You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (217)

በጥበቡ በለጠ

    ሰሞኑን ደራሲ ብርሃኑ ስሙ ከቢሮዬ ድረስ መጣና አንድ መፅሐፍና የጥሪ ካርድ ሰጠኝ። መፅሐፉ “አባቶችና ልጆች እና ሌሎች ታሪኮች” የሚል ርዕስ ያለው ሲሆን ደራሲው ደግሞ ዛሬ በአካል ከኛ ጋር የሌለው የቅርቡ ወዳጃችን አብርሃም ረታ ዓለሙ ነው። የጥሪ ካርድ ደግሞ እንዲህ ይላል፡- “አባቶችና ልጆች በሚል ርዕስ የተዘጋጀውን መፅሐፍ አብረን መርቀን እንድንገልፀው ቅዳሜ ግንቦት 8 ቀን 2007 ዓ.ም ከቀኑ 10፡00 ሰዓት በሀዋሳ ዩኒቨርስቲ ግብርና ኮሌጅ አዳራሽ እንዲገኙልን በማክበር ጠርተነዎታል። በምርቃውም የፀሐፊውን 7ኛ ዓመት መታሰቢያን እንዘክራለን። ከቤተሰቡ” ይላል የጥሪው ካርድ፡

    እነዚህ ቅፅበቶች ብዙ ነገሮችን እንዳስታውስ፣ እንድቆዝም አድርጎኝ ወደኋላ በሃሳብ ተጓዝኩኝ። አብርሃምን አስታወስኩት። ከተለየን 7 ዓመታት ተቆጠሩ። “ወይ አብርሽ. . . .” አልኩኝ።

    ከአብርሃም ጋር ስንገናኝ የሚያወራኝ ጨዋታ የይርጋዓለም ከተማን ልዩ ልዩ ትዝታዎችን ነበር። የዛሬን አያድርገውና ይርጋዓለም ከተማ የደቡብ ኢትዮጵያ ርዕሰ ከተማ የነበረች ወይም የቀድሞው የሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት ርዕሰ ከተማ ሆና ለረጅም ጊዜ አገልግላለች። ከይርጋለም በፊት ሐገረ-ሰላም የምትባለው ከተማ ነበረች የሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት ርዕሰ ከተማ። ሐገረ-ሰላም የደጃዝማች ባልቻ አባነፍሶ መቀመጫ ነበረች። በኋላ ደግሞ ታላቅነቷን የራስ ደስታ መቀመጫ ለሆነችው ለይርጋለም ከተማ አስረከበች። ባለቅኔዎችም ይህን የዘመን መቀያየር አጢነው የሚከተለውን ተቀኙ፡-

ጊዜ ያመጣውን ጊዜ እስኪወስደው፣

ሐገረ-ሰላምን ይርጋለም ወረሰው።

    አሉ። ይርጋዓለም ወርቃማ ዘመን አሳልፋለች። የደቡብ ኢትዮጵያ ምርጥ ልጆች ከያሉበት እየተሰባሰቡ የከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን የሚከታተሉበት ነበረች። አያሌ የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎችን ወልዳና አሳድጋ ለኢትዮጵያ ያበረከተች ብርሃናማ ከተማ ሆና ኢትዮጵያ ላይ ስታንፀባርቅ ቆይታች።

    ይርጋለም ታላቁን ባለቅኔ ፣ ፀሐፊ፣ ተውኔት፣ ሐያሲ እና ተመራማሪውን ደበበ ሰይፉን የሚያክል ሰው ያፈራች ከተማ ነበረች። ዛሬ ስሙንና ስራዎቹን የምናነሳሳለት ወዳጃችን አብርሃም ረታ ዓለሙ ከአራት መቶ በላይ ግጥሞችን የፃፈ ሲሆን፣ ከነዚህ ግጥቹ መሀል ደግሞ እዚያው የአድባር የቄዬው ተወላጁ ስለሆነው ስለ ደበበ ሰይፉ ሰማይ ላይ የሚል ርዕስ ያለው ግጥም ፅፎለታል።

 

“ለምን ሞተ በሉ፣

ከዘመን ተጣልቶ

ከዘመን ተኳርፎ. . .”

በል ብለህ ባዋጅ

ግጥም ፅፈህ ያለፍክ

ቅኔ ነግረህ ያወጅክ. . .

አንተ ብቻም ሳትሆን

ዘመኑ ከዘመን - እርስ በርሱ ተኳርፎ፣

አላየህም እንጂ

እንዲህ ለሚቀረው

ሁሉም ነገር አልፎ፤

የዘመን ኩርፊችን፣ ከስፍር፣ ከልኬት፣

      ከገመታ ተርፎ፤

ዝምታ አደንዝዞት

ተቀምጧል ደምብሾ

      በላዩ ተቆልፎ።

ባጭር ርቀት መካከለኛ

ባካል ሩጫ አንደኛ

      . . . አልወጣህም’ንጂ. . .

በመንፈሱ ግምት - በፀጋ ጥሪቱ

የኮራው የደራው ዓምድህ ባይቀጠፍ፣

የቅኔህ ረመጥ -የግጥምህ እሳት

      ከገበታው ሰማይ ወለል ላይ ቢነጠፍ፣

      ባልማዝ ያጌጠውን የዣንጥላ መርገፍ፣

            እንደ አምድ ወደላይ

            እንደ አድማስ ወደጎን

      ብናቀጣጥለው ኪነትክን እንደጧፍ፣

      ስምህ ርችት ነበር

      ለዓውዳመት እሚተኮስ

            ሰማይ ላይ የሚጣፍ

            ሰማይ ላይ የሚጣፍ

            ሰማይ ላይ የሚጣፍ።

    በማለት አብርሃም ረታ ዓለሙ ለደበበ ሰይፉ ገጥሞለታል። ይህን ግጥም የፃፈው አብርሃም ረታ ዓለሙ ራሱ ስሙ ርችት ነው። ለአውድዓመት እሚተኮስ ነው። ሰማይ ላይ የሚጣፍ ነው። ምክንያቱ ደግሞ ስነ-ፅሁፍ ሥራዎቹ ዛሬም አብረደነው እንድናወጋው ስለሚያስገድዱን ነው።

    ደበበ ሰይፉ ከዘመን ተኳርፎ አለፈ እንበል። እሱም ብሏልና። የኛው አብርሃምስ ከዘመን አልተኳረፈም?

    አብርሃም ረታ ዓለሙ ግንቦት 11 ቀን 2000 ዓ.ም በድንገተኛ ህመም በግማሽ ቀን ውስጥ ሕይወቱን ከማጣቱ በፊት ለአንድ ዓመት ያህል እስር ቤት ውስጥ ነበር። ይህ ደግሞ የጋዜጠኝነት ሙያው ያስከፈለው መስዋዕትነት ነበር። ከእስር ቤት እንደወጣም እፎይ ብሎ ሳይረጋጋ ሕይወቱ አለፈች። ይህች በጣም የሚወዳት ኢትዮጵያ ደጋግማ አስረዋለች ወይም አሳስረዋለች። አብረሃምም ሰበበኛ በሚለው ግጥሙ እስራት ያበዛችበትን ኢትዮጵያ እንዲህ ገልጿል፡-

 

አገሬ. . .

ባኮርባጅ በጅራፍ በለበቅ፣

በወህኒ ሰንሰለት ሽብልቅ፣

አሰረችኝ ሶስቴ. . .

በተማሪነቴ በ15 ዓመቴ፣

      ገረፈችኝ አስራ፤

      ‘ለምን?’

ድንጋይ ወረወርክ

      ዐድማ መታህ . . . ብላ።

በ25 ዓመቴ

      በመምህርነቴ

      ድንጋይ አስወረወርክ

            አሳደምክ. . . ብላ።

በ45 ዓመቴ፣

      በጋዜጠኝነት

      ሕዝብን አነሳስህ

            ቀስቀስክ

            አሳመፅክ. . . ብላና አስብላ

ድንገት እድሜ ባገኝ

ተጨማሪ ዘመን

በዓለም ላይ ለመኖር

እኔኑ ለማሰር

ሌላኛው ምክንያቷ

አገሬ ምን ይሆን?

    በማለት አብርሃም ረታ ዓለሙ ኢትዮጵያን ጠይቋት ነበር። ነገር ግን እስራቱ ደከመው መሰለኝ ድንገት አለፈ።

    አብርሃም ረታ ዓለሙ በርካታ የሥነ-ፅሁፍ ስራዎቹን ያበረከተ ታታሪ ባለሙያ ነበር። ከነዚህ ስራዎቹ ውስጥ የተወሰኑት በህይወት እያለ ታትመውለታል። እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፡-

  1. 1. ቢላዋና ብዕር -የዶ/ር አብርሃም ፈለቀን የሕይወት ታሪክና የግጥም መድብል አዘጋጅቶ በማሳተም (1997 ዓ.ም)
  2. 2. አልን ተባልን አስባልን እና ሌሎችም ወጎች (1998 ዓ.ም)
  3. 3. አባባ ሰው የለም እና አከራይ ተከራይ አካከራይ - ልቦለድና ወግ (1999 ዓ.ም)
  4. 4. እችክችክ - የቃሊቲ እንጉርጉሮዎች - ግጥም (2000 ዓ.ም)

    እነዚህ ስራዎቹ በህይወት በነበረበት ወቅት የታተሙት ናቸው። አሁን ደግሞ፣ ይህችን ዓለም በአፀደ ስጋ ከተሰናበተ ሰባተኛው ዓመቱ ላይ ቀደም ብሎ ሊያሳትመው ያዘጋጀውን “አባቶችና ልጆች” በሚል ርዕስ የፃፋቸው የአጫጭር ልቦለዶች ስብስብ የፊታችን ቅዳሜ በሀዋሳ ዩኒቨርስቲ ግብርና ኮሌጅ አዳራሽ በ10 ሰዓት ላይ ይመረቃል።

    መፅሐፏ 15 አጫጭር ልቦለዶን የያዘች ስትሆን 165 ገጾች አሏት። የታተመችውም በፋር ኢስት ማተሚያ ቤት ሲሆን አሳታሚዎቹ ደግሞ የአብርሃም ቤተሰቦች ናቸው። ከእነርሱ ጎን በመቆም ይህች መፅሐፍ አንባቢን ዘንድ እንድትደርስ ድጋፍ ያደረጉት ደራሲ ብርሃኑ ሰሙ፣ ሰዓሊ ይሔነው ወርቁ እና ወ/ሮ የውብዳር ካሳ ምስጋና ይድረሳቸው። የመፅሐፏ መግቢያ ላይም ደራሲው እና ጋዜጠኛው አብርሃም ረታ ዓለሙ በሚከተለው መልኩ ተገልጿል።

    ደራሲና ጋዜጠኛ አብርሃም ረታ ዓለሙ ከአባቱ ከአቶ ረታ ዓለሙ ከእናቱ ከወ/ሮ አመተየስ ኃ/ማርያም ነሐሴ 21 ቀን 1950 ዓ.ም በቀድሞው ሲዳሞ ክፍለ ሐገር በይርጋለም ከተማ ተወለደ። አብርሃም ለትውልድ ስፍራው ለይርጋለም ከተማ እና አካባቢዋ የተለየ ፍቅር አክብሮት ነበረው።

    ከመደበኛ የመንግሥት ትምህርት በፊት በባሕር ዳር ከተማ ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን ፊደል ቆጥሯል። ፊደል ከለየ በኋላ ታላቅ ወንድሙ አቶ እጅጉ ረታ መፅሐፍትን እንዲያነብ እና የመፅሐፍት ፍቅር እንዲያድርበት ከፍተኛ ግፊት ያደርጉበት ነበር። ከዚያም ወደ ትውልድ ስፍራው ይርጋለም ተመልሶ እስከ ስምንተኛ ክፍል በራስ ደስታ ዳምጠው ት/ቤት፣ ዘጠነኛ እና አስረኛ ክፍልን ደግሞ በሀዋሳ ከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት በ1970 ዓ.ም አጠናቋል።

በተማሪነት ጊዜውም ከፍተኛ የንባብ ፍቅር የንባብ ፍቅር ነበረው። በርካታ መፃሕፍትን አንብቧል። ይህም ለጋዜጠኝነትና ለደራሲነት ሙያው ከፍተኛ እገዛ እንዳደረገለት ይገመታል።

    1971 ዓ.ም፤ አብዛኛዎቹ የቀይ ሽብር ሰለባ ከሆኑት ጓደኞቹ ጋር ይርጋለም ወህኒ ቤት ውስጥ ለስምንት ወራት በእስር አሳልፏል። በጊዜው ያጣቸውን እነዚህን ጓደኞቹን በየአጋጣሚው ሁሉ የነበራቸውን የመንፈስ ጥንካሬና ፅናት እያሳ ያስታውሳቸዋል። ይህንንም መፅሐፍ በቀይ ሽብር ሰላባ ለሆኑት ጓደኞቹ በመታሰቢያነት አብርክቶላቸዋል።

    ከሀዋሳ መምህራን ማሰልጠኛ ተቋም በ1972 ዓ.ም በመምህርነት ከተመረቀ በኋላ፣ ከ1973-78 ዓ.ም በሀዋሳ ጊኬ ጊና፣ በዳሌ ወረዳ- ጋጃሞ፣ ይርጋለም ከተማ -አብዮት ጮራ ት/ቤት በመቀጠልም እስከ 1980 ዓ.ም በኢሊባቦር፣ በቡኖ እና በበደሌ በመምህርነት አገልግሏል። ከዚህም ሌላ እስከ 1986 ዓ.ም ድረስ በአብዮታዊት ኢትዮጵያ ሕፃናት አምባ፣ በድሬዳዋ አፈተ ኢሣ ት/ቤት እና በሀዋሳ ሐይቅ ት/ቤት አስተምሯል።

     አብርሃም ረታ ዓለሙ ከመምህርነት ስራው በተጨማሪ በሙዚቃ ትልቅ ችሎታ ነበረው። ከ1970 ዓ.ም ጀምሮ እስከ 1988 ዓ.ም ድረስ በሲዳማ አውራጃ፣ በሀዋሳ ከተማ እና በሲዳሞ ክፍለ ሐገር የኪነት ቡድኖች እንዲሁም በዝዋይ ሕፃናት አምባ ኦርኬስትራ ውስጥ በድራማ ደራሲነት፣ በመሣሪያ ተጫዋችነት፣ በድምፃዊነት፣ በዜማና ግጥም ደራሲነት፣ ጉልህ ጥበባዊ ስራዎችን አበርክቷል። ለታዋቂ ድምፃዊያንም - ለሂሩት በቀለ፣ ለተሾመ ወልዴ፣ ለበዛወርቅ አስፋው፣ ለአሰፉ ደባልቄ . . . ዜማና ግጥም በመድረስ በሕዝብ ዘንድ እንድደመጥ አድርጓል።

    ከመምህርነት ሙያው ጎን ለጎን የተለያዩ ፅሑፎችን ለአዲስ ዘመን ጋዜጣ በመላክም ይሳተፍ ነበር። ከ1987-1992 ዓ.ም ድረስ በማስታወቂያ ሚኒስቴር የኢትዮጵያ ፕሬስ ድርጅት ውስጥ በጋዜጠኝነት በመቀጠር በአዲስ ዘመን ጋዜጣ በባህልና ጥበባት አምዶች አዘጋጅነትና በየካቲት መጽሔት በወግ አቅራቢነት አገልግሏል። ከማስ ሚዲያ ማሰልጠኛ ተቋም ለሁለት ዓመት የሚሰጠውን ስልጠና አጠናቆ በህትመት ሚዲያ ዘርፍ ዲፕሎማ አግኝቷል።

    ከ1992 ዓ.ም ጀምሮ በሩሕ ጋዜጣና መፅሔት፣ በዕለታዊ አዲስ (ዕለታዊ ጋዜጣ)፣ በዜጋ መፅሔት፣ በአዲስ አድማስ ጋዜጣና በሌሎም በአዘጋጅነት ሰርቷል። እንዲሁም በሪፖርተር ጋዜጣና መፅሔት፣ በጽጌረዳ መፅሔት፣ በቁም ነገር መፅሔትና በሌሎም ላይ በአምደኝነት ፅሁፎቹን አስነብቧል።

    በኤፍ. ኤም ራዲዮ የቅዳሜ ጨዋታ ፕሮግራም ላይ በወግ አቅራቢነት፣ በድራማ ደራሲነትና በሴቶች አምድ አዘጋጅነት ተሳትፎ ነበረው።

    በ1999 ዓ.ም ላይ የሩሕ ጋዜጣ አዘጋጅ በነበረበት ጊዜ በቀረበበት ክስ ምክንያት ለአንድ ኣመት ለእስር ተዳርጓል። ከእስር መልስ ‘እችክችክ -የቃሊቲ እንጉርጉሮዎች’ በሚል ርዕስ የግጥም መፅሐፍ አሳትሟል።

    ደራሲና ጋዜጠኛ አብርሃም ረታ ዓለሙ ዘርፈ ብዙ በሆኑ የፅሑፍ ዓይነቶች ላይ የሚሰራና የሚተረጉም ማለፊያ ፀሐፊ ነበር። ቁም ነገርን በቀልድና በምፀት እያዋዛ በሚያርባቸው ሥራዎቹም ይታወቃል። በመፃፍ ብቻም ሳይሆን በንግግር ረገድም ጨዋታ አዋቂ፣ አዝናኝ ባሕሪ ነበረው።

    በቀሪ ዘመኑ ሊሰራቸው ያቀዳቸውን በርካታ ሥራዎች ከፊቱ ሳሉ ሩጫው በድንገት ተገታና ግማሽ ቀን በማይሞላ ሕመም ግንቦት 11 ቀን 2000 ዓ.ም ማምሻውን ከዚህ ዓለም በሞት ተለየ። የቀብር ሥነ ሥርዓቱም ተወልዶ ባደገባት ይርጋለም ከተማ በቅዱስ አማኔኤል ቤተ-ክርስቲን ተፈፅሟል።

በጥበቡ በለጠ 

 

     የዛሬ ጽሑፌ የተፀነሰው የእናትነትን ርዕሰ ነገር ከወጣቱ ጓደኛዬ ከእሱእንዳለ በቀለ ጋር እየተጨዋወትን ሳለ ነው። እሱእንዳለ በቀለ በተለይ የሚታወቅበት ጉዳይ ኢትዮጵያዊያን እናቶችን በየዓመቱ ሲያሰባስብ፣ ሲያስደስት እና ሲዘክር በመቆየቱ ነው። ከዚህ በፊት በሂልተን ሆቴል፣ በኢምፔሪያል ሆቴል፣ በጣይቱ ጃዝ አምባ፣ በጋንዲና በዘውዲቱ ሆስፒታሎች፣ በካፒታል ሆቴል ውስጥ የእናቶችን ቀን እያከበረ በጣም ጥሩ የሆነ ማህበራዊና ባሕላዊ ዕሴት እየገነባ የሚገኝ ወጣት ነው። እናም የፊታችን ግንቦት 2 ቀን 2007 ዓ.ም በካፒታል ሆቴል ውስጥ ከ9-12 ድረስ በሚቆይ ዝግጅት ለሰባተኛ ጊዜ የእናቶቻችንን በዓል ሊያከብር መዘጋጀቱን ሲነግረኝ ቀልቤ ተሰረቀ። ከእርሱ ጋርም ቁጭ ብለን ረጅም ሰዓት ወስደን እናትነት በኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ውስጥ ምንድን ነው? ብለን አወራን። የዛሬ ፅሁፌ የዚሁ ወጋችን ውጤት ነው።

     በኢትዮጵያ የኪነ-ጥበብ ዓለም ውስጥ እናትነት ልዩ ስፍራ ሲሰጠው ኖሯል። ኢትዮጵያ እናትነት በሁለት መንገዶች ትገልፃለች። አንደኛዋ እናት እንደ ሰው አርግዛ፣ አምጣ፣ ወልዳና አሳድጋ ለቁም ነገር የምታበቃው እናት ነች። ሁለተኛዋ እናት ሀገር ነች። እናትነትን በሀገር መመሰል፣ መግለፅ በኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ውስጥ በሰፊው ጎልቶ የምናገኘው ነው።

    ጥላሁን ገሠሠ መድረክ ላይ ሆኖ በዓይኑ እንባ እየፈሠሠ እንዲህ ነበር ያዜመው፡-

“ክብሬ እናቴ ሀገሬ የኔ መመኪያዬ፣

አንቺው ነሽ ኢትዮጵያ መከታ ጋሻዬ፣

ጥቃትሽን ከማይ በሕይወት ቆሜ፣

ስለ ክብርሽ እኔ ልሙት ይፍሰስ ደሜ።

     የእናትነት መገለጫ ቃሉ፣ ዜማው፣ ቋንቋው ጥልቅ ነው። ኪነ-ጥበባችን ውስጥ ትልቁን ቦታ ይዞ እናገኘዋለን። ዛሬ በሕይወት የሌሉት ድምጻዊያኑ ሻለቃ ወጋየሁ ደግነቱ እና ብዙነሽ በቀለ ሙዚቃ ውስጥ ካገነኗቸው ስራዎቻቸው መካከል ስለ እናት ያዜሟቸው ሙዚቃዎች ናቸው። የናትነትን ርዕሰ ጉዳይ ይዘው ብቅ የሚሉ የጥበብ ውጤቶች የታዳሚን መንፈስና ቀልብ በቀላሉ የመቆጣጠር አቅማቸው ትልቅ ነው።

     የአፄ ቴዎድሮስ ዜና መዋዕል /Chronicle/ ፀሐፊ የነበረውና የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የቤት ውስጥ አስጠኚ ሆኖ ሲያገለግል የቆየው ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ደብተራ ዘነብ፣ ከመቶ አርባ ዓመት በፊት በፃፈው የፍልስፍና ፅሁፉ እናትነትን ሀይማኖታዊ ዳራ ሰጥቶት ገልፆታል። ደብተራ ዘነብ “መፅሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወ መንፈሳዊ” በተሰኘው መፅሐፉ የእየሱስ ክርስቶስን ስቅለት ያስታውሰናል። እየሱስ በቀራኒዮ ሲሰቀል ወዳጆቹ መላዕክትና ቅዱሳኑ ራሳቸው አብረውት አልነበሩም። ይህን ሁኔታ ነው ደብተራ ዘነብ በፍልስፍና ጽሁፉ ውስጥ የሚተቸው። ከእናቱ ከማርያምና ከሌሎቹ ሴቶች በስተቀር አጠገቡ ማን አለ? እያለ በሰላ አፃፃፉ ያስታውሰናል። እናት በልጇ ነገር ሁሉ ከፊት እንደምትሰለፍ ዘነብ ኢትዮጵያዊ ውብ በሆነው መፅሐፉ ዘላለማዊ ትርክትን አስቀምጦልን አልፏል።

     እናትነት በኪነ-ጥበባችን ውስጥ ምን እንደሚመስል ለመግለፅ ሰፊ የሆነ ፅሑፍ ያስፈልገናል። ስለዚህ በቀላሉ ገብተንበት በቀላሉ የምንወጣበት አይደለም። እናት የአለሙን ፈጣሪ እየሱስ ክርስቶስን ወልዳለች፣ አጥብታለች፣ አሳድጋለች። እናት በሰው ልጆች ውስጥ ወደር ያልተገኘለትን የሳይንስ ምርምርና ግኝት ያደረገውን አልበርት አንስታይንን ያክል ፍጡር አርግዛ፣ ወልዳ፣ አጥብታና አሳድጋ ለዓለም አበርክታለች። እናት ሰር አይሳክ ኒውተንን የሚያክል የምርምር ሰው ለዚህች ምድር አበርክታለች።

     እናትነትን ለመግለፅ ቅኔ ቢደረድሩ፣ ቋንቋ ላይ ቢራቀቁ፣ ዜማ ላይ ቢፈላሰፉ. . . ተገልፃ አታልቅም። እናትነት ጥልቅ ነው። ውስብስብ ነው። ምስጢር ነው። ዲስኩረኛው ባለ ወግ፣ በኃይሉ ገ/እግዚአብሔር በአንድ ወቅት ስለ እናትነት ሲያወጋ፣ እናት ልጇ አድጎ ትልቅ ሰውም ቢሆን ራሱን ቻለ አትልም። ለእሷ አሁንም ልጅ ነው። እንደ ልጅነቱ ሁሉ በጉልምስናው ጊዜም ትጨነቅለታለች ብሏል።

     ልጅ መጀመሪያ የሚያውቀው ፈጣሪ እናቱን ነው። ከናቱ ጡት ይጠባል። ይመገባል። ይፀዳዳል፣ ለእሱ እናቱ ናት ፈጣሪው። ከዚህ በፊት አንድ ፅሑፍ አንብቤ ነበር። ፀሐፊው መምህር ሰለሞን ፋንቱ ይባላሉ። እርሳቸው በፃፉት ፅሑፍ “እግዚአብሔር ሁሉም ቦታ ስለማይገኝ እናቶችን ፈጠረ” የሚል ሃሳብ ያለው ነው።

     ይህችው ፈጣሪ ነች የምትባለው እናት ኢትዮጵያ ውስጥ ለየት ያለ ትርጓሜ አላት። ለምሳሌ አውሮፓውያን እናቶች ልጆቻቸውን እስከ 18 ዓመት ድረስ ካሳደጉ በኋላ ለመተያየት እንኳን አይችሉም። ልጆች ራሳቸውን ከቻሉ ወደ ወላጆቻቸው ዘነድ እምብዛም አይመጡም። ለአብነት ያህል ኖርዌጂያን /የኖርዌይ/ እናቶች እና የጀርመን የሌሎችም እናቶች በልጆቻቸው ናፍቆት እንደሚሰቃዩ ጥናቶች ያሳያሉ።፡ እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ እናትና ልጅን የሚለያያቸው ሞት ብቻ ነው። ፍቅራቸው እስከ መቃብር ይወርዳል።

    ኢትዮጵያዊት እናት ሁሌም ቅኔ ሲደረደርለት ቢኖርም ጥልቅ እና ውስብስብ የአንጀት የደም ምስጢሯ ገና ተገልፆ አላለቀም።

     “ቢርቁት የማይርቅ የናት ሆድ ብቻ ነው” ተብሎ ቢዜምላትም፣ ወይም ደግሞ ፋጡማ የተባለች ወጣት እንደገጠመችው፤

“ሆድሽ ቤቴ ልብሽ የኔ፣

ደምሽ ደሜ ፍቅርሽ ለኔ፣

ያነቺ ሁሉ ሆኖ ለኔ፣

ልጄ አትበይ፣ በይኝ እኔ።

     ብትልም እናት ገና አልተገለፀችም። አንድ ገጣሚ ደግሞ አየ አየና ቢቸግረው እንዲህ አለ፡-

ቢሰፈር ቢለካ፣

እናትን የመሰለ

አይገኝም ለካ!

     ስለ እናት የተገጠሙ ስንኞች አያሌ ናቸው። ስፍር ቁጥር የላቸውም። ሁሉም ታዲያ ፍቅሩን ነው የሚገልፅላት። ሌላ ገጣሚ ደግሞ እንዲህ አለ፡-

የሕይወቴ መብራት የኑሮዬ ፋና

የመኖሬ ምስጢር እናቴ ናትና

አደራ አምላኬ አኑራት በጤና

     ይህ ገጣሚ እናቱ በጤና እንድትኖርለት የሚመኝ ነው። ሁሉም የናቱን ዘላለማዊነት ይመኛል። እናቴ ኑሪልኝ ይላል። እሌኒ በየነ የምትባል ሴት ደግሞ ከዚሁ ጋር ተመሳሳሰይነት ያለው ግጥም ስለ እናቷ አቅርባለች።

እማ አትሙቺ ልሙትልሽ እኔ፣

ዘመድና ወገን የለኝ ከጎኔ፣

የለኝም ጓደኛ የኔነው የምለው፣

ያላንቺ እናቴ ሕይወቴ ባዶ ነው።

ባክሽ አትሙችብኝ ኑሪልኝ ዘላለም፣

አመሌን የሚችል ካንቺ ሌላ የለም።

     እናት ገመና ሸሻጊ ናት። እናት ቤት ናት፣ መጠለያ ናት። ብዙ ዘመድ ናት፣ ጓደኛ ናት። ለዚህም ነው ገጣሚዋ ከላይ የሰፈሩትን ስንኞቿን የደረደረችው። አንዳንዶች “እውነተኛ ፍቅር የማየው ከናቴ አይን ነው” በማለት ይናገራሉ።

እናት እናት አሏት ስሟን አሳንሰው፣

አለምን ሁሉ የምትበልጠዋን ሰው።

     በማለት ትልቅነቷን ለመግለፅ ሁሉ ተሞክሯል። ዓለምን ሁሉ የምትበልጥ ግዙፍ ስብዕና ያላት ናት እያሉ ገጣሚያን ይደረድሩላታል። ይህን ከላይ የፃፍኩትን ግጥም የጎጃም ሰዎች ደግሞ እንዲህ ይሉታል።

እናት እናት አሏት ስሟን አሳንሰው፣

አባይና ጣናን የምትበልጠዋን ሰው።

     ጎጃም ውስጥ ላሉ የገጠር ሰዎች የትልቅነት ማሳያቸው አባይና ጣና ነው። እርግጥ ነው፤ አባይ ገና ከፍጥረት አለም ጽንሰት በፊት ጀምሮ ሲፈስ የኖረ ትልቁ ወንዝ ነው።

     በኢትዮጵያ የግጥም /የአገጣጠም/ ስልት ውስጥ መንቶ /Couplet/ የሚባል አፃፃፍ አለ። ይህም ሁለት ስንኞችን በመደርደር የሚገጠም ነው። በሁለት ስንኞች የዓለምን ውጣ ውረድ ሁሉ የሚገልፁ ገጣሚያን ያሉባት ሀገር ነች። ሁለት ስንኞች በዚህች ሀገር ውስጥ ብዙ የሆድ ሆድ ጨዋታዎችን ሲያቀባብሉ የኖሩ ናቸው።

እናቴን አሰብኳት በሶስት አማርኛ፣

ሲርበኝ ሲጠማኝ ታምሜ ስተኛ።

     እነዚህ በሁለት መስመር የሚገጠሙ ስንኞች የውስጥ ራሮትን የመግለፅ ከፍተኛ አቅም አላቸው። ከላይ የተገጠሙትን እንኳ ብናያቸው ብንመረምራቸው ሰፊ ትንታኔ የሚያሰጡ ናቸው። ግን ዝርዝሩን በሁላችንም ልቦና ውስጥ አስቀምጠነው ወደ ሌሎቹ ሃሳብ እናምራ።

     ብዙ ሰዎች በቤታቸው ግድግዳ ላይ ጥቅስ ሲያስቀምጡ የእናት ርዕሰ ጉዳይ ላይ ትኩረት ያደርጋሉ። ለምሳሌ “ያለ እናት አለም ጨለማ ናት” የሚል ጥቅስ አንብቤያለሁ። ይህ ማለት እናት ብርሃን ናት የሚለውን አባባል አንድን ወሰድ ያደርጋል። ለዚህም ነው ቀጣዩ ግጥም እናቴን አደራ የሚለው።

ከማር ጭማቂ ላይ አይወጣም መራራ፣

እባክህ አምላኬ እናቴን አደራ።

     በዓለም ላይ ከሚደርሱ ክፉ ነገሮች መካከል የእናት እና የልጅ በሞት መለያየት ነው። ይህ በኢትዮጵያ ውስጥ ሲሆን ደግሞ ይከፋል። ምክንያቱም የናትና የልጅ ቅርብርብ የማያረጅ የማይጠወልግ፣ የማይደበዝዝ በመሆኑ ነው። ሁሌም አዲስ ነው። ለዚህም ነው ቀጣዩ ግጥም ከባለብዕረኞች ብቅ ያለው፡-

እናቴ አትሙቺ ልሙትልሽ እኔ፣

ከጎኔ ሳጣሽ ይባክናል አይኔ።

     እዚህ ላይ አንድ ነገር ማንሳት ይቻላል። በተለይ እኔና እሱእንዳለው በቀለ ስለዚሁ በኢትዮጵያ ውስጥ ለስድስተኛ ጊዜ ግንቦት 2 ቀን 2007 ዓ.ም በካፒታል ሆቴል ስለሚከበረው የናቶች ቀን ስንጨዋወት አንድ ነገር ተነሳ። ነገሩ ቀፋፊ ቢሆንም ብዙ ሃሳቦች በውስጡ አሉት። ይህም “እናት መቼ ትሙት?” የሚል ጥያቄ ነው። ሞት አይቀርምና እናት መች ትሙት?

     የኪነ-ጥበብ ባለሙያ የሆነው ፍፁም አስፋው /የማለዳ ኮከቦች የተሰጥኦ የቴሌቭዥን ፕሮግራም አዘጋጅ/ ስለ እናቱ አንድ አስገራሚ ግጥም አቅርቧል። የግጥሙ ሃሳብ የናትን ሞት በውስጡ የያዘ ነው። ፍፁም ሲገልፅ “እናቴ ሞትሽን ከኔ በፊት ያድርገው” እያለ ነው። “ራስ ወዳድ ሆኜ አይደለም፤ አንቺ ለኔ ያለሽን ፍቅር ስለማውቀው እኔ ሞቼ ብታይ እጅግ ትጎጅብኛለሽ ብዬ ነው” እያለ ግጥሙ ትረካ ያቀርባል። ብዙ ጊዜ በባህላችን “ካንቺ/ካንተ በፊት ሞቴን ያድርገው” ነበር የምንለው። ግን በፍፁም አስፋው ግጥም ውስጥ “ሞትሽን ከኔ በፊት ያድረገው” የሚል ሃሳብ የሚያፀባርቅ ነው።

     እናት በዚህ ጊዜ ትሙት የሚል ሃሳብ የሚናገር ሰው ማግኘት ከባድ ነው። ግን እናት በአፀደ ስጋም ብትለይ በልጆቿ ነብስ ውስጥ ህያው ናት።

እናት ለምን ትት ትሒድ አጎንብሳ

ታበላ የለም ወይ በጨለማ ዳብሳ

     የእናትነትን ርዕሰ ጉዳይ አንስተን መቋጫ የለውም። የእናት ርዕስ አያልቅም። ትውልዶች እየመጡ ሲፅፉት ይኖሩታል እንጂ አያልቅም። ታዲያ ይህን የማያልቅ ርዕሰ ጉዳይ ቢያንስ በዓመት አንዴ እየተሰበሰብን እናቶቻችንን እናመስግን፣ እናስደስት፣ ያጣናቸውንም እናቶች በፍቅራቸው ገፀ-በረከት እንዘክራቸው ብሎ ወጣቱ እሱእንዳለ በቀለ ለሰባተኛ ጊዜ በካፒታል ሆቴል ውስጥ ግንቦት ሁለት ቀን ከ8-12 ሰዓት ክብረ-በዓል አዘጋጅቷል። ሁላችንም እናቶቻችንን ይዘን እንድንመጣ እና የተለዩንንም እናቶች እንድንዘክራቸው ጋብዞናል።

በጥበቡ በለጠ

    


     በሰሜን አሜሪካ ኒውዮርክ የኒቨርሲቲ የፊልም ጥበብን የሚስተምር ኢትዮጵያዊ ወዳጅ አለኝ። ስሙ የማን ደምሴ ይባላል። (የማን ማለት በግዕዝ ቋንቋ ቀኝ እጅ እንደማለት ነው)። ይህ ፊልም ሰሪና ታዋቂ መምህር በአለምአቀፍ ደረጃ የሚታወቅበትን ዶክመንተሪ ፊልም ሰርቷል። ይህ ዶክመንተሪ ስለ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘመነ- መንግሥት ስልጣንና አስተዳደር እንዲሁም በግል ሰብእናቸው ላይ የሚያተኩር ነው። የማን ደምሴ ይህን የቀዳማዊ ኃይለስላሴን ታሪክ ዶክመንተሪ ፊልም የሰራው ለደቡብ አፍሪካው ታዋቂ የቴሌቪዥን ጣቢያ ነው። ቴሌቪዥን ጣቢያውም ለየማን ደምሴ አስፈላጊውን ወጪ ሸፍኖና ተገቢውን ክፍያ ፈጽሞለት ነው የሰራው። የፊልሙ ርእስ፡- TWILIGHT REVELATIONS: Episodes in the Life & Times of Emperor Hale Selassie ይሰኛል።

    ይህ የቀዳማዊ ኃይለስላሴን ዘመን አስተዳደርና ታሪክ የሚቃኘው የየማን ደምሴ ፊልም በኢትዮጵያዊያኖች ከተሰሩ ዶክመንተሪ ፊልሞች መካከል ከፊት የሚሰለፍ ነው። ይህ ዶክመንተሪ ፊልም በውስጡ የያዛቸውን አብይ ጉዳይ በአጭሩ ላስረዳ።

     በዚህ በቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዶክመንተሪ ፊልም ውስጥ አያሌ ሰዎች ቃለ-መጠይቅ ተደርጎላቸው ይናገራሉ። እነዚህ ተናጋሪ ሰዎች እነማን ናቸው የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀርም። ሰዎቹ ታሪክ ጸሐፊዎች፤ ዲፕሎማቶች፤ የጦር መሪዎች፤ ከፍተኛ ባለስልጣናት የነበሩ ሰብእናዎች፤ በንጉሱ ዘመን ፓርላማ አባል የነበሩ እና ቀደም ሲል ንጉሱን ራሳቸውን ይቃወሙ የነበሩ ሰዎች በፊልሙ ውስጥ ተጠይቀው ይናገራሉ።

     እነዚህ ሰዎች በእድሜ የገፉ ናቸው። የህይወትን ውጣ ውረድ ያስተዋሉ ናቸው። የዘመንን መሄድና መምጣት ያዩ ናቸው። በእድሜያቸው የመጨረሻዎቹ ምእራፍ ላይ የሚገኙ ናቸው። እናም በዚህ የህይወት ጫፍ ላይ ሆነው እማኝነታቸውን ሰጡ። ከነዚህ እማኞች መካከል ዛሬ አብዛኛዎቹ በህይወት የሉም። የማን ደምሴ እነዚህን ሰዎች ለማነጋገር የከፈለውን መስዋእትነት በፊልሙ ውስጥ በግልጽ ማየት ይቻላል። ሰዎቹ የተለያዩ የአለማችን ክፍለ-ግዛቶች ስለሚገኙ ፊልም ሰሪው የማን ደምሴ በያሉበት ሀገር እየዞረ ነው ቃለ-መጠይቅ ያደረገላቸው። እናም ስለ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘመነ አስተዳደር የመጨረሻውን ቃላቸውን የተቀበለና ምርጥ ዶክመንተሪ ፊልም የሰራ ሰው ነው።

    በዚህ ፊልም ውስጥ የማን ደምሴ ምንም ነገር አይነግረንም። አይተርክልንም። የሚናገሩትና የሚተርኩት ቃለ-መጠይቅ የተደረገላቸው እነዚህ ታላላቅ ኢትዮጵዊያን ናቸው። ከነርሱ ጋርም ተያይዞ በንጉስ ኃይለስላሴ በስልጣን ዘመናቸው የተቀረጹና ከሰዎቹ ንግግር ጋር የሚገናኙ ምስሎች አብረው ተቀናብረዋል።

    ለዛሬ ጽሁፌ መነሻ የሆነኝ ርእሰ ጉዳይ ይህ ፊልም በመሆኑ ነው፤ ስለ ፊልሙ አጭር ማብራሪያ የሰጠሁት። በዚህ በጃንሆይ ዶክመንተሪ ፊልም ውስጥ ከተጠየቁት ሰዎች መካከል በአሜሪካ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ውስጥ የቪዛ ክፍል ሀላፊ የነበሩ ወ/ሮ ማርታ ገ/ጻዲቅ የተባሉ ዲፕሎማት ይገኙበታል። እኚህ ዲፕሎማት ሲናገሩ የሚከተለውን ሀሳብ እንደማስታውሰው ሰንዝረዋል።

    “እስከ 1966 ዓ.ም ድረስ አንድም ኢትዮጵያዊ ተማሪ የአሜሪካንን መንግስት ጥገኝነት አልጠየቀም። እደግመዋለሁ! እስከ 1966 ዓ.ም ድረስ አንድም ኢትየጵያዊ ተማሪ የአሜሪካንን መንግስት ጥገኝነት አልጠየቀም። ይህንን ጉዳይ አሁንም ከስቴት ዲፓርትመንት አጣርቻለሁው“ በማለት ወ/ሮ ማርታ ገ/ጻዲቅ ይናገራሉ።

     የወ/ሮ ማርታ ንግግር ትክክለኛነት ከሌላ ምንጭ ማረጋገጥ ባይቻልም በወቅቱ ከነበራቸው ኃላፊነት አንፃር ሲታይ አስተያየቱ ለእውነት የቀረበ ነው። ሁለተኛው ደግሞ እደግመዋለሁ እያሉ በልበ ሙሉነት ደግመው መናገራቸው ነው። እናም እስኪ እዚህ 1966 ዓ.ም ላይ ቆም ብለን ኢትዮጵያን እናስባት! ስደት የጀመረችው ከዚህ በኋላ ነው? ምነው ኢትዮጵያዬ ምን ሆንሽብን? ምን ገጠመሽ እንበላት።

     የቀዳማዊ ኃይለስላሴ ረጅሙ የስልጣን ጉዞ 1966 ዓ.ም ማክተሚያው ነበር። ስርአቱ ሲያበቃ አያሌ ጉዶችን መከራዎችን አስከትሎ ነበር። ኢትዮጵያ ውስጥ አብዮት ፈነዳ ተባለ። ‘ፈነዳ’ የሚለው ቃል ራሱ ጤነኛ አልነበረም። መፈንዳት ብዙ ፍንጥርጣሪዎች አሉት። እነዚህ ፍንጥርጣሪዎች ደግሞ ብዙ ነገር ይጎዳሉ። እናም አብዮት ፈነዳ!

      ፍንዳታውን ተከትሎ ደርግ ፊት አውራሪ ሆኖ መጣ። በደርግ በተጻራሪ የቆሙ አያሌ የፖለቲካ ቡድኖች መጡ። በተለይ ቀደም ሲል በንጉሱ ዘመን የተማሪዎች እንቅስቃሴ፤ መሬት ላራሹ ጥያቄ እና አዲስ ሥርአት የመናፈቅ ፍላጎት የጎለበተባቸው ወጣቶች ኢ.ሕ.አ.ፓ ተብሎ በሚጠራው የፖለቲካ ፓርቲ ውስጥ ተደራጁ። ሌሎች መ.ኢ.ሶ.ን ተባሉ። የፖለቲካ ፓርቲዎች በስፋት መጡ። ሀገሪቱ በታሪኳም አስተናግዳቸው የማታውቀው የፖለቲካ አስተሳሰቦች ተግተልትለው መጡ። እነዚህን ሁሉ አስተሳሰቦች ማን ያስተናግዳቸው? ዘመኑ ስር-ነቀል ለውጥ የመጣበት ነው ተባለ። ስር ከተነቀለ ደግሞ ማደግ መፋፋት የለም። ያው ሞት ነው።

     እናም የአብዮቱ ፍንዳታ መላው ኢትዮጵያ ላይ አስተጋባ። ጆሮ አደነቆረ። ትውልድ ፈነዳ። ተቀጣጠለ። ቀይ ሽብር ነጭ ሽብር ተባብሎ ቤት ለቤት ጎዳና ለጎዳና መገዳበል መጣ። የኢትዮጵያ አደባባዮች በልጆቿ ደም ጨቀዩ። ሀይ የሚል የለም! እናቶች በልጆቻቸው ሞት አነቡ። የሀዘን ማቅ ለበሱ። ያቺ ገናናይቱ ኢትዮጵያ በሞት መንፈስ ተወረረች።

     ለዚህች ሀገር አዲስ ሀሳብና ዘመናዊ አስተሳሰብ አመጣለሁ ብሎ ያሰበ፤ የጻፈ፤ የዘመረ፤ የታገለ ጭንቅላት ሁሉ መና ቀረ። በህይወት የተረፈው እግሬ አውጭኝ እያለ ኢትዮጵያን ለቆ መብረር መጓዝ ጀመረ። ስደት የኢትየጵያዊያን መገለጫ ሆነ። “ከሀገሩ የወጣ ሀገሩ እስኪመለስ ቢጭኑት አህያ ቢለጉሙት ፈረስ” የሚለው ምሳሌያዊ ንግግርም የስደተኞች አፍ መፍቻ ቋንቋ ሆነ። የአብዮት ፍንዳታው እና ስር-ነቀል ለውጡ የሚያስተናግደው አጥቶ አንድ ትውልድን ሙልጭ አድርጎ በልቷል።

     በዘመነ ደርግ ራስን ከግድያ ለማዳን ዋነኛው አማራጭ ከኢትዮጵያ መውጣት ሆነ። ስደት! እንደውም አንድ ቀልድ ቢጤም ነበር። የስርአቱ መሪ ኮ/ል መንግስቱ ኃ/ማርያም በድንገት ወደ ቦሌ አውሮፕላን ማረፊያ ሲሄዱ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ረጅም ሰልፍ ሰርተው ያያሉ።

“ይሄ የምን ሰልፍ ነው?” በማለት ቆጣ ብለው ጠየቁ።

“ወደ ውጭ ሀገር የሚሄዱ ናቸው“ አለ መላሹ ፈራ ተባ እያለ።

     ኮ/ል መንግስቱም “ሁሉም የሚሄድ ከሆነ እኛ ብቻችንን እዚህ ምን እንሰራለን?” ብለው ለመሄድ ተሰለፉ። በዚህ ጊዜ ሊሰደድ የተዘጋጀው ሰልፈኛ ሰልፉን በትኖ ተመለሰ። አንድ ደንብ አስከባሪ ምነው ምን ሆናችሁ ነው ጉዞዋችሁን የምትሰርዙት?” ቢላቸው እነርሱም እንዲህ አሉ ፡-

     “እኛ የምንሄደው የእሱን ግድያ ሸሽተን ነው። እሱ ከሄደልን በሐገራችን እንኖራለን” አሉ እየተባለ በልጅነታችን የሚነገረን ቀልድ ነበር።

     ከ1966 ዓ.ም በኋላ ኢትዮጵያዊያን ሁሉ ተሰብስበው ለዘመናት የኖሩበትን ስርዓተ ማህበር በማፍረሳቸው ሰብሳቢ አጥተው ተበተኑ። አጼ ኃይለስላሴ የስልጣን ዘመናቸውን ክፉኛ ለጥጠውት ለዘመኑ ጥያቄ አፋጣኝ መልስ ባለመስጠታቸው ትውልድ ፈረሰ፤ ሀገር ተጐዳች፤ ለውጥ አቀንቃኙ ወጣት ደግሞ የሐገሩን ባሕል፣ ታሪክ፣ ነባራዊ ሁኔታን ባላገናዘበ ፍልስፍና በመዋጡ ጥንታዊቷ፤ የእድሜ ባለፀጋዋን ኢትዮጵያን ካለ አቅሟ ወዘወዛት። ኢትዮጵያ ትቅደም እያለ እርስ በርሱ እየተጨፋጨፈ ባልቴቷን ኢትዮጵያ ትንፋሽ አሳጥሮ አስሮጣት። እስካሁን ድረስ ኢትዮጵያ ትንፋሽዋን ሰብሰብ አድርጋ ቁጭ ብላ ተረጋግታ ማሰብ አልቻለችም።

     አንድ ጊዜ ማለትም 1995 ዓ.ም ዛሬ በሕይወት የሌሉትን አለቃ አያሌው ታምሩን ቃለ መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። አለቃ አያሌው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የሊቃውንቶች ሊቃውንት /ሊቀ-ሊቃውንት/ የነበሩ ናቸው። በቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዩኒቨርስቲ ውስጥ ግብረ-ገብን እስከ ማስተማር የደረሱ አይነ ስውር ሊቅ ነበሩ። እናም ከእርሳቸው ጋር በነበረኝ ቆይታ አንድ ጥያቄ ጠየኳቸው።

ዓይነ ስውር በመሆንዎ የሚያዝኑበት የሚቆጭዎት ነገር አለ አልኳቸው

የለም አሉኝ

እንዴት የለም?” አልኳቸው

እንደውም የኢትዮጵያን መቸገርና መከራ ሳስተውል እንኳንም አይኔ ጠፋ እላለሁ አሉ። ቀጠሉና ይህን ታሪክ አጫወቱኝ፡-

“አንድ ቀን በጣም ተበሳጨሁና ወደ ቤተ መንግስት ሄድኩ። ቤተ መንግስት ተፈትሸው ከማይገቡ ሰዎች መከከል እኔ አንዱ ነበርኩ። የሄድኩት ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴን ለማነጋገር ነበር። እንደተናደድኩ በቤተ መንግስት እልፍኝ ውስጥ ደረስኩ። ቆምኩ። ጃንሆይ ለነገር እንደመጣሁ ገብቷቸዋል።

“ምን ሆነህ መጣህ?” አሉኝ።

    “ጃንሆይ የሚሰራው ነገር ልክ አይደለም እርስዎ የሀገሪቱን ወጣት ሁሉ ለትምህርት ብለው አንዴ አሜሪካን፣ አንዴ መስኮብ፣ ፈረንሳይ፣ እንግሊዝ እየላኩ ትውልዱ ሀገሩን እንዳያውቅ እየተደረገ ነው። ተምሮ የሚመጣው የአሜሪካንን፣ የመስኮብን፣ የፈረንሳይን፣ የእንግሊዝን ባሕልና ታሪክ ነው። ነገ ከነገ ወዲያ ይህ ወጣት ኢትዮጵያን ስለማያውቃት የተማረበትን ሀገር ቅራንቅቦ ነው ይዞ መጥቶ ኢትዮጵያ ላይ ሊጭን የሚፈልገው። ይህ ደግሞ ለእርስዎም ሆነ ለሀገሪቱ ጠንቅ ነው አልኳቸው።

     “ጃንሆይ ዝም አሉኝ። ምንም መልስ አልሰጡኝም። ዝምታው ሲበዛብኝ ደጋግሜ እጅ ነሳሁ። ከዚያም አንድ ነገር ከአፋቸው ወጣ።

እንኳንም አይንህ ጠፋ!” አሉኝ።

     ”ጃንሆይ ልክ ናቸው። አልሳሳቱም። እኔም እስከ አሁን ድረስ የኢትዮጵያን መከፋትና ችግር ሳስተውል እንኳንም ዐይኔ ጠፋ እላለሁ” ሲሉ አለቃ አያሌው ታምሩ ከዛሬ 12 አመታት በፊት አጫውተውኝ ጋዜጣ ላይ አትሜዋለሁ።

     ዐጼ ኃይለስላሴ “እንኳንም ዐይንህ ጠፋ“ ያሏቸው፤ እርሳቸው እንደ ሀገር መሪ ሆነው ኢትዮጵያን ሲያስቧት ብዙ የሚያስጨንቃቸው ነገር በመኖሩ እንደሆነ አለቃ በወቅቱ አብራርተውልኛል። የሆኖ ሆኖ ኢትዮጵያ ፊውዳሊዝምን የመሬት ከበርቴን ሶሻሊዝምን አስተናግዳለች። እነ ካፒታሊዝምን ኢምፔሪያሊዝምን ቡርዣውን በመፈክር ስታወድም ኖራለች። አሁን ደግሞ በአብዮታዊ ዴሞክራሲ ፍልስፍና ውስጥ ነች። በነዚህ ሁሉ አስተሳሰቦች ውስጥ የኢትዮጵያ ባህል ታሪክና ነባራዊ ሁኔታ እንደምን ተካቷል የሚለው ጥያቄ ዛሬም መነጋገሪያችን ቢሆን ጥሩ ነው።

     የዛሬ 8 አመት በኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር አማካይነት የኢትዮጵያ የልቦለድ ስነ-ጽሁፍን መቶኛ ዓመት በዓልን ምክንያት በማድረግ አንድ ዝግጅት በያሬድ የሙዚቃ ት/ቤት ተዘጋጅቶ ነበር። በዚህ ዝግጅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የስነ-ጽሁፍ መምህር የሆነው ቴዎድሮስ ገብሬ አንድ የጥናት ጽሁፍ ያቀርብ ነበር። በዚህ የጥናት ጽሁፍ ውስጥ ኢትዮጵያን ሲጠራት “ወይዘሪት ኢትዮጵያ“ ይላል። “ወይዘሪት ኢትዮጵያ“ የሚለው አባባል ተደጋግሞ በቴዎድሮስ ገብሬ ጥናት ውስጥ ተጠራ። ጥናቱ ቀርቦ ሲጠናቀቅ ለጥያቄና መልስ እንዲሁም ለአስተያየት መድረኩ ክፍት ሆነ።

     በዚያው በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የስነ-ጽሁፍ መምህር የሆነው አቶ ወንደወሰን አዳነ ስለ ወይዘሪት ኢትየጵያ ጉዳይ ጠየቀ።

     “ኢትዮጵያ የሶስት ሺ አመት አሮጊት ሆና ሳለ ለምን ወይዘሪት ኢትዮጵያ እያልክ ትጠራታለህ? “ ተባለ። ጥያቄው ለቴዎድሮስ ገብሬ ከባድ ነው ብለን አስበን ነበር። ግን ቴዎድሮስ በቀላሉ መልሶት አዳራሹ ውስጥ የነበረው ህዝብ በሙሉ አጨበጨበለት። እሱም እንዲህ አለ፡-

“ኢትዮጵያ ሶስት ሺ አመት ቢሆናትም እስከ አሁን ድረስ ባል አላገኘችም። እናም ድንግል ናት። ወይዘሪት ኢትዮጵያ

አለ። ታዳሚው በሳቅና በጭብጨባ አዳራሹ ውስጥ አስተጋባ።

    ኢትዮጵያ የተፈጥሮ ጸጋዋን ልጆችዋ በጋራ ተስማምተው ባለመጠቀማቸው ድንግልናዋ እስካሁን አለ። አንዱ የስደት ምንጭ ይህን ጸጋ ተረጋግቶ የለመጠቀም ችግር ነው። ኢትየጵያዊያን ከ1966 ዓ.ም በኋላ እጅግ በሚያስደነግጥ ሁኔታ ስደት ውስጥ ናቸው። ስደት ህጋዊና ህገ-ወጥ እየተባለ እየተጠራም ነው። ምንም ተባለ ምንም ኢትዮጵያዊያን ስደት ውስጥ ናቸው። ስደትን ለመቀነስ ኪነ-ጥበብ፤ ባህል፤ ፖለቲካዊ የአስተሳሰብ መስመር፤ ኢኮኖሚና ሌሎችም ርእሰ ጉዳዮች ብዙ ነገር ማድረግ ይችሉ ነበር። ግን ዛሬም መንገዱ ክፍት ነው። ጉዞው አላባራም እንደቀጠለ ነው። ምን ይሻላል።

በጥበቡ በለጠ


     ከሰሞኑ በደቡብ አፍሪካ ልዩ ልዩ ከተሞች ውስጥ ከአያሌ የአፍሪካ ሀገራት የመጡ ዜጐች ይውጡልን በሚል መሪር የሆነ ጭካኔ በጥቁሮች ላይ ሲወርድባቸው ቆይቷል። ችግሩ አሁንም አልበረደም። ደቡብ አፍሪካውያን በእነዚህ የአህጉሪቱ ወንድምና እህቶቻቸው ላይ ይህን የመሰለ ጥላቻ ከየት አመጡት? ለደቡብ አፍሪካ የአፓርታይድ ሥርዓት መገርሰስ እና የደቡብ አፍሪካን ጥቁሮች ከመከራ ቀንበር ለማላቀቅ በተከፈለው መስዋዕትነት ውስጥ የኢትዮጵያ እና የሌሎች ሀገሮች አስተዋፅኦ እንደምን ነው በሚሉትና በሌሎችም ርዕሰ ጉዳዮች ላይ እስኪ እናውጋ።

     ደቡብ አፍሪካውያን ከ300 ዓመታት በላይ በነጮች የበላይነት በተለይም በአፓርታይድ /በቀለም ልዩነት/ መከራዋን ስታይ የኖረች ሀገር ናት። የደች እና የእንግሊዝ ተወላጆች የሆኑት ነጮች እንዲሁም ደግሞ የእነርሱ ጀሌ የነበሩ ሌሎችም ተባባሪዎቻቸው ወደ ደቡብ አፍሪካ ተጉዘው፣ ይህችን በተፈጥሮ ፀጋ በእጅጉ የበለፀገችን ሀገር ጠቅልለው ወሰዷት። ደቡብ አፍሪካውያን ከአንድ ባርያ ያነሰ ኑሮ መግፋት ጀመሩ። ፕሪቶሪያ፣ ደርባን፣ ጆሃንስበርግ፣ ኬፕታውን፣ ፖርት ኤልዛቤት እና ሌሎችም ከተሞች ውስጥ ጥቁር ደቡብ አፍሪካውያን እስከ ምሽቱ 12 ሰዓት ድረስ ብቻ ነበር በባርነት እንዲያገለግሉ የሚፈቀድላቸው። 12 ሰዓት ሲሆን፤ ከተሞቹን ለነጮች ለቀው መውጣት አለባቸው። ከ12 ሰዓት በኋላ የተገኘ ጥቁር ይታሰራል፣ ይደበደባል ሊገደልም ይችላል።

      ከዚህ ግፍ ውጪ ደግሞ ነጮችና ጥቁሮች አንድ አውቶብስ ውስጥ፣ ባቡር ውስጥ በሌሎችም የትራንስፖርት መገልገያዎች አብረው መጓዝ አይችሉም። ጥቁርና ነጭ በደቡብ አፍሪካ ውስጥ አብሮ ተቀምጦ መማር አይችልም። ጥቁር ደቡብ አፍሪካውያን የተፈጠሩት ነጮችን ለማገልገል ብቻ ሆኖ ከ300 ዓመት በላይ በስቃይ የኖሩ ሕዝቦች ናቸው።

     ከዚህ ስቃያቸው የሚገላግላቸው ተአምር ይጠብቁ ነበር። የጭቆናው ዘመን ስለረዘመባቸው ለውጥ ማምጣት የሚችሉ አይመስላቸውም ነበር። በነጮች የሚደርስባቸው መከራና እንግልት ተነግሮ አያልቅም። ታዲያ በዚህ ሁሉ ስቃይ ውስጥ እያሉ በ1888 ዓ.ም በአፄ ምኒልክና በእቴጌ ጣይቱ የሚመራው የኢትዮጵያ ጦር ከአፍ እስከ አፍንጫው የታጠቀውን የኢጣሊያ ጦር አድዋ ላይ ድባቅ መታው። ዜናው የዓለም ሆነ። ጥቁሮች ነጮችን በአንድ ቀን ጦርነት ፈጇቸው እየተባለ ተፃፈ። በወቅቱ ከ200 ዓመታት በላይ በነጮች የአፓርታይድ ሥርዓት መከራ ያዩ የነበሩት ጥቁር ደቡብ አፍሪካውያን ዜናውን ሲሰሙ ተነቃቁ። ጥቁር ማሸነፍ እንደሚችል ከአድዋ ጀግኖች ተማሩ።

     ከዚያም ታላላቅ የደቡብ አፍሪካ ታጋዮች የሚባሉት ኢትዮጵያን ማጥናት መመርመር ጀመሩ። እንዴት ነጮችን አሸነፈች? እንዴትስ አንድም ጊዜ በነጮች ሳትያዝ ኖረች እያሉ ጠልቀው አጠኗት።

     በተለይ አድዋ ላይ በእነ አጤ ምኒሊክ የሚመራው የኢትዮጵያ ጦር በደቡብ አፍሪካውያን ዘንድ ሲመረመር ፀሎተኛ ሆኖ ተገኘ። ወደ ጦርነት ከመግባቱ በፊት ንጉሱ አጤ ምኒልክና ሌሎችም ባለሟሎቻቸው ይፀልያሉ። የፈጣሪን ስም ደጋግመው ያነሳሉ። ይህ አልበቃ ብሎ ታቦታትን ሁሉ ይዘው ነበር ወደ አድዋ የዘመቱት። ቀሳውስትም አብረዋቸው ነበሩ። በእነዚህ ሁሉ የተደገፈው የኢትዮጵያ ጦር አድዋ ላይ ነጮችን ድል አደረገ ብለው የደቡብ አፍሪካ ጥቁሮች አመኑ።

     ከዚያም በብዙ ሚሊዮን የሚቆጠሩ ደቡብ አፍሪካውያን የኢትዮጵያን ሃይማኖት እንከተላለን ብለው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት አማኞች መሆን ጀመሩ። ምክንያታቸው ደግሞ አድዋ ላይ የተገኘው የጥቁሮች የበላይነት እምነቱም የፈጠረው ጀግንነት እንደሆነ አመኑ። ከዚያም የተለያዩ አብያተ-ክርስትያናትን በኢትዮጵያ ስም ማነጽ ጀመሩ።

     ታላቁ የኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሃምሳኛውን ዓመት የአፍሪካ ኅብረት ክብረ በዓልን በተመለከተ በተዘጋጀው JUBILEE በተሰኘው ግዙፍ መጽሔት ውስጥ Ethiopian Echoes in Early Pan-African Writings በሚል ርዕስ ጽሁፍ አቅርበዋል። በዚህ ጽሁፋቸው ፕሮፌሰሩ እንደሚገልፁት ከሆነ፤ ኢትዮጵያ በነጮች ላይ በጦርነት የምታሳየው የበላይነት የደቡብ አፍሪካውያንን ቀልብ ሰርቋል። ደቡብ አፍሪካውያን ለነፃነታቸው ለሚያደርጉት ትግል ኢትዮጵያ አርማቸው ሆና ብቅ ማለቷን ጽሁፉ ይገልፃል። በዚህም የተነሳ በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም የሚጠሩ አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መመስረታቸውን ዘርዝረው ጽፈዋል። እነዚህም አብያተ-ክርስትያናት ጥቂቶቹ የሚከተሉት ናቸው፡-

  1. African United Ethiopian Church
  2. Ethiopian Mission in South Africa
  3. The National Church of Ethiopia in South Africa.
  4. St.Philip’s Ethiopian Church of South Arica
  5. Ethiopian Church Lamentation in South Africa
  6. The Ethiopian Church of God the Society of Paradise.

     የተሰኙት አብያተ-ክርስትያናት ጥቂቶቹ ናቸው። የደቡብ አፍሪካና የኢትዮጵያ ጥንታዊ ትስስር በዚህ ቀጠለ።

     በፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት በዓለም አቀፉ መድረክ ወረራውን ሲቃወሙ ከነበሩት ኢትዮጵያውያን ምሁራን መካከል አንዱ የሆኑት ዶ/ር መላኩ በያን (ከ1892 - 1932) በአያሌ ንግግሮቻቸው ደቡብ አፍሪካ ከአፋቸውም ከብዕራቸው አትጠፋም ነበር። ጥቁሮች ሁሉ ለደቡብ አፍሪካ ነፃነት፣ ጥቁሮችን ከባርነት ለመገላገል በሕብረት መነሳት እንዳለባቸው ይወተውቱ ነበር። ኢትዮጵያ በሕዝቦቿና በደጋፊዎቿ ተጋድሎ ከፋሽስቶች ወረራ በቅርቡ ትላቀቃለች። ይልቅስ ጥቁሮች ሁሉ በመተባበር ደቡብ አፍሪካን እና ሌሎች የአፍሪካን ሕዝቦች ከከፋ ባርነት እናውጣቸው እያሉ ይናገሩ ነበር። ከእርሳቸው ጋርም ጀማይካዊው ማርክስ ጋርቬይ (ከ1880 - 1932) እና አሜሪካዊው W.E.B Du Bois (ከ1860 - 1955) ያበረከቱትን አስተዋፅኦ ደቡብ አፍሪካውያን ፈጽሞ መርሳት የለባቸውም።

     ከኢጣሊያ ወረራ በኋላም ኢትዮጵያ ነፃ ላልወጡ የአፍሪካ ሀገራት በሙሉ ድጋፍ ስታደርግ ቆይታለች። ድጋፍ ካደረገችላቸው ሀገራት መካከል ደቡብ አፍሪካ ግንባር ቀደሙን ስፍራ ትይዛለች። ANC /African National Congress/ ፓርቲ መሪ የሆኑት የቀድሞው የደቡብ አፍሪካ ፕሬዝደንት ኔልሰን ማንዴላ የወታደራዊ ትምህርት የወሰዱት እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ነበር። አስገራሚው ነገር ደግሞ የማንዴላ የዜግነት ሁኔታ ነው። የኔልሰን ማንዴላ ፓስፖርት ላይ የተፃፈው ዜግነታቸው “ኢትዮጵያዊ” የሚል ነው። ማንዴላ እንዴት ኢትዮጵያዊ ሆኑ? የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀሬ ነው። ጉዳዩ እንዲህ ነው።

     ኔልሰን ማንዴላ በደቡብ አፍሪካ የነጮች አገዛዝ ሥርዓት ውስጥ ሊታሰሩና ሊገደሉ ከሚፈለጉ ሠዎች መካከል አንዱ ነበሩ። ነጮች በሙሉ የሚጠሏቸው ሰው ነበሩ። የዴሞክራሲ ሀገር የምትባለው አሜሪካ ሳትቀር ኔልሰን ማንዴላን በአሸባሪዎች መዝገብ ውስጥ አስቀምጣቸው ነበር። ስለዚህ አሜሪካ ማንዴላን ብታገኝ እስር ጥፍር አድርጋ በሽብር ወንጀል የምትቀጣ ነበረች። አሜሪካ ማንዴላን ከሽብር መዝገቧ ውስጥ የሰረዘችው እ.ኤ.አ በ2008 ዓ.ም ነበር። ሌሎችም በነጮች የበላይነት የሚመሩ ፓርቲዎች ለመግደል ከሚፈልጓቸው ሠዎች መካከል ዋነኛው ዒላማቸው ማንዴላ ነበሩ። ታዲያ ከእነዚህ ሁሉ አደጋዎች ማንዴላን ለመጠበቅ ኢትዮጵያ የራሷ ዜጋ አድርጋቸው በ1954 ዓ.ም ለኔልሰን ማንዴላ ፓስፖርት ሰጠቻቸው። በዚህም ፓስፖርት ማንዴላ በየሀገሩ ድንበር ይሸጋገሩበት ነበር።


    

በዘመነ ደርግ እንኳ በኢትዮጵያውያኖች የሚሰጠው ፓስፖርት ከደቡብ አፍሪካ በስተቀር የትኛውም ሀገር መጓዝ እንደሚችሉ የሚያሳስብ ነበር፡፡ ኢትዮጵያ የደቡብ አፍሪካ የነጮች መንግስት ላይ የጉዞ ማዕቀብ ጥላ ስለነበር ዜጎቿ ደቡብ አፍሪካ እንዳይሄዱ በይፋ እገዳ ጥላ ነበር፡፡

 

    ኢትዮጵያ ለማንዴላ የሰጠችው ስም ዴቪድ ማታሳዊ የሚል ሲሆን፣ ሥራው ደግሞ ጋዜጠኛ ነበር። ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ። እኚህን ብርቅ የደቡብ አፍሪካ መሪ ከሞትና ከአደጋ ጠብቃ ለጥቁሮች ነፃነት ድል፣ ብርሃን ሆና ደቡብ አፍሪካ ላይ ያበራች ሀገር ነበረች። ኢትዮጵያ ዛሬ በስልጣን ላይ ያለው የደቡብ አፍሪካ የጥቁሮች መንግስት እንዲመሠረት ትልቅ የመዐዘን ድንጋይ ሆና ያገለገለች አርማቸው ናት። ይህን ውለታ ደግሞ ኔልሰን ማንዴላም ደጋግመው የተናገሩት ጉዳይ ነው። አፄ ኃይለሥላሴ በግላቸውና በመንግስታቸው ባለሟሎች በኩል ለማንዴላና ለደቡብ አፍሪካ የዋለችው በጐ ነገሮች አያሌ ናቸው።

በቀዳማዊ ኃይለስላሴ አሳሳቢነት ማንዴላ ሽጉጥ ተሰጥቷቸው ምክር ተለግሷቸው፣ መንቀሳቀሻ ፍራንክ ተደጉሟቸው ነው ወደ ደቡብ አፍሪካ የተጓዙት። ኢትዮጵያ ለማንዴላ ልዩ ሀገር ነበረች። እርሳቸው ራሳቸው በፃፉት Long Walk To Freedom በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ የሚከተለውን ብለዋል፡-

     “ከአክራ በኢትዮጵያ አየር መንገድ ተሳፍረን ኮንፍረንሱን ለመካፈል ወደ አዲስ አበባ በረርን። ወደ አውሮፕላኑ ስገባ የአውሮፕላኑ አብራሪ ጥቁር መሆኑን ለማስተዋል ቻልኩ። ብርክ ያዘኝ። አንድ ጥቁር እንዴት አውሮፕላን ሊያበር ይችላል? ከጥቂት ቆይታ በኋላ ግን በራሴ አስተሳሰብ ተናደድኩ። ጥቁሮች የነጮችን ያክል አሪፎች አይደሉም ለሚለው የአፓርታይድ ወጥመድ ውስጥ ተተብትቤ ነበር” (ትርጉም ከረጅም የነፃነት ጉዞ መጽሐፍ)

     የኢትዮጵያ አየር መንገድ በጥቁር ፓይለት መብረሩ፣ ሆስተሶቹ በሙሉ ኢትዮጵያውያን መሆናቸው፣ ማንዴላን አነቃቅቷቸዋል። ጥቁር ታላላቅ ነገር መስራት እንደሚችል ከአየር መንገዳችን ተምረዋል። የማንዴላን የሕይወት ታሪክ የሚሰሩ የሆሊውድና የደቡብ አፍሪካ ፊልም ሠሪዎች ሁሌም የሚመጡት ወደ ኢትዮጵያ ነው። ማንዴላና ኢትዮጵያ የተሳሰሩ ነበሩ።

     በዘመነ ደርግ እንኳን ለኢትዮጵያውያኖች የሚሰጠው ፓስፖርት ከደቡብ አፍሪካ በስተቀር የትኛውም ሀገር መጓዝ እንደሚችሉ የሚያሳስብ ነበር። ኢትዮጵያ የደቡብ አፍሪካ የነጮች መንግስት ላይ የጉዞ ማዕቀብ ጥላ ስለነበር ዜጐቿ ደቡብ አፍሪካ እንዳይሄዱ በይፋ እገዳ ጥላ ነበር። ይኸው የደቡብ አፍሪካ የነጮች አገዛዝ እንዲፈርስ ኢትዮጵያ ብዙ ታግላለች። ከአፍሪካ የእግር ኳስ ማኅበር ውስጥ የአፓርታይዱ ሥርዓት እንዲታገድ አድርጋለች። የአፓርታይድ ሥርዓት ከFIFA እንዲሰረዝ ኢትዮጵያ ታግላለች። ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያምም ማንዴላ ከእስር ሲፈቱ በመቶ ሺዎች የሚቆጠር ገንዘብ ሰጥተዋቸዋል።

     ደቡብ አፍሪካ ከኢትዮጵያ አያሌ ድጋፎችን ባታገኝ ኖሮ ዛሬ የምናየው የጥቁሮች መንግስት ወደ ሥልጣን ለመምጣት ረጅም ጊዜ ይወስድበት ነበር። እኔ ራሴ የዛሬ 11 ዓመት ደቡብ አፍሪካ ውስጥ ለትምህርት ሄጄ ሳለ የታዘብኩት ነገር ቢኖር፤ በርካታ ድርጅቶች ሳይቀሩ በኢትዮጵያ ስም ይጠሩ ነበር። ለምሳሌ ከሀብታሞቹ ከተማ ከፖርት ኤልዛቤት ወደ ሮድስ ዩኒቨርሲቲ (ግራሃምስታውን) ከተማ በሚያስኬደው መንገድ ላይ ላሊበላ የሚል ትልቅ ጽሁፍ እናገኛለን። ላሊበላ ደቡብ አፍሪካ ውስጥ የበርካታ የንግድ ማዕከላት መጠሪያ ነበር። ሌሎችንም መጠቃቀስ ይቻላል። ግን ዛሬ በዚህ ይብቃ።

     ጉዳያችን የወንድሞቻችን እና የእህቶቻችን በደቡብ አፍሪካ ውስጥ መገደልና መዘረፍ ነው። ይህን ሁሉ ውለታ ለደቡብ አፍሪካ የዋለ ሕዝብ እንዲህ መደብደብ፣ መዘረፍና መገደል ይድረስበት? ደቡብ አፍሪካውያን የተደረገላቸውን ውለታ የት ቀቅለው በሉት? የነጮች አገዛዝ በአፓርታይዱ ዘመን ያላደረሰውን ግፍ ዛሬ ያሉት ደቡብ አፍሪካውያን ጥቁሮች በወንድምና በእህቶቻቸው የአፍሪካ ተወላጆች ላይ ፈፀሙት። ታላቅ ስህተት! ታሪካዊ ሰህተት!

     የደቡብ አፍሪካ መንግሥትም በአግባቡ መጠየቅ አለበት። ለነፃነት ያበቁት ውድ የአፍሪካ ልጆች ከነፃነት በኋላ መዘረፍ፣ መቀጥቀጥ፣ መገዳል አለባቸው ወይ? የአፍሪካ ኅብረት አንድ ውሣኔ ላይ ካልደረሰ ብዙ የሚያስተዛዝቡ ነገሮች ይፈጠራሉ። አፍሪካውያን አፍሪካውያንን የሚገድሉበት ዘመን መምጣት የለበትም። ዘመኑ የሕብረት ነው! የአንድነት ነው። የሞቱ ወገኖቻችን ደም በከንቱ ፈሶ መቅረት የለበትም። ነብሳቸውን በገነት ያኑርልን። ለቤተሰቦቻቸውም መጽናናትን ይስጥልን!

በጥበቡ በለጠ  

 

የውጭ ሀገር ሠዎች ወደ ኢትዮጵያ ሲመጡ ከሚደነቁባቸውና ከሚደነግጡባቸው ጉዳዮች አንዱ ኢትዮጵያዊያን ጥሬ ስጋን ጐመድ ጐመድ እያደረጉ (እየመተሩ) ሲመገቡ ማየት ነው። ጥሬ ሥጋ መብላት በኢትዮጵያ በብዙ ማኅበረሰቦች ውስጥ በስፋት የሚዘወተር ነው።

በብዙ ሀገሮች ደግሞ ጥሬ ሥጋን መመገብ እምብዛም ስለማይታወቅ የባህር ማዶ ሰዎች ጥሬ ሥጋ የሚበላ ሰው ሲያዩ ይደነግጣሉ፣ ይፈራሉ፣ እንዲሁም ሊቀፋቸውም ይችላል።

አያሌ ኢትዮጵያዊያን ደግሞ ጥሬ ሥጋን መብላት እንደ ሱስ የሆነባቸው ናቸው። ቢያንስ በሳምንት አንድ ቀን ወይም ሁለት ቀን ጥሬ ሥጋ ካልበላሁ በጣም የተጐዳሁ ያህል ይሰማኛል የሚሉ የጥሬ ሥጋ ሱሰኞች አሉ። ነብሱን ይማረውና ታላቁ ድምፃዊ ታምራት ሞላ በአንድ ወቅት ስለ ጥሬ ሥጋ ፍቅሩ ሲናገር፣ ቁርስም፣ ምሣም፣ ራትም ጥሬ ሥጋ ቢበላ ደስ እንደሚለው ሲያወጋ ነበር።

በኢትዮጵያ ውስጥ ጥሬ ሥጋን መመገብ እንዴት ተጀመረ? መቼ ተጀመረ የሚል ጥያቄ መነሳቱም አይቀርም። የኢትዮጵያን ታሪክ በስፋት በመፃፍ የሚታወቁት ደራሲ አቶ ተክለፃዲቅ መኩሪያ እንደገለፁት ከሆነ፣ ኢትዮጵያዊያን ጥሬ ሥጋን መብላት የጀመሩት ከ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኋላ ነው ይላሉ። ምክንያታቸውንም ሲያስቀምጡ በዘመኑ በሀገሪቱ ውስጥ ከባድ የነበረ የእርስ በርስ ጦርነት ተነስቶ ነበረ። በዚህ ጦርነት ውስጥ የሚሳተፉ ወታደሮች በጦር ሜዳ ውስጥ ምግባቸውን አብስለው ሲመገቡ ጭስ ይታያል። ጭሱ በሚታይበት ጊዜ ለጠላታቸው እይታ በቀላሉ ይጋለጣሉ። ስለዚህ አብስለው የሚመገቡት ምግብ አደጋ እንዳያስከትልባቸው ሳያበስሉት ጥሬ ሥጋን መብላት መጀመራቸው ተጽፏል።

እንግዲህ ጥሬ ሥጋ መመገብ ኢትዮጵያውያንን ከከፋ አደጋ እንዲጠበቁ አድርጓቸዋል ማለት ነው። የጥሬ ሥጋ የመብላት የታሪክ ዳራ ይሄ ቢሆንም በአሁኑ ወቅት ደግሞ በሀገሪቱ ውስጥ በብዙ ስፍራዎች ጥሬ ሥጋን መመገብ እንደ ባህል ተወስዷል።

የሕክምና ሰዎች ደግሞ ጥሬ ሥጋን መመገብ ለጤና ጠንቅ ነው እያሉ ለረጅም ጊዜ ቢወተውቱም ኢትዮጵያዊያን ግን ጥሬ ሥጋን ከመብላት ወደኋላ ያሉበት ጊዜ የለም ይባላል። እንደ ጥሬ ሥጋ አመጋገባቸው የተነሳ ለከፋ የጤና ቀውስ ይዳረጋሉ ተብሎ ቢታሰብም ጉዳዩ ስር የሰደደ ችግር ሳይሆን እስከ አሁን ድረስ አለ።

በመስከረም ወር ላይ ‘ማርቲ ቫን ዴር ዎልፍ’ የምትባል ጋዜጠኛ ወደ ኢትዮጵያ መጥታ የጥሬ ሥጋ አመጋገባችንን ለዓለም ሚዲያዎች አሰራጭታ ነበር። እንደ ጋዜጠኛዋ ዘገባ ከሆነ ጥሬ ሥጋን መመገብ ለልብ ሕመም፣ ለደም ግፊት፣ ለሪህ በሽታ እንዲሁም ደግሞ ለሆድ ውስጥ ተውሣክ መጋለጥ እንደሚያስከትል እንደ መግቢያ ዘግባለች። ከዚያም አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ ወዳሉት ልኳንዳ ቤቶች በመዘዋወር የልኳንዳ ቤቶቹን ባለቤቶችና ተመጋቢዎችንም አነጋግራለች። ጋዜጠኛዋ ማርቲ ከአብዛኛዎቹ ተጠያቂዎች ያገኘችው መልስ በጣሙን አስገርሟት ነበር።

እንደ ኢትዮጵያውያኑ መልስ ከሆነ ጥሬ ሥጋ መብላታችን ለጤና ችግር አላጋለጠንም። እንደውም ሳንበላ ስንቀር ነው የተጐዳን የሚመስለን እያሉ መልሰዋል። የልኳንዳ ቤቶች ባለቤቶች ደግሞ ሥጋው በቄራ በኩል ተመርምሮ ስለሚመጣ የኮሶ ተውሳክ እና ሌሎች ተዛማጅ ችግሮች ጥሬ ሥጋ ላይ የሉም እያሉ መልሰዋል።

አንዳንዶች ሲመልሱ ደግሞ፤ “ጥሬ ሥጋን ሲበሉ የሚያማቸው ፈረንጆች ይሆናሉ፤ አበሾች ግን ጥሬ ሥጋን የሚበሉት በፍቅር ነው” እያሉ ‘ለማርቲ ቫን ዴር ዎልፍ’ መልሰውለታል።

እንደ ዛሬው ሥጋ በኪሎ እየተመዘነ በማይሸጥበት ወቅት ኢትዮጵያውያን አንድ ብልት ለብቻዬ ጨረስኩ፣ አንድ ሽንጥ ለሁለት በላን እያሉ እንደ ተረት የሚያወጉባት ሀገር ነች። እናም ጋዜጠኛዋ መረጃውን ለዓለም ከማሰራጨት ውጭ ሌላ አማራጭ አልነበራትም። ይህችው ጋዜጠኛ ማርቲ ቫን ዴር ዎልፍ በመጨረሻም የገለፀችው በአሜሪካ የህክምና ማዕከል ውስጥ ስለ ጥሬ ሥጋ መመገብ የሚያስከትለውን ጉዳት ነው። በዚህም መሠረት ጥሬ ሥጋ ለልብ ሕመም፣ ለስኳር፣ ለስትሮክ፣ ለደም ግፊት፣ ለኰሌስትሮል መጨመር እና ለሆድ ውስጥ ተውሣኮች ያጋልጣል ብላለች። ዘገባዋን ሰትደመድም እንደፃፈችው ደግሞ እንዲህ ብላለች፡- “አብዛኛዎቹ ኢትዮጵያውያን ግን ጥሬ ሥጋን ከመመገብ ወደኋላ አላሉም። ጥሬ ሥጋን ሲመገቡ ምናልባት ኮሶ ይጣባናል ይላሉ። ለእሱ መድሐኒት ደግሞ ካለ ሐኪም ትዕዛዝ ከየፋርማሲው የኮሶ ኪኒን ገዝተን እንጠቀማለን” ይላሉ ስትል ማርቲ ዘግባለች። ይሄ የጥሬ ሥጋ አመጋገባችን ጉዳይ አነጋጋሪነቱ ዛሬም እንደቀጠለ ነው።

ነገርን ነገር ያነሳዋል ካልን፤ ምግብን ምግብ ያነሳዋል ብለን ወደ አንድ አስገራሚ ታሪክ ብናመራስ።

በምድር ያሉትን ነፍሳት ሁሉ ሲያሻችሁ እየቀቀላችሁ፣ ከጣማችሁም እየጠበሳችሁ ቅርጥፍ አድርጋችሁ ብሏቸው ሲል የተባበሩት መንግስታት የምግብና የግብርና ድርጅቱ FAO በቅርቡ ተናግሯል። እነዚህ ነፍሳት ፀረ-ረሀብ ትግልን ይደግፋሉ፣ ያጠናክራሉ ደግሞም የምግብ ዋስትናን ለማረጋገጥ የሚኖራቸው ሚና ቀላል አይደለም ሲል FAO መግለፁ ይታወቃል።

የጥንዚዛ፣ የአባ ጨጓሬ፣ የንብና የተርብ ዘሮች ነገደ ጉንዳን ሁሉ በገንቢ ምግቦች የከበሩ በቅባት በብረትና በሌሎችም ማዕድናትና ንጥረ ነገሮች የበለፀጉ ናቸው። እናም ብሏቸው ነው የሚለው የተባበሩት መንግስታት የግብርና እና የምግብ ድርጅቱ FAO

ለምን እስከ አሁን እንዳልበሏቸው አውቃለሁ፣ FAOም ያውቃል፤ ‘ኤጭ ቀፋፊ ናቸው ይላሉ፤ ምክንያቱም አባትዎ ወይም እናትዎ ሲበሏቸው አላዩማ! እርስዎ ቁርጥዎንና ጥሬ ሥጋዎን ሲያገላብጡ አጠገብዎ ዓይኑን እያፈጠጠ ‘ኧ!’ የሚል ስንት እንደሆነ ያውቃሉ?’

የአህያ ሥጋስ ቢቀርብልዎ እንዲያ ያገላብጡት ይሆን? አይመስለኝም፤ በአንዳንድ ማኅበረሰቦች ዘንድ ግን እንደ ምን ውድ፣ እንደ ምን ጣፋጭ መሰልዎ? እንዲህችም ብለው አይቀላውጡ፤ አይሰጥዎትማ! የተወደዱ እና የተናፈቁ እንግዳ ካልሆኑ በስተቀር።

ለመሆኑ እርስዎ ኤስካርቦ ይመገባሉ? የስሙ ማማር! ፈረንሣዊያኑ እያጣጣሙ የሚመገቡት ቀንድ አውጣ ነው።

አሁን አሁን ታዲያ እንደ FAO ዘገባ ይሄ ቀፋፊ ነው የሚባል አመጋገብ በምዕራቡ ዓለምም እየተቀረፈ ነው ብሏል። በተለይ እነዚያ ባለሙያዎቹ የኒውዮርክ፣ የለንደን፣ የፓሪስ፣ የሳንፍራንሲስኮ፣ ወዘተ ቀቃዮችና ጠባሾች በየሜኑዋቸውና በየምግብ ዝርዝራቸው ቀስ በቀስ ደብለቅ እያደረጉ ሰውን ቢያስተምሩትና ቢያሰለጥኑት ምንኛ በጐ ሥጋ ይሆንላቸዋል? ብሏል FAO

እንደ VOA ዘገባ፤ እንግዲህ ዛሬ በዓለም ዙርያ 2 ቢሊዮን ህዝቦች እነ ጢንዚዛን እና ነገደ ጉንዳንን በየቀኑ እየበሉ ነው። እርስዎም ሰምተዋል። እንግዲህ እንዳሻዎ። እንደ ቀልብዎ እንደ ባህልዎ እና እምነትዎ ያድርጉ። ክፉ ቀን አይምጣ እንጂ ረሃብ ቢከሰት ግን አማራጮች መሆናቸውም ተዘግቧል። 

አዳዲስ ፈጠራ የጠፋባቸው ከያኒያን

በኢትዮጵያ ውስጥ አያሌ ክብረ-በዓላት ይካሄዳሉ። ከእነዚህም ውስጥ ዘመን መለወጫ፣ ገና፣ ጥምቀቱ፣ ትንሳኤው፣ ሞውሊዱ፣ ሌሎችም በዓላት አሉ። በእነዚህ በዓላት ወቀት ደግሞ የሙዚቃ ዝግጅቶች በስፋት ይካሄድባቸዋል። በእነዚህ የሙዚቃ ዝግጅቶች ላይ አንዳቸውም ድምፃዊያን አዲስ የሙዚቃ ሥራ ይዘው አይቀርቡም። ከዛሬ 20 ዓመታት በፊት የዘፈኗቸውን የሙዚቃ ስራዎቻቸውን አሰልቺ በሆነ መንገድ ባገኙት መድረክ ላይ ሁሉ የሚዘፍኑ ድምፃዊያን ከጊዜ ወደ ጊዜ እየበረከቱ ነው።

ለዚህ ጽሁፌ መነሻ የሆነኝ በቅርቡ ባከበርነው የትንሳኤ በዓል ዝግጅት ላይ በቴሌቪዥን የተመለከትኩት ፕሮግራም ነው። የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን እንደተለመደው ሁሉ አንድ ስፖንሰር ፈልጐ የትንሳኤን በዓል ልዩ ዝግጅት ያከብር ነበር። በዚህ ዝግጅት ላይ አንጋፋው ድምፃዊ አረጋኸኝ ወራሽ የሙዚቃ ስራውን እንደሚያቀርብ ተነገረን። አረጋኸኝ ወራሽ በኢትዮጵያ ሙዚቃ ውስጥ ለስለስ ባለ ጥሩ ድምፅ ከሚዘፍኑ ከያኒዎቻችን መካከል አንዱ ነው። ድምፁ አሁንም ችግር የሌለበት በደንብ ሊያዜምበት የሚችል ነው። በዚህ በትንሳኤ በዓል ላይ ሙዚቃ ያቀርባል ሲባል ቢያንስ አንድ አዲስ ሙዚቃ ይዞ ይቀርባል የሚል ተስፋ ነበረኝ። አረጋኸኝ ሲመጣ ግን ከ20 ዓመታት በፊት የዘፈነውን፣ በተደጋጋሚ በልዩ ልዩ መድረኮች የሚዘፍነውን ሙዚቃ ይዞ መጣ። “እስኪ ዘለል ዘለል …. እያለ አሁንም ዘፈነ። ምነው? ጥበብ የት ጠፋች? አዲስ ፈጠራ የት ገባች? 20 ዓመት ሙሉ “እስኪ ዘለል….” እየተባለ ጉዞው የት ያደርሳል? ብዬ አሰብኩ።

መነሻዬ አረጋኸኝ ሆነ እንጂ አንጋፋዎቹም ሆኑ ወጣቶቹ የኢትዮጵያ ድምፃውያን በአዳዲስ የሙዚቃ መድረኮች ላይ በአዲስ ፈጠራ መምጣት ካቆሙ ቆይተዋል። ውስጣቸው ጥበብ የነጠፈችባቸው እስኪመስል ድረስ አሰልቺ የሆነውን ድግግሞሽ በየመድረኩ ያበዙታል።

አንድ የሙዚቃ ሰው ቢያንስ በአንድ ዓመት ውስጥ እንዴት አንድ አዲስ ሙዚቃ አይጫወትም? እንዴት አንዲት አዲስ ዘፈን አይፈጥርም? ምኑን ነው ታዲያ የጥበብ ሰው የሚባሉት? ጥበበኛ ፈጣሪ ነው፤ ሁልጊዜም ከአዳዲስ ፈጠራዎች ጋር የሚኖር ነው።

ሌላው መነጋገር ያለብን ደግሞ የሙዚቃን መድረክ ከሚያዘጋጁት አካላት ጋር ነው። ለምሳሌ የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ስፖንሰር ፈልጐ እንዲህ አይነት ዝግጅት በሚደግስበት ወቅት ከያኒዎች ከአዳዲስ ስራዎቻቸው ጋር እንዲወጡ ግፊት ማድረግ አለበት። በስብስቴ ዘመን የተዘፈኑ ዘፈኖች ሁሌ በየመድረኩ አድማጭን ማሰልቸት የለባቸውም።

በቀደመው ዘመን በተለይም በንጉሱ ዘመን ብሔራዊ ቴአትር ቤት ውስጥ የአዲስ ዓመት መቀበያ የሙዚቃ ዝግጅቶች ይካሄዱ ነበር። ታዲያ በዚያን ወቅት ጥላሁን ገሠሠ፣ ብዙነሽ በቀለ፣ መሐመድ አሕመድ፣ ሒሩት በቀለ፣ አለማየሁ እሸቴ፣ ታምራት ሞላ፣ እና ሌሎችም የዛሬ አንጋፋ ድምፃውያን አዳዲስ ስራዎቻቸውን ነበር ይዘው የሚቀርቡት። አዲስ ዓመቶች ስራዎቻቸውን የሚያስመርቁባቸው መድረኮች ነበሩ በዘመኑ። ዛሬ ደግሞ የተገላቢጦሽ ሆኖ የድሮና የጥንት ዘፈኖችን በየዓመቱ መደጋገም የበዛበት ዘመን ሆኗል።

የዲጄዎች ሥራ ቀደም ተብለው የተዘፈኑ ሙዚቃዎችን እንደየመድረኩ ሁኔታ ማሰማት ማስደመጥ የየዕለት ተግባራቸው ነው። ዘፋኞች ደግሞ አዲስ መድረክ ሲያገኙ ከአዳዲስ ፈጠራዎቻቸው ጋር ብቅ የሚሉበት ነው። ነገር ግን ድምፃውያኖቻችን ሁሌም የዲጄዎችን ሥራ የሚሰሩ ይመስላሉ። ሙዚቃን ከቀድሞው አርካይቭ ውስጥ እየመዘዙ ከመጫወት ውጭ አዲስ ፈጠራ፣ አዲስ ጥበብ የጠፋችባቸው ትመስላለች።

ወደፊት ግን የሙዚቃን መድረክ ብሎም ኮንሰርቶችን የሚያዘጋጁ አካላት ከያኒዎቻችን ከአዳዲስ ሥራዎቻቸው ጋር ወደ መድረክ እንዲመጡ ግፊት ቢያደርጉ የተሻለ ውጤት ይመጣል ብዬ አስባለሁ። 

    

በጥበቡ በለጠ

 

    በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስቲያን ውስጥ እጅግ ስመገናና የሆነው ቅዱስ ያሬድ ነው። ምክንያቱ ደግሞ ዛሬ ቤተ-ክርስቲያኒቱ የምትታወቅበትን የዜማ፣ የዝማሬና የሽብሸባ፣ የቅዳሴ ስርዓቶችን የፈጠረ የፕላኔታችን ሃያል ሊቅ ስለነበር ነው።

     ቅዱስ ያሬድ የተወለደው አክሱም ሲሆን ቀኑም ሚያዝያ 5 ቀን 505 ዓ.ም ነው። የዛሬ 1502 ዓመት ማለት ነው። ከዛሬ 1ሺ አምስት መቶ አመት ገደማ ይህ ሰው ዜማ በመድረስ በማስፋፋት በሙዚቃው አለም እንኳ ብናየው የዓለም መስታወት የሆነ ብርሃን ፈንጣቂ ሊቅ ነበር።

     ቅዱስ ያሬድ ከተወለደበት ከአክሱም ወደ ጎንደርና ጣና ቂርቆስ በመሔድ አያሌ ስራዎችን አበርክቶ ያለፈ ሰው ነው። በቤተ-ክርስቲያኒቱ የሚታወቁትን ድጓ፣ ፆመ-ድጓ፣ ምዕራፍ፣ ዝማሬና መዋሲት የሚባሉት የዜማ አይነቶች የደረሰ ሊቅ ነው። እነዚህንም በሶስት የዜማ አዚያዜም ከፍሎ አስቀምጧቸዋል። 1ኛ/ ግዕዝ፣ 2ኛ/ እዝል 3ኛ/ አራራይ በመባል ይታወቃሉ።

     ይህንንም ዜማ በትውልዶች ዘንድ ዘላለማዊ ሆኖ እንዲኖር ስምንት አይነት የዜማ ምልክቶችን የፈጠረ ነው። እነዚህም፡-

  1. 1. ይዘት
  2. 2. ጭረት
  3. 3. ድፋት
  4. 4. ቅናት
  5. 5. ሂደት
  6. 6. ድረት
  7. 7. ቁርጥ
  8. 8. ርክርክ ናቸው።

     ቅዱስ ያሬድ በጣና ቂርቆስ ገዳም ቀለም የበጠበጠበት ድንጋይ፣ የፃፈው ድጓ፣ መቋሚያው እና ፀናፅሉ እስከ ዛሬ ድረስ አሉ። በጎንደር ልዩ ልዩ ቦታዎች በመዘዋወር የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያንን የዜማ፣ የሽብሸባ፣ የዝማሬን ስልት በመንደፍ እስከ ዛሬ ድረስ ወደር ያልተገኘለት ቅዱስ ሰው ሆኖ አልፏል።

    ቅዱስ ያሬድ ግንቦት 11 ቀን 571 ዓ.ም በ66ኛ ዓመቱ ላይ በብህትውና እዚያው ጎንደር ጠለምት በረሃ በሚገኝ ገዳም ሕይወቱ አልፋለች። ይህ ሰው ዛሬ በየአብያተ ክርስትያናቱ ያሉትን ዝማሬዎች የፈጠረ ሊቅነው። የሚያዚያ ወርም ቅዱስ ያሬድ ከ1ሺ 500 ዓመታት በፊት ወደዚህች ምድር የመጣበት ወቅት በመሆኗ ልንዘክረው ወደድን።

     በዚህ በሕማማት ሳምንትም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስቲያን አማንያን ስርዓተ ቅዳሴ የሚያካሒዱበት ስልት፣ ወረብና ዜማ በሙሉ ቅዱስ ያሬድ የፈጠራቸው ናቸው።

በጥበቡ በለጠ

     ኢትዮጵያ በክርስትናው ኃይማኖትም ሆነ በእስልምናው ኃይማኖት በመጀመሪያ ከተቀበሉት ሐገራት መካከል አንዷ ተደርጋ በብዙ የታሪክ ተመራማሪዎች ዘንድ ትጠቀሳለች። ሰሞኑን እንኳን ‘አልጀዚራ ተብሎ የሚጠራው የኳታር ዝነኛ ቴሌቪዥን ጣቢያ በአባይ ወንዝ ላይ በሰራው ረጅም ዶክመንተሪ ፊልም ስለ ኢትዮጵያ ሲናገር፣ የጥንታዊ ስልጣኔዎች ባለቤትና ክርስትናን ወደ ሀገሯ ቶሎ አስገብታ ያስፋፋች የአለማችን ቀዳማይ ሀገር ናት ሲል አትቷል። ይህን የተናገረው ዶክመንተሪ ፊልም /Struggle over the Nile/ ይሰኛል። ስለዚሁ ፊልም ጉዳይ ወደፊት እንነጋገርበታለን። አሁን ግን ወቅቱ የአብይ ፆም መጠናቀቂያው ያውም የሕማማት ወቅት ነውና እስኪ በተወሰነ መልኩ እምነታችን ውስጥ ስላሉት ባህላዊ አስተሳሰቦችና ድርጊቶች እንጨዋወት።

     “የኢትዮጵያ አምላክ” በሚል በተደጋጋሚ የምንናገረውና የምንሰማው አባባል አለ። ይህ አባባል ብቻም አይደለም፤ እምነት ነው። መቼም እምነት በተጠየቅ /በ Logic/ የሚመራ አይደለም። ካመኑ ማመን ነው። ግን ኢትዮጵያ እንዴት የራሷ አምላክ ኖራት? ሁሉም ሀገራት የየራሳቸው አምላክ አላቸው ወይ? የኢትዮጵያስ አምላክ ከሌላው ይለያል ወይ? እያልን እየተራቀቅን የምንተነትንበት አይደለም። ምናልባት ወደ ኋላ መለስ ብለን የዚህን አባባል ምንጭ፣ ታሪካዊ ዳራዎችና ገጠመኞችን መዳሰስ ያስፈልግ ይሆናል።

     “የኢትዮጵያ አምላክ እስካለ ድረስ ምንም አንሆንም” የሚሉ አባባሎችም አሉ። ይህ የኢትዮጵያ አምላክ ሀገሪቱን ከብዙ መከራና ስቃይ ጠብቆ በሉአላዊነት ያቆማት በመሆኑ በሰፊው የሚታመንበት አባባል እንደሆነም እንገምታለን። እስኪ አእምሯችንን ወደ ኋላ ወሰድ አድርገነው ይህች ኢትዮጵያ የምትባል ሀገር እንዴት በአንድነቷ ኮርታ፣ አንድነቷን ጠብቃ፣ ለቅኝ ገዢዎችና ተስፋፊዎች ሳትንበረከክ የጥቁር ሕዝቦች ሁሉ ተምሳሌት ሆነች? ብለን እንጠይቅ። እርግጥ ነው አማኞች የዚህ ምስጢር መለኮታዊ ፍቺም እንዳለው ያብራራሉ።

     መላዋ አፍሪካ በኮሎኔያሊስቶች መዳፍ ስር በወደቀችበት ወቅት የነፃነት ሰንደቅ ዓላማ ኢትዮጵያ ውስጥ የመውለበለቡ ምስጢር የኢትዮጵያ አምላክ ጠብቋት ነው ወደሚለው አባባል ያመራል። ለምሣሌ አድዋን በማንሳት የምንነጋገርበትን ርዕሰ ጉዳይ ያጠነክረዋል። አድዋ ላይ ጦርነት ለማድረግ አጤ ምኒሊክና እቴጌ ጣይቱ የታጠቀ ሠራዊት ብቻ አይደለም ይዘው የዘመቱት። ይልቅስ ታቦታትንም ይዘው ወደ አድዋ ሔዱ። የዚህ ምስጢሩ ወይም ከበስተጀርባው ያለው አስተሳሰብ ምንድን ነው? ብለን እንድንጠይቅ ያስገድደናል።

     ከዚህ በፊት በጥቂቱ ለማብራራት እንደሞከርኩት የአድዋ ዘማቾች ታቦታትን ይዘው ወደ ጦር ሜዳ የሔዱት የመጨረሻውን የሞት ሽረት ትግል ለማካሔድ ነው። አድዋ ላይ የሚጠብቃቸው ጠላት ኢትዮጵያን በቅኝ ግዛት ሊይዝ ነው። በዚህም የሀገሪቱ ጥንታዊ እምነት፣ ባህል፣ ማንነትም በሌላ የቅኝ ገዢ እምነት ይተካል ማለት ነው። ስለዚህ እነዚህ ታቦታት ሁሉ ፈተና ውስጥ የሚገቡበት ወቅት ነው። የሕልውና ጊዜ ነው። አድዋ ላይ ኢትዮጵያ ከተሸነፈች በየገዳማቱ፣ አድባራቱ፣ በየአብያተ-ክርስትያናቱ ውስጥ ያሉ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑ እነዚህ ታቦታት አይኖሩም። ኢትዮጵያ አድዋ ላይ ከተሸነፈች ጦሱ መዘዙ ለሀገሪቱ ብቻ ሳይሆን ለሃይማኖቷም ጭምር ነው። ስለዚህ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑት እነዚህ ታቦታትም ለመጨረሻው ፍልሚያ ወደ አድዋ ጦር ግንባር ዘመቱ። አጤ ምኒልክም እቴጌ ጣይቱም ቤተ-መንግሥታቸውን ትተው አድዋ ላይ የመጨረሻውን ፍልሚያ ሊያደርጉ በተጠንቀቅ ቆመዋል። እናም የአድዋ ጦርነት ተጀመረ።

     በአንድ ቀን ውስጥ ሁሉም ነገር ተጠናቀቀ። ኢትዮጵያ እጅግ ታጥቆ እና ሰልጥኖ የመጣውን የኢጣሊያ ጦር ድል አደረገች። እዚህ ላይ የታቦታቱ ሚና ምን ነበር ብሎ የትንታኔ ሁኔታ ውስጥ መግባት አያስፈልግም። እነዚህ ታቦታት ለአርበኞች ኃይልና ብርታት ከመሆናቸው ባሻገር መለኮታዊ ምስጢራትም ስላሏቸው ለድሉ ከፍተኛ አስተዋፅኦ አድርገዋል። እናም ሀገሪቱን የኢትዮጵያ አምላክ ይጠብቃታል የሚለው አባባል ተደጋግሞ ሲነገር የሚያስገርም አይደለም።

     እዚህ ላይ አንድ የጳውሎስ ኞኞ ጽሁፍ ትዝ አለኝ። ጳውሎስ የኢጣሊያ የታሪክ ፀሐፊዎችን ጠቅሶ የፃፈው መጣጥፍ አለ። በዚህ መጣጥፉ ውስጥ እንደሚገልፀው፣ በአድዋ ጦርነት ወቅት ኢጣሊያኖች ያልቻሉት ፈረስ ላይ ቁጭ ብሎ ጎራዴ ይዞ እየበረረ ወደ ጣሊያኖች ምሽግ እየመጣ የሚጨፈጭፋቸውን ፈረሰኛ ነበር። በጳውሎ ኞኞ አገላለፅ ይህ ፈረሰኛ ጊዮርጊስ ነበር።

      የኢትዮጵያ አምላክ የሚባለው በነዚህ መገለጫዎች ብቻም አይደለም። በአንዳንድ አባቶች የፅላቱ ዘላለማዊ መቀመጫ አድርጎም መርጧታል ይላሉ። ስለዚህ ሀገሪቱ የእርሱ ናት፤ ለዚህም ነው የኢትዮጵያ አምላክ የሚባለው እያሉ ያስረዱናል። ፅላተ - ሙሴ እስከ ዛሬ ድረስ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዳለ ይተረካል፤ ብዙም ተጨባጭ የሆኑ ማስረጃዎችም ኢትዮጵያ ውስጥ ፅላቱ መኖሩን ይናገራሉ። ይህን ፅላት የዛሬ ሁለት ዓመት መካከለኛው ምስራቅ ውስጥ አለ ተብሎ በርካታ አርኪዮሎጂስቶች ሔደው ቢቆፍሩም ሊያገኙት አልቻሉም። በወቅቱ በተሰጠው መላ ምት በዓለም ላይ ተፈልጎ ያልተገኘው ይህ ፅላት መኖሪያው ኢትዮጵያ እንደሆነ ተነግሯል። ኢትዮጵያ ሐገረ-እግዚአብሔር ናት የሚባለው ለዚህ ነው ያሉኝ አባቶች አሉ።

     ከሁሉም በላይ ደግሞ መፅሐፍ ቅዱሳዊ ጥቅሶችን ከአንቀፅ አንቀፅ እያነበቡ ትንታኔ የሚሰጡ ሰዎችም አሉ። ኢትዮጵያ የቃል ኪዳን ሀገር ናት። ኢትዮጵያ በፈጣሪ የተወደደች ናት፤ ስሟም ተደጋግሞ በበጎ የተጠራላት ናት። “ኢትዮጵያ ታበፅዕ እዴዊሃ ኀበ እግዚሐብሔር” (ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች) ተብሎ ተነግሯል። እናም ሀገረ እግዝአብሔር ናት ብለው የሚያስረዱን አሉ። ሌሎችንም በርካታ ጉዳዮች እያወሱ ኢትዮጵያን ከፈጣሪ ዘንድ የተወደደች መሆኗን የሚያስረዱን በርካታ ምሳሌዎችና ተምሳሌቶችን እየጠቃቀሱ የሚያወጉን መንፈሣዊያን ሞልተዋል።

     መቼም ጥያቄው የሚነሳው እግዚአብሔርና ኢትዮጵያ ይህን ያህል ከተዋደዱ ከተቀራረቡ፣ ታዲያ ኢትዮጵያ ምን ነክቷት ነው በአለም አደባባይ ላይ ለዘመናት በድህነት፣ በኋላቀርነት፣ በጦርነት፣ በስደት፣ በሞት፣ በበሽታ ወዘተ ስሟ ተጠቃሽ የሚሆነው? እኛ ኢትዮጵያዊያን እና ፈጣሪ ምን ያህል እንቀራረባለን?

     እርግጥ ነው በዚህች ሐገር ስር የሰደደ ሃይማት አለ። በርካታ አማንያንን በየዕለቱ በየአብያተ-ክርስትያናቱ ማየትም የተለመደ ነው። ኢትዮጵያዊያን ለፈጣሪያቸው በየበዓላቱ ምስጋና ያቀርባሉ። ይዘምራሉ፤ ያወድሳሉ፤ በእልልታና በአጀብ ሃይማኖታዊ ክብረ በአላቸውን ያከብራ። ግን ወደ ስጋዊ ኑሯቸው ስንመጣ የፕላኔቷ ድሃ ከሚባሉ ሕዝቦች መካከል አንዱ ናቸው። ይህ ለምን ሆነ?

     እዚህ ላይ ልብ ሊባልልኝ የምፈልገው የድህነትን መንስኤ ለመፈተሸ የሃይማኖት መነጽር በማድረግ ለመመርመር መፈለጌ አይደለም። እኔ የፈለኩት አንዳድ ሰዎች እንደሚሉት ጠንካራ እምነት ያለው ሰው ድሃ አይሆንም የሚለውን አባባል እንዴትስ ታዩታላችሁ? ብዬ ለመጠየቅም ነው?

     በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ውስጥ ሥነ-ፅሁፍን ላለፉት 40 ዓመታት ሲያስተምሩ፣ ሲፅፉ፣ ሲመራመሩ የኖሩት አንጋፋው ምሁር ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ ያልተሰሙ ድምፆች /Unheard Voices/ የተሰኘ መፅሐፍ አላቸው። በዚህ መፅሐፋቸው የኢትዮጵያ ገበሬ በልዩ ልዩ ወቅት የሚከሰትበትን ድርቅ አስምልክቶ የሚገጥማቸውን ስነ-ቃሎች ሰብስበው የተነተኑበት ነው። ገበሬው ድርቁ አይኑን አፋጥጦ ሲመጣበት ለፈጣሪው የሚናገረውን፣ ከፈጣሪው ጋር ሁሉ የሚያወጋበትን አፍአዊ ኪነ ቃል አደራጅተው ትውልድን አስተምረውበታል። ታዲያ በእርሳቸው መፅሐፍ ውስጥ ድርቅን፣ ጠኔን እና ፈጣሪን እናገኛቸዋለን። ይህን ሁሉ አበሳ የሚሸከመው የኢትዮጵያ ሕዝብ ለፈጣሪው የሚያቀርበውን ጥያቄ እናነባለን። ግሩም የሆነ የጥትና የምርምር ስራቸው ነው ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ። ከሕዝቡ ልብ ውስጥ ያለን ስሜትና ቁስል ሰብስበው አስነብበውናል።

     ለመሆኑ የኢትዮጵያ ደራሲያን ድህነትን እንዴት ገለፁት? ተብሎ ቢጠየቅስ? መቼም መልሱ አያልቅም። በጀርመን ሀገር የዶክተሬት ድግሪውን እየተከታተለ ያለው ወዳጄ የሆነው ኤፍሬም ዳንኤል የጥናትና የምርምር ስራው ድሕነት በኢትዮጵያ ረጃጅም ልቦለዶች ውስጥ የሚል ነው። በልቦለድ ድርሰቶቻቸው የሚታወቁት የኢትዮጵያ ደራሲያን የኢትዮጵያንን ድህነትን እንዴት ገለፁት ብሎ ትንታኔ ውስጥ የሚገኝ ጥናት ነው። በአሉ ግርማ ሀዲስ በተሰኘው ረጅም ልቦለዱ ውስጥ የሀዲስ ሰኃሌን እናት እና የሀዲስን የድህነት ሰንሰለት የገለፀበትን፣ ብርሃኑ ዘሪሁን ማዕበል የአብዮቱ ዋዜማ፣ ማዕበል የአብዮቱ መባቻ፣ ማዕበል የአብዮቱ ማግስት በተሰኙት ረጃጅም ልቦለዶቹ አማካይነት ድርቅን ድህነትን እንዴት እንደገለፀው የኤፍሬም ጥናት ይዳስሳል። ሐዲስ ዓለማየሁም በፍቅር እስከመቃብርበወንጀለኛው ዳኛበእልም እዣት መፃሕፍቶቻቸው ድህነትን የገለፁባቸውን ሀሳቦች ይዞ ያጠነጥናል። የሌሎችንም ደራሲያን ስራዎችን በድህነት ዙሪያ እየሰራባቸው ነው። የጥናቱ ውጤት ምን እንደሚሆን ባይታወቅም የመረጠው ሃሳብ ጥሩ ይመስለኛል። ብዙ ያሰራል። ለዚህ ምክንያቱ ደግሞ የሚከተለው ገጠመኝ ነው።

     ከዚህ በፊት ሐይማኖተኝነት በኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ ውስጥ ምን እንደሚመስል የተሰራ ጥናት ስላለ ወደፊት የኤፍሬም ጥናት ሲጠቃለል ሁለቱን ጥናቶች በማየት ሃይማተኝነት እና ድህነት ላይ ሰፊ የመወያያ አጀንዳ ይኖረናል ብዬ አስባለሁ።

     መቼም ያለንበት ሳምንት የሕማማት በመሆኑ፣ እየሱስ ክርስቶስም የተገረፈው፣ የተሰቃየው፣ የተሰቀለው ለኛ ለሰው ልጆች ድህነት በመሆኑ፣ የእርሱም ስቃይና መከራ በምናስብበት በዚህ ወቅት እኛም ኢትዮጵያዊያን ይታሰብልን በሚል ዘዬ ይህችን መጣጥፍ ማስነበቤ የሚያስከፋ አይመስለኝም። እየሱስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀሉም በዚህችው በሀገራችን ኢትዮጵያ ግሸን ደብረ-ከርቤ በመኖሩ ቀደም ሲል የገለፅኩት “ሀገረ-እግዚአብሔር” የሚለው አባባል አሁንም መሬት የያዙልን ይመስለኛል።

     በአጠቃላይ ለመላው የክርስትና ሃይማኖት ተከታዮችም ሆናችሁ ለመላው አንባቢዎቼ መልካም የትንሳኤ በዓል እመኝላችኋለሁ።

በጥበቡ በለጠ  

 

    የኢትዮጵያን ጥንታዊ የሥልጣኔ ታሪክ ለተቀረው ዓለም በጥናትና በምርምር ፅሁፎቻቸው ሲያስተዋውቁ የኖሩት የታሪክ ተመራማሪው አቶ ጊጋር ተስፋዬ ባሳለፍነው ሣምንት መጋቢት 16 ቀን 2007 ዓ.ም እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ሕይወታቸው አልፎ በማግስቱ መጋቢት 17 ቀን በቅዱስ ሚካኤል ቤተ-ክርስቲያን መላው ቤተሰባቸው፣ ጓደኞቻቸው፣ ወዳጅ ዘመዶቻቸውና አድናቂዎቻቸው በተገኙበት የቀብር ሥነ-ሥርዓታቸው ተከናውኗል።

     አቶ ጊጋር ተስፋዬ የኢትዮጵያ ጥንታዊ ሥልጣኔዎች ጠንቅቀው ከተመራመሩ የታሪክ ሰዎቻችን ውስጥ አንዱ ነበሩ። በተለይ ደግሞ በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ላስታ ላሊበላ ቡግና ወረዳ ውስጥ ሮሃ ተብላ በምትታወቀው ቦታ ላይ፣ ቅዱስ ላሊበላ ያስገነባቸውን ድንቅዬና ብርቅዬ ኪነ-ሕንፃዎችን በ1970ዎቹ አካባቢ በስፋት ካጠኑ ምሁራን መካከል አቶ ጊጋር ተስፋዬ ከፊት ተሰላፊ ነበሩ። ላሊበላን በጥናትና ምርምር ፅሁፎቻቸው ለዓለም ካስተዋወቁ ምሁራኖቻችን መካከል የሚጠቀሱት አቶ ጊጋር ተስፋዬ እስከ ዕለተ ሞታቸው ቀን ድረስ በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ እየተመራመሩ እያጠኑ፣ እየፃፉ የኖሩ ታላቅ ምሁር ነበሩ። በተለይ ደግሞ በስፋት የሚፅፉት በፈረንሳይኛ ቋንቋ ስለሆነ፣ ፈረንሳይኛ ተናጋሪው የሆነው የሕብረተሰብ ክፍል ኢትዮጵያን እንዲያውቅ ማድረጋቸው ይነገራል።

     አቶ ጊጋር ተስፋዬ ከዚህ በፊት በፈረንሣይኛ ቋንቋ DECOUVERTE d’ INSCRIPTIONS GUEZES á LALIBELA በሚል ርዕስ በኢትዮጵያ ዓመታዊ ታሪክ መጽሔት ላይ በ1980 ዓ.ም ጥናት አቅርበው ነበር። የዚህ ጥናታቸው አብይ ትኩረት በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ንጉሥ ላሊበላ ራሱ ባሰራው መንበረ ታቦቶች (የታቦታት መቀመጫ) ላይ ተቀርጸው የተገኙ የፅሁፍ ሰነዶችን የሚመረምር ጥናት ነበር።

     እነኚህ የግዕዝ ፅሁፎች የተገኙት ከ1972 እስከ 1975 ዓ.ም ድረስ ባከናወኗቸው የጥናትና የምርምር ሥራዎች ሲሆን፣ የተገኙትም ቅዱስ ላሊበላ ባሰራቸው፡-

  1.      ቤተ-ገብርኤል
  2.      ቤተ-ሚካኤል ወጎልጎታ
  3.      ቤተመድሃኒዓለም እና
  4.      ቤተ-ጊዮርጊስ

     ቤተ-መቅደስ ውስጥ ነበር።

     በነዚህ በላሊበላ ውቅር ሕንፃ ቤተ መቅደሶች ውስጥ ተቀርፀው የተገኙት ጥንታዊ የግዕዝ ፅሁፎች ከመሆናቸውም በላይ እነኚህን መንበረ ታቦቶች ያሰራውና ፅሁፎቹንም ያስቀረፀው ንጉስ ላሊበላ ራሱ መሆኑን በሥነ-ፅሑፍ ውስጥ የንጉሡ ስም ተፅፎ እንደሚገኝ የአቶ ጊጋር ጥናት ያሳያል።

     ከዚህ በተጨማሪም ይህ ንጉሣዊ የግዕዝ ድርሰት የዘጠኝ መቶ ሰማንያ /980/ አመት እድሜ ያለው ታሪካዊ መረጃ ሲሆን እስከ አሁን ድረስ በታሪክ ፀሐፊዎች ዘንድ ከዚህ በፊት ያልታወቀና ምንም አይነት ጥናትና ምርምር ያልተደረገበት እንደሆነም በወቅቱ ተገልጿል።

     ከዚህ ቀደም እንደሚታወቀው በአክሱም ዘመነ መንግሥት ከአራተኛው እስከ ስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ባለው ጊዜ ክልል ውስጥ በአክሱም ሐውልቶች ላይ ተቀርፀው ከሚገኙት ጥንታዊ የግዕዝ ፅሁፎች በስተቀር እስከ አሁን ድረስ በዛጉዌ ዘመነ-መንግሥት፣ በላሊበላ ጊዜ ተቀርፆ ከተገኘው ሌላ ምንም መረጃ ያለመኖሩ ይገልፃል። ስለዚህ አቶ ጊጋር ያጠኗቸው ፅሁፎች በዛጉዌ ዘመነ መንግሥት ተቀርፆ የተገኘ የመጀመሪያው የፅሁፍ መረጃ ሲሆን፣ ከዋንዛ እንጨቱ ላይ ተቀርፀው የተገኙ አዲስ አይነት የእንጨት የፅሁፍ ቅርፆች መሆናቸውም ተገልጿል።

     በታቦት መንበር ላይ ከ800 ዓመታት በላይ ተፅፎ የተገኘው ይህ የላሊበላ ፅሁፍ በኢትዮጵያ በሥነ-ፅሁፍ ታሪክ ውስጥ አዲስ ሰነድ ያዘለ ፅሁፍ እንደሆነ አቶ ጊጋር ይገልፁ ነበር። የሥነ-ፅሁፍ ብዛትም ሆነ በታሪክ አንፃር ሲገመገም ከአራተኛው ክፍለ ዘመን ስመ ጥሩ የኢትዮጵያ ንጉሥ ኢዛና በጥንታዊ ኢትዮጵያ መዲና ላይ ካስቀረፀው ከጥንታዊ ግዕዝ ሥነ-ፅሑፍ ቀጥሎ በላስታ መካነ ሮሃ ውቅር ህንፃ ውስጥ ተቀርፆ የተገኘው ፅሑፍ ቀደምትነት ካላቸው የታሪክ መረጃዎች አንዱ ነው ይባላል።

     ከመንበረ ታቦቶቹ ላይ ቅዱስ ላሊበላ በግዕዝ ቋንቋ የፃፈውን አቶ ጊጋር ከነ ትርጓሜው በአማርኛም በፈረንሳይኛም ተርጉመው አቅርበውት ነበር። ለምሳሌ ይኸው ጥበበኛ ንጉሥ የፃፈው በቤተ ጊዮርጊስ የታቦት መንበር ላይ የፃፈው እንዲህ ይላል፡-

     “ማርያም ድንግል ለመስቀል ክብሯ እና ለኔ ለላሊበላ በምህረቱ ብዛት ይቅር እንዲለን ከልጅስ ዘንድ አማልጅን” ይላል። (መስቀል ክብሯ የላሊበላ ባለቤት ነች)

     በሁለተኛ የተፃፈው በቤተ-ሚካኤል ጎልጎታ ውስጥ በአገኘሁት መንበረ ታቦት ላይ የተቀረፀው ወደ አማርኛ ሲተረጎም እንዲህ ይላል፡-

     “እኔ ላሊበላ ኃጢያተኛና በደለኛ የሆንኩኝ ይህንን ታቦት ለአንተ ብዬ ያሰራሁት መንበረ ታቦት ነው። ስሟንም የክርስትያን ሰንበት ብዬ የሰየምኩት እኔ ነኝ። አቤቱ ፈጣሪ ለአንተ ብዬ የደከምኩትን የድካሜን ዋጋ ከንቱ አታድርግብኝ”

ብሎ ላሊበላ ራሱ ከ800 ዓመታት በፊት የፃፈውን የአቶ ጊጋር ጥናት ያሳየናል። 


 

     አቶ ጊጋር ተስፋዬ በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ አያሌ የምርምር ጽሁፎችን ከማቅረባቸውም በላይ የቅዱስ ላሊበላ ኮነ-ሕንፃዎች አሰራርን በተመለከተ ዲዛይኑ የተሰራበትን ሰነድ በመመርመር ወደር ያልተገኘለትን ማስረጃ ያቀረቡ ሰው ነበሩ።

     አቶ ጊጋር ተስፋዬ ከወራት በፊት በሬዲዮ ፋና አዲስ ጣዕም የሬዲዮ ዝግጅት ላይ ቀርበውም ስለ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሰራር ምስጢር አብራርተው ነበር። ለመሆኑ የአቶ ጊጋር ተስፋዬ የታሪክ ምርምርና ጥናት ከየት መጣ? የት ተወለዱ? የት አደጉ? ምን ተማሩ?

     የሕይወት ታሪካቸው እንደሚወሳው የአቶ ተስፋዬ ወልደ ሚካኤል እና የወይዘሮ ፍሰሐ ሐውኩ የሥጋ ልጅ የሆኑት አቶ ጊጋር ተስፋዬ፤ ትውልደ ሀገራቸው ትግራይ “ማውርኤ እስጢፋኖስ” በሚባል ቦታ ሲሆን፣ ዘመነ ልደታቸው 1934 ዓ.ም ነው። ፊደል፤ ንባብ፣ ግብረ ዲቁና፣ የቅዳሴ ዜማ፣ የቃል ትምህርት፣ ሰዋሰው እና በመጠኑ ትርጓሜ መፅሐፍትን ለትምህርት በደረሰ አቅማቸው የተማሩት፣ ዲቁና ተቀብለው የቀደሡት ሚስጢር ያገመሩት ከትግራይ ጥንታዊያን ገዳማት አንዱ ሆኖ በሚታወቀው በታላቁ የጉንዳጉንዲ ገዳም ነው። ዕድሜ ልካቸውን ሲመረምሯቸው የቆዩትን ጥንታውያን የግዕዝ ድርሳናት እና የድንጋይ ላይ ፅሑፎችን ለመተንተን የሚያስችላቸውን የግዕዝ እውቀት መሠረት ያገኙትም፤ በዚሁ በጉንዳንጉንዲ ገዳም ነበር።

     ኢትዮጵያዊውን የቤተክርስቲያን ጥንታዊ ትምህርት በእንዲህ ያለ ወግ በሚገባ ከተከታተሉ በኋላ፣ ዣኩሊን ፔሬ በተባሉ ፈረንሳዊት አሳዳጊ እናታቸው አማካኝነት ወደ ፈረንሳይ ሀገር ሄደው፤ የአንደኛ እና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን የፈረንሳይኛ ቋንቋን ጨምሮ በሚገባ ተከታትለዋል። እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር ከ1968-1970 በነበሩት ሶስት ዓመታት ውስጥ በፓሪስ ዩኒቨርስቲ የከፍተኛ ትምህርታቸውን ተከታትለዋል። ከዚያም በመቀጠል፣ እ.ኤ.አ. ከ1971-1973 ዓ.ም ደግሞ የኦርየንታል ቋንቋዎችን በከፍተኛ ደረጃ በሚያስተምረው “በፓሪስ ካቶሊክ ኢንስቲትዩት” ገብተው የመጀመሪያ ዲግሪያቸውን አግኝተዋል። ጥንታውያን የክርስትና ሥነ-ጥበባትን ለማጥናት በነበራቸው ፍላጎትም፣ በፓሪስ ከተማ ውስጥ በሚገኝ የጥንታዊ ሥነ-ጥበባት የጥናት አካዳሚ ገብተው ዲፕሎማ አግኝተዋል። ትምህርታቸውን በተከታተሉባቸው የትምህርት ኢንስቲትዩቶች ለተወሰኑ ጊዜያት በግዕዝ ድርሳናት ትርጉም፣ በረዳት የቤተመፃሕፍት ባለሙያነት እንዲሁም በኦሪየንታል ጥናት አማካሪነት እና በረዳት የጥናትና ምርምር ባለሙያነት አገልግለዋል።

     ወደ ትውልድ ሀገራቸው ኢትዮጵያ ተመልሰው በመምጣትም፤ በተማሩት ትምህርት ለማገልገል በኢትዮጵያ ቅርስ ጥበቃ ባለሥልጣን ተቀጥረው የአርኪዮሎጂ እና የፓሊዮ አንቶሎጂ የመስክ ጥናት ሥራዎች ላይ ከፍተኛ ሙያዊ አስተዋጽኦ አበርክተዋል። የትግሪኛ፣ የአማርኛ፣ የኢሮብ፣ የግዕዝ፣ የአፋር፣ የፈረንሳይኛ እና የእንግሊዝኛ ቋንቋ ተናጋሪ መሆናቸው ለበርካታ የቅርስ እና የታሪክ ምርምር ሥራዎቻቸው የረዳቸው ልዩ ክህሎታቸው እንደሆነ የሚያውቋቸው የሙያ ባልደረቦቻቸው የሚመሰክሩት ነው። በተለይም በፓሊዮ አንቶሎጂ መስክ ጥንታዊ ጽሑፎችን፣ ቅርጻ ቅርጾችን እና የሐረግ ጥበባትን በመመርመር ከሳቢያን እና ከግዕዝ ወደ አማርኛ እና ፈረንሳይኛ በመመለስ ያበረከቷቸው ግኝቶች ወደፊት ለሚነሱ ተመራማሪዎች ትልቅ የምርምር መስክ መፍጠር የሚችሉ ግኝቶች ናቸው።

     በ1972 ዓ.ም ከፈረንሳይ የአርኪዮሎጂ የጥናትና ምርምር ባለሙያዎች ጋር በመሆን በደቡብ የመን በሚገኝ ጥንታዊ መካነ መቃብር ውስጥ የመስክ ጥናትና ምርምር በረዳት የጥናትና ምርምር ባለሙያነት አከናውነው የጥናት ውጤታቸውን በፈረንሳይ የጥናት ማዕከል በሚታተም የጥናት መጽሔት ላይ አሳትመዋል። በ1973 ዓ.ም የመስክ ጥናታቸውን ለማድረግ ወደ ትግራይ እና ላስታ አካባቢዎች በመሄድ በዋሊ ኢየሱስ ገዳም፣ በጉንዳጉንዲ የእስጢፋኖስ ገዳም፣ በላሊበላ ውቅር ሕንፃ አብያተ ክርስቲያናት ባደረጉት ምርምር፤ በሳቢያን እና በግዕዝ ቋንቋ በአክሱም እና በዛጉዌ ሥርወ መንግሥታት ዘመን የተፃፉ የመስቀል ላይ ጽሑፎችን፣ የግድግዳ የሐረግ ቅርጾችን እንዲሁም የመንበረ ታቦታት ቅርጽ ጽሑፎችን በፎቶ ግራፍ በማንሳት የጽሑፍ ዘመናቸውን እንዲሁም የሥልጣኔ ዘመናቱን ሁኔታ የሚያስረዱ የተለያዩ የጥናት ውጤቶቻቸውን በተለያዩ መካነ ጥናቶች በሚዘጋጁ የጥናት መጽሔቶች ላይ ለንባብ እንዳበቁ የሕይወት ታሪካቸው ያስረዳል።

     ከ1975 እስከ 1986 ዓ.ም በኤክስፐርትነት እና የታሪክ ባለሙያነት የሥራ መደብ የግዕዝ ጥንታዊ ጽሑፎችን እና መዛግብትን በማጥናት በባለሥልጣን መሥሪያ ቤቱ ውስጥ ከፍተኛ ሥራ ሠርተዋል። ከ1986 እስከ 1987 ዓ.ም የአርኪዮሎጂና ፓሊዮ አንቶሎጂ ዲፓርትመንት የመምሪያ ኃላፊ ሆነው ሠርተዋል። ከ1987 በጡረታ እስከተሰናበቱበት 1996 ዓ.ም፣ ድረስ በኢትዮጵያ ብሔራዊ ሙዚየም የቅርስ ጥበቃ ባለሥልጣን በተለያዩ የሥራ ኃላፊነቶች ላይ የምርምር፣ የቡድን መሪነት እና የመምሪያ ኃላፊነት ሥራቸውን ሲከውኑ ቆይተዋል።

     በ1996 ዓ.ም በጡረታ እስከተሰናበቱበት ጊዜ ድረስ በተለያዩ የመስክ ጥናቶቻቸው ያገኟቸውን አዳዲስ ግኝቶች፤

  •      በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም የጥናት መጽሔት “Journal of Ethiopian Studies”፣
  •      በአዲስ ዘመን እና በኢትዮጵያ ሔራልድ ጋዜጦች የተለያዩ እትሞች ላይ፣ በቅርስ ጥናትና ጥበቃ ይታተም በነበረ Annal D’ Ethiopia “የኢትዮጵያ ታሪክ መጽሔት” በሚሰኝ የፈረንሳይኛ ቋንቋ የጥናት መጽሔቶች ላይ ለንባብ እና ለተጨማሪ ምርምር መነሻ እንዲሆን በማሰብ በተከታታይ ጽፈዋል።

     አቶ ጊጋር ተስፋዬ ባለፉት አሥር ዓመታት የጡረታ ዘመን ጊዜዎቻቸውም፤ በሥራ ዘመናቸው ያገኟቸውን የታሪክ እና የጥበብ አስረጂ ጥንታዊ ግኝቶቻቸውን በወግ አደራጅተው በመጽሐፍ መልክ ለማሳተም ከፍተኛ ጥረት በማድረግ ላይ ነበሩ። በሕመም አልጋ ላይ በዋሉባቸው ያለፉት ሦስት ወራት ጊዜዎች ውስጥ እንኳን ያለማሰለስ ይጨነቁ የነበረው፤ ይህንን የመጽሐፍ ማሳተም ውጥናቸውን ከግብ ማድረስ ላይ ነበር። ይህ ምኞታቸው እውን ሊሆን ጥቂት ጊዜያት ሲቀሩ ለወራት አልጋ ላይ ያዋላቸው ሕመም ጠንቶባቸው በሕክምና እርዳታ ቢታገዙም ሕይወታቸውን ማትረፍ ሳይቻል ቀርቶ በተወለዱ በ73 ዓመት ዕድሜያቸው መጋቢት 16 ቀን 2007 ዓ.ም ከጠዋቱ 1 ሰዓት ላይ ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል።

     አቶ ጊጋር ተስፋዬ በሕይወት ዘመናቸው ፈረንሳይ ሀገር ከጃኒንጋ ጋር ከመሠረቱት ትዳር የተወለዱ ቪንሰንት እና ዤርሚ የተባሉ ወንዶች ልጆቻቸውን ፊልሞን ጊጋርን ከወ/ሮ ዘነበች እንዲሁም ከወ/ሮ መድሕን አርአያ ጋር በትዳር፣ የወለዷቸው ሦስት ወንዶች እና የአራት ሴቶች ልጆች አባት ነበሩ።

     ትሁቱ፣ ቀናው እና ታታሪው የታሪክ ተመራማሪ አቶ ጊጋር ተስፋዬ፤ በበርካታ ወዳጆቻቸው፣ በአብራክ ክፋይ ልጆቻቸው፣ በዘመዶቻቸው እንዲሁም በሙያ ጓደኞቻቸው የመጨረሻ ስንብት፤ የክብር እረፍታቸው መጋቢት 17 ቀን 2007 ዓ.ም በአንቀፀ ምኅረት ቅዱስ ሚካኤል ቤተክርስቲያን ተፈፅመዋል። በሥጋ እረፈታቸው የማይወሰነው የሥራ አበርክቷቸው ግን በታሪክ ሲዘከር ይኖራል። ውጥን ሥራዎቻቸውም በልጆቻቸው ጥረት ለፍሬ ይበቃሉ ተብሎ ተስፋ ተጥሎበታል። የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በታሪክ ተመራማሪው በአቶ ጊጋር ተስፋዬ ሞት የተሰማቸውን ሀዘን እየገለፀ፣ ለቤተሰቦቻቸው፣ ለወዳጅ ዘመዶቻቸውና ለአድናቂዎቻቸው መፅናናትን ይመኛል።

በጥበቡ በለጠ


    በሐገራችን ኢትዮጵያ “ስፖንሰር” የሚለው ቃል በእጅጉ ተደጋግሞ መነገር ከጀመረ 20 ዓመታትን አስቆጥሯል። ይህ ቃል በተለይ አያሌ የመንግሥት እና የግል ኩባንያዎችን በተለይ ደግሞ የሚሸጥና የሚገዛ ቁሳቁስ ያላቸው ድርጅቶች ወደ ገበያው ለመግባት “ይህን ነገር ስፖንሰር ያደረገላችሁ. . .” እየተባሉ መተዋወቅን ስለሚፈልጉ ቃሉ በተደጋጋሚ በሕዝቡ ውስጥ እየሰረፀ መጣ። ከዚህ ሌላም ጥሩ ነገር ሲሰራ ወይም ሲታሰብ አእምሮአቸው ክፍት የሆነ ሰዎች ደግሞ ለዚያ በጎ አስተሳሰብ ድጋፍ ያደርጉና ከዚያም “ስፖንሰራችን እከሌ ነው” እየተባለ ይነገርላቸዋል። ለመሆኑ አሁን አሁን እያየነው የመጣነው የሀገራችን የስፖንሰር ሺፕ እና አንዳንዴ ደግሞ የማስታወቂያ ጉዳይስ እንዴት ነው ብለን ጥቂት ነጥቦችን ለዛሬ እንጨዋወት።

     የስፖንሰር ሺፕ ጥያቄ በአብዛኛው ተደጋግሞ የሚነሳው በኪነ-ጥበቡ ዘርፍ ነው። በተለይ ደግሞ የሙዚቃ ኮንሰርቶች፣ የሬዲዮና የቴሌቭዥን ድራማዎች፣ ጥበባዊ ውይይቶች፣ አውደ ጥናቶች፣ ሲምፖዚየምና ወርክሾፖች ብሎም ሌሎችም ጉዳዮች ሲዘጋጁ ስፖንሰር የማፈላለግ ተግባር ይከናወናል። በዚህ ስፖንሰር በማፈላለጉ ስራ ደግሞ እንደ ሙያ የያዙት ሰዎች ተመድበው የኮሚሽን ተከፋይ ሆነው ይሰሩታል።

     እንደ ሙዚቃ ኮንሰርቶች አይነት በራሳቸው ገቢ የሚያስገኙ ዝግጅቶች በመሆናቸው፣ የስፖንሰሮቹ ተሳትፎ ተጨማሪ ገቢ መሰብሰቢያ ሊሆን ይችላል። በዚህም አጋጣሚ የሙዚቃውን ድግስ ድጋፍ ያደረገው አካል “ስፖንሰራችን እከሌ. . .” እየተባለ ይጠራል። ምርትና አገልግሎቱንም ያስተዋውቅበታል። አዲስ ካሴትና ሲዲ የሚያሳትሙ ድምፃዊያንና ድምጻዊያት በየከተማው ላይ ቢልቦርድ ለማሰቀል ስፖንሰር ያስፈልጋቸዋል። የኮሜዲ ሲዲዎችን የሚያወጡ የሚያሳትሙ ከያኒያንም ስፖንሰር እያፈላለጉ ነው የሚሰሩት። አብዛኛዎቹ አርቲስቶች ከፎቶዋቸው ግርጌ ወይም ጎን አንድ የሀገራችን ቢራ ተገማሽሮ ቆሞ እናየዋለን። ቢራ ፋብሪካዎቻችን ውድድር የያዙ የሚመስለውም ዘፈኖችን፣ የሙዚቃ ኮንሰርቶችን፣ ካሴቶችን፣ ኮሜዲዎችን ስፖንሰር በማድረግ ነው። እዚህ አካባቢ ብዙ ሃሜታዎች እና ክፍተቶችም እየታዩ ነው። እከሌ ቢራ አንድ ሚሊዮን ብር ስፖንሰር አደረገኝ የሚሉ ከያኒያን እየበዙ መጥተዋል። በቢራዎችና በከያኒዎች መካከል አደገኛ የሆነ የጥቅም ትስስር ማለትም ሙስና እየታየ ነው። በቢራ ፋብሪካዎችና በአንዳንድ የጥበብ ባለሙያዎች መካከል እየተዘረጋ ያለው የሙስና ኔትወርክ ሌሎች ታላላቅ ሀገራዊ ጉዳዮች ቸል እንዲባሉ አድርጓል። በተለይ ይህን የጥቅም ትስስር ወደፊት በዝርዝር ለማቅረብ እሞክራለሁ።

    ቢራ ፋብሪካዎች ሙዚቃን ብቻ የሙጥኝ ብሎ ስፖንሰር ከማድረግም ወጣ ብለው ታላላቅ ማህበራዊ ኃላፊነቶችንም መወጣት ይጠበቅባቸዋል። እንደሚታወቀው ኢንዱስትሪ ነክ ድርጅቶች ምርት በሚያመርቱበት ወቅት ተረፈ ምርቶቻቸው ለአካባቢ ብክለት ይዳርጋል። ከፋብሪካ የሚወጡት ጭስ እና ሌሎች ውዳቂ ነገሮች አካባቢ ላይ እና ዜጋ ላይ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ተፅዕኖ ማምጣታቸው አይቀርም። ለዚህ ሲባል ደግሞ ኢንዱስትሪዎች በየአመቱ ለማህበረሰቡ እና ለሀገር የሚበጁ ጉዳዮች ላይ ድጋፍ ያደርጋሉ። በውጭው አለም እንዲህ አይነት ድጋፎች “Social Responsibility” ወይንም ማኅበራዊ ኃላፊነት በመባል ይጠራሉ። በሀገራችን “ማሕበራዊ ኃላፊነት” እየተባለ ይጠራል። ለመሆኑ ፋብሪካዎቻችን ማህበራዊ ኃላፊነታቸውን ይወጣሉ ወይ? የሚል ጥያቄ አንስተን መወያየት እንችላለን።

     ማሕበራዊ ኃላፊነት ስንል በተለይ ለሕዝብ፣ ለሀገር፣ ለትውልድ የሚጠቅሙ እና በሰው ልጅ የአስተሳሰብና የኑሮ ሁኔታ ላይ የተሻለ ነገር ይፈጥራሉ ተብለው የሚታሰቡ ነገሮች ላይ ትኩረት ማድረግን ይመለከታል። ከነዚህ ውስጥ ደግሞ የጥናትና የምርምር ስራዎችን መጥቀስ ይቻላል። የተለያዩ ምሁራን የሚፅፏቸው፣ የሚያሳትሟቸውና የሚያሰራጯቸው እውቀቶች ድጋፍ አድራጊ አካላት እያጡ እንዲሁ ተልኮስኩሰው የሚቀሩበት ሁኔታ እናያለን። በሀገራችን ውስጥ ያሉትን የጥናትና የምርምር ውጤቶችን የውጭ ሀገራት የተለያዩ ኩባንያዎች ድጋፍ ሲያደርጉ ይስተዋላል። ኢትዮጵያዊ ኩባንያዎች በእንዲህ አይነት ለትውልድ በሚጠቅሙ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ማህበራዊ ኃላፊነታቸውን “Social Responsibility” የማይወጡት ለምንድን ነው? ብለን መጠየቅ መወያየት ይቻላል።

     ለዛሬ ግን ቢራ ፋብሪካዎቻችን እየበዙ በመምጣታቸውና ሌሎች ፋብሪካዎችም ኢትዮጵያን በአፍሪካ ውስጥ ዋነኛዋ የንግድ መናኸሪያቸው እንደሆነች በማመን እየመጡ ስላሉ አንዳንድ ነገሮችን እያስተካከልን እንድንጠብቃቸው ለማሳሰብ ስለፈለኩ ነው። እቤታችንን ስርዓትና ደንቡን፣ አስተሳሰቡን አርቀን አበጅተን እንግዳ ካልጋበዝን፣ በተበላሸ ቤት የገባውም እንግዳ እንደተበላሸው ነዋሪ ይሆንብናል። ስለዚህ እየታዩ ያሉትን ማሕበራዊ ኃላፊነትን ያለመውጣት ክፍተቶችን ማስተካከል ግድ ይለናል።

     ኢትዮጵያ የዘፈን እና የስፖንሰር አገር ብቻ አይደለችም። ትልልቅ ሃሳቦችን የሚያመነጩ ምሁራን ያሉባት፣ የጥናትና የምርምር ስራዎች የሚዘጋጁባት፣ የተለያዩ አለማቀፍ ጉባኤዎች የሚደረጉባት፣ ወደ ተሻለ ማህበረሰብ ግንባታ ውስጥ የገባች ሀገር ናት። ታዲያ ይህን የማሕበረሰብ ግንባታ የሚደግፉ፣ ከጎን የሚቆሙ፣ የሂደቱም አጋዥ ኃይሎች ያስፈልጋሉ።

አንድ ምሳሌ ላስቀምጥ፡- ገብረ-ፃድቅ ደገፉ የተባሉ ኢትዮጵያዊ ከዚህ በፊት አንድ አስደማሚ መፅሐፍ አሳተሙ። መፅሐፉ ከ400 ገፆች በላይ ያለው ነው። ርዕሱ “NILE HISTORICAL LIGAL AND DEVELOPMNTAL PERSPECTIVES” የሚል ርዕስ ያለው ነው። ይህ መፅሐፍ ኢትዮጵያ በአባይ ወንዟ ላይ ከተዘጋጁ ሰነዶች መካከል ዋነኛው ነው ማለት ይቻላል። የታተመው በ1995 ዓ.ም ነው። መፅሐፉ የኢትዮጵያን ጥቅም በአለም አደባባይ ላይ ቆሞ ለማክበር የሚታገል፣ አባይ የኢትዮጵያ ታሪካዊና ሕጋዊ የባለቤትነት ድርሻን የሚያስረዳ፣ ገና የህዳሴ ግድቡ ስራ ሳይታሰብ ቀደም ብሎ ብዙ ሃሳቦችን ያጫረ፣ ያበራ እና ያሳየ ድንቅ ሃሳብ ያለው መፅሐፍ ነው። ታዲያ ይህ መፅሐፍ ሲታተም ኢትዮጵያዊያን ኩባንያዎች አንዳቸውም ድጋፍ አላደረጉለትም ነበር።መፅሐፉ በውስጡ የያዘው የነገዋ ኢትዮጵያ የተሻለችና የጎመራች እንድትሆን የብረት ማዕዘን የሆነ የአባይ ማስረጃ ያቀረበ ነበር። ታዲያ እንዲህ አይነቱን ስራ ካልደገፍን ማህበራዊ ኃላፊነት “Social Responsibility” ማለት ለኛ ሀገር ምን ይሆን? ኢትዮጵያ በዘፈን እና በስፖርት ብቻ የት ትደርሳለች?

     ዛሬም ቢሆን በዚሁ በአባይ ወንዝ ላይ ለሚቀጥለው ትውልድ የተጻፈ፣ የተሰነደ፣ ትክክለኛ መረጃ የሚሰጥ የፅሁፍ ዶክመንት ለማዘጋጀት ደፋ ቀና የሚሉ ምሁራን እና ተቋማት ድጋፍ የሚሰጣቸው ኃይል በመጥፋቱ የእውቀት ስራው እየቀጨጨ በመምጣት ላይ ነው። በአንጻሩ ደግሞ ግብፆች በአባይ ወንዝ ላይ ለሚፅፍላቸው፣ ለሚያጠናላቸው፣ ትንሽም ቢሆን ድጋፍ ነገር ለሚጭርላቸው አካል የሚያቀርቡለት ልግስና በእጅጉ የገዘፈ ነው። ስለዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ቆም ብለን ስለ ማህበራዊ ኃላፊነት የመነጋገሪያ ጊዜያችን መሆኑን የሚያስረዳ ቀይ መብራት በርቶብናል።

     አሁን አሁን ቢራ ፋብሪካዎችም ሆኑ ሆቴሎቻችን፣ ባንኮቻችን፣ ኢንሹራንሶቻችን፣ የተለያዩ ኢንዱስትሪዎቻችን ወዘተ በአብዛኛው ድጋፍ የሚያደርጉት ለመዝናኛው ክፍል ነው። አንዳንዴ ደግሞ በየመንደሩ ላሉ ለአስረሽ ምቺው ዝግጅቶች ሁሉ ግንባር ቀደም ተሰላፊዎች እየሆኑ ነው። በሬዲዮና በቴሌቭዥን ለሚተላለፉ ዝግጅቶች የሚደረጉ የስፖንሰርሺፕ ድጋፎች አብዛኛዎቹ ማህበራዊ ለውጥ፣ ሀገራዊ ለውጥና እድገት ለሚያመጡ ፕሮግራሞች አይደለም። በየኮሪደሩ ለሚደረጉ የወሬ ሽኩሽኩታዎች ብዙ ብር ሲያወጡ ይስተዋላል። ለማይመለከተን የእንግሊዝ ፕሪሚየር ሊግ ጨዋታዎች ስፖንሰር የሚያደርጉ ግዙፍ ተቋማትን ስመለከት “እውነት ያለሁት ኢትዮጵያ ውስጥ ነው?” ብዬም የምጠይቅበት ጊዜ አለ።

     በየሳምንቱ ለእንግሊዝ ሀገር የእግር ኳስ ክለቦች ጨዋታ በF.M. ሬዲዮ ጣቢያዎቻችን በኩል የሚወጣውን የስፖንሰሮች ገንዘብ ለሌላ ኢትዮጵያዊ ለሆኑ ፕሮጀክቶችና ስራዎች ወጥቶ ቢሆን ኖሮ ሀገራችን የት በደረሰች? እያልኩ ቁጭት ይለኛል። እንግሊዞች ሀገራቸው ውስጥ ለተጫወቱት ጨዋታ የኛ ሀገር ስፖንሰሮች ይህን ሁሉ ገንዘብ በማውጣት የሚረባረቡበት ነገር ምንድንነው? ማህበራዊ ኃላፊነታቸው ለማን ነው? ለእንግሊዝ ወይስ ለኢትዮጵያ? እያልኩ አስባሁ። እስኪ ሌሎቻችሁም ይህን ሃሳብ አጠንክራችሁ ተወያዩበት።

     ጠዋት ማታ በድጋፍ አድራጊ ስፖንሰሮች ታጅቦ በጆሯችን የሚጠቀጠቅብን የእንግሊዝ እግር ኳስ ጨዋታና ታሪክ ለዚህች ሀገር ወጣቶች የሚያመጣው ባህላዊ፣ ኪነ-ጥበባዊ፣ ስነ-ልቦናዊ፣ ታሪካዊ፣ ፍልስፍናዊ ወዘተ አስተሳሰብ ምንድ ነው? በየቀኑ እንግሊዝን አልመን፣ እንግሊዝን ሰምተን፣ እንግሊዝን ተሸክመን እንድንውል እንድናድር የሚያደርጉት እነማን ናቸው? የሚል ጥያቄ ብናነሳ፣ በሀገራችን ያሉ ስፖንሰር አድራጊ ኩባንያዎች ናቸው። እነዚህ ኩባንያዎች የኢትዮጵያ ሕጻናት ነገ የተሻሉ አሳቢዎች፣ አላሚዎች እንዲሆኑ ብዙም አይጥሩም። የልጆች አእምሮ ብልፅግና ላይ ለሚሰሩ ድርጅቶች አይደግፉም። እነርሱ ሲመጡ በጀት ጨርሰናል ይላሉ። የነ አርሴና ማንቼ. . . ጨዋታ ላይ ግን ስፖንሰር በማድረግ የልጆቻችንን ጆሮና መንፈስ ሲረብሹት ይውላሉ። አሁን አሁን ደግሞ ትውልዱን የማደንዘዝ ተፅዕኖም እየፈጠሩ መሆኑ ቀስ በቀስ እየታየ ነው። እናም ስፖንሰር አድራጊ ተቋማት ማህበራዊ ኃላፊነት Social Responsibility ን እየተወጡ ነው ወይ?

     በስፖንሰር አድራጊ ተቋማት ላይ ከሚታዩ ችግሮች መካከል በአምቻና በጋብቻ፣ በትውውቅ፣ በጓደኝነት ወዘተ የመጠቃቀም ሁኔታ ነው። በከተማችን ውስጥ የሚገኙ ጥቂት ግለሰቦች የማስታወቂያና የስፖንሰርሺፕ ጥያቄዎች የሚሟሉላቸው ሆነዋል። እነዚህ ግለሰቦች ከመንግስት እስከ ግል ኩባንያዎች ድረስ ያሉ የግንኙነት መረቦቻቸውን ዘርግተው የማህበራዊ ኃላፊነት መወጫ መንገዱን ሁሉ እየዘጋጉት ይገኛሉ። እነዚህ ግለሰቦች የሚሰሩት ፊልም ካለ፣ ቴአትር ካለ፣ እርሱን የሚመሩት መድረክ ካለ ስፖንሰሮቹ ይጎርፋሉ። የስፖንሰርሺፕ ጉዳይ ማህበራዊ ኃለፊነትን መወጫ ከመሆን አልፎ ትውውቅ ሆኗል። መጠቃቀምም በእጅጉ አዘንብሎበታል። የክልልና የወረዳ ዝግጅቶች ሳይቀሩ በጥቂት ግለሰቦች እጅ ወድቀዋል። ለመሆኑ ሀገሪቷ ሌላ ሰው የላትም ወይ? የሚያሰኝ ጥያቄም የሚጠይቁ ሞልተዋል።

     አንዳንድ ኩባንያዎች ደግሞ አሉ። በራቸውን ዘጋግተው ስፖንሰር የማያደርጉ። ስፖንሰር የሚለውን ቃል መስማት የማይፈልጉ ሁሉ አሉ። በራቸው ላይ “የስፖንሰር ሺፕ ጥያቄ አናስተናግድም” ብለው የሚፅፉም አሉ። እነዚህ ኩባንያዎች አትራፊ እስከሆኑ ድረስ ማህበራዊ ሃላፊነት Social Responsibilityን የሚወጡበት ማናቸውም ሀገራዊ ጉዳይ ከመጣባቸው የመደገፍ መብትም ደምብም በሀገራችን አለ። ግን የአስተሳሰብ አድማስን ላቅ አድርጎ ከማስፋት ወደ ማጥበብ ያዘነብሉና ከሀገራዊ ተሳትፎ ራሳቸውን አግልለውና ሰውረው ይኖራሉ።

     በዚሁ በስፖንሰርሺፕ ጉዳይ ከሚታዩ ችግሮች መካከል የጠያቂው ብዛትም የትየለሌ ሆኖ መገኘቱ ነው። አንዲት ትንሽዬ ግሮሰሪ ለማስመረቅ ከተነሳው ሰው ጀምሮ አያሌ ታላላቅ የሚባሉ ግለሰቦችና ተቋማትም ስፖንሰር ይጠይቃሉ። ከመብዛታቸው የተነሳም ወደ ማሰልቸት ገብተዋል። በነዚህ ስፖንሰር ጠያቂዎች መብዛት የተነሳ ታላቅ ሀገራዊ ጉዳዮችን የሰነቁ ሃሳቦች ተመልካችና ሰሚ አጥተው መና ሲቀሩ ኖረዋል፤ አሁንም በችግር ውስጥ ናቸው።

     ይህን ስርዓት ያጣውን የስፖንሰር ሺፕ ጉዳይ የሚያቃና አንድ ጠንከር ያለ ደንብና መመሪያ ያስፈልጋል። ማህበራዊ ኃላፊነት መወጫ መንገዶች ናቸው ተብለው፣ ታውቀው፣ ተለይተው የተቀመጡ ግልፅ አቅጣጫዎች መኖር አለባቸው። በዚህች ሀገር ውስጥ የጥናትና የምርምር ማዕከሎች የሚያወጧቸው ህትመቶችና ዝግጅቶች እየቀጨጩ መጥተዋል። በአንጻሩ የእንግሊዝ እግር ኳስ ጨዋታዎች፣ የሙዚቃ ኮንሰርቶች፣ የዓመት በአል ዝግጅቶች፣ ቀልዶች፣ የምግብ፣ የመጠጥ፣ የሸቀጣሸቀጥ ኤግዚቢሽኖች እየገዘፉ መጥተዋል። የእውቀት የፈጠራ፣ የግኝት፣ የሃሳብ፣ የሥነ-ፅሁፍ፣ የባህል፣ የቱሪዝም፣ የህጻናትና የወጣቶች አእምሮ ማበልጸጊያ ላይ ድጋፍ አድራጊ አካል መንምኗል።

     በአጠቃላይ ግን ይህ ፅሁፌ በልዩ ልዩ ጉዞዎቼ የታዘብኩትና በሰነድም ከሰበሰብኳቸው ዶክመንቶች በመነሳት የፃፍኩት ነው። ወደፊት እንደ አስፈላጊነቱ የስፖንሰሮችን እና የሚታዩ የስህተት ድርጊቶችም አጫውታችኋለሁ። ከሁሉም በላይ ግን ሀገራዊ እና ትውልዳዊ ርዕሰ ጉዳዮች በተነሱ ቁጥር የሚቻላቸውን ድጋፍ የሚያደርጉ፣ ማህበራዊ ኃላፊነታቸውን በመወጣት ከፊት የሚሰለፉ ጥቂት ተቋሟትን ሳላመሰግን ፅሁፌን አልደመድምም። እነርሱን በርቱ እላለሁ። እውቀት ላይ፣ ትውልድ ላይ፣ ሀገር ላይ፣ ልማት ላይ፣ ምርምር ላይ፣ ጥናት ላይ፣ ባህል ላይ ወዘተ የሚያተኩሩ በመሆናቸው ከላይ የሰፈረው ተጓዥ ትዝብቴ እነርሱን አይመለከትም።

በጥበቡ በለጠ 

     ባለፈው ሳምንት በተለምዶ መምህር ግርማ ወንድሙ በመባል ስለሚጠሩት፣ በማዕረግ ስማቸው ደግሞ “መልአከ መንክራት ግርማ ወንድሙ” ፣ ጥያቄ አዘል መጣጥፍ አቅርቤ ነበር። እኚህ አባት በየአውደምህረቱ ከሰዎች ላይ ስለሚያስወጧቸው ሰይጣኖች ርዕሰ ጉዳይ ለመወያያ የሚሆኑ ጥያቄዎችን ነበር የሰነዘርኩት፡ በነዚሁ በተነሱት ጥያቄዎች ዙሪያ በሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎች በድረ-ገፅ አማካይነት አንብበዋል። ወዳጄ የሆነው ጋዜጠኛ ጌጡ ተመስገን ደግሞ በራሱ ፌስ ቡክ ላይ ሰው እንዲነጋገርበት ካስቀመጠው ሰዓት ጀምሮ አያሌ አንባቢዎች መልስ ሲሰጡበት ቆዩ። አብዛኛዎቹ ሰዎች ለተጠየቀው ጥያቄ ተገቢውን መልስ አልሰጡም። እንደውም የተነሳውን ጥያቄ ራሱ የሚቃወሙ በርከት ያሉ አንባብያን ገጥመውኛል። አንዳንዱ ጥያቄውን ራሱ መስማት የዘገነነው አለ። ሌላው ደግሞ ፅሁፉን ጨርሶ ያነበበ የማይመስልም አለ። ምክንያቱም የሚሰጠው መልስ ከጥያቄው ጋር ፈፅሞ አይገናኝምና ነው። ጥቂት የሚባሉ ሰዎች ደግሞ በሚገባ አንብበው ተገቢውን ምላሽ ሰጥተዋል። ለኔ ግን ትልቁ ጉዳይ በዚህ ሁሉ ሺ ሰው ውስጥ ጥያቄውን ማንሸራሸሩ ነበር።

     መምህር ግርማ ወንድሙ ስለሚያባርሯቸው ሰይጣኖች ጉዳይ ጠይቄ ሳልጨርስ በአናቱ ላይ ደግሞ አንድ አስገራሚ ነገር ገጠመኝ። የቀድሞው ጎበዝ ድምጻዊ (ዘፋኝ) የነበረው ጥበቡ ወርቅዬ፣ እሱም እንደ መምህር ግርማ ወንድሙ የሰይጣን መንፈስ እያተረማመሰ ሲያስወጣ ተመልክቼ ማሰብ ማሰላሰሌን፣ መጠየቄንም ቀጠልኩበት።

     ጥበቡ ወርቅዬ የፕሮቴስታንት ሃይማኖት ተከታይ መሆኑን እና ከዘፈን፣ ከዳንኪራ ብሎም ከሃጢያት መንገድ መውጣቱ በቅርቡ በልዩ ልዩ ሚዲያዎች ሲነግረን ሲያጫውተን ቆይቷል። ጥበቡ ወርቅዬ ዘፈን ማቆሙና ሃይማኖቱን መቀየሩ ብሎም መንፈሳዊ ሰው መሆኑ ገርሞኝ ሳላበቃ ይሔው የቀድሞ ድምፃዊ ዛሬ ደግሞ ፈጣሪያችንን ተፈታታኝ የሆነውን ሰይጣን፣ የሰው ልጆችን ሁሉ ለመከራና ለስቃይ የሚዳርገውን ሰይጣን፣ አለምን ለእርኩሰትና ለሀጢያት የሚያጋልጠውን ሰይጣን አባራሪ፣ አስወጪና የኢትዮጵያዊያን ሕሙማን ፈዋሽ ሆኖ ተመርጧል።

     ጥበቡ ወርቅዬም ሰይጣኑን እያነጋገረው፣ እያስጨነቀው፣ እያስጓራው፣ እያስጮኸው፣ እያንከባለለው፣ እያንደፋደፈው ሲያስወጣ በየመድረኩ እያየን ነው። ጥበቡ ወርቅዬን ከሰይጣኑ ጋር ሲያወራም አየሁት፡ ሰይጣኑን “እኔን አታውቀኝም?” እያለ ይጠይቀው ነበር። በዚህ ጊዜ ሰይጣኑ ጥያቄውን ፈርቶ ይርበተበት ነበር። ድሮ አንተ ዘንድ ነበርኩ፤ ዛሬ ደግሞ አንተን አባራሪ ሆኛለሁ እያለ የቀድሞው ድምጻዊና ዳኪረኛ ጥበቡ ወርቅዬ በአዲሱ የመንፈሣዊነት ጎዳና ላይ አየሁት። መቼም ለዚህ ወግና ማዕረግ መብቃት፣ መመረጥ ያስደስታል። ግን ደግሞ ሰው ስለሆንን የሚያስብ የሚጠይቅ አእምሮ ስላለንም አንዳንድ ጥያቄዎች በውስጤ ብቅ ማለታቸው አይቀርም።

     እኔ በበኩሌ ለመምህር ግርማ ወንድሙ ያቀረብኳቸውን ጥያቄዎች አይነት በጥበቡ ወርቅዬ ላይም እጠይቃለሁ። የሚመልስልኝ የሃይማኖት መሪ፣ አዋቂ ካለም እሰየሁ። ከሌለም ደግሞ ከአንባቢዎቼ ጋር ብንወያይበት ጥቅሙ ለሁላችንም ነው። የቢላ ስልቱ የሚወጣው እርስ በርሱ ሲፋጭ ነው። የረጋ ወተትም ቅቤ የሚወጣው ሲናጥ ነው። እኛም በሃሳብ ሽርሽር ተፋጭተን አእምሯችን ውስጥ አንድ ነገር እናስቀምጥ። ጠያቂና አሳቢ አእምሮ ከሌለን ሰው የመባላችን ምስጢርም አጠራጣሪ ይሆናል። ስለዚህ እስኪ እንጠይቅ።

     ጥበቡ ወርቅዬ አሁን በቅርቡ ድምጻዊ የነበረ፣ ከመንፈሳዊ ሕይወት ራቅ ብሎ በአለማዊው ሕይወት ጎልቶ ይታይ የነበረ ድምፃዊ እንደነበር እሱ ራሱ ከሰጣቸው መልሶች መገንዘብ ይቻላል። ይህ በሀጢያት ጎዳና እንደነበር ሲገልፅልን የነበረ ድምጻዊ ድንገት ተነስቶ ኢትዮጵያዊያንን ከሰይጣን ቁራኛ የሚያላቅቅ ታላቅ መንፈሣዊ ሆኖ ስናየው ያስገርማል። “እግዚአብሔር ከሐጢያተኞች መሀል መርጦት ለታላቅ ክብር አበቃው፤ ይህ ደግሞ የእርሱ ስራ ነው” ብዬ በመመለስ ይህን ጉዳይ ማለፍ አልቻልኩም። እግዚአብሔር ከመረጠ ለአያሌ ዘመናት ወይም እድሜ ልካቸውን በመንፈሳዊ ሕይወት ውስጥ የኖሩ፣ ለዘመናትም ለሕዝብ ኑሮና ብልጽግና ሲፀልዩ፣ በፈጣሪያቸው ሲያምኑ የኖሩ ሰዎች ለምን አልተመረጠም ብዬ እጠይቃለሁ፡ እግዚአብሔር ለፈውስ የሚመርጠው ማንን ነው? ምርጫውስ ፍትሐዊ ነው? ብዬ ጠይቃለሁ።

     በጥቂቱ ተቀርፆ ያየሁት የጥበቡ ወርቅዬ የፈውስ መርሃ-ግብርም ጥያቄ እንዳነሳ ገፋፍቶኛል። በፕሮቴስታንት ቤተ-ክርስትያን ለዚያውም በአንዲት የማምለኪያ ስፍራ ከተገኙት አማኒያን ውስጥ ይህ ሁሉ ሰይጣን አለ ወይ ብዬ እንድጠይቅ አድርጎኛል። ምክንያቱም የጥበቡ ወርቅዬን የፈውስ መርሃ-ግብር ሲካሔድ ሰይጣን ትርምስምሱ ሲወጣ ፊልሙ ያሳያል። እዚህች ኢትዮጵያችን ውስጥ በአንዲት ቦታ ላይ ብቻ በዚህ ሁሉ ሰው ውስጥ ሰይጣን ከሰፈረ መፍትሔው ምንድን ነው? ለመሆኑ ሕዝቡን እንዲህ የሚያወራጨውና የሚያንደባልለው ሰይጣን ነው ወይ?

     በኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስቲያን በኩል ያሉት መምህር ግርማ ወንድሙ ሰይጣንን በመቁጠሪያ እና በመስቀል አስጨንቀው ሲያስወጡት ይታያል። ከፕሮቴስታንት በኩል ያለው ጥበቡ ወርቅዬ ደግሞ ሰይጣንን እስኪ እየኝ እያለው ትክ ብሎ እየተመለከተው፣ በእጆቹ መዳፍም የሕሙማንን ሰውነት እየደባበሰ ሰይጣንን ያባርራል። ለመሆኑ ሰይጣኖች የኦርቶዶክስና የፕሮቴስታንት ተብለው ይከፈላሉ ወይ? ልዩነትስ አላቸው ወይ? የሰይጣን ማስወጫው ምንድን ነው? መስቀል? መቁጠሪያ? መዳፍ? ፀሎት? እምነት? ሌላም ካለ እንነጋገርበት።

     መምህር ግርማ ወንድሙ እና ጥበቡ ወርቅዬ ሰይጣን ሲያያቸው እንዲህ የሚርበተበትላቸው ከሆነ ለምንስ በጋራ ተቀናጅተው ይህን ሁሉ ህዝብ የሚያሰቃዩትን ሰይጣኖች አያስወጡልንም?

     ሌላው ጥያቄዬ የሰይጣን መገኛው የት ነው የሚለው ነው? ድሮ ልጅ ሳለን በመቃብር ስፍራ በጠራራ ፀሐይ እና በምሽት አትጓዙ ሰይጣን አለ እንባል ነበር። በጠንቋይ ቤት፣ ባዕድ አምልኮ በሚሰራባቸው ቦታዎች፣ ሌሎችም የሰይጣን መገኛዎች ናቸው ተብለው የተፈረጁ ቦታዎች ነበሩ። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ደግሞ የክርስትያን የማምለኪያ የተቀደሱ ቦታዎች ናቸው የሚባሉት ላይ ይህ ሁሉ ሰይጣን ሲወጣ እያስተዋልን ነው። ሰይጣን የአምልኮ ቦታ ላይ የመቆም ሃይል አለው ወይ? ለመሆኑ መኖሪያው የት ነው?

      ታላቁ ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማርያም በ1985 ዓ.ም ያሳተሙት ኢትዮጵያ ከየት ወደየት የተሰኘ ግሩም መፅሐፍ አላቸው። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ ልዩ ልዩ መጣጥፎች የሚገኙ ሲሆን፣ ከነዚህ ውስጥ ደግሞ “እግዚአብሔርና እኛ” የተሰኘው ፅሁፍ አንዱ ነው። ፕሮፌሰር መስፍን፣ በዚህ ፅሁፋቸው እኛ ኢትዮጵያዊያን ከፈጣሪያችን ጋር ያለን ግንኙነት እንዴት ነው? አምልኳችን በምን ላይ የተመሰረተ ነው? እምነት ራሱ ምንድን ነው የሚሉትንና የመሳሰሉትን ሃሳቦች የያዘ ርዕሰ ጉዳይ ነው።

     እንደ ፕሮፌሰር መስፍን አፃፃፍ ከሆነ እኛ ኢትዮጵያዊያን በተለይ አሁን ያለነው ትውልዶች፣ ሁሉንም ነገር ፈጣሪና መላዕክት አልያም ሌላ አካል እንዲሰጠን እንጠብቃለን። እኛ እግዚአብሔር ብርታትና ጥንካሬ ሰጥቶን ያሰብነው ያለምነው ቦታ ላይ ለመድረስ ጥረት አናደርግም፤ ሁሉንም ነገር የሚሰጠንን ኃይል እንጠብቃለን የሚል ጭብጥ ያለው ጽሁፍ ነው። እውነት ግን እምነት እና እኛ ግንኙነታችን እንዴት ነው ብለን እስኪ እንጠያየቅ።

     መቼም ኢትዮጵያ በክርስትናውም ሆነ በእስልምናው ታሪክ ውስጥ ስሟ ከፊት ጎልቶ የሚነገርላት ናት። ለምሳሌ በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ ስሟ ተደጋግሞ የተነገረላት ሀገረ- እግዚአብሔር ናት በሚል ትታወቃለች። እየሱስ ክርስቶስ ሲወለድ ሰባ ሰገሎች ለክብሩ መገለጫ ወርቅ፣ እጣን፣ ከርቤ፣ የከበሩ ማዕድናት ይዘው ወደ እስራኤል እንደሔዱ ሁሉ፣ በወቅቱ ኢትዮጵያን ሲያስተዳድር የነበረው ንጉስ ባዜንም ወደ እስራኤል ሔዶ የጌታን መወለድ ተመልክቶ የመጣ ሰው መሆኑ ይነገራል። የፅላተ-ሙሴ መቀመጫ በሆነች ሀገር፣ አድባራትና ገዳማት ከታላላቅ ታሪኮቻቸው ጋር ባበቡባት ጥንታዊት ምድር ላይ ዛሬ ዛሬ እየተከወኑ ያሉ እምነቶች ቆም ብለን “ምን አይነት ክርስትና ነው እያራመድን ያለነው” ብለን እንድንጠይቅ ያስገድደናል። በዚህች ሀገር ውስጥ በአሁኑ ወቅት የተደናበሩ ፈረንጆች ሁሉ እየመጡ ኢትዮጵያዊያንን ከሰይጣንና ከደዌ እየፈወስን ነው በማለት በየማምለኪያ ቦታው ዶክመንተሪ ፊልሞች እየሰሩ እያሳዩን ይገኛሉ። አሁንም የኢትዮጵያ ሰይጣን ብዛቱ እና የሚያጠምቀውና የሚያስወጣው ሰውም እንዲሁ የትየለሌ እየሆነ በመምጣት ላይ ነው።

     ሰይጣንን ከሰው ላይ ለማባረር አቅም ያላቸው እነማን ናቸው? ዘፋኞች? ወታደሮች? አማኞች? ኦርቶዶክሶች? ፕሮቴስታንቶች? ካቶሊኮች?. . . ኧረ እነማን ናቸው? የእምነት ተቋማት ራሳቸው ጠንካራ አቋም ሊኖራቸው ግድ ይላል። ዛሬ ዝም ብለው የሚያዩት ይህ ጉዞ፣ ነገ ሌላ ቅርጽና ስርዓት ይዞ ብቅ ይላል። ከፊት ያለው ፈተና ከባድ ይመስላል።

     በአጠቃላይ አንባቢዎቼን የምጠይቀው ነገር እስኪሰከን ብለን እናስብ። የእምነታችን፣ የፈጣሪ አምልኮታችን ፍልስፍና ምንድን ነው? ሰዎች ተነስተው በቀደዱልን ጎዳና የምንፈስ ነን ወይ? እንነጋገርበት!


 

ሰይጣን ሰለጠነ፣ 

ከባለቅኔው ዮሐንስ አድማሱ 1958 ዓ.ም

 

 

 

ሰይጣን ሠለጠነ

ቀንዶቹን ነቃቅሎ፣

ጭራውንም ቆርጦ፣

ከሰው ልጆች ጋር አንድነት ተቀምጦ፣

ሊኖር ነው ጨምቶ፣

ከሰው ልጆች ጋር ሊጋባ ተጫጭቶ፣

ሰይጣን ሰለጠነ፣

ዘመናዊ ሆነ።

      ፊደል ቆጠረና ዳዊትም ደገመ፣

      በስመ አብ ብሎ፣ ውዳሴ ማርያምን

አንቀጸ ብርሃንን ፣መልካ መልኩን ሁሉ፣

አጠና ፈጠመ።

ከዚህም በኋላ ፆሞ ፀሎት ጀመረ፣

በመጨረሻውም አቡን ተክሌ አጥምቀው

ከርስትና አነሱት።

ግና ተቸገረ፣

እንዲያው በየለቱ

ጨርሶ አላውቀም ለማን እንደሆነ ፆምና ፀሎቱ፣

ቢጨንቀው ጊዜና ቆይቶ ሰንብቶ፣

ክርስቲያን የሆነ አንድ ሰው አግኝቶ

ተወዳጀውና ብሶቱን ነገረው ሁሉንም ዘርዝሮ

በጣፈጠ ቋንቋ በውነት አሳምሮ

”አትቸገር” አለው ክርስቲያን ወዳጁ አፅናናው መልሶ፣

ሰይጣን ካሰበው አለመጠን ብሶ፣

“ይህስ ቀላል ነገር ችግርም የለው፣

እንደኛው ክርስቲያን ሆንክ ማለት ነው”


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 10 of 16

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us