም።

ኢትዮጵያ ውስጥ ድርቅን እና ረሃብን በተመለከተ ድንቅ ፅሁፍ ካበረከቱ ሰዎች መካከል ዶ/ር ፈቃደ አዘዘን ሣልጠይቅስ ማለፍ አልችለም። በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ አንጋፋ የቋንቋ እና የሥነ-ፅሁፍ መምህር የሆነው ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ አንድ ለየት ያለ መፅሃፍ አሣትሞ ነበር። ርዕሡ «Unheard Voices Drought Famine and God in Ethiopa» የሚሰኝ ነው። ይህን መፅሃፍ ራሡ ፈቃደ አዘዘ ወደ አማርኛም መልሶት ብዙ ነገሮችን አካቶ አሣትሞታል። በአማርኛ «ሰሚ ያጡ ድምፃች፡- ድርቅ ረሃብና እግዜር በኢትዮጵያ» ብሎታል።

የፈቃደ አፃፃፍ ልዩ ነው ያልኩበት ምክንያት ሰውየው በኢትዮጵያ ማሕበረሰብ ላይ ሠፊ የሆነ ጥልቅ ጥናት ያካሔደ የዚህች ሀገር ምሁር በመሆኑ ነው። ፈቃደ አዘዘ በድርቅ የተጐዱ ገበሬዎች ምን ይላሉ? በግጥሞቻቸው ምን ይነግሩናል በማለት የቃል ግጥሞቻቸውን ሰብስቦ ከዚያም ትንታኔ ሰጥቶ ያሣተመ ምሁር ነው። ግጥሞቹን የሰበሰበው በሚያዚያ ወር 1984 እና በጥቅምት 1987 ዓ.ም መካከል ነው። የሰበሰበበት ቦታም ባብዛኛው ከሰሜን ሸዋ በተለይ ከማፉዳ ነው።

የድርቅ እና የረሃብ አደጋ በኢትዮጵያ ውስጥ ያስከተለውን አደጋ ግጥሞችን ሠብስቦ ያሣየን ሰው ነው። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የድርቅና የረሃብ ታሪክ በኢትዮጵያ ውስጥ ከየት ተነስቶ የት እንደደረሠም ያሣየናል። በዚህ መፅሐፍ እና በሌሎች በድርቅ ላይ ስለተሠሩት ዶክመንተሪ ፊልሞች ጉዳዮቸ ላይ ሣምንት እቀጥልበታለሁ። 

 

 

በድንበሩ ስዩም

ከወራት በፊት የአሜሪካው ፕሬዝደንት ሁሴን ባራክ ኦባማ ወደ አዲስ አበባ መጥተው ጉብኝት ማድረጋቸው ይታወሳል። በወቅቱም ሰፊ የሆነ የሚዲያ ሽፋን ጉብኝታቸው አግኝቷል። ዛሬ የምንጨዋወተው ስለ ጉብኝታቸው አይደለም። በጉብኝታቸው ሰበብ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ስለተሰራው ትራጄዲ ነው።

‘ትራጄዲ’ የሚለውን ቃል ባለቅኔው ደበበ ሰይፉ ወደ አማርኛ ሲመልሰው ‘መሪር’ ይለዋል። አሳዛኝ፣ አስከፊ፣ የጠለሸ፣ መራር ወዘተ እንደማለት ነው። ‘ትራጄዲ’ የሚለው ቃል ከጥንታዊ ግሪኮች የቴአትር ዓይነት ወይም ዘውግ የተወሰደ ነው። ከሁለት ሺ አመታት በፊት ግሪካዊው ተውኔት ፀሐፊ ሶፎክለስ ‘Oedipus the King’ ወይም ዶ/ር ኃይሉ አርአያ ወደ አማርኛ ሲተረጉሙት ‘ኤዲፐስ ንጉስ’ ያሉት ቴአትር፣ የትራጄዲን አጠቃላይ ገፅታ የሚያሳይ ነበር። ጥንታዊ ግሪኮች ከክርስቶስ ልደት በፊት (500 ዓ.ዓ) ፍየሎችን እያረዱ መስዋዕት እያደረጉ የሚያከብሩት በዓል ነው-ቀስ በቀስ ወደ ትራጄዲ የተቀየረው። በዚያ የፍየሎች መስዋዕትነት በሚደረግበት በዓል ላይ ትራጄዲ /መሪር/ ታሪክ ተፈጠረ። የዚህ ትራጄዲ ጀማሪ ተዋናይ የሚባለውም Thespis /ቴስፒስ/ የተባለው ግሪካዊ ነው። በዚህ በእኛ ሀገር ዩኒቨርሲቲ ውስጥ እውነተኛውን ትራጄዲ በማከናወን ፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ እና ተባባሪዎቻቸው የመጀመሪያዎቹ ይመስሉኛል።

ጉዳዩ እንዲህ ነው፡-

ፕሬዝደንት ኦባማ ኢትዮጵያን በሚጐበኙበት ወቅት ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጐራ ብለው የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋምንም ይጐበኛሉ የሚል ፕሮግራም ተያዘ፣ ወሬ ተናፈሰ። ስለዚህ ዩኒቨርሲቲው የራሱን መሰናዶ ማድረግ ጀመረ። ከእነዚህ መሰናዶዎች መካከል ደግሞ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ የሚገኙትን ልዩ ልዩ ሰነዶች እና መፃሕፍት በሙሉ በማውጣት ወደ ሌላ ቦታ ወስዶ ማከማቸት ነበር። መፃሕፍቶቹ የሚወጡት ወይም የሚባረሩት ለኦባማ ምቾት እና ደህንነት ሲባል ነው የሚሉ አስተያየት ሰጪዎች አሉ። እነዚህ ታላላቅ የኢትዮጵያ ሰነዶች እንደ አልባሌ እቃ እየተነሱ ወደ ሌላ ቦታ ተጓጓዙ። ቤተ-መፃሕፍቱ ራቁቱን ቀረ። እርቃኑን ሆነ። ታረዘ።

እኔም የዚያን ሰሞን ወደዚሁ ተቋም መፃሕፍት ለማንበብ ሄጄ ነበር። ነገር ግን አገልግሎት እንደማይሰጥ ተነገረኝ። ለምን? ስል፣ መፃሕፍቶቹ ወጥተው ወደ ሌላ ቦታ ሄደዋል አሉኝ። አሁንም ለምን? አልኩ። ለፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ ጉብኝት ሲባል ነው አሉኝ። ኦባማ እነዚህን መፃሕፍት ይዘርፋሉ ወይስ ሌላ ምክንያት ይኖር ይሆን? ስል፣ አይ ለኦባማ ደህንነት ሲባል ነው አሉኝ። እንዴት ነው ነገሩ? እነዚህ መፃሕፍት ኦባማን ምን ያደርጓቸዋል? እያልኩ ጠየኩ። መልስ የለም። የቤተ-መፃሕፍቱ ሰራተኞች በሙሉ ማለት ይቻላል ሐዘን ላይ ነበሩ። መፃሐፍቶች ለምን ወጡ? ለምን ተባረሩ? እያሉ ይቆዝማሉ። እኔም ግራ ገባኝ። ሐዘን መታኝ።

ለመሆኑ የእነዚህን መፃሕፍት መባረር ሲሰሙ ኦባማ ምን አሉ? አልኳቸው። ሰራተኞቹ ሲነግሩኝ ኦባማ ከነጭራሹ ወደ ዩኒቨርሲቲው ብቅ አላሉም፤ አልመጡም። ሲሉ ነገሩኝ። ታዲያ ኦባማ ከሄዱስ በኋላ ለምን መፃሕፍቶቹ አይመለሱም? ብዬ ጠየኩኝ። ሁሉም አንገቱን ደፋ። ማን ይመልስ?

እኔም እጅግ በጣም የምወደውን እና የማፈቅረውን ይህንኑ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ቤተ-መፃሕፍት አዳራሹን አሻቅቤ ተመለከትኩኝ። የዚያ ቤት ግርማ ሞገስ የሆኑት እነዚያ ታላላቅ ሰነዶች ከሆዱ ውስጥ ወጥተዋል። መፃሕፍቶቹ የዚያ ቤት እስትንፋስ ነበሩ። መፃሕፍቶቹ የዚያ ቤት ልሣን ነበሩ። መፃህፍቶቹ የዘጠና ሚሊየን ኢትዮጵያዊያን የማንነት ማሳያ ነበሩ። መፃሕፍቶቹ በአፍሪካ ምድር ላይ በጥቁሮች ዓለም ውስጥ የተካሄዱ የስልጣኔና የማንነት ማሣያ አርማዎች ነበሩ። መፃሕፍቶቹ የአፍሪካዊያን ብሎም የዓለም ሕዝቦችን የነፃነትና የሕይወት ጉዞ የሚያሳዩ ብርቅዬ ሠነዶች ነበሩ። እናም ከእነዚህ ሠነዶች ውጭ ይህ ቤት ምንድን ነው? ሕይወት አለው? ይተነፍሳል? ይናገራል?

እኔም ሳላውቀው እንባዬ ፈሰሰ። የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም እስትንፋሶቹ ተነቅለውበት ሳይ ሕይወቱ መቋረጡ ተሰማኝ። በእውቀት ያበለፀገኝ፣ ብዙ እንዳነብ እንዳውቅ ያደረገኝ ይህ ተቋም፣ ደሙ፣ አጥንቱ፣ እስትንፋሱ የነበሩት ውድ እና ብርቅ መፃሕፍቶቹ እንደ አልባሌ ነገር ተጐልጉለው ወጥተዋል ስባል መራር እንባ አነባሁ።

ይህን የደረሰብንን ሐዘን ለመፃፍ ብዙ ጊዜ ሞከርኩ፤ አልችል አልኩ። ከባድ ሐዘን ስለሆነ መግለፅ አቃተኝ። መፃሕፍቶቹን ራሳቸውን አፈርኩ። ይህን ሁሉ የሐገሪቱን ምሁራን ያፈሩ ባለውለታዎች ተሽቀንጥረው ወጥተዋል ስባል ውለታ የበላው ባለዕዳ ሆንኩኝ። አልመልሳቸው ነገር አቅም የለኝ። እናም ለወራት ያህል በአካባቢያቸው ዝር ሳልል ጠፋሁኝ። ናፍቆታቸው ደግሞ አላስቀምጥህ አለኝ። እንዴት ባለውለተኛ ይረሳል? እንደ ወላጅ ሆነው በመንፈስ ያሳደጉኝ ወላጆቼን ጥያቸው መጥፋት አቃተኝ። እኔም ውስጤ ባዶ ሆነ። ካለ እነሱ መናገር አልችልም፤ መፃፍ አልችልም። የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲን የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም መፃሕፍቶችን ሳላነብ ከሳምንት በላይ መቀመጥ አልችልም። ግን ደግሞ እነዚህ መፃሕፍት የሉም ስባል የማደርገው ጠፋኝ።

ከሰሞኑ አንጀቴ ይሁን ልቤ ወይም ሆዴ አልችል ብሎ ብቻ ቁጭ ማለት ስላልቻልኩ ወደ ዩኒቨርሲቲው ስፈራ ስቸር ተጓዝኩኝ። ባለግርማ ሞገሱ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ከያዘው ደዌ የተላቀቀ ይመስላል። የውስጥ መብራቶቹ በርተውለት መተንፈስ ጀምሬያለሁ ያለኝ መሰለኝ። አላመንኩም። ጠጋ አልኩት። ሰዎች መፃሕፍት ይዘው ሲያነቡ አየሁ። ትንፋሹ ተመልሶ ተገጥሞለታል። ደስታ መታኝ። የደስታ እንባዎች ከዓይኖቼ ውስጥ ተጐልጉለው ወጡ። ከሞት ወደ ሕይወት መጣ የመንፈስ ወላጄ።

ግን ማነው የዚህን ቤተ-መፃሕፍት ሕይወት የሚነቅል እና የሚሰካ? ማነው ደፋሩ?

ለፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ የተዘጋጀው የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ትራጄዲ ተጠናቀቀ። የትራጄዲ ፀባይ ማስጨነቅ፣ ልብ መስቀል፣ የደም መፋሰስ፣ የታላላቅ ስህተቶች መታየት እና እነዚያ ስህተቶች የሚያስከትሉት ነቀርሳ ብዙዎችን ሲጐዳ ማሳየት ነው። ትራጄዲ በስህተት የሚመጣ መሪር ሐዘን ነው። ያ ሐዘን ያስለቅሳል። ያ ሐዘን መንፈስ ይጐዳል። ሀገር ይጐዳል። ትውልድ ይጐዳል። እናም ከዚሁ ቤተ-መፃህፍት ጋር ተያይዞ የተከሰተው ትራጄዲ ብዙ ትርጓሜ እየተሰጠው የሚተነትን ቢሆንም እኔ ግን ሰሞኑን ቤተ-መፃሕፍቱ ውስጥ ከወራት በኋላ ስገባ የተሰማኝን ግላዊ ስሜት ላጫውታችሁ።

እዚህ ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ገብቼ ቁጭ አልኩ። ብዙ ነገሮች እፊቴ ተደቀኑ። ለመሆኑ ከባራክ ኦባማ እና ከእነዚህ መፃሕፍት ማን ይበልጥብናል የሚል ቀሽም ጥያቄ መጣብኝ። መቼም ለጥያቄዬ መልስ መኖር አለበትና መልሱን ሌላኛው መንፈሴ ያወራኛል።

“ምን ማለትህ ነው? እዚህ ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ያሉት አብዛኛዎቹ ሠነዶች የተፃፉት ኦባማ ከመወለዱ በፊት ነው። እነዚህ ሰነዶች ከሦስት ሺ ዓመታት በፊት ኢትዮጵያዊያን በዚህች ፕላኔት ላይ ምን እንዳከናወኑ ዘርዝረው የሚያስረዱ ናቸው። አክሱማዊያን ለዓለም ስልጣኔና ብልፅግና ያቆሟቸው ታላላቅ ኪነ-ሕንፃዎች በመፃሕፍቶቹ ውስጥ ይናገራሉ። እዚህ የጥቁር ዓለም ውስጥ የተከናወኑትን ጥንታዊ ስልጣኔዎች ይመሰክራሉ። ለኦባማ ብርታትና ጥንካሬ የሚሆኑ የጥቁር ሕዝብ አሻራዎች ናቸው። እናም ኦባማ ሲመጣ እነርሱ መውጣታቸው ልክ አይደለም” የሚል መልስ ሕሊናዬ ሰጠኝ።

አርኪዮሎጂስቱ አለማየሁ አስፋውና አሜሪካዊው ፕሮፌሰር ዶናልድ ጆሃንሰንም ትዝ አሉኝ። ከዛሬ 40 ዓመታት በፊት ሉሲን /ድንቅነሽን/ በአፋር ምድር ላይ ቆፍረው አገኙ። ሉሲ ከሦስት ሚሊዮን ዓመት በላይ ዕድሜ እንዳላት ለአለም አበሰሩ። የሰው ልጅ የተፈጠረባት የመጀመሪያዋ ምድር ነች ተብላም ኢትዮጵያ ተጠራች። በዚህ ዙሪያ የተፃፉ አያሌ መፃሕፍትና መጣጥፎች ጥናቶች በዚህ ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ነበሩ። ለምሳሌ ‘Lucy - The Beginnings of Human Kind’ የሚሉት መፃሕፍት እነዚህን ግዙፍ ሠነዶች ከክብር ቦታቸው እንዲነሱ ያደረገው ማን ነው? መፃህፍቶቹ የእኛ ኩራቶችስ አይደሉም ወይ?

አዕምሮዬ ሌሎቹንም ሠነዶች አስታወሰ። ፖርቹጋላዊው ቄስ እና መልዕክተኛ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ እ.ኤ.አ. በ1520 ዓ.ም የፃፈው ግዙፍ ሠነድ በዚህ ቤተ-መፃህፍት ውስጥ አያሌ እውነታዎችን ይዞ ቁጭ ብሎ ነበር። መፅሐፉ The Portugize Embassy in Abbyssinia ይሰኛል። በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ስለነበረችው ኢትዮጵያ በዓይኑ ያየውን ምስክርነት የፃፈው ነው። አልቫሬዝ በዚህ መፅሐፉ ውስጥ የቅዱስ ላሊበላን ድንቅዬ ኪነ-ሕንፃዎችን አይቶ የመሠከረው ቃል ይገኛል። አልቫሬዝ ሲፅፍ እንዲህ ይላል፡-

“ስለ ቅዱስ ላሊበላ ፍልፍል አብያተ-ክርስትያናት ላላያቸው ሰው ይህን ይመስላሉ ብዬ ብናገር የሚያምነኝ የለም። ነገር ግን የምፅፈው ሁሉ እውነት መሆኑን በኃያሉ በእግዚአብሔር ስም እምላለሁ….”

እያለ ከዛሬ 488 ዓመታት በፊት ስለ ኢትዮጵያ እየማለ የመሰከረበት ጽሁፍ እዚህ ቤት ውስጥ አለ። ለመሆኑ ማን ነው ይህን ሠነድ ለኦባማ ሲባል እንዲወጣ ያደረገው? ይህ ሠነድ ኦባማን ምን ያደርጋቸዋል? ያስፈራራቸዋል?

እዚህ ቤት ውስጥ የጥቁር ሕዝቦች በሙሉ መኩሪያ የሆኑ ሌሎች ታላላቅ ሠነዶች አሉ። እነዚህ ሠነዶች በ1888 ዓ.ም ኢትዮጵያዊያን የአልገዛም የጀግንነት አቋማቸውን ያሳዩባቸው ናቸው። መላው አፍሪካ በቅኝ ግዛት በወደቀችበት ወቅት በነጮች የበላይነት ያልተያዘችው ኢትዮጵያ ነበረች። እናም የኢጣሊያ ወራሪ ሠራዊት ይህችን ብቸኛ ሀገር ለመውረር ከፍተኛ ጦርና ሠራዊት ይዞ አድዋ ላይ ገጠመ። ኢትዮጵያዊያን አርበኞች በቅኝ ግዛት አንገዛም አሻፈረኝ ብለው፣ ሆ ብለው አንዱ ባንዱ ላይ ወድቆ ጦርነቱን በአንድ ቀን ድል አደረጉ። የነጭ ሠራዊት ለመጀመሪያ ጊዜ በጥቁር ተሸነፈ ተብሎ ተነገረ፤ ተፃፈ። በኢትዮጵያዊያን አርበኞች ላይ የተፃፉ አያሌ ሠነዶች በዚህ ቤተ-መፃህፍት ውስጥ ነበሩ። እነዚህ መፃህፍት የጀግኖች ታሪኮች ናቸው። የጀግኖቻችን ሕያው ድምጾች ልሳኖች ናቸው። ለመሆኑ ኦባማ ሲመጡ እነዚህ ሠነዶች ለምን ይወጣሉ? ማን ነው እንዲወጡ ያዘዘው? የሕልውናችን መሠረቶች መሆናቸውን ማን ነው የዘነጋው? በአሜሪካ ውስጥ ያሉ ጥቁሮች በባርነት ሕይወት ውስጥ ሲዳክሩ የተሰማው የነፃነት ወሬ የአድዋ ድል ነው። አድዋ ጥቁሮችን ከባርነት ሕይወት ማውጫ የነፃነት ደወል ነው። የነፃነት ተስፋ ነው። ለዚህም ጥቁር ማሸነፍ እንደሚችል ያበሰረ የነፃነት ጐዳና ነው የሚባለው። ይህ ታሪክ ለኦባማ ኩራት እንጂ የሚያስፈራ አይደለም። ግን ስህተት ተሰራ። ትራጄዲ ተፈጠረ። የጀግኖች ኢትዮጵያዊያን የነፃነት አንደበት የሆኑት እነዚህ መፅሐፍት ከክብር ቦታቸው ለምን እንዲወጡ ተደረገ? ማን ነው ፈቃጁ?

ትራጂዲው አያልቅም። ደግሞ ስልጣኔዎች ትዝ አሉኝ። አሜሪካ የምትባል ምድር ከመገኘቷ በፊት ላስታ ላሊበላ ውስጥ እስከ ዛሬ ድረስ ምስጢራቸው ያልታወቁ ብርቅዬ ኪነ-ሕንፃዎች በኢትዮጵያ ውስጥ ታንፀዋል። የሰው ልጅ አለት እየፈለፈለ ፎቅ ቤቶችን ወደ ላይ ሳይሆን ወደ ታች (ወደ መሬት ውስጥ) የሰራው ላስታ ላሊበላ ውስጥ ነው። ታዋቂዋ የታሪክ ፀሐፊት እና የሰብዐዊ መብት ተሟጋቿ ሲልቪያ ፓንክረስት የዛሬ 60 ዓመት ‘Churches of Lalibela:- The Greet Wonders of the World.’ ብላ አያሌ ታሪኮችን ጽፋለች። የላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት የምድራችን ታላላቅ ትንግርቶች መሆናቸውን ሲልቪያ ፓንክረስት እና ሌሎች አያሌ ፀሐፍት መስክረዋል። ታዲያ የዛሬ 900 ዓመታት እነዚህ ኪነ-ሕንፃዎች በዚህች የጥቁር ሕዝቦች ምድር ላይ ሲታነፁ፣ ዛሬ ኦባማ የሚመሯት አሜሪካ አልተገኘችም ነበር። አትታወቅም ነበር። ታዲያ አሁን ኦባማ መጡ ሲባል እነዚህ የጥቁር ሕዝቦች የስልጣኔ ቀንዲሎች የሆኑ የታሪክ መፃሕፍት ለምን ከክብር ቦታቸው እንዲወጡ ተደረገ? ምናቸው ያስፈራል?

በዚህ በኢትዮጵያ የጥናትና የምርምር ተቋም ውስጥ የታላላቅ እምነቶችና ፍልስፍናዎችም አሉ። ገና የክርስትና ሃይማኖት በዓለም ላይ ከመስፋፋቱ በፊት ኢትዮጵያዊያን ፅላተ-ሙሴን ወደ ሀገራቸው አምጥተው ዘመነ ኦሪትን እምነታቸውን ጠብቀው የኖሩባቸው ሙክራቦች እና ታላላቅ ኪነ-ሕንፃዎች ዛሬም ድረስ የጥቁር ሕዝብን ጥንታዊ ማንነት የሚመሰክሩባቸው ሥፍራዎች አሉ። ከኦሪት በኋላም የክርስትና ሃይማኖት በሰፊው የበለፀገባት፣ አፍሪካዊ ለዛ እና ማንነትን ይዞ የተገለፀባት ጥንታዊት ሀገር ናት። መፅሐፍ ቅዱስን እና ኢትዮጵያን የሚተነትኑ Ethiopia in the Bible የሚሉ አያሌ ፅሑፎች ያሉበት ቤተ-መፃህፍት ነው።

በእስልምናውም ሃይማኖት ቢሆን የመጀመሪያዎቹ ሙስሊሞች ወደ ኢትዮጵያ የመጡበት ታሪክ፣ ነብዩ መሐመድ ስለ ኢትዮጵያ የተናገሩባቸው ሠነዶች ታሪኮች እዚህ ቤተ-መፃህፍት ውስጥ አሉ። ኢትዮጵያን በሁለቱም ሃይማኖቶች የሚገልፁ፣ የሚተነትኑ የሚያስረዱ ታላላቅ ቅዱሳት መፃህፍት ሁሉ እዚህ ቤት ውስጥ ነበሩ። ማነው ውጡ ያላቸው? ማነው ከክብር ቦታቸው ያነሳቸው? እነዚህ መፃሕፍት የማንነታችን የኩራታችን የነፃነታችን መግለጫዎች ናቸው። ማነው እንዲወጡ ያደረገው?

ኢትዮጵያ የትግል እና የነፃነት ምድር እንደሆነች የሚተነትኑ አያሌ መፃሕፍት የተከማቹበት ቦታ ቢኖር ይኸው የጥናትና የምርምር ተቋም ነው። ኢትዮጵያ የነጭ ወራሪ ሲቆጣጠራት በሕይወት እያለሁ ማየት አልፈልግም በማለት ሽጉጡን ጠጥቶ የተሰዋላት አጤ ቴዎድሮስና ታሪኮቹ በዚህ ቤተ-መፃህፍት ውስጥ አሉ። አጤ ዮሐንስ ኢትዮጵያን አላስደፍርም ብለው ከደርቡሾች ጋር እየተዋጉ አንገታቸውን የሰጡላት ሀገር መሆኗን የሚተነትኑ መፃሕፍትና ሠነዶች ያለፈው ታሪክ ይኸውና እያሉ የሚያወጉን ቦታ ነው። ታዲያ ለምን እንዲወጡ ተደረጉ? የማንነት ማሳያ ሠነዶችን ማን ነው የደፈራቸው? እነ ቴዎድሮስ እነ ዮሐንስ ምን ይሉናል?

እዚያው ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ቁጭ ብዬ መዓት ትዝብቶች ይመጡብኛል። ለዚህች ሀገርና ሕዝብ መስዋዕት የሆኑ የአያሌ ጀግኖች ኢትዮጵያዊያን ታሪክ ተሰብስቦ የተቀመጠበት ድንቅ ቦታ ነው። በፋሽት ኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ እና ጭስ ያለቁ ቁርጠኛ ኢትዮጵያዊያን ታሪኮች የተሰነዱበት መዘክር ነው። እነዚህን ያለፈውን ታሪክ የሚያወጉንን ሠነዶች ለምንድን ነው አውጥተን ሌላ ቦታ ያከማቸናቸው። ቢናገሩ ቢመሰክሩ ምን ችግር አለው?

በዚህ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ቤተ-መፃህፍት ውስጥ የሀገሪቱ ሕዝቦች ማንነት፣ ቋንቋ፣ ባሕል፣ ታሪክ የሚገልፁ አያሌ ሠነዶች ተቀምጠውበታል። የብሔረሰቦቿ ቋንቋዎች የተሠነዱበት፣ ባሕሎች ተሰብስበው ተፅፈው የተቀመጡበት፣ አያሌ የሀገሪቱ እና የውጭ ሀገር ተመራማሪዎች የፃፏቸው የጥናት ወረቀቶች የሚገኙበት የኢትዮጵያ ልሳን ነው። ይህን የዘጠና ሚሊየን ሕዝብ ታሪክ ማነው እንደፈለገ አንስቶ የፈለገበት ቦታ የሚያስቀምጠው? ማነው ይህን ኃላፊነትና መብት የሰጠው? ማነው ይህን ድርጊት የፈፀመው?

በዚህ ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ካሉት መጣጥፎች አንዳንዶቹ ደግሞ ትዝ አሉኝ። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የፃፏቸው መጡብኝ። ‘How to Destroy Your History the Temple of Yeha, and its Killer Trees የሚለው ጽሁፋቸው How to Lose Your History, How to preserve your culture, How to Remember Your History’ ወዘተ የሚሉት መጣጥፎች ያሉበት ቤት ነው። ታሪክን ባሕልን እንዴት እንደምናጠፋና እንደምናለማ ተፅፏል። ዛሬ ታሪካችንን የምናለማበት ወቅት ነው። ታሪካችንን የምንደብቅበት ጊዜ አይደለም።

በአጠቃላይ ሲታይ በዚህ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ የሀገሪቱ ታሪክ፣ ባሕል፣ ፍልስፍና፣ ሃይማኖት፣ ቀመር፣ የጊዜና የዘመን አቆጣጠር፣ ያሳለፍናቸው ውጣ ውረዶች፣ ስኬቶች፣ ውድቀቶች ሁሉ የተመዘገቡበት እንደ መቅደስ የምንቆጥረው ቤት ነው። ይህንን መቅደሳችንን ማንም ሰው ሊዘጋው ወይም ሊከፍተው አይችልም። ይህን ተቋም ለመምራት የሚመረጥ ወይም የሚሾም ባለስልጣንም ስሜቱ ለነዚህ ታላላቅ ቅርሶች ስሱ /Sensitive/ መሆን አለበት። በአልባሌ ስብሰባዎችና ውይይቶች ተቋሙ መዘጋት የለበትም። ቤቱ ሲዘጋ፣ የሚዘጋው የኢትዮጵያ ልሣን ነው። ኢትዮጵያ እንዳትናገር እንዳትተነፍስ እንደማድረግ ነው። ኦባም ሆኑ ማንም ቢመጣ የኢትዮጵያ ጌጦች ከቦታቸው መነቀል የለባቸውም።

የኢትዮጵያ ምሁራን ትልቅ ኃላፊነት አለባቸው። የሀገራቸውን ታሪክና ማንነት የያዙ ሠነዶች እንደ አልባሌ ነገር ከቦታቸው ተነስተው ወደ ሌላ ቦታ ሲጓጓዙ መጠየቅ አለባቸው? ማነው ይህን ትዕዛዝ የሰጠው ብለው በመጠየቅ የቅርሶቹን ታላቅነት መመስከር አለባቸው። እነሱ ያልመሰከሩ ማን ይመስክርላቸው። ይህ ትራጄዲ እንዳይደገም መንግስት ጥብቅ ቁጥጥር ማድረግ አለበት። አሁንም ቢሆን የተሰራው ስራ መጣራት መመርመር አለበት። የወጡት መፃሕፍት ስንት ናቸው? ርዕሳቸው ምንድንነው? መለያቸው ምንድን ነው? ሲመለሱስ የጐደለ የለም ወይ? ኃላፊነቱን የወሰደው ማን ነው? ማብራሪያ የሚያስፈልጋቸው ጉዳዮች ናቸው።¾       

በጥበቡ በለጠ

 

ከሰሞኑ የሐገራችን አጀንዳ ሆነው የከረሙት መምህር ግርማ ወንድሙ ናቸው። በተለያዩ ድረ-ገፆች እና የፌስ ቡክ ተጠቃሚዎች ዘንድ ስለ መታሠራቸውና ስለ መከሠሣቸው ጉዳይ የተለያዩ ፅሁፎች አስተያየቶች አቋሞች ሁሉ ሲንፀባረቁ ቆይተዋል። በርግጥ ጉዳዩ በፍርድ ቤት የተያዘ ስለሆነ ምንም ማለት ባይቻልም ስለ ኢትዮጵያ ሀገራችን የሀይማኖት እና የአማኝነት ጉዳይ እስኪ እንጨዋወት።


 

ከወራት ወፊት በዚሁ በሰንደቅ ጋዜጣ ላይ አንድ ፅሁፍ አውጥቼ ነበር፤ ርዕሱ “መምሕር ግርማ ወንድሙ እና የሚያባርሯቸው ሰይጣኖች” የሚል ነበር። የፅሁፉ መሠረታዊ ጭብጥ መምህር ግርማ በልዩ ልዩ ኢትዮጵያዊያን ላይ ሰፍረዋል የሚሏቸውን ሰይጣኖች እያስለፈለፉ ሲያስወጡና ሰይጣንን ሲባርሩ በሚያሣዩ የተቀረፁ ፊልሞች ላይ መሠረት ያደረገና የራሴን ብዠታዎች የጠየኩበት ነው። ሰይጣን ምን ያህል በኢትዮጵያዊያን ወገኖቻችን ላይ እንደሰፈረ በመምህር ግርማ ወንድሙ የተቀረፁ ፊልሞች ላይ ይታያል። ታዲያ ይህ ሁሉ ሰይጣን ኢትዮጵያ ላይ ለምን ሰፈረ ሀገሪቱ የሐይማኖት ሀገር ናት እየተባለ ይህ ሁሉ ሰይጣን ሕዝቡ ላይ ምን ይሠራል እያልኩ ያቀረብኩበት ፅሁፍ ነበር።


ይህ ፅሁፍ እንደወጣ ወዳጄ ጋዜጠኛ ጌጡ ተመስገን በፌስ ቡክ ገፁ ላይ አወጣው። ብዙ ሕዝብ እየተቀባበለው የመወያያ እና የመከራከሪያ አጀንዳ አደረገው። ከ150ሺ በላይ ሰዎች አስተያየታቸውን በልዩ ልዩ መልኩ ቢገልፁም 99 በመቶው የመምሕር ግርማ ወንድሙ ደጋፊ ነበር። ፅሁፌን ደግፈው አስተያየት የሠጡት አንድ በመቶ ቢሆኑ ነው። በርግጥ አስተያየት ሰጪዎችን ሣስተውላቸው ብዙ የሣቷቸው ነገሮች አሉ። አብዛኛዎቹ የፃፍኩትን ፅሁፍ በስርዓት አንብበው አልጨረሱትም። ርዕሱን አይተው ብቻ መምህር ግርማ እንዴት ተነኩ ብለው የፃፉ ናቸው። ሌላው ደግሞ በጭፍን ካለማገናዘብ ካለመጠየቅ፤ አንዳንዱ ሌላ ሰው ስለደገፈአብሮ የሚደግፍ፤ ሌላው ከጠላ አብሮ የሚጠላ ሆኖ አግኝቸዋለሁ። ቀሪው ደግሞ በመምህር ግርማ ድርጊት እና ተአምራት ያመነ ነው። እሱ ደግሞ እምነቴ ተነካ ብሎ ዘራፍ ያለ ነው።


የሆነው ሆኖ እኛ ኢትዮጵያዊያን ራሣችንን መጠየቅ ከራሣችን ጋር መነጋገር የሚገቡን በርካታ ጉዳዮች አሉ። ለምንድን ነው አንድን ጉዳይ በጭፍን የምንወደው ወይም የምንጠላው? ቲፎዞ ወይም ደጋፊ ካለው ነገር ጋር ወዲያው ተለጣፊ የምንሆንበት ክስተቶችን መናገርም ይቻላል። ከዚህ በፊት በ1980ዎቹ አጋማሽ ላይ ባሕታዊ ገ/መስቀል የተባሉ ሰው ተነስተው ነበር። እኚህ ሰው አጥማቂ ናቸው። ወንጌል ሰባኪ ናቸው። የኢትዮጵያን መፃኢ እድል ተንባይ ወይም ነብይ ሁሉ ሆነው ብቅ አሉ። ብዙ ሺ ሕዝብ ተከታያቸው ሆነ። እርሣቸውም አንዴ አሜሪካ፤ አንድ ጊዜ እስራኤል ሌላ ጊዜ አውሮፓ ሌላ ጊዜ ደግሞ ገዳም ናቸው እየተባለ የሐገሪቱ ዋነኛው የመነጋገሪያ አጀንዳ ሆኑ።


 

“በዘንግ የሚገዛ መሪ ይመጣል ኢትዮጵያ ማርና ወተት የሚዘንብባት የተባረከች ሀገረ ትሆናለች። ከወደ መስራቅ የተቀባው መሪ ይመጣል፤” ወዘተ የሚሉት - የባሕታዊ ገ/መስቀል ደማቅ ንግግሮች ነበሩ፤ መጨረሻ ላይ ግን በአፀያፊ ድርጊቶች ተከሰው ለእስራት ተዳረጉ። ከዚህ ጦስ ጋር በተያያዘ ብዙዎች ተጐዱ:: በእርሣቸው መልዕክተኝነት እና ተአምር ሰሪነት ያመኑ ሰዎች ተፈውሰናል ያሉ ሰዎች በመንፈስ መጐዳታቸው አይቀርም። አምነውባቸዋልና ነው።


 

በዚሁ በ1980ዎቹ አጋማሽ ላይ ሌላ ባሕታዊም ዝነኛ ሆነው ብቅ አሉ። አባ አምሃስላሴ ይባላሉ። እርሣቸውም በሺዎች ተከበውና ታጅበው የሚንቀሣቀሱ ነበሩ። የኢትዮጵያን መፃኢ እድልም ይናገሩ ነበር። በኋላ ላይ በእርሣቸው ፊት አውራሪነት በአራት ኪሎ ቅድስተ ማርያም ቤተ-ክርስትያን ውስጥ እመቤታችን ተገለፀች፤ ታየች፤ ተብሎ የተፈጠረው ሁከት ግርግር ጩኸት ደስታ መከራ ምን ግዜም የማልረሣው ጉዳይ ነበር። እኚሁ አባት በኋላ ወደ ጐንደር አቅንተው ጐንደር ከተማ ላይ የተከሰተው ደም የመፋሰስ ድርጊት ሁሉ ተፈፅሟል።


 

ወደ ኋላ ዞር ብለን እነዚህን ድርጊቶች ክስተቶችን ስናስተውል ጭፍን ተከታይ በመሆናችን የመጡብን ጣጣዎች ናቸው። በርግጥ ለጭፍን ተከታይነታችን የሚያጋልጡን አያሌ ጉዳዮች አሉ። ዋናው ድህነታችን ነው። ድህነት ሰፊ ሀሳብ ነው፤ በተለይ ኢትዮጵያ ውስጥ ሲሆን ብዙ ትንታኔና ማብራሪያ ያስፈልገዋል። በዓለም አደባባይ ላይ በረሃብ እና በድርቅ የምትጠራ ሐገር ውስጥ ተወልደን ያደግን ዜጐች ነን። መሠረታዊ የሚባሉ የሰው ልጅ ፍላጐቶች ገና ምኑም ያልተሟሉባት ሀገር ልጆች ነን። የአለም ስልጣኔና ግስጋሴ ጥሎን ሔዶ እኛ ገና ከአነስተኛና ጥቃቅን ነገሮች እንጀምር ብለን ልማት ውስጥ የገባን ነን። ግብርናችን ዛሬም፤ የዛሬም ሦስት ሺ አመት ተመሣሣይ ነው። 85 በመቶ ሕዝባችን በገጠር የሚኖር ነው። ገጠር ማለት ደግሞ ከብዙ ነገሮች የታቀበ ነው። መሠረታዊ የሕክምና አገልግሎቶች ያልተሟሉላት ሐገር ናት። ሕዝቡ ፀበል ፈለቀ የተባለበት ቦታ ሁሉ ለሕክምና የሚጐርፍባት ሐገር ዜጐች ነን። ከበሽታው የሚፈውሰው ሃይል ያጣ ህዝብ ነው። ታዲያ እኛ ውስጥ ትንሽ ተአምራት የሚመስል ነገር ይዞ የሚመጣ ባህታዊም በሉት አዋቂ ልዩ ፍጡራችን ነው። ምክንያቱም እኛ ልንመልሣቸው ያልቻልናቸውን ጥያቄዎች እሱ ያወጋልናል፤ እሱ ይነግረናል፤ እሱ ተአምራት ሲሠራባቸው ያሣየናል። ስለዚህ እንከተለዋለን። ካለሱስ አዋቂ ማን አለ እንለዋለን። የድህነት ትንሹ ዋጋ ይሔ ነው።


 

ኢትዮጵያ ውስጥ የፈረንጅ አጥማቂዎችና ፈዋሾች ሳይቀሩ እየመጡ ነው። እዚሁ አዲስ አበባ ስታዲየም ውስጥ የፈውስ ኘሮግራም ተብሎ “ፈረንጆች ክራንች እያስጣሉ ነው። ከደዌ ከሰይጣን እያላቀቁ” ነው ተብሎ ትልቅ መርሃ ግብር ተደርጓል። በተለይ በደቡብ ኢትዮጵያ አካባቢ ደግሞ የፈረንጅ ፈዋሾች በተደጋጋሚ እየመጡ ብዙ ሺ ተከታይም ሲያገኙ አይተናል። የራሱን ሀገር ያልፈወሰ ኢትዮጵያ ወጥቶ ፈዋሽ ተብሏል። ይህ ሁሉ ጉዳይ ከየት መጣ ስንል የሚጫወትብን አንድ ጉዳይ አለ። ይህም አለማወቃችን ነው። እውቀት ጠፍቶብናል። መጽሐፍ ቅዱስ ትንቢተ ሆሴዕ ምዕራፍ አራት ቁጥር ስድስት እንዲህ ይላል “ሕዝቤ እውቀት ከማጣቱ የተነሣ ጠፍቶአል”


አዋቂ ሰው ይጠይቃል። አንባቢ ይጠይቃል። ዛሬ ኢትዮጵያ ውስጥ አጥማቂ ነን፤ ፈዋሽ ነን የሚሉ ሰዎች ክብርና ዝናቸው ከፈጣሪ በላይ እየሆነ ነው። ማንበብ ያቆምን ስለሆነ አንጠይቅም:: አንድ ሰው ኢትዮጵያ ላይ እየተነሣ አንድ የሆነ ነገር ሲያሣየን ተነስተን ተከትለነው የምንጠፋው ለምንድን ነው? ምናልባት መጽሐፍ ቅዱሱን ራሱ በስርዓት ባለማንበባችን ባለማወቃችን ነው። ሕዝቤ እውቀት ከማጣቱ የተነሣ ጠፍቶአል የተባለውም ለዚህ ነው።


አሁን በቅርቡ እንኳን ኘሮፌሰር ነኝ፤ ዶክተር ነኝ ኢንጂነር ነኝ፤ ፓይለትም ልሆን ነው እያለ ሲያስተምረን የነበረው ሣሙኤል ዘሚካኤልን ማስታወስ ብቻ ይበቃናል። ሣሙኤል ዘሚካኤል የዋሸው ተራውን ሕዝብ አይደለም። ዩኒቨርሲቲዎችን እና ጠቢባን ናቸው ተብለው የተቀመጡትን ኢትዮጵያዊያንን ነው። በ27 ዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ እየተዘዋወረ የማነቃቂያ ንግግር ያደርጋል። ባራክ ኦባማ የቅርብ አለቃዬ ነው፤ ፑቲን ጓደኛዬ ነው፤ ማንዴላ ቤት በተደጋጋሚ ሔጄ ስለ ኢትዮጵያ ተጨዋውተናል፤ ይላል ሣሙኤል ዘሚካኤል። የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎችና መምህራን ያጨበጭቡለታል። ያሞቁለታል። እዚህ ላይ ሌላም ነገር ጨምርላቸዋል። ከአውስትራሊያ ካምቢራ ዩኒቨርሲቲ በኮንስትራክሽን ማናጅመንት ቴክኖሎጂ የማስተርስ ድግሪውን ሲቀበል ከተማሪዎች ሁሉ የላቀ ውጤት አምጥቶ 500ሺ ዶላር የተሸለመ ኢትዮጵያዊ ሊቅ እንደሆነ በየ ዩኒቨርሲቲው ሲናገር ይጮህለታል። ከታላቁ የኘላኔታችን ዩኒቨርሲቲ የዶክተሬት ድግሪውን ሲሠራ ምርጥ ኢትዮጵያዊ ተብሎ መሸለሙን ለየዩኒቨርሲቲው ማሕበረሰብ ይናገራል። በቴሌቪዠን የሥራ ፈጠራ ዳኛ ሆኖ አስተያየት እየሰጠ ውጤት እየሰጠ ተወዳዳሪዎችን ሲጥልና ሲያሳልፍ ነበር። ሣሙኤል ዘሚካኤል የኢትዮጵያ ምሁር ላይ ምን ያልሆነው ነገር አለ? ግን አንዱም ተማሪ ወይም መምህር ጥያቄ አልጠየቀም።


ዛሬ በዚህ በሰለጠነው ዘመን መረጃ በየስልካችን ውስጥ ቁጭ ባለበት ዘመን ሣሙኤል ዘሚካኤል ተምሬበታለሁ የሚላቸውን ዩኒቨርሲቲዎች የጠየቀ ያጣራ ሰው አልነበረም። ተማረ አወቀ የምንለው ሕዝባችን እንኳን በቀላሉ እየተሸወደ ነው። ምስጋና ለአዲሰ ጣዕም የሬዲዮ ኘሮግራም ጋዜጠኞች ይሁንና የሣሙኤል ዘሚካኤልን ጉዶች አነፍንፈው ባይከታተሉና ባያጋልጡ ኖሮ ምናልባት ዘንድሮ ተወዳድሮ የፓርላማ አባል ሁሉ ይሆንብን ነበር። የእርሱ ፍላጐትም እንደዚያ ነበር። ያ ደግሞ ያለመከሰስ መብት ሁሉ ስለሚሰጠው ጉዳዩ ሌላ ታሪክ የይዝ ነበር።


 

ባጠቃላይ ሲታይ ባለማንበባችን ባለመመርመራችን የተለየ ነገር ይዘው የመጡ የሚመስሉን ሰዎች ሁለመናችንን ይሠርቁናል፤ ድህነት ሰፊ ነው ብዬ ነበር። አንዱ ድህነት አለማንበብ ነው። ማንበብ የዕውቀት ባለፀጋ ያደርገናል። ጠያቂ ያደርገናል። ስንጠይቅም መልስ ይኖራል። መልስ ውስጥ ደግሞ እውነትና ሀሰቱ ይገለፃል።


 

ኢትዮጵያ ለዘመናት በተደራረበ ድህነት ውስጥ ያለች ሀገር ናት። አንዱ አመት ጥሩ ቢለበስ ቢበላ የሚቀጥለው አመት ላይ ችግር ጓዙን እየጠቀለለ የሚመጣባት ናት። ገበሬው እንኳን ሲናገር

ይኸ ቀን አለፈ ብላችሁ አትኩሩ

ድሕነት ቅርብ ነው ይመጣል ካገሩ

ይላል።


 

በጥጋብ ግዜ እንኳን የሚፈራባት አገር ነች። ምክንያቱም እንደ አዙሪት አልወጣ ያለ ችግር አለ። ድህነት አለ።

አንድ ግዜ 1996 ዓ.ም በሂልተን ሆቴል አንድ ውይይት ይደረግ ነበር። ውይይቱ ስለ ድህነት ነው። ድህነት ከኢትዮጵያ ያልወጣባቸውን ምክንያቶች አንድ ኢኮኖሚስት ከተለያዩ ነገሮች አንፃር ይተነትናቸው ነበር። እርሱ ካነሣው ሃሣብ በኢትዮጵያ መንፈሣዊ አባቶች ዘንድ ተደጋግሞ የሚጠቀስ አንድ ጥቅስ እንጥቀስ። ይህም “ሐብታም መንግሥተ ሰማያት ከሚገባ ግመል በመርፌ ቀዳዳ ብትሾልክ ይቀላል”የሚል ነው። እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ሐብታምነት የፅድቅ መንገድ እንዳልሆነ በተደጋጋሚ የተነገረባት ነው። ስለዚህ ሐብት ጠፋ። ድሃ በዛ። እያለ ኢኮኖሚስቱ ጉዳዩን ተነተነው። በመጨረሻም አንድ ጥያቄ አቀረበ። “ሀጢያት ውስጥ የሚከተው ድህነት ነው ወይም ሀብታምነት? አለ። እውነት ማን ይፀድቃል? ሀብት ወይስ ድህነት?


ኢትዮጵያ የሌላት ሃብት ነው። ሀብት በማጣቷ ነው መከራዋ የበዛው። ተመጽዋች የሆነችው። ስለዚህ ሀብታም መንግስተ ሰማያት ከሚገባ ግመል በመርፌ ቀዳዳ ቢሾልክ ይቀላል የሚለው ጥቅስ ተደጋግሞ በዚህች ሀገር ላይ ባይነገር የተሻለ ነው እያለ ኢኮኖሚስቱ ሲያብራራ ትዝ ይለኛል።


 

በዚህ ድሃ ሕዝብ ውስጥ ብዙ ነገሮች ተአምር ይመስላሉ። የፍቼ ከተማውን ታምራት ገለታንም ማስወስ ይበቃል። ከተራ ዜጐች እስከ ታዋቂ አርቲስቶች በታምራት ገለታ የጥንቆላ ድርጊቶች ውስጥ ተመስጠው ገብተው ነበር። በኋላ ሁሉም ነገር አይሆኑ ሆነና ዘብርቅርቁ ወጣ።


 

ሀገራችን ኢትዮጵያ ውስጥ ወንጌል ተሰብኳል ወይ? ብሎ የጠየቀኝ አንድ ጓደኛዬ ነበር። ምን ልበለው? የኢትዮጵያ ሕዝብ ስንት ሚሊየን ነው? ከዚያ ውስጥ ምን ያህሉ ወንጌልን ሲሰበክ ሰምቷል? ግን ግራ ገባኝና ሣልመልስለት ቀረሁ።


 

ዛሬ ካለችው ኢትዮጵያ ውስጥ ጳጳሳት ይሰደዱባታል። አንዲት ሀገር ጳጳስ ከተሰደደባት ምኑን የወንጌል ሀገር ሆነች? የጳጳሣት ስደት የአሜሪካንን የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ሃይማኖትን እያስፋፋ ነው። በውጭ ሀገር ሳይቀር ሌላ ሲኖዶስ ተቋቁሟል። ዲያቆናት እና ቀሣውስትም ስደታቸው በዝቷል። መዘምራን ከበሮ እና ጸናጽል እየያዙ በመውጣት በውጭ ሀገር ጥገኝነት እየጠየቁ ነው። ታዲያ ምኑን የወንጌል ሀገር ሆነች? ዲቪ ሎቶሪ የሚሞሉ የሀይማኖት አባቶች የበዙባት ሀገር ሆናለች።


 

በሀገር ውስጥም ቤተ-ክርስትያን አሠራሯ ለሙስና ተጋልጧል፤ ምዝበራ ዝርፊያ አለ እየተባለ በየጋዜጣው ሲወጣ እናነባለን። የጳጳሳት ፀብ እንሰማለን። አንዳንድ አፀያፊ የሆኑ ሃሜታዎችም አሉ። እነዚህ ነገሮች እየተደራረቡ እየበዙ ሲመጡ ወድየት እንደሚወስዱን አላውቅም። ሀገሪቱ አዲስ የእርቅና የሰላም ጥምቀት ሣያስፈልጋት አይቀርም።


 

በቴሌቨዠን ኘሮግራሞች ላይም የሃይማኖት ዝግጅቶች እየቀረቡ ነው። ኦርቶዶክስ፤ ኘርቴስታንት ሌሎች የሃይማኖት ፍልስፍናዎችም የአየር ሰዓት ወስደው እየሠሩ ነው። ግን ውዝግብና መካሠስም ሌላው የዘመኑ ገፅታ ሆኖ ብቅ ብሏል። አንዱ የኦርቶዶክስ ፍልስፍናን እና አስተምሮትን ነው የምከተለው ሲል፤ ሌላው ደግሞ አንተ ተሃድሶ ነህ እያለ መነታረክ እለት በእለት የምንሠማው ወሬ ነው። በዚህ ንትርክ ውስጥ ዋናው ጉዳይ ፈጣሪ ይረሣል። ሀይማኖት ይረሣል። ጉዳዩ የሠዎች ፀብ ይሆናል። ስለዚህ ምዕምኑ ራሱ ግራ የገባው እየሆነ ነው። በዚህ ግራ በተጋባ ምዕምን ውስጥ ሌሎች ይገቡበትና ይዘውት ይነጉዳሉ።


 

በ1927 ዓ.ም የኢጣሊያ ፋሽስት ሰራዊት ኢትዮጵያን ሲወር ዝም ብሎ አልነበረም። ብዙ ኢትዮጵያዊያን ያውም የተማሩት ሁሉ ሣይቀሩ ባንዳ ሆነውለት ነው። ባንዳ የሆኑበት ምክንያት ሊለያይ ይችላል። ግን ለጠላት አድረዋል። የሃይማኖት አባቶች ሁሉ ሣይቀሩ ለኢጣሊያ ፋሽስቶች ሰብከዋል። ቀድሠዋል። ዘምረዋል። እንዲህ አይነት ሕዝብ እና የሀይማኖት ሰው እንዴት ተፈጠረ? ብለን መጠየቅ አለብን። ሐገረ ኢትዮጵያ እንዴት ተከዳች?


 

ይህ ጉዳይ ወደ ኋላ ተኪዶ መልስ የሚሠጥበት ሊሆን ይችላል። ቅድመ 1927 ዓም በተለይ አፄ ምኒልክ አረፉ ከተባለበት ጊዜ ጀምሮ ለሃያ አመታት የኢትዮጵያ ፖለቲካ ምን ነበር ብሎ ማሰብ ይጠይቃል። ሃይማኖቷስ እንዴት ነበር? ይህን ጥያቄ መወያያ ላድርገው። ምክንያቱም መልሱ ሰፊ ሊሆን ስለሚችል ነው። አድዋ ላይ 1888 ዓ.ም ጣሊያንን በአንድ ቀን ጦርነት ድል ያደረገ ሕዝብ ከ40 አመታት በኋላ የተፈጠሩት የእርሱ ልጆች ደግሞ ለኢጣሊያ ባንዳ ሲሆኑ ምክንያቱ ምንድን ነው? ለሚለው መልስ መስጠት ወደፊት ያስፈልጋል። ጉዳዩን እንደ ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም ክሽፈት ብዬ ብቻ የማልፈው ስላልሆነ ነው።


 

ሕዝባችን አቋም ያለው፤ በራሱ የሚተማመን፤ ለክሩ ለማተቡ ለእምነቱ የፀና፤ እንዲሆን ማንበብ መመርመር አለበት። ኢትዮጵያ 90 ሚሊዮን ሕዝብ እያላት ሦስት ሺ ኮፒ መፃሕፍት የምታሳትም አስገራሚ ምድር ነች። 90 ሚሊየን ሕዝብ እያላት 5 ሺ ኮፒ ጋዜጣ የምታሣትም ናት። ሕዝቡ ምን እያደረገ ነው ቀኑን የሚያሣልፈው? ብሎ የጠየቀኝ ኬኒያዊ ትዝ ይለኛል።


 

መጪው ጊዜ ፈጣን ነው። ሣይንስና ቴክኖሎጂው ላይ በላይ እየተጓዘ ነው። እኛ ገና ነን። ገና በተአምራቶች እየተነጋገርን እየተጨቃጨቅን የምንኖር ሆነናል። ማርሹን የግድ መቀየር አለብን። ከወዲያ በኩል ብርሃን አለ። አለም በስልጣኔ ብርሃን እየደማወቀ ነው። ወደ እሱ የሚያመራንን የንባብ የዕውቀት የመመርመር የመጠየቅ ባሕላችንን እንገንባው።

16 ሚሊየን ሕዝብ ተርቦብን የጥሬ ስጋ ኤግዚቢሽን ላይ አንራኮት። ሕዝባችንን እናስበው። እንርዳው። 16 ሚሊየን ሕዝብ ተርቦብን የማንቸስተር እና የአርሴናል ጨዋታ መንፈሣችንን አያሠቃየው። አንሸወድ።

 

በጥበቡ በለጠ


ሰሞኑን የጀርመን ዜግነት ካላቸው ስዎች ጋር ነበርኩ። እነዚህ ጀርመኖች አፍሪካን በተለያየ ሁኔታ ለማጥናትና ስራ ለመስራት ከፍተኛ ፍላጎት ያላቸው ናቸው። ለምሳሌ ጥንታዊ የስልጣኔ መሰረቶች ናቸው የሚባሉት ኪነ-ህንጻዎች ታሪካቸውን እንደገና እየበረበሩ ነው። በነገራችን ላይ አክሱም ከተማ ላይ እና በውስጥዋ በያዘቻቸው አስደማሚ ኪነ-ሕንጻዎች ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ ጥናት አድርገው ለአለም ያስተዋወቁት ጀርመኖች ናቸው። በ1906 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው አክሱምን አጥንተው ለአለም ያበሰሩት እነዚሁ ጀርመኖች ናቸው። የዚያን ዘመን የቡድን መሪው ፕሮፌሰር ኢኖ ሊትማን ይባላሉ። ከጥናታቸው በኋላ The deutsche- Aksum Expedition የተሰኘ እጅግ ድንቅ መጽሀፍ አሳትመው ሰፊ ተቀባይነትን አግኝተዋል። ዛሬ ይህ ጥናትና ምርምር ከተሰራ 102 አመት አለፈው።


 

አሁን ደግሞ ሌላኛው የጀርመን ትውልድ አፍሪካ ውስጥ የቆዩ ስልጣኔዎችን በዘመናዊ እይታ እየቃኙ ነው። ከእነዚህ ጀርመኖች ጋር ሰሞኑን በአንዳንድ የአፍሪካ ሀገራት ጋር አብሬያቸው ተጉዤ ነበር። ምስራቅ አፍሪካን አካለን ወደ ኢትዮጵያም መጥተን ነበር። ተጠናቀው ያላለቁትን ጅምር ስራዎቻቸውን ይፋ ማድረግ ባልፈልግም ነገር ግን አልቀው ህትመት ላይ ካሉት ውስጥ አንዱ ስለሆነው የአጼ ቴዎድሮስ የቤተ-መንግስት ፈላስፋ ስለነበረው “ዘነብ” ስለተባለው የሀይማኖት ፈላስፋ ጉዳይ አለማቀፋዊ ባለታሪክ ሊሆን ነው። ለአመታት ይህን የዘነብን ታሪክ ሲመረምሩ ከቆዩት ጀርመናዊያን መካከል አንዱ አንድርያስ ብሩክነር ይባላል። ይህ ሰው ዘነብ ማን ነው? የት ተወለደ? የት አደገ? ምን ተማረ? ማን አስተማረው? ስራ የት ተቀጠረ? ከአጼ ቴዎድሮስ ጋር ያላቸው ግንኙነት ምንድን ነው? ምን ጻፈ? ምንስ ተፈላሰፈ? ፍልስፍናውስ ምን አዲስ ነገር አለው? እያለ የዘነብን የህይወት ታሪክና የፍልስፍናውን ትንታኔ የያዘ ሰነድ እያዘጋጀ ነው።


ዘነብ ኢትዮጵያዊ እያለ ከ150 አመታት በፊት ስሙን የሚጽፈው ያ ባለታሪክ ዛሬም ዝናው ሊናኝ ነው።

ስለዚሁ ፈላስፋ ጉዳይ እኔም ከዛሬ ሰባት አመታት በፊት በእግዚአብሄር ላይ የተደረገ አመጽ ወይስ ፍልስፍና?በሚል ርእስ የተለያዩ ጉዳዮችን ጽፌ ነበር። የኔ ጽሁፍ ያን ያህል ጥልቅና ጥናት አዘል ባይሆንም የተወሰኑ መረጃዎችን መሰብሰቤም ነው ከጀርመናዊው አንድርያስ ብሩክነር ጋር የበጠ እንድንግባባ ያደረገን። ዘነብ አስገራሚ ሰው ነበር። ከዛሬ ሰባት አመት በፊት ስለዚሁ ሰው የጻፍኩትን በሬዲዮ ሳነበው የተደሰቱ ሰዎች የመኖራቸውን ያህል በጣም የተቆጡም ነበሩ። ጽሁፉ ምን ነበር ለምትሉ እነሆ ብላችሁስ። ድሮ ያነበባችሁት ወይም የሰማችሁትም የፈላስፋ ጨዋታ ስለማይጠገብ አይሰለችምና በድጋሚ አነሆ ብላችሁስ፡-    


በሀገራችን ኢትዮጵያ ተነስተው ከነበሩት ቀደምት ፈላስፎች መካከል የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ዘርአ ያዕቆብ በግንባር ቀደምትነት ይነሳል። በተለይም ደግሞ ሃይማኖታዊ እሳቤዎች ላይ ተመርኩዞ ያነሳቸው ጥያቄዎቹ ነበሩ የሰውየውን ጠንካራ ፈላስፋነት ያጐሉት። ለምሳሌ የትኛው ሃይማኖት ነው ትክክል ብሎ የካቶሊኩን፣ የፕሮቴስታንቱን፣ የቅባቱን፣ የየሱሳዊያንን ወዘተ እያነሳ አስተምህሮታቸውንም እየጠቀሰ ይጠይቅ ነበር። ከዚህም ሌላ አያሌ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ጥያቄ በማንሳቱ ከቀደምቶቹ ዘመናዊ ፈላስፎች ጐራ ተመድቧል። ከርሱ ሌላ ደግሞ ብዙም ያልተነገረለትና ሰፊ ጥናትም ያልተደረገበት ሌላ ኢትዮጵያዊም አለ። ይህ ሰው ዘነብ ኢትዮጵያዊ ይባላል። ጉድ የሚያሰኙ የሃይማኖት ርዕሰ ጉዳዮችን እያነሳ ይፈላሰፍ ነበር። ለመሆኑ ይህ ሰው ማን ነው?


 

በ1924 ዓ.ም “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” የተሰኘ መጽሐፍ ታተመ። የፀሐፊው ስም “ከዘነብ ኢትዮጵያዊ ተፃፈ” በሚል ተቀምጧል። ነገር ግን በ1951 ዓ.ም ይህንኑ መጽሐፍ ተስፋ ገ/ስላሴ ዘብሔረ ቡልጋ የቀድሞው ይዘቱንና ሁለመናውን ሳይለቅ እንደገና አሳትመውት ለህዝብ አሰራጩት። ስለዚሁ ጉደኛ መጽሐፍ ተስፋ ገ/ስላሴ የፃፉት መግለጫ እንዲህ ይነበባል።

ይህ “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” በአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግሥት በ1857 ዓ.ም ዘነብ የተባለ ኢትዮጵያዊ የፃፈው ነው። ይህም መጽሐፍ ከብሉይና ከሐዲስ ተውጣጥቶ የተፃፈ ነው።


 

በስጋዊም ጠቃሚ የሆኑ ፍሬ ነገሮች ስላሉበት መልካም መጽሐፍ ስለሆነ ብዙዎች ሰዎች ከዚያን ዘመን ጀምሮ በብራናና በወረቀት እየፃፉ ራሳቸው እያነበቡ ለልጆቻቸውም እያስተማሩ ሲጠቀሙበት ከኖሩ በኋላ በ1924 ዓ.ም በጐሃ ጽባህ ማተሚያ ቤት ታትሞ ለህዝብ ሳይዳረስ ጠላት ኢትዮጵያን በወረረበት ዘመን ተዘርፎና ተቃጥሎ ባክኖ ጠፋ። ይህን ጠቃሚ ፍሬ ነገር ያለበትን መጽሐፍ የአሁን ወጣቶች አንብበው እንዲጠቀሙበት ታተመ። “አ.አ ሐምሌ 15 ቀን 1951 ዓ.ም” ይላል።


 

እርግጥ ነው መጽሐፉ ቀኝ አዝማች ተስፋ ገ/ስላሴ እንዳሉት በርካታ ጠቀሜታ ያሉት ርዕሰ ጉዳዮችን አንስቷል። ቀኝ አዝማች ተስፋም ይህን መጽሐፍ ለማሳተም በመቻላቸውና ኢትዮጵያዊያንን የእውቀት ባለቤት ለማድረግ እስከ እለተ ሞታቸው ድረስ ያደረጉት ተጋድሎ በትውልድ ዘንድ ሁሌም ይታወሳል።

ይሄ “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” የተሰኘው መጽሐፍ ብዙ አስተማሪ ሃሳቦች እንዳሉት ሁሉ አስደንጋጭ ፍልስፍናዎችም አሉት። አስደንጋጭ ያልኩበት ምክንያት ሃይማኖታዊ ቀኖና በሚጫናት ሀገር ውስጥ ዘነብ የፃፈው ሃይማኖታዊ ጉዳይ የማይታሰብ ነበር። ይህ መጽሐፍ ገና የመጀመሪያውን ገጽ ሲጀምር እንዲህ ይላል፡-


 

“እግዚአብሔር እስቲሻር፣ ሚካኤል እስቲሞት ምነው በኖርሁኝ። ገብርኤል ሲያንቀላፋ፣ ሩፋኤል ሲደክም ሐሰተኛ ዲያብሎስ ንስሐ ይገባል” በማለት መጽሐፉ ይጀምራል። ይህ መጽሐፍ እያንዳንዱ ገለፃው ያልተለመደ ሃሳብ በመሆኑ ድንጋጤን መፍጠሩ አይቀርም። ወደ ውስጥ ሲገባ ደግሞ ያስበረግጋል። ፈጣሪንም እንዲህ እያለ ይናገራል፡-

“አባቶቻችንን ከዚህ ቀደም አታሎ ያወጣው ገንዘብ ይበቃዋል። ባለጠጋ ወደ መንግሥተ ሰማያት ከሚገባ ግመል በመርፌ ቀዳዳ መሄድ ይሻላል ይላል። ከእርሱ የበለጠ ባለጠጋ አለን? እርሱ በመንግሥተ ሰማያት ይኖር የለምን? ይህንን እያመካኘ የሰው ገንዘብ አሻግሮ ማየቱ ምንድን ነው? ከዚህ ቀደም አስሩን ተናግሮ ተናግሮ ከወንጌል አደረሰን፤ አታስቡ እያለ ገንዘባችንን ሲያስበላን ወዲያው ተርቤ አላበላችሁኝም:: ተጠምቼ አላጠጣችሁኝም። ታርዤ አላለበሳችሁኝም። ታምሜ አላያችሁኝም። እንግዳ ሆኜ አልተቀበላችሁኝም። ታስሬ አልጠየቃችሁም ይላል። ይህን ያህል ስድስት ቃል ምን ያናግረዋል። ወዲህ ለነገ አታስቡ ይላል፤ ወዲህ አላበላችሁኝም ይላል። ከኛ ወገን የተራበ፣ የተጠማ፣ የታረዘ የለም መስሎት ይሆን? ተሰማይ ተሰዶ መጥቶ ተርቤአለሁ፣ ተጠምቻለሁ፣ ታርዣለሁ ምንድን ነው? ሰማይን ያህል ሰፊ አገር ይዞ አባቱ ከዚያው አያበላውም? አያጠጣውም? አያለብሰውም? ልጁስ ሲቀላውጥ ነውር አይፈራምን? እኛስ ለሰማይ ንጉስ ልጅ አናበላም፤ አናጠጣም፤ አናለብስም፤ ከዚሁ ካሉት ከድሆች ወንድሞቻችን ጋር ገንዘባችንን ተካፍለን እንበላለን፤ እንጠጣለን፤ እንለብሳለን”


የዘነብ ኢትዮጵያዊ አፃፃፍ በጣም የተለየ ነው። ፈጣሪን ሞጋች ነው። ብዙም ጥያቄ የማይሰነዘርበትን ርዕሰ ጉዳይ ወደ ውስጥ ገብቶ ከመበርበር አልፎ ድምፅ አውጥቶ ይጠይቃል። የሚከተለውም ሀሳብ ከላይኛው ጋር የተያያዘ ነው።

“የሰማይ እሳት ከሰማይ ላይ ወድቆ አለማቃጠሉ ምንድን ነው? ቅዱስ፤ ቅዱስ፤ ቅዱስ እግዚአብሔር የሠራዊት ጌታ፤ የእግዚአብሔር ልጅስ ገንዘባችሁን እየሰበሰባችሁ ወደ ሰማይ ላኩ፤ ከዚያ ይቆያችኋልና ይለናል። ለካ የርሱ ገንዘብ አልበቃው ቢል ወደኛ ልጁን የላከ ቀስ ብሎ ገንዘባችንን በብልሃት እንዲያከማች ኖሯል። እንግዲህ አወቅንበት። ገንዘባችንንም አናባክን፤ ከሰማይስ እኛ ምን አለን? ገንዘባችንን ወደዚያ አሸክመን ከምንልክ አንካሶችን፣ እውሮችን፣ ችግረኞችን ወንድሞቻችንን ይዘን እንክት እያደረግን እንበላዋለን፤ እንጠጣዋለን፤ እንለብሰዋለን፤ በገዛ ገንዘባችን ምን ይመጣብናል? አላመጣችሁም ብሎ የሚያደርገውን እስቲ እናያለን።”


ፀሐፊው ዘነብ ኢትዮጵያዊ ከእየሱስ ጋር የቅርብ ትውውቅ ያላቸው እስኪመስል ድረስ ይናገራል። በዚሁ ንግግር ውስጥ ግን ሰፋፊ ሃይማኖታዊ እሳቤዎችን የያዙ ፍልስፍናዎች ይስተዋሉበታል። ከዛሬ 150 ዓመታት በፊት በነበረው የአስተሳሰብና የሃይማኖት ቀኖና ውስጥ እንዲህ አይነት ደፋር ኢትዮጵያዊ ነበር ማለት ለብዙዎች ከባድ ሊሆን ይችላል። ዘነብ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅሶችን እየወሰደ በራሱ የፍልስፍና ሙግት ጋር ያስቀምጣቸዋል። የሚቀጥለው ሃሳብም የዘነብ ነው።

“የክርስቶስ ነገር እጅግ አስቸገረ፤ ልጅ ስለሆነ ይሆን? አንድ ጊዜ ተርቤ አላበላችሁኝም ይላል፤ አንድ ጊዜ አምስት እንጀራ ለአምስት ሺህ ሰው አብልቶ አትርፎ ያስነሳል” 22


የዘነብ ብዕር እጅግ ደፋር ነው። በዘመናት ውስጥ ሊነካ ሊደፈር የማይቻለውን ሃይማኖታዊ ጉዳይ እርሱ ግን “መፅሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” በሚል ለዛ ባለው ብዕር ይሞግተዋል። ደግሞም እንዲህ ብሏል።


 

“እግዚአብሔር ፈሪ ነው፤ እኛ ብንበድለው ልጁን ልኮ ቀስ ብለህ ተዛምደህ ና ብሎ በልጁ ታረቀን፤ አሁን ምን ያደርጉት መስሎት ነው? ለካ በየቤቱ ፍርሃት አይታጣም፤ እኛ ስለበደልነው የምንክሰውን እርሱ ካሰን። እንግዲህ ወዲህ ስጋችን ከሆነ በሰበብ ባስባብ ብለን እርስቱን እንካፈለዋለን ጥቂት ስጋ እንደ መርፌ ትወጋ እንደሚሉት፤ እንኳን ልጁን ልኮ ተዛመደን።”


የዘነብ አፃፃፍ በአሁኑ ወቅት ላይ እንኳን ሆነን ሽምቅቅ ፈራ ያደርገናል። ግን እሱ መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ እያለ ከሃይማኖቱ ጋር ይጠያየቃል። ለኛም ያወጋናል።

“እግዚአብሔር በደብረ ሲና በእጁ አስር ነገር ዘራ። የሚያጭደውም በታጣ ጊዜ አንድ ልጁን ቢልከው እንግዳ ነውና በዳዊት ቤት አደረ፤ ይህንም አዝመራ 33 ዓመት ሙሉ ብቻውን አጭዶ በጨረሰ ጊዜ አባቴ አባቴ አመስግነኝ አለ፤ ምነው ከእረኛ ቤት ተወለደ ብለን አምተነው ነበረ፤ አሁንስ እርሱ ራሱ እረኝነቱን ገለጠው፤ ለካ የበጐች እረኛ እኔ ነኝ እያለ ከሰማይ ተሰዶ የመጣ በጐችን ሊጠብቅ ነው። ከሠማይ ድረስ መጥቶ በግ መጠበቅ ካልቀረለት ይህችን ታናሽ መንጋ መጠበቁ ለምንድን ነው? ከምድር ዳር እስከ ምድር ዳር ድረስ ያለውን መንጋ አንድ አድርጐ ጠብቆ ደመወዙን በምስጋና አውጥተን አንሰጠውምን?


በዚህ ከላይ በሰፈረው አባባሉ ዙሪያ ዘነብ የሚያነሳው ጉዳይ ፈጣሪ እኛን ለመጠበቅ ወደ ምድር ከመጣ እንዳንሳሳት፣ አንዱ ሌላውን እንዳይበድለው፣ መከራና እርዛት፣ ችግር፣ ቸነፈር እንዲቀር ለምን ፈጣሪ ራሱ አይከላከልም የሚል መሰረታዊ ሃሳብ የያዘ ይመስለኛል።


 

በዘነብ ጽሁፍ ውስጥ ከፈጣሪ ሌላ መላዕክትም የፍልስፍናው አካላት ናቸው። እነርሱንም በሚከተለው መልኩ ይጠይቃል።

“በ5ሺህ አምስት መቶ ዘመን እግዚአብሔር እጅግ ተዋረደ። አንድ ልጁን ለሰው ባሪያ ሆነህ ስጋ ተሸከም ብሎ ሰደደው። ወዮ፤ ወዮ፤ ወዮ፤ ዋ፤ ዋ፤ ዋ፤ መላዕክትስ ጌታ የሰው ስጋ ሲሸከም እያዩ ቆመው ዝም ብለው ማየታቸው ለምንድን ነው? የስጋ መብል ስለአለበት ሁሉም የምድሪቱን ኑሮ ወደዱ። በሰማይስ ስጋም ጠጅም የለም አሉ። እንደዚህ ያለ ባዶ አገር፤ መላዕክትን እከክ አይቆራርጣቸውም?


በዚሁ በዘነበ ኢትዮጵያዊ ጽሁፍ የሚሞገቱት መላዕክት፣ እየሱስ ያ ሁሉ መከራ፣ ድብደባ፣ ስቅላት .” ሲደርስበት የት ነበሩ እያለ ተፈላስፏል። እንዲህም ብሏል፤


 

“መላእክትስ ጠጅና ስጋ አይወዱም ይሆን? ለሰው ልጆች በስጋ ሲያደላ አይተው ይሆን? ምነው ጌታቸው ሲሰቀል ዝም አሉ? ጌታቸው ሲሰቀል ከቶ ወድየት ሸሹ? ምናልባት እንደርሱ እንሞታለን ብለው ይሆን? መንጋ ፈሪ በሰማይ ተሰብስቦ። ሰይፍን አስረዝሞ ቢቆሙት ካልመቱበት ምን ይሆናል? የፈሪ በትሩ አስር ነው።”


የዘነብ አፃፃፍ ያልተጠየቁ ሃይማኖታዊ ጉዳዮችን የያዘ ነው። ዛሬ ላይ ቆመን እንኳን ለመፃፍ፣ ዘነብ የፃፈውን ለማንበብ የምንፈራ ብዙዎች ነን። በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን የነበረው ይህ ደፋር ፀሐፊ አሁንም መላዕክትን እንዲህ ይሞግታል።

“እንግዲህ መላዕክት ከስጋና ከጠጅ ይከልከሉ። ጌታቸውን ብቻውን አስደብድበውታልና። ይልቁንስ ፀሐይና ጨረቃ ተሸልመው መኖር ይገባቸዋል፤ የጌታቸውን ራቁትነት ቢያዩ ብርሃናቸውን ሰውረዋልና፤ ከዋክብትም ረግፈዋልና ክብር ይገባቸዋል። ሃያ አራቱ ቄሶችስ ወደየት ሄደው ነው? ዮሴፍና ኒቆዲሞስ ቅዱስ ቅዱስ ቅዱስ እያሉ የቀበሩት? የጦር ቀን ያልሆነ ሎሌ ለመቼ ነው? መንጋ ቀጥቃጣ ሞት ፈሪ”


የዘነብ ኢትዮጵያዊ ደፋር ብዕር በፈጣሪና በመላዕክት ላይ ጥያቄ ብቻ አያነሳም። ከዚሁ ሌላ ደግሞ ፈጣሪንም ያመሰግናል። ፈጣሪ የዓለም ዋርካ ምሰሶ እንደሆነም ይመሰክራራል።


 

“የፍቅር ምንጭ ማነው? ክርስቶስ ነው። ክርስቶስ አምስት ሺህ አምስት መቶ ዘመን ለተራቡ ስጋውን አብልቶ ደሙን አጠጥቷልና” እያለም ፈጣሪን ያሞግሳል።

“እግዚአብሔር ሐኪም ነው፤ ሁሉን በጥበብ አድርጓልና። እግዚአብሔር ምስጉን ነው፤ ፀሐይን ጨረቃን ፈጥሯልና። እግዚአብሔር ክቡር ነው፤ ሰማይና ምድር የራሱ ናቸውና” እያለም “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ” መጽሐፍ ያወጋናል።


የዘነብ አስተሳሰብ በሁሉም ዘርፍ የተሳለ ፍልስፍና ነው። የፈጣሪን ታላቅነት፣ ሁሉን አድራጊነት ይቀበላል። እንደገና ዛሬ “አፈፃፀም” እንደምንለው ቋንቋ፣ ሕግጋትና ደንቦችን አካሄዶችን ይጠይቃል። እንዲሁም ይፈላሰፍባቸዋል። ሕጉን ተቀብያለሁ፣ አፈፃፀሙ ላይ ግን ጥያቄ አለኝ እንደሚባለው ፈጣሪን ተቀብያለሁ ግን ሕግጋትና ቀኖናዎቹ ላይ የምለው አለኝ አይነት ፍልስፍና ያራመደ ፀሐፊ ነው ዘነብ።


 

ከዚህ ከመንፈሳዊ ፍልስፍናው ሌላ ሕጋዊ በሆኑ አለማዊ ነገሮች ላይም ፀሐፊው አተኩሯል። አንድ የገረመኝን ጽሁፉን ላስነብባችሁ፤

“የውሻ ጅራቱ ወደላይ እንዲቆም፤ የሹመት ፈላጊም ልብ እንደዚያ ነው። መርፌ ሸማን የሚወጋው ምን እጠቅም ብሎ ነው? በኋላው እንጂ ፈትል ተከትሎታል። እነዚያ እንደሚጠቃቀሙ አያውቅምን? እንደዚህ ያለ ሞኝ የፊቱን እንጂ የኋላውን የማያይ፤ ይልቁንስ የርሱን ቀዳዳ በጠቀመ።”


መርፌ የራሱን ቀዳዳ ሳይሸፍን ሌላውን የመድፈኑን ነገር ነው ዘነብ የተመለከተው። እዚህ ላይ “መርፌ” የሚለው ቃል በዘመነ ቴዎድሮስ ነበር። ይሁን እንጂ ይህች ማህበራዊ ፋይዳ ያላት ልብስ መስፊያ ኢትዮጵያ ውስጥ ሳትመረት ረጅም ዘመናትን አስቆራራለች።


 

የዘነብ መጽሐፍ 35 ገጽ ያላት ብትሆንም በውስጧ የያዘችው ሀሳብ ቢዘረዘር ግን ከ35 መፃህፍት በላይ ይሆናል። ፀሐፊው የሰውን ልጅ አእምሮ ለማስላት፣ ጥሩ አሳቢና ተመራማሪ ለማድረግ የተጠቀመባቸው ገለፃዎች እጅግ የሚገርሙ ናቸው። ለምሳሌ፡-

“ድንጋይና ጭቃ ቢቀጣጠሉ ታላቅ ቤት ረጅም ቅጥር ይሆናሉ፤ እናንተም መሬታውያን ሰዎች እንደዚህ ብትረዳዱ ጥበባችሁና ኃይላችሁ ከሰማይ በደረሰ። ጣዝማ እጅግ ብልህ ናት፤ መሬት ቀዳ ገብታ እንደዚያ ያለ መድኃኒት የሚሆን ማር ትሰራለች። ምነው እናንተ ሰዎች ወይ ከፈጣሪ፣ ወይም ከሰው ብልሃትን አትፈልጉምን? እያለ በዘመኑ ከነበረው ሁኔታ ጋር እያቆራኘ አንባቢዎቹን ያስተምራል። ውብ ቋንቋ ውብ ትምህርት


የዘነብ ጨዋታ የፍልስፍና ቅመም ውስጡ ተደባልቆ ነው የምንጠጣው። ለምሳሌ “እንሰሶች ሁሉ የሚበሉት አንድ ሳር ነው፤ ምነው ፋንድያቸው ተለዋወጠ? ሰዎችም አባታቸው አንድ አዳም ሲሆን ምነው አይነታቸው በዛ?” እያለ የሰውን ልጅ የአስተሳሰብ ምናብ ያሰፋል። ይጠይቃል። ይፈላሰፋል።


 

የዘነብ አስተሳሰብ ሰፊ ነው። ከፈጣሪው ጋር በቅርበት ያወራል፤ ይጠይቃል። እንደገና የራሱን ፍልስፍና ያንፀባርቃል። ግን ፍልስፍናው ከተፃፈው መጽሐፍ ቅዱሳዊ እሳቤ ላይ ተነስቶ ነው። ለምሳሌ ጌታን እንዲህ ይላል፤

“እናንተ የዓለም ብርሃን ናችሁ አለ። መብራት አብርቶ በእንቅብ ውስጥ የሚኖር የለም ይላል። ዓለምን ያህል እንቅብ ደፍቶብን የለምን? እኛ በወዴት እናብራ?” በማለት ይሞግታል። የስልጣኔን ብርሃን ለማግኘት ፈጣሪውን ይጠይቃል። ልክ በዚህ በዘነብ ዘመን፣ አፄ ቴዎድሮስም ፈጣሪን ሲለምኑ ሃይልና ብርሃን ስጠኝ ይሉ ነበር ይባላል። ምናልባት ዘነብ የአፄ ቴዎድሮስ መስታወት ይሆን?


በዚሁ “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ” በተባለው መጽሐፍ ውስጥ ዘነብ ሃይማኖትን ሲያስተምር እንኳን ከብዙ አቅጣጫ አንፃር ነው። ብዙውን ጊዜ ባልተለመደውና ባልታየው ጐኑ ነው የሚያወጋን። እንዲህም አለን፤


 

“ዳዊት ይሁዳን አገሩን ምድረ በዳ ትሁን እያለ ምን ያራግመዋል? እርሱ ካልበላሁለት ብሎ ነውን? እንደ ይሁዳ ያለ መልካም ነጋዴ የለም፤ የዘለአለሙን ምግብ በ30 ብር ሸጠልን” እያለ በጨዋታ መልክ ይሁዳን በስላች አመስግኖ የጌታን ታላቅነት ይነግረናል። ውብ አፃፃፍ።


“አይሁዶች ጅሎች ናቸው፤ ክርስቶስ ከሰማይ ወረድሁ ቢላቸው ከእንጨት ላይ ሰቀሉት፤ ያውም እንጨት ከነአካቴው መሰላል የሰማይ መውጫ ሆነ” እያለ ዘነብ ያጫውተናል።

ዘነብ ኢትዮጵያዊ የፃፋቸው ጥቅሶች ሁሉ የሚነበቡ የሚተረጐሙ ጥልቅ ትንታኔና ማብራሪያ የሚጠይቁ ናቸው። አንዳንዶቹ ሀሳቦቹ ፈገግ ያደርጋሉ። ፈጣሪ አብሮን በአካል ቁጭ ብሎ እያወራ ያለ እስኪመስል ድረስ ዘነብ ይቀርበዋል።


 

“እየሱስ ሠርግ ቢጠሩት በቃና ዘገሊላ ውሃውን ጠጅ አድርጐ አጠጣ፤ በሰው ሠርግ እንዲህ የሆነ በራሱ ሠርግ እንዴት ይሆን? የእግዚአብሔር ልጅ ሠርግ አይቼ ከድግሱም በልቼ ጠጥቼ ከዚያ ወዲያ ምነው በሞትሁ” እያለ ረቂቅ ሃሳቦችን እንደዋዛ ያጫውተናል።


ይሄ እጅግ የሚገርም ፈላስፋ የኖረው በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ነው። የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመኑ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ ዘርአ ያዕቆብ የኖረው ደግሞ በአፄ ሱስንዮስና በአፄ ፋሲል ዘመነ መንግሥት ነው። እነዚህ ዘመናት ለፈላስፋ ፀሐፊዎች መምጣት አመቺ ነበሩ? ቢጠኑ ደስ ይለኛል።


 

የዘነብ አፃፃፍን መለየት ይከብዳል። ደጋግመው ከእርሱ ጋር እየተናበቡ ቢቆዩ ደስ ይላል። ግን መለየት ግድ ሆነብኝ። እስኪ ለመጨረሻ እንዲሆነን አንድ ጥቅሱን ላስነብባችሁ፤

“መጽሐፍ አንዳንድ ጊዜስ አያውቅም፤ ሰው ቢሞት ደስ አይበልህ ይላል። ክርስቶስ ባይሞት ለኔ መንግሥትን ማን ሊሰጠኝ ኖሯል? የርሱ ሞት እኔን ጠቀመኝ እሰይ እሰይ እንኳን ሞተልኝ እልል እልል እንግዲህማ ስጋውንስ ብበላው፤ ደሙንም ብጠጣው፤ ምነው? እኔን የመሰላችሁ ሁሉ ደስ ይበላችሁ

በመጨረሻም መግለፅ የምፈልገው፣ ዘነብ ኢትዮጵያዊ ሃይማኖት የለሽ፣ ሃይማኖት ነቃፊ፣ ኢአማኝ እንዳልሆነ ማስገንዘብ እፈልጋለሁ። ሰውየው በፈጣሪው በደንብ የሚያምን ነው። ግን የእምነት ፍልስፍናቸው ሰፊ ስለሆነ በሁሉም መንገዶች ሃሳብ ሰንዝሯል፤ ተፈላስፏል። ጭራሽ መጽሐፉን ሲያጠናቅቅ በመጨረሻዋ ገጽ ላይ እንዲህ ብሏል።

“ምስጋና ይሁን ለአብ፤ ለወልድ፤ ለመንፈስ ቅዱስ፤ አንድ አምላክ፤ ቀድሞ የነበረ፤ አሁንም ያለ፣ በኋላም የሚኖር አስጀምሮ ላስጨረሰን ክብር ይግባው ለዘላለም አሜን።”

  • ዘነብ፣ የአፄ ቴዎድሮስን ታሪክ ጽፎ ያስተላለፈልን የመጀመሪያው ሰው ነው። ከዚህም በተጨማሪ የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የግል አስተማሪም እንደነበር ይነገራል።

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

የ1960ዎቹ ወጣቶች ውስጥ ስሙና ዝናው በእጅጉ ይታወቃል። የኢሕአፓ ታጋይ የነበረው አስማማው ኃይሉ። ቅፅል ስሙ አያ ሻረው ይሰኛል። ጎንደር ከተማ ላይ ተወልዶ ያደገው አስማማው ኃይሉ የወጣትነት ህይወቱን እስከ መጨረሻው ድረስ ለሚወደው ለኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ (ኢሕአፓ) የሰጠ ነበር። አስማማው ኃይሉ ከያ ትውልዶች ውስጥ ምርጥ ብዕር አላቸው ተብለው ከፊት ተሰላፊዎቹ ምድብ ውስጥ ነው። ታሪክን፣ ባህልን፣ ስነ-ልቦናን በሚደነቅ የቋንቋ ችሎታው ሲያስነብበን የከረመው ተወዳጅ ፀሐፊ አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ ሰሞኑን በሚኖርበት በሰሜን አሜሪካ ሕይወቱ አልፋለች።

አያ ሻረው /አስማማው ኃይሉ/ በብዙዎች ዘንድ የሚታወቀው በልዩ ስብዕናው ነበር። በቅርብ የሚያውቀው ጓደኛው የቴአትር ባለሙያው ዘላለም ብርሃኑ ሲናገር፣ አስማማው እጅግ ቸር የነበረና ያለውን ለማንም እየሰጠ ባዶውን የሚኖር ልዩ ፍጡር ነው ሲለው ገልፆታል። በዚህም የተነሳ ከውብ ብዕሩና ሃሳቡ በስተቀር ገንዘብም ሆነ ቤት የሌለው ግን የትልልቅ ሃሳቦች መናኸሪያ የነበረ ደራሲ እንደሆነ ዘላለም ብርሃኑ ለሰንደቅ ጋዜጣ ገልጿል። ኢትዮጵያም ያጣችው ታሪክን፣ ክስተትን በውብ ቋንቋ እየከሸነ የሚያስነብበንን የያን ትውልድ ደራሲ ነው።

አስማማው ኃይሉ በመፅሐፍ መልክ አዘጋጅቶ ለመጀመሪያ ጊዜ ያስነበበን ድርሰቱ “ከደንቢያ -ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ” የደራሲው ታሪካዊ ልቦለድ መፅሐፉ ነው። በሀገራችን የልቦለድ መጽሐፍት ውስጥ እንደታተመ ወዲያው ያለቀ እና በእጅጉ የሚወደድ መፅሐፍ ነበር። ከዚያም በዚሁ ርዕስ ቁጥር ሁለቱን አሳተመ።

ሦስተኛውና አራተኛው የአስማማው መፅሐፍ ኢሕአሠ /የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ሠራዊት) ከ1964-1970 ዓ.ም ቅፅ አንድ እና ቅፅ ሁለት መፃሕፍት ናቸው። እነዚህ ሁለቱ መፃሕፍት የኢሕአፓ የጦር ሠራዊትን አጠቃላይ እንቅስቃሴ የሚያሳዩ እና ደራሲው ራሱ ያለፈባቸውን የሕይወት መንገዶች ያሳየባቸው ናቸው።

አስማማው ኃይሉ ያለፈበትን ታሪክ መፃፍና መተረክ የሚችል ደራሲ ነው። በብዕሩም በአንደበቱም የሚያረካ የዚያ ትውልድ ምስክር ነበር። የኢሕአፓን ታሪክ በጥልቀት እና በስፋት እንደፃፈው የሚታወቀው የፓርቲው መስራችና ከፍተኛ አመራሩ ክፍሉ ታደሰ፣ ያ ትውልድ በተሰኙት ሶስት ተከታታይ መጻሕፍቶቹ ውስጥ አስማማው ኃይሉን እየደጋገመ አመስግኗል። ክፍሉ ታደሰ እነዚህን መፃህፍት በሚያዘጋጅበት ወቅት አስማማው ኃይሉ በርካታ ድጋፍ አድርጎለታል። ስለዚህ የኢሕአፓ ታሪክ በተፃፈ ቁጥር ስሙ በአንድም በሌላም የሚጠቀሰው አስማማው ኃይሉ ከታጋይነቱ ባሻገር አይረሴ ማንነቶች እንዳሉት ጓደኞቹ አጫውተውኛል።

1960ዎቹ ውስጥ፣ አስማማው የኢሕአፓ ታጋይ ከመሆኑ በፊት ጎንደር ከተማ አራዳ ልጇን ጥሪ ብትባል የምትጀምረው ከአስማማው ኃይሉ ነው። አስማማው ለስልጣኔ እና ለዘመናዊነት ቅርብ የሆነ፣ በዘመኑ ዘናጭ የነበረ፣ ሽቅርቅር፣ ውበት ከቁመና ጋር የሰጠው ጎምላሌ ተክለ ሰውነት ያለው የጎንደር ልጅ ነበር። ከማንም ጋር በቀላሉ መግባባትና መጫወት ጓደኛ የመሆን ልዩ ተፈጥሮ የተሰጠው የ1960ዎቹ የከተማዋ አራዳ ነበር። እናም የኢሕአፓ መስራቾችና ታጋዮች የጎንደር ወጣቶችን በሙሉ የኢሕአፓ አባል ለማድረግ በሕዝቡ ዘንድ ታዋቂ እና ተወዳጅ የነበረውን ሽቅርቅሩን አስማማው ኃይሉን አሳምነውት የራሳቸው አደረጉት። እናም ኢሕአፓ ጎንደር ውስጥ አስማማው ላይ “መስተፋቅር” አስቀምጣ በወጣቶች ልብና መንፈስ ውስጥ እንደልቧ ዋኘች። የኢሕአፓም ዋነኛ መናኸሪያ የነበረችው ጎንደርና አካባቢዋም እንዲህ አይነት ስመ ገናና ወጣቶች ስለነበሩዋት የፓርቲው ማህፀን ሆነች።

አስማማው ኃይሉ የኢሕአፓ ታጋይ ሆኖ ከደርግ ስርዓት ጋር ሲዋጋ የነበረ ነው። የከተማ ያውም ያራዳ ልጅ ቢሆንም ከፈለገ ድምፁን ቀይሮ ሙልጭ ያለ የጎንደር ገበሬ መሆን ይችላል።

ስለ ሕይወትና ተፈጥሮ የሚፈላሰፍ፣ ነገሮችን እና ከስተቶችን በተለያየ አቅጣጫ ማየት መተንተን የሚችል ደራሲና ታጋይ ነበር። አሁን በቅርቡ እንኳን በካንሰር ሕመም መጠቃቱን የሚያክመው ዶ/ር፣ ሕመምህ ካንሰር ነው ብሎ እንዳይነግረው ሲፈራ ሲቸር አስማማው አስተዋለው። ከዚያም አስማማው ዶክተሩን እንዲህ አለው፡-

ዶክተር አይዞህ አትፍራ። እኔ እንዲሁ ሕይወቴ ሁሉ በብዙ ጭንቅ ውስጥ ስላለፈች አልፈራም። ከችግር ጋር ኖሬያለሁ። ለምን ነገር አልደነቅም፤ በሽታዬን ንገረኝ አለው። ዶክተሩም ነገረው። አስማማው ግን አልደነገጠም። ወዲያው ያደረገው ነገር ቢኖር የጀመረውን መፅሐፉን ጨርሶ ማጠናቀቅ ነበር። በካንሰር ሕመም ውስጥ እያለ መፅሐፍ አዘጋጅቶ ያለፈ ሕያው ደራሲያችን ነው። ይህ መጽሐፍም በቅርቡ ለንባብ ይበቃል።

በስልሳዎቹ የዕድሜ አጋማሽ ላይ የነበረው አስማማው ኃይሉ የዛሬ ስድስት ዓመት እዚህ ሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል መጥቶ ዘላለም ብርሃኑ ካስተዋወቀን ጀምሮ የሚደንቀኝ የቋንቋ ብቃት ያለው ደራሲ ነበር። ዛሬ ያ ሁሉ የህይወት ውጣ ውረዱ ተከተተ። የኢሕአፓ ታጋይ ሆኖ፣ ሕይወቱን ለፓርቲው ሰጥቶ፣ ጓደኞቹ በዱር በገደሉ፣ በየከተማው አልቀው፣ የቀሩትም በየፊናው ተበታትነው የታሰበው ሁሉ ሳይሆን ቀርቶ፣ ታሪክ ብቻ (ነበር ብቻ) አስማማው ኃይሉ እጅ ቀረ። ያንን ታሪክ ግን ወርቅ በሆነ ብዕሩ ፅፎታል። ለማስታወሻ ያህል ሰንደቅ ጋዜጣ “ከደንቢያ - ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ” የተሰኘው የአስማማው ኃይሉ መፅሐፍ እንደታተመ በጓደኛው በካሊድ የተፃፈውን የሚከተለውን ፅሁፍ አውጥታ ነበር።

አሜሪካን ሒውስተን ቴክሳስ የሚኖረው ፀሐፊ አስማማው ኃይሉን የምናውቀው  (አያ ሻረው) የሚል ቅጽል ስሙ ነው። ይህ ስም እንደፈረስ ስም የተሰጠው ደግሞ በ1960ዎቹ መጨረሻና በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ በጐንደር ውስጥ የትጥቅ ትግል አካሂዶ በነበረውና በኋላም በተበታተነው የኢህአፓ ሰራዊት /ኢሕአሠ/ ውስጥ ተሳታፊ የነበረ አንዱ ገበሬ፤ ድርጅቱ ሲበተን ሱዳን ገብቶ ቀጥሎም በአሜሪካ የስደተኞች መልሶ ማቋቋም ኘሮግራም ታቅፎ አሜሪካን ሲኖር ያሳለፈውንና እየኖረበት ያየውን እንግዳና ግራ የተጋባ ሕይወቱን ጐንደር አርማጭሆ ሳለ (አያ ሻረው) ለሚባለው አጐቱ የፃፈውን ደብዳቤ በግጥም መልክ ስለፃፈው ነው።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ (አያ ሻረው) የሚለውን ግጥሙን የወደድንለት በዛ ጐንደሬ ገበሬ አይን የምእራቡ አለም እንዴት መስሎ እንደሚታይና ብልጭልጭ ወከባ የበዛበት ይሉኝታ የሌለበት' ነውር የማይታወቅበት መቅኖ ቢስ ስልጣኔ ውስጥ ገብቶ እየዳከረ እንደሚገኝ የገለፀበት ረጅም ግጥሙ የገበሬውን ሕይወት ለምናውቅና የውጭውንም አለም ምንነት በተለያየ መንገድ በመጠኑም እንኳ ቢሆን ለመረዳት ለቻልን ሰዎች ሁሉ አዝናኝና አስተማሪ ሆኖልን ደራሲውን እንድናደንቀው አድርጐን ቆይቷል። ደራሲ አስማማው ኃይሉ አሜሪካ ያለውን ጐንደሬ ገበሬ አስተሳሰብ በግጥም ጽፎ እራሱ እያነበበ በካሴት ስላዳመጥነው መቼም ቢሆን (የአያ ሻረው)ን ለዛ እንዳንረሳው አድርጐን ቆይቷል።

ኢትዮጵያ ውስጥ የታተመውና ገበያ የዋለው ከደንቢያ ጐንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ የተባለው የአስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ ልብወለድ መጽሀፍ በጉጉት ጀምሬ ያለ ፋታ አንብቤ ስጨርስ ደራሲውን እንደ ግጥም ችሎታው ሁሉ የረጅም ልቦለድ ሥራውም ይበል የሚያሰኝ ሆኖ በማግኘቴ ያላየሁትን ይሁንና በስራው ሳደንቀው የኖርኩትን አስማማውን /አያ ሻረውን/ የበለጠ እንዳመሰግነው አስገድዶኛል።

አዲሱ ልቦለድ መጽሀፍ በጭብጥ ደረጃ ሲታይ አሁንም /የአያ ሻረው /ግጥም ፍሬ  ሀሳብ በዘመናዊና በተማሩ ገፀ ባህርያት ምልከታ ታሽጐ የቀረበበት የባህልና የአስተሳሰብ ተቃርኖ ላይ በስፋት ያተኮረ ነው።

(ከደንቢያ -ጐንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ) በተባለው በዚህ ድርሰት ዋናው ገፀ ባህሪይ ስለሽ ተወልዶ ያደገው ጐንደር ደንቢያ በተባለው አካባቢ በመሆኑ ማኅበረሰቡ ስለ እውነት፣ ስለ እምነት፣ ስለ ሩህሩህነት፣ ስለ ጀግንነት፣ ስለ ይሉኝታ እየጋተ በሚያሳድገው መደበኛ ባልሆነ ትምህርት ታሽቶ የወጣ ነው። በወላጅ እናቱ ግፊት አስኳላ ትምህርት ገብቶ ጐንደር ከተማ ተምሯል። በእድገት በህብረት ዘመቻን ደቡብ ውስጥ አገልግሏል። ወቅቱ ኢሕአፓ የገነነበት ወጣቱም (በትግል መሞት ሕይወት) ያለበት ሆነና እሱም የኢሕአፓ መንቀሳቀሻ ወደነበረው የትግራዩ አሲንባ አቅንቶ ነበር። እነሱም በዛ በትጥቅ ትግሉም ሆነ በድርጅቱ /ኢሕአፓ/ በቆየባቸው ጊዜያቶች ከጐንደሬነት አስተዳደጉ በላይ የግራ ዘመም ፍልስፍና ጨምሮበት ስብእናው ደንድኖ እያለ በድርጅቱ መፈራረስ ምክንያት ሱዳን የገባና ከሌሎች (ጓዶቹ) ጋር ወደ አሜሪካ ለመሄድ የቻለ ነው።

 ይህ ገፀ ባህርይ /ስለሽ/ በጐንደር ስነልቡና ማደጉና በግራ ፍልስፍና መታሸቱ አዲሱን የአሜሪካ ሕይወት አንዳይላመደው እንቅፋት ፈጥሮበት ይታያል። አገሩን እንዲያላምዱት የተቀበሉት አሜሪካዊያን ቤተሰቦቹ /ሚስስ አና ሚስተር ፓርከር/ የሰጡት ፍቅር ያደረጉለት ውለታ አምኖበት ከቆየው ኢምፒሪያሊዝም ስግብግብ ነው ከሚለው የግራ ዘመም አመለካከት ጋር ተፋልሶበት እራሱን እንዲታዘብ ብቻ ሳይሆን እነኝህን አዲስ ወላጆቹን ሁሌም እንደሚያስታውሳቸው ወላጅ እናቱ ባለ ውለታ መሆናቸውን እንዲያምን አድርጐታል።

ዋናው ገፀ ባህርይ (እግረ ደረቅ) ሆነ መሰለኝ እሱን እንዲያ የተቀበሉትና እንደልጃቸው የሚያዩት (ወላጆቹ) ተደራራቢ ፈተና ሲደርስባቸው እሱም አብሮ እየተፈተነ እናያለን። ያ የሱ ፈተና ግን እራሳቸውም ፈረንጆች የማይረዱትና የማያስጨንቃቸው ነው። እያንዳንዱ ግለሰብ ለራሱ እየባከነ መኖር ግድና ባህል በሆነበት ማኅበረሰብ ውስጥ ስለሽ በጐንደሬ ይሉኝታና በኢትዮጵያዊ ትህትና ታንቆ የፈረንጅ ወላጆቹን ጥሎ ላለመሄድ ሲሰቃይ እናያለን።

ከሁለት ዓመት በኋላ ዋሽንግተን ነዋሪ በሆኑ በቀድሞ ጓደኞቹ ግፊትና መከራ ባደከማቸው የፈረንጅ እናቱ ይሁንታ ኒውጀርሲ ትሪንተንን ለቆ በርካታ ሀበሾች በሚገኙበትና የፖለቲካ ክርክርና ወሬ የእህል ውሀ ያህል ከሚናፈቅበት ዋሽንግተን ኑሮውን ሊያደላድል ሲሞክር የገጠመው ፈተናም ይሄው ያደገበት ባህልና ወገንተኛ ያልሆነ የአስተሳሰብ ቅኝቱ ከሌላው ወገኑ ጋር መጣረሱ ነው።

የረባ የፍልስፍና መሠረት ሳይኖራቸው ስለ ኢትዮጵያ ፖለቲካ የሚተነትኑና ከራሳቸው አልፈው ሌላውንም የእነሱ ተከታይ ሊያደርጉ የሚሯሯጡት አሜሪካ ነዋሪ ወገኖቹ እንቅስቃሴ እያስጠላው በዘር ሐረጋቸው በአብሮ አደግነታቸውና በቤተሰብ ቅርርባቸው ተሰባስበው ሌላኛውን ወገን የበለጠ ለማራቅ የሚጥሩ ሌሎች ወገኖቹም ቢሆኑ አልጥምህ እያሉት የፖለቲካ ባይተዋር የዋሽንግተን መናኝ ሲሆን እናያለን።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ የግጭት መነሻ ያደረጋቸው የባህልና የአስተሳሰብ ተቃርኖዎች ኢትዮጵያዊያን ከአሜሪካው አስተሳሰብና ባህል ጋር ምን ያህል እንደምንርቅ ብቻ ሳይሆን በራሳችንም /በኢትዮጵያዊያን/ውስጥ እንዳደግንበትና እንደተወለድንበት ማኅበረሰብ የሚለያይ እሴት እንዳሉንም በሚገባ አስቀምጦታል።

ዋናው ገፀ ባህርይ ስለሺ በኢሕአፓ ውስጥ አብረውት ክፉና በጐውን ካሳለፉት ይሁንና አስተዳደጋቸው ከተለያዩ የአገሪቱ ማእዘናት ከሆኑት ጓደኞቹ ጋር እጅግ ይዋደዳል፣ ይነፋፈቃል፣ ያግዙታል። ይሁንና ከእነሱም ጋር ቢሆን አብረውት የማያኖሩ የማያስማሙ ሁኔታዎች ያጋጥሙታል።

በ24ዓመቱ የአሜሪካን ሕይወት መጋፈጥ የጀመረው ስለሺ አግብታ የፈታችና ሴተ ላጤ ከሆነች ወጣት ጋር የጀመረው የፍቅር ግንኘነት ሲደምቅ ሲቀዘቅዝ መልሶ ተጠግኖ ዳግም ሲፈርስ እንደገናም ተጠጋግኖ አብሮ እስከመኖር ከደረሰ በኋላ ጭራሸን ሲፈረካከስ እናያለን።

በተለይ ከመጽሐፉ አጋማሽ ጀምሮ እየጐላ የመጣው የስለሺ እና የፍቅረኛው የመሠረት ግንኘነት ፍቅርና ውጥረት የሞላበት በመሆኑ የአሜሪካን አገር የትዳርና የፍቅር ግንኙነት ሳንካዎችን ከርቀት እንድንገነዘባቸው አድርጐናል።

ከጐንደር ገጠር ተወልዶ ስለ እውነትና ስለ ይሉኝታ አስተምረው ካሳደጉት ከገበሬ ዘመዶቹ በላይ ክብር የሚሰጠው የሌለው ስለሺና አዲስ አበባ ተወልዳ ጥሩ ለብሳ ተሽሞንሙና አድጋ በአጋጣሚና በእድል ሳይሆን በባለስልጣን ዘመድ እገዛ ጀርመን ቀጥላም አሜሪካ የገባችውን ፍቅረኛው ጨዋታቸው መቼ እንደሚደፈርስ ፍቅራቸው መቼ እንደሚቀሰቀስ ስናስተውል የአሜሪካው የኑሮ ዘይቤ ከፈጠረው የግለኝነት ስሜት በላይ በራሳቸውም በኢትዮጵያዊያን የተለያየ አስተዳደግና አስተሳሰብ የልዩነት ስፋት አንዳንድ የባህር ማዶው ትዳር አንተ ትብስ አንቺ ትብሽ በሚል መተሳሰብ እንዳልተገነባ ቁልጭ አድርጐ ድርሰቱ ያሳየናል።

የፍቅርና የትዳር ትስስር ምክንያቱ ከእውነተኛ መተሳሰብ ይልቅ ለተለያዩ ጊዜያዊ ግቦች ሊሆን እንደሚችልም ደራሲው እያዋዛ የገለፀበት ስልት አስገራሚ ነው። ለፍቅርና ለፍቅረኛ ባይተዋር የሆነው ስለሺን አክንፋ የነበረችው መሠረት እዩልኝ እንደማለት ወደ ተለያዩ የዋሽንግተን መዝናኛ ሥፍራዎች እንደምታዞረው ሲገልጽ እንዲህ ይላል።

“እንደምገምተው ከሆነ የኔ ውበትና ቁመት እንደምርጥ ኮርማ በየመንደሩ እየጐተቱ በማዞር ለናሙና እታይ ዘንድ የሚያደርስ አይደለም። መሠረት ከኔ ጋር በመታየቷ ከምትኩራራብኝ ይልቅ እኔ እሷን ከመሰለ ውብ ሰንቦዳ ጉብል ጋር በየመንገዱ በመታየቴ ጮቤ ልረግጥ ይገባኝ ነበር። የዚህ ሁሉ ድራማ ምክንያቱ ምን ሊሆን ይችላል ለሚለው ጥያቄ በመላምት ሰካክቸ ራሴው እንደመሰለኝ  መለስኩት። ከሱራፌል /የቀድሞ ባሏ/ ጋር ከተለያየች በኋላ ከብዙ ሰዎች ጋር ተነጣጠለች። ሱራፌልን ለመበቀል ስትል በወሰደችው እርምጃ ተንኮለኛዋና ሰይጣን እየተባለች ትጠራ እንደነበር ታውቅ ስለነበር ሐበሻ ባየች ቁጥር ስትበረግግ ኖራለች።

ስለዚህ ከኔ ጋር መታየቷን የአያሌዎችን አሉታዊ ግምት የምታከሽፍበት ገጠመኝ አድርጋ መጠቀም እየፈለገች ነው። በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ ሱራፌል ሚስት አግብቶና ልጅ ወልዶ እንደሚኖር በማወቋ ያደረባትን ቅናት ተወጥታ እኔንም የሚፈልገኝ ወንድ አለ ያውም በቁመና ካንተ የተሻለ የሚል መልእክት በወሬ ወሬ ይደርሰው ዘንድ ስላሰበች ነው ብዬ አሰብኩ። የሱራፌልን እህቶች ወይም ጓደኛቻቸውን ባየች ቁጥር በጉንጨና በከንፈሬ ድንበር አካባቢ እንደ በኸር ልጇ ትሞጨሙጨኝ እንደነበር ሳስታውስ በሄድንበት ሁሉ የሱራፌል እህቶች ናቸው የሚባሉትን ብናገኝ ምኛቴ ሆነ። ከላይ ከተጠቀሱት የልብ ቁስሎቿ ለመሻር በምታደርጋቸው ጦርነቶች ሁሉ በድል ትወጣ ዘንድ ወደ ውጭ ስትወጣ መሠረት የማትረሳን መሳሪያዎቿ እኔንና ቦርሳዋን ሆነ።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ የራሱ ስብእና የተንፀባረቀበትና ማስተላለፍ የፈለገውን መልእክት ለማስተላለፍ የበቃበት ብዬ በገመትኩት በዚህ መጽሐፍ በውጭ የሚኖረው ወገን ካላደገበት እና እንግዳ ከሆነ ዘመናዊ አኗኗርና ባህል ጋር ለመላመድ የሚያደርገው ትግል እጅግ ውስብስብነቱ ጐልቶ ወጥቷል። አገር ከለቀቁ በኋላ እንደ አገር እና እንደወገን የሚናፍቅ ነገር የለምና ለአገር የበልጥ ከመጨነቅ በሚመነጭ ይሆንና ያለ እውቀት በስሜት ከሚገፉ ፖለቲካ ውስጥ በመግባት ለበለጠ መወናበድ ለበለጠ መራራቅ የተዳረገ ወገን በአሜሪካ እንዳለ አሳይቶናል።

ይህንን እንደጨው ዘር የተበተነ ባይተዋር ስሜታዊ ወገን ወደ አእምሮው ተመልሶ የሚወዳት አገሩን እንደስስት የሚቆጭለት ወገኑን እንደናፈቀ እንዳይቀር አገርህ ዛሬም አገርህ ናት በማለት በትእግስት የሚያግባባ ክፍል እንዳላገኘ ይህ መጽሀፍ እንድንረዳ ያደርገናል።

የደራሲ አስማማው ኃይሉን መጽሐፍ የቋንቋ ፍሰቱን ብቻ ሳይሆን ውበቱም ድንቅ ነው። የዘመናዊነት ውጤት የሆኑትን ሁለንተናዊ እሴቶች የገለፀባቸውን ስልቶችም ሆነ በእነዚህ እውነታዎች ውስጥ የኢትዮጵያዊያንን ፈተና ያስቀመጠባቸውን አገላለፆች እየጣፈጠኝ አጣጥሜዋለሁ። ዋናው ገፀ ባህርይ ስለሽ አሜሪካ ውስጥ ሲከፋም ሆነ ጥቂት ሲደሰት የሚያስታውሳቸውን ሟች እናቱን ‘የትግራይ’ ‘የሱዳንና’ ‘የጐንደር’ ትዝታዎቹን ያቀረበባቸው የምልሰት (Flash Back) አፃፃፍ ስልቱንም አድንቄለታለሁ። ከፖለቲካ ውጭ ሆነው ሁኔታዎችን የሚከታተሉ ሰዎች አገራቸውን የጠሉና የረሱ ማለት እንዳልሆነ ይልቁንም ከስሜት ነፃ ሆነው ነገሮችን ለመገንዘብ አቅም እንዳላቸው ለማሳየት በገፀ ባህርዮች አማካኝነት የገለፀበትን መንገድ ትምህርት አግኝቸበታለሁ። በአገራችን ውስጥ ብቻ ሳይሆን በባህር ማዶም ጭፍን የጥላቻና የድጋፍ ስሜቶች ምን ያህል እንዳራራቁን ይበልጥ አይቸበታለሁ።

ደራሲው ኢሕአዴግ አዲስ አበባን እንደተቆጣጠረ በአሜሪካን የነበረውን የሐበሻዎችን ሁኔታ በገፀ ባህርይው ስለሽ አማካኝነት የገለፀው እንዲሀ ነበር።

በዚሁ ሰሞን ነበር የኢትዮጵያ ፖለቲካ ሁኔታ መቀየርም የጀመረው። የሚፈጠሩት ሁኔታዎችም የቤታችን ችግር ሆነው ቀስ በቀስ ያወዛግበን ጀመር። ደርግ ከስልጣን ወርዶ ኢሕአዴግ ስልጣኑን ይዟል። የኤርትራም ነፃነት እውን እየሆነ በመምጣቱ የሚያነጋግር አጀንዳ ሆነ። በዋሽንግተን አካባቢ የሚገኙት የሬዲዮ ጣቢያዎች በእዚህ አገራዊ አዲስ ክስተት መወያየትንና ማወያየትን እንደዋነኛ ተግባራቸው ተጠምደውበታል። በግንባርም ሆነ በውህደት ኘሮግራማቸውን ያስተዋወቁን የፖለቲካ ድርጅቶች ልክ እንደ ቢራቢሮ ክንፍ አንድ ሰሞን አጊጠውበት ሲረግፉ ማየት የየሳምንቱ ትርኢት ሆኗል።

የኢሕአዴግ መንግሥት በተቃዋሚዎቹ ድክመት ፋፍቶ ያሻውን ቢያደርግ ጠያቂ ስለሌለው አገር ወዳዱ ቆሌ የሚልበት ዛፍ አጣ። ተቃዋሚዎች ሌትና ቀን የሚማፀኑት የምእራቡ አለምም የምትሉትን አልሰማሁም ያያችሁትንም አላየሁም ሲል ትኩረት በመንፈጉ የኢትዮጵያ ነገር ቀመር ያልተገኘለት የሂሳብ ስሎ እየሆነ መጣ። ኢትዮጵያዊያን አገራቸውንም በሚመለከቱ ጉዳዮች ሁሉ ያገባናል ሲሉ ከምር የሚጮሁ መሆናቸውን ቢያስመሰክሩም ቅራኔያቸውን አቻችለው በጋራ መጓዝ የሚያስችል አቅም አጥተው እርስ በርስ እየተነካከሱ የረገፉ ጥርሶቻቸው ለእግዚቢት ቀረበ።

ዘረኛ ነው ተብሎ የተከሰሰውን መንግሥት ለመታገል ዘረኛነት እንደ አማራጭ ተወሰደ። ዛሬ በግንባር ተቃቅፈናል ሲሉ በሬዲዮ ቃለ መጠይቅ ያበሰሩን ዶክተር እገሌና ዶክተር እገሌ ሳምንት ባልሞላው እድሜ ውስጥ አሮ -ፈሶ ሲባባሉ ሰምተን ጆሯችንን ዘገነነው። የራዲዮ የአየር ጊዜን ለመግዛት ነዋይን ብቻ በሚጠይቅ አገር በመኖራችን ድምጽ ማጉያን የደፈረ ሁሉ ጨበጣት። ፖለቲካ ስብሰባ አዋቂዎች በጥንቃቄ የሚገቡበት ጠባብ በር መሆኑ ቀርቶ ደፋር ስሜተኛ ዘሎ የሚደረጐስበት  ሰፊና ትልቅ የኳስ ሜዳ በር ሆነ።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ የሳለው ዋናው ገፀባህርይ ምርር ያለ መከፋት ሲደርስበት ባገኘው ብጣሸ ወረቀት የሚጽፋቸው ግጥሞቹ ከስድ ንባብ ገለፃዎቹ ባልተናነሱ ቁጥብና የውስጥ ስሜትን ገላጭ እንዲሆኑ አስችሏቸዋል። በአጠቃላይ ከደንቢያ-ጐንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ ልቦለድ መጽሀፍ ሊነበብ ብቻ ሳይሆን እውነታም ስላለው ለታሪክም ሊቀመጥ የሚገባው ነው። እንደ ሃያሲ ሳይሆን እንደ አንባቢ መጽሀፉን ያለ ፋታ ለጨረስኩት ለኔ ይህ ልቦለድ ግሩም ነው።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ ምርጥ ተራኪ፤ የቋንቋ ቱጃር፤ ሀሳበ ብዙ፤ ያልታየውን ገላልጦ ውበቱን የሚያበራልን የታሪክ ብእረኛ ነበር። ዛሬ አሱም ስሙን ዘላለም የሚያስጠሩለትን መጽሐፎቹን ሰጥቶን ወደማይቀረው ሄዷል። በቅርቡም አምስተኛው መጽሀፉ ለንባብ ይቀርባል።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በደራሲ አስማማው ኃይሉ ሞት የተሰማውን ሀዘን እየገለጸ ለወዳጅ ዘመዶቹ ለአድናቂዎቹ ሁሉ መጽናናትን ይመኛል።n

 

 

ከ1927-2008 ዓ.ም

በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያ ሰሞኑን ከባድ ሃዘን መትቷታል። ታላላቅ ሰዎቿን በሞት ተነጥቃለች።  ባለፈው ሳምንት ደግሞ ታላቁን የታሪክ ፀሐፊ ጋዜጠኛ እና ዲኘሎማት አምባሣደር ዘውዴ ረታ አጥታለች።  ዘውዴ ረታ ብሪታኒያ (ለንደን) ውስጥ አረፉ።

ከአንድ ወር በፊት ነሀሴ 7 ቀን 2007 ዓም አምባሣደር ዘውዴ ረታ የተወለዱበት የ80 ዓመት የልደት ቀናቸው ነበር። የማስተር ፊልምና ኮሚኒኬሽንስ ባለቤትና ሥራ አስኪያጅ ጋዜጠኛ ቢኒያም ከበደ ለኚህ ታላቅ ሰው የሚመጥን ዝግጅት አድርጐ የዘውዴ ረታን የ80 ዓመት የልደት በአላቸውን ጐፋ ገብርኤል በሚገኘው መኖርያ ቤታቸው በደማቅ ሁኔታ አከበረላቸው። እኔም በዚህ የልደት በአላቸው ቀን ተጋብዤ የዘውዴ ረታን የመጨረሻውን የልደት በአል አከበርኩ። ያቺ ቀን ፈጽሞ አትረሣኝም። ምክንያቱም ዘውዴ ረታ ትልቅ ኢትዮጵያዊ የገዘፈ ስብእና ብሎም በሕይወት ያሉ የዘመን ተራኪ ብእረኛ በመሆናቸው ነው። ከእንዲህ አይነት ሰው ጋር ዳቦና ኬክ ቆርሶ መቋደስ፤ የኋላና የፊት የኢትዮጵያን ታሪክ ማውጋት፤ ከቶስ በምን ይገኛል? ከሁሉም በላይ ደግሞ የመጨረሻውን ቃለ-መጠየቅ ያደረግንላቸው ቀን በመሆኑም ፈፅሞ የማትረሣ ቀን።

በዚያች በነሃሴ 7ቀን 2007 ዓም የዘውዴ ረታን የ80 አመት ልደት በደማቅ ሁኔታ ካከበርን በኋላ አይናችን ግድግዳው ላይ ባሉ አስገራሚ ፎቶዎች ላይ ተሠክቶ ቀረ። ዘውዴ ረታ በዚያ በወርቃማው ዘመናቸው ማለትም ቅድመ 1967 ዓም ከበርካታ የምድራችን ታላላቅ ሰዎች ጋር የተነሷቸው ፎቶዎችን እያየን ስንገረም ቆየን። ዘውዴ ረታም ከኛ ጋር ፎቶዎቹን እያዩ ስለ እያንዳንዱ ፎቶ ትዝታቸውን እና ታሪኩን ያወጉን ጀመር። መሪዎች፤ ንጉሶች፤ የጦር አበጋዞች፤ ዲኘሎማቶች፤ የግዙፍ ስብእና ባለቤቶች ግድግዳው ላይ ሆነው ያለፈውን ዘመን ይተርኩልናል፣ ያሳዩናል፣ ያስታውሱናል። እዚያ ግድግዳ ላይ ሆነው ከሚያወጉን የምድሪቱ ታላላቅ ሰዎች መካከል በሕይወት የቀሩት አምባሣደር ዘውዴ ረታ ብቻ ነበሩ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ፤ ፀሀፌ ትእዛዝ አክሊሉ ሀብተወልድ፤ የኢጣሊያ፤ የፈረንሣይ፤ የጀርመን፤ የአሜሪካ፤ የእንግሊዝ ወዘተ ወዘተ መሪዎችና ነገስታት በሙሉ የሉም። ዘውዴ ረታ ብቻ ቀርተው በጋራ የተነሱትን ፎቶዎች ታሪክ ተረኩልን፤ አወጉን። እንዲህ አይነት ሰው በሕይወት ኖሮ ስላለፈው ሁሉ ሲተርክ መስማት በራሱ ያስደስታል። ምክንያቱም ብቸኛው ምስክር ስለሆነ ነው። ፈረንጆቹ እንዲህ አይነት ሰውን ‘A Living Legend’ ይሉታል። በሕይወት ያለው ሕያው ምስክር። ዛሬ ያጣነው ዘውዴ ረታ ይሄ ነው። የታሪክ ምስክሩ አለፈ።

ከሃገራችን ሰው ወርቃማ ምሣሌዎች መካከል “ማን ይናገር የነበረ ማን ያርዳ የቀበረ” የሚለው አንዱ ነው። እናም ዘውዴ ረታ ከአጤ ምኒልክ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ ያለውን የኢትዮጵያ ታሪክ ድንቅ በሆኑት ታላላቅ መጽሀፎቻቸው ያስነበቡን በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመን ውስጥ ቁልፍ የታሪክ ቦታ ውስጥ በመስራታቸው ነው። ታሪክን ከውስጥ ሆነው ወደ ውጭ የፃፉ ናቸው። አብዛኛው ታሪክ ከውጭ ወደ ውስጥ ነበር የተፃፈው። በዚህ ምክንያት  ደግሞ የተለያዩ የመረጃ ክፍተቶች ይኖራሉ። ዘውዴ ረታ ግን ውስጥ ሆነው ለዘመናት ያሰባሠቧቸውን የታሪክ ማስረጃዎችን አጠናቅረው በውብ የትረካ ስልታቸው ሦስት ግዙፍ የታሪክ መፃሕፍቶችን ያስነበቡን የወርቃማ ብእር ባለቤት ነበሩ።

ሃምሌ 26 ቀን 2007 ዓ.ም በአዲሰ አበባ ኤግዚቢሽን ማእከል በተካሄደው የንባብ ለሕይወት የመጻሕፍት አውደ-ርእይ ላይ በመጽሐፍቶቻቸው ድንቅ የታሪክ አቀራረብና አፃፃፍ ምክንያት አምባሣደር ዘውዴ ረታ የወርቅ ብእር ተሸላሚ ነበሩ። በዚያ በደማቅ ሥነ ሥርዓት ወቅትም ንግግር አድርገው ነበር። የቀረውን እያዘጋጀሁት ያለው መጽሐፍ ቶሎ እንድጨርሰው ድጋፍ ሆናችሁኝ ብለው ነበር።

እኛም በልደታቸው ቀን በሽልማቱ ወቅት የተነሱትን ፎቶ ግራፍ እቤታቸው በስጦታ አበርከትንላቸው። ቀጥሎም የመጨረሻውን ቃለ መጠየቅ በጋራ አቀረብንላቸው። በወቅቱ እቤታቸው የነበርነው ጋዜጠኛ ቢንያም ከበደ፤ አቶ ሣምሶን አምሃ፤ ገጣሚ አንዱአለም አባተ (የአፀደ ልጅ)፣ አቶ ግርማ ሃብተየስ፤ አቶ ደረጀ ምክሩ /ካሜራ ማን/ እና ውድሰው ዳርዮስ ሞዲ /ኤዲተር/ ነበርን።

በዚህ የልደታቸው ቀን ላይ ብዙ ተጨዋወትን። ስለ መፃሕፍቶቻቸው፤ ስለ ዘመናቸው፤ ስለ እኛ ዘመን፤ ስለ መጪው መጽሐፋቸውም አወጋን። ዘውዴ ረታ በወቅቱ የነበራቸው የጤንነት ሁኔታ ፍጹም ጤነኛ ከመሆናቸውም በላይ ንቁ አእምሮ እና ቀልጣፋ እንቅስቃሴ የሚታይባቸው ነበሩ። የ80 አመት የእድሜ ባለፀጋ አይመስሉም ነበር። እኛም ገና ብዙ የሚቆዩ ናቸው እያልን በውስጣችን አወጋን። ለካ የኛ ግምትና አቆጣጠር አይሰራም። ጉዳዩ ያለው ከላይ ነው። መቼ እንደምንጠራ አናውቀውም።  ስለዚህ እንደ ዘውዴ ረታ  በየትኛውም ዘመን ላይ ስም የሚያስጠራ መልካም ተግባር አከናውኖ መዘጋጀት እንደ ንስሃ ያገለግላል። ንስሃ ግቡ ማለት ጥሩ ስራ ስሩ፤ አትዋሹ፤ አትቅጠፉ፤ ሃጥያት አትስሩ ነው። የዘውዴ ረታ መፃሕፍት ውስጣቸው ያለው ሃቅ ነው። ንስሃ ነው።

የዘውዴ ረታ ብዕር ካፎቱ የተመዘዘው በታሪክ ውዠንብር ውስጥ በወደቅንበት ወቅት ነበር። ለምሣሌ ኤርትራ የኢትዮጵያ ቀኝ ግዛት ነበረች እየተባለ ይወራ ነበር። ኢትዮጵያ ኤርትራን አስገድዳ ጨፍልቃ ነው የገዛችው እየተባለ የሚነገርና የሚደመጥ ሃሣብ ነበር። ዘውዴ ረታ ደግሞ የኤርትራ ጉዳይ ብለው መጽሐፍ አሣተሙ። መጽሐፉ በእውነተኛ መረጃዎች ላይ ተመርኩዞ የተፃፈ ነው በሚል አያሌ አንባቢዎች ወደዱት። እስከ ዛሬም ድረስ በተደጋጋሚ እየታተመ ወዲያው የሚያልቅ መጽሐፍ ነው። መጽሐፉ ሰፊ ተቀባይነትና እውቅና አገኘ።

ተቀባይነትን ያገኘው በኢትዮጵያዊያን ብቻም አልነበረም። ዛሬ ከኢትዮጵያ ተገንጥለው ራሣቸውን መቻላቸውን በሚናገሩ በኤርትራዊያንም ጭምር ነበር። መጽሐፉ ኢትዮጵያ ውስጥ እንደሚነበበው ሁሉ ኤርትራ ውስጥም ተነባቢ ሆነ። በርካታ ኤርትራዊያን መጽሐፉን እንደገዙትም ይነገራል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ምን ቢጠቀስ ነው የሁለቱም ሃገር ዜጐች የሚያነቡት የሚል ጥያቄ መነሣቱ አይቀርም

አምባሣደር ዘውዴ ረታ የፃፉት የኤርትራ ጉዳይ መጽሐፍ ትክክለኛ የታሪክ ሰነዶችን በመያዙና እውነተኛ ሃቅ በማንፀባረቁ ነበር የተወደደው። ለምሣሌ ቀደም ባለው ዘመን ኤርትራ በእንግሊዞች የቅኝ አገዛዝ መዳፍ ስር በነበረችበት ወቅት ከዚያ መከራ ወጥታ ከእናት ሃገሯ ከኢትዮጵያ ጋር እንድትቀላቀል ከፍተኛ መስዋእትነት የከፈሉት ኤርትራዊያን ራሣቸው መሆናቸውን ደራሲው ይገልፃሉ። በወቅቱ ኤርትራ እና ኢትዮጵያ ተዋህደው ለመኖር ካለ ጦርነት እና ተጽእኖ በሰላምና በፍፁም ደስታ እንደነበር የጽሁፍ ማስረጃዎችን እየጠቃቀሰ መጽሐፉ ይተነትናል። በነዚህና በሌሎችም የአፃፃፍ ቴክኒኩ መጽሐፉ እስከ አሁን ድረስ በከፍተኛ ደረጃ ከሚታተሙና ከሚሸጡ መፃሕፍት መካከል አንዱ ነው።

የዘውዴ ረታ የመተረክ ችሎታ በስፋት የሚያሣየው ሁለተኛው ግዙፍ መጽሐፋቸው በ1997 ዓም ላይ ብቅ አለ። ርእሱ ተፈሪ መኰንን ረዥሙ የሥልጣን ጉዞ ይሠኛል። ይህ መጽሐፍ 547 ገፆች ያሉትና ከ1884-1922 ዓ.ም የነበረችውን ኢትዮጵያን እና ቤተ-መንግሥታዊ ፖለቲካዋን የሚያስቃኘን በውብ የትረካ ክህሎት የቀረበ ነው።

መጽሐፉ የአፄ ኃይለሥላሴን ውልደት ማለትም ገና ከጋብቻና ከጽንስ ጀምረው እንዴት እንደተወለዱ በመተረክ የአፄ ምኒልክን የመጨረሻ የስልጣን ዘመን ይዞ ልጅ እያሱን፤ ንግስት ዘውዲቱን፤ ተፈሪን እያለ የሚያወጋ የታሪክ ሰነድ ነው። አንድ ታሪክ ፀሐፊ ማስተላለፍ የፈለገውን ታሪክ ለመግለጽ ዋነኛው መሣሪያ ቋንቋ ነው። ዘውዴ ረታ የሰበሰቧቸውን የታሪክ ሃቆች ውብ በሆነ የአማርኛ ቋንቋ ችሎታ አንባቢን የሚመግቡ ፀሐፊ መሆናቸውን ያስመሠከሩበት መጽሐፍ ነው።

የኢትዮጵያ ታሪክ በስርዓት ሲመረመር ብዙ አስገራሚ ጉዳዮች አሉት። ለምሣሌ ዘውዴ ረታ በፃፉት “ተፈሪ መኰንን” በተሠኘው መጽሐፍ ውስጥ አንድ ለየት ያለ ነገር እናገኛለን። ተፈሪ መኰንን /አፄ ኃይለሥላሴ/ በእናታቸው በኩል የሙስሊም ሃይማኖት አለባቸው። የእናታቸው የወ/ሮ ተናኘወርቅ አባት ሺህ አሊ የተባሉ የወረኢሉ ባላባት ናቸው። ከዚህ ቀደም አቶ በሪሁን ከበደ በፃፉት “የአጤ ኃይለሥላሴ ታሪክ” መጽሐፍ ውስጥ ደግሞ የጃንሆይ አባት ራስ መኰንን ከትግሬ ዘር እንዳለባቸው ጽፈዋል። ስለዚህ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የብዙ ኢትዮጵያዊ ማንነቶች መገለጫ እንደሆኑ መገንዘብ እንችላለን።

ዘውዴ ረታ የአጤ ኃይለሥላሴን ታሪክ ለመፃፍ ሲነሱ ከየት መጀመር እንዳለባቸው አሰቡ። የአንድ ትልቅ መሪ ታሪክ፤ ከመነሻው ተነስቶ እስከ መጨረሻው ሲዘልቅ እንጂ፤ ከመሃል ተጀምሮ ወደ ፍፃሜዉ ሲያመራ ለአንባቢዎች የተሟላ ሃሣብ ሊሰጥ አይችልም በማለት ወሰኑ። ከዚያም ራስ እምሩ ኃይለሥላሴ የተናገሩት ትዝ አላቸው። ነገር ከመነሻው እንጂ ከመጨረሻው አይጀመርም ያሉትን አስታወሱ።፡ እናም ተፈሪ መኮንን ገና ሲረገዙ ሁሉ ያለውን ታሪክ በጣፋጭ አማርኛ ተረኩት። የተፈሪ እናት እርግዝናቸው አልጠና እያላቸው ሾተላይ እያስቸገራቸው ዘጠኝ ጊዜ አስወርዷቸዋል። ከዚህ ሁሉ ምጥ እና ሾተላይ በኋላ ተፈሪ መኮንን /ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ/ እንዴት እንደተወለዱ ዘውዴ ረታ የተረኩትን በጥቂቱ ላቋድሣችሁ።

“ወ/ሮ የሺእመቤት ከባለቤታቸው ከራስ መኮንን ጋር የነበራቸው ትዳርና ሕይወት ምቾትና ሠላም ያለው በመሆኑ ሲደሰቱ በየአመቱ የሚፀንሱት ልጅ ግን ስለሚሞትባቸው ሃዘንና ሰቀቀን ሣይለያቸው ኖረ። በ1884 ዓ.ም ለዘጠነኛ ጊዜ መፀነሣቸው ሲታወቅ የሸሆቹም ሆኑ የየገዳሙ ትንቢት ተናጋሪዎች “ይህ የተፀነሰው ሕፃን በደህና ወደዚህ አለም ለመምጣት ከጌታ ተፈቅዶለታል። እንደተወለደ ከእናቱ ተነጥሎ ለብቻው በልዩ ጥንቃቄ እንዲያድግ ያስፈልጋል። ከብዙ ሰው አይን ተሠውሮ ካደገ በኋላ ብዙ ፈተናዎችን አሣልፎ አንዱ ቀን ባልተጠበቀ ጊዜ የቅድመ አያቶቹን ዘውድ ለመውረስ ይበቃል”  ብለው ነበር ይባላል።

“ይህ ትንቢት ከልዩ ልዩ ቦታዎች እየተሠራጨ ስለሚነገር የሚባለውን ለመፈፀም ራስ መኮንን እንዲስማሙ ብርቱ ጥረት ተደረገ። በዚያን ጊዜ የራስ መኮንን አስተያየት “የሚሰጥ እሱ፤ ፈጣሪያችን ነው። የሚነሳም እሱ ነው፤ አሁን እኛ በፈጣሪ ሥራ ገብተን እናትና ልጅ የምንለያየው ለምንድን ነው” የሚል ነበር። በመጨረሻም የባሕታዊዎቹ ተከታዮች አሸነፉ።

“ሐምሌ 16 ቀን 1884 ዓ.ም ሌሊት ወይዘሮ የሺእመቤት /ተፈሪ የተባለውን/ ወንድ ልጅ በደህና ሲገላገሉ ወዲያው እናቱ ሳይስሙት /ወይም ሳያዩት/ በሱፍ ጨርቅ ተጠቅልሎ በአገልግል ውስጥ ተደርጐ ለማደጊያ ወደተዘጋጀለት ሥውር ቦታ ተወሠደ። ፃድቁ የአቡነ ተክለ ሃይማኖት ልዩ አማኝ የሆኑት ወ/ሮ የሺእመቤት ለመጀመሪያ ጊዜ በደህና የተገላገሉትን ሕፃን ልጃቸውን ካላሣያችሁኝ ብለው አላስቸገሩም። “ልጅ በደህና ወልጄ ታቅፌ ለማሣደግ ስፈልግ ብዙ ተሣቅቄ እያለሁ ይኸ ዘጠነኛው ጽንሴ እጅግም አላስቸገረኝም ነበር። ሕይወት እንዲኖረው ከእናቱ መነጠል አለበት ካላችሁ በጤና አድጐ በሰላም እንዳየው እናንተም ፀልዩልኝ” ብለው ዝም አሉ።

“ተፈሪ ከተወለደ ሁለት አመት ሊሞላው ሲቃረብ ወ/ሮ የሺእመቤት እንደገና ፀነሱ። እንደሚባለው ይህ አስረኛው እርግዝና እመይቴን ሰላም አልነሣቸውም ነበር። ከሌሎች ግዜያቶች ይበልጥ ጤንነት ስለተሠማቸው ፆምና ፀሎቱን እጅግ አጥብቀው ሲጠባበቁ መጋቢት 6 ቀን 1886 ዓም የተፀነሰው ለመወለድ መጣሁ አለ። የእርግዝናቸውን ሰዓት ምጡ እጅግ አሰቃያቸው። በዚያን ግዜ በኤጀርሳ ጎሮ ወይዘሮ የሺእመቤት አጠገብ ተገኝተው የዓይን ምስክር የሆኑት በጅሮንድ ተክለ ሃዋርያት በታሪክ ማስታወሻቸው ላይ እንዳሰፈሩት አዋላጆች የሺእመቤትን ሥቃይ ምን ያህል እንዳበዛው ለማስረዳት እጅግ የሚዘገንን መሆኑን ገልፀውታል። አዋላጇ እንደምንም ልጁን መንጥቃ ብታወጣም ሕፃኑ በነፍስ አልቆየም። በቶሎ በድን ሆነ። ወይዘሮ የሺእመቤትም ስቃያቸው ወደ ጣር ተለወጠ። ሰውነታቸው ደከመ። ትንፋሻቸው እያጠረ ሄደ። በዚሁ መጋቢት 6 ቀን 1886 ዓ.ም እኩለ ሌሊት ላይ የወይዘሮ የሺእመቤት የጣር ትንፋሽ ቆሞ፣ ሕይወታቸው አለፈ።”

ዘውዴ ረታ እንዲህ አይነት ልብ የሚነኩ ታሪኮችን በቀላል አማርኛ ግን ውብ በሆነ ትረካ ያስነብቡናል። ታሪክን ከጽንስ ጀምረው እስከ ንግሥና ከዚያም እስከ አለማቀፍ ሰብእና ድረስ የመተረክ ብቃታቸውን ያስመሰከሩበት “ተፈሪ መኰንን ረዥሙ የሥልጣን ጉዞ” የተሰኘው መጽሐፋቸው ዘላለማዊ ስም ያሠጣቸዋል።

ሦስተኛው ግዙፍ መጽሐፋቸው ደግሞ የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ መንግሥት” የሚሰኘው ነው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ምንም እንኳ ርዕሱ ከአፄ ኃይለሥላሴ ጋር ቢገናኝም፤ የመጽሐፉ ሰፊ ይዘት ግን ኢትዮጵያ ነች። አብዛኛው ርዕሰ ጉዳይ በንጉሡ ዘመን ስለመበረችው ኢትዮጵያ እና አስተዳደሯ የሚቃኝ ነው። ለምሳሌ ኢትዮጵያ ከፍፁም ፊውዳላዊ ሥርዓት ወደ ሕጋዊ አስተዳደር እንዴት እንደተሸጋገረች ልዩ ልዩ ሠነዶችን በመጠቃቀስ መጽሐፉ ያብራራል።

ከዚህ ሌላም የትምህርትና የስልጣኔ መንገድ በዚያን ዘመን እንዴት እንደነበር ይተርካሉ። በኋላ ደግሞ ይህች ጥንታዊትና ታሪካዊት ሀገር ኢትዮጵያ በፋሽስቶች እጅ የወደቀችበትን እና ዜጐቿ ደግሞ በቅኝ ግዛት መዳፍ ሥር ላለመውደቅ የከፈሉትን መስዋዕትነትም አምባሳደር ዘውዴ ረታ ይተርካሉ። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴም በዓለም አቀፍ ደረጃ የሀገራቸውን ጉዳይ ይዘው በመቅረብ በዲፕሎማሲው ረገድ ያበረከቱትን ተግባር በተደራጀ ማስረጃ ዘውዴ ረታ ይተርካሉ። ከኢጣሊያ ወረራ በኋላም እንግሊዝ በኢትዮጵያ ላይ የበላይነቷን ለማሳየት የፈጠረችውን ደባ ንጉሡ እንዴት አድርገው በዘዴ የሀገራቸውን ሉዐላዊነት እንዳረጋገጡ መጽሐፉ ይተርካል። ይሄው 812 ገጾች ያሉት የዘውዴ ረታ መጽሐፍ ኢትዮጵያ ከ1923 ዓ.ም እስከ 1948 ዓ.ም ድረስ ምን እንደነበረች ያሳየናል። ከ1948 እስከ 1966 ዓ.ም ድረስ ያለውን ታሪክ ደግሞ በቅርቡ ያሳትሙታል ተብሎ ይጠበቃል።

እነዚህ ግዙፍ የሆኑ የዘውዴ ረታ መፃሕፍት የቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ዘመነ መንግሥት ጠንካራ እና ደካማ ጐኖች በማሳየትና በመተንተን ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸው ናቸው። እነዚህንና ሌሎችንም የውድድር ውጤቶች መሠረት በማድረግ ከሀምሌ 23-26 2007 አ.ም በተካሄደው “ንባብ ለሕይወት” በተሰኘው ትልቅ የመፃሕፍት ዐውደ-ርዕይ ላይ መራጭ ኮሚቴው ለአምባሳደር ዘውዴ ረታ ከፍተኛ ድምፅ ሰጥቶ የአመቱ  የወርቅ ብዕር ተሸላሚ አድርጓቸዋል።

በመጽሐፋቸው ውስጥ የሚገኘው ፅሁፍ እንደሚያወሳው፣ ዘውዴ ረታ ነሐሴ 7 ቀን 1927 ዓ.ም እዚሁ አዲስ አበባ ውስጥ መወለዳቸውን ታሪካቸው ያወጋል። ከ1933 ዓ.ም እስከ 1945 ዓ.ም ድረስም ቀድሞ ደጅአዝማች ገብረማርያም ይባል በነበረውና ኋላ “ሊሴ ገብረማርያም” ተብሎ በተሰየመው የፈረንሳይ ት/ቤት የመጀመሪያውንና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን አከናውነዋል።

ዘውዴ ረታ ገና የ17 አመት ወጣት እያሉ ሶስት ቴያትሮችን ጽፈው ለመድረክ አብቅተዋል። እነዘህም

1-እኔና ክፋቴ

2- ፍቅር ክፉ ችግር

3- የገዛ ስራዬ

የተሰኙ ናቸው። በነዚህ ቴያትሮች ጭብጥና አጻጻፍ የተነሳ ተሰጥኦ ያለው ጸሐፊ መጣ ተብሎ ልዩ እንክብካቤና ድጋፍ ይደረግላቸው ጀመር።

ዘውዴ ረታ፣ ከ1945 ዓ.ም እስከ 1948 ዓ.ም በጋዜጣና ማስታወቂያ መሥሪያ ቤት፣ የቤተ-መንግሥት ዜና ጋዜጠኛና በራዲዮ ዜና አቅራቢነት ሠርተዋል። ከዚያም ከ1948 ዓ.ም እስከ 1952 ዓ.ም ድረስ በፓሪስ “ECOLE SUPERIEURE DE JOURNALISM DE PARIS” የጋዜጠኝነት ትምህርት በማጥናት በዲፕሎማ ተመርቀዋል። ከትምህርታቸው መጠናቀቂያ በኋላ ከ1952 ዓ.ም እስከ 1954 ዓ.ም የኢትዮጵያ ድምጽ ጋዜጣና የመነን መጽሔት ዳይሬክተር ሆነው ሰርተዋል። ቀጥሎም ከ1954 እስከ 1955 ዓ.ም ለአንድ ዓመት የኢትዮጵያ ራዲዮ ብሔራዊ አገልግሎት ዳይሬክተር ሆነው ሰርተዋል። ከ1955 ዓ.ም እስከ 1958 ዓ.ም ደግሞ የኢትዮጵያ ወሬ ምንጭ ዋና ዳይሬክተር ነበሩ። ከ1958 ዓ.ም እስከ 1960 ዓ.ም የማስታወቂያ ሚኒስቴር ረዳት ሚኒስትር ሆነው ሰርተዋል። በኋላም ከ1960 ዓ.ም እስከ 1962 ዓ.ም ድረስ ደግሞ የኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት ድርጅት ዋና ሥራ አስኪያጅ በመሆን አገልግለዋል። ከ1956 ዓ.ም እስከ 1962 ዓ.ም የፓን አፍሪካ ኒውስ ኤጀንሲ ማኅበር ፕሬዝደንት ሆነው ሰርተዋል። ከ1962 ዓ.ም እስከ 1967 ዓ.ም ድረስ ወደ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ተዘዋውረው በሦስት ዘርፎች አገራቸውን አገልግለዋል። እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፡

1ኛ. በፓሪስ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ሚኒስትር ካውንስለር

2ኛ. የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ም/ሚኒስትር

3ኛ. በሮም እና በቱኒዚያ የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት አምባሳደር ሆነው ሰርተዋል።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ፣ በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት የሃያ ሁለት ዓመታት አገልግሎት ካበረከቱ በኋላ፣ በደርግ ዘመን ከ1967 ዓ.ም ጀምሮ ስደተኛ ሆነው በአውሮፓ በቆዩበት ዘመን፣ በሮም የኢንተርናሽናል ድርጅት ውስጥ (IFAD) ለአሥራ ሦስት ዓመታት በፕሮቶኮልና በመንግሥታት ግንኙነት ጉዳይ ኃላፊ ሆነው ሠርተዋል።

በ1959 ዓ.ም ከባለቤታቸው ከወ/ሮ ገሊላ ተፈራ ጋር ተጋብተው ሦስት ልጆችንም ማለትም አያልነሽን፣ ቤተልሄምን እና ገብርኤል በጋራ አፍርተው ይኖሩ እንደነበር የሕይወት ታሪካቸው ያወሳል።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ፣ ከንጉሠ ነገሥቱ መንግሥት የምኒልክ የመኮንን ደረጃና የኢትዮጵያ የክብር ኮከብ አዛዥ መኮንን ኒሻን ተሸላሚም ነበሩ። ከዚህ ሌላም ከአፍሪካ፣ ከእስያና ከአውሮፓ በድምሩ ከሃያ ሁለት አገሮች የታላቅ መኮንን ደረጃ ኒሻኖችን የተሸለሙ ኢትዮጵያዊ ናቸው።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ ገና በወጣትነታቸው ዘመን ማለትም ከ1945 ዓ.ም ላይ ሁሉ ወደ አራት የመድረክ ቴአትሮችን ጽፈው ለሕዝብ ያሳዩ የሥነ-ጽሁፍ እና የዲፕሎማሲ ሰው ናቸው። በፀባያቸውም ትሁት፣ ይህን ሠርቻለሁ ብለው ልታይ፣ ልታይ የማይሉ በተፈጥሯቸው ድብቅ ናቸው።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ፣ የአንድ ስርዓተ-መንግሥትን ማለትም የቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ዘመን ታሪክ፣ ከውስጥ ሆነው ያዩትን እና የኖሩትን እንዲሁም ደግሞ የተለያዩ ሰነዶችን በማገላበጥ እና ሰዎችን በመጠየቅ ለትውልድ ታሪክ በማስተላለፋቸው የወርቅ ብዕር ተሸላሚ ሆነዋል።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በታላቁ ዲፕሎማትና ጋዜጠኛ ብሎም ታሪክ ጸሐፊ በሆኑት በአምባሳደር ዘውዴ ረታ ድንገተኛ ህልፈት የተሰማውን ሐዘን እየገለጸ ለቤተሰባቸው፣ ለወዳጅ ዘመዶቻቸውና ለአድናቂዎቻቸው መጽናናትን ይመኛል።  

 

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

ኢትዮጵያ ባለፈው እሁድ መስከረም 23 ቀን 2008 ዓ.ም አንጋፋውን ጋዜጠኛ እና ሃያሲ ሙሉጌታ ሉሌን አጥታለች። ጋሽ ሙሉጌታ ከዚህ ዓለም በሞት ተለየ።

 

ሙሉጌታ ሉሌ በ1960ዎቹ መግቢያ ላይ በእጅጉ የሚታወቅበት ሙያው ከሥነ-ጽሑፍ ጋር በተያያዘ ነበር። ድንቅ የሥነ-ፅሁፍ ሃያሲ ነበር። የኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ ምን አይነት እንደነበር የገባው፣ ያስተዋለ እና የሚተነትን ሰው በዚያ ዘመን ላይ ጥሩ ቢባል ሙሉጌታ ሉሌ አንድ ተብሎ ይጀመር ነበር።

 

የሙሉጌታ ሉሌን የሃያሲነት ችሎታ ላስረዳ። ኢትዮጵያ 1962 ዓ.ም ላይ አንድ ጉደኛ መጽሐፍና ደራሲ አገኘች። መጽሐፉ ከአድማስ ባሻገር ይሰኛል። ደራሲው ደግሞ በዓሉ ግርማ ነው። መጽሐፉም ሆነ ደራሲው የዚህች ሀገር አዲስ የሥነ-ፅሁፍ ክስቶች መሆናቸውን መጀመሪያ ያበሰረው ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

 

ኢትዮጵያ ከጥንታዊ የሥነ-ፅሁፍ ጉዞዋ ወደ ዘመናዊ አፃፃፍ ተሸጋገረች። አዲስ አተያይ መጣ። አዲስ ጎዳና ተያያዝን። እያለ ሙሉጌታ ሉሌ የበዓሉ ግርማን አፃፃፍ ብርቅዬነት አብስሯል። ከአድማስ ባሻገር የተሰኘው የበዓሉ ግርማ መፅሐፍ የኢትዮጵያን የሥነ-ፅሁፍ የሺ ዓመታት ጉዞ የለወጠ እና ወደ አዲስ ምዕራፍ ያሸጋገረ ነው በማለት ለመጀመሪያ ጊዜ ሂስ የፃፈው ሙሉጌታ ሉሌ ነው። እስከ ዛሬ ድረስ ላለፉት 45 ዓመታት በበዓሉ ግርማ ከአድማስ ባሻገር መጽሐፍ ላይ የድግሪ፣ የማስትሬት እና የዶክተሬት ድግሪ መመረቂያ ጥናቶች ይፃፋሉ። በሌሎችም አውደ ውይይቶች ላይ ስለዚሁ መጽሐፍ ጥናቶች ይቀርባሉ። በጣም የሚገርመው ጉዳይ እስከ ዛሬ ድረስ የሚነሱት ነጥቦች ሙሉጌታ ሉሌ የዛሬ 45 ዓመት የፃፋቸው ርዕሰ ጉዳዮች ናቸው። ለመሆኑ ሙሉጌታ ሉሌ ምን አለ? ምን ፃፈ ሊባል ይችላል።

 

ሙሉጌታ ሉሌ ስለ አድማስ ባሻገር መጽሐፍ የሰጠው ሂስ አንደኛ አፃፃፉ ላይ ነው። ከዚህ ልቦለድ መጽሐፍ በፊት የተፃፉት የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፎች የሚተርኩት ከልደት እስ ሞት ድረስ ነው። ለምሳሌ ወደ ዘመናዊ ሥነ-ፅሁፍ የተደረገውን ጉዞ ይደግፋል የሚባው የሐዲስ ዓለማየሁ ፍቅር እስከ መቃብር መጽሐፍ ትረካው የሚጀምረው ገና በዛብህ ሳይወለድ ነው። የእናትና አባቱን ጋብቻ መጀመሪያ ላይ ይተርካል። ጎጃም ውስጥ ማንኩሳ በምትባለው ቦታ ቦጋለ መብራቱ እና ውድነሽ በጣሙ የሚባሉ ባልና ምሽት እንደነበሩ ይተርካል። በነሱ ጋብቻ ምክንያት በዛብህ መወለዱ፣ ማደጉ፣ መማሩ፣ ስራ መቀጠሩ፣ የፍቅር ሕይወቱ፣ ስደቱ፣ ሞቱ ይተረካል። ከልደት እስከ ሞት ወይም ከአንቀልባ እስከ ቃሬዛ የሚሔድ ትረካ ነበረው የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ። በዓሉ ግርማ የሚባል አብዮተኛ ደራሲ መጥቶ ይህን ሕግ ቀየረው። ከአድማስ ባሻገር በሚባለው መጽሐፉ አዲስ አፃፃፍ ለኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ አበሰረ። የመጽሐፉ ታሪክ ገና ሲጀምር “ቤቱን የዝምታ አዘቅት ውጦታል” በማለት ነው። ታሪክን ከወገቡ  ጀመረው። የቀደመው ሥነ-ፅሁፍ ታሪክ ከልደት ነበር የሚጀምረው። እናም በዓሉ ግርማ አዲስ አፃፃፍ እንዳመጣ መጀመሪያ የነገረን ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

የበዓሉ ግርማ ገፀ - ባህሪዎች እነ አበራ፣ እነ ኃይለማርያም፣ እነ ሉሊት የማንነት ጥያቄ የሚያባዝናቸው የአዲሱ ትውልድ ወኪሎች መሆናቸውን ያብራራልን ሙሉጌታ ሉሌ ነው። በዓሉ ግርማ ስለተረከለት “ጥቁር ጢንዚዛ” ተምሳሌትነት ያብራራን ይኸው ጎምቱ ጋዜጠኛ ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

 

ለአንድ ሥነ- ፅሑፍ ተምሳሌት /Symbolism/ አስፈላጊነት እና የበዓሉ ግርማ የተምሳሌት አፃፃፍ እንዴት እንደሆነ ሙሉጌታ ሉሌ ተንትኖልናል። ራሷን “ጠይም ጣኦት” እያች የምትጠራው ሉሊት፣ ወንድን ልጅ የማንበርከክ ችሎታዋ፣ ወንድን በፍቅር ተብትባ እና እጅ እግሩን ይዛ፣ እያነሆለለች የምትጫወትበት ምክንያት ምን እንደሆነ በተባ ብዕሩ ያስነበበን ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

 

ሙሉጌታ ሉሌ ለኔ ልዩ ሰው ነው። ምክንያቴ ደግሞ ዛሬም ድረስ ወደር ያልተገኘለትን የበዓሉ ግርማን ከአድማስ ባሻገር ልቦለድ መጽሐፍ ለመጀመሪያ ጊዜ የገባውና የተነተነው እሱ ነው። ከአድማስ ባሻገርን ከበዓሉ ግርማ በላይ ያብራራው ሙሉጌታ ሉሌ ነው። ድንቅ ሃያሲ ነበር።

 

 

ሙሉጌታ ሉሌ ከተነተናቸው መጽሐፎች መካከል የሰለሞን ደሬሳን ልጅነት የተሰኘውን የግጥም መድብል ነው። በዘመኑ ከፍተኛ ውዝግብ ያስነሳው የሰለሞን ደሬሳ የአፃፃፍ ቴክኒክ አዲስ ዘዬ /Style/ ነው በማለት የገጣሚውን ሥራ ያስተዋወቀን ሃያሲ ሙሉጌታ ሉሌ ነው። ይህ የሆነው የዛሬ 45 ዓመት ግድም ነው። ሰለሞን ደሬሳ “ጥበብ ለጥበብ” /Art for Art sake/ የሚባል አፃፃፍ ያመጣ ነው። ለሥነ-ፅኁፍ ሕግጋት አይጨነቅም። “ለራሱ ለነብስያው የሚጨነቅ ገጣሚ ነው” እያለ ሰለሞንን ያብራራልን ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

የ1960 ዎቹን የኢትዮጵያን የጥበብ ክስቶች ማለትም በዓሉ ግርማን፣ ሰለሞን ደሬሳን፣ ገብረክርስቶስ ደስታን፣ ብርሃኑ ዘሪሁንን ሌሎችንም የተነተነ የሥነ-ፅሁፍ ባለውለታችን ነበር ሙሉጌታ ሉሌ።

 

እሁድ ምሽት ከወደ አሜሪካ አንድ አስደንጋጭ ዜና ብቅ አለ። ሙሉጌታ ሉሌ አረፈ የሚል። የሥነ- ፅሁፍ እና የጥበብ ሃያሲነቱን ላስቀምጠውና በብዙዎች ዘንድ ጎልቶ የሚታይበትን ግርማ ሞገስ ያጎናፀፈውን የጋዜጠኝነት ሕይወቱን ደግሞ በትንሹ ልዳስሰው።

 

በኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ታሪክ ውስጥ ስማቸው ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት መካከል አንዱ ሙሉጌታ ሉሌ ነው።  ምክንያቱም በቀደመው ዘመን ትልልቅ ክብር የነበራቸውን የዛሬይቱ ኢትዮጵያን፣ የመሣሠሉ ጋዜጦችና መጽሔቶችን ከማዘጋጀት ባለፈ የኢትዮጵያ ፕሬስ ድርጅት ውስጥ በአመራርነት ያገለገለ፣ የብዙ ጋዜጠኞች ሞዴል በመሆን ወደ ሙያው እንዲገቡ ያገለገለ እና ሙያውን ያስፋፋ ሰው ነበር። በኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ሙያ ውስጥ ደማቅ አሻራ ያለው ሰው ነው።

በሄራልድ ጋዜጣ፣ በአዲስ ዘመን፣ በዛሬይቱ ኢትዮጵያ፣ በየካቲት መጽሔት፣ በመነን መጽሔት ወዘተ ላይ የፃፋቸው መጣጥፎች ዘመን ተሻጋሪዎች ናቸው። በየትኛውም ወቅት እና ትውልድ ውስጥ የሚነበቡ ናቸው።

 

ሙሉጌታ ሉሌ የቃላት ሀብታም ነው። ቃላት የሚገቡበትን የሚሰኩበትን ቦታ ጠንቅቆ የሚያውቅ የጽሑፍ ሊቅ ነው። ሃሳባቸውን በፅሁፍ በመግለጽ ከሚደነቁ ሰዎች ተርታ ስሙ ወዲያው የሚጠራ የዚህች ሃገር የጋዜጣና የመጽሔት ፊት አውራሪ ባለሙያ ጋሽ ሙሉጌታ ሉሌ ተለየን።

 

ከ1983 ዓ.ም በኋላ አዲስ ስርዓት ሲመጣ ሙሉጌታ ሉሌ ከቀድሞው የኃላፊነት ቦታውና ስራው ተሰናበተ። ግን ቁጭ አላለም። ወዲያው ደግሞ የነፃው ፕሬስ አዋጅ ወጣ። በግል ጋዜጣና መጽሔት ማሳተም ተፈቀደ። መፃፍ ተፈቀደ። መተቸት ተፈቀደ። እናም ፈጣኑ ሙሉጌታ ሉሌ ከሙያ አጋሮቹ ጋር ሆኖ ጦቢያ መጽሔትን እና ጋዜጣን መሠረተ። ከ1983 ዓ.ም በኋላ በኢትዮጵያ የነፃው ፕሬስ ምህዋር ውስጥ በእጅጉ ፈንጥቃ ትታይ የነበረችው ጦቢያ የሙሉጌታ ሉሌ የእጅ እና የአእምሮ የሥራ ውጤት ነበረች።

 

 

እስኪ አንድ ጊዜ ወደ አእምሮአችንን ከ1984 ዓ.ም እስከ 1997 ዓ.ም ድረስ ይታተሙ ስለነበሩ የኢትዮጵያ የነፃ ፕሬስ ውጤቶች እንውሰድ። ስንቶቹ መጡባችሁ? ሰንቶቹ ትዝ አሏችሁ? በዚህች ሀገር የፕሬስ ታሪክ ውስጥ ሁሉም ነገር ደማምቆ የታየበት ወቅት ነበር። ጦቢያ መጽሔትና ጋዜጣ ደግሞ ቀድማ በመምጣት እና ጎልታ በመታየት ትታወሳለች።

ጦቢያ መጽሔት በእጅጉ ከሚሸጡ እና ከሚሰራጩ የህትመት ውጤቶች መካከል ባለ ግርማ ሞገሷ ነበረች። ይህችን መጽሔት የሚገዛ ሰው ደግሞ በዋናነት የሚያነበው “ፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ” የተባለ ሰው የሚፅፈውን የፖለቲካ ትንታኔ ጽሁፍ ነው። ይህ ሰው በየወሩ ሰፊ የሆነ ትንታኔ ያቀርባል። ገዢውን መንግሥት ከልዩ ልዩ አንፃሮች እያነሳሳ ሂስ ያቀርብበታል። ማህበረሰብን ይጠይቅበታል። ታሪክን እያነሣሣ የኋላን እንድናይ ያደርገናል። በአፃፃፍ ቴክኒኩ እና ሃሳቡን በመግለፅ ብቃቱ ወደር የማይገኝለት ፀሐፊ ነው። ይህ በፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ ስም የሚጠራው ፀሐፊ ሙሉጌታ ሉሌ ነው። ፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ የሙሉጌታ ሉሌ የብዕር ስም ነው።

 

ሙሉጌታ ሉሌ በኢትዮጵያ የነፃው ፕሬስ ታሪክ ውስጥም ግንባር ቀደም ሆኖ የሚጠራ ሰው ነው። በሀገሪቱ ውስጥ የነፃ ፕሬስ አዋጅ ከወጣ ማግስት ጀምሮ በተሰጠው መብት እስከ ጥግ ድረስ ለመጠቀም የደፈረ ብዕረኛ ነበር። ሌሎችም እንዲፅፉ፣ እንዲተቻቹ፣ ሃሳብን በፕሬስ እንዲገልፁ፣ መፍራትና መሸማቀቅ እንዲቆም ብርቱ ትግል ያደረገ የነፃው ፕሬስ ተምሳሌት ነበር።

 

ለዘመናት የታፈነው የነፃው ፕሬስ አዋጅ ብቅ ሲል የተረገዘው ብሶት በብዕር መዘርገፍ የጀመረው በዚሁ አንጋፋ ጋዜጠኛ በሙሉጌታ ሉሌ አማካይነት ነው። በፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ ስም ሃሳብን በነፃነት የመግለፅን ልምድ ያስተዋወቀ ነው። በእርሱ እግር ተተክተው ብዙ የፕሬስ ሰዎች በዚህች ሀገር መጥተው ነበር። እስከ 1990 ዓ.ም ብቻ ከ300 በላይ የጋዜጣና የመጽሔት ሕትመቶች መጥተው እንደሔዱ በዚያን ወቅት የሰራሁት ጥናት ይነግረኛል። እናም ይህች ሀገር ፕሬስ ዘንቦባት አሁን ደግሞ የፕሬስ ክፉኛ ድርቅ የመታት ሀገርም ለመሆን በቅታለች።

 

የህትመት ውጤቶች ሃሳብን በጋዜጣና በመጽሔት የመግለፅ አብዮቶች ፈክተው በታዩበት ቅድመ 97 ዓ.ም እንደ ሙሉጌታ ሉሌ የመሣሠሉ ፀሐፊዎችን ታሪክ ያስታውሳቸዋል። ለፕሬስ ነፃነት ግንባራቸውን የሰጡ ባለሙያዎች ነበሩና ነው።

ሙሉጌታ ሉሌ የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን ደብረብርሃን ከተማ ኃይለማርያም ማሞ ት/ቤት ካጠናቀቀ በኋላ የዛሬ 50 ዓመት ፕሬስ ድርጅት ውስጥ ተቀጠረ። ሙሉጌታ በጣም አስገራሚ ሰው ነበር። ልክ እንደ ጳውሎስ ኞኞ እጅግ አንባቢና ተመራማሪ ነበር። ሌሎች ቀጣይ የሆኑ የቀለም ትምህርቶችን አልተማረም። የኮሌጅ ዲፕሎማ እንኳን የለውም። ግን በሙያው ወደር የማይገኝለት ሰው ለመሆን የበቃው በንባብ ነው። ፈረንጆች Book Worm እንደሚሉት አይነት ሰው ነው። መጻሕፍትን የሚያነብ ብቻ ሳይሆን የሚበላም የሚመስል ነው። ለዚህ ነው የኢትዮጵያ ፕሬስን እላይ ሆኖ እስከ መምራት የደረሰው። ለዚህ ነው በነፃው ፕሬስ ውስጥም ትልቅ ብዕረኛ ሆኖ ያለፈው።

አንጋፋው ጋዜጠኛ፣ ሃያሲ፣ የፖለቲካ ተንታኝ ሙሉጌታ ሉሌ በተወለደ በ75 ዓመቱ በስደት በሚገኝበት በሰሜን አሜሪካ እሁድ መስከረም 23 ቀን 2008 ዓ.ም እቤቱ ውስጥ በድንገት ሕይወቱ አልፋለች። ብዙ የፕሬስ ባለሙያዎች እና አንባቢያን በዜናው ተደናግጠዋል። ሙሉጌታ ሉሌ አልፏል።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በአንጋፋው ጋዜጠኛ በሙሉጌታ ሉሌ ድንገተኛ ሞት የተሰማውን ሐዘን እየገለፀ ለቤተሰቦቹ፣ ለወዳጅ ጓደኞቹ መጽናናትን ይመኛል።n     


በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያ የብዙ ተአምራት እና ቅርሶች ምድር ናት ብለው የሚያምኑ አያሌ ናቸው። ሀገሪቱ ግን ያላትን ሀብት የሚያስተዋውቅላት ጠንካራ የቱሪዝም መሪ እስካሁን አላገኘችም ብለውም የሚተቹ አሉ። ለምሳሌ ፈጣሪ በራሱ እጅ ጽፎታል ተብሎ የሚታመንበት ጽላተ-ሙሴ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዳለ ተመራማሪዎች በተለያየ ጊዜ ከመግለጻቸውም በላይ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ልዩ ልዩ ትውፊቶችና ስርአቶች ብሎም ታሪኮች መረዳት ይቻላል። ኢትዮጵያ በዚህ ጽላተ-ሙሴ ታሪክ ብቻ የአለም የቱሪዝም መናኸሪያ ትሆን ነበር። ማን ይናገርላት? ማን ይመስክርላት? ሚዲያዎቻችን ከዚህ ታሪክ ይልቅ እነ ሩኒ ምን በልተው እንዳደሩ በየቀኑ ሲነግሩን ይውላሉ። ከነገ በስቲያ ደግሞ እየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀሉ ያለበት ቦታ ላይ ማለትም ግሸን ደብረ-ከርቤ ታላቅ በአል ይከበራል። ለመሆኑ ግማደ-መስቀሉ ኢትዮጵያ ውስጥ ስለመኖሩ ምንስ ማስረጃ አለን? ግሸን ደብረ-ከርቤን በተመለከተ ከሰራነው ዶክመንተሪ ፊልም ላይ ለመዳሰስ እወዳለሁ።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ከሚገኙ ተአምራዊ ከሚባሉ ቅዱስ ቦታዎች መካከል አንዷ የሆነችው ግሸን ናት። በዛሬዋ እለትም ይህች ቦታ እጅግ ድምቅምቅ ብላ የምትውልበት ቀን ነው። እየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀል ያለበት ታሪካዊ ስፍራ ነው። ዛሬ በጥቂቱም ቢሆን በዚህች ቅዱስ ስፍራ ቆየት እንላለን።

ግሸን ደብረ ከርቤ በደቡብ ወሎ፣ አምባሰል ወረዳ ውስጥ፣ በተፈጥሮ የመስቀል ቅርጽን ከያዘው ከግሸን አምባ ላይ የተመሠረተ ገዳም ነው። ይህ ገዳም ኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ጥንታዊ ገዳማት ውስጥ አንዱ ነው። ግሸን ደብረ ከርቤን ከሌሎች ገዳማት መካከል ለየት የሚያደርገው ነገር፣የመልክዓ ምድሩ ተፈጥሯዊ ቅርጽ ለየት ያለ በመሆኑ ብቻ አይደለም። ኢየሱስ ክርስቶስ ከተሰቀለበት መስቀል፣ የቀኝ እጁ ያረፈበት "ግማደ-መስቀል" ከዚህ ገዳም ውስጥ እንደሚገኝ በምእመናን ዘንድ በከፍተኛ ደረጃ የሚታመንበት ነገር ነው። ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን በሚገኙት መረጃዎች መሠረት፣ ዓፄ ዘርዓ ያዕቆብ በ1446 ዓመተ ምሕረት ግማደ መስቀሉን ከሌሎች ተጨማሪ ነገሮች ጋር ከስናር (ሱዳን) ወደ ኢትዮጵያ አምጥተው፣ ግሸን አምባ ላይ፣ ከእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን ስር በተዘጋጀ ልዩ ቦታ እንዲቀመጥ በማድረጋቸውና፣ እስከዛሬም ድረስ ከዚህ ልዩ ቦታ እንደሚኖር ስለሚታመንበት፣ ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው ምእመናን በየወቅቱ ወደዚህ ክቡር ቦታ እየተጓዙ ጸሎታቸውን ያደርሳሉ። ግሸን አምባ ከባሕር ጠለል 3ሺህ 019 ሜትር (9 ሺህ 905 ጫማ) ከፍታ ላይ የሚገኝ፣ በአምባው ላይ 37 ነጥብ 74 ሄክተር (93 ነጥብ 27 ኤክረስ) ስፋት ባለው ቦታ ላይ አራት አብያተ ክርስቲያናት ማለትም፣ ቅድስትማርያም (ግሸንማርያም)፣ እግዚአብሔርአብ (በመስቀል ቅርጽ የታነጸው)፣ ቅዱስ ገብርኤል እና ቅዱስ ሚካኤል ይገኛሉ።

ግሸን ደብረ ከርቤ ማርያም ቤተክርስቲያን መግቢያ አንድ መንገድ ብቻ ነው። እንደ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ይች ቤተ ክርስቲያን በየዘመኑ የተለያየ ስያሜን አግኝታለች።

  • ከአጼ ድልናአድ ዘመን (866 ዓ.ም) እስከ 11ኛው ክፍለ ዘመን በአሁኑ ስያሜ (ደብረ ከርቤ) ትታወቅ ነበር።
  • በ11ኛው ክፍለ ዘመን አጼ ላሊበላ ከቋጥኝ ድንጋይ ፈልፍለው እግዚአብሔር አብ የተሰኘ ቤተክርስቲያን በዚሁ ቦታ ሲያሰሩ ደብረ እግዜአብሔር በሚል ስም ትታወቃለች። ብዙ ሳይቆይ ግን ደብረ ነገስት ተባለች።
  • በ1446 አጼ ዘርአ ያዕቆብ ግማደ መስቀሉን በዚህ ስፍራ ሲያርፍ ደብረ ነገስት መባሏ ቀርቶ ደብረ ከርቤ ተባለች። በዚህ ጊዜ የነበረው የቤተክርስቲያኑ አስተዳዳሪ መምህረ እስራኤል ዘ ደብረ ከርቤ ይባሉ ነበር።
  • አጼ ዘርዓ ያዕቆብ ግማደ መስቀሉን ይዘው እየገሰገስገሱ ስለመጡ በግዕዙ "ገሰ" ወይም በአማርኛው "ገሰገሰ" የሚለው ቃል ለቦታው ስያሜ ሆነ። በዘመናት ሂደት ገስ ወደ ግሸን የሚለው ስያሜ ተዛወረ። አካባቢው በዚህ ስም ታወቀ ይላሉ አንዳንድ ጽሁፎች።

መስቀልና ግሸን

መረጃዎች እንደሚያመለክቱት፣ የግሸንን ደብር የመሰረታት አንድ ጻድቅ መነኩሴ ነበር። ይኽውም በ514 ዓ.ም፣ ከዘርዓ ያዕቆብ መነሳት 900 አመት በፊት ነበር። የሆኖ ሆኖ አካባቢው በአሁኑ ዘመን የሚታውቀው የኢየሱስ ክርስቶስን ግማደ መስቀል በማኖሩ ነው። አጼ ዘርአ ያዕቆብ በነገሱ ዘመን ወደ ስናር ሄደው ግማደ መስቀሉንና ሌሎች ብዙ የቤተክርስቲያን ውድ ንዋያትን አምጥተው መስከረም 21 ቀን 1446 ዓ.ም ወደ ደብሩ በመውጣት በዘመኑ የነበሩትን አብያተ ክርስቲያናት እንደገና በማነጽ፤ በኋላም በእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን ጥግ በጥንቃቄ ጉድጓድ አስቆፍረው መስቀሉን በማስቀበርና ባለቤታቸው ንግስት እሌኒ ደብረ ከርቤ ማርያም ቤተክርስቲያንን እንደገና በማሳነጽ ከፍተኛ ስራ አከናወኑ። ከ5 አመት በኋላ መስከረም 21 ቀን 1449 ጀምሮ የመስቀል በዓል በዚህ ዕለት መከበር ተጀመረ።

እየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀሉ በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ወደ ኢትዮጵያ እንደመጣ ይነገራል። ቀጥሎም በልዩ ልዩ የሀገሪቱ ክፍሎች የኢትዮጵያ ህዝቦች ተሸክመውት ዞሯል። በዚያን ወቅት ያዩት ሁሉ አምነውበታል ተፈውሰውበታል፣ በጋራ ተቀብለውታል። መስቀሉ ኢትዮጵያን በመንፈሣዊ ኃይል ያስተሳሰረ የፍቅር ተምሳሌት እንደሆነ ጥንታዊ መረጃዎች ያመለክታሉ። ግን መስቀሉ እንዴት ወደ ኢትዮጵያ መጣ? እንዴትስ ተገኘ?

አባ ገብረ መስቀል ተስፋዬ ዘገንተ ማርያም፣ በሐመር መጽሔት 9ኛ ዓመት ቁጥር 4 መስከረም-ጥቅምት 1994 ዓ.ም ላይ ስለዚሁ መስቀል መጣጥፍ አቅርበው ነበር። ርዕሱም “ግማደ መስቀሉ ከሄኖም እስከ ግሸን ማርያም” ይላል። በዚህ ጽሁፋቸው ስለ መስቀሉ ያለውን ታሪክና አጠቃላይ ገፅታውን በሚከተለው መልኩ አቅርበውታል።

“እየሱስ ክርስቶስን ቤተ-እስራኤል በቀራኒዮ ላይ በሰቀሉት ጊዜ ከመከራው ፅናት የተነሳ ደሙ ወርዶ የተሰቀለበትን መስቀል አለበሰው። ከዚያም የማይሞተው አምላክ ሞተ፤ በኋላም ከመስቀሉ አውርደው ቀበሩት። በሦስተኛው ቀንም ተነሳ። ተሰቅሎበት የነበረው የእንጨት መስቀል ሌት ተቀን በሙሉ ሳያቋርጥ እንደ ፀሐይ ሲያበራ፣ በተጨማሪም አጋንንት ሲያባርር፣ ድውይ ሲፈውስ፣ ሙታንን ሲያስነሳ ቤተ-እስራኤል አይሁድ ቀንተው በአዋጅ ትልቅ ጉድጓድ ቆፍረው በመቅበር የቤት ጥራጊና አመድ ጠቅላላ ቆሻሻ ማከማቻ እንዲሆን ወሰኑ። ከዚያ ዘመን ጀምሮ እስከ 300 ዘመን ድረስ የተከማቸው ቆሻሻ እንደ ተራራ ሆነ።

“ከዚያ በኋላ የታላቁ ቆስጠንጢኖስ እናት እሌኒ ንግስት የተባለች ደግ ሴት የክርስቶስን መስቀል በ3 መቶ ዓ.ም መስከረም 17 ቀን በዕጣን ጢስ ምልክት ቁፋሮ አስጀምራ መጋቢት 10 ቀን አግኝታ በማውጣት ታላቅ ቤተ-መቅደስ ጐሎጐታ ላይ አሰርታ በክብር አስቀመጠችው። ይህ መስቀልም ከዚያ እለት ጀምሮ እንደ ፀሐይ እያበራ ድውይ እየፈወሰ፣ አጋንነት እያባረረ ልዩ ልዩ ተአምራትን እየሰራ ሙት እያስነሳ ዓይነ ስውራንን እያበራ ተአምራቱን ቀጠለ በማለት ፀሐፊው ይገልፃሉ።

“ይህንን ታላቅ ዝና የሰማው የፋርስ ንጉስ መስቀሉን ማርኰ ፋርስ ወስዶ አስቀመጠው። በዚህ ጊዜ የእየሩሳሌም ምዕመናን የሮማውን ንጉስ ህርቃልን እርዳታ በመጠየቅ እንዲመለስ አድርገው በኢየሩሳሌም ብዙ ዘመን ሲኖር እንደገና ኃያላን ነገስታት ይህን መስቀል እኔ እወስድ እኔ እወስድ እያሉ ጦርነት እንደከፈቱም ይነገራል።

“በዚህ ጊዜ የእየሩሳሌም፣ የቁስጥንጥንያ፣ የአንጾኪያ፣ የኢፌሶን፣ የአርማኒያ፣ የግሪክ፣ የእስክንድርያ የመሳሰሉት የሃይማኖት መሪዎች በመካከል ገብተው ጠቡን አበረዱት። ከዚህም አያይዘው በእየሩሳሌም የሚገኘውን የክርስቶስን መስቀል ከአራት ከፍለው በዕጣ አድርገው በስምምነት ተካፍለው ከሌሎቹ ታሪካዊ ንዋያት ጋር በየሀገራቸው ወስደው በክብር አስቀመጡት። የቀኝ ክንፉ የደረሰው ለአፍሪካ ስለነበር ከታሪካዊ ንዋየ ቅድሳት ጋር በግብፅ የሚገኘው የእስክንድርያ ፓትርያክ ተረክቦ ወስዶ በክብር አስቀመጠው።

“ይህ ግማደ መስቀልም ለብዙ ዘመን በእስክንድርያ ሲኖር በግብፅ የዓረቦች ቁጥር እየበዛ ኃይላቸው እየጠነከረ ከመሄዱም በላይ፤ በእስክንድርያ የሚኖሩትን ክርስቲያኖች “ለግማደ መስቀሉ አትስገዱ፤ የክርስትያንን ሃይማኖት አጥፉ” እያሉም ስቃይ ያፀኑባቸው ጀመር። ክርስትያኖችም አንድ ሆነው መክረው ለኢትዮጵያዊው ለዳግማዊ ዓፄ ዳዊት እንዲህ የሚል መልዕክት ላኩ። “ንጉስ ሆይ! በዚህ በግብፅ ያሉ ዓረቦች ለክርስቶስ መስቀል አትስገዱ፤ የክርስትያንንም ሃይማኖት አጥፉ እያሉ መከራ ስላፀኑብን 10 ሺ ወቄት ወርቅ እንሰጥሃለንና ኃይልህን አንስተህ አስታግስልን” ብለው ጠየቁት።

“በዚህ ጊዜ ዳግማዊ አፄ ዳዊት ለመንፈሣዊ ሃይማኖት ቀንተው የክርስቶስ ፍቅር አስገድዷቸው፤ 20 ሺ ሠራዊት አስከትለው ወደ ግብፅ ዘመቱ። የአባይን ውሃም ለመገደብ ይዘጋጁ ጀመር። በዚህ ጊዜ በግብፅ ያሉ ሁሉ ደነገጡ፤ ፈሩ፣ ተሸበሩ። ንጉሱ ዳዊትም እንዲህ የሚል መልዕክት ለዓረቦቹ ላኩ። “በተፈጥሮ ወንድሞቻችሁ ከሆኑት ክርስትያኖች ጋር ካልታረቃችሁ ሀገራችሁን መጥቼ አጠፋዋለሁ” አሉ።

“የንጉሡ መልዕክትም ለዓረቦቹ እንደደረሳቸው ፈርተው እንደ ጥንቱ በሃይማኖታቸው ፀንተው በሠላም እንዲኖሩ ከክርስትያን ወንድሞቻቸው ጋር ታረቁ። ይህንንም ዳግማዊ ዳዊት ሰሙ። በዚህም ጉዳይ ንጉሱ በጣም ደስ አላቸው። እግዚአብሔርንም አመሰገኑ። ከግብፅ የሚኖሩ ክርስትያኖችም ከ12 ሺ ወቄት ወርቅ ጋር ደስታቸውን በኢትዮጵያዊው ንጉሥ ለዳግማዊ ዳዊት በደብዳቤ አድርገው ላኩላቸው። ንጉሡም የደስታውን ደብዳቤ ተመልክተው ደስ አላቸው። ወርቁን ግን መልሰው በመላክ እንዲህ የሚል ደብዳቤ ፃፉ፡-

“በግብፅ የምትኖሩ የክርስቶስ ተከታዮች ሆይ እንኳን ደስ አላችሁ። የላካችሁልኝን 12 ሺ ወቄት ወርቅ መልሼ ልኬላችኋለሁ። የእኔ ዓላማ ወርቅ ፍለጋ አይደለም። የክርስቶስ ፍቅር አስገድዶኝ በተቻለኝ ችግራችሁን ሁሉ አስወገድኩላችሁ። አሁንም የምለምናችሁ በሀገሬ ኢትዮጵያ ረብና ቸነፈር ድርቅ ስለወረደብኝ መድኃኒታችን እየሱስ ክርስቶስ ተሰቅሎበት የነበረውን መስቀልና የቅዱሳንን አፅም ከሌሎች ክብሯን እቃዎች ጋር እንድትልኩልኝ ነው” የሚል ነበር።

አባ ገብረመስቀል ተስፋዬ ጽሑፋቸውን ሲቀጥሉም የሚከተለውን አስቀምጠዋል።

በእስክንድርያ ያሉ ምዕመናን ይህ መልዕክት እንደደረሳቸው ከሊቀ-ጳጳሳቱና ከኢጲስ ቆጶሳቱ ጋር ውይይት በማድረግ “ይህ ንጉሥ ታላቅ ክርስትያን ነው” ስለዚህ ልቡን ደስ እንዲለው የፈለገውን የጌታችንን ግማደ መስቀል ከቅዱሳን አፅምና ንዋየ ቅዱሳት ጋር አሁን በመለሰው 12ሺ ወቄት ወርቅ፣ የብር፣ የንሐስ፣ የመዳብና የወርቅ ሳጥን አዘጋጅተን እንላክለት ብለው ተስማሙ።

በክብር በሥነ-ሥርዓት በሰረገላና በግመል አስጭነው ስናር ድረስ አምጥተው አስረከቧቸው። ያን ጊዜ ንጉሡና ህዝባቸው በእጃቸው እያጨበጨቡ፣ በእግራቸው እያሸበሸቡ፣ በግንባራቸው እየሰገዱ በክብር በደስታ ተቀበሉት። ይህም የሆነው መስከረም 21 ቀን ነው።

“በኢትዮጵያ ታላቅ ብርሃን ሌት ተቀን ሦስት ቀናት ሙሉ ሲያበራ ሰነበተ። (ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን “በራ የመስቀል ደመራ” የሚለው ይህን ቀን ነው) ወሬውም ወደ ግብፁ ንጉስ ደርሶ ሰማው። ከዚያም በጣም ተቆጥቶ የእስክንድርያውን ሊቀ ጳጳሳት አባ ሚካኤልን አሰራቸው። ኢትዮጵያዊው ንጉሥ ዳግማዊ ዓፄ ዳዊትም የሊቀ ጳጳሱን መታሰር ሰምተው አዘኑ። ለግብፁ ንጉስም ሊቀ ጳጳሱን አባ ሚካኤልን እንዲፈታቸው መልዕክት ላኩ። ንጉሱም መልዕክቱን ተቀብሎ እምቢ አልፈታም የሚል መልዕክት መለሰ። አፄ ዳዊትም የግብፁን ንጉሥ አምቢታ ተመልክተው የአባይ ውሃ ወደ ግብፅ እንዳይወርድ መገደብ ጀመሩ። የግብፁ ንጉሥም ይህንን ጉዳይ ሰምቶ ፈራ፣ ተሸበረ። ጉዳዩ የሊቀ ጳጳሱቱ መታሰር መሆኑን አውቆ ከእስራቸው ፈታቸው። ንጉሱም አፄ ዳዊት ሁለተኛ፣ ጠላታቸውን ድል ስላደረጉ ደስ አላቸው። በዚህ መካከልም ግማደ መስቀሉ ወደ መካከለኛው ኢትዮጵያ ሳይደርስ አፄ ዳዊት ስናር ላይ በድንገት አረፉ። አሳዛኝ ሞት! ግማደ መስቀሉም የግድ በዚያው ስናር ላይ ቆየ።

ከዚህ በኋላ የሟቹ የዳግማዊ ዳዊት ልጅ አፄ ዘርአያዕቆብ እንደነገሰ ወደ ስናር ሄዶ ግማደ መስቀሉን ከሌሎቹ ንዋያተ ቅዱሳት ጋር አምጥቶ በመናገሻ ከተማው በደብረ ብርሃን ላይ ቤተ-መቅደስ ሰርቶ ለማስቀመጥ ሲደክም ቆየ። በኋላም በህልሙ “አንብር መስቀልየ በዲቦ መስቀል” (መስቀሌን በመስቀለኛ ቦታ ላይ አስቀምጥ) የሚል ህልም አየ።

ንጉሱም በኢትዮጵያ ክልሎች ሁሉ መስቀልኛ ቦታ በመፈለግ በበርካታ የሀገሪቱ ክፍሎች አዙሮት ነበር። በዚህ ዙረት ውስጥ ነው ይህ መስቀል ኢትዮጵያዊያንን በመንፈስ ልዕልና አንድ ያደረጋቸው። ዛሬ ከሰሜን እስከ ደቡብ ጫፍ ድረስ በኢትዮጵያ ላይ የመስቀል በዓል በልዩ ሁኔታ የሚከበረው አፄ ዘርአያዕቆብ መስቀሉን በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በሀገሪቱ ውስጥ በሙሉ በማዞሩ እንደሆነ በሰፊው ይነገራል።

ከዚህ ሁሉ ጉዞ በኋላ አፄ ዘርአያዕቆብ ለሰባት ቀናት ያህል ሱባኤ ገባ። በዚህም እግዚአብሔር ተገልጦለት መስቀልኛውን ቦታ የሚመራህ አምደብርሃን ይመጣል አለው። ዘርአያዕቆብም ከዚያ እንደወጣ መስቀልኛውን ቦታ የሚመራው አምደብርሃን ከፊቱ መጥቶ ቆመ። በዚህ ብርሃን መሪነትም ወሎ አምባሰል አውራጃ ውስጥ ግሽን ከመትባል ቦታ መርቶ አደረሰው። በእርግጥም ግሸን የተባለችው አምባ ጥበበኛ በሰው እንደቀረፃት የተዋበች መስቀልኛ ቦታ ሆኖ ስላገኛት የልቡ ደረሰ፤ ሀሴትም አገኘ። በዚህችም አምባ ታላቅ ቤተ-መቅደስ አሰርቶ መስቀሉንና ሌሎች ንዋየ ቅዱሳትን በማዕረጋቸው የክብር ቦታ መድቦ አስቀመጣቸው። ጊዜው በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነበር።”

በምርምር ጽሁፎቹ የሚታወቀው ኅሩይ ስሜ ደግሞ ከአባ ገብረመስቀል ተስፋዬ የተለየ አመለካከት አለው። ኅሩይ በ2003 ዓ.ም መስከረም ወር ላይ “የመስቀል ደመራ በኢትዮጵያ” በሚል ርዕስ በሐመር መጽሔት ላይ ባሰፈረው ጽሁፍ “በኢትዮጵያ ውስጥ መስቀልን ማክበርና መዘከር የተጀመረው በአፄ ዘርዓያዕቆብ ዘመን የሚመስላቸው ወገኖች አሉ” በማለት ሌላ አመለካከት ይዞ ብቅ ብሏል። እንደ ኅሩይ ገለፃ በዓለ መስቀል በአፄ ዘርአያዕቆብ ዘመን ጐልቶ ይታይ እንጂ መሠረቱ እጅግ ቀደም ብሎ ነው በማለት ያብራራል።

ኅሩይ ሲፅፍ፣ ይህንን ለማለት ከሚረዱን ዋነኛው አመላካች ማስረጃ፣ ገብረመስቀል የሚባል ስም በነገስታት ታሪክ ውስጥ እንኳን መገኘቱ ነው ይላል። እንደ ፀሐፊው ግመት ከጥንት ጊዜ ጀምሮ መስቀል በቤተ-ክርስትያን አዕማድ ላይ እየተቀረፀ ይከበር ነበር። እንዲሁም ካህናት የሚያሳልሙት መስቀል በከርሰ ምድር ቁፋሮ ተገኝቷል። አፄ ላሊበላም መስቀሉን የቤተ-ክርስትያን መሰረትና ጉልላት አድርገውታል ይላል ፀሐፊው። ሲያክልም፣ በአፄ ያግብአ ጽዮን ዘመንም ለመስቀል አንሰግድም ብለው የተነሱ ጥቂት መናፍቃንን ሰብስበው ንጉሱ ራሳቸው ለመስቀሉ በመስገድ ፈለጋቸውን እንዲከተሉ አሳስበዋል በማለት ይጠቁማል። በመጨረሻም ሲያጠቃልል ይህ ሁሉ የሚያሳየው ለመስቀሉ ክብርን መስጠትም ሆነ በበዓል ማክበር ከጥንት ጀምሮ የነበረ እንደሆነ ነው።

በዚህ የመስቀል በዓል ላይ በርካታ ፀሐፊዎች ልዩ ልዩ ርዕሰ ጉዳዮችን አካፍለውናል። ከላይ ከጠቀስኳቸው ከአባ ገብረመስቀል ተስፋዬ ዘገነተማርያምና ከኅሩይ ስሜ በተጨማሪ ሊቀ ጠበብት ሐረገወይን አገዘ፣ አለቃ አያሌው ታምሩ፣ ዶ/ር ስርጉው ኃብለስላሴ፣ ዲያቆን ዳንኤል ክብረት፣ ድያቆን ብርሃኑ አድማስ፣ ቀሲስ ፋሲል ታደሰ እና ሌሎችም ፀሐፊያን በመስቀል በዓል ላይ ያተኰሩ ጽሁፎቻቸው ሰፊ መረጃና እውቀት የሚሰጡ ናቸው።

ለምሳሌ አባ ገብረመስቀል ተስፋዬ ዘገነተ ማርያም፣ “ግማደ መስቀሉ ከሄኖም እስከ ግሸን ማርያም” በሚለው ጽሁፋቸው ስለ ግሸን ማርያም ቅርሶች በተመለከተም ሰፊ ማብራሪያ ሰጥተዋል። ግማደ መስቀሉ የሚገኝበት የግሸን አምባ በዓለማችን ላይ እጅግ ድንቅ የሚባሉ ታሪካዊና መንፈሳዊ ቅርሶችም መኖራቸውን ገልፀዋል።

ከእስክንድሪያ (ግብፅ) ሀገር ከመስቀሉ ጋር በልዩ ልዩ ሳጥን ተቆልፈው የመጡትን ቅርሶች በሚከተለው መልኩ ያቀርቡታል።

ጌታ በእለተ አርብ ለብሶት የነበረው ቀይ ልብስ፣ ከአፍርጌ ሀገር የመጣው ሐሞት የጠጣበት ሰፍነግ፣ ዮሐንስ የሳለው የኩርአተርእሱ ስዕል፣ ሉቃስ የሳላቸው የእመቤታችን ስዕሎች፣ አስርቱ ቃላት የተፃፈበት የእመቤታችን ጽላት (ታቦት)፣ የሐና አፅምና የራስ ፀጉር የአርሴማ ቅድስት አጽም፣ የያዕቆብ እሁሁ አፅም፣ የበርተሎሜዎስ ሐዋርያ አፅም፣ የቶማስ ሐዋርያ አፅም፣ የቅድስ ጊዮርጊስ ስማዕት አፅም፣ የቅዱስ መርቆርዮስ አፅም፣ የቅዱስ ገላውዲዮስ አፅም፣ ሔሮዱተስ ያስፈጃቸው የቤተልሄም ህፃናት አፅም፣ የቅዱስ ዲዮስቆስ ሊቀ-ጳጳሳት አፅም፣ የኢየሩሳሌም ግብፅ ውስጥ ከልዩ ልዩ ቅዱሳት መካናት የተቆነጠረ የመሬት አፈር እና የዮርዳኖስ ውሃ ናቸው።

የነዚህን ዝርዝር ለኢትዮጵያ ህዝብና ለግሸን ካህናት በፅሁፍ መስከረም 21 ቀን ላይ ተናገሩ። በመጀመሪያ ይህ ግማደ መስቀል ከእስክንድርያ ስናር የገባው መስከረም 21 ቀን ነው። ወደኢትዮጵያም የገባው መስከረም 21 ቀን ሲሆን ቤተ-መቅደስ ተሰርቶ ቅዳሴ ቤቱ የተከበረውና ዘርአያዕቆብ ለመላው ኢትዮጵያ የመጡትን እቃዎች በጽሁፍ በመዘርዘር የገለፀበትም መስከረም 21 ቀን ነው። ስለዚህ በዚህች በግሸን ደብር የክርስትና እምነት ያላቸው የኢትዮጵያ ምዕመናን ከመስቀሉ እና ከቅዱሳን አፅም በረከት ለማግኘት በየዓመቱ መስከረም 21 ቀን ቦታው ላይ በመገኘት ያከብራሉ በማለት ፀሐፊው ይገልፃሉ።

እነዚህ ከላይ የሰፈሩት ቅርሶችና ታሪኰች በሙሉ “መጽሐፈ ጤፉት” በተሰኘው ጥንታዊ የብራና ጽሁፍ ውስጥ ይገኛሉ። ይህን መጽሐፍ ያፃፈውም አፄ ዘርአያዕቆብ እንደሆነ ይታወቃል። ዘመኑም 14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ነበር። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን አማንያን ዘንድ እጅግ የተባረከና የተቀደሰ ቦታ የሚባለው ይኸው ግሸን ደብረ ከርቤ ሲሆን፣ በውስጡም ግማደ መስቀሉ እና እጅግ የሚደንቁ የዓለም ቅርሶች ያሉበት ቦታ ነው።

ስፍራውም ጥናትና ምርምር ተደርጐበት ለዓለም ቢተዋወቅ ግሸን ደብረ ከርቤ የምድራችን ትንግርታዊ ቦታ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

ለዚህ ሁሉ ታሪክ ምክንያት የሆነችው ቅድስት እሌኒ ማን ናት? ቅድስት እሌኒ /Flavia Iulia Helena Augusta/ የክርስቶስን መስቀል ከቆሻሻ መጣያ አካባቢ ያስወጣች ነች። የኖረችው እ.ኤ.አ በ250 አካባቢ ድራፓኑም (ቅዱስ ቆስጠንጥንዮስ ከነገሰ በኋላ ሔለናፖሊስ ብሎ ይህችኑ ከተማ ለክብሯ ሰይሟታል) በሚባል ከተማ ተወልዳለች። አውራጃውም ቢታኒያ ይባላል።

ለልጇ ለቅዱስ ቆስጠንጢኖስ ለህዝቡ መልካምን እንዲያደርግ እና ለዓለም ህዝብ ሁሉ ሰላም ጤና በረከት እንዲወርድ በመፀለይ በ80 ዓመቷ ግድም የክርስቶስ መስቀል የተቀበረበትን ቦታ አገኘች።

ቅድስት እሌሊ በጐሎጐታ መስቀሉን ካገኘች በኋላ አብያተ-ክርስትያናትን አሳንፃለች። ለክርስትና እምነትም ሰፊ መሠረት ጥላ አልፋለች። ኢትዮጵያም የመስቀል በዓልን እንዲህ በደመቀ መልኩ ታከብር ዘንድ የቅድስት እሌኒ አስተዋፅኦ ዝንተ ዓለም በኦርቶዶክሳዊያን አውድ ላይ እየተዘከረ ይኖራል። ስለዚህ እኛ ኢትዮጵያዊያን በዚህ ሁኔታ ያገኘነውን መስቀል አንሸሽገው።

 

 

ከኤሚ እንግዳ (ካምፓላ ዑጋንዳ)

 

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በኢትዮጵያ የሥነ-ግጥም እና የቴአትር ፅሁፍ ውስጥ ወደር የማይገኝለት ብርቅ የጥበብ ሰው ነበር። ፀጋዬ እሳት ወይ አበባ በሚለው እጅግ ድንቅ የስነ-ግጥም መፅሃፉ ውስጥ ብዙ ነገሮች ላይ ተቀኝቷል። በጣም የሚገርመው ነገር ግን ፀጋዬ የኢትዮጵያን ከተሞች በስነ-ግጥሙ ውስጥ በደንብ እያብራራላቸው ቅኔ አዝንቦላቸዋል። የሥነ-ጽሑፍ ባለሙያዎች ሲናገሩ የኢትዮጵያን ከተሞች በግጥም የገለፀ ከያኒ እንደ ፀጋዬ የለም ይላሉ።

ፀጋዬ ስለ ሐረር ከተማ ጥንታዊነት እና የምስራቅ ኢትዮጵያ የብርሃን ጮራ ፈንጣቂ መሆኗን ገጥሞላታል። ስለ ድሬዳዋ ከተማ ውበትና ታሪካዊነት ፅፏል። የተወለደባትን ከተማ አምቦን ምን አይነት ታሪክ እንዳላት ቅኔ ደርድሮላታል። ወለጋን፣ ከፋን፣ መቀሌን፣ አስመራን ወዘተ በተመለከተ ውብ ግጥሞችን አበርክቷል። ሊማሊሞን ተራራ በግጥም ያዋራዋል፤ ይጠይቀዋል። አንዳንዶች ጸጋዬን “ባለቅኔው አርክቴክት” እያሉት ይጠሩታል።


 

በሎሬት ፀጋዬ ስራ ውስጥ ግን ልዕለ ሃያል ነው ተብሎ የሚጠራለት ከዛሬ አርባ አመታት በፊት ስለ ዓባይ የገጠመው ግጥም ነው። የፀጋዬ የቅኔ ሀያልነቱ እጅግ መጥቆ የወጣበት ግጥሙ ዓባይ ዓባይ ወንዝ ቢሆንም፣ ውስጡ ግን ቅኔ ነው። ዓባይ የብዙ ሚሊየን ሕዝቦች ሕልውና ነው። ዓባይ የፈጣሪ ስጦታ ነው።፡ ዓባይ በመፅሃፍ ቅዱሰ ውስጥ ግዮን ነው። ዓባይ የማህበረሰቦችና የባሕሎች ትስስር ነው። ዓባይ የስልጣኔ መገለጫ ነው። ዓባይ ተምሣሌት ነው። ስልጣኔዎች በአባይ ሸለቆ ላይ የተመሠረቱ ናቸው። ዓባይ የብዙ ባለቅኔዎች፣ ፈላስፋዎች ተመራማሪዎች የትኩረት አቅጣጫ ነው። የሰው ዘር ምንጭ ከአባይ ሸለቆ ጋር ይያያዛል። የጥንቷ ግብፅ፣ ኑቢያ/የአሁና ሱዳን/ የዓባይ ልጆች ናቸው። ዓባይ ከኢትዮጵያ ማህፀን የፈለቀ ነው። ኢትዮጵያ የሥልጣኔ ወላጅ ናት ባይ ነው ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን።


 

ታላቁ የጥበብ ሊቀ ፀጋዬ ገ/መድህን ዓባይ ብሎ የገጠመው ቅኔው ልዕለ-ጥበብ ተብሎ የሚጠራ ነው። ፈረንጆቹ Masterpice ይሉታል። የኢትዮጵያን የሥነ-ግጥም ታሪክ ያጠናው ብርሃኑ ገበየሁ፣ በአንድ ወቅት እንደፃፈው ዓባይ የተሰኘው የፀጋዬ ግጥም ለራሱ ለጸጋዬም ሆነ ለኢትዮጵያ ሥነ-ግጥም በደረጃ ቁጥር አንድ ላይ የሚቀመጥ ነው ብሏል።

የዓባይ ግጥም ረጅም ነው። ሁሉንም ከማቅረብ የተወሠነችውን በዚህ መልኩ ባቋድሳችሁስ፣


 

ዓባይ የጥቁር ዘር ብስራት፣

የኢትዮጵያ የደም ኩሽ እናት፣

የዓለም ስልጣኔ ምስማክ፣

ከጣና በር እስከ ካርናክ፣

ዓባይ የአቴንስ የጡቶች ግት፣

የዓለም የስልጣኔ እምብርት፣

ጥቁር ዓባይ የጥቁር ዘር ምንጭ፣

የካም ስልጣኔ ምንጭ፣

ዓባይ-ዓባይ ዓባይ-ጊዮን፣

ከምንጯ የጥበብ ሳሎን፣

ግሪክ ፋርስ እና ባቢሎን፣

ጭረው በቀዱት ሰሞን፣

ዓባይ የአማልእክት አንቀልባ፣

የቤተ-ጥበባት አምባ፤

/ከእሳት ወይ አበባ/


 

ፀጋዬ ገ/መድህን በየካቲት 1998 ዓ.ም ኒውዮርክ ውስጥ ሕይወቱ ብታልፍም ገና በትውልዶች ውስጥ ስሙን የሚያስጠሩ የጥበብ ስራዎቹ ዘመናትን ይጓዛሉ። ጸጋዬ ሉሲ (ድንቅነሽ) በ1966 ዓ.ም ከመገኘቷ በፊት እሱ በ1950ዎቹ ውስጥ ኢትየጵያ የሰው ዘር መገኛ ናት። ሰው የተፈጠረውና ወደ ሌላ አለም የሄደው ከኢትዮጵያ ነው እያለ ይጽፍና ይናገር ነበር። በኋላ እነ ጌታቸው አስፋውና አሜሪካዊው ፕሮፌሰር ጆሀንሰን በአርኪዮሎጂ ምርምር ሉሲን አገኝዋት። በ1988 ዓ.ም የኖርዌይ መንግሥት ጸጋዬን የክፍለ-ዘመናችን ታላቅ ባለቅኔ ብሎ ሸልሞታል። እንግሊዞች የአፍሪካው ሼክስፒር ይሉታል። አፍሪካዊያን የሎሬትነት አክሊል አጐናፅፈውታል። የአፍሪካን ህዝብ መዝሙር ደርስዋል። የአፍሪካን መሪዎች በጋር አዘምርዋል። አፍሪካዊያን ከቅኝ አገዛዝ እንዲላቀቁ ታግሏል። ኬንያ ነጻ ስትወጣ በክብረ-በአሏ ቀን የኢትዮጵያን ልዑካን ቡድን መርቶ የሄደው እሱ ነው። ኬንያዊያንን እንክዋን ደስ አላችሁ ብሎ ከኢትዮጵያ ለመጀመሪያ ጊዜ ድምጹን ያሰማቸው እሱ ነው። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በስነ-ፅሁፍ ችሎታው ታላቁን ሽልማታቸውንም አበርክተውለታል።

 

የዓባይ ባለቅኔዋ እጅጋየሁ ሽባባው(ጂጂ)


ሸማ ነጠላውን ለብሰው

አይበርዳቸው አይሞቃቸው

ሐገሩ ወይናደጋ ነው

አቤት ደም ግባት -ቁንጅና

አፈጣጠር ውብ እናት

ሐገሬ እምዬ ኢትዮጵያ

ቀጭን ፈታይ እመቤት

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/


 

በዓለም አቀፍ ደረጃ የኢትዮጵያን ሙዚቃ ትልቅ ደረጃ ካደረሱት ድምፃዊያን መካከል ከፊት ተሰላፊ ናት። ለምሳሌ በአለም ግዙፍ ቴሌቪዥን ጣቢያ የሚባለው   CNN በተደጋጋሚ ጂጂን እና የሙዚቃ ስራዎቿን አቅርቧል። ከአፍሪካ አህጉር የሚደመጥ ጣፋጭ ሙዚቃ እያለ የጂጂን ክህሎትና ተሰጥኦ ሲያወዳድሰው ቆይቷል። ሌሎች የሚዲያ ተቋማትም በአዘፋፈን ስልቷ፣ በድምጿ፣ በሙዚቃ ቅንብሯ እና በተለያዩ ጉዳዮች ሰፊ ሽፋን እየሰጧት ከመጡ ቆይታለች።

 

 

እጅጋየሁ ሽባባው ባለፉት 16 ዓመታት እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥም የሙዚቃ፣ የሥነ ግጥም እና የሥነ ፅሁፍ ሃያሲያን ስራዎቿን በተለያዩ አጋጣሚዎች ሲተነትኗቸው ቆይተዋል። በአንድ ወቅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በቋንቋዎች ጥናት ጉባኤ ላይ በቀረበው ጥናት ጂጂ ከኢትዮጵያ ድምጻዊያን የሚለያት ሙዚቃዎቿ እጅግ የጠለቀ ኢትዮጵያዊነት መንፈስን /ስሜትን/ በውስጣቸው አምቀው የያዙ በመሆናቸው እንደሆነ የተገለፀበትም አጋጣሚ አለ።


 

እጅጋየሁ ሽባባው ሐገርን በየሙዚቃወቿ ውስጥ የምትገልፅባቸው መንግዶችም እየተነሱ ተተንትነዋል። ለጂጂ ሀገር ማለት ቤተሰብ፣ ኑሮ፣ ትዝታ፣ መልክዐ ምድሩ፣ ወንዞች፣ ተራሮች፣ ርቃው የሄደችው ህዝቧ.. ቢሆኑም የአቀራረብ መንገዶቿ ግን ጆሮ ግቡና እጅግ ማራኪ መሆኑም ተወስቷል።


 

ለምሳሌ በአንድ ወቅት ደግሞ አባይ ወንዝ ላይ የተፃፉ ልዩ ልዩ ኪነ-ጥበባዊ ስራዎች ተሰብስበው ሚዛን ላይ ቁጭ ብለው ነበር። ሚዛን ያልኩት ሂሳዊ ምዘናውን ለመግለፅ ፈልጌ ነው። እጅግ በርካታ ገጣሚያን እና ሙዚቀኞች አባይን በየራሳቸው እይታ ሲገልፁት፣ ሲያቆለጳጵሱት ፣ሲሞግቱት፣ ሲወቅሱት፣ ሲቆጩበት.. እንደነበር በጥናት ተዳሷል። በመጨረሻም በግጥም፣ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን፣ በሙዚቃ እጅጋየሁን /ጂጂን/የሚያክል የጥበብ ሥራ ግን አልተገኘም ተብሏል። ፀጋዬ የስነ ግጥም ጣሪያ ሲሆን፣ ጂጂ ደግሞ የሙዚቃው ቁንጮ እንደሆነች ስራዎቻቸው እየተተነተኑ ቀርበዋል።

የእጅጋየሁ ሸባባው /ጂጂ/ ዓባይም እንዲሁ ከሙዚቃው ዓለም ከፀጋዬ ገ/መድህን ዓባይ ጋር ተፈርጀል።


 

የማያረጅ ውበት የማያልቅ ቁንጅና

የማይደርቅ የማይነጥፍ ለዘመን የፀና።

ከጥንት ከፅንስ አዳም ገና ከፍጥረት

የፈሰሰ ውሃ ፈልቆ ከነገት

ግርማ ሞገስ

የአገር ፀጋ የአገር ልብስ

ግርማ ሞገስ።

ዓባይ…

የበረሐው ሲሳይ……


እያለች ከህሊና በማይጠፋ የሙዚቃ ስልት እያንቆረቆረች የምታወርድ ድምፃዊት እንደሆነች ተነግሮላታል። ለጂጂ አራቱ የመጽሀፍ ቅዱስ ወንዞች ማለትም ግዮን፤ ኤፍራጥስ፤ ኤፌሶንና ጤግሮስ በሙዚቃዋ ቃና ውስጥ አሉ። እነዚህ ወንዞች በገነት ውስጥ ያሉትን እጸዋት ያጠጣሉ ይላል/ዘፍ 2፡10/ ጂጂ የኛን ግዮን/አባይን/ ይዛ ከገነት ፈልቆ ታገኘዋለች። ታጫውተዋለች። ወይ ሙዚቃ……


እነዚሁ ሁለት የኪነ-ጥበብ ሰዎች ዓባይ ላይ ባቀረቧቸው ጥበባዊ ሥራዎቻቸውም በሚዛን ሲቀመጡ ትልቅ ቦታ ተሰጥቷቸዋል። ዓባይ በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ በሰፊው ከመገለፁም በላይ በተለይ ከተለያዩ የኢትዮጵያ ክፍሎች ተያይዞ መጥቶ ጣና ሐይቅ ውስጥ ገብቶ ግዙፍነቱ ይጨምራል። ጣና ላይ ደግሞ 37 ያህል ደሴቶች አሉ። በነዚህ ደሴቶች ከ21 የሚበልጡ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ገዳማት አሉ። አጅግ አስገራሚ የኢትዮጵያ ቅርሶችም በነዚህ ገዳማት ውስጥ ይገኛሉ። ስለዚህ ዓባይ ላይ ይፀለያል፣ ይቀደሳል፣ ይዘመራል፣ በብህትውና ይኖራል፣ ይታመንበታል። ዓባይ የኢትዮጵያዊያን መንፈስ ነው። እምነት ነው። ሀብት ነው። ይሄን የጀርባ አንደምታ ይዘው ነው እነ ጂጂ ዓባይ ላይ ፍፁም ተወዳጅ የሆኑ ሰራዎችን ያቀረቡት።


 

የሚገርመው ነገር ዓባይ የሀገርና የህዝብ ትልቅ አጀንዳ ከመሆኑ አስቀድሞ ከ40 አመታት በፊት ሎሬት ጸጋየ ገ/መድህን ዓባይን ሰማየ ሰማያት አድርጎ ተቀኘበት። ጂጂ ደግሞ ከ14 ዓመታት በፊት ውብ አድርጋ ገጠመችለት አዜመችለት። በአሉ ግርማ እውነተኛ ደራሲ ነብይ ነው ይል ነበር።

Page 9 of 17

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us