You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (194)

በጥበቡ በለጠ

የኢሕአፓ (የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ) መስራቹና ከፍተኛ አመራሩ ውስጥ የነበረው ክፍሉ ታደሰ “ያ ትውልድ” እያለ የሚጠራው የኢትዮጵያ ወጣት አለ፤ ነበረ። እኔ ደግሞ “ይህ ትውልድ” የምለው በዚህ እኔ ባለሁበት ዘመን ውስጥ አብሮኝ የሚኖረውን፣ የማውቀውን፣ የሚያውቀኝን ኢትዮጵያዊ ወጣት ነው። ክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ ብሎ ስለ ራሱ ትውልድ ሦስት ተከታታይ መፃሕፍትን አሳትሞለታል፤ ዘክሮታል። እርግጥ ነው፤ እኔ ደግሞ ስለዚህ ስለ እኔ ዘመን ትውልድ በየኮሪደሩ ከማወራው በስተቀር መፅሐፍ አላሳተምኩለትም። ግን እስኪ ወግ እንጠርቅ!

“ያ ትውልድ” ውስጥ በስፋት ተንፀባርቆ ይታይ የነበረው ለአዲስ አስተሳሰብ፣ ለለውጥ፣ ወደፊት ለመጓዝ፣ ጨለማውን ሰንጣጥቆ ወጥቶ ብርሃን ለማየት ወኔ፣ ቆራጥነት አይበገሬነት ይታይበት ነበር። ከዚህ ሌላ በዓለም አቀፍ ደረጃ ይቀነቀኑ ስለነበሩ ትኩስ ፖለቲካዊ አጀንዳዎችና ፍልስፍናዎች የማንበብ የማወቅና ከዚያም የመተግበር እንቅስቃሴዎችን ያዘወትራል።

በአንጻሩ ደግሞ “ያ ትውልድ” ለዘመናዊ ቴክኖሎጂዎች ቅርብ አልነበረም። በርካታ መረጃዎች በየቀኑ አይጎርፉለትም። አእምሮውን የሚያስጨንቀው የሚያስጠብበው በሚከተለው የፍልስፍና መንገድ ብቻ ነው። እንደ ጥያቄ ያነሳውን ነገር ቀጥተኛ ምላሽ ካላገኘ ራሱን ለመሰዋት የተዘጋጀ ነበር።

ከዚህ አንጻር የእኔን ዘመን ትውልድ ሳየው ብዙ ልዩነቶችን አገኝበታለሁ። እርግጥ ነው፤ በዚህ በአሁኑ ትውልድ እና በያ ትውልድ መካከል አንድ የተዘነጋ ትውልድ አለ። ይህም የደርግ ዘመን ወጣት (አኢወማ) እየተባለ ይጠራ የነበረው ነው። አ.ኢ.ወ.ማ. ማለት (የአብዮታዊት ኢትዮጵያ ወጣቶች ማሕበር) ነው። ይህ ማህበር ደግሞ በማርክሲስት ሌኒኒስት ፍልስፍና የተጠመደ፣ በግድ እነዚህን ፍልስፍናዎች እንዲያውቅ የሚደረግ፤ ደርግ ያሳትመው የነበረው “ሠርቶ አደር” እየተባለ የሚጠራውን ጋዜጣ በግዴታ የሚያነብ በአጠቃላይ ብኩን ወጣት ነበር።

ይህ ብኩን ወጣት ከክፍሉ ታደሰ “ያ ትውልድ” ምንም ነገር እንዳይቀበል ተደርጓል። ወደዚህ ትውልድ ደግሞ ያወረሰው ያስተላለፈው ነገር እምብዛም ነው። ስለዚህ ክፍተት ያለበት ቦታ ነው።

ከዚህ ክፍተት በኋላ የተፈጠረው ደግሞ ዛሬ እስከ 35 ዓመት የእድሜ ክልል ውስጥ ያለው ወጣት ነው። ይህ የወጣት ክፍል በብዙ ችግሮች ውስጥ አልፎ የሚገኝ ነው። ለምሳሌ የነገዋን ብርሃን አሻግሮ እንዳይመለከት በ1980ዎቹ ውስጥ በሀገሪቱ አንድ አሸባሪ ክስተት ተፈጠረበት። ይህም የHIV ኤድስ ቫይረስ በስፋት መሰራጨት እና እሱን ተከትሎ ደግሞ ከየቤቱ የሚረግፈው ሰው ብዛቱ የትየለሌ ሆነ።

ከቫይረሱ በላይ ደግሞ ስለዚሁ በሽታ ማስተማሪያና ግንዛቤ መስጫ ተብሎ በየቀኑ የሚሠራጨው ማስታወቂያ፣ ማስፈራሪያ የወጣቱን ሃሳብና አመለካከት የሰለበው ይመስለኛል። በየቀኑ ተጠንቀቅ፣ እንዳትያዝ፣ ራስህን ጠብቅ፣ ውልፍጥ፣ መመናቀር፣ መንቀዥቀዥ የለም! ወዘተ የሚሉት የማስፈራሪያ ኃይለ ቃሎች በዚህ ዘመን የተፈጠረውን ወጣት የአእምሮ እስር ቤት ውስጥ የከተቱት ይመስለኛል። በነፃነት እንዳያስብ፣ የፈቀደውን እንዳያደርግ ማህበራዊ ጫና የተፈጠረበት ዘመን ነው።

ከዚህ ሌላ የሀገሪቱ ስርዓትን አስተሳሰብም ጭምር ወደ ሌላ ምዕራፍ የተገባበት ወቅት ነው። ሰዎች በአንድነት፣ በሕብረብሔርነት ሲያስቡት የነበረው ፍልስፍና ተቀይሮ ወደ ተለያዩ ጎሳና ቀበሌያዊ ተኮር ምዕራፎችም የተገባበት ዘመን ነው። ከሕብረብሔርነት ይልቅ እስኪ ማንነቴን፣ ትውልዴን፣ ቋንቋዬ፣ መንደሬን በቅድሚያ ላጥናው የተባለበት ወቅት ነው። ለጥናት ተብሎ እዚያው ቀበሌያዊ በሆነ አስተሳሰብ ውስጥ ገብቶ የተቀረበት ዘመን ነው። አያሌ የፖለቲካ ቡድኖች የተፈሩበት፣ ከዚያም አልፎ እነዚህ ቡድኖች ደግሞ ዋነኛ ትኩረታቸው ለተደራጁበት ቋንቋ እና ጎሳ መሆኑ ነው። ስለዚህ ትልቁን ሀገራዊ ስዕል ለማየት መጀመሪያ ወደ ስር ወርደን ቀበሌያችንን እንወቅ የተባለበት ዘመን ነው። ስለዚህ የዚህ ዘመን ወጣት ከያ ትውልድ አፈጣጠር የሚለይበት ዋነኞቹ ምክንያቶች እነዚህ ይመስለኛል።

ታዲያ ይህን ትውልድ እና ያንን ትውልድ ለማወዳደር እነዚህ ከላይ የጠቀስኳቸው መረማመጃ ነጥቦች እንዲያዙልኝ እፈልጋለሁ። ምን እነዚህ ብቻ ሌላም አብዮት ተከስቷል። ከ1985 ዓ.ም በኋላ አያሌ የግል የፕሬስ ውጤቶች መጥተዋል። እነዚህ ፕሬሶች ጥቅምም ጉዳትም ነበራቸው። ጥቅማቸው ልዩ ልዩ አስተሳሰቦች በነፃነት እንዲንሸራሸሩ ያደርጋሉ። ያበጡ የሰው ልጆችን ስሜቶች ያስተነፍሳሉ። በመተንፈስ ምክንያት ለሌላ እርምጃ የማይዳረጉ ሰዎች ተፈጥረዋል።

በአንድ ወቅት ስለነፃ ፕሬስ በቀረበ ጥናት አንድ አስገራሚ ነገር ሰምቻለሁ። ይህም የነፃ ፕሬስ ጎጂነት ተብሎ የተሰነዘረ ሃሳብ ነው። ነፃ ፕሬስ የሰዎችን ስሜት በነፃነት ስለሚያስተነፍስ ለትግል፣ ለውግያ፣ ለጦርነት ለለውጥ የሚደራጁ የለም የሚል። ለጦርነት የሚደራጅ አለመኖሩ ጥሩ ነው። ግን ነፃ ፕሬስ ስለማያዋጋ ጎጂ ገፅታው ነው ተብሎ መጠቀሱ ገርሞኝ አልፏል። ለማንኛውም ይህ ትውልድ ነፃ ፕሬስ ስለነበረው ሁሉንም ነገር ሲያነብ ቆይቷል።

መች በዚህ ብቻ አቆመ። የኤፍ ኤም ሬዲዮ ዘመንም ወረረው። ወረረው ያልኩት አደነዘዘው ወደሚለው መስመር እንዲያስገባኝ ነው። ይህ ወጣት በእንግሊዝ ክለቦች፣ በእነማንችስተርና አርሴናል ፍቅር ተለክፎ ከጥቅም ውጭ እየሆነ ነው የሚሉ አሉ። እርግጥ ነው በየጊዜው በትውልዱ ውስጥ እየተፈራረቁ የሚመጡት የአስተሳሰብ ልዩነቶች መጨረሻ ላይ አንድ መሸሸጊያ መጠለያ ጥግ ይፈልጋሉ። ኤች.አይ.ቪ. ኤድሱ፣ የጎሣ ተኮር ፖለቲካው፣ የሬዲዮ ጣቢያዎች የትኩረት አቅጣጫዎች ባብዛኛው ለእንግሊዝ ሀገር ስፖርት መሠጠት፣ ተጨባጭ የሆነ አዳዲስ ስርዓታዊ ለውጦችን አለማየት፣ በመንግሥት መዋቅር ውስጥ የወጣቱ የስልጣን ውክልና እጅግ አናሳ መሆን ተደማምሮ የዚህን ዘመን ወጣት ሁሉንም ነገር እርግፍ አድርጎ የነሩኒ እና የነ ሜሲ የየእለት ሕይወት ተከታታይ አድርጎታል።

እኔ የዚህን ዘመን ወጣት ሃጢያቱን ለመቀነስ የተጠቀምኩባቸው መንደርደሪያዎቼ ተደርገው እንዳይወሰዱብኝ ከወዲሁ አሳስባለሁ። ይህ ወጣት በቴክኖሎጂ ውጤቶችም የተከበበ ነው። የዓለም መረጃዎችን ኪሱ ውስጥ አድርጎ ከያዛት ተንቀሳቃሽ ስልኩ ውስጥ ይዞ የሚኖር ነው። የፌስ ቡክ አብዮት ፈንድቶ በተለይ ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት የደረሰ ወጣት ሁሉ ግንኙነት የፈጠረበት የተሳሰረበት ወቅት ነው።

እነዚህን የዘመኑን የመረጃ ቋቶች ጥሎ በአንድ አስተሳሰብና ፍልስፍና ውስጥ ተመስጦ የሚገባ ትውልድ አሁን የለም። ይህ ትውልድ ቀደም ብዬ በጠቀስኳቸው ነጥቦች የተከበበ፣ የተሠራ፣ የዚያም ውጤት ነው። ስለዚህ ትውልዱ የተፈጠረበትን የዘመን ዘር (ቅመም) በቅጡ ማወቅ ግድ ይላል።

አንዳንድ ሰዎች ይህን ትውልድ ሲወቅሱት ይደመጣል፤ ይነበባልም። የሚወቀሰው እንደ “ያ ትውልድ” ቆራጥ አይደለም፤ ራሱን አሳልፎ አይሰጥም፤ የሚያምንበት ዓላማ እና ፍልስፍና የለውም። አላማም ሆነ ፍልስፍና ከሌለው ደግሞ ተስፋ የሚጣልበት አይደለም እያሉ በተለያዩ ድረ-ገፆች ይወቅሱታል።

እኔ በበኩሌ ይህ ትውልድ ራሱን እና ቀጣዩን የሀገሩን እጣ ፈንታ እንዲረከብ፣ እንዲሰራ፣ ኃላፊነት እንዲሰማው የማድረግ ስራ በሁሉም ወገኖች ቢሰራ ነው ደስ የሚለኝ። ዛሬ በብዙ የስልጣን መንበር ላይ ያሉት ሰዎች የዚያ ትውልድ አባላት ናቸው። ዛሬ በተቃውሞ የፖለቲካ አስተሳሰብ ውስጥ ናቸው። ዛሬ በተቃውሞ የፖለቲካ አስተሳሰብ ውስጥ ያሉትም የዚያ ትውልድ አባላት ናቸው። ስለዚህ የዚህ ትውልድ እጣ ፈንታ የቱጋ እንደሆነ በቅጡና በውል አልታወቅ እያለ ነው።

ይህ ትውልድ ጨምሮ የሚቀጥለውም ትውልድ የተሻለ አስተሳሰብና አመለካከት እንዲኖረው የባሕል አብዮት መካሔድ አለበት። የባሕል አብዮት የምለው በሁሉም መስክ ነው። ለምሣሌ ትምህርታችን ላይ ትኩረት መደረግ አለበት። ኢትዮጵያዊ የሆነ የትምህርት ፍልስፍና እና አስተሳሰብ ያስፈልገናል። ዶ/ር እጓለ ገ/ዮሐንስ የከፍተኛ ትምህርት ዘይቤ ብለው ባሰናዱት መፅሀፍ ውስጥ እንደተጠቀሰው ትምህርታችን ኢትዮጵያዊ ግብ ያስፈልገዋል። በእንግሊዝ እግር ኳስ ጨዋታ የሚዋልል፣ የሚደባደብ፣ የሚገዳደል ትውልድ ማፍራት የለብንም።

ባሕል ስንል በሌላ መልኩ ታሪክን፣ ሃይማኖትን፣ ጥበብንም ይመለከታል። በሀገሩ ታሪክ የሚኮራ ትውልድ መፍጠር የየትኛውም ሃይማኖት ተከታይ ቢሆን ለሃይማኖቱ ታማኝ የሆነ፣ ፅናት ያለው ትውልድ ያስፈልጋል። ጥበብን ይውደድ ስል ማንበብን፣ መመራመርን፣ ማድነቅን፣ ሰውን መውደድን፣ ሀገሩን እና ሕዝቡን የሚታደግ ትውልድ ለማፍራት ዛሬ መጀመር የሚገባን ስራ አለ። ትውልድና ሀገር በሂደት ነው የሚገነቡት።

በአጠቃላይ “ያ ትውልድ” ላመነበት ፍልስፍና ብሎም አመለካት ራሱን ሰውቶ ያለፈው እኔ በበኩሌ የክብር ቦታ ሊያሰጠው ይገባዋል ባይ ነኝ። ምክንያቱም ሕይወቱን ከመስጠት ውጪ ሌላ ትልቅ ነገር የለምና ነው።

    ይህ ትውልድ ደግሞ የራሱን ገመና የሚፈትሽበት ወቅት ነው። ሐገሬን አውቃታለሁ? ባህሌን፣ ታሪኬን፣ ማንነቴን መግለፅ እችላለሁ? ለሀገሬ ኢትዮጵያ እኔ ምንድን ነው ማድረግ የምችለው? በዚህች ፕላኔት ላይ ስኖር አላማዬ ምንድን ነው ብሎ እስኪ ዛሬን ያስባት። እናስባት። ሃሳቤ አላላቅም። ሣምንትም እቀጥልበታለሁ።

በጥበቡ በለጠ

     

                  ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይ      ዶ/ር ኃይሌ ፊዳ          ዶ/ር ሠናይ ልኬ

 

ኢትዮጵያ በ1960ዎቹ መጨረሻ እና በ1970ዎቹ መግቢያ ላይ ልጆቿ ተጣልተው፣ ተቧጭቀው፣ ተገዳድለው አንድ ትውልድ እምሽክ ብሎ አልቋል። በዚያ ትውልድ ውስጥ የነበሩ እናቶች አባቶች እህትና ወንድሞች አንብተዋል። ከዚያ በኋላም የትውልድ ክፍተት ታይቷል። ከመሀል የወጣና ያለቀ ትውልድ በመኖሩ ማሕበራዊ ልልነት፣ ቆራጥነት፣ በራስ የመተማመን፣ ላለሙት ነገር በጽናት ያለመቆም የመሣሠሉት ነገሮች መከሰታቸውን ልዩ ልዩ ፀሐፊያን ገልጸዋል።

በያ ትውልድ ውስጥም ቢሆን የቆራጥነት የአይበገሬነት መንፈስ ቢኖርም በዚያው መጠንም ቢሆን አድርባዩ እና ህሊና የለሹም የፈላበት ወቅት ነበር። በሐገራችን የኪነ-ጥበብ ዓለም ውስጥ በደንብ ያልዳሰስነው፣ ፊልም ያልሠራንለት፣ ያልዘፈንለት፣ ቴአትር ያልጻፍንለት. . . ዘመን ቢኖር የያ ትውልድን ነው።

በሶስት ተከታታይና ግዙፍ መፅሐፎች ያ ትውልድ እያለ፣ በሚገባ የዘከረው ክፍሉ ታደሰ ነው። ክፍሉ ታደሰ የኢሕአፓ (የኢትዮጵያ ሕዝብ አብዮታዊ ፓርቲ) ን ከመሠረቱት ጥቂት ምሁራን መካከል አንዱ ነው። የኢሕአፓ አመራሮች አብዛኛዎቹ አልቀው ለወሬ ነጋሪ የቀረው ይሔው ክፍሉ ታደሰ ነው። ዛሬም ቢሆን ስለነዚያ ጓደኞቹ፣ ህልም አልመው ስለጨነገፈባቸው ወጣቶች ታሪካቸውን ይዘክራል። እነዚህ መፅሐፍቶች ደግሞ የሕትመት ብርሃን አግኝተው አሁን በገበያ ላይ ይገኛሉ። እንደው የሱን መጽሐፍት መሠረት አድርጌ የሦስት ምርጥ የኢትዮጵያ ዶክተሮችን ሞት ላውራ። ደማቸው ደመ ከልብ ሆኖ ያለፉት እነዚህ ዶክተሮች ሁሌም ያሳዝኑኛል። በፖለቲካ አቋማቸው የተጨራረሱ ያለቁ ታላላቅ ሠዎች ስለሆኑ ዛሬ እነሱን በጥቂቱ ላስታውስና ስለ ያ ትውልድ አስገራሚ ታሪኮች ወደፊት እቀጥልበታለሁ።

ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይ

ክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ ብሎ የፃፈውን ታሪክ ማስታወሻነቱን ለዶ/ር ተስፋዬ ደባሣይ ነው የሠጠው። ምክንያቱ ደግሞ ሁለት ነው። አንደኛው የትግል አጋሩ ስለነበርና የቅርብ ምስጢረኞችና ወዳጆች ስለነበሩ ነው። ሁለተኛው ደግሞ ተስፋዬ ደበሣይ የኢሕአፓ ቆራጥ መሪ በመሆኑና ሕይወቱንም አሳልፎ በመስጠቱ ምክንያት ዘላለማዊ ዝክር ሰጥቶታል። ክፍሉ ሲገልፅ፡-

“ተስፋዬ ደበሣይ፣ ታጋይ የኢሕአፓ ግንባር ቀደም መሪ፣ አርቆ አሳቢና ትሁት ቢሆንም፣ ይህን (ያ ትውልድ)ን መፅሐፍ ለእሱ መዘከሩ በፖለቲካ ትግሉ ካበረከተው ድርሻ በመነሳት አይደለም። በቀይ ሽብር ሊመተሩ ተደግሶላቸው የነበሩ ቁጥራቸው በርካታ የወቅቱ ታጋዮችን ለማዳን ጥረት ሲያደርግ እሱ ራሱ በመውደቁ ነው። መጋቢት 14 ቀን 1969 ዓ.ም በአዲስ አበባ ውስጥ ከፍተኛ አሠሣ ሊደረግ እንደታቀደ ኢሕአፓ ተረዳ። በአጭር ጊዜ ውስጥ በርካታ ታጋዮች ከአዲስ አበባ መውጣት እንዳለባቸው ታመነበት። ከጊዜ አንጻር፣ ይህን ከፍተኛ ኃላፊነት በኢሕአፓ ድርጅታዊ መዋቅር አማካይነት ማካሔድ እንደማይቻል ደግሞ ግልጽ ሆነ። ተስፋዬ፣ ማንንም ሳያማክር ኃላፊነቱን ለራሱ ሰጠ። አሰሳው ሊደረግ አንድ ቀን ሲቀረው፣ ቀኑን ሙሉ አዲስ አበባ አውቶቡስ ጣቢያ በመዋል ወደ ሃምሳ የሚጠጉ ታጋዮችን በመገናኘት፣ የሚሸሸጉበትን የሸዋ ከተማ ስምና እዚያም ሲደርሱ ከአካባቢው የኢሕአፓ መዋቅር አባላት ጋር የሚገናኙበትን ምስጢራዊ ቃል ሲሰጥ ዋለ። እሱ ግን፣ በርካታ የድርጅት አባላትን በመከራ ጊዜ ትቶ መሔድ አልሆንልህ አለው። አዲስ አበባ ቀረ። የመከራ ፅዋውንም እዚያ ከቀሩት ጋር አብሮ ሊጎነጭ ወሰነ። በዚያን ጊዜ ተስፋዬ ወደ ሸዋ የገጠር ከተሞች ከሸኛቸው ከብዙዎች ታጋዮች መሀል በርከት ያሉት አሁንም በህይወት አሉ። ተስፋዬ ደበሣይ ግን. . . ተስፋዬ የቀይ ሽብር ሰለባ ብቻ አይደለም። ከቀይ ሽብር መዓት ሌሎችን ለማዳን ራሱን አሳልፎ የሰጠ ታላቅ መሪ ነው” ይለዋል ክፍሉ ታደሰ።

ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይ ከአባቱ ከአቶ ደበሣይ ካህሳይ እና ከእናቱ ከወ/ሮ ምሕረታ ዳዶ- ዑማር በ1933 ዓ.ም ትግራይ ውስጥ በምትገኘው አሊቴና በመባል የምትጠራው የገጠር ከተማ ተወለደ። ተስፋዬ ደበሣይ ትምህርቱን በአዲግራት እና በመቀሌ ከተሞች ከተማረ በኋላ ለከፍተኛ ትምህርት ወደ ኢጣሊያ ኡርባኒአና ዩኒቨርስቲ ተልኮ በፍልስፍና የዶክተሬት ድግሪውን ተቀብሎ የመጣ ፈላስፋ ነበር።

ከትምህርቱ በኋላ በማስታወቂያ ሚኒስቴርና በተለያዩ ቦታዎች ሲሰራ የቆየው ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይ በኋላ ደግሞ ሙሉ በሙሉ ጊዜውን ለኢሕአፓ አመራርነት ሰጥቶ በመጨረሻም በቀይ ሽብር ዘመቻ በአሰቃቂ ሁኔታ ከፎቅ ላይ ተከስክሶ ሕይወቱ አልፋለች። የተከሰከሰበት ህንፃ አምባሳደር ፊልም ቤት ፊት ለፊት ካለው ኪዳኔ በየነ ከሚባለው ህንፃ ላይ ነው። እጅ ከመስጠት ተከስክሶ መሞትን የመረጠ የፍልስፍና ሊቅ ነበር።

ዶ/ር ኃይሌ ፊዳ

ይህ ሰው መኢሶን /የመላው ኢትዮጵያ ሶሻሊስት ንቅናቄ/ ፓርቲ መሪ ነበር። በርካቶች እንደሚመሰክሩለት የሊቆች ሊቅ ነው ይሉታል። በ1960ዎቹ መጨረሻ ላይ ከተነሱ የለውጥ አቀንቃኞች መካከል አንዱ እሱ ነበር።

የገነት አየለ የኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ትዝታዎች በተሰኘው መፅሐፉ ውስጥ አምባገነኑ የቀድሞው ወታደራዊ መሪ የዶ/ር ኃይሌ ፊዳን ሞት እንኳን በቅጡ እንደማያውቁ ይናገራሉ። ሞተ እንዴ? ማን ገደለው እያሉ እንደ አዲስ አስገዳዩ ራሳቸው ጠያቂ ሆነው ቀርበዋል። ደሙ ደመ ከልብ የሆነ ምሁር ነው ኃይሌ ፊዳ!

ታስሮ እና ማቆ ከዚያም የተረሸነ ኢትዮጵያዊ! የተገደለው ሐምሌ 1971 ዓ.ም ነው። አፈሩን ገለባ ያድርግለት። ወደፊት ስለዚሁ የፖለቲካ መሪ እና ምሁር ግለ-ታሪክ አጫውታችኋለሁ።

ዶ/ር ሠናይ ልኬ

በደርግ ውስጥ ይሰራ የነበረ ወጣት ምሁር ነበር ሠናይ ልኬ። በተለይ ደግሞ የሕዝብ ጉዳይ ጊዜያዊ ጽ/ቤት ምክትል ሊቀመንበር በመሆን ይሰራ ነበር።

ደርግ እንደሚገልፀው ዶ/ር ሠናይ ልኬ በ1969 ዓ.ም የተገደለው በፀረ ሕዝብ ሴረኞች በተተኮሰበት ጥይት ተመትቶ ከቆሰለ በኋላ በሆስፒታል ውስጥ ነው። ዕድሜው ደግሞ 33 ነበር።

ዶ/ር ሠናይ ልኬ የተወለደው በወለጋ ክፍለ ሐገር በዮብዶ ከተማ ውስጥ በ1936 ዓ.ም ነበር። የልጅነት ጊዜውን በጎሬ ከተማ ነው ያሳለፈው። በ1934 ዓ.ም ዕድሜው ለትምህርት ሲደርስ ጎሬ ከተማ በሚገኘው በጎሬ አንደኛ ደረጃ ት/ቤት ገብቶ እስከ 1953 ዓ.ም ድረስ በዚሁ ት/ቤት ቆይቶ አስረኛ ክፍል ድረስ ያለውን ትምህርት አጠናቀቀ። ከዚያም በ1954 ዓ.ም ደብረዘይት በሚገኘው የስዊድን ኤቫንጀሊካል ገብቶ 11ኛን እና 12ኛን ክፍል በከፍተኛ ማዕረግ ጨረሰ።

ከዚያም ወደ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዩኒቨርስቲ ኮሌጅ ገብቶ የመጀመሪያውን ዓመት በከፍተኛ ማዕረግ አለፈ። ቀጥሎም የትምህርት ዕድል አግኝቶ ወደ አሜሪካ ሔደ። እዚያም ላፋዩት ከሚባል ኮሌጅ ለሶስት ዓመታት ተምሮ በኬሚካል ኢንጂነሪንግ በድግሪ በከፍተኛ ማዕረግ ተመረቀ።

ከዚያም በ1958 ዓ.ም የካሊፎርኒያ ዩኒቨርስቲ በበርክሊ ከፍተኛ ትምህርቱን እንዲቀጥል ስኮላርሺፕ ሰጥቶት በ1964 ዓ.ም በ28 ዓመቱ የዶክትሬት ድግሪውን አግኝቷል። ከዚያም ወደ ሀገሩ መጥቶ የፖለቲካ አቀንቃኝነቱን ቀጠለበት።

ደርግ ውስጥ ከገቡት የፖለቲካ አቀንቃኞች መካከል አንዱ ነው የሚባለው ዶ/ር ሰናይ ልኬ በጥይት ተመትቶ ነው የሞተው። በወቅቱ ፀረ-አብዮተኛ ይባል የነበረው ደግሞ ኢሕአፓ ነበር። እውን ዶ/ር ሠናይን የገደለው ማን ነው? ገና ያልተነገረ፣ ይፋ ያልሆነ ወሬ ነው። እነዚህ ዶክተሮች ትንታግ የፖለቲካ መሪዎች ነበሩ። ሁሉም ብቅ አሉ፤ ተማሩ፣ ፍክትክት ብለው ወጡ።ሀገርና ወገን ብዙ ሲጠብቅባቸው ጭልምልም ብለው ጠፉ!

    በሚቀጥለው ተከታታይ ፅሁፎቼም የዚያን ትውልድ አሳዛኝም አስገራሚም ታሪክ በተቻለኝ መጠን ላጫውታችሁ እሞክራለሁ። ለዚህ ፅሁፌ የክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ የተሰኘው መፅሐፍ ከፍተኛ እገዛ እንዳደረገልኝ በዚህ አጋጣሚም እገልጻለሁ። ቸር እንሰንብት

በጥበቡ በለጠ

     

በዚህ ርዕስ የተፃፈችው የኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ ግጥም በኢትዮጵያ ውስጥ ተፅዕኖ ፈጣሪ ከሚባሉት የግጥም ሥራዎች በሙሉ ከፊት የምትሰለፍ ናት። ይህች ግጥም ከ1959 ዓ.ም በኋላ የመጣውን ትውልድ በመቀስቀስ እና በማንቃት ሁሌም ትጠቀሳለች። አብዮተኛ ትውልድ ፈልስፋላለች የሚሉም አሉ። ከሁሉም በላይ ደግሞ ፀሐፊዋን ኃይሉ ገ/ዮሐንስን ለመከራ የዳረገች ነች። ከርሱ በተፃራሪ የቆሙ ወገኖች ሁሉ ኃይሉን የሚያጠቁበት፣ የሚያሳድዱበት ግጥሙ ሆነች። የመከራን፣ የስቃይን፣ የእስራትን፣ የስደትን መስቀል የተሸከመባት ግጥሙ ነች።

በቅርቡ ከዚህ ዓለም በሞት የተለየው የወግ ፀሐፊው መስፍን ኃብተማርያም፣ በ“በረከተ መርገም” ግጥም በከፍተኛ ደረጃ ከተመሰጡ ሰዎች መካከል አንዱ ነበር። ባለ 21 ገፅ የበረከተ መርገምን ግም ከ40 ዓመታት በላይ በቃሉ ይዞ እስከ ዕለተ ሞቱ ድረስ በቃሉ ያነበንብ ነበር። እንደውም “ተጓዡ በረከተ መርገም” The walking B.M ይባል ነበር። ይህ ሰው በዚህች በበረከተ መርገም የግጥም መድብል ውስጥ አስተያየቱን በ1966 ዓ.ም ፅፎ ነበር። እንዲህ ይላል፡-

“ስለ በረከተ መርገም ያለኝን አስተያየት ከመጀመሬ በፊት ለብዙ ዓመታት ሳደንቀው የኖርኩትን ወደፊትም የማደንቀውን ግጥም በገጣሚና በአንባቢ አይን ተመልክቼ ለመተንተን ይህን ዕድል በማግኘቴ ደራሲውን ለማመስገን እወዳለሁ። በ1959 ዓ.ም በቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዩኒቨርስቲ በተደረገው የግጥም ውድድር በረከተ መርገም አንደኛ ሆኖ ተመርጦ ነበር።

“በዚያን ጊዜ ደራሲው ሲያነብ ይሰማ የነበረውን የጋራ ጭብጨባ በተለይም አንብቦ ሲጨርስ ውጤቱን ለመስማት ሳይጓጓ “በቃኝ” ብሎ አንገቱን አቀርቅሮ አዳራሹን ባጣበቡት ሰዎች መካከል እየተሹለከለከ ሲወጣ በአዳራሹ የነበረውን አድናቆት የተመላበት ትዕይንት አስታውሳለሁ። በረከተ መርገም በልቤ መስረፅ የጀመረው ያን ጊዜ ነበር። እስከ አሁንም ባነበብኩት ቁጥር ትዝታ ይቀሰቅስብኛል። ጥሩ ግጥምነቱ ካዘላቸው ጠቃሚ ሃሳቦች ጋር እየተጣመረ በረከተ መርገምን አንድ ግዜ በሙሉ በቃል አጥንቼው የነበረው። ለዚህ ይመስለኛል እስከ አሁንም ልረሳው ያልቻልኩት” መስፍን ኃብተማርያም።

የመስፍን ኃብተማርያም አስተያየት ሰፊ ነው። የበረከት መርገምን ግጥም ከልዩ ልዩ ማዕዘናት እየተነተነ የሚሔድ ነው። የገጣሚውንም ፍዳ ያሳያል።

በረከተ መርገም በአፄ ኃይለስላሴ ዘመን መንግሥት ቢፃፍም በእርሳቸውም ዘመን ሆነ ቀጥሎ በመጣው በደርግ ዘመን ተፈላጊ አልነበረም። ምክንያቱም የሰው ልጅ ታላቅነት፣ የተከበረና ሰብዓዊነቱ የተጠበቀ ዜጋ እንዲሆን እሱን የሚጨቁኑትን ሁሉ የሚራገም ግጥም ነው። ስለዚህ ለሰው ቁብ የሌላቸው ስርዓቶች ሁሉ የዚህ ግጥም ተፃራሪዎች ናቸው።

መከራውን አይቶ ከዚህች ዓለም በሞት የተለየው ኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ ከዛሬ 12 ዓመታት በፊት ለኢትዮጵ መፅሔት ቃለመጠይቅ ሰጥቶ ነበር። በዚህ ቃሉ እንዲህ ብሎም ነበር፡-

“ከሀገሬ ከወጣሁ ጀምሮ ለሩብ ምዕተ-ዓመታት እዚህና እዚያ ስንከራተት የኖኩትን ፀሊም ሕይወት በማስመልከት የፃፍኳት “ሞቼም እኖራለሁ” የምትል ትንግርተኛ ግጥም አለችኝ። ግጥሚቱን የፃፍኳት እዚህ ያለሁበት ሀገር ውስጥ፣ ሀገሬንና ወገኔን ለመታደግ የምፅፋቸውን ምግታራዊያን ፅሁፎች መነሻ በማድረግ፣ ባልፈፀምኩት አንዳች ወንጀል፣ ከታላቁ የፍትህ አደባባይ ላይ የፊጢኝ አስረው አቅርበው ‘እብድ ነህ’ የሚል መንግሥታዊ ውሳኔ በተሰጠበት ማግስት ነው። እነሱ በሀገሬ የውስጥ ጉዳይ ባይገቡ ኖሮ ባልተቸነፉ ነበር። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ሕይወቴ ቀልቤን እንዳጣ ይገኛል። ሁኔታዎችን ከኔ አንፃር ሳያቸው ‘ደግ አድርገዋል ይበለኝ!’ የምልበት ጊዜ አለ። ወትሮስ ቢሆን እንደኔ ያለ ሰው የመጣው ቢመጣ ከሀገሩ መውጣት አልነበረበትም። ይሔ ኋላ መጥ አስተያየቴ፣ ፍዳዬን እና መከራዬን በጥሞና ሳስታውሰው ነው። ግን እኮ ከገዛ ሀገሬም ውስጥ የነበረኝ እድል ስስ ነበርኮ። እስቲ አንዱን ለምሣሌ ይሆነኝ ዘንድ ልጥቀስ።

“እኔን በቅርብ የሚያውቁኝ ወገኖች ሁሉ እንደሚያስታውሱት በንጉስ ነገስት የዘውድ ግዛት ዘመን፣ ነፍሴ ለጥቂት ዳነች እንጂ (በሆነ ልዩ ተአምር) እንደተንፈራጋጭ እምቦሳ ጥጃ በየወሩ ስታሰር እንደእንቦሳም ስቀጠቀጥ ነበር ለምለሙን የወጣትነት ዘመን ያሳለፍኩት። ከምፅፈው የግል ታሪካዊ ሁኔታ ውስጥ፣ አንድ ታሪከኛ ትንግርት ይኸውላችሁ።

“. . . አንድ ሳምንት ያህል ፔኪንግ እንደቆየሁ፣ ትቼው ከሔድኩት ሀገር አንድ ትንግርተኛ ደብዳቤ ለመጀመሪያ ጊዜ ደረሰኝ “. . . እግዜር በክንፈ ምህረቱ ከልሎ እንደሚጠብቅህም፣ ዘንድሮ በገቢር አረጋገጥኩ፤ ይኸውም . . .” በሚል መነሻ ርዕስ አለው። ይህንን ያስባለው ምን ነገር ቢገኝ ነው ብዬ ደብዳቤውን በጥሞና ማንበብ ጀመርኩ። እንዲህ ይላል፡- “ አንተ ሀገሩን ለቀህ በሔድክ ማግስት፣ ሁለት ባለቋሚ ተጠሪ ጂፖችና ቁጥራቸው ከአስር በላይ የሆኑ ክላሺንኮቭ ያነገቡ ታጣቂ ወታደሮች፣ ከሌሊቱ 11 ሰዓት ላይ ከቤታችን መጥተው በመውረር ‘ኃይሉን ለመውሰድ ከባለሥልጣን ታዘን ነው የመጣነው፣ እዚህ ከሌለ ያለበትን ንገሩን፣ ኃይሉን ካልወለዳችሁ. . .’ እያሉ፣ ቀኑን ሙሉ ከግቢያችን የገባ እንዳይወጣ፣ የወጣውም እንዳይገባ አግረው፣ አግረው፣ ሲያስቸግሩን ውለው፣ ማምሻው ላይ ተመለሱ” የሚል የትንቅንቅ ሪፖርታዥ ነው. . .

“. . . በዚያን ዕለት አረጋዊ አባቴን እየጨቀጨቁ ‘ልጅዎን ይውለዱ’ ቢሏቸው ‘ትናንት ሔዶ፤ በምድርና በየብስ ሳይሆን፣ በሰማይ ላይ ደመና ሰነጣጥቆ፣ እንደ ቅዱሳኖች እንደነ እዝራና እንደነ ኤልያስ!. . . እናንተው አይደላችሁም እንዴ የፈቀዳችሁለት? እዚህ ያለነው እኛ ነን፤ እኛን እንደብጤታችሁ ማድረግ ትችላላችሁ፤ ሌላም መሔጃ የለንም፤ እሱ ግን ሲሰቃይ ኖሮ ዘንድሮ አዶናይ ረድቶት እጁን አውጥቷል፤ አዶኒስ ይቀደስ!. . .” እያሉ ሲያበግኗቸው ዋሉ አሉ ወታደሮቹን። ድርጊታዊ ትንግርቱ አንድ ቀን ሙሉ ሲያስቀኝ ዋለ። አዎ እያንዳንዱ ሰው በዕለተ ልደቱ ቁጥር መጠን፣ ትንንሽ ሞት አሉበት ይባላል። እኔም በ16ቱ የልደት ቀኔ መጠን፣ የዚያን ቀኑ ትንሽ ሞቴ 7ኛው መሆኑን አስባለሁ። እዚያ ቻይና እያለሁም በምድር መንቀጥቀጥ ምክንያት ከምኖርበት 4ኛ ፎቅ ስዘል፣ 8ኛ ሞቴ መሆኑን ተረድቻለሁ። እዚሁ ስዊዲን ደግሞ፣ ያለ ወንጀሌ ከፍተኛ ፍርድ ቤታችው አቅርበው “እብድ ነው” ብለው ሲፈርዱብኝ 9ኛው ትንሹ ሞቴን መሆኑን ቆጥሬያለሁ። የሚቀሩኝን ትንንሽ ሞቴን እናንተው ልታሰሏቸው ትችላላችሁ።

የባለቅኔው የኃይሉ ገ/ዮሐንስ ሕይወትና ሥራ አስደናቂ ነው። አሳዛኝም ነው። 40 ዓመታት በስደት ርቆን ቆይቶ ሞቱ ደግሞ ከፋብን። 

በድንበሩ ስዩም

    ድግሪማ ነበረን

ድግሪማ ነበረን በአይነት በብዛት፣

ከቶ አልተቻለም እንጂ ቁንጫን ማጥፋት

ድግሪማ ነበረን ከእያንዳንዱ ምሁር

አልተቻለም እንጂ ቅማልን ከሀገር።

ድግሪ ተሸክሞ መስራት ካልተቻለ

አሕያስ በአቅሟ ወርቅ ትጫን የለ!!

      ድግሪማ ነበረን - ለወሬ የሚበጅ

      ሞያሌን ከሐገር -አልነቀለም እንጀ።

ድግሪማ ነበረን - በሊቃውንት ተርታ

አልረዳንም እንጂ - ሊሸኝ ድንቁርና።

      አይሸኙበትም እንጂ -  ድግሪማ ነበረን

      አልመከተም እንጂ - ድህነት ሲያጉላላን።

ጥሮ ተጣትሮ ድግሪማ ማግኘት

ለመሆን አልነበር - ለሰው መድሃኒት።

                        ገሞራው /ኃይሉ ገ/ዮሐንስ/

 

ይህን ከላይ የሰፈረውን ግጥም የገሞራው ነው ብላ የሰጠችኝ ኤሚ እንግዳ ነች። ግጥሙ ፊደልን የቆጠረውን ሁሉ የሚያሳስብ ብሎም የሚያስቆጭ ነው። ገሞራው እጅግ አያሌ የሥነ - ግጥም ስራዎቹን ሲፅፍ የኖረ ባለቅኔ እንደነበር የሚታወቅ ነው። ከሰሞኑ በወጡ መረጃዎች ወደ ዘጠኝ ሺ ግጥሞችን፣ አርቲክሎችን፣ ማስታወሻዎችን የቋንቋና የባሕል ጥናቶችን እንደፃፈ ተነግሮለታል። የሕይወት ዘመኑን በሙሉ ሲፅፍ የኖረ ‘ስደተኛው ሊቅ’ ነበር።

ስለዚሁ የሥነ-ፅሁፍ ምሁር ስርዓተ -ቀብር አስመልክተው የሚፅፉ የተለያዩ ድረ-ገፆችን ለማንበብ ሞክሬ ነበር። አንዳንድ ፀሐፊያን ገሞራው ለምን በሐገሩ ኢትዮጵያ ተቀበረ ብለው ሲወቅሱ ይደመጣሉ። ገሞራው በስደት እንደኖረ በሰደት ይቀበር ይላሉ። ይሔ አስተሳሰባቸው የመነጨው ደግሞ ገሞራው በነበረው የፖለቲካ አቋም ምክንያት ነው። ይህ ሰው በስልጣን ላይ ካለው መንግሥት ጋር ተፃራሪ ስለሆነ በኢትዮጵያ መቀበር የለበትም ባይ ናቸው። ግን ይህ አቋማቸው ትክክል ነው ወይ? ብሎ መጠየቅም ተገቢ ነው።

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን አሁን በስልጣን ላይ ካለው መንግሥት ጋር የማይስማማ ነበር። አያሌ የተቃውሞ ግጥሞችን ፅፏል። ግን ኒውዮርክ ከተማ ውስጥ ሕይወቱ ስታልፍ አስክሬኑ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ መጥቶ ነው የተቀበረው። ፀጋዬ ከመንግሥት በተፃራሪ ስለቆመ ቀብሩም በውጭ ሀገር ይፈፀም ማለት ይቻላል ወይ?

በዘመነ ደርግ ሰዓሊውና ገጣሚው ገብረክርስቶስ ደስታ ከሀገሩ ተሰዶ ወጣ። በኬንያ አድርጎ፣ ወደ ጀርመን ተጉዞ እዚያም የተወሰነ ጊዜ ቆይቶ፣ በኋላ ወደ ሰሜን አሜሪካ ተጓዘ። አሜሪካ ኦክላሆማ ውስጥ በ1974 ዓ.ም ህይወቱ አለፈች። በነበረው የፖለቲካ አቋም በሚል እዚያው ኦክላሆማ ውስጥ ተቀበረ። እስከ ዛሬ ድረስ የዚህ ሰው አፅም ወደ ሀገሩ የሚያመጣው ወዳጅም ሆነ ጓደኛ ብሎም ቤተሰብ የለም። ከሀገሩ እንደወጣ የቀረ ታላቅ የኪነ-ጥበብ ፈርጥ ነበር። በዚያን ጊዜ የነበሩ ሰዎች ከፊታቸው የነበረውን ስሜት ተከትለው ገብረክርስቶስን ኦክላሆማ እንዲቀበር አደረጉት። ዘመን አለፈ። ገብረክርስቶስም እንደወጣ ቀረ።

እኔ በበኩሌ የገሞራው አስክሬን ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያ መጥቶ መቀበሩ ትልቅ ደስታ ሰጥቶኛል።  ምክንያቱ ደግሞ ይህ ሰው እንደ ገብረክርስቶስ ደስታ ሆኖ እንዲያልፍ አልፈልግም። የገሞራው አስክሬን ለሀገሩ አፈር እንዲበቃ ያደረጉት አካላትም መወቀስ የለባቸውም። አንዳንድ ፀሐፊያን እነዚህን አካላት ሲወቅሷቸው ስላነበብኩ ነው። የሰዎቹ ጥፋትም አልገባኝም። መልካም ተግባር ፈፅመዋልና ነው።

ከመፅሐፍ ቅዱስ ጥቅሶች ሁሉ በጣም ደስ የሚለኝ ‘ይህም ያልፋል. . .’ እያለ የሚፅፋቸው ነገሮች ናቸው። በምድር ላይ የማያልፍ የለም። ፖለቲካውም፣ አስተሳሰባችንም፣ ጦርነቱም፣ ችግሩም፣ ስርዓቶችም ሁሉም ነገሮች ያልፋሉ። ግን ይህች የተወለድንባት፣ እትብታችን የተቀበረባት ሐገራችን የምንላት ኢትዮጵያ ድሮም ነበረች ገናም ትኖራለች። ስለዚህ የገሞራው አስከሬን በኢትዮጵያ ማረፉ በዘላለማዊቷ ሀገሩ ውስጥ እንጂ ነገ በምትፈራርሰው፣ በምትጠፋው ምድር አይደለም። ገሞራው ያረፈው ከወላጆቹ፣ ከዘመዶቹ ጎን ነው። ይህ እንዴትስ ሊያበሳጨን፣ ይችላል? እስኪ ሰከን ብለን እናስበው! 

በጥበቡ በለጠ

 

 

 

ዛሬ ይህን ከላይ ያሰፈርኩትን ርዕስ የተጠቀምኩት እንደው ስለዚህ ተአምረኛ ሰው የተሰማኝን ጥልቅ ስሜት ይገልፅልኛል ብዬ በማሰብ ነው። ጽሁፉ ከባለፈው ሳምንት መጣጥፍ ቀጣይም ነው።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው) ታላቅ ባለቅኔ ነው። ይህ ሰው አሳቢ /thinker/ ነው። አስቦም የሚያሳስብ ነው። ጠይቆም እንድንጠይቅ የሚያደርግ ነው። ያመነበትን ሃሳብም እስከ እለተ ሞቱ ድረስ አብሮት የሚቆርብ ነው። የስደትን፣ የግዞትን መስቀል ለኢትዮጵያ ሕዝብ ነፃነትና ብልፅግና ሲል ተሸክሞ የኖረ በመጨረሻም ሕይወቱን የሰጠ ነው። አርባ ዓመታት ሙሉ ሀገሩ ኢትዮጵያ በዓይኑ እንደተንከራተተች ከናፍቆቷና ከትዝታዋ ተቆራኝቶ ስለእሷ እየፃፈና እያወጋ የስደት ዘመኑን በሞት አጠናቀቀው። የገሞራው ይህ ሁሉ ስቃይና መከራ የሚደርስበት ለኢትዮጵያ ሕዝብ ልዕልና ብዕሩን ስላነሳ፣ አንደበቱን ስላሰላ ነው። እዚህጋ ቆም ብለንም የምንጠይቀው አንድ ጉዳይ አለ። ለሀገር ሲባል መሞት፣ ለሕዝብ ሲባል መሞት ዋጋው ስንት ነው? ምን ያህልስ ይከፈልበታል? እንደ ገሞራው ያለ ሰው፣ ለራሱ ሳይኖር፣ ለራሱ ሳያስብ፣ ለራሱ ሳይደላው፣ ከራሱ በፊት ስለ ሀገሩና ሕዝቡ የሚጮህ፣ በመጨረሻም ሕይወቱን ቤዛ አድርጐ የሚያልፍ ሰው ዋጋው ስንት ይሆን? ለመሆኑስ እንዲህ አይነቱን ሰው ቀብረነው ዝም ነው?

እንዲህ አይነቱማ መድሃኒት ነው። እንዲህ አይነቱ ሰው መንፈሱም ሆነ የአጥንቱ ርግፍጋፊ መልካም ዘር ማፍሪያ ነው። ሰው የሚሆኑ ሰዎችን መፍጠሪያ መንፈሳዊ ዘር ነው። ከዚህ የመንፈስ ዘር ጋር ዛሬ ቆይታ እናደርጋለን።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ ከትናንት በስቲያ ሰኞ ሕዳር 22 ቀን 2007 ዓ.ም አስከሬኑ በስደት ከሚኖርበት ሀገር ሲውዲን /ስቶኮልም/ ወደ እሚወዳትና የእትብቱ መቀበሪያ ወደሆነችው ኢትዮጵያ መጥቶ ተወልዶ ባደገበት በቅዱስ እስጢፋኖስ ቤተ-ክርስትያን በስድስት ሰዓት ስርዓተ-ቀብሩ ተፈፀመ።

 
   


ሲንከራተት ኖሮ - አካሌ የትም ምድር፣

በስተመጨረሻ - የሚያርፍበት አፈር፣

ከተወለድኩበት ነው - በክብር የሚቀበር።

 
   


ኃይሉ 40 ዓመታትን በልዩ ልዩ ሀገሮች በስደት ተንከራቶ፣ ተንከራቶ በመጨረሻም በእናት ሀገሩ ምድር በምኞቱ መሠረት ተቀበረ። ቀበርነው!

ኃይሉ ማን ነው?

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ በ1928 ዓ.ም እዚሁ አዲስ አበባ ከተማ በደብረ ሰላም ቅዱስ እስጢፋኖስ አጥቢያ አሁን E.C.A. ባረፈበት ስፍራ ከአበ-ብዙሐን መምህር ገብረዮሐንስ ተሰማ እና ከእመ-ብዙሐት ወ/ሮ አመለወርቅ ሀብተወልድ መወለዱን የሕይወት ታሪኩ ያስረዳል። እድሜው ለትምህርት እንደደረሰ ግራ ጌታ ይትባረክ ሹምዬ ዘንድ ፊደልን፣ ንባብን እና ጽዋተ ዜማን ተምሯል። ኋላም የቀዳማዊ አፄ ኃይለስላሴ ሽልማት ድርጅት ቀዳሚ ተሸላሚ ከነበሩት ታዋቂውና ታላቁ የቅኔ መምህር ከየኔታ ጥበቡ ጋሜ ዘንድ ቅኔን ከነ አገባቡ አደላድሏል። በዲቁናም ደብረ ሰላም ቅዱስ እስጢፋኖስ ቤተ-ክርስትያን ቀድሷል ይላል በቀብሩ ላይ የተነበበው የሕይወት ታሪኩ።

የገሞራው አባት ልጃቸው በቤተ-ክርስትያን ትምህርት እንዲገፋበት ብዙ ድጋፍ አድርገውለታል። ወደ ሥነ-ኃይማኖት (ቲዮሎጂ) ት/ቤት ገብቶ ተምሯል። ገና ከሕፃንነቱ ጀምሮ የሀገሩን ኃይማኖት፣ ባሕል፣ ታሪክ ጠንቅቆ የተማረና የገባው ሰው ነበር። ከዚያም ዘመናዊ ትምህርቱን በዳግማዊ ምኒልክ ሁለተኛ ደረጃ ት/ት ቤት መከታተል ያዘ። የሚገርመው ደግሞ ዘመናዊ ትምህርቱንም እየተማረ ስርዓተ ቀብሩ በተፈፀመበት በቅዱስ እስጢፋኖስ ቤተ-ክርስትያን በዲያቆንነት ያገለግል ነበር። እነዚህ የእውቀትና የሥራ ገበታዎች ኃይሉን በግዕዝ፣ በአማርኛ እና በእንግሊዝኛ ቋንቋዎች ዕውቀት በሁለት በኩል የተሳለ ቢላዋ አድርገው ፈጠሩት። ገና በልጅነቱ ከነበረበት የትውልድና የሀገር አስተሳሰብ አዕምሮው በእጅጉ ተራምዶ አዲስ ዓለም ናፋቂ አደረገው። ያ ዓለም ደግሞ ሰው ሁሉ እኩል የሚሆንበት፣ አንዱ ሌላውን የማይረግጥበት፣ ሰው የተባለ ፍጡር መብቱም፣ ነፃነቱም፣ ብልፅግናውም ሊከበሩበት እንደሚገባ ገሞራው ማቀንቀን ጀመረ።

በ1955 ዓ.ም የአፍሪካ መሪዎች ለመጀመሪያ ጊዜ አዲስ አበባ ላይ በተሰበሰቡ ጊዜ “ዋንነስ” የምትል አንዲት አነስተኛ ጽሁፍ በእንግሊዝኛ ፅፎ ለእንግዶቹ እንዲከፋፈል ማድረጉን ወዳጆቹ ይገልጻሉ። የአፍሪካ መሪዎች ወደፊት በአንክሮ ሊያስቡበት የሚገባውን ርዕሰ ጉዳይ የመከረበት ፅሁፍ ነው። ታዲያ በዚያን ጊዜ የፀጥታ ኃይሎች ወዲያው ገሞራውን ካለበት ቦታ ይዘውት ወደ እስር ቤት ላኩት።

ከእስር ከወጣ በኋላ ወደ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዩኒቨርሲቲም በመግባት በስነ-ልሳን እና በቋንቋ ጥናት መማር ጀመረ። በወቅቱ ደግሞ እርሱ ከትምህርት ጉብዝናው በላይ አብዮት ቀስቃሽ እና ሞጋች፣ ብሎም ትውልድን ሁሉ የሚወዘውዝ ብዕረኛ ሆኖ በሀገሪቱ የፖለቲካ ሥነ-ጽሁፍ ውስጥ ነበልባል ባለቅኔ ሆኖ መጣ።

በ1959 ዓ.ም በረከተ መርገም የተሰኘ የባለ 21 ገጽ ግጥም ጽፎ በዩኒቨርሲቲ ውስጥ በሺዎች በሚቆጠሩ ተማሪዎችና መምሕራን ፊት አነበበ። ታዳሚውን በሙሉ አስጮኸ፣ አነቃነቀ። ያ በረከተ መርገም አንደኛ ተብሎ ተሸለመ፣ ተደነቀ፣ ቆየት ብሎ ደግሞ ገሞራውን ከዩኒቨርሲቲው እንዲባረር አደረገው። አስጐሸመው፣ አሳሰረው። ግን ደግሞ ግጥሙ ሞጋች እና አብዮተኛ ትውልድ የሚፈለፍል አንዳች ልዩ ኃይል ያለው ሆኖ መጣ። የሚያስቆመው ጠፋ። የኢሕአፓን ታሪክ፣ ያ ትውልድ በሚል ርዕስ በሦስት ተከታታይ ትልልቅ ቅጾች መፃሕፍትን ያሳተመው የገሞራው የመንፈስ ወዳጅ የሆነው ክፍሉ ታደሰ፣ በረከተ-መርገም ትውልድን ሁሉ ለለውጥ ያነሳሳ የጥበብ ሥራ መሆኑን ያስታውሳል። እንደ ክፍሉ ታደሰ ገለፃ፤ “ኃይሉና በረከተ መርገም” በሀገሪቱ የፖለቲካ ሥነ-ጽሁፍ ውስጥ ዘላለማዊ አሻራ አኑረው ያለፉ መሆናቸውን ጽፎላቸዋል።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ ለኢትዮጵያ ሕዝብ መብት እና ልዕልና ራሱን በድፍረት ከፊት አጋፍጦ ካለምንም ፍርሃት የሚሟገት ስለነበር አያሌ መከራዎችን ሲቀበል ኖሯል። ከዚያም በ1967 ዓ.ም ለከፍተኛ ትምርት ወደ ቻይና ቤጂንግ ዩኒቨርስቲ ተጓዘ። እዚያም ለሶስት ዓመታት በትምህርት ሲቆይ በቻይንኛ ቋንቋ ልዩ ልዩ ፖለቲካዊ ፅሁፎችን ማዘጋትና ማሰራጨት ጀመረ። የሃሳብ አፈና በተንሠራፋበት ቻይና የገሞራው ብዕር ፍርሃት ለቀቀባቸው። በተለይ ለዶክትሬት ድግሪ ማሟያ የሚያዘጋጀው ፅሁፍ ርዕሱ The Influence of Anarchism on Chinese Literature: with a particular focus put on the case `Ba-Jin` የሚል ስለነበር፣ ገሞራው ቻይናም ሔዶ የደህንነቶች የትኩረት ቀለበት ውስጥ ወደቀ። በመጨረሻም የገሞራው ብዕር ለቻይና መንግሥት አሜኬላ (እሾህ) ነው ተብሎ፣ ሀገራቱንም ሳይበጠብጥ በአጭሩ እንቅጨው ብለው ኃይሉን ከሀገራቸው አባረሩት።

ገሞራው ወደ ሐገሩ እንዳይመለስ ደግሞ፣ እርሱ ወደ ቻይና በሔደበት ወቅት የደርግ የፀጥታ ሐይሎች የእነ ኃይሉ ቤትን ከበው ቤቱ ላይ ከፍተኛ ፍተሻ አድርገው ነበር። ፍተሻቸው ደግሞ ኃይሉን ለመያዝ ነበር። በአጋጣሚ ደግሞ እርሱ ወደ ቻይና ተጉዞ ነበር። ደርጎች ከሚገሏቸው የኢሕአፓ አባላት መካከል የገሞራው ስም ዋነኛው ነበር። ስለዚህ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ የመመለሱ ነገር የማይቻል ሆነ። ባለቅኔው ሀገር አልባ ሆነ።

ወደ አሜሪካ ለመጓዝም ፈፅሞ አዳጋች ሆነ። ምክንያቱም ድሮ ገሞራው ኢትዮጵያ ውስጥ ሳለ አሜሪካዊያኖች ሀገሩ ኢትዮጵያን ለቀው እንዲወጡ ይቀሰቅስ ስለነበር የዩናይትድ ስቴትስ የኢምግሬሽን ሰዎች ኃይሉ ገ/ዮሐንስ በጥቁር መዝገባቸው (Black List) ውስጥ ስለፃፉት ወደ አሜሪካ ከማይገቡ ሰዎች መካከል አንዱ እሱ ሆነ። ገሞራው መሰደጃ አጣ።

ቀጥሎም በአምነስቲ ኢንተርናሽናል እና በዩ.ኤን.ሲ. ኤች. አር ትብብር ወደ ኖርዌይ ሀገር እንዲሔድ መደረጉን የኃይሉ ጓደኞች ይገልፃሉ። በኖርዌይ ውስጥም ሆኖ የሚፅፋቸው ርዕሰ ጉዳዮች ለሀገሪቱ መንግሥት ስላልተስማሙት ሀገሪቱን ለቆ እንዲወጣ ተገደደ። የብዕሩ ሃይለ-ቃል እና የእምነቱ ጥንካሬ እንደ ጦስ ያዞረው ገባ። በመጨረሻም እስከ እለተ ሞቱ በቆየባት ስዊድን ሀገር ተሰደደ። እዚያም የመከራን ሸክም በጀርባው አዝሎ በብዕሩ ቀስት ግን ከዘጠኝ ሺ በላይ አርቲክሎችን ፅፎ ያለፈ የስደት ባሕታዊ፣ የእምነት ባሕታዊ፣ የመንፈስ ባሕታዊ፣ የብዕር ባሕታዊ ሆኖ ላመነበት ጉዳይ እስከ መጨረሻው ድረስ በፅናት ቆይቶ ለትውልድም አርአያ ሆኖ ያለፈ የዘመኑ ልዕለ ሰብ ሆኖልናል።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ 40 ዓመታት በስደት ሲኖር አንድም ቀን ዜግነቱን ለመቀየር ተደራድሮም ሆነ ፈልጎ አያውቅም። ኢትዮጵያዊ ሆኖ ተወልዶ ኢትዮጵያዊ ሆኖ አለፈ። ስጋው እንኳ እንዳይደላው በመፈለግ ዜግነቱን አልቀየረም። ኃይሉ ትዳር አልመሰረተም። በአንዲት ክፍል ውስጥ ሆኖ ስለ ኢትዮጵያና ሕዝቦቿ ሲፅፍ ኖሮ ያለፈ የብዕር ‘ገሞራ’ነው። በሰው ልጆች ልብ ውስጥ ሕያው ሆኖ የሚኖር ጥበብ አምላኪ ባለቅኔ ነበር። ኃይሉ ገ/ዮሐንስ ጥቅምት 30 ቀን 2007 ዓ.ም በተወለደ በ79 ዓመቱ ሲውዲን ስቶኮልም ውስጥ በህመም ምክንያት ሕይወቱ ብታልፍም ከ40 ዓመታት የአካል ስደት በኋላ ከትናንት በስቲያ አስከሬኑ ለሀገሩ አፈር በቃ።

የገሞራውን አስክሬን ከስዊድን ወደ አዲስ አበባ ያመጣችው ኗሪነቷ በአሜሪካ ሀገር የሆነው የኃይሉ የወንድም ልጅ የሆነችው ወ/ሮ ቆንጂት በትረ ነች። የወንድም ልጅ፣ የእህት ልጅ ባይወልዱትም ልጅ ነው የሚሰኘው አባባል እውነት መሆኑን ያየሁት በወ/ሮ ቆንጂት በትረ አማካይነት ነው። የገሞራውን፡-

ባያቁት ነው እንጂ - የእኔን ቋሚ ንግርት፣

በተወለድኩበት ነው - የምቀበርበት፣

ሌላ ቦታ ሳይሆን - በትውልዴ መሬት።

ብሎ የፃፈውን ንግርት ቆንጂት እውን አደረገችለት። ለካ የገሞራው ንግርት እርሷ ላይ አድሮ ነበር እውን የሚሆነው። “እውነተኛ ባለቅኔ ነብይ ነው” የሚባለው ምሳሌ ማረጋገጫው ገሞራው ሆኖ አረፈው።

    በአጠቃላይ የዚህ ጎምቱ ኢትዮጵያዊ ባለቅኔ የመጨረሻ እረፍት በሚወዳት እናት ሐገሩ፣ ከቤተሰቦቹ የቀብር ቦታ ላይ እንዲያርፍ ለወ/ሮ ቆንጂት፣ ደጀን ሆነው የለፉት አቶ ጥላዬ ይትባረክ፣ አቶ ኃይለማርያም ደንቡ፣ በሲውዲን የሚገኙ የአባ በየነ ሰይፉ ቤተሰቦች፣ የኃይሉ አጎት ኢ/ር ሽመልስ፣ በሲውዲን የኢትዮጵያ ማህበረሰብ፣ የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር፣ ወ/ት ኤሚ እንግዳ፣ ልጅ እንግዳ ገ/ክርስቶስ፣ የአዲስ ጣዕም የሬዲዮ ዝግጅት ክፍል አባላት፣ በሲውዲን የኢትዮጵያ ኤምባሲ፣ የኢትዮጵያ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴርና የገሞራው ጓደኞችና ወዳጆች ሁሉ፣ የባለቅኔውን ምኞት እውን ስላደረጋችሁ በሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል ስም ላመሰግናችሁ እውዳለሁ። በኔ በኩል የገሞራውን ጉዳይ ሳምንትም እቀጥልበታለሁ። ቸር እንሰንብት።

በጥበቡ በለጠ   

 

ኢትዮጵያ በ1950ዎች ውስጥ ካፈራቻቸው ብርቅዬ ልጆቿ መካከል አንዱ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ ነው። ገሞራው በሐገሪቱ የሥነ-ፅሁፍ ዓለም ውስጥ ሥመ ገናና የሆነ ብዕረኛ ነበር። ከብዕሩ ጫፍ የሚወጣው ነበልባል ነው፤ እሳት ነው፤ መብረቅ ነው። አንዴ የሚፅፈው ነገር አገር ያተራምሳል፤ ያነጋግራል። ገና ከተማሪነት ዘመኑ ጀምሮ መንግሥታት በአይነቁራኛ እየጠበቁት መከራቸውን የሚያዩበት የብዕር ጦረኛ ነበር። እርሱም ቢሆን በብዕሩ ጦስ መከራውን ሲያይ የኖረ- ከሀገሩ ኢትዮጵያ ወጥቶም ለአርባ ዓመታት በስደት ሲንከራተት የኖረ ነው። ገሞራው ከረጅም የስደት ሕይወት በኋላ ሰሞኑን በሚኖርበት ሲውዲን ስቶኮልም ከተማ ውስጥ አርፏል። ባለቅኔው ኢትዮጵያዊ እስከወዲያኛው አሸልቧል።

አርባ ዓመታት በስደት የተንከራተተው ይህ ብርቅዬ ባለቅኔያችን ሀገሩ ኢትዮጵያን እጅግ የሚወድ ሰው ነበር። በሕይወት እያለ ወደ ሀገሩ መጥቶ መግባት ባይችልም፣ ሲሞት ግን መቀበሪያው ይህችን ከአይነ ህሊናው የማትጠፋው ኢትዮጵያ እንደሆነች ግጥም ፅፏል። መቀበሪያዬ ኢትዮጵያ ናት እያለ። እስኪ የዛሬ ዓመት ከፃፈው ከዚሁ ግጥሙ የሚከተለውን አንብቡለት።

ባያውቁት ነው እንጂ - የእኔን ቋሚ ንግርት፣

በተወለድኩበት ነው - የምቀበርበት፣

ሌላ ቦታ ሳይሆን - በትውልዴ መሬት።

      አስቀድሞም ቢሆን - እትብቴ ተቀብሯል፣

      ቀሪውም አካሌ - በርግጥ በክብር ያርፋል።

ሲንከራተት ኖሮ - አካሌ የትም ምድር፣

በስተመጨረሻ - የሚያርፍበት አፈር፣

ከተወለድኩበት ነው - በክብር የሚቀበር።

      በመቃብሬም ላይ - በስተ ግርጌ በኩል፣

      “እኔም እንደርስዎ - ሕያው ነበርኩ!” የሚል፣

      በትልቅ ቋጥኝ ላይ ተቀርፆ ይፃፋል።

ይሔ ሁሉ ንግርት - ከወዲሁ ታውቋል፣

ከዚያ ርስት ለመንቀስ - ታዲያ እንዴት ይቻላል?!

(ኃይሉ ገ/ዮሐንስ - በግጥም ልተንፍስ ጥር 20/2006 ዓ.ም)

ይህ ባለቅኔ አገሬ ቅበሩኝ እያለ ነው። ኃይሉ በአፀደ ሥጋ ከተለየን ከአስር ቀናት በላይ ቢሆንም እስከ አሁን ድረስ አልተቀበረም። ቤተሰቦቹ እና ጓደኞቹ ይህን ከላይ የሰፈረውን ግጥሙን ተግባራዊ ለማድረግ አስከሬኑን ወደ ትውልድ ቀዬው ለማምጣት ጥረት እያደረጉ ይገኛሉ። የገሞራው ስርዓተ ቀብርም በአይኑ እንደተንከራተተች በኖረችው በሐገሩ ኢትዮጵያ ይፈፀማልተብሎ ይጠበቃል።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ አሁን ላለው የኢትዮጵያ ወጣት በብዙ መልኩ ራቅ ያለ ቢመስልም በየጊዜው የመወያያ አጀንዳ በሚፈጥረው “በረከተ መርገም” በተሰኘው ረጅም ግጥሙ የትውልድ ሰንሰለት እየተቀባበለ ገና አያሌ ትውልዶች ዘንድ ይደርሳል።

የኢ.ሕ.አ.ፓን ታሪክ ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ ድረስ “ያ ትውልድ” በሚል ርዕስ ሶስት ተከታታይ መፃህፍትን ያሳተመላቸው ክፍሉ ታደሰ፣ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው) በኢትዮጵያ ውስጥ በስነ -ግጥም ትሩፋታቸው አብዮት ካቀጣጠሉ ወጣቶች መካከል ከፊት ያሰልፈዋል። እንደ ክፍሉ ገለፃ፣ በ1959 ዓ.ም ገሞራው “በረከት መርገም” የተሰኘውን ግጥሙን ካቀረበ በኋላ ትውልድ ነቃ፣ ማሰብ ጀመረ፣ ራሱን መጠየቅ፣ ማህበረሰብን መጠየቅ፣ ሀገርን መጠየቅ፣ መንግሥትን መጠየቅ፣ ተፈጥሮን፣ ታሪክን. . . መጠየቅ መጠየቅ. . . ጀመረ። ኃይሉ የለውጥ ክብሪት የጫረ ባለቅኔ እንደነበር ክፍሉ መስክሮለታል።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ ስሙ ሲጠራ አብራ ብቅ የምትለው ግጥሙ “በረከተ መርገም” ትሁን እንጂ ሰውየው እጅግ በርካታ ግጥሞችን እና የጥናትና የምርምር ውጤቶችን ያበረከተ ታታሪ ፀሐፊ ነው። እርግጥ ነው ለበረከተ መርገም የ21 ገፅ ግጥሙ የሀገርን እና የትውልድን አስተሳሰብ ቀያይሮ አብዮት የዘወረ ገጣሚ ነው። በግጥሙ ውስጥ እንደሚያሳየው፣ በሳይንስና ቴክኖሎጂ ትልልቅ ግኝቶችን ያገኙ ሰዎች ይረገማሉ፣ ፈላስፋዎች ይረገማሉ። ፀሐፊዎች ይረገማሉ፣ ተፈጥሮ ሁሉ ሳትቀር ትረገማለች። ታዲያ የኃይሉ እርግማን የሚያሳየው ለሰው ልጅ ያለውን ክብር ነው። የዚህ ሁሉ ሳይንቲስትና ፈላስፋ ስራ ለሰው ልጅ ጉዳት ከሆነ መፈጠርህ መኖርህ እንጦሮጦስ ይውረድ እያለ ይራገማል።

‘በረከተ መርገም’ በሀገራችን የሥነ-ግጥም ታሪክ ውስጥ ረጅም ግጥሞች ከሚባሉት ተርታ ውስጥ ግንባር ቀደሙ ነው። ግጥሙ 21 ገፆች ያሉት ሲሆን፣ ርዕሰ ጉዳዩ የዘመን ኬላን እያሳበረ በመሔድ በሰው ልጆች ዓለም ውስጥ ሁሌም የሚጠቀስ ሆኗል።

በዚህ የርግማን ናዳ ውስጥ ደራሲያን ሁሉ ይረገማሉ።

“ከጥንት ጀምሮ ስናየው የኖርነው፣

ሲነድ ሲቃጠል የሚስቅ እሳት ነው።

      ያላንዳች ተውህቦ ያለምንም ጥናት

            ፅሁፍን በማቅረብ፣

      የግልን ቂም ይዞ ለንዋይ አለም በዲቃላ ቋንቋ

            ወሬን ለመተብተብ፣

ጋዜጣ መፅሔት በሚለው ባልትና መርዝን ለመመገብ፣

ማንም ብዕር ጨባጭ እየቦጫጨረ ሀገር ለማሳደብ፣

ደራሲ ነኝ ያልከው ክሽኑ እንቶኔ ድርሰትን ለመፃፍ

            አርአያ ስለሆንህ፣

ያቧሬው ቃልቻ ንፁህ ደም ያስተፋህ!

እንዲህ አይነት ከአፎታቸው ኃይለ ቃል የሚተፉት ግጥሞቹ ኃይሉን ሞገደኛ እንዲባል አድርገውታል። ጠቢባን የተባሉ የአለምሊቃውንቶች እያነሳሳ ይረግማል። እርግማኑ ለሰው ልጅ የተሻለ አለም ካላመጣችሁ ይሔ ይገባችኋል የሚል ነው።

ለምሳሌ ታዋቂዎቹን ፈላስፎችና ሳይንቲስቶችን እንዲህ ይላቸዋል፡-

“ችግርና ደዌ ከቶም ድንቁርና በምድር ሲፈነድቅ፣

የሚሰራው ሞልቶ ስንቱ ተግባር ሳያልቅ፣

የምድሩ ሳይሞላ አዳሜ ሳይረካ የጠፈሩን ማወቅ፣

ሮኬት ሲፒትኒክ ሳተላይት ጋጋሪን እያለ በከንቱ

                           ዝናን ለማዳነቅ፣

ጀማሪያቸው ሆነህ ይህን በማድረግህ የደደቦቹ ሊቅ፣

ጋኔሉ ጋሊሎ፣ በሞው ሥጋህ ላይ ይብረቅበት መብረቅ!”

ያታላይ የዋሾው የሌባው የከጂው የአጉራ ዘለሉ

            የክፉው የጩቁ የቀረውም ቶፋ፣

ጤናው ተጠብቆ ሕይወቱም እረዝሞ አልባሌ ስራው

            እጅግ እንዲስፋፋ፣

አስቦ እንደሆን ያ ንፍጣም ሳይንቲስት ያዋቂ ከርፋፋ፣

ኤክስሬይ የሠራው ዊልያም ወልካፋ፣

በሕይወት እንዳለ ድምጥማጡ ይጥፋ።

የኃይሌ እርግማን በዝቷል፤ ጩኸቱ ፈሩን ለቋል እያሉ በወቅቱ የፃፉበትም ሰዎች አሉ። ብቻ በረከተ መርገም በሀገራችን የስነ-ግጥም ታሪክ ክፍሉ ታደሰ እንዳለው “በትንታግነቷ” ትታወቃለች።

ገሞራው በሠራቸው የሥነ-ግጥም ሥራዎቹ በልዩ ልዩ ጊዜያት ታስሯል፣ ጉሸማና ቡቅሻም ደርሶበታል። የሥነ-ፅሁፍ ሥራዎቹ በመንግሥት ተወርሰውበታል። ይህ ሁሉ ግን ገሞራውን ከመፃፍ አላገደውም።

ኃይሉ ገ/ዮሐንስ ተወልዶ ያደገው እዚሁ አዲስ አበባ ውስጥ ነው። 1928 ዓ.ም በልጅነቱ ግዕዝን እና የቤተ-ክህነት ትምህርትን ጠንቅቆ የተማረ እና አእምሮ ክፍት፣ በአንዳንዶች አባባል “የቀለም ቀንድ” ነበር። በዚህም የተነሳ የግዕዝ ቋንቋ የሚቀኝበት፣ የሚፅፍበት የሚናገርበትም አድርጎት ነበር።

ኃይሉ የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን እንዳጠናቀቀም ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ (በቀድሞ አጠራሩ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዩኒቨርስቲ) ገብቶ ሥነ-ፅሁፍን ተምሯል።

በ1950ዎቹ ውስጥ ብቅ ካሉት የለውጥ አቀንቃኝ ብዕረኞች መካከል ከፊት ተሰላፊ ሆኖ እስከ ዛሬም ድረስ እንደ ትኩስ ታሪክ የሚነገርለት ስመ ገናና ባለቅኔ ለመሆን የበቃ ነው።

ኃይሉ በ1967 ዓ.ም ወደ ቻይና ቤጂንግ ዩኒቨርስቲ ለከፍተኛ ትምህርት ተልኮ እስከ ዛሬ ድረስ ሳይመለስ አርባ ዓመታትን በውጭ ሀገራት ሲኖር ቆይቶ በመጨረሻም በ79 ዓመቱ በህመም ምክንያት በሚኖርበት ሲውዲን ስቶኮልም ውስጥ አርፏል።

ኃይሉ እጅግ በርካታ የግጥም ሥራዎች እንዲሁም የጥናትና የምርምር ውጤቶችንም ያዘጋጀ የድርሰት ገበሬ ነበር። በ1966 ዓ.ም በረከተ መርገም በሚል ርዕስ የግጥም መድብሉን አሳተመ። ከዚያም በ1967 ዓ.ም ፍንዳታ! በሚል ርዕስ ሌላ አነጋጋሪ የግጥም መፅሐፍ አሳትሟል። ኃይሉ በነዚህ መፅሀፎች ውስጥ የደረሰበትን መከራ ከነእሮሮው ጋር አድርጎ ፅፎባቸዋል። ከዚያም በኋላ ወደ ውጭ ሀገር ከሔደ ጀምሮ እስከ እለተ ሞቱ ድረስ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ፅሁፎችን አበርክቶልን አልፏል።

በኃይሉ ገ/ዮሐንስ /ገሞራው/ ግጥም ከተለከፉ ሰዎች መካከል ዋነኛው፣ በቅርቡ ከዚህ ዓለም በሞት የተለየን የወግ ጸሐፊው መስፍን ኃብተማርያም ይጠቀሳል። መስፍን በረከተ መርገምን በቃሉ ያነበንብ ነበር። ገሞራው ራሱ ስለ መስፍን ኃ/ማርያም የሚከተለውን ፅፏል።

“ብዙዎች ጓዶቼ እንደሚያውቁት ሁሉ መስፍን በረከተ -መርገምን እንደ ውዳሴ ማርያም በቃሉ ይዞ በየደረሰበት የሚያነበንባትና አሁንም እንኳ ከካናዳ የከፍተኛ ትምህርቱ ጉዞ በኋላም አንዲቷን ስንኝ ሳይረሳ የሚያነበንብላት መሆኑ ነው። አይግረማችሁና መምህር መስፍን በረከተ መርገምን ከሥጋውና ከደሙ ጋር ያዋሃደው ከመሆኑ የተነሳ አብዛኛውን ጊዜ የሚጠራው ወላጆቹ በሰጡት ስሙ ሳይሆን፤ “The Walking BM - ተጓዡ በረከተ መርገም” በመባል ነው።”

መስፍን ኃብተማርያም እስከ ዕለተ ሞቱ ድረስ የባለ 21 ገጿን በረከተ- መርገም ግጥም እንደ ውዳሴ ማርያም እንዳነበነባት ከ45 ዓመታት በላይ አብሯት ኖሯል። ለመሆኑ መስፍን ኃብተማርያም ስለዚህችው ግጥም ምን አለ? ምንስ ፅፎ ነበር? ሳምንት እመለስበታለሁ። እስከዛው ግን ይህን ፅሁፍ ሳዘጋጅ መረጃዎችን በመስጠት በማዋስ ከጎኔ የቆሙትን ሰዓሊ ቱሉ ጉያን እና የመርካቶ አደሬ ሰፈሩን ታሪክ አዋቂውን ኬይድ አህመድን በአንባቢዎቼ ስም አመሰግናቸዋለሁ። 

በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን የዛሬ 22 ዓመት ከደራሲ መስፍን ዓለማየሁ እና ከደራሲ ደምሴ ፅጌ ጋር ሆኖ ሲያወጋ ነበር። መስፍንና ደምሴ፣ ፀጋዬን ያዋሩታል። ሎሬቱም ይናገራል።

ሲናገርም፡-

“እኔ የታደለ ብዕር አለኝ። ከልጅነቴ ያካበትኳቸው የተለያዩ ቋንቋዎችና ባህላዊ ብልፅግናዎች ይመስሉኛል፤ የሕዝቡን ፍቅር ያተረፉልኝ። ከዚህም በመውጣቴ የተሟላሁ ኢትዮጵያዊ ነኝ ብዬ አምናለሁ። እኮራበታለሁም። የተለያዩ ባሕሎችን ለማጥናት የገፋፉኝም ይኸው ነው። በቅኔዎቼም ይህንን ሁሉ አንፀባርቃለሁ። ከኢትዮጵያም ውጭ እነ ሴንጎርን ከመሳሰሉ ታላላቅ የአፍሪካ የባሕል አባቶች እኩል አፍሪካዊነትን በቅኔ ለማስረፅ መቻሌ ያኮራኛል” ብሏል። (ለዛ፣ መስከረም፣ 1985)

“ምነው ባንድ የግጥም መፅሐፍ ብቻ ተወሰንክ” ብለው ጠየቁት።

ሎሬቱም ሲመልስ፡-

“ግጥሞቼ ተሰብስበዋል። ማሳተሙ ነው የቀረኝ። አሁን በአንዳንድ መፅሄቶች ላይ ብቅ ብቅ እያሉ ነው። ትናንት ለማሳተም ችግር ነበር። በጭለማ እፅፋቸዋለሁ። ተደብቀው ቆዩ፤ ለኔም እድሜ ሰጡኝ። ቀምበሬን አስቻሉኝ። አሁንም እየፃፍኩ ነው። የእንግሊዝኛውንም የአማርኛውንም ግጥሞቼን በሌላ ቅፅ አሳትማቸዋለሁ። ተውኔቶቼንና የቅድመ ታሪክ ጥናቶቼን ለማሳተም አቅጃለሁ። ቢሆንም አሁን ቀንበር አለብኝ። በአደባባይ በርታ እያሉ በስውር ያጨልሙብኛል። ማሳተሜና ቴአትሮቼን ማሳየቴ ግን አይቀርም”

በ1985 ዓ.ም ግድም ስላለው የኢትዮጵያ የተውኔትና የግጥም ደረጃ ሎሬቱ ሲናገር፡-

“ስነ-ፅሁፍ ደረጃው ወርዷል። የቅኔና የስነ-ፅሁፍ ወራሽ ሕዝብ ነው ያለን። የሱን የጣዕም ደረጃ የሚመጥን ብዕር ግን የለም። አልተሞከረም ማለት አይደለም። የሚሞክሩ፣ የሚጥሩ አሉ። የሚጮሁም ይበዛሉ። እንዲውም አንጋፋ ነን ብለው የሚጮሁም አሉ። አንጋፋ ነን የሚል ጩኸት በዝቷል። ታዲያ አንጋፋነቱ የሚታየው በብዕሩ ሳይሆን በመገናኛ ብዙሃን ነው። ብዕር ሳይወልድ አንጋፋ ይሆናል። መፃፍ አባባል ሆነ። ‘ልቦለድ!’ ይላል። ልቦለዱን ግን ከአፍሪካ ደራሲያን ጋር እንኳ ብታወዳድረው በጣም ዝቅ ይላል። ቅኔውም እንዲሁ።

“አንዳንድ ደህና የሞከሩ አሉ። ጥቂት ናቸው። ሁለት ወይም ሶስት። እነሱም ቢሆኑ በርቱ የሚሰኙ እንጂ በአፍሪካ ደረጃ እንኳ የሚያኮሩ አይደሉም።

“ኢትዮጵያ የቃል ሐይልና የልሳን ውበት አገር ነች። የህዝቦች ስነ-ቃል፣ የሕዝቦች ተረት የመጠቀበት አገር ነች። ደራሲ ነን፣ ተርጓሚ ነን ባዮች ግን ቁንፅሎቹ ናቸው። ይህም በዝቶ ደግሞ እርስ በርስ መባላት ሆኗል ወጉ። ድሮ በሣንሡር ነበር የሚሣበብ። አሁን በምን ያሳብቧል?”

-    ለዚህ አይነቱ ሁኔታ መፈጠር ምክንያቱ ምን ይሆን? ተብሎም ተጠየቀ።

“ በጃንሆይ ዘመን፣ በደርግ ዘመን የሳንሡር ጭለማ ብዕርን አፍኖ አቆይቷል። ከዚህ ጨለማ ለመላቀቅ ብዙዎች መስዋዕት ሆነዋል። ከነ ዮፍታሔ ንጉሴ ጀምሮ አቤ ጉበኛ፣ በዓሉ ግርማ ወዘተ. . . ተሰውተዋል። ይሔ የወጣቱን ብዕር ትርጉም ጉያ ስር እንዲሸሸግ አድርጎታል። ግማሹ ወጣት ደግሞ የጫት ዛር ካልሰፈረበት ስነ-ልሳን አይወጣውም።

“ቅኔ፣ ቲያትር፣ የቴሌቭዥን ድራማ ይለዋል። የሚታየው ግን አሳዛኝ ነው። በዲሲፕሊን ታንፆ ያልወጣ አእምሮ፣ የቅኔን ክቡርነት፣ የግስን ውበት ተክኖ ያልወጣ አእምሮ እንዴት የዚህን የረቂቅ ሕዝብ ኪናዊ እሴትና ጥማት ሊያረካ ይቻላል?! እንዴት ብሎ የዚህን ባለቅኔ ሕዝብ ሕይወት ይተረጉማል?!

“ዛሬ ያለው ፈሊጥ ባለቅኔ ነህ በለኝ፤ ፀሐፊ- ተውኔት ነኝ በለኝ። በለኝ! በለኝ! የሚል ብቻ ነው። እስቲ አምጣውና ልይልህ ስትለው የሚሰጥህ ትቢያ ነው።

“ያም ሆኖ ግን ከወደ ጀርባ በኩል ጉድ እየፈላ ይመስለኛል። እገሌ የማይባል አዲስ ሰው በየቦታው ብቅ ብቅ እያለ ነው። ደንግጠው ሊገሉት ቢነሱም አሸንፎ መውጣት የማይቀር ነው። በርግጥ ደህና ብቅ የሚለውን በጠጅ፣ በጫት፣ በገንዘብ፣ በወሲብ ሊገሉት ይራወጣሉ። ጎበዝ ሲያዩ መናኛ ይላሉ፤ ብቅ ሲል አይኑን ይሉታል። ሲበዛ ደፋሮች ናቸው። እኔ በነገስኩበት መድረክ ሌላ ብቅ አይበል ይላሉ። አእምሯቸው የባለቅኔ ሳይሆን የአራጅ ነው።

“ያም ሆኖ የሩቅ እይታችን ጭለማ አይደለም። በተስፋ ብርሃን የተሞላ ነው። ብቅ ብቅ ያሉ ተስፋዎች አሉ”

-    የፀጋዬ ንግግር ፋታ ሲያገኝ፣ መስፍን አለማየሁና ደምሴ ፅጌ የሚከተለውን ተረኩ፡-

ንግግሩን ከፈገግታ ጋር አለበው። እውነትም የከርሞው ባለቅኔ ሰውና የከርሞው ብርሃን በደንብ የታየው ይመስል የዚህ ጊዜ ፈገግታው ከበፊቶቹ ለየት ያለ ነበር። ብዙም ሳይቆይ ግን ፊቱ እንደገና ቅጭም እያለ አእምሮውን ነገር እንደገባው ግልጽ መሆን ጀመረ። ምናልባት ስለዛሬው ዘመን ወጣት ብዕረኞችና በሱ ዘመን ስለነበረው (ራሱን ጨምሮ) የወጣት ደራሲያን ሁኔታ ይሆን የሚያስበው? እኛም ማሰብ ጀመርን። በፀጋዬ የወጣትነት ዘመን ብዙ ወጣት ደራሲያን አልነበሩም። በአመዛኙ ብዕር የሚጨብጡት በእድሜ የገፉት ነበሩ። ፀጋዬ ግን ቀድሞ ነው የጀመረው። ተሳክቶለታልም። አብረውት የተማሩት ሁሉ ቀንቷቸዋል። ለምሳሌ የቴአትር ጥበብ እንዲያጠና ከፈረንሳይ “የኮሜዲ ፍራንሴ” የሙከራ ቴአትር ሌላ በለንደን ከተማ ወደሚገኘው “ኮርት ሮያል ቴአትር” ተልኮ በነበረ ጊዜ አብረውት ሲማሩ ከነበሩት መካከል ናይጄሪያዊው የኖቤል ተሸላሚ ወሌ- ሾየንካ፣ እንግሊዛዊያኑ ተውኔት ደራሲያን ሃሮልድ ፒንተርና ጆን ኦዝ ቦርን ቢጠቀሱ ይበቃል”

-    የፀጋዬ ትምህርት በአለቃ ማዕምር የቅኔ ት/ቤት፣ በአምቦው ማዕረግ ሕይወትና በጄኔራል ዊንጌት 2ኛ ደራጃ ት/ቤቶች ብቻ የተወሰነ አይደለም። በ1949 ዓ.ም ከአ.አ የንግድ ሥራ ት/ቤት (ኮሜርስ) ተመርቋል። ከዚያም ዩናይትድ ስቴትስ ቺካጎ፣ ኢሊኖይ ውስጥ ከሚገኘው “ብላክስቶን ስኩል ኦቭ- ሎው” በሕግ ሙያ በኤል-ኤል- ቢ ዲግሪ ተመርቋል” ብለው ከተረኩለት በኋላ - አሁን ምን እየሰራህ ነው? አሉት። ሎሬትም ተረከ፡-

“አዲስ ተውኔት እያስጠናሁ ነኝ። “ሀሁ ወይም ፐፑ” ይላል ርዕሱ። ሰላም ወይም ጦርነት ማለት ነው። በቅርቡ ለሕዝብ ይቀርባል ብዬ እገምታለሁ። ወቅታዊ ስለሆነ የባሕል ሚኒስቴርን ድጋፍ አላጣም።”

ከተውኔቱ ሁለቱ ገፀ-ባህሪት ሲያወጉ፡-

ነጋ-

እናታችን ኢትዮጵያ ባሕላዊ ሾተላይ ናት መሰለኝ። ዲሞክራሲን በስድሳ ስድስት ወልዳ በላች። አስቀድሞም በሃምሳ ሶስት አስጨንግፏታል። ብትወልድም ብትገላገለውም ለዘለቄታ አያደርግላትም። የማሕፀን መርገምት አለባት። የዲሞክራሲ ሾተላይ ናት ኢትዮጵያ። በስድሳ ስድስትማ ወዲያው ማግስቱን መፈክር ተፎከረላት። ‘አብዮት ልጆቿን ትበላለች’ ተባለላት ተሸለለላት። የዲሞክራሲ ሾተላይ እናት፣ በላኤ ሰውነቷን መላው የአለም ሕዝብ አስጠንቅሮ አውቀላት።

ቢ- አራጋው፡-

      ዛሬስ? ዛሬስ?

ነጋ፡-

ዛሬማ አዲሱ ዲሞክራሲ ከተወለደ ገና ዘጠኝ ወሩ ነው። የሾተላይ ጥሪቷ ዳግመኛ እንዳጓጓት፣ በሕፃኑ የልደት ቀን ቤተሰቦቿ ካሉበት ተሰባስበው እንትፍትፍ አሰኝተው በመሃላ ቃል ገዝተዋታል። የሕፃኑ እርግብግቢት ገና በአራሱ፣ በሾተላይ አይኖቿ ተወግቶ እንዳይፈርስ፣ ቃለ-ምህላዋ እንዳይረክስ፣ ወንድም በወንድሙ ላይ እንዳይነግስ፣ ጨቅላ ዲሞክራሲያዊ አራስ ብሌኑ እንዳይፈስ ቤተሰቦቿ በተሰበሰቡበት እለት በምህላ ቃል ገዝተዋል። እናታችን በግዝት ተይዛለች።. . .

-    ፀጋዬ፤ ለመሆኑ ስንት ልጆች አሉህ? ባንተስ መንገድ የወጣ አለ? ብለው ጠየቁት።

“ሞልተው፤ በተለይ የመንፈስ ልጆች ሞልተውኛል። በብዕር፣ በሥዕል፣ በሙዚቃ ዓለም ብዙ አሉኝ። ከአብራኬ የሚወለዱት ግን ሶስት ናቸው። ሁሉም ሴቶች። የመጀመሪያዋ ዮዲት በአንትሮፖሎጂ ጥናትና በሴቶች መብት ማስከበር ጉዳይ ላይ ነው ትኩረቷ። መካከለኛዋ ማህሌት ወደ ኮምዩኒኬሽን ታደላለች። ትንሿ አደይ ህክምና እያጠናች ነው። ሶስቱም አሜሪካ ነው ያሉት።

“ለ30 ዓመታት አብረን ከኖርነው ባለቤቴ ከወ/ሮ ላቀች ቢተው የሚወለዱት ያሳደግሁዋቸው ሶስት ወንዶች ልጆችም አሉን። ትልቁ ከአጠገቤ የማይለይ አጋዤ ነው። ሁለተኛው አዳኝ ሆኗል። ፕሮፌሽናል አውሬ አዳኝ። ሶስተኛው ለአያትነት አብቆቶኛል”

-    እንዴት ነው፣ አንዳንዴ ወደ አምቦ ብቅ ትላለህ? አሉት።

“እንዴታ! አምቦን ካላየሁማ ያመኛል። አምቦ የዋርካዎች ከተማ፣ የቅዱስ ጠበሎች፣ የወንዞች፣ የሀይቆች ሥፍራ። ጠበሉ ደግሞ መድሃኒት’ኮ ነው። በርግጥ አባቴ ቤት ‘ጉቲ ዳኛ’

ድረስ (12ኪ.ሜ ከአምቦ) ሁል ጊዜ አልሒድ እንጂ አምቦ፣ ‘ሀዳ- ጆሌ’ የሾላ ዋርካ ዘንድ ግን ሳልደርስ ሞቴ ነው።”

ውድ አንባቢያን፡- ባለቅኔውና ሎሬቱ ፀጋዬ ከነ መስፍን አለማየሁና ደምሴ ፅጌ ጋር ያደረገው ውይይት ለሰባት ሰዓታት ነበር። ሁሉንም ማቅረብ ባይቻልም የተወሰነውን ሌላ ጊዜ እመለስበታለሁ። ለሳምንት ግን የ1950ዎቹ ነበልባል ብዕረኛውን፣ ባለቅኔውን፣ ሞገደኛውን ኃይሉ ገ/ዮሐንስን (ጎመራውን) ይዤላችሁ ቀርባለሁ።

በጥበቡ በለጠ

 

ከአንድ ሳምንት በፊት ስለ ታላቁ የኢትዮጵያ ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን አንድ ጽሁፍ ጀምሬ ነበር። ጽሁፉ ደግሞ ዛሬ በሕይወት የሌሉት መስፍን ዓለማየሁ እና ደምሴ ጽጌ ከፀጋዬ ጋር ያደረጉትን ውይይት መሠረት አድርጐ የተፃፈ ነው። እነዚህ የኢትዮጵያ ደራሲያን ጠያቂዎቹም ተጠያቂውም ዛሬ ሦስቱም በሕይወት የሉም። የዛሬ 22 ዓመታት ግን አብረው ቁጭ ብለው አውግተው ነበር። ወጋቸው የማይጠገብ በመሆኑ ነበር እኔም መልሼ ለሰንደቅ አንባቢያን ማቅረቤ። ይሁን እንጂ ባለፈው ሳምንት ከአቅም በላይ በሆነ ችግር የጽሁፉ ሁለተኛ ክፍል ሳይወጣ ቀረ። በዚህ ሳቢያም ቁጥራቸው የበረከተ አንባቢዎቼ እየደወሉ ወቀሱኝ። ጥፋቱ የእኔ በመሆኑ ይቅርታዬን አቅርቤ ወደ ዛሬው የነ ፀጋዬ ወግ እቀጥላለሁ። ወጋቸውን ለዛ ብለው በሚጠሩት መጽሔታቸው ላይ በ1985 ዓ.ም አትመውታል።

ፀጋዬ ተውኔቶችህ ምነው የሐዘን ድባብ በዛባቸው?

ሲባል የሰጠው መልስ

“የኢትዮጵያ ሕዝብ መከራ ተሸካሚ ነው” አለ በተከዘ ድምጽ። “በተደጋጋሚ የጦርነት ድግስ ይደገስለታል። ድግሱ አዳራሽ ውስጥ ‘ሆ’! ብሎ ገብቶ ይቃጠላል። ለዚህ፣ በእኔ አስተያየት የተለያዩ ምክንያቶች አሉት።

“ልቡ ውስጥ የምታበራዋን ነፃነት የሚላትን እሳት ለራሱ ለማስቀረት ጦርነት ውስጥ ገብቶ ይቃጠላል። አንገቱን ቀና አድርጋ የምታንቀሳቅሰው ይህች ነፃነት ወዳድነቱ ነች። ይህችን በውስጡ የምትነድ ባህሪውን ገዢዎቹ ለራሳቸው ጥቅም ያውሉዋታል። ሁለት ባላባቶች ማዶ ለማዶ ያዋጉታል። ከውጭም ጠላት ሲመጣባት ያው ነው። ነፃነቱን እጅግ ይወዳል። በዚህም ከሌላው ይለያል። መከራውን ችሎ አንጀቱን ቋጥሮ ባዶ እግሩን ያለስንቅ፣ ያለ ደመወዝ ለነፃነቱ ይሞታል። በወንድሞቹ በአፍሪካዊያን ዘንድ፣ በጐረቤቶቹ በዓረቦች ዘንድ ያስከበረውም ይሄው ባሕሪው ነው። ዛሬም ቢሆን ያው ባሕሪው ይታያል። እፎይ ብሎ አያውቅም። የሚያጫርሰው አመራር ሁልግዜም ይከሰታል።

“በውስጥ ለራሳቸው ጥቅም እርስ በርሱ ያፋጩታል። በውጭም ለነፃነቱ ቀናኢ ስለሆነ እሱን ለሞት አጋፍጠው እንደገና አናቱ ላይ ፊጥ ይላሉ። በዚህም አጥንቱን ይሰበሩታል።

“እኔ ደግሞ አንድ ገበሬ አጠገብ ቁጭ ብዬ እ-ህ ማለትን እወዳለሁ። ከአንድ አርበኛ፣ ከአንድ ወታደር፣ ከአንዲት የወታደር ሚስት፣ ከአንድ ቄስ፣ ከአንድ ሼህ…. ከሁሉም እህ ብዬ እማራለሁ።

“ሁሉም አንደበታቸው እንባ አዘል ነው። እሮሮ ያፈልቃል ልሳናቸው። ሕይወታቸው ሁሉ ብሶት ነው። ይሄ ነው በአጠቃላይ የሀገሪቱ ገፅታ። ብዕሬን ወደ ትራጄዲ የሚስበውም ይሄ ነው። በልጅነቴ ቅኔ መምህሬ እግር ስር ቁጭ ስልና ሲያቀርቡኝ ሙያቸውን ሊቀበል የሚችል አዕምሮ አለው ብለው ልጃቸው ሲያደርጉኝ ውስጣቸውን ያሳዩኛል። ያው በአበሻ እሮሮ የተሞላ ውስጣቸውን … ትዝ ይለኛል፤ ዊንጌት ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት ተዘግቶ ለመጀመሪያ የክረምት ዕርፍት ወደ ወላጆቼ ዘንድ ስሄድ የቅኔ መምህሬን ለመጠየቅ ወደ ቤታቸው ጐራ ብዬ ነበር። ያመጣሁላቸውን እጅ መንሺያ ቡና ይቼ ስገባ በተመስጦ ያነቡ ነበር። ገብቼ ስሜያቸው ስቀመጥ ንባባቸውን ለመጨረስ አቀረቀሩ። በመሀል አንዲት ወፍ ከበሩና ከጣሪያው መሀል በርራ ትወጣለች። መምህሬ ቀና ብለው፡-

“ምንድን ነው እሱ አሁን በሮ የወጣው ፀጋዬ?” ብለው ጠየቁኝ።

“ወፍ” አልኳቸው።

“አይ ለወፍም ትከብዳለች” አሉኝ።

“አሞራ” ስላቸው

“ለአሞራ ትቀላለች” አሉኝ።

“ቡላላ” ስላቸው

“እርግብ ማለትህ ነው?” አሉኝ።

“አየኸው ምን ያህል ንቁና አስተዋይ እንደሆኑ? በኋላ እምቡሽቡሽ ጠላ ሚስታቸው ሰጥተውን እየጠጣን ስንጫወት ቆይተን ስለ ኑሮና ጤንነታቸው ስጠይቃቸው፡-

“ ‘አየህ ፀጋዬ’ አሉኝ፤ ‘መምህርና ወደል አህያ አንድ ነው። ወደል አህያ ከባዝራ ጥሩ በቅሎ ይደቀላል። ያቺ ሲናር በቅሎ ለቤተ-መንግሥት ትታጫለች። ልዑላንም ነገስታትም ይቀርቧታል። ቀይ ጃኖ ትለብሳለች። በመረሸት ታጌጣለች። የሚያበላት ወንድ አሽከር ይቆጠርላታል። ያ ወደል አህያ አባቷ ግን በፍልጥ እየተደበደበ፣ ድንጋይም አፈርም ይሸከማል። እኔ የመንፈስ አባትህ ወደል አህያ ነኝ። አንተ ግን ይሄው አጊጠህ አምሮብሀል እሰየው አሁንም እደግልኝ’ ብለው መረቁኝ። እርግጥ ብለዋል። መምህሬ በስተርጅና ሳያልፍላቸው በበሽታና በድህነት ተሰቃይተው ነው ያለፉት። በየቦታው የሕዝቡን ገጽታ ፈልፍለህ ስታይ ትራጄዲ ነው የምታገኝ። ግን ይህን ሁሉ መከራ ተሸክሞ መኖሩ በጣም ያስደንቀኛል። ቶሎ የማሸነፍ ገጽታው ነው ሁሌ ብዕሬን ወደ ትራጄዲ የሚመራው። ቅኔዬ ከዚህ ጭንቀት የመላቀቅ እምቢታና (ፕሮቴስት) አቤቱታ ነው።”

(ይቀጥላል)

 

 

የፀጋዬ ገብረመድኅን ዋና ዋና ተውኔቶች ዝርዝር

    1. ንጉሥ ዳዮኒስስና ሁለቱ ወንድሞቹ 1949 (ዓ.ም) አፄ ኃይለስላሴ በተገኙበት በ16 ዓመት እድሜው በአምቦ መለስተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት ተማሪ ሳለ ከመማሪያ መጽሐፉ ተወስዶ በራሱ አዘጋጅነት በመድረክ የቀረበ ቴአትር፣ ይህ ቴአትር ፀጋዬ ገና በለጋ እድሜው ከንጉሡ ሽልማት ያገኘበትና የቀረ ዘመኑን አቅጣጫ የወሰነ ቴአትር ነው።
    2. ኦዳ ኦክ ኦራክል (Oda Oak Oracle)1957 ዓ.ም በጥንታዊት ኩሻዊት ኢትዮጵያ ባሕልና እምነት ላይ ተመስርቶ የተፃፈ የእንግሊዝኛ ተውኔት፣ በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ ታትሞ በተለያዩ የአውሮፓ አገሮች በአሜሪካ በካናዳና በኬኒያ፣ በናይጄሪያ፣ በታንዛንያ በመድረክ የታየ ተውኔት
    3. አዝማሪ (Azmari)1967 ዓ.ም በእንግሊዝኛ ቋንቋ ተጽፎ በለንደን ኤድንበርግ የታተመ
    4. ቴዎድሮስ (Theodros)1960 ዓ.ም በታሪክ የምናውቀውን የቴዎድሮስን የተስፋ ጉዞ ሕልምና አሳዛኝ ውድቀት የተተረከበት በአማርኛ ቅኔ የተፃፈ ታሪካዊ ትራጄዲ
    5. ኮሊዥን ኦቭ አልታርስ (Collision of Altars) 1961 በስድስተኛው ክፍለ ዘመን በካሌብ ዘመነ መንግስት የነበረችቱን ኢትዮጵያ አቅርቦ የሚያሳይ ተውኔት
    6. አፍራካ ከባራ 1993 - 2006 (Afraca Kbara) ያልተጠናቀቀ በአፍሪካዊ ሥነ-ባሕል ጥናት ላይ ያተኮረ መጽሐፍ፤ ይህ ጽሑፍ ፀጋዬ ከፀሐፌ ተውኔትነት ወደ አንትሮፖሎጂ በመሻገር ታሪክን ሲመረምር የኖረበትና በተለያዩ አጋጣሚዎች ሲገልፀው የኖረ ያልታተመ ሥራ ነው።
    7. ሌላው አዳም 1944 ዓ.ም በንግድ ሥራ ት/ቤት ተማሪ ሳለ ተፅፎ በት/ቤቱ መድረክ ብቻ የቀረበ
    8. የደም አዝመራ ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን በወረረችበት ዘመን ስለተፈፀመ ግፍና ስለፈተናው ዘመን የሚያሳይ ተውኔት። 1944 ዓ.ም በንግድ ሥራ ት/ቤት ተማሪ ሳለ በት/ቤቱ መድረክ የቀረበ
    9. በልግ 1950 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ
    10. የሾህ አክሊል 1952 ዓ.ም በቀድመው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ
    11. አስቀያሚ ልጀገረድ1952 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ
    12. ጆሮ ደግፍ 1952 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ። አንድ ጆሮው በጆሮ ደግፍ ያበጠ ለመስማት የሚቸገር ሥራው ስልቻ ማልፋት የሆነ ወጣት ታሪክ ነው። ልፋ ያለው በሕልሙ ሥልቻ ሲያለፋ ያድራል እንዲሉ ተውኔቱ የከንቱ ልፋት ምሳሌ ይመስላል። ፀጋዬ በዚህ ተውኔት ሳቢያ በሳንሱር ሹማምንት እንደተጠየቀበት ይነገራል።
    13. ሊስትሮ 1953 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ
    14. እኝ ብዬ መጣሁ1953 ዓ.ም በቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ ወደ እንግሊዝ አገር ለትምህርት ሂዶ ሳለ ስለታዘበው በባሕል ግዴታ ዘመናዊነትና ትሁት ሆኖ ለመታየት ሲባል በሀሰት ፈገግታ ሲያገጥጡ ስለመዋል የተፃፈ ተውኔታዊ ምፀት።
    15. ጩሎ 1954 ዓ.ም በቀድሞው በቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ ተውኔት ነው። ጩሎ ተላላኪና አሽከር ማለት ሲሆን፤ በዚያን ዘመን በየቤቱ በዕለት ጉርሳቸው ድርጐ በጩሎነት የሚያገለግሉ ታዳጊ ልጆች በየቤቱ ነበሩ። በዚቀኛው ጆሮ ተውኔት ከያኒው ራሱን እንደ ጩሎ ቆጥሮ ሶኖ ኢዮ ማሞ ቂሎ፣ ቀን እንደጌታ ማታ እንደ ጩሎ እያለ እሺ ጌታዬ ብለው የሚያድሩበትን የዘመኑን የመንግሥት ቅጥረኛ ሕይወት በምፀት ሲፀየፍ እንሰማዋለን። ጩሎ ካልታተሙ ቴአትሮቹ አንዱ ነው።
    16. ኮሾ ሲጋራ 1954 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ
    17. የእማማ ዘጠኝ መልክ 1954 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር የቀረበ
    18. የፌዝ ዶክተር 1955 ዓ.ም ከሞልየር (Doctore in spite of Himself) በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ የተዘጋጀ ቧልታይ ተውኔት።
    19. ታርቲዩፍ 1956 ዓ.ም ከሞልየር (Tartuffe) በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ ለመድረክ የቀረበ በካሕናት ሕይወት ላይ የሚያተኩር ቧልት ለበስ ትችት ነው።
    20. ኦቴሎ1957 ዓ.ም ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በቀ.ኃ.ሥ. ቴአትርና በአዲስ አበባ የባሕል አዳራሽ በመድረክ የቀረበ።
    21. ንጉሥ ሊር 1961 ዓ.ም ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ
    22. ማክቤዝ1961 ዓ.ም ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ።
    23. ክራር ሲከርር1962 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ
    24. ሀሁ በስድስት ወር 1966 ዓ.ም በቀድሞው ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ቴአትር በመድረክ የቀረበ
    25. አጽም በየገፁ 1966 ዓ.ም
    26. እናት ዓለም ጠኑ 1966 ዓ.ም
    27. አቡጊዳ ቀይሶ1968 ያልታተመ አብዮታዊ ቴአትር የሀሁ በስድስት ወር ተከታይ
    28. መልዕክት ወዛደር 1972 ዓ.ም ያልታተመ አብዮታዊ ቴአትር የአቡጊዳ ቀይሶ ተከታይ
    29. ጋሞ1974 ዓ.ም ያልታተመ አብዮታዊ ቴአትር ለጥቂት ጊዜ በመድረክ ታይቶ የታገደ ቴአትር ነው። ፀጋዬ በዚህ ተውኔት በሳንሱር ሹማምንት እንደተጠየቀበት ይነገራል።
    30. ዘርዓይ ድረስ 1975 ዓ.ም ባለ አንድ ገቢር ታሪካዊ ተውኔት በኢትዮጵያዊው ጀግና በዘርአይ ድረስ ገድል ላይ የሚያተኩር ታሪካዊ ተውኔት
    31. ሀምሌት 1976 ዓ.ም (Hamlet) ከዊሊያም ሼክስፒር በተዛማጅ ትርጉም ተተርጉሞ በብሔራዊ ቴአትር በመድረክ የቀረበ፤
    32. ዚቀኛው ጆሮ 1977 ዓ.ም በአበራ ጆሮ ታሪክ ላይ የተመሠረተ ቅኔ ለበስ ቴአትር ለአንድ ጊዜ ብቻ በኢሠፓ አዳራሽ ቀርቦ የታገደ።
    33. ምኒልክ 1982 ዓ.ም በዳግማዊ ምኒሊክ ዘመን ላይ ያተኮረ ታሪካዊ ተውነት
    34. ሀሁ ወይም ፐፑ 1984 ዓ.ም በደርግ መንግሥት ውድቀት ማግስት ስለተፈጠረው የትንሳኤ ወይም የውድቀት መንታ መንገድ የቀረበ ተውኔታዊ ምርጫ። ሀሁ ወይም ፐፑ ትንሳኤ ወይም ጥፋት፤

(ምንጭ፤ ምስጢረኛው ባለቅኔ 2006፣ በሚካኤል ሽፈራሁ)

(ከገፅ 357 - 361)

ሰው ግደሉ ሰው መግደል ይበጃል፣

ይዋል ይደር ማለት ጠላት ያደረጃል

በጥበቡ በለጠ

     በቅርቡ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ የተለያዩ ዝግጅቶችን በማዘጋጀት የሚታወቁትን ዶ/ር ብርሃኑን እናእኔን፣ ወ/ሮ እመቤት ደጀኔ የተባለች በስውዲን ሀገር የምትኖር ሴት ምሳ ጋበዘችን የተጋበዝንበት ምክንያት ደግሞ The sole African Alphabet ወይም “ብቸኛው የአፍሪካ ፊደል” ስለተሠኘው መጽሐፍ እግረ መንገዳችንን ለመጨዋወት ነው መጽሐፉን ያዘጋጁት ደግሞ ዶ/ር ፍቅሬ ዮሴፍ ሲሆኑ፤ አሳታሚዋ ወ/ሮ እመቤት ደጀኔ ናቸው በምሳ እያዋዛን ስለመጽሐፉ አጠቃላይ ይዘት ተወያየን ጨዋታችን ከሀገራችን የፊደል ታሪክ ተነስቶ እያደገ መጣ በዚህ አጋጣሚ ዶ/ር ብርሃኑ አንድ ግብዣ አቀረቡልን “በሚቀጥለው ሳምንት አንዲት ከጣሊያን ሀገር የመጣች ዘፋኝና ተመራማሪ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ ስለ “ፉከራ” የተለያዩ ዜማዎችንና ግጥሞችን ታቀርባለች” አሉን ግብዣው ጥሩ ነበር

     “ፉከራ” የሀገራችን የዜማ ቅርስ ነው ይሁን እንጂ በደንብ ስላልሰራንበት ዛሬ እየደበዘዘ የመጣ ታሪክእንዳለው በጨዋታችን ወቅት ተነሳ ይህች ከጣሊያን ሀገር የመጣች ሴት ይህን ጥንታዊ ቅርሣችንን ልታስታውሰን ነው በዚሁ የምሳ ግብዣ ላይ ወ/ሮ እመቤት አንድ ጥያቄ ለዶ/ር ብርሃኑ አቀረበች ፉከራ፣ ቀረርቶ እና ሽለላ ልዩነታቸው ምንድን ነው? አለች ዶ/ር ብርሃኑም በጣም ጥሩ ጥያቄ መሆኑን ገለፁላት ግን ልዩነታቸውን ጥርት አድርገው እንደማያውቁት ገለፁላትእኔ ደግሞ በሆነ አጋጣሚ በልዩነታቸው ላይ የተወሠነ ነገር ስለማውቅ አጫወትኳቸው በተለይ ዶ/ር ብርሃኑ በጣም ደስ አላቸውእናም በዚህ ርዕሰ ጉዳይ ላይ የተወሰነ ነገር እንድጽፍበትና በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ ጣሊያናዊቷ ስትፎክር እኔ ደግሞ ስለ ፉከራ፣ ቀረርቶ እና ሽለላ ልዩነቶች ገለፃ እንድጽፍ አዘዙኝ ጉዳዩ ላይ ብስማማም ፈረንጇ በምታቀርብበት ወቅት ከተማ ውስጥ ስላልነበርኩ ጥናቴን በጽሁፍ አድርጌ ለዶ/ር ብርሃኑ ሰጠኋቸው ዛሬ የማጫውታችሁ ስለነዚሁ የፉከራ፣ የቀረርቶ እና ሽለላ አንድነትና ልዩነት ነው ምክንያቱም መዘንጋት የሌለባቸው የኢትዮጵያዊያን ልዩ መገለጫዎች ናቸውና

           አስታጥቀኝና ከአንገቴ ድረስ፣

ግንባር ግንባሩን ብዬው ልመለስ

**         **         **

አዳኙ ቆፍጣና ልቡ የነደደው፣

ገና በልጅነት መግደል የለመደው

**         **         **

እምቢ አሻፈረኝ እኔ አልሆንም ባንዳ፣

የታሠበው ይሁን ያበጠው ይፈንዳ!

     እነዚህ ከላይ የሠፈሩት ባለ ሁለት ስንኝ ግጥሞች በተለያየ የዜማ ቅርፅ ውስጥ ሲገቡ የተለያየ ስያሜ ያገኛሉእንዳየናቸው ከሆነ ከግድያ ጋር፣ ከአተኳኰስ እና ከጦርነት ከአደን ጋር የተያያዘ ይዘት አላቸው ምክንያቱም ብዙውን ጊዜ ወኔ ለመስጠት፣ ለመገፋፋት እና ለማዋጋት የሚቀሰቅስ መልዕክት አላቸው ኢትዮጵያም በታሪኳ ጦርነት ባካሄደችባቸው ወቅቶች ሁሉ እነዚህ የአገጣጠም ስልቶች ውለታ አስቀምጠዋል አርበኞች በየአውደ ግንባሩ እንዲጓዙእና በወኔ እንዲዋጉ በማድረግ የፉከራ፣ የቀረርቶ እና ሽለላ አስተዋፅኦ መዘንጋት የሌለበት ታሪክ ይመስለኛል አሁን እንኳን ስላለፈው የጦርነትና የጀግንነት ታሪክ ስንተርክ በእነዚህ የሙዚቃ ስልቶች ማጀቡ በስፋት ይዘወተራልእስኪ ልዩነቶቻቸውን በጥቂቱ እንቃኝ

     ደስታ ተክለወልድ በታላቁ መዝገበ ቃላቸው “ፉከራ”ን ሲገልፁ የሚከተለውን ብለዋል “ፎከረ፣ ሞያን፣ ዠብድን ገለጠ ቆጠረ፣ አስረዳ፣ አካኪ ዘራፍ፣ ገዳይ እዚያ ገዳይ አለ” በማለት ያብራሩታል

     እንደ ደስታ ተክለወልድ ሁሉ ኪዳነወልድ ክፍሌ ደግሞ ፎከረ የሚለውን የግዕዝ ቃል፣ “መደንፋት፣ ሙያን መናገር፣ ማውራት፣ ሙያን መተንበይ፣ መመከት፣ ግዳይ መጣል፣ ሰለባ መቁጠር” በማለት ያብራሩታል

     ከሳቴ ብርሃንም በመዝገበ ቃላቸው ፉከራን ሲያስረዱን፤ “የጀግኖችን ስራ እያወሱ መፎከር ነው” ይሉታል

     ማህተመ ስላሴ ወ/መስቀል ደግሞ “ፉከራ ወይም ድንፋታ ጀግኖች ለገዢዎቻቸው ወይም ለአለቆቻቸው ከፍ ያለ ድምፅ በማሰማት ወኔያቸውን የሚገልፁበት የጦር ግጥም ነው” በማለት የሰጡት ትንታኔ ዛሬም ድረስ በመዝገበ ቃላቸው ውስጥ አለ

     በቅርቡ በሞት የተለዩን ታዋቂው ባለቅኔ ዓለማየሁ ሞገስ ደግሞ፤ “ቀረርቶ በኋላ ግጥምን እያንደቀደቁ ሲወርዱ ፉከራ ይባላል” ብለዋል ምሳሌም ሲያስቀምጡ የሚከተለውን ጽፈዋል

አቅራ አቅራ አለኝ ቀረርቶ እወዳለሁ፣

የነካኝንማ እኔ ምን አውቃለሁ

አንድድበት ቆስቁስበት ካልጋመ አይጋግርም፣

ወንድ ልጅ ካልከፋው አያንጐራጉርም

አልሸልልም አላቅራራም ብዬ መሐላ ነበረብኝ፣

አንጐራጉራለሁ እየጐደለብኝ

በማለት ታላቁ ባለቅኔ ዓለማየሁ ሞገስ ገልፀዋል

ያዕቆብ ገ/ኪዳን ደግሞ ከጐንደር ከሰበሰቧቸው ፉከራዎች ውስጥ የሚከተሉትን ስንኞች እንመልከት፤

ገዳይ ቆንጥር ለቆንጥር፣

ትንሽ ለነፍሱ የማይጠረጥር

አለው በሽታ የጦር አመል፣

ጠላት እንደእንጨት የመመልመል

ተኩሶ የማይስት ከሳበ ምላጭ፣

ባፉ አገባበት እንደእንጥል ቆራጭ

    ይህ ከላይ የሰፈረው ግጥም በዜማ እና በጥሩ ድምፅ ታጅቦ ሲቀርብ በሰዎች ውስጥ የሚያሳድረውን ወኔ የመቀስቀስ ተልዕኮ ማሰብ እንችላለን ቀስቃሽና ወኔ ሰጪ ግጥም ነው ተዋጊው ደረቱን ገልብጦ የጦር አውድማ ውስጥ ጥልቅ እንደሚል ግልፅ ነው

አስታጥቀኝና ከአንገቴ ድረስ፣

ግንባር ግንባሩን ብዬው ልመለስ

ስጠኝ ጠብመንጃ ከጥይት ጋራ፣

ግዝት ያርግብኝ ሞት እንዳልፈራ

     እነዚህ ግጥሞች በባህሪያቸው ከጦርነትና ከተኩስ ጋር የተያያዙ ናቸው ምናልባት ኢትዮጵያዊያን በየዘመናቱ የመጡባቸውን ወራሪ ኃይሎችእየመከቱ ድባቅ ያደረጉት በእንደነዚህ ዓይነት ወኔ ቀስቃሽ ፉከራዎች ሊሆን ይችላል፤ ግን በዚህ ዘርፍ ጥናት ቢደረግ ብዙ ጉዳዮችን ማግኘት የሚቻል ይመስለኛል ያዕቆብ ገ/ኪዳን ካደረገው ግጥሞችን የመሰብሰብ ትልቅ ስራ በተጨማሪ ማለቴ ነው

     እስኪ አሁን ደግሞ ቀረርቶ ስለሚባለው ሌላኛው የኢትዮጵያ ቅርስ እንመለስ ቀረርቶ ምንድን ነው?

ደስታ ተክለወልድ በመዝገበ ቃላቸው እንዳሰፈሩት ከሆነ፤ “ቀረረ፣ የጦር ግጥም ገጠመ፣ አጉራራ፣ ቀረርቱ፣ ሽለላ፣ የጦር ዘፈን” በማለት ይተነትኑታል

     ዓለማየሁ ሞገስ ደግሞ፤ በ1954 ዓ.ም ባሳተሙት “የአማርኛ ግጥምና ቅኔ ማስተማሪያ” በሚለው መጽሐፋቸው ውስጥ እንደገለፁት፣ “ቀረርቶ ጐበዝ ሞቅ ሲለው በየተራራው የሚለቀው ነው” ብለውታልእንግዲህእዚህ ላይ ጥያቄ ማንሳት ይቻላል፤ ጐበዝ ሞቅ የሚለው መቼ ነው? ሞቅ ሲለው ማለት ምንድን ነው? ሞቅ ማለት ስካር ነው ወይስ ደስታ? በእርግጥ የባለቅኔው የዓለማየሁ ሞገስ ማብራሪያ ለብዙ ትንታኔና ገለፃ ክፍት በመሆኑ ይህ ነው የሚባል እርግጠኛ መደምደሚያ ላይ መድረስ ያዳግታል

     ከዓለማየሁ ሞገስ በተሻለ ሁኔታ ቀረርቶን ያብራራው ያዕቆብ ገ/ኪዳን ነውእርሱእንደሚለው፤ “ቀረርቶ የሰዎችን ወኔ ለማነሳሳትና ለመቀስቀስ ብሎም ወደ ድርጊት እንዲያመሩ ለማድረግ የሚጠቀሙበት ዜማ ለበስ መሣሪያ ነው” ይለዋል በይዘቱም በደልንና ችግርን በመቁጠር፣ ጠላትን በመጠቆም፣ ፈሪንና ሰነፍን በማንኳሰስ፣ ጀግናንና ጐበዝን በማወደስ ለተግባር እንዲነሱ የሚቀሰቅስ መሆኑን ይገልፃል ስለ ቀረርቶ በፃፈው መግለጫ

እስኪ አንድ የቀረርቶ ግጥም እንመልከት፤

በደን በበረሃ ባሸለመ ለምለም፣

እቀፊኝ ደግፊኝ አንተርሺኝ የለም

አዳኙ ቆፍጣና ልቡ የነደደው፣

ገና በልጅነት መግደል የለመደው፣

ተኩሶ ተኩሶ እጁ መነመነ፣

አዳኙ ቆፍጣና እንኳን የኛ ሆነ

    እንግዲህ ቀረርቶም ቢሆን ከወኔ ቀስቃሽ ርዕሰ ጉዳዮች ጋር የመገናኘት ባህሪ አለው ማለት ይቻላልታዲያ በፉከራ እና በቀረርቶ መካከል ያለው ልዩነት ምንድን ነው ብሎ የመጠየቅ ጉዳይ አይቀሬ ነው ልዩነታቸው ምንድን ነው?

     ጥናቶች እንደሚጠቁሙት ቀረርቶ እንድን ነገር ዘርዘር ባለ መልኩ የማቅረብ ስልት አለው ፉከራ ግን ከላይ ከላይ ጠቆም ጠቆም እያደረገ የመሄድ ፀባይ እንዳለው ይወሳል በግጥም አደራደሩ ደግሞ ፉከራ ፍሰት እንዳለውም ይገለፃል

እስቲ ልጀምር ትንሽ ፉከራ፣

መቼም ይሄ ነው የጀግና ስራ

ጥጃ ስደዱ ላም እናገናኝ፣

ከጀግና ጐበዝ ደህና እንገናኝ

     በሌላ መልኩ ፉከራ እና ቀረርቶ በአገጣጠም ስልታቸውና በምጣኔያቸው እንደሚለያዩ ያዕቆብ ይገልፃል ይህ ክፍል ሙያዊ ትንታኔ ስለሚኖረው ማብራሪያ አልሰጥበትም ግን በአገጣጠማቸው መለያየታቸውን ከግንዛቤ ማስገባት ይጠቅመናል ከዚህ ሌላ ልዩነታቸው ተብሎ የሚገለፀው በክዋኔ /Performance/ የመለያየታቸው ሁኔታ ነው ይህ ማለት አንዱ ቀድሞ የሚመጣ ሲሆን፤ ሌላኛው ደግሞ ቀዳሚውን ተከትሎ እንደሚመጣ ይገለፃል

ማህተመ ስላሴ ወ/መስቀል የሁለቱን ልዩነት እንዴትእንዳስቀመጡት የሚከተለውን አባባላቸውን እንመልከት፤

    “… ቀረርቱና ፉከራ አይለያዩም፤ ቀረርቱ ይቀድማል ፉከራ ወይም ድንፋታ ይከተላል ይህንን አተኩረን ያየን እንደሆነ፤ ሽለላ ጠብ መጫሪያ፣ የነገር ማንሻ ይመስላል ሸላዮቹ ጀግኖችን በማመስገን በመንቀፍና በመግሰፅ፣ ወጣቶችን አነቃቅተው የመንፈስ ብርታትን ከአስገኙ በኋላ እንኳን የወንዶችን የሴቶችንም ቢሆን የቆራጥነት ወኔያቸውን ይቀሰቅሱበታል ብለዋል

     ያዕቆብ ገ/ኪዳን ደግሞ የፉከራንና የቀረርቶን ልዩነት ሲገልፅ የሚከተለውን ብሏል፤ “ቀረርቶ፤ እንነሳ፣ ተጠቃን፣ ተበላን፣ ተዋረድን፣ ግፍ በዛብን፣ ጐበዝ ማነህ፣ ፈሪ ማን ነህ? በለው እያለ ሲቀሰቅስ ፉከራ ደግሞ አለሁልህ፣ እናቃጥላለን፣እኛእንበልጣለን፣ አድርጌዋለሁ፣ አደርገዋለሁ በማለት ምላሹን የሚሰጥ ሆኖ እናገኘዋለን”በማለት ይገልፃል   አያይዞም፤ ቀረርቶ ደምን የሚያፈላና የሚያሞቅ፣ የሚያስቆጣ ሲሆን፤ ፉከራ ደግሞ የዚህ ምላሽ ነውና ራሱ ፍላት ነው ይለዋል ባህሪያቸውም ይህንን እንደሚፈቅድ ጥናቱ ያሳያል

     ሌላው የፉከራ እና የቀረርቶ ልዩነት በእንቅስቃሴ ወቅት የሚከሰት ሁኔታ ነው ፉከራ ከፍተኛ የሆነ እንቅስቃሴ ሲኖረው፣ ቀረርቶ ደግሞ ረጋ ማለት ይታይበታል

     በሌላ መልኩም ልዩነት እንዳላቸው ይገልፃል ይህም በሙዚቃ መሣሪያ አጃቢነት በኩል ስናየው፤ ቀረርቶ የተለያዩ የሙዚቃ መሣሪያዎች ሲያጅቡት፣ ፉከራ ግን ወኔው የመጣ ሁሉ እየዘለለ በመግባት ካለሙዚቃ መሣሪያ ሊፎክር ይችላል

እምቢ አሻፈረኝ እኔ አልሆንም ባንዳ፣

የታሰበው ይሁን ያበጠው ይፈንዳ!

**         **         **

በለሳ አፋፍ የወደቀ አንበሳ፣

ነገር መጣ ሲሉት እዩት ሲሳሳ

አገራችን ጐንደር ሰሜን አርማጭሆ፣

እንዲያውም ያምረናል እንኳን ጥይት ጮሆ

ጐበዝ ጥይት ግዛ ጐበዝ አልቤን ግዛ፣

በናት ሀገርና በሚስት የለም ዋዛ

     በመጨረሻም ስለ “ሽለላ” የተሰጠውን ማብራሪያ እንመልከት ደስታ ተክለወልድ በመዝገበ ቃላቸው ሽለላ ለሚለው ቃል በሰጡት ማብራሪያ፤ “ሸለለ፣ አቅራራ፣ ጃሎ መገን አለ፣ የጦር ግጥም ገጠመ፣ መሸለል ማቅራራት” በማለት ይገልፁታል በጦርነት ግዜም የሚዜም መሆኑን ይናገራሉ

     ከሳቴ ብርሃን ደግሞ ሲገልፁ፤ “ሽለላ /መሸለል/ አቅራራ፣ የጦር ዘፈንን ሸለለ፣ አቅራራ ወይም ወታደር በጌታው ፊት በግብር ላይ ወይም በጨዋታ ቤት ሲጫወት የጀግኖች ወኔ ለማነቃቃት ሸለለ” ይሉታል

     ማህተመ ስላሴ ወ/መስቀል በ1961 ዓ.ም ባሳተሙት “ባለን እንወቅበት” በሚለው መጽሐፋቸው፤ “ቀረርቶ ወይም ሽለላ ማለት የጦርነት ዘፈን ነው፤ ወይም ወታደር በጌታው ፊት በሰልፍ መካከልና በዜማ የሚሰማ ቃል ነው” ብለውታል

በፈረንጆቹ አገር የጦርነት መዝሙር /War Song/ የሚባል ዜማ አለ በተወሰነ መልኩ ከእኛ ፉከራ፣ ቀረርቶ እና ሽለላ ጋር የመመሳሰል ነገር ቢኖረውም፤ ልዩነታቸው ግን ሰፊ ነው

     በአጠቃላይ እነዚህ የኢትዮጵያ ብቸኛ የሆኑ የዜማ እና የግጥም ስልቶች ዛሬ ዛሬ ከዓይንም ከጆሮም እየጠፉ ነው ወጣቱ ትውልድም የተዋቸው ይመስለኛል ወደፊት እነዚህ ቅርሶቻችን እንዲኖሩልን ከበርካታ የሙዚቃ ባለሙያዎቻችን በተጨማሪ ከእጅጋየሁ ሽባባው ጂጂ እና ከቴዲ አፍሮ ብዙ እጠብቃለሁ ጂጂ - አድዋ በሚለው ዘፈኗ ስልቶቹን በተወሰነ መልኩ ተጠቅማባቸዋለችታዲያ ሙዚቃው ውብ ነበር

በጥበቡ በለጠ

 

ዓለም ብዙውን ጊዜ በግርምት ውስጥ ነች፡፤ መውጫና መግቢያዋ አይታወቅም። በትንሽ ዓመታት ርቀት ላይ አብረውን የነበሩ ሰዎች በአፀደ ሥጋ እንደዋዛ ተለይተውን ሲያልፉ እናያለን። ለምሳሌ የዛሬ 20 ዓመታት ግድም ኢትዮጵያዊ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን፣ ደራሲ መስፍን አለማየሁ እና ደራሲና ጋዜጠኛ ደምሴ ፅጌ አንድ ላይ ያወጉ ነበር። በተለይ መስፍን አለማየሁና ደምሴ ፅጌ፣ ፀጋዬ ገ/መድህንን ቃለ-መጠይቅ አድርገውለት ነበር። እነዚህ ሶስት ሰዎች በብዙ ነገሮች ዙሪያ ቁጭ ብለው ይፈላሰፉ ነበር። ዛሬ ግን ሶስቱም የሉም። ሶስቱም ከዚህ ዓለም በሞት የተለዩት ይህን የጋራ ጨዋታቸውን ባካሔዱ በ15 ዓመታት ጊዜያት ውስጥ ነው። ሶስቱም ዛሬ ባይኖሩም በመስከረም ወር በ1985 ዓ.ም ለዛ ብለው በሚጠሩት መፅሔታቸው ላይ ያወጉትን አጠር አድርጌ ላቅርብላችሁ።

ፀጋዬ ስለ ትውልዱ

“የተወለድኩት በ1929 ዓ.ም የፋሽስት ወረራ በተጀመረ በስድስተኛው ወር ነው። የልደቴ ቦታ ባዳ አቦ ትባላለች። ከአምቦ 30 ኪሎ ሜትር ያህል ርቃ የምትገኝ የጅባትና ሜጫ ገጠር። ባዳ ተራራ ግርጌ የሚገኘው የአባባ ቤት ሲቃጠል እናቴና እህቴ ከባንዳ ተታኩሰው በአርበኞች እርዳታ የእኔንና የራሳቸውን ነፍስ ከአዳኑ በኋላ እናቴ እኔን ይዛ ወደ አያት ቅድመ- አያቶቿ ቀዬ ተሰደደች።

“ይሔኔ ነው እንግዲህ ውሃም እንደ እሳት በኔ ውስ ሠረፀ የምለው። ውሃም ልክ እንደ እሳት ከልጅነቴ ጋር ተቆራኝቶ ነው የሚታየኝ። እና በዚያ በሽሽቱ ወቅት በደንዲ ሃይቅ ዳርቻ ስለነበር ያለፍነው ከዚያን ጊዜ ወዲህ የእሳትና የውሃ ነፀብራቅ የማይለየኝ ኃይል ሆኗል። ለዚህም ይመስለኛል የውሃ ኃይል እንደ እሬቻና ጥምቀተ ባሕር የሚስበኝ። ቀይ ባሕር ውስጤ ነው ያለው። የባሕር ለዘብተኛ ውዝዋዜ ከፍተኛ ሰላም ይሰፍንብኛል። ውሃ የሚናግረኝ ይመስለኛል። ከብቸኝነት ያላቅቀኛል። ያደኩባቸው የጉደና ፏፏቴ፣ የሁሉቃ ወንዝ ሰላምና ፀጥታ ይሰጡኛል። በልጅነቴ ከቤት ስጠፋባቸው “ሂዱና ውሃ ዳር ፈልጉት” ነበር የሚባለው። ደሴቷ ላይ ያላቸውን ቤተክርስቲያን ለመሳለም ከቤተሰቦቼ ጋር በሕፃንነቴ በወንጭ ሀይቅ ላይ በጀልባ ተመላልሻለሁ። ለዚህ ነው የውሃ ስርዓቶች በተነፃፃሪ በውስጤ ሰርፀዋል የምለው።

“እናቴ ወ/ሮ ፈለቀች ዳኜ ኃይሉ በአስራ ሶስት ዓመቷ ነው አባቴን ገብረ- መድህን ሮባ ቀዌሳን ያገባችው። የጣራ ምድር አማራ ነች። በልጅ እያሱ ጊዜ የፊት አውራሪ ሀብተጊዮርጊስ ቶር ንጉሥ ሚካኤልን ለማገድ ሲሔድ አባቴ በጦሩ ውስጥ ነበሩ። “የሃምሳ አለቃ ይባል ነበር በዚያን ጊዜ ሹመት። ታዲያን አንኮበር ሲቃጠል ቤት ንብረታቸው የተቃጠለባቸው ሰዎች ለየትልልቁ ሰው ይከፋፈሉና የናቴ ቤተሰቦች ለአባቴ ይሰጣሉ። ከዚያ ፊትአውራሪ ኢብሳ ሴት አያቴን ልጅሽን ለወንድሜ ስጪ ይሉና እናቴ አባቴን ታገባለች።

“የሁለት ባሕሎች ውጤት- አካል ሆኜ ነው ያደግሁት” ድልድይ ሆንኩኝ። አፍ የፈታሁት በኦሮሚኛ፣ እርባታ የጀመርኩት ደግሞ የግዕዝ ግሥ በመግሰስ ነበር። በጠላት ወረራ ጊዜ ካህናቱ የናቴ ወንድሞች ከጠራ ስለሚመጡ ማምሻዬ ከነርሱ ጋር ነበር።

“ከልጅነቴ ጋር ተቆራኝቶ በውስጤ ያደገ አንድ ሌላ ሶስተኛ ነገር አለ። ዋርካ ነው። ግዙፍ ባሕርያት ከግዙፍ ዋርካ ጋር ይመሳሰልብኛል። ወይም ዋርካ በትልልቅ ሰው። ከአክስቴ ቤት ፊት ለፊት ‘የልጆች እናት’ የምትባል የሾላ ዋርካ ነበረች። ጠዋት ከእንቅልፌ ነቅቼ አይኔን እየጠራረግሁ ብቅ ስል ‘ሀዳ ኢጆሌ’ ተሞልታ ፊቴ ድቅን ትላለች። ላይዋ ላይ የሚፈነጩ ወፎች ዝማሬም መንፈሴን ያድሰዋል።

“ትንሽ ራቅ ብሎ ደግሞ ቦሎ ወንዝ ዳር ‘ሀርቡዳራ’ የምትባል ሾላ ነበረች። እሷም ለኔ ልዩ ተምሳሌት ነበረች፤ ለትልቅነት። ምን ያደርጋል ታዲያ ‘በአብዮቱ’ ሰዎች ሲሰለጥኑ ነው ይባላል፤ ሁለቱንም ቆርጧቸው። የኔንም ወሽመጥ አብረው ቆረጡት። እንደዚያ ጊዜ ተማርሬ አላውቅም።

“እኔ ግን ይሔው ሕይወቴን በሙሉ የዋርካን አድርባይነት፣ የዋርካን ታሪካዊ ቅዱስን በረገጥኩት የአፍሪካ ምድር ሁሉ ተመልክቻለሁ። ዋርካ አድባር፣ ሽማግሌና ጎምቱ አሮጊት አድባር፣ እነዚህ ሁሉ እስከዛሬ ድረስ የዋርካ- የአድባር አምላኪ አድርገውኛል።

“በዚህ አምሳል ብሔራዊ ቴአትር ግቢ ውስጥ ከፊት ለፊት በኩል ያለው ትልቅ ግራር ለኔ አድባሬ ነው። በጃንሆይም ሆነ በደርግ ጊዜ ማዘጋጃ ቤትም ሆነ ‘ሥልጡን’ ነኝ ባዮች ሊቆርጡት በተነሱ ቁጥር ከኔ ጋር ጦርነት ነበር። ኡ! ኡ! ነው የምለው። ወይም ‘ሀዳራው’! እና ለኔ የዚህ የዋርካ ነገር ከጊዜ፣ ከንጋት፣ ከጨለማ ከጀምበርም ማዶ ነው። የዋርካ፣ የውሃና የእሳት በኔ ላይ መስረፅ ከቶም በላዬ ላይ የማያልፍ ኃይል ነው ያለው። ይህ ነው ለኔ ቅኔ። ይህ ነው ለኔ የቅኔ ግንድ።

ኦሮምኛ እና አማርኛ ለፀጋዬ

“በኦሮምኛና በግዕዝ ግሥ እርባታ ምላሴን ስለፈታሁ ወደ አማርኛ ስመጣ ምንም ችግር አልገጠመኝም። ለዚህም ይመስለኛል የቅኔ አስተማሪዎቼ ብርቅዬ ልጅ ለመሆን የበቃሁት። የመምህራኔና ጓደኞቼ ‘እንዴት ይህ የጎረምቲ ኦሮሞ በገዛ አማርኛችን፣ በገዛ ቅኔያችን ሊበልጠን ቻለ?’ እያሉ ይገረሙ ነበር። የቅኔ መምህሬ የዲማው ባለቅኔ አለቃ ማዕምር ዮሐንስ ግጥሞቼን ክፍል ውስጥ ራሳቸው ቆመው ነበር የሚያነቡት። ከልጃቸው ከመዝሙር ማዕምር ይበልጥ እኔ ነበርኩ ልጃቸው። ምነው እንደ ፀጋዬ በሆንክልኝ ነበር የሚሉት ልጃቸውን። ወደ ፈረንጅ ት/ቤት ከገባሁ በኋላ የአስተማሪዎቼ ፍቅርና አድናቆት አልተለየኝም። አምቦ ማዕረገ ሕይወት ት/ቤት ሳለሁ የዳይሬክተራችን ሚስት ሚስዝ ሃቺንግስ በየወላጆች ቀን በአላት በእንግሊዝኛም ግጥም እንድፅፍ ታበረታታኝ ነበር። እና ገና ዝቅተኛ ክፍል ሳለሁ ባሏ ንግግር በሚያደርግባቸው አጋጣዎች ሁሉ ፀጋዬ ይተርጉምልህ ትለው ነበር። ያን ያህል ነበር ለኔ ያላት አመለካከትና ግምት።

“አዲስ አበባ ገብቼ መፃፍ ስጀምር ነው ጣር የመጣብኝ። አዲስ አበባ በርታ አይልም። እዚህ ብዕርህ ካንፀባረቀ አይንህ ይፍሰስ ነው። በ1959 ዓ.ም የቀዳማዊ ኃይለስላሴ ሽልማት የሥነ-ፅሑፍ ተሸላሚ ሆንኩ። 29 ዓመቴ ነበር። ያኔ ታዲያ አለቃዬ የነበሩት ሰው፣ ‘አይ ፀጋዬ እንኳን ደስ አለህ አልልህም። ከእንግዲህ መከራ ገባህ እግዜር ያውጣህ! ያሉኝ አይረሳኝም።’

“በሌላው አለም የብዕር ሰው አይቸገርም ባይባልም፣ እዚያ ራሱን በራሱ አምጦ ወልዶ መብራት ሲጀምር በርታ፣ አሁንም ያሳድግህ! ኑርልኝ ይሉታል። በዚህ አይነት ነው እነ ራሴን፣ እነ ሼክስፒር፣ እነ ፑሽኪን፣ እነ ሚልተን፣ እነ በርናርድሾ ራሳቸውን ሊሆኑ የበቁት። እኛ ዘንድ ግን ከገደሉት በኋላ ነው፤ ትልቅነቱን የሚቀበሉት። ዮፍታሔን፣ አቤን፣ መንግስቱን፣ በአሉን. . . ሁሉንም ከገደሏቸው በኋላ ነው ኑሩልን ያሏቸው። ዮፍታሔ ዘጠኝ ቴአትሮችን ፅፎ ዛሬ አንዱም የለም። ስሙ ብቻ እንጂ የተረፈን ብዕሩ የታለ? ይህንን ስል ማማረሬ ብቻ አይደለም። የባሕላችንን መራራ ጎን በአደባባይ አብጠርጥረን፣ የቁስላችን ሰንኮፍ አሳይተን ባደባባይ ካላወጣነው ለነገው የሥነ-ፅሑፍ ትውልድ ማስተማሪያ አናስቀርለትም። እንደኛው እንዳይሆን ለመጠበቅ ነው። አንደኛ ጉድጓድ እንዳይባል ድልድዩን ልንሰራለት ይገባል። በደህና እንዲልፈው ጉድጓዱን ማሳየት አለብን።”

ፀጋዬን ‘ሎሬት’ ያለው ማን ነው?

      የብዕር ግንባር ቀደምትነትን ብልጭታ ፈር በመቅደድ፣ የራሴን የቅኔ አደራደር ስታይል በመቀየስ ማለትም ብዙዎች ‘የፀጋዬ ቤት’ የሚሉትን የስምትዮ ቤት የቅኔ አደራደር በማስላትና ተቀባይነትን አግኝቼ ሌሎችም በዚያው መጠቀም በመጀመራቸውና በየ ት/ቤቱ እንደ ‘ቡሔ በሉ ቤት’፣ እንደ ‘ወዳጅ ዘመዴ ቤት’፣ እንደ ‘ወል ቤት’ ወዘተ፣ የራሱን የቻለ ቤት ለመሆን በመብቃቱ እንዲሁም እንደነ ‘ኦቴሎ’፣ ‘ማክቤዝ’፣ ‘ሃምሌት’ ያሉ የሼክስፒርን ተውኔቶች በተመጣጣኝ ክላሲክ ቋንቋ በመተርጎም አማርኛም ከአለም ታላላቅ ቋንቋዎች የሚመጣጠን መሆኑን በማስመስከሬ፣ በከፍተኛ የቋንቋ አካዳሚ ደረጃ ብቻ የሚደረስበትን ግስን ከግስ አማጥቆ አዲስ ግስ የመፍጠርና የማስቀበልን ልምድ በመቀየሴ፣ ለአንድ አህጉር ሕዝብ የሚሆን መዝሙር በመድረስ ረገድ የተሳካ ተግባር በማከናወኔ- ማለትም የአፍሪካ መሪዎች ሁሉ የሚዘምሩትን መዝሙር በኔ ቃል ቀራፂነት፣ በኬንያው የሙዚቃ ሰው በዶ/ር ኪሞሌ የዜማ አቀናባሪነት፣ በጋናዊው ፕሮፌሰር ኢንቲኪያ ዘፈን ቀራፂነት የአፍሪካን ሕዝብ መዝሙር በመድረስ ከአፍሪካ መሪዎች ምስጋና፣ አክብሮትና ሽልማት በመቀበሌ፣ ገና የ29 ዓመት ወጣት እያለሁ ከብዙ አንጋፋ ምሁራና የብዕር ሰዎች መሀል ተመርጬ ለቀ.ኃ.ሥ. ዓለም አቀፍ ሽልማት በመብቃቴ፣ ከዚያን ጊዜ አንስቶ በየጊዜው የተለያዩ ሽልማቶችን አለም አቀፍ፣ አህጉር አቀፍና ብሔራዊ ሽልማቶችን በማግኘቴ (የጎልድ ሜርኩሪ አድ ፐርሰንም ሽልማት፣ የሴኔጋል ሪፓብሊክ የፈረሰኛ ኒሻን ወዘተ. . .) በሌሎች ቋንቋና የታሪክ ጥናትና የምርምር ሥራዎችና ጥረቶች ሳቢያ ሊደረስበት የቻለ፣ በአፍሪካ አንጋፋዎች የተሰየመ ሎሬትነት ነው እንጂ እኔ ለራሴ የሰጠሁት ስያሜ ወይም ቅፅል አይደለም”። (ይቀጥላል)


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 10 of 14

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us