You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (235)

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

ከሰሞኑ የኢትዮጵያዊያን ትልቅ መነጋገሪያ የሆነው የቴዲ አፍሮ የሙዚቃ አልበም እና እሱን መሠረት አድርጐ የሚነሳው ውይይት፣ ክርክር፣ ምልልስ ነው። አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ ያሉ ካሴት እና ሲዲ የሚሸጡ የመንገድ ላይ ነጋዴዎች እጃቸው ላይ ያሉትን ንብረቶች በሙሉ ቁጭ አድርገው የቴዲ አፍሮን ሲዲዎች መሸጥ ላይ ናቸው። ሌሎች ሲዲዎችን አትሽጡ የተባሉ ሁሉ ይመስላሉ። ቴዲ ይህን የሞተውን የሲዲ ገበያ እንዴት ፈነቃቅሎ መጣ? የሚለው ጉዳይ ብዙ የመወያያ አጀንዳ ይፈጥራል። የቴዲ የሲዲ ሽያጭ እንዴት ገኖ መጣ? ምን አዲስ ነገር ይዞ መጣ?

ቴዎድሮስ ካሣሁን በየ አልበሞቹ ውስጥ ከሚታዩት ጉዳዮች አንዱ የታላላቅ ሰዎችን እና የነገስታትን ታሪክ መሠረት አድርጐ የሚሰራቸው ዘፈኖቹ ናቸው። ገና ከጅማሮው አትሌት ኃይሌ ገ/ሥላሴን፣ አትሌት ቀነኒሳ በቀለን፣ አፄ ኃይለሥላሴን፣ ቦብ ማርሊን፣ አፄ ምኒልክን፣ እቴጌ ጣይቱን እና አሁን ደግሞ አፄ ቴዎድሮስን ይዞ መጣ። እነዚህ ዘዬዎች የቴዲ አፍሮ ልዩ የትኩረት አቅጣጫዎች ናቸው። ሰዎቹ በታሪክ ውስጥ ከፍ ብለው ሲጠሩ የኖሩ ናቸው። ቴዲ አፍሮ ደግሞ ከፍታውን የበለጠ ያጐላዋል።

 

አትሌት ኃይሌ ገ/ሥላሴ እና ቀነኒሳ በቀለ በሩጫው ዓለም ግዙፍ ስብዕና ያላቸውና በወቅቱም ተወዳጅ ስለነበሩ፣ ቴዲ አፍሮ ትጋታቸውን ወደ ሙዚቃው ሲያመጣው ልዩ ትኩረት ተሰጠው። የእነሱ ስም እየተነሳ ሲዘፈን ይደነስ ነበር። ይጨፈር ነበር። በየክለቡ “ቀነኒሳ አንበሳ” እየተባለ ሲጨፈርበት ትዝ ይለኛል።

 

በዘመነ ደርግ ከመንበረ ስልጣናቸው ተነስተው የታሰሩት እና በግፍ የተገደሉት ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴም ኢትዮጵያ እና የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን ከፍ በማድረግ ትልቅ ታሪክ ሰርተዋል። ነገር ግን ታሪካቸው እንዳይነገር እና ትውልድም እንዳያውቃቸው ሲባል ደርግ ስብዕናቸውን አጠልሽቶ ያቀርበው ነበር። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ተዳፍኖ የኖረውን ታሪካቸውን መዘዝ አድርጐ ቴዎድሮስ ካሣሁን “ግርማዊነትዎ…” እያለ ሲመጣ ሁሉም ነገር ተለወጠ። አገር ጨፈረበት። ተደሰተበት።

 

የአድዋ ጀግኖቹን እነ አፄ ምኒልክን እና እቴጌ ጣይቱንም በክሊፕ አስደግፎ ብዙ ገንዘብ አውጥቶበት አዜመላቸው። የአድዋ ጀግኖችን ከፍ ከፍ አደረጋቸው።

 

አሁን ደግሞ አፄ ቴዎድሮስ ዘንድ መጣ። በርግጥ የቴዲ ስሙ ራሱ ከአፄ ቴዎድሮስ የተወረሰ ነው። የአባቱ ስም ካሣሁን ሲሆን፤ የአፄ ቴዎድሮስ እናታቸው ያወጡላቸው ስም “ካሣ” ነው። ስለዚህ ቴዲ አፍሮ እና አፄ ቴዎድሮስ በስም የመወራረስ ሁኔታ ይታይባቸዋል።

ዛሬ እንደውም ላነሳሳ የፈለኩት የአፄ ቴዎድሮስን ጉዳይ ነው። ቴዎድሮስ በታሪክ ውስጥ፣ ቴዎድሮስ በፀሐፊያን፣ በደራሲያን፣ በአጠቃላይ በኪነ-ጥበብ ሰዎች ውስጥ ምን ዓይነት ሰብዕና አላቸው የሚለውን ጉዳይ ማንሳት ፈለኩ። አቤት የፍላጐቴ ብዛት? ደግሞ ሌላ መጣብኝ። ቴዲ አፍሮ ሲዘፍን እንዲህ የሚል ግጥም አለ፡-

 

አምጡ ቆርጣችሁ ከሹሩባው ላይ

እንዳንለያይ፤ ኪዳን እንሰር

ይላል።

 

ቴዲ የአፄ ቴዎድሮስን ፀጉር አምጡልኝ ሲል ተምሳሌት /Symbolism/ ነው። እውነተኛውን የቴዎድሮስን ፀጉር እንድናመጣለት አይደለም። የዘፈኑን ሀሳብ ለማጐልመስ የተጠቀመበት ገለፃ ነው። ይሁን እንጂ ያ የአፄ ቴዎድሮስ ገለፃ ነው። ይሁን እንጂ ያ የአፄ ቴዎድሮስ ሹሩባ የት ነው ያለው? አብሯቸው ተቀብሯል? እመሬት ውስጥ ነው ወይስ ሌላ ቦታ?

 

የአፄ ቴዎድሮስ ሹሩባ፣ የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር ዛሬም አለ። ከሰውነት ገላቸው ላይ በምድር ላይ የቀረው ፀጉራቸው ብቻ ነው። ስለዚሁ ጉዳይ ትንሽ ላጫውታችሁ።

 

አፄ ቴዎድሮስ ሰኞ ሚያዚያ 7 ቀን 1860 ዓ.ም መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሰው በኋላ የእንግሊዝ ወታደሮች ደረሱ። ሲያዩዋቸው ሰውነታቸውና ልብሳቸው በደም ተጨማልቋል። ሊያምኑ አልቻሉም። አላማቸው ቴዎድሮስን መማረክ ነበር። ቃል-ኪዳናቸውም ቴዎድሮስን መያዝ ነበር። ግን አልሆነም። መይሳው በሰው እጅ አልወድቅም ብለው ሽጉጣቸውን ጠጥተዋል። የእንግሊዝ የጦር መኮንንኖች በሸቁ። የማይገባ ድርጊት ፈፀሙ። አስከሬናቸው ላይ ግፍ ሰሩ። ይህም ከሙት ገላቸው ላይ የለበሱትን ልብስ እየቀደዱ ተከፋፈሉት። የቴዎድሮስ ደም የነካውን ልብስ ለማግኘት እየቦጫጨቁ ተቀራመቱት። የቴዎድሮስ አስከሬን ራቁቱን ቀረ። ይህንን ትዕይንት በጦርነቱ ወቅት የእንግሊዝ የጂኦግራፊ ባለሙያ ሆኖ ወደ ኢትዮጵያ የመጣውና በኋላም ታሪክ ፀሐፊ የሆነው Clements Markham የተባለው ሰው ፅፎታል። ከዚሁ ጋር ሌላ እጅግ አሳዛኝ ድርጊት ተፈፅሟል። የእንግሊዝ ወታደሮች የአፄ ቴዎድሮስን ሹሩባ ፀጉር አናታቸውን ገሽልጠው ወስደዋል። ይህ የአፄ ቴዎድሮስ ሹሩባ በአሁኑ ወቅት London National Army Museum ተብሎ በሚጠራው ተቋም ውስጥ ይገኛል። እናም የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር በለንደን ከተማ ውስጥ ይገኛል።

ከእርሳቸው ሞት በኋላ እንግሊዞች ኢትዮጵያን ሙልጭ አድርገው ዘርፈው ሄደዋል። ይህን ዘረፋ በተመለከተ ከዚህ ቀደም አንድ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርቼ ነበር። ከዚሁ ፊልም ውስጥ የተወሰኑትን አጠር አድርጌ ላቅርብላችሁ።

 

***          ***          ***

 

“ፋይናንሻል ታይምስ” የተባለው የእንግሊዝ ጋዜጣ በአንድ ወቅት ሲዘግብ ዐፄ ቴዎድሮስ ከመቅደላ አምባ ላይ ከሞቱ በኋላ ከስፍራው ተወስደው ወደ ለንደን የመጡት የኢትዮጵያ የብራና ጽሁፎች ብቻ በገንዘብ ቢተመኑ ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ ያወጣሉ ብሎ ፅፏል። አስቡት እንግዲህ። ብራናዎቹ ብቻ ናቸው ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ የሚያወጡት።

 

የዐፄ ቴዎድሮስ ልጅ የሆነው የልዑል ዓለማየሁ ታሪክም እንዲሁ አሳዛኝ ነው። ልዑል ዓለማየሁ ገና የስድስት ዓመት ህፃን ሳለ አባቱ ራሳቸውን በሽጉጥ አጠፉ። ከዚያ በፊት የእናቱ የእቴጌ ጥሩወርቅ አባት (አያቱ) ደጃች ውቤ ሞተዋል። እናቱም አጐቶቻቸውን ደጃዝማች ንጉሴ እና ደጃዝማች ተሰማን አጥቷል። አለማየሁ ዙሪያውን የተከበበው በቴዎድሮስ ጠላቶች ነው። እንግሊዞቹ ዓለማየሁ እና እናቱ እቴጌ ጥሩወርቅን ይዘው ወደ ለንደን መጓዝ ጀመሩ። እቴጌ ጥሩወርቅ መንገድ ላይ ታመሙ። ግንቦት 15 ቀን 1860 ዓ.ም አረፉ። ከዚያም በጀነራል ናፒር ትዕዛዝ ሬሳቸው ወደ ሸለቆት ስላሴ ቤተ-ክርስትያን እናታቸውና ዘመድ አዝማድ እየተላቀሰ መቀበራቸውን በዓይኑ ያየው እንግሊዛዊው ክሌመንትስ ማርክሃም A History of the Abyssinian Expedition በተባለው መጽሐፉ ውስጥ ገልጾታል። እናም ልዑል ዓለማየሁ ገና በስድስት ዓመቱ ይህን ሁሉ ቤተሰቡን አጣ። የእናቱ እናት አያቱ በእቴጌ ጥሩወርቅ ቀብር ወቅት ለንግስት ቪክቶሪያ የፃፉት ደብዳቤ ምን እንደሚል ታውቃላችሁ? እንዲህ ይላል፤ “በስመ አብ … ከወይዘሮ ላቂያዬ፤ የእቴጌ ጥሩወርቅ እናት። የደጃዝማች ዓለማየሁ አያት የተላከ። ይድረስ ለእንግሊዝ ንግስት። አንባቢው እጅ ይንሳልኝ። መድሃኒያለም ጤና ይስጥልኝ፤ መንግስትዎን ያስፋ። ጠላትዎን ያጥፋ። ሦሰት ደጃዝማቾችን (ባለቤቴን ደጃች ውቤን፣ የእህቴ ልጆች ደጃች ንጉሴንና ደጃች ተሰማን አጣሁ)። አራተኛ ልጄ እቴጌ ጥሩወርቅ ሞተውብኝ የቀረኝ ደጃዝማች ዓለማየሁ ብቻ ነው። አደራዎን ይጠብቁልኝ። እግዚአብሔር አባቱንና እናቱን ቢነሳው እርስዎን ሰጥቶታል። እኔም ካላየሁት ከሞቱት ቁጥር ነኝ። እርሰዎን እናቴ ይላል እንጂ እኔን እናቴ አይለኝም። አላሳደግሁትምና። እርሰዎ ያሳድጉት ስለ እግዚአብሔር ብለው” የሚል የመማፀኛ ደብዳቤ ፅፈዋል። ይሁን እንጂ ልዑል ዓለማየሁ እንግሊዝ ከሄደ ከ12 ዓመት በኋላ በ1879 ዓ.ም ብቸኝነት እንደተሰማው ህይወቱ አለፈች። የልዑል ዓለማየሁ አፅሙ፣ አልባሳቶቹ፣ ጌጣጌጦቹ ሁሉ ለንደን ውስጥ ዛሬም አሉ።

 

 

ለምሳሌ ካፒቴን ሆዚየር የተባለው የእንግሊዝ ተዋጊ እና ፀሐፊ ሲገልፅ፣ መቅደላ መላ ዙሪያዋን በእሣት መጋየቷን ገልጿል። የቴዎድሮስ ቤተ-መንግስት፣ መድሃኒያለም ቤተ-ክርስትያን እና መንደሩ ሁሉ ጋየ። እንደርሱ አገላለፅ ወደ ሦስት ሺ ቤቶች ተቃጥለዋል። ጭሱ ሰማይ ላይ ትልቅ ደመና ሰርቶ እንደነበርም ያወሳል። ይሄ ሁሉ ተደርጐም ነው ቅርሶቹ የተዘፉት።

 

የመቅደላ ቅርሶች የተሰበሰቡት በአፄ ቴዎድሮስ ነው። አፄው መቅደላን የኢትዮጵያ መዲና አደርጋለሁ ብለው እጅግ ግዙፍ የሆነ ሙዚየም እየከፈቱ ነበር። ለዚህም ሙዚየም ትልቅነት እንዲያገለግላቸው ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን ዋና ዋና ቅርሶች ከያሉበት ሰብስበው መቅደላ ሙዚየም ውስጥ አከማችተዋቸው ነበር። እንግዲህ ይህ አጋጣሚ ነው ለእንግሊዞች ዘረፋ ምቹ ሁኔታ የፈጠረላቸው።

 

በጣም አሳዛኝ ነው። የመቅደላ ቅርሶች ለቁጥር የሚያታክቱ ስለነበሩ የእንግሊዝ ወታደሮች እንዲከፋፈሏቸው ሁለት ቀን ሙሉ ጨረታ ተደረገ። እ.ኤ.አ ሚያዚያ 20 እና 21 ቀን 1868 ዓ.ም ላይ ማለት ነው። እነዚህ የኢትዮጵያ የሦስት ሺ ዓመታት የታሪክና የማንነት አንጡራ ሀብቶችን መቅደላ ላይ ተቀራመቷቸው። ለምሳሌ በጦርነቱ ወቅት ከብሪትሽ ሙዚየም ውስጥ አንድ ሠራተኛ የነበረው የቅርስ ባለሙያና የአርኪዮሎጂ ባለሙያ ተብሎ ከጦሩ ጋር መጥቶ ነበር። እናም ይህ ሰው በሁለቱ ቀናት ውስጥ ብቻ በጨረታ አሸንፎ የገዛቸው የኢትዮጵያ ድንቅ ብራናዎች በቁጥር 350 እንደነበሩ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈውታል። እነዚህ ብራናዎች ዛሬ ለንደን ብሪትሽ ሙዚየም ውስጥ ይገኛሉ።

 

ያልመጣ ባለሙያ የለም። ይህ የሙዚየም ባለሙያ የሆነው ሪቻርድ ሆልመስ በፃፈው ማስታወሻ እንደሚገልፀው፤ ዐፄ ቴዎድሮስ ራሳቸውን ከገደሉ በኋላ የእንግሊዝ ባንዲራ መቅደላ ላይ ከአስር ደቂቃ በላይ አልተውለበለበም ይላል። ምክንያቱም ወደተከማቹት እጅግ ብርቅ እና ድንቅ የቅርሶች ዘረፋ መገባቱን ይናገራል። ለምሳሌ የመጀመሪያው ቀን ላይ 61bs የሚመዝን ሙሉ በሙሉ በወርቅ የተሰራ የጳጳስ አክሊል መውሰዱን ጽፏል። ከዚህ ሌላ ግዝፈታቸው በአንድ ሰው ሸክም የማይቻሉ ብራናዎች ሁሉ እንደተወሰዱም ገልጿል። እነዚህ ቅርሶች አብዛኛዎቹ አሁንም ለንደን ውስጥ አሉ። ስድስት እጅግ አስገራሚ ቅርሶች በመባል የሚታወቁ ብራናዎች ደግሞ ዊንድሶር ተብሎ የሚታወቀው ህንፃ ውስጥ በለንደን ሮያል ላይብረሪ ውስጥ አሉ። ሁለት መቶ ሌሎች እጅግ ውድ የሚባሉ የኢትዮጵያ ብራናዎች ደግሞ Bodleian ላይብረሪ ማለትም ለኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ፣ ለካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ ላይብረሪ እና ማንችስተር ውስጥ ላለው ለጆን ራይላንድ ላይብረሪ ተከፋፍለዋል። ያከፋፈለው ደግሞ የጦርነቱ መሪ የነበረው ጀነራል ናፒር ነው።

ጄነራል ናፒር ከጦርነቱ በኋላ ለጉብኝት በሄደባቸው ሀገሮች ሁሉ ለልዩ ልዩ ተቋማት የሚያቀርበው ገፀ-በረከት የኢትዮጵያን ታላላቅ ቅርሶች ነበር። ለምሳሌ ቬና ኦስትሪያ ውስጥ ለሚገኘው ሮያል ላይብረሪ የኢትዮጵያን ብራናዎች አበርክቷል። ለጀርመኑ ቄሳር ሁለት ታላላቅ ብራናዎችን እና ለፓሪሱ Biblioltheque National ተብሎ ለሚታወቀው ተቋም እጅግ ውድ የሚባሉ ብራናዎችን አበርክቷል።

 

“እጅግ ውድ ብራናዎች” የሚባሉት ምን ዓይነት ናቸው?

አንደኛ የተፃፉበት የዘመን ርዝማኔ ነው። ሁለተኛ በውስጣቸው የያዙት ሃሳብ እና ቁም ነገር ነው። ሦስተኛ የተፃፉበት ማቴሪያል ነው። አራተኛ በየትኛውም አለም ላይ አለመኖራቸው ነው። ለምሳሌ የብራናው ቀለም በወርቅ የተፃፈ፣ ወርቅ እየነጠረ ወርቅን እንደ ቀለም እየተጠቀሙ የእግዚአብሔርን እና የማርያምን ስም በወርቅ እየፃፉ ያስቀመጡ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ደራሲዎች ነበሩ። የእነርሱ ስራዎች ናቸው እጅግ ውድ የሚባሉት።

 

 

በጣም ብዙ ንብረቶች ናቸው የተወሰዱት

ለቁጥር ያታክታሉ። የኢትዮጵያ ንብረቶች የተጫኑት በ15 ዝሆኖች፣ በ200 በቅሎዎች ነበር’ኮ። አንድ ነገር ልንገርህ። ኢትዮጵያ ውሰጥ በኦርቶዶክስ ሃይማኖት ውስጥ ፅላት እጅግ የተከበረ እና የሃይማኖቱም መገለጫ ነው። ነገር ግን እንዲህ የማንነት መገለጫ የሆነው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት ፅላት በመቅደላው ጦርነት ተዘርፎ የሄደው በቁጥር በርካታ ናቸው። ተመዝግበው የተቀመጡ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን አስር ፅላቶች ለንደን ውስጥ አሉ። ተዘርፈው የተወሰዱ ናቸው'ኮ! ፅላት ቤተ-መቅደስ ውስጥ እንጂ ሙዚየም ውሰጥ አይቀመጥም። ዘረፋው ይህን ያህል አዋርዶናል! ከነዚህም ሌላ በከበሩ ማዕድናት የተሰሩ መስቀሎች፣ ፀና ፅሎች፣ ከበሮዎች ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስቲያን መገልገያዎች፣ በወርቅ የተሰሩ ትልልቅ ቁሳቁሶች ሁሉ ቀድሞ South Kensington ሙዚየም ተብሎ በሚጠራው አሁን ግን Victoria and Albert ሙዚየም በሚባለው ተቋም ውስጥ ይገኛሉ። አንዳንድ የአፄ ቴዎድሮስ የግል ንብረቶች ደግሞ Museum Of Mankind ተብሎ በሚጠራው ተቋም ውስጥ አሉ።

 

 

እነዚህን የሀገሪቱን ቅርሶች ለማስመለስ የሚደረገው ጥረት እንዴት ነው?

ለብዙ ዘመናት ጥረት ተደርጓል። ግን እስከ አሁን ድረስ ይህን ያህል የሚነገርለት ጠንካራ ጥረት የለም። ለምሳሌ በኢትዮጵያ ውስጥ ከአፄ ቴዎድሮስ በኋላ የነገሱት አፄ ዮሐንስ እ.ኤ.አ በኦገስት 10 1872 ዓ.ም ለንግስት ቪክቶሪያ ክብረ-ነገስት የተባለው ብራና እንዲመለስላቸው ደብዳቤ ፅፈው ነበር። በኋላ ኰፒው ተልኰላቸዋል። የቅርስ መመለስን ስናነሳ አንድ ነገር ትዝ አለኝ።

 

 

አንዲት ሌዲ ሚዩክስ /Lady Meux/ የምትባል እንግሊዛዊት ነበረች። የእንግሊዝ ወታደሮች የኢትዮጵያን ቅርስ ዘርፈው ሲመጡ እየገዛቻቸው በግሏ ቅርስ የሰበሰበች ናት። በኋላም የቅርሶቹን ምንነት የሚያስረዳ ጽሁፍ አቅርባለች። የፅሁፉን መግለጫ የፃፈላት ደግሞ በጦርነቱ ተሳተፊ የነበረው ሰር ኤርነስት ዊል በጅ (Sir Ernest Willis Budge) የሚባል ሰው ነው። ታዲያ በአንድ ወቅት ማለትም እ.ኤ.አ በ1902 ዓ.ም የዐፄ ምኒልክ ቀኝ እጅ የነበሩት ራስ መኰንን (የጃንሆይ አባት) እንግሊዝን ሊጐበኙ ወደ ለንደን ይመጣሉ። እናም የሌዲ ሚዩክስን የኢትዮጵያን ቅርሶች ያያሉ። በጣም ተገረሙ፤ ተደነቁ። በሀገሬ ኢትዮጵያ በአሁኑ ወቅት እንዲህ የሚያምሩ እና የሚደንቁ ቅርሶች የሉም። ወደ ሀገሬ ስመለስ ለዐፄ ምኒልክ ነግሬያቸው ገዝተናቸውም ቢሆን እንወስዳቸዋለን አሉ። ከዚያም ግንኙነቱ በረታ። ሴትየዋም በመጨረሻ ቅርሶቹ ወደ ሀገራቸው መመለስ አለባቸው ብላ እ.ኤ.አ ጃንዋሪ 1910 ዓ.ም ወሰነች። እንግሊዝ ታመሰች። ነገር ግን ሌዲ ሚዩክስ ዲሴምበር 20 ቀን 1910 ድንገት ሞተች። የቅርሶቹ መመለስም በዚህ ምክንያት ተቋረጠ። ዘ ታይምስ የተባለው የእንግሊዝ ጋዜጣ እ.ኤ.አ ፌብሩዋሪ ሰባት 1911 ዓ.ም ሲጽፍ እንዲህ ብሏል፡-

 

 “Many Persons interested in Oriental Christianity will view with regret the decision of lady Meux to send her Valuable once and for all out of the country” ይህ አባባል የሚያስረዳው አብዛኛው እንግሊዛዊ ቅርሶቹ ወደ ኢትዮጵያ እንዲመለሱ ሌዲ ሚዩክስ መወሰኗ ልክ እንዳልነበር እና የሚያስቆጭም እንደነበር ነው። ግን ምን ያደርጋል እሷም አፄ ምኒልክም ራስ መኰንንም ተከታትለው ሞቱ።

 

 

ከነምኒልክ በኋላስ?

ወደ ስልጣን የመጡት ንግስት ዘውዲቱ እና አፄ ኃይለስላሴ ናቸው። ዐፄ ኃይለስላሴ ገና አልጋ ወራሽ እያሉ እ.ኤ.አ በ1924 ዓ.ም ለንደንን ጐብኝተው ነበር። ወደ ሀገራቸው ኢትዮጵያም ሲመጡ የቴዎድሮስን የጭንቅላት አክሊል ከቪክቶሪያ እና ከአልበርት ሙዚየም አምጥተው ለንግስት ዘውዲቱ አስረክበዋል። በኋላም ንግስት ኤልሳቤጥ እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም ኢትዮጵያን ሊጐበኙ ሲመጡ የአፄ ቴዎድሮስን ባርኔጣ እና ማሕተም ይዘው መጥተው ነበር። የደርግ ዘመን ደግሞ ከምዕራቡ ዓለም ጋር እሳትና ጭድ ሆነ። በኢህአዴግ ዘመን ደግሞ በተለይም በስመ ጥሩው የታሪክ ሊቅ በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የሚመራ “አፍሮሜት” የሚባል የመቅደላ ቅርስ አስመላሽ ቡድን ተቋቁሞ ብዙ ሰርቷል። ለምሳሌ የአፄ ቴዎድሮስን የአንገት ክታብ አስመልሷል። ጋሻቸውንም አስመልሷል። ነገር ግን እነ ሪቻርድ ፓንክረስት እድሜ እየተጫጫናቸው ሲሄዱ ይህንን ትልቅ ኃላፊነት የሚረከብ ትኩስ ኃይል በመጥፋቱ ታላቁ አላማቸው ተቀዛቅዟል።

 

 

ቴዲ አፍሮ ሆይ፤ የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር፣ ሹሩባ እንግሊዝ ውስጥ ነው። ስለ ታላላቅ ቅርሶችም ታቀነቅናለህ ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ።

 

በጥበቡ በለጠ

የዛሬ ፅሁፌን እንዳዘጋጅ የገፋፉኝ ሁለት ነገሮች ናቸው። አንደኛው በፍቅር እስከ መቃብር ላይ ተመርኩዞ የተሠራው የቴዲ አፍሮ ሙዚቃ ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ ደብረማርቆስ ከተማ ላይ የተሠራው የታላቁ ደራሲ፣ ዲፕሎማትና አርበኛ የክቡር ዶ/ር ሐዲስ ዓለማየሁ ሐውልት ነው።

 

 

ቴዲ አፍሮ /ቴዎድሮስ ካሣሁን/ ፍቅር እስከ መቃብርን መሠረት አድርጐ ግሩም የሆነ ሙዚቃ አቀንቅኗል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ያሉ ርዕሠ ጉዳዮችን በተለይም ገፀ-ባህሪያቱን፣ ደራሲውን እና ተራኪውን ወጋየሁ ንጋቱን ሳይቀር ለዛ ባለው ሙዚቃው ሌላ ፍቅር ሰርቶላቸዋል። ፍቅር እስከ መቃብር መጽሐፍ በኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍ ታሪክ ውስጥ ወደር የማይገኝለት ልቦለድ ታሪክ ነው። ፍቅር እስከ መቃብር ዘመን አይሽሬ /Eternal/ ብለን የምንጠራው የጽሑፎች ሁሉ ቁንጮ ነው። ታዲያ ወደዚህ መጽሐፍ ንባብ የገባ ሰው ሁሉ በመጽሐፉ ፍቅር ተሳስሮ እንደሚቀር ይታወቃል። ፍቅር እስከ መቃብር መፅሐፍ በውስጡ ያለው ታሪክ ሲነበብ፣ አንባቢውን ራሱ በፍቅር ወጀብ አላግቶ፣ አላግቶ የፍቅር እስረኛ የሚያደርግ ተአምረኛ መጽሐፍ ነው። ቴዲ አፍሮም በመጽሐፉ ፍቅር ወድቆ ይህን የመሰለ ግሩም ዜማ አቀነቀነ። ከራሳችን፣ ውስጣችን ካለው ታሪካችን ላይ መሠረት አድርጐ ሙዚቃ መስራቱ አንዱ ስኬቱ ነው። እንዲህ ዓይነት ግዙፍ ኢትዮጵያዊ ቅርሶችና ታሪኮች ላይ መሠረት ተደርገው የሚቀርቡ የኪነ-ጥበብ ስራዎች የታዳሚን ቀልብ በቀላሉ የመውሰድ አቅም አላቸው። ከዚህ ሌላም ከያኒው ራሱ በሀገሩ ታሪክ ላይ ተመስጦ የጥበብ ስራዎቹን ማቅረቡም ምን ያህል የዕውቀት አድማሱም ሰፊ እንደሆነ ማሳያም ነው። አንድ ከያኒ የአገሩን እና የሕዝቡን ታሪክ ሲያውቅ በሕዝቡ ውስጥ ግዙፍ ሆኖ ብቅ ይላል።

 

 

ቴዲ አፍሮ ፍቅር እስከ መቃብርን ሲዘፍነው የመጀመሪያው አቀንቃኝ አይደለም። በ1995 ዓ.ም እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ መጽሐፉን መሠረት አድርጋ “አባ ዓለም ለምኔ” የተሰኘ ውብ ዜማ አቀንቅናለች። በዚህ መጽሐፍ ላይ መሠረት አድርጐ ዜማ ማቀንቀን እንደሚቻል ያሳየች ቀዳሚት ባለቅኔ ነች።

 

 

ጂጂ ለቴዲ አፍሮ፣ የታላላቅ ርዕሠ ጉዳዮች መነቃቂያው /inspiration/ የሆነች ይመስለኛል። ምክንያቱም ፍቅር እስከ መቃብርን እርሷ 1995 ዓ.ም ተጫውታዋለች። እርሱ ደግሞ በ2009 ዓ.ም ተጫወተው። አባይን በተመለከተ ጂጂ ከ15 ዓመት በፊት አቀንቅናለች። ቴዲ አፍሮ ደግሞ በቅርቡ ተጫውቶታል። አድዋን በተመለከተ ጂጂ በ1980ዎቹ መጨረሻ ላይ ድንቅ አድርጋ አዜመችው። ቴዲ አፍሮ ደግሞ እርሷ ካቀነቀነች ከ13 ዓመት በኋላ አድዋን ውብ አድርጐ ሠራው። ብዙ ነገሮችን ሳይ ጂጂ የቴዲ መነቃቂያ ትመስለኛለች። እርግጥ ነው ሁለቱም አቀንቃኞች የአንድ ዘመን ወኪሎች ናቸው። እነርሱ በተፈጠሩበትና ባደጉበት አስተሳሰብ ውስጥ ነው ማቀንቀን የሚፈልጉት። የርዕሠ ጉዳይ ምርጫቸውም ተመሳስሎ ማሳየቱ ከፈለቁበት ሕዝብና አስተሳሰብ ውስጥ ይመነጫል። ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እንዳሉት “ነበልባል ትውልድ እየመጣ ነው። ከነዚህም ውስጥ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና ቴዲ አፍሮ ናቸው። የኢትዮጵያን ሙዚቃ ባልተጠበቀ ፍጥነት ወደ ላይ አመጠቁት” ብለው ነበር። ኃይሌ ገሪማ ለጂጂ ሙዚቃ የነበራቸውን ፍቅር ሳስታውስ ወደር አላገኘሁላቸውም።

 

ወደ ርዕሰ ጉዳዬ ልመለስ። ፍቅር እስከ መቃብር ብዙዎችን በፍቅር የጣለ መጽሐፍ ነው። በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሥነ-ጽሑፍ ዲፓርትመንት ውስጥ ላለፉት 50 ዓመታት የጥናትና ምርምር ፅሁፎች ሲሰሩበት የኖረ መጽሐፍ ነው። አያሌ የዩኒቨርሲቲው ተማሪዎች የድግሪ፣ የማስተርስ እና የዶክተሬት ድግሪያቸውን ለማግኘት ፍቅር እስከ መቃብር ላይ የምርምር ፅሁፎቻቸውን አቅርበዋል። ሌሎች ምሁራን ተመራማሪዎችም ፍቅር እስከ መቃብርን በልዩ ልዩ ርዕሠ ጉዳዮቹ ላይ ተመርኩዘው ጥናት ሠርተዋል። የውጭ አገር ሰዎች ሳይቀሩ መጽሐፉ ላይ ተመራምረዋል። መጽሐፉ በእንግሊዝኛ ቋንቋም ተተርጉሟል። በኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍ ታሪክ ውስጥ ፍቅር እስከ መቃብር የአያሌዎችን ቀልብ በመሳብ ወደር አይገኝለትም። ይህን መጽሐፍ በጥናትና በምርምር ፅሁፎቻቸው ከፍ ከፍ አድርገው የሰጡን ምሁራን ሁሉ ሊታወሱ ሊመሰገኑ ይገባል።

 

 

በርዕሴ ላይ “የፍቅር እስከ መቃብር - ፍቅረኞች” ያልኩትም እነዚህን አካላት ሁሉ ለመጠቃቀስ ፈልጌ ነው። በዚህ መፅሐፍ ታሪክ ውስጥ ከሁሉም በላይ “ፍቅር” ናቸው ብዬ የማስበው ደራሲውን ክቡር ዶ/ር ሐዲስ ዓለማየሁን ነው። ይሄን የሁላችንም ፍቅር የሆነውን መጽሐፍ 1958 ዓ.ም ያበረከቱልን የደራሲነት ግዙፍ ስብዕና ሐዲስ ዓለማየሁ እፊቴ ተደቀኑ። አቤት ትዝታ! ትዝ አሉኝ።

 

 

በህይወት ዘመኔ እስካሁን በሠራሁበት የጋዜጠኝነት ሙያዬ ቃለ-መጠይቅ ካደረኩላቸው የዚህች አገር ፈርጦች መካከል በእጅጉ ደስ የሚለኝ ከእርሳቸው ዘንድ ሄጄ ስለ ብዙ ነገር ያጫወቱኝ ወቅት ነው። ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁን በ1994 ዓ.ም እና በ1995 ዓ.ም ቃለ-መጠይቅ ያደረኩላቸው ሲሆን፤ ለሦስተኛ ጊዜ ለሌላ ቃለ-መጠይቅ ቀጠሮ በያዝንበት ቀን ህይወታቸው አለፈች። ክቡር ሐዲስ ሆይ ታላቅነትዎ፣ ከሁሉም በላይ ትህትናዎን ፈፅሞ አልረሳውም።

 

 

ውድ አንባቢዎቼ፤ እስኪ አንድ ነገር እንጨዋወት። በዚሁ መፅሐፍ ውስጥ ሦስቱን ዋና ዋና ገፀ-ባህሪያት አስቧቸው። ሰብለ ወንጌልን፣ በዛብህን እና ጉዳ ካሣን። እነዚህ ሦስት ገፀ-ባህሪያት አንድም ሦስትም ናቸው። አንድ የሚያደርጋቸው፣ ባሰቡት አቋማቸው፣ ለወደዱት ጉዳይ ፍፁም ራሳቸውን መስጠታቸው፣ በፍቅርና በዓላማ ተገማምደው እስከ ወዲያኛው ማለፋቸው፣ በአንድ ጉድጓድ መቀበራቸው አንድ ያደርጋቸዋል። ፍቅር እስከ መቃብሩም እሱ ነው። ሦስት የሚያደርጋቸው ደግሞ ሦስቱም ከየራሳቸው የኋላ ማንነት እና ተፈጥሮ አመጣጣቸው የተለያየ መሆኑ ነው። እነዚህ ከሦስት ማንነት ውስጥ የወጡ የሐዲስ ዓለማየሁ ፍጡሮች የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሑፍ ዋልታና ማገር ሆነው እነሆ 50 ዓመታት ሙሉ ተገዳዳሪ ሳይኖርባቸው ብቻቸውን ውብ ሆነው እንዳማረባቸው አሉ።

 

 

ሰብለና በዛብህ በሁለት ሰብአዊያን መካከል የሚንበለበል የፍቅር እቶን ውስጥ የተቀጣጠሉ ቢሆንም ከዚያ ባለፈ ደግሞ የሁለት ዓለም ሰዎችን ወክለው የአንድን ማኅበረሰብ አወቃቀር የሚያሳዩ ናቸው። ሰብለ ከባላባት ወገን፣ በዛብህ ከአነስተኛው ማኅበረሰብ ክፍል። የነዚህ ሁለት ዓለም ሰዎች ፍቅር ውስጥ የሚመጣ ጉድ የተባለ ግጭት ፍጭት አለ። እናም ሐዲስ ዓለማየሁ ያንን የማኅበረሰብ አወቃቀር ልዩነትና አንድነት ሊያሳዩን ፍቅር ፈጠሩ። በፍቅር ውስጥ ያለ ማኅበረሰባዊ እቶን ሲፈነዳ ሲቀጣጠል አሳዩን። ጉዱ ካሣ የተባለ ጉድ ፈጥረውም ማኅበረሰቡን የሚያርቅ፣ የሚተች፣ የሚያሄስ፣ ችግሩን ነቅሶ የሚያሳይ እና መፍትሄ የሚሰጥ የሊቆች ሊቅ ወለዱ። የጐጃሙ ዲማ ጊዮርጊስ የቅኔ ዩኒቨርሲቲ ያፈራው ጉዱ ካሣ ኢትዮጵያ እንዳትፈርስ፣ በሥርዓት እንድትገነባ እንዲህ ብሎ ነበር፡-

 

“የማኅበራችን አቁዋም የተሰራበት ሥርዓተ-ልምድ፣ ወጉ ሕጉ እንደ ሕይወታዊ ሥርዓተ-ማሕበር ሳይሆን ህይወት እንደሌለው የድንጋይ ካብ አንዱ በአንዱ ላይ ተደራርቦ የላይኛው የታችኛውን ተጭኖ፣ የታችኛው የላይኛውን ተሸክሞ እንዲኖር የተሰራ በመሆኑ ከጊዜ ብዛት የታችኛው ማፈንገጡ ስለማይቀርና ይህ ሳይሆን ህንፃው በሙሉ እንዳይፈርስ እንደገና ተሻሽሎ ሰውን ከድንጋይ በተሻለ መልክ የሚያሳይ የህያውያን አቁዋም ማኅበር እንዲሰራ ያስፈልጋል።”

/ፍቅር እስከ መቃብር፤ ገፅ 122/

ለመሆኑ እንደ ጉዱ ካሣ አይነት ማኅበረሰባዊ ፈላስፋ አለን ወይ? አንዱ ሌላውን ተጭኖ መኖር እንደሌለበት የሚነግረን። አንዱ ሌላኛውን ከተጫነ ከጊዜ ብዛት የታችኛው እምቢ ብሎ ይወጣል። የታችኛው ሲወጣ ካቡ ይፈርሳል፤ ሀገር ይፈርሳል እያለ በውብ ምሳሌ ኢትዮጵያን የሚያስተምር የዲማ ጊዮርጊሱ ጉዱ ካሣ ጠቢብ ነበር።

 

 

እናም ሐዲስ ዓለማየሁ እንዲህ አይነቶቹን ገፀ-ባህሪያት ፈጥረው፣ የፍቅር ልቦለድ የሆነ መነፅር ሰክተውላቸው ኢትዮጵያን እንድናያት፣ እንድንመረምራት እና የሚያስፈልጋትን ሥርዓት እንድንገነባላት እኚህ ጉደኛ ደራሲ ከ50 ዓመታት በፊት በውብ ድርሰታቸው ነግረውናል። ማን ይስማ!?

 

1994 ዓ.ም እቤታቸው ሄጄ ቃለ-መጠይቅ ሳደርግላቸው በውስጤ ብዙ ነገር ተመላለሰብኝ። ፍቅር እስከ መቃብር። በዛብህ ሞተ። ሰብለ ከበዛብህ ሌላ ፈፅሞ መኖር አትፈልግም። መነኮሰች። ቆብ ጫነች። እሷም ሞተች። አጐቷ ያ ታላቅ ፈላስፋ ለዕውነት ብሎ የኖረና የሞተው ጉዱ ካሣም ተቀላቀላቸው። እነዚህን ገፀ-ባህሪያት የፈጠሩት ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ እድሜና ጤና ተጫጭኗቸው በተንጣለለው ሳሎናቸው ውስጥ በተዘረጋው የማረፊያ አልጋ ላይ ጋደም ብለዋል። ትክ ብዬ አየኋቸው። ፍፁም ትህትና፣ ራሳቸውን ዝቅ አድርገው የመቅረብ ተፈጥሯቸው ይሄው እፊቴ ላይ ዛሬም አለ። ይታየኛል።

 

 

ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ባለቤታቸው ወ/ሮ ክበበፀሐይ ከሞቱ በኋላ ምንም ዓይነት ትዳር አልመሰረቱም። ብቻቸውን ከቤተሰባቸው ጋር ነው የሚኖሩት። ሳያገቡ፣ የአብራካቸውን ክፋይ ሳያዩ አረጁ። ደከሙ። እናም ገረመኝ። ግን ጠየኳቸው። “ጋሽ ሐዲስ፤ ባለቤትዎ ወ/ሮ ክበበፀሐይ ካረፉ በጣም ረጅም ዓመታት ተቆጠሩ። በነዚህ ዓመታት ግን እርስዎ ምንም ዓይነት ሌላ ትዳር አልመሰረቱም። ይህ ለምን ሆነ? ምክንያትዎ ምንድን ነው?” አልኳቸው።

 

ጋሽ ሐዲስ የግራ እጃቸውን ከፍ አደረጉልኝ። እጃቸው ላይ ቀለበት አለ። ግራ ስጋባ እንዲህ አሉኝ። ይህን ቀለበት ያሰረችልኝ ክበበፀሐይ ነች። እኔም ለእሷ አስሬያለሁ። እሷ ድንገት አረፈች። እዚህ ጣቴ ላይ ያለው እሷ ያሰረችልኝ ቀለበት ነው። ቀለበቱን አልፈታችውም። ሳትፈታው አረፈች። ስለዚህ ይህን ቀለበት ከኔ ጣት ላይ ማን ያውልቀው? ካለ እሷ፣ ካለ ክበበፀሐይ ይህን ቀለበት ከጣቴ ላይ የሚፈታው የለም አሉኝ።

 

 

ለመሆኑ ከዚህ በላይ ፍቅር እስከ መቃብር አለ ወይ? ሐዲስ ዓለማየሁ ማለት የፍቅር እስከ መቃብር መፅሐፍ ዕውነተኛ ገፀ-ባህሪ ነበሩ። የፃፉትን ልቦለድ በእውናቸው የኖሩ የፍቅር አባት ናቸው። ሰብለወንጌል፣ በዛብህ እና ጉዱ ካሣ ማለት ሐዲስ ዓለማየሁ ናቸው። ፍቅርን ፅፈው ብቻ ሳይሆን ኖረውት ያለፉ እውናዊ ፍጡር! ጋሽ ሐዲስ፤ አቤት የስብዕናዎ ግዝፈት! እንዴት አድረጌ ልግለፀው?

 

የፍቅር እስከ መቃብር ፍቅረኞች በጣም ብዙ ናቸው። በዋናነት ራሳቸው ሐዲስ ዓለማየሁ ናቸው። ሌላው ይህን ታሪክ በጥብጦ ያጠጣን ተራኪው ወጋየሁ ንጋቱ ነው። መፅሐፉ ላይ ጥናትና ምርምር ያደረጉ ሊቃውንትም የመፅሐፉ ፍቅረኞች ናቸው። ጂጂ እና ቴዲ አፍሮም በመፅሐፉ ፍቅር ወድቀው እኛንም ጣሉን። ፍቅረኛው በጣም ብዙ ነው።

 

 

የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሁፍ ጣሪያውን ያሳዩን ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ደብረ-ማርቆስ ከተማ ላይ ሐውልታቸው ከሰሞኑ ቆመ። ምስጋና ለደብረማርቆስ ዩኒቨርሲቲ! ይህች ደብረማርቆስ ሌላ እጅግ አስደናቂ ደራሲም ወልዳለች። ተመስገን ገብሬ ይባላል። በብዕሩም ሆነ በዕውቀቱ በዘመኑ ሊቅ የነበረ አርበኛ ነው። ተመስገንን ስጠራ ዮፍታሔ ንጉሴ መጣብኝ። ባለቅኔው፣ ተወርዋሪ ኮከቡ ዮፍታሔ ከዝህቺው ደብረማርቆስ ዙሪያ ሙዛ ኤልያስ ተወልዶ ያደገ የዚህች አገር የቴአትር፣ የመዝሙር፣ የግጥም ሊቅ የሆነ አርበኛ ነው። መላኩ በጐ ሰው የተባለ ልክ እንደ ዮፍታሄ ገናና የነበረ ሊቅም ከደብረማርቆስ ወጥቷል። የዛሬው ትውልድም ሐውልት ብቻ የሚሰራ እንዳይሆን የነዚህን ታላላቅ ሰብዕናዎች ማንነት መከተል ይገባዋል።

 

 

በትውልድ ውስጥ እየተቀጣጠለ የሚሄድ ፍቅር የሰጡን ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ በሙዚቃው ጂጂን እና ቴዲ አፍሮን ቀልብ ወስደው ዛሬም እንደ አዲስ ፍቅር እስከ መቃብር ያሰኙናል። አቶ ሐዲስ ከአርበኝነቱ እና ከደራሲነቱ ባሻገር የሰሩትን መልካም ነገር ላስተዋውቅና የዛሬ ጽሁፌን ላብቃ።

ሐዲስ ዓለማየሁ በድርሰት ስራዎቻቸው በኢትዮጵያዊን ዘንድ እጅግ ጎልተው ወጡ እንጂ መተዳደሪያቸው የመንግስት ስራ ነው። የኢትዮጵያን መንግስት በአምባሳደርነት እና በሚኒስትርነት ሲያገለግሉ የቆዩ ናቸው። ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ በተቋቋመችው ኢትዮጵያ ማለትም ከ1937 ዓ.ም እስከ 1938 ዓ.ም ድረስ በኢየሩሳሌም የኢትዮጵያ አምባሳደር ነበሩ። ቀጥሎም በአሜሪካን ሐገር በዋሽንግተን ዲሲ በኢትዮጵያ ሌጋሲዮን ውስጥ ከራስ እምሩ ጋር ሆነው በአምባሳደርነት ለአራት ዓመታት ሰርተዋል። ኒውዮርክ ውስጥም የኢትዮጵያ አምባሳደር ነበሩ። ቀጥሎም ከኒውዮርክ መልስ ማለትም ከ1953-1958 ዓ.ም በለንደን እና በኔዘርላንድስ ውስጥ አገልግለዋል። ስለዚህ ሐዲስ በዋነኛነት አምባሳደር ነበሩ። በዚህ የአምባሳደርነት ስራቸው ደግሞ የዋሉትን ውለታ ዛሬ እንዘክረዋለን።

 

የፊታችን ግንቦት 17 ቀን 2009 ዓ.ም 54ኛ ዓመቱን የሚያከብረው የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫው ኢትዮጵያ እንደሆነ እስከ ዛሬ ድረስ አለ። ለዚህም ደግሞ በተከታታይ የመጡት የኢትዮጵያ መሪዎች አስተዋፅኦም ከፍተኛ ነው። የአፍሪካ ሕብረት ከመመስረቱ አራት ዓመታት በፊት የተቋቋመው የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ነው። ይህ መ/ቤት ታህሳስ 20 ቀን 1951 ዓ.ም አዲስ አበባ ላይ ተቋቋመ /ተመሰረተ/።

 

የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን እንደ ዋነኛ ዓላማ አፍሪካን ለማጠንከርና ለማጎልበት ኢኮኖሚ ወሳኝ በመሆኑ በጋራ ትስስር ሐገሮች ወደ አንድ አህጉራዊ ህልም መምጣትን የሚያመቻች ተቋም ሆኖ አገልግሏል። ይህም የአፍሪካ ሐገሮች በጋራ ለሚያቋቁሙት የአፍሪካ ሕብረት እንደ መሰረታዊ የመአዘን ድንጋይ ሆኖ አስተዋፅኦ አድርጓል። የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሆን የደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ አስተዋፅኦ ከፍተኛ እንደነበር የሕይወት ታሪካቸው ያወሳል።

 

የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ከመቋቋሙ በፊት ሐዲስ ዓለማየሁ ኒውዮርክ ውስጥ በአምባሳደርነት ይሰሩ ነበር። እዚያ ሆነው አንድ ነገር አሰቡ። የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲመሰረት። ይህን ሃሳባቸውን ለንጉሥ ኃይለስላሴ ፃፉ። በወቅቱ ንጉሡ በጉዳዩ ወዲያውኑ አልተስማሙም ነበር። ሐዲስ ዓለማየሁም ስለ ጉዳዩ ጠቀሜታነት በተከታታይ ደብዳቤ ይፅፉላቸው ነበር።

 

ንጉሥ ኃይለሥላሴ ለምን ወዲያው ሀሳቡን አልተቀበሉትም? አንዳንድ ሰዎች እንደሚሉት ከሆነ የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን አዲስ አበባ ውስጥ ከሆነ የበርካታ ሐገር ዜጎችም አዲስ አበባ ውስጥ የስራ ቦታቸው ይሆናል። በዚህ የተነሳ ሁሉንም የሚታዘብ የውጭ ተመልካች ይመጣብናል። ስለዚህ እንቅስቃሴያችን ሁሉ ይፋ ይሆናል። ይሔ ደግሞ ለመንግስት ስርዓት አመቺ አይሆንም በሚል ምክንያት እንደሆነ ይገልፃሉ። በኋላ ግን በአዲስ አበባ ውስጥ እንዲቋቋም ጃንሆይ ፈቀዱ።

 

ዓፄ ኃይለሥላሴ ከመስማማታቸው በፊት ግን አራት ሐገሮች ጽ/ቤቱ እንዲሰጣቸው ጠይቀው ነበር። ከእርሳቸው ለአንደኛቸው ሊሰጥ በጥናት ላይ ነበር። በኋላ ኢትዮጵያ ስትጠይቅ ተሰጣት። እንዴት ተሰጣት የሚለውም ሌላው ጥያቄ ነበር።

 

እንደ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ገለፃ ኢትዮጵያ ጽ/ቤቱ እንዲሰጣት ያደረገችው በዘዴ ነው። ጉዳዩ እንዲህ ነው። ጽ/ቤቱን ገንዘብ አውጥቶ በቋሚነት የሚሰራው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ነው። የሀገሮች ምላሽ ደግሞ ለጽ/ቤቱ መስሪያ የሚሆን ቦታ መስጠት ብቻ ነው። ሐገሮቹ የመስሪያውን ገንዘብ አያወጡም። ኢትዮጵያ ዘግይታ ጥያቄውን ስታቀርብ ግን አንድ መላ ቀይሳ ነበር። ይህም ቦታውን በነፃ እሰጣለሁ፤ የሕንፃውን ማሰሪያ ወጪም እራሴው እችላለሁ። የተባበሩት መንግሥታት ገንዘቡን አያወጣም አለች። በዚህ ምክንያት ከኋላ የመጣችው ኢትዮጵያ የጽ/ቤቱ ምስረታን በአሸናፊነት ተቀበለች። ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁም በሕይወት ዘመናቸው እጅግ ደስ ያላቸው የዚያን ቀን ነው። ምክንያቱም ከበስተኋላ ሆነው የዚህ ሐሳብ ጠንሳሽም ግፊት አድራጊም እርሳቸው ስለነበሩ ነው።

 

ዛሬም ከአዲስ አበባ ከተማ ውብ ሕንጻዎች መካከል አንዱ የሆነው የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ጽ/ቤት የተመደበው ቦታ 26ሺ ሜትር ካሬ ነው። ስለዚሁ ኪነ-ሕንፃ አሰራር አቶ በሪሁን ከበደ በፃፉት መጽሐፍ እንዲህ ይላሉ¸

ሕንጻው የተለያዩ ክፍሎች አሉት። አንድ የጉባኤ አዳራሽ ፣ የኮሚቴ መሰብሰቢያዎች፣ ስድስት ክፍሎች ለአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሲዮን ሠራተኞችና ከዚህ ኮሚሲዮን ጋር የሥራ ግንኙነት ላላቸው ለኢትዮጵያ መንግሥት ለጽ/ቤቶች የሚያገለግሉ 140 ክፍሎች፣ ከነዚህ ሌላ ለባንክ፣ ለፖስታ፣ ለቴሌግራፍና ለአየር መንገድ የሚያገለግሉ ክፍሎች አሉት። ዋናው የመሰብሰቢያ አዳራሽ የዝግጅቱ ፕላን ለሊቀ መናብርቶቹ የመቀመጫዎች ብዛት 8 ለዋና መልዕክተኞች 86፣ ለመልዕክተኞች 168፣ ለታዛቢዎችና ለልዩ ልዩ ወኪሎች 58፣ ለፀሐፊዎች 16፣ ለተርጓሚዎችና ለኦፕሬተሮች 16፣ ለልዩ ልዩ እንግዶች 37፣ ለጋዜጠኞች 106፣ ለተመልካች ሕዝብ 220 በድምሩ 715 መቀመጫዎችን የያዘ ነው።

 

ይህን ለመስራት የወሰደው ጊዜ 18 ወር ብቻ ሲሆን የጨረሰውም ገንዘብ አምስት ሚሊዮን አራት መቶ ሰላሳ ብር እንደሆነ አቶ በሪሁን ከበደ “የአፄ ኃይለስላሴ ታሪክ” በተሰኘው መጽሀፋቸው በገፅ 470 ውስጥ ገልፀዋል። በፅሁፋቸው ውስጥ እንዳብራሩት የጉባኤው አዳራሽ የተቀመጠበት ቦታ 3ሺ 600 ሜትር ካሬ፣ ለጽ/ቤቶቹና ለስድስቱ ኮሚቴዎች መሰብሰቢያ አዳራሽ ስድስት ክፍል የፈጀው ቦታ 5500 ሜትር ካሬ፣ ለባንክ፣ ለፖስታ ቤት፣ ለቴሌግራፍና ለአየር መንገድ መ/ቤት የተሰራበት ቦታ 4500 ሜትር ካሬ እንደሆነ ጽሁፉ ያስረዳል።

 

ይህን ትልቅ ስራ ያከናወነችው ኢትዮጵያ ናት። ከበስተጀርባ ሆነው ታላቁን ሕልም እውን ያደረጉት ደግሞ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ናቸው። የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ታህሳስ 20 ቀን 1951 ዓ.ም ተከፈተ።

ያ ወቅት ለብዙ የአፍሪካ ሐገሮች ጨለማ ነበር። ምክንያቱም ከቅኝ አገዛዝ ገና አልወጡም። በመከራ ውስጥ የሚዳክሩበት ነው። ከነርሱ ውስጥ ዘጠኝ ሀገሮች ብቻ ነፃ ወጥተው ነበር። እነርሱም

1-  ኢትዮጵያ፣

2-  ላይቤሪያ፣

3-   የተባበሩት አረብ ሪፐብሊክ (ግብፅ) ፣

4-   ሊቢያ፣

5-   ሱዳን፣

6-   ሞሮኮ፣

7-   ቱኒዚያ፣

8-   ጋና፣

9-   ጊኒ ነበሩ።

 

ለነዚህ ዘጠኝ ሀገራት የምታበራይቱ ፀሐይ ለሌሎም በቅኝ ግዛት ስር ለሚዳክሩት እንድታበራ ትግላቸውን ቀጠሉ። ሀገሮች ነፃ መውጣት ጀመሩ። ተበራከቱ። አፍሪካ ከባርነት ነፃ የወጣች አዲስ አህጉር ሆነች። ግንቦት 17 ቀን 1955 ዓ.ም ላይ ነፃ የወጡ 32 የአፍሪካ ሐገሮች አዲስ አበባ ላይ የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን አቋቋሙ። የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ከዚህም አልፎ የብዙ አስተሳሰቦችና ፍልስፍናዎችም ድምር ውጤት ነው።

 

ለምሳሌ የፓን አፍሪካኒዝም ፍልስፍናዎችን የሚያራምዱ እነ ማርክስ ጋርቬይ፣ ኢትዮጵያዊው የህክምና ሊቅ ዶክተር መላኩ በያን እና ሌሎም ከ1920ዎቹ ጀምሮ የሚያቀነቅኗቸው አስተሳሰቦች እየሰፉ መጥተው የደረሱበት ደረጃ ነው። የአፍሪካ ህብረት! ጉዞው ገና ይቀጥላል። ፓን አፍሪካኒዝም ይመጣል። “United States of Africa” ይመጣል ተብሎም ይጠበቃል።

 

እነ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ሀሳቡ ጽንስ እንዲሆን አድርገዋል። ፅንሱም ተወልዶ እያደገ ነው። በ50 ዓመታት ውስጥ ሁሉም የአፍሪካ ሐገሮች ከቅኝ አገዛዝ ስርዓት ወጥተዋል። ቀጥሎም ባህላቸውን፣ ታሪካቸውን፣ ፖለቲካቸውን፣ ኢኮኖሚያቸውን እያስተሳሰሩ መሔድ እንዳለባቸውም አውቀዋል።

 

የአፍሪካ ሐገሮች ትልልቅ ህልሞችን አልመው ነበር። ለምሳሌ በ1950ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ ለ25 ዓመታት የሚቆይ ፕሮግራም በትምህርት ሚኒስቴሮቻቸው በኩል አቅደው ነበር። ይህም መሐይምነት ከአፍሪካ ምድር በ25 ዓመት ውስጥ እንዲጠፋ። ምክንያቱም በቅኝ የመገዛቱ አንዱ ምክንያት መሐይምነት ስለሆነ ነው። ግን ይሄ የ25 ዓመታት እቅድ አሁንስ እምን ደረጃ ላይ ነው ብሎ ማየት ከአፍሪካ ሐገራት ይጠበቃል።

 

ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ግን ለንጉሥ ኃይለሥላሴ እዲህ አሏቸው፡- መሐይምነትን ከኢትዮጵያ ለማጥፋት የትምህርት ሚኒስቴር በጀት በጣም ትንሽ ነው። መጨመር አለበት እያሉ በጣም ተከራከሩ። ሳይጨመርም ቀረ። በወቅቱ ሐዲስ የትምህርት ሚኒስቴር ነበሩ። በጀቱ አልስተካከል ሲል ሐዲስ ስራቸውን በገዛ ፈቃዳቸው ለቀቁ። በኋላም ወደ ለንደን አምባሳደር ሆነው ተላኩ። ሐዲስ ከሄዱ በኋላ የጠየቁት በጀት ተለቆ ነበር። የሚገርም ነው።

አፍሪካ የብዙ ነገሮች ሀብት ባለቤት ነች። ይህን ሐብቷን ተጠቅማ የበለፀገች አህጉር እንድትሆን የህብረቱ ትልቅ የቤት ሥራ ነው። ደራሲ ሐዲስም ከአስር ዓመታት በፊት እንደገለፁት ትምህርት ላይ ብዙ መስራት ተገቢ ነው።

 

በድርሰቶቻቸው የምናውቃቸው እኚህ ደራሲ ታላቅ ዲፕሎማት እንደነበሩ በጥቂቱም ቢሆን የዛሬው ፅሁፌ ያስረዳል። ሐዲስ ዓለማየሁ በውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ዋና ዳይሬክተር ሆነው አገልግለዋል። ከዚያም በምክትል ሚኒስትርነት ማዕረግ ሰርተዋል። በአምባሳደርነት አገልግለዋል። ግን አነሳሳቸው ከቆሎ ተማሪነት፣ ወደ መምህርትን፣ ከመምህርነት ወደ የቴአትር ፀሐፊነት፣ ከፀሐፊነት ወደ አርበኝነት ከአርበኝነት ወደ ዲፕሎማትነት እና ታላቅ ደራሲነት የመጡ ናቸው።

 

በድርስት ዓለም ውስጥ በልዩ ልዩ ጉዳዮች ፅፈዋል። ለምሳሌ

1.  የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም 1948 ዓ.ም

2.  ፍቅር እስከ መቃብር ልቦለድ ታሪክ 1958 ዓ.ም

3.  ወንጀለኛው ዳኛ (ልቦለድ) 1974 ዓ.ም

4.  የእልምዣት (ልቦለድ) 1980 ዓ.ም

5.  ትዝታ 1985 ዓ.ም

 

ከነዚህም ሌላ ኢትዮጵያ ምን አይነት ስርዓት እንደሚያስፈልጋት እና ልዩ ልዩ ቴአትሮችን ከሰላሳ ዓመታት በፊት ሲፅፉ ኖረዋል።

እኚህ ደራሲና ዲፕሎማት በኢጣሊያ ወረራ ዘመን በአርበኝነት ሲታገሉ በፋሽስቶች ተማርከው ወደ ኢጣሊያ ሀገር ተግዘው ታስረዋል። ጣሊያን እስር ቤት ውስጥ እያሉ ኢትዮጵያ ከፋሽስቶች ወረራ ተላቀቀች። ግን ሐዲስ ከእስር አልተፈቱም ነበር። ሐገራቸውና ህዝባቸው ነፃ ሲወጡ ሐዲስ ገና ነፃ አልወጡም ነበር። በኋላ እንግሊዞች ጣሊያንን ሲወሩ ሐዲስ ዓለማየሁን እና ጓደኞቻቸውን እስር ቤት አግኝተዋቸው ለቀቋቸው። ወደ ሐገራቸው መጥተው የዲፕሎማትነት እና የደራሲነት ስራቸውንም የቀጠሉት ከዚህ በኋላ ነበር።

 

ሐዲስ ዓለማየሁ ከትንሽ ተነስተው ትልቅ ቦታ የደረሱ የትውልድ ተምሳሌት ናቸው። “አባታቸው አለማየሁ ሰለሞን ከጎጃም ክፍለ ሐገር መተከል ወረዳ ኤልያስ ከተባለ የትውልድ አምባቸው ተነስተው ወደ ጎዛምን ወረዳ እንዶደም ኪዳምህረት ድንገት አቀኑ። በዚያው ከወ/ሮ ደስታ ዓለሙ ጋር ተገናኙ። ወ/ሮ ደስታ እንዶዳም ተወልደው፣ እንዶዳም አድገው፣ በኋልም ለወግ ማዕረግ በቅተዋል። ከአቶ ዓለማየሁ ሰለሞን ጋር ትዳር የመሰረቱት በዚሁ ቦታ ነው። በትዳራቸውም ጥቅምት 7 ቀን 1902 ዓ.ም የበኩር ልጃቸውን ሐዲስን ወለዱ” ብዙም አብረው ሳይቆዩ ተለያዩ፡ ፈጣሪ ያገናኛቸው ታላቁን ደራሲና ዲፕሎማቱን ሐዲስ ዓለማየሁን እንዲወልዱ ብቻ ነበር። እንኳንም ወለዱት!

 

የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን 1951 ተመስርቶ፣ ከዚያም የአፍሪካ አንድነት ድርጅት 1955 ዓ.ም እንዲመጣ ብዙ ውለታ ውለዋል። ዛሬ ሐዲስን የጠቀስነው ከዚሁ አምድ ጋር የተገናኘ በመሆኑ ብቻ ነው። ለምሳሌ የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ታህሳስ 20 ቀን 1951 ዓ.ም የተመሰረተ እለት ጉባኤውን በሊቀመንበርነት እንዲመሩ የተመረጡት ክቡር አቶ አበበ ረታ ናቸው። በኋላ ደርግ የረሸናቸው ሰው ናቸው። ስለ እርሳቸውም ምንም አልተባለም። ሌሎችም ነበሩ። እነ ከተማ ይፍሩ፣ እነ ክፍሌ ወዳጆ እና ሌሎችም።

 

ደራሲ ሐዲስ አለማየሁ ኢትዮጵያ ምርጥ ደራሲዎችሽን ጥሪ ስትባል ከፊት የሚሰለፉ፣ ኢትዮጵያ ምርጥ ዲፕሎማቶችሽን ጥሪ ብትባል ከፊት የሚመጡ፣ ኢትዮጵያ ጀግኖች አርበኞችሽን ጥሪ ብትባል ከነግርማ ሞገሳቸው ብቅ የሚሉ የታላላቅ ሰብዕናዎች ባለቤት ነበሩ። ግን ጭንቅ የሚለኝ አንድ ነገር አለ። እንደነ ሐዲስ አለማየሁ አይነት ሰዎችን እያፈራን ነው ወይ? ኢትዮጵያ ሆይ እንደነ ሐዲስ አለማየሁ አይነት ሰዎችን ውለጂ፣ ማህፀንሽም የተባረከ ይሁን።

 

በኮንስትራክሽን ዘርፍ ከሚጠቀሱት ባለሃብቶች መካከል አንዱ የሆኑትና የአንድነት ለዴሞክራሲና ለፍትሕ ፓርቲ የቀድሞ ከፍተኛ አመራር ኢንጂነር ዘለቀ ረዲ «የ21ኛው ክፍለ ዘመን መሳፍንቶች እና ኢትዮጵያን እንደሃገር የማስቀጠል ፈተና» በሚል ርዕስ ያዘጋጁት መጽሐፍ ከአንድ ወር በኋላ ለንባብ እንደሚበቃ ተገለጸ።

 

ኢ/ር ዘለቀ ረዲ የመጽሐፉን አጠቃላይ ይዘትና ዝግጅት አስመልክቶ በሳፋሪያን አዲስ ሆቴል ለጋዜጠኞች በሰጡት መግለጫ የመጽሐፉ ትኩረት የኢትዮጵያን ማንነት በጥልቀት የሚዳስስ ነው ብለዋል። ኢትዮጵያ የምትባል ሀገር ማንናት፣ ኢትዮጵያ ድሮና ዘንድሮ ምን ዓይነት ገጽታ አላት፣ እድገቷ ምን ይመስላል፣ የኋሊት ነው ወይስ ወደፊት? የሚሉትን ርዕሰ ጉዳዮች የሚዳስስ መሆኑን ኢ/ር ዘለቀ በገለጻቸው ወቅት አስረድተዋል። መጽሐፉ በተለይ የዘመነ መሳፍንት እና የተራማጅ አስተሳስብን በማነጻጸር ኢትዮጵያ በየትኛው አስተሳሰብ ላይ ስለመሆንዋ ለመዳሰስ መሞከሩን ገልጸዋል። የዘመነ መሳፍንት አስተሳሰብ ከሀገር ጥቅም ይልቅ የግል ጥቅምን የሚያስቀድም መሆኑንና እስከዛሬ ሀገሪቷ በዚህ አስተሳሰብ የቱን ያህል ጉዳት እንደደረሰባት የሚገለጽ ሀሳብ በመፅሐፉ መስፈሩንም ተናግረዋል።

በ200 ገጾች የተሰናዳው ይኸ መጽሐፍ በሰኔ ወር ለንባብ ይበቃል ብለው እንደሚገምቱ የገለጹት ኢ/ር ዘለቀ፤ የመሸጫ ዋጋው ለጊዜው አለመወሰኑንና ከመጽሐፉ የሚገኘውን ገቢ ግን ለአንድ የበጎ አድራጎት ድርጅት ለማዋል ዕቅድ እንዳላቸው አስታውቀዋል። ኢንጂነሩ አያይዘውም በመጽሐፉ ዝግጅት ሒደት ጋዜጠኛ ዮናስ ወ/ሰንበት በአዘጋጅነት ከፍተኛ ሚና እንደነበረው የጠቀሱ ሲሆን ሌሎችም በዝግጅቱ ላይ አስተዋጽኦ የነበራቸውን ግለሰቦች በስም በመጥቀስ ምስጋና አቅርበዋል።

 

በጥበቡ በለጠ

ከነገ በስቲያ ሚያዚያ 27 ቀን 2009 ዓ.ም የአርበኞች ቀንን እናከብራለን። ዛሬ እኛ እንድንኖር ስንቶች ወድቀውልናል። ሕይወታቸውን ሰጥተውልናል። ሁሉንም መዘርዘር አይቻልም። ግን ጐላ ጐላ የሚሉትን የጥበብ ሠዎችን ብቻ ለመቃኘት እሞክራለሁ።

በአማርኛ ሥነ-ጽኁፍ ውስጥ ታላላቅ የሚባሉ ደራሲያን ለኢትዮጵያ ሀገራቸው ከፍተኛ መስዋእትነት ከፍለዋል። እስኪ እነሱን ደግሞ ጥቂት እንዘክራቸው።

ፋሽስት ኢጣሊያ በ1929 ዓ.ም ኢትዮጵያን ስትወር በሐገሪቱ ኢኰኖሚያዊ እና ማኅበራዊ ህይወት ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ ፈጥራለች። በአምስት ዓመታት ቆይታዋም ተዘርዝሮ የማያልቅ ኢሰብአዊ ድርጊት በዜጐች ላይ ፈፅማለች። አያሌ የኢትዮጵያ የፅሁፍ ሠነዶችና ታሪኰችን አውድማለች። የሥነ-ፅሁፍ ዘርፉን ብቻ እንኳን ስንቃኝ ፋሽስት ኢጣሊያ በርካታ የኢትዮጵያ ደራሲያን እና የጥበብ ሰዎች እንዲታሰሩ፣ እንዲሰደዱ እና እንዲሰቃዩ አድርጋለች። ከዚሁ ጋር ተያይዞም ለፋሽስት ኢጣሊያ ያደሩ የኢትዮጵያ ደራሲዎች፣ ባለቅሬዎችና የኪነ-ጥበብ ሰዎች ነበሩ። በዛሬው ፅሁፌ ወራሪዋን ጣሊያንን የተፋለሙ እና የደገፉ የጥበብ ሰዎቻችንን እቃኛለሁ።

ተመስገን ገብሬ

ጣሊያኖች ኢትዮጵያን ከመውረራቸው ከአንድ ዓመት በፊት ጀምሮ ወረራው አይቀሬ መሆኑን የተገነዘቡ ታላላቅ ደራሲያን ነበሩ። ከነዚህም ውስጥ አንዱ ተመስገን ገብሬ ነበር። ጋዜጠኛ እና ደራሲ የነበረው ተመስገን ገብሬ፣ በ1928 ዓ.ም እና ከዚያም በፊት ጣሊያኖች ኢትዮጵያን ሊወሩ ነው በማለት በየአደባባዩ ህዝብ እየሰበሰበ ንግግር ያደርግ ነበር። ኢትዮጵያዊያን በቅርቡ የሚመጣባቸው ጠላት ምን ያህል የተደራጀ እና የተዘጋጀ እንደሆነ ያስረዳቸው ነበር። ይህ ግዙፍ የኢጣሊያ ጦር ወደ ኢትዮጵያ ከመጣ ህዝቡ እንዴት መከላከል እና ሀገሩን መጠበቅ እንዳለበት ተመስገን ገብሬ በየአደባባዩ ይናገር ነበር። በተለይ ደግሞ ዛሬ ሀገር ፍቅር ቴአትር ቤት ተብሎ በሚጠራው እና በዚያን ዘመን የሀገር ፍቅር ማኅበር ተብሎ በሚታወቀው ስፍራ ከሌሎችም ጓደኞቹ ጋር በመሆን ህዝቡን ያስተምር ነበር።

ፋሽስት ኢጣሊያኖችም አዲስ አበባን በተቆጣጠሩበት ወቅት ቅድሚያ ሰጥተው ከሚያድኗቸው ሰዎች መካከል አንዱ ተመስገን ገብሬ ነበር። ተመስገን ከኢጣሊያኖች ራሱን እየሸሸገ በርካታ የአርበኝነት ስራ ሲሰራ ቆይቷል። ለምሳሌ ለአርበኞች በከተማ ውስጥ ያለውን መረጃ ያቀብል ነበር። ልዩ ልዩ የኢትዮጵያ ቅርሶች በጣሊያኖች እንዳይወድሙ ከእንግሊዞች ጋር ሆኖ ወደ ለንደን እንዲሄዱ አድርጓል። ከነዚህም ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ ከግዕዝ ወደ አማርኛ የተተረጐመው ግዙፍ የብራና መፅሐፍ ይገኛል። ተመስገን በአደራ መልክ ከአገሩ ያስወጣው ይሄው ብራና ዛሬም ድረስ እንግሊዝ ውስጥ ይገኛል።

ከዚህ በተረፈም ተመስገን ገብሬ በየካቲት 12 ጭፍጨፋ ወቅት እጅግ ዘግናኝ ድርጊቶችን ያየ ሲሆን፤ እሱ ራሱም እስረኛ ሆኖ በተአምር አምልጦ ወደ ሱዳን ይሰደዳል። እዚያም ሆኖ ለንደን ውስጥ ካሉት የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገስት ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘንድ መልዕክት እየተቀበለ ለአርበኞች ይልካል። ከአርበኞች ተቀብሎ ለንጉሱም ይልካል። በስደት ያሉትን ኢትዮጵያዊያንን ሱዳን ውስጥ ያስተምር ነበር። “ሊግ ኦፍ ኔሽን” ላይ ጃንሆይ ንግግር ሲያደርጉ በርካታ መረጃዎችን ፅፎ የላከላቸው ይኸው አርበኛ ደራሲ ነው።

ተመስገን ገብሬ ኢጣሊያ በሽንፈት ከኢትዮጵያ ምድር ተጠቃላ እንድትወጣ ከፍተኛ ሚና ከተጫወቱ አርበኞች አንዱ ነው። ከነፃነት በኋላም ወደ ሀገሩ መጥቶ እጅግ ታዋቂ ጋዜጠኛ እና የስነ-ጽሁፍ ባለሙያ ነበር። “የኤርትራ ድምፅ” ተብላ የምትታወቅ የመንግስት ጋዜጣ ዋና አዘጋጅ ነበር። ከዚህ በተረፈም ኤርትራ ከእንግሊዝ የሞግዚት አስተዳደር እንድትላቀቅ ከሲልቪያ ፓንክረስት ጋር ሆኖ አያሌ ተግባራትን አከናውኗል።

ተመስገን ገብሬ ጐጃም ውስጥ ደብረማርቆስ ከተማ በ1901 ዓ.ም ተወልዶ፣ በትምህርቱም ከቤተ-ክህነት እስከ ዘመናዊ ት/ቤት ድረስ የተማረ፣ የአዳዲስ አስተሳሰቦች ፈጣሪ የነበረ ደራሲ ነው። በ1941 ዓ.ም በ40 ዓመቱ የተመረዘ ነገር በልቶ ህይወቱ ማለፉ ይነገራል። ተመስገን በኢትዮጵያ ታሪክ የመጀመሪያዋ የአጭር ልቦለድ መፅሐፍ እንደሆነች የምትታወቀዋን “የጉለሌው ሰካራም” የምትሰኘዋ መፅሐፍ ደራሲ ነው። ከዚህም ሌላ “ሕይወቴ” በሚል ርዕስ የፃፋትም የህይወት ታሪኩን የምታወሳው እጅግ ተወዳጅ መፅሐፍ እስከ ዛሬ ድረስ ትነበባለች።

መላኩ በያን ለሀገራቸው የሰጡት ሙያዊ ድጋፍ

ከሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ በዶክትሬት ድግሪ በ1928 ዓ.ም የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ ሆነው ከመመረቃቸው በፊት በአሜሪካ የኢትዮጵያ ወኪል ሆነው እያገለገሉ ነበር። የኢትዮጵያዊያንና የአፍሪካ አሜሪካዊያን ግንኙነት እንዲስፋፋ ብርቱ ትግል አድርገዋል። የተለያዩ ኢትዮጵያዊያንም ወደ ምዕራቡ ዓለም ሄደው ዘመናዊ ትምህርት እንዲያገኙ እያደረጉ ነበር። ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ስትወር ሁሉንም እቅዶቻቸውን ትተው ወረራው በኢትዮጵያ ህዝብ ላይ እያስከተለ ያለውን ጉዳትና ውጤትም መጥፎ ሊሆን እንደሚችል ለአሜሪካዊያንና ለካሪቢያን ዜጐች ያስረዱ ነበር።

በህክምና ከተመረቁ በኋላም ወረራው ሲፈፀም ወደ ሀገራቸው ተመለሱ። ወዲያውም ወደ ኦጋዴን ከኢትዮጵያ ቀይ መስቀል ጋር በመሆን የቆሰሉ ወታደሮችን ያክሙ ጀመር። በወቅቱ በጅጅጋ፣ በደገሃቡር እና በጐሬ የተዋጣለት የሕክምና አገልግሎት አበርክተዋል።

እ.ኤ.አ በህዳር ወር 1935 ዓ.ም ጃንሆይ ከአዲስ አበባ ተነስተው ወደ ሰሜኑ ጦር ግንባር ሲጓዙ ዶ/ር መላኩም ከኦጋዴን ተጠርተው የንጉሱ ልዩ ሐኪም በመሆን ወደ 120ሺ ለሚጠጉ ቁስለኞች ህክምና ሰጥተዋል። በወቅቱ ከኢትዮጵያዊያን በርካታ ሰዎች በመጐዳታቸው የንጉሱም ጦር ወደ አዲስ አበባ እንዲመለስ ትዕዛዝ ተላለፈ። እስከዚያው ድረስ ግን ዶ/ር መላኩ የንጉሱ ልዩ ሐኪም፣ አስተርጓሚ፣ ፀሐፊና ቃል አቀባይ ሆነው ይሰሩ ነበር።

አዲስ አበባ እንደገቡም ራስ ካሣ ንጉሱ ከሀገር ወጥተው በወቅቱ “ሊግ ኦፍ ኔሽን” ተብሎ በሚጠራው ለተባበሩት መንግስታት ድርጅት አቤቱታ እንዲያቀርቡ ሀሳብ ሰጡ። ሌሎች ሹማምንት ሀሳቡን ተቃወሙት። ብላታ ታከለ የተባሉ አርበኛ ንጉሱ እዚህ እንደ ቴዎድሮስ በሀገራቸው መዋጋት እንዳለባቸው ተናገሩ። ሌሎች አርበኞች ደግሞ ንጉሱ እንዳይሄዱ ከመንገዳቸው ለማሰናከልም አሴሩ። ዶ/ር መላኩ ግን ምንም ሀሳብ አልሰጡም ነበር።

አፄ ኃይለሥላሴ ወደ አውሮፓ በስደት ሲጓዙ ዶ/ር መላኩም አብረዋቸው ተጓዙ። ንጉሱ እ.ኤ.አ ሰኔ 30 ቀን 1936 ዓ.ም በሊግ ኦፍ ኔሽን ታሪካዊውን ንግግር አደረጉ። ሆኖም ከአባል ሀገሮቹ ቀና ምላሽ አላገኙም ነበር። በዚህ ወቅት ቀደም ሲል የንጉሱን ከሀገር መውጣት ይቃወሙ የነበሩት አርበኞች ትክክል እንደነበሩ ዶ/ር መላኩ ተቀበሉ። “የቀረን ተስፋ እዚያው በሀገራችን ፀረ-ቅኝ አገዛዝ ትግላችንን ማፋፋም ነው። በዚህም ምክንያት በመላው ዓለም የሚገኙ ጥቁሮች ከጐናችን ይቆማሉ”  ሲሉ ተናገሩ።

በመቀጠልም ዶ/ር መላኩ እ.ኤ.አ በመስከረም 1936 ዓ.ም በአሜሪካ የኢትዮጵያ ተወካይ ሆነው ከእንግሊዝ ሀገር ወጡ። አሜሪካ እንደደረሱም የአውሮፓ ቆይታው ስሜታቸውን ክፉኛ እንደነካው ገልፀዋል። እንግሊዝ ሀገር እያሉ ከታዋቂዋ የሰብዓዊ መብት ተሟጋች እና ከኢትዮጵያ አፍቃሪዋ ከሲልቪያ ፓንክረስት እና ከፕሮፌሰር እስታንሊ ዮናስኪ እና ከሌሎች ጥቂት እንግሊዛዊያን በስተቀር ሁሉም ማለት ይቻላል ኢትዮጵያ ብቻዋን ጦርነቱን ድል ማድረግ አትችልም የሚል እምነት ነበራቸው ብለዋል።

አሜሪካ እንደደረሱም በእርዳታ ማሰባሰብ ተግባር ላይ ተሰማርተው ለኢትዮጵያ አርበኞች ከፍተኛ ውለታ አበርክተዋል። በርካታ ጥቁር አሜሪካዊያንን በየቀኑ እየሰበሰቡ “እኛ በቅኝ መገዛት የለብንም፣ አርበኞች በዱር በገደል ጠላቶቻችን ከሀገራችን ለቀው እስከሚወጡ ድረስ ይዋጋሉ፤ ጥቁሮች ያሸንፋሉ” በማለት ንግግር ያደርጉ ነበር።

ትግሉን ለማፋፋም የኢትዮጵያ ድምፅ “The Voice of Ethiopia” የተሰኘ ጋዜጣ ማሳተም ጀመሩ። በዚህ ጋዜጣ የሀገሪቱን ታሪክ፣ የሕዝቡን ህይወት፣ ፀረ-ቅኝ አገዛዝ ትግልን፣ የነፃነትን ክቡርነት ወዘተ … እየፃፉ ያሰራጩ ነበር። በኋላም “የኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ ፌዴሬሽን” የተሰኘን ድርጅት አቋቋሙ። በዚህም ድርጅት ጥላ ስር የኢትዮጵያ ወዳጆችና ደጋፊዎች ተሰባሰቡ። ጋርቬይ ይመራው የነበረው “The Universal Negron Improvement Association” አባላትም ይቀላቀሉት ጀመር። የዶ/ር መላኩ በያን እንቅስቃሴ የተባበሩት የአፍሪካ አሜሪካዊያን ማኅበርን መመስረት ነበር። በዚህም ዓለም አቀፍ እውቅና፣ ክብር አግኝተውበታል።

በመካከሉ ግን ጋርቬይ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከጥቁሮች ነጮችን ይወዳሉ እያለ መናገር ጀመረ። በዚህ ጊዜ ከዶ/ር መላኩ በያን ጋር ግጭት ውስጥ ገቡ። ይህ የጋርቬይ ንግግር ፍፁም ሀሰት እንደሆነ ልዩ ልዩ ማስረጃዎችን እያቀረቡ ለደጋፊዎቻቸው አስረዱ። ገለፃቸውም አሳማኝ ነበር።

ዶ/ር መላኩ ከባለቤታቸው ዶሮቲ ጋር በመሆን በሚያደርጉት ትግል የአያሌ ጥቁር አሜሪካዊያንን ድጋፍ አግኝተዋል። “ለነፃነት መፋለሚያው አሁን ነው” ተስፋፊዎችን በኅብረት እንቃወም። ሊግ ኦፍ ኔሽንን እናውግዝ። ጣሊያንን እናውግዝ። ነፃ የጥቁሮች ሀገር ይኑር እያሉ በየተሰባሰቡበት እየተናገሩ ስፍር ቁጥር የሌላቸው ተከታዮች አፍርተዋል።

የፀረ-ቅኝ አገዛዝ ታጋይ፣ የነፃነት ተሟጋች፣ የጥቁር ኅብረት ናፋቂ የሆኑት ዶ/ር መላኩ በያን ለሀገራቸውና ለህዝባቸው ልዕልና ሲሉ በየስፍራው እንደዋተቱ በኒውዮርክ ከተማ እ.ኤ.አ ግንቦት 4 ቀን 1940 ዓ.ም ከዚህች ዓለም በሞት ተለዩ።

ወትሮም ሲናፍቁት የነበረውና ሲታገሉለት የኖሩት የፋሽስቶችን ውድቀት ሳያዩ በማለፋቸው ብዙዎች ይቆጫሉ። ጣሊያኖች ድል ተደርገው ሊወጡ አንድ ዓመት ሲቀራቸው ነበር ያረፉት።

ከጋርቬይ ጋርም አንድ የሚያደርጋቸው ሁለቱም የአፍሪካ ወዳጆች ሁለቱም የዘር መድልዎን ተቃዋሚዎች ጭቆናን በደልን ታጋዮች በመሆናቸው ለነፃነት በተደረገው ትግል ሁሉ ሲታወሱ ይኖራሉ።

በአገራችን የዶ/ር መላኩ በያን ስም የሚያስጠራ ጐዳናም ሆነ ሐውልት የለም። ይሁንና ስድስት ኪሎ በሚገኘው የካቲት 12 ሆስፒታል ውስጥ በዶ/ር መላኩ በያን የተሰየመ የህክምና ማዕከል መኖሩን ምን ያህሎቻችን እናውቅ ይሆን?    

ቀኝ ጌታ ዮፍታሔ ንጉሴ

በ1887 ዓ.ም ጐጃም ውስጥ ደብረኤልያስ በተባለ ቦታ የተወለደው ዮፍታሔ ንጉሴ በኢትዮጵያ ውስጥ ቴአትርን እና መዝሙርን በማስተማር እና በማስፋፋት ግንባር ቀደም ከያኒ ሆኖ ይጠራል።

ይህ የኪነ-ጥበብ ሊቅ ልክ እንደ ተመስገን ገብሬ ሁሉ ህዝብ እየሰበሰበ ከኢጣሊያ ወረራ ህዝቡ እንዴት መከላከል እንዳለበት ያስተምር ነበር። ጣሊያኖች አዲስ አበባን ሲቆጣጠሩ በእጅጉ ከሚፈለጉ ሠዎች መካከል አንዱ እርሱ ነበር።

ደሙን ያፈሰሰ ልቡ የነደደ

በአርበኝነቱ ታጥቆ ጠላት ያስወገደ

ንጉሱን አገሩን ክብሩን የወደደ

ነፃነቱን ይዞ መልካም ተራመደ።

ገናናው ክብራችን ሰንደቅ አላማችን፣

እጅግ ያኰራሻል አርበኝነታችን።

እያለ መዝሙር ያዘምር ነበር።

ዮፍታሔ በኢትዮጵያዊያን ባንዳዎች ጠቋሚነት ጣሊያኖች ሊይዙት እቤቱ ሲመጡ ራሱን ቀይሮ ቄስ መስሎ ከአዲስ አበባ ጠፍቶ በዱከም በኩል አድርጐ ከአርበኞች ጋር ተቀላቀለ። ከዚያም ወደ ሱዳን ተሰደደ። በአምስት ዓመቱ የጦርነት ወቅት ከሱዳን ወደ ኢትዮጵያ በስለላ መልክ እራሱን ቀይሮ እየመጣ ለአርበኞች ልዩ ልዩ ነገር እያቀበለ ይመለስ ነበር። ከዚህም ሌላ ልዩ ልዩ መቀስቀሻ ግጥሞችን እና ቅኔዎችን እየፃፈ በየጦር አውድማው ይልክ ነበር። የፋሽስቶች ግብዐተ መሬት እስከሚጠናቀቅ ለሀገሩ ብዙ የከፈለ ከያኒ ነው።

ዮፍታሔ ንጉሴ በ1933 ዓ.ም ጣሊያኖች ድል ሲመቱ የቀዳማዊ ኃይለስላሴ የጉዞ ማስታወሻ ፀሐፊ ሆኖ ከሱዳን እስከ አዲስ አበባ ድረስ መጥቷል። ከዚያም ግሩም የሆነ የፅሁፍ ሠነድ አዘጋጅቶ አውጥቷል።

ዮፍታሔ ንጉሴ በቴአትር ዘርፉ ከሚታወቁለት ስራዎቹ መካከል “አፋጀሽኝ”፣ “እያዩ ማዘን”፣ “የሆድ አምላኩ ቅጣት”፣ “ምስክር”፣ “እርበተ ፀሐይ”፣ “ታላቁ ዳኛ”፣ “የሕዝብ ፀፀት” እና ሌሎችም ይገኛሉ። በመዝሙሩም በኩል ቢሆን በቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዘመን ብሔራዊ መዝሙር የፃፈ ታላቅ ሀገር ወዳድ ከያኒ ነበር። በ1935 ዓ.ም ደግሞ የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት ም/ፕሬዝዳንት ሆኖ አገልግሏል።

ዮፍታሄ ንጉሴ ሰኔ 30 ቀን 1939 ዓ.ም ቀን ስራውን በሰላም ሲሰራ ውሎ፣ ማታ እቤቱ ገብቶ ተኛ። ጠዋት ላይ ግን አልጋው ላይ ሞቶ ተገኘ። የዚህ ታላቅ አርበኛ እና ደራሲ አሟሟትም ምስጢር ሆኖ እስከ አሁን ድረስ አለ።

ሐዲስ አለማየሁ

በ1902 ዓ.ም ጐጃም ውስጥ ደብረማርቆስ አውራጃ፣ ጐዛምን ወረዳ፣ እንዶዳም ኪዳነምህረት በተባለች ስፍራ የተወለዱት ታላቁ ደራሲ፣ አርበኛና ዲፕሎማት ሐዲስ አለማየሁ በኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ ውስጥ እጅግ ጐልተው የሚጠሩ ናቸው። እኚህ ደራሲ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት አያሌ ውጣ ውረዶችን አሳልፈዋል።

ጣሊያን ኢትዮጵያ ስትወር ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ከራስ እምሩ ኃይለስላሴ ጦር ጋር በመሆን ፋሽስቶችን በልዩ ልዩ አውደ ውጊያዎች ሲፋለሙ ቆይተዋል። በመጨረሻም ተማርከው በፋሽስቶች እጅ ይወድቃሉ። ከዚያም ወደ ጣሊያን ሀገር ሄደው እንዲታሰሩ ተፈረደባቸው። ሊፓሪ /Lipari/ ወደተባለ ደሴት ተወሰዱ። ቀጥሎም በሳንባ ምች ስለታመሙ ወደ ሉንጐ ቡክ ወደተሰኘ ስፍራ ተዘዋወሩ። እዚያ ደግሞ እንደ ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት ያለ ታላቅ ደራሲም ታስሯል።

በአጠቃላይ ሐዲስ ዓለማየሁ በኢጣሊያ እስር ቤት ወደ ሰባት ዓመታት ታሰሩ። ኢትዮጵያ ከኢጣሊያ ወረራ ነፃ መውጣቷን እስር ቤት ሆነው ሰሙ። በእሰርም ቢሆኑ የሀገራቸው ነፃ መውጣት አስደሰታቸው። ከነፃነት በኋላ ማለትም በ1936 ዓ.ም በእንግሊዞች እና በሌሎች ጦረኞች ትግል ከእስር ቤት ወጥተው ወደ ሀገራቸው ኢትዮጵያ መጥተዋል።

ሐዲስ ዓለማየሁ ከነፃነት በኋላም በእየሩሳሌም የኢትዮጵያ አምባሳደር፣ በአሜሪካን የኢትዮጵያ አምባሳደር፣ ከ1943 ዓ.ም እስከ 1953 ዓ.ም በተባበሩት መንግስታት የኢትዮጵያ ባለሙሉ ስልጣን አምባሳደር፣ ከዚያም በብሪታኒያ በኔዘርላንድስ እና በልዩ ልዩ ቦታዎች የኢትዮጵያ አምባሳደር ሆነው የሰሩ ሲሆን፤ በሀገራቸውም ትምህርት ሚኒስቴር ውስጥ ከጃንሆይ ስር ሆነው በሚኒስትርነት አገልግለዋል።

ሐዲስ ዓለማየሁ በድርሰቱም መስክ “ተረት ተረት የመስረት (1948)”፣ “የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም (1948)”፣ “ፍቅር እስከ መቃብር (1958)”፣ “ኢትዮጵያ ምን ዓይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል (1966)”፣ ወንጀለኛው ዳኛ (1974)፣ “የልምዣት (1980)”፣ “ትዝታ (1985)” የተሰኙ መፃህፍትን አበርክተዋል። ከቀዳማዊ ኃይለስላሴ የሽልማት ድርጅትም በሥነ-ጽሑፍ ዘርፍ ተሸላሚ ናቸው። በ1992 ዓ.ም ደግሞ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ ሰጥቷቸዋል። ሐዲስ ዓለማየሁ በ1996 ዓ.ም በ94 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል።

ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት

ጥቋቁር አናብስት /Black Lions/ በተሰኘው መፅሐፉ ውስጥ ኖርዌጂያዊው ሞልቬር፣ ግርማቸው ተ/ሃዋርያት እ.ኤ.አ ኖቬምበር 21 ቀን 1915 ዓ.ም ሐረርጌ ውስጥ ሂርና ተብላ በምትታወቀው ስፍራ መወለዳቸውን ይገልፃል። በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ ዓለም ውስጥ በግንባር ቀደምትነት ከሚጠቀሱት ደራሲያን መካከል አንዱ የሆኑት እኚህ ታላቅ ደራሲ፣ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ብዙ ስቃይ አሳልፈዋል።

ግርማቸው ተ/ሃዋርያት የማይጨው ጦርነት ሲደረግ ጃንሆይን ተከትለው ዘምተው ነበር። በኋላ ከልዑል አልጋወራሽ አስፋው ወሰን ኃይለስላሴ ጋር ሆነው ወደ አዲስ አበባ እንዲመለሱ ተደርጓል። ኢጣሊያ አዲስ አበባን በተቆጣጠረችበት ወቅት እርሳቸው ወደ ጅቡቲ ተሰደዱ። እዚያም አየሩ አልስማማ ስላላቸው ወደ ሀገራቸው ተመለሱ። እርሳቸው በሚመለሱበት ወቅት ደግሞ ሞገስ አስገዶም እና አብርሃም ደቦጭ ግራዚያኒ ላይ ቦምብ የወረወሩበት ጊዜ በመሆኑ ግርማቸውም በቁጥጥር ስር ዋሉ። ጣሊያኖቹም ግርማቸውን ወደ ኢጣሊያ አገር ወስደው አሰሯቸው። አሲናራ በተባለች ደሴት ላይ ከታሰሩ በኋላ ሐዲስ ዓለማየሁ እና ራስ እምሩ ኃይለሥላሴ ወደታሰሩበት ሊፕሪ ደሴት ተዘዋወሩ። ከዚያም አነስተኛ መንደር ወደሆነችው ካላቡሪያ ተሸጋገሩ። በአጠቃላይ ለሰባት ዓመታት ኢጣሊያ ውስጥ ታሰሩ።

የሁለተኛው የዓለም ጦርነት ሊያበቃ ሲል በጄኔራል ዊልሰን የሚመራ የእንግሊዝ ጦር እነ ግርማቸው ያሉበትን ስፍራ ይቆጣጠራል። እናም እነ ግርማቸው ተ/ሃዋርያት ከሰባት ዓመታት እስር በኋላ በ1935 ዓ.ም ተፈቱ። በመጀመሪያ ካይሮ፣ ከዚያም ምፅዋ፣ ቀጥሎ አስመራ በመጨረሻም አዲስ አበባ ገቡ።

ትምህርታቸውን በፈረንሣይ ሀገር የተከታተሉት ደጃዝማች ግርማቸው ወደ ሀገራቸው ከመጡ በኋላ በስራው መስክ፣ በ1935 ዓ.ም የማስታወቂያ ሚኒስቴር ዋና ዳይሬክተር፣ በስዊዲን የኢትዮጵያ መንግስት ጉዳይ ፈፃሚ፣ በ1950 ዓ.ም ደግሞ አምባሳደር ሆነው ተሾሙ፡ ከ1952 እስከ 1953 በምዕራብ ጀርመን የኢትዮጵያ አምባሳደር ሆኑ። የጐሬ ጠቅላይ ግዛት እንደራሴም ሆነው ሰርተዋል።

ግርማቸው ተ/ሃዋርያት በድርሰቱ ዘርፍም በ1947 ዓ.ም አርአያ የተሰኘ ረጅም ልቦለድ ፅፈዋል። ይህ ልቦለድ በዘመኑ የት/ቤት የሥነ-ጽሑፍ ማስተማሪያ ሁሉ ሆኖ አገልግሏል። ዛሬም ድረስ የሥነ-ጽሑፉ ምሁራን እንደማጣቀሻ የሚጠቀሙበት መፅሐፍ ነው። ከዚሁ በመለጠቅም ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ ፅፈዋል። ስለ አፄ ቴዎድሮስ ማንነት እና ስብዕና ለመጀመሪያ ጊዜ የቴዎድሮስን አወንታዊ ጐን ላይ ተመርኩዞ የተፃፈ ቴአትር ነው። ከዚህ በተጨማሪም አድዋ የሚል ተውኔትም ፅፈዋል።

ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሃዋርያት በዘመነ ደርግ 8 ዓመታትን በእስር ተንገላተዋል። እስር ቤት እያሉ ህመም ስላስቸገራቸው ለህክምና ወደ ውጭ ሀገር ሄዱ። ሞልቬር እንደፃፈው ከሆነ ጥቅምት 25 ቀን 1980 ዓ.ም በ72 ዓመታቸው እኚህ የኢትዮጵያ ታላቅ ደራሲና ዲፕሎማት ማረፋቸውን ገልጿል።

በጅሮንድ ተክለሐዋርያት ተ/ማርያም

የደጃዝማች ግርማቸው አባት ናቸው። የተወለዱት እ.ኤ.አ በ1884 ዓ.ም በአንኰበርና በደብረብርሃን መካከል ባላቸው መንደር ነው። የተማሩት ደግሞ ሩሲያ ነው። ውትድርናን እና ፈረንሣይ ደግሞ ጥበብን እንደተማሩ ይነገርላቸዋል። የእርሻም ትምህርት ተምረዋል። በጅሮንድ ተክለሃዋርያት በኢትዮጵያ ታሪክ የመጀመሪያውን ቴአትር ማለትም “ፋቡላ የአውሬዎች ኰሜዲያ” የተሰኘውን ተውኔት ፅፈው በ1913 ዓ.ም ለመድረክ አብቅተዋል።

በጅሮንድ ተክለሐዋርያት፣ በተማሩት የጦር ትምህርት ፋሽስቶችን ለመፋለም ስትራቴጂ ነድፈው ነበር። ከጃንሆይ ጋር ባለመግባባታቸው ስኬታማ ሳይሆን ቀርቷል። በኋላም በዚሁ ጦርነት ሳቢያ ወደ ጅቡቲ ተሰደዱ። ቀጥሎ ወደ ኤደን፣ ከዚያም ወደ ማዳጋስካር ተሰደው ኖረዋል። በነዚህ ግዜያትም ከውጭ ሆነው ለአርበኞች ልዩ ልዩ መዋጮዎችን፣ ወረጃዎችን እና ምስጢሮችን ይልኩ ነበር።

በጅሮንድ ተክለሃዋርያት ተ/ማርያም የፃፉ የራሳቸውን የህይወት ታሪክ የሚያወሳ መፅሐፍም አላቸው። ኦቶባዮግራፊ (የህይወት ታሪክ) ይሰኛል። በጅሮንድ ተክለሃዋርያት ኢትዮጵያን የገንዘብ ሚኒስቴር ሆነው አገለግለዋት ነበር። በ1969 ዓ.ም ሐረር ውስጥ ያረፉ ሲሆን ቀብራቸው የተፈፀመው ደግሞ ድሬዳዋ ቅዱስ ሚካኤል ቤተ-ክርስትያን ነው።

ስንዱ ገብሩ

ስንዱ ገብሩ የደራሲነታቸውን ያህል የአርበኝነታቸው ታሪክም እጅግ ጐልቶ የሚታይ ነው። ጥር 6 ቀን 1907 ዓ.ም በአዲስ ዓለም ከተማ የተወለዱት ስንዱ ገብሩ ትምህርታቸውን በሀገር ውስጥ ሲከታተሉ ቆይተው ከዚያም ለከፍተኛ ትምህርት ሲውዘርላንድ ሄድ ተምረዋል።

እኚህ ሴት አርበኛ እና ደራሲ፣ ኢትዮጵያ በጣሊያን ስትወረር ወደ ጐሬ በመዝመት ከፍተኛ ተጋድሎ ፈፅመዋል። ልዩ ልዩ ቀስቃሽ ግጥሞችን እየፃፉ ለየ አውደ ውግያው ውስጥ ለሚሳተፉ አርበኞች ይልኩ ነበር። ለዚሁ ለሀገራቸው ነፃነት ሲዋደቁ በጠላት እጅ ወድቀው ተማረኩ። ከዚያም አዚናራ ተብሎ በሚጠራው የኢጣሊያ የባህር ወደብ ላይ ታሰሩ።

ከነፃነት በኋላም ደሴ በሚገኘው የወ/ሮ ስህን ት/ቤት ዳይሬክተር፣ አዲስ አበባ የሚገኘውን የእቴጌ መነን የሴቶች ት/ቤት የመጀመሪያዋ ሴት ዳይሬክተር ነበሩ። በፓርላማ ውስጥም የመጀመሪያዋ የሴት የፓርላማ አባል ሆነው ሰርተዋል።

ሰንዱ ገብሩ በ1942 ዓ.ም “የልቤ መፅሐፍ” የተሰኘና በብዙዎችም ዘንድ የተወደደ ስራቸውን አሳትመዋል። እጅግ በርካታ ያልታተሙ የልቦለድ፣ የግጥም እና የቴአትር ስራዎች አሏቸው። ቴአትሮቻቸው አብዛኛዎቹ ለመድረክ በቅተዋል። እነዚህም “አድዋ”፣ “የኢትዮጵያ ትግል”፣ “ከማይጨው መልስ”፣ “የታደለች ህልም” እና ሌሎችም በርካታ ስራዎች ይገኛሉ። ስንዱ ገብሩ የከንቲባ ገብሩ ልጅ ሲሆኑ እህታቸው እማሆይ ፅጌማርያም ገብሩ ደግሞ እስከ አሁን ድረስ በእየሩሳሌም ገዳም ውስጥ በህይወት ያሉ ታላቅ የረቂቅ ሙዚቃ ሊቅ ናቸው።

ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ

በአጠቃላይ ሲታይ የኢትዮጵያ ደራሲዎች ከፋሽስቶች ጋር ከፍተኛ ትግል አድርገዋል። እንደ ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ ያሉ ታላላቅ ደራሲያንም በስደት ባሉበት ስፍራ ለምሳሌ ከእንግሊዝ ሀገር ሆነው ብዙ ለፍተዋል። የሀገራቸው በጠላት እጅ መውደቅ በጣሙን ያሳስባቸውና ያንገበግባቸው ነበር።

የኖርዌዩ ተወላጅ ሞልቬር ስለ ኅሩይ ሲፅፍ እንዲህ ብሏል፤ ኅሩይ በወረራው ተጨንቀዋል። ይህ ወረራም መቼ አንደሚቀለበስ አያውቁትም፤ ይሄም አስጨንቋቸዋል።

(Hiruy was suffering mentally because of the Italian Occupation of Ethiopia, especially as he was not sure whether the country world never is free again.)

በጣም የሚያሳዝነው ግን ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ ያረፉት ጣሊያን ኢትዮጵያ ውስጥ እያለች መስከረም 9 ቀን 1931 ዓ.ም ሉክሰንበርግ ውስጥ ነበር። ከነፃነት በኋላም በ1940 ዓ.ም አፅማቸው ከለንደን ወደ አዲስ አበባ መጥቶ በቅድስት ስላሴ ቤተክርስትያን አርፏል።

የኢትዮጵያ ደራሲያን ለምሳሌ እንደ መኰነን እንዳልካቸው፣ ልዑል ራስ እምሩ ኃይለስላሴ፣ እና ሌሎችም የከፈሉት መስዋዕትነት እጅግ ግዙፍ ነው። በተቃራኒው ደግሞ ከጣሊያኖች ጋር ሆነው፣ ለኢጣሊያኖች ወግነው ብዙ የፃፉ የኢትዮጵያ ደራሲዎች አሉ። ከነዚህም ውስጥ በአፍሪካ ቋንቋ ለመጀመሪያ ጊዜ ልቦለድ የፃፈ እየተባለ የሚጠራው ነጋድራስ አፈወርቅ ገ/እየሱስ (ዘብሔረ ዘጌ) ነው። ከርሱ በመለጠቅም ነጋድራስ ተሰማ እሸቴም ለኢጣሊያኖች አግዘው ልዩ ልዩ መጣጥፎችን አቅርበዋል። ከበደ ሚካኤልም በጦርነቱ ወቅት ከኢጣሊያኖች ጋር ነበሩ። (እነዚህንና ሌሎችን ጨማምሬ በሌላ ጊዜ አጫውታችኋለሁ።)

 

በጥበቡ በለጠ

በኢትድጵያ የጽሁፍ ታሪክ፤ የመጣጥፍ፣ የአርቲክል ወይም ሃሣብን እና እምነትን ወግን፣ ባሕልን፣ ትዝታን ወዘተ በብዕር በመግለጽና፣ ውብ አድርጐ በመፃፍ አሰፋ ጫቦን የሚያክል ሰው ማግኝት ይከብዳል፡፡ ብዕሩ ወርቅ ነበር፡፡ ለዛ ያለው፡፡ አማርኛ ቋንቋ በአሰፋ ጫቦ ብዕር ውብ ናት፡፡ አቤት ገለፃ፤ አቤት ትረካ፤ አቤት የብዕር ጨዋታ፤ አቤት ትዝታ፤ አቤት ወግ፤ ይህን ሁሉ አጣን፡፡ ጋሽ አሰፋ ጫቦ አረፈ፡፡

ጋሽ አሴ፤ ምን ልበልህ? አረፍክ? ተለየኸን? ወይስ ሞትክ? ያ ብዕርህን የት ነው የማገኝው? ጋሽ አሴ የነፍስ ፀሐፊ ነበርክ፡፡

ኢትዮጵያ ሆይ፤ የጽሑፍ ጀግኖችሽን ፊት አውራሪዎችሽን ግለጪ ብትባል በመጀመሪያ ረድፍ  ላይ ስማቸው ተጠርተው ከሚቀመጡት መካከል ጋሽ አሰፋ ጫቦ አንዱ ነው፡፡

አሰፋ ጫቦ በትካዜ፣ በእንጉርጉሮ እና በትዝታ አለም ውስጥ ሆኖ የፃፋቸው መጣጥፎች ከይዘታቸው ባሻገር ቋንቋው ተአምር ነው፡፡ የሥነ-ጽሑፍ ብቃቱ የቃላቱ ሕብረ-ድምፅ፣ ኮሚክ ገለፃዎቹ ትረካዎቹ ወደር የሌለው ፀሐፊ ያሠኙታል፡፡ የአሰፋን ፅሁፍ ማንበብ ከጀመርን ረሐብ ይረሣል፣ ሌላ ነገር ማሠብ አይቻልም፡፡ ከጽሁፉ ጋር መጓዝ ከአሠፋ ጫቦ የትዝታ ፈለግ ጋር እየወጡ እየወረዱ መጓዝ  ብቻ፡፡  አሠፋ ጫቦ ሳናስበው ከዚያች ከትውልድ ቀኤው ጨንቻ ይወስደናል፡፡ ስለ ጨንቻ ጽፎ አይጠግብም፡፡ ጨንቻ የእርሡ ብቻ ሣትሆን የእኛም እንድትሆን አድርጓል፡፡

አሰፋ ጫቦ ታሪክ አዋቂ ነው፡፡ የኢትዮጵያና የሕዝቦችዋን ቀደምት ታሪኮች ጠንቅቆ ያወቀ ነው፡፡ በዚህ ታሪክ ውስጥ የሕዝቦችን ግኑኙነት ትስስር፣ ውጣ ውረድ በጥልቀት የተረዳ ነው፡፡ ይህ ታሪክ አዋቂነቱ ለሚጽፋቸው ርእሰ ጉዳዮች እንደ ሰበዝ እየተመዘዙ የሚያጫውቱ፣ እውነታን አስረግጠው የሚያስረዱ ናቸው፡፡

አሰፋ ጫቦ የሕዝብ ታሪክ ተንታኝ ነው፡፡ ይህች ኢትዮጵያ የምትባል አገር በውስጥዋ የያዘቻቸውን ሕዝቦች በታሪክ ሂደት ውስጥ ያሳለፉትን ውጣ ውረድ በሚገባ ያወቀ እና የተረዳ በመሆኑ ይጽፍባቸዋል፡፡ ሲጽፍ ሕዝቦችን በፍቅር የሚያስተሣስር እንጂ የሚለያየ አይደለም፡፡ የሕዝቦች መተባበርና አንድነት የትልቋ ኢትዮጵያ ዋልታና ማገር መሆኑን የተረዳ ሠው በመሆኑ ሁሌም የፍቅር ፀሐፊ ነው፡፡

አሰፋ ጫቦ ተንታኝ ነው፡፡ እዚህም እዚያም የተበጫጨቁ ታሪኮችን ገጣጥሞ በመተንተን በቃላት ቤት ይሠራል፡፡ በቃላት መንደር ይሠራል፡፡ በቃላት ሀገር ይሠራል፡፡ በቃላት ኢትዮጵያዊነት ላይ ይገነባል፡፡

አሰፋ ጫቦ የቋንቋ ቱጃር ነው፡፡ የአማርኛ ቋንቋ የመግለጽ ብቃት ከሚያሣዩ ፀሐፊያን መካከል አንዱ አሰፋ ጫቦ ነው፡፡ ውስብስብ ርዕሠ ጉዳዮችን ውብ በሆነ የአማርኛ ለዛ በመግለጽ የሚገዳደረው የለም፡፡ የአማርኛ ቋንቋ መፍቻ እና መገጣጠሚያ በእጃቸው ካሉ ፀሐፊያን መካከል አሰፋ ጫቦ ቶሎ ብሎ ከፊት የሚሠለፍ ነው፡፡

አሰፋ ጫቦ በኢትዮጵያ ፍቅር የተለከፈ ፀሐፊ ነው፡፡ ነጋ ጠባ ስለዚህችው ኢትዮጵያ ነው የሚጽፈው፡፡ የተነቃነቁ የታሪክ ክፍተቶችን ለመሙላት ብዙ ይጥራል፡፡ አሜሪካ ተኝቶ ሕልም የሚያየው ኢትዮጵያ ውስጥ ነው፡፡ ኢትዮጵያ በሕልሙ ትመጣለች፤ በሕልሙ ታሠቃየዋለች፡፡ በሕልሙ ይኖርባታል፡፡ በሕልሙ ያልምላታል፡፡ የአሰፋ ሕልም ኢትዮጵያ ነች፡፡ ሕልሙን በእውኑ ይጽፈዋል፡፡ ኢትዮጵያ እና አሰፋ ሐይለኛ ቁርኝት አላቸው፡፡ ከአፈሯ ቢነጠልም ሁሌም ከትውልድ ቦታው ከጨንቻ አይጠፋም፡፡ በትዝታ ፈለግ ጨንቻ ነው፡፡

አሰፋ ጫቦ ሊቅ ነው፡፡ ኢትዮጵያ እህህ ብላ አምጣ ከወለደቻቸው ሊቆች መካከል አንዱ አሰፋ ጫቦ ነው፡፡ በትምህርትና በስራ ልምድ በንባብና በጥናት ያካበተው የአሰፋ ጫቦ ጭንቅላት በብዙ መልኩ የተሟላ ነው፡፡ ከዚያ ከሞላው የእውቀት ማዕድ እየቆነጠረ ውብ በሆነው የአፃፃፍ ለዛው ሲመግበን የኖረ የዘመናችን ብርቅዬ ፀሐፊ ነበር፡፡

አሰፋ ጫቦ የፖለቲካ ሊቅ ነው፡፡ ፖለቲከኛ ነው ካልኩት በአንድ የፖለቲካ አስተሣሠብ አጥር ውስጥ ይቀመጥብኛል፡፡ ለእኔ አሰፋ ፖለቲከኛ አይደለም፤ የፖለቲካ ሊቅ እና በብዕሩ የሚተነትናቸው ጉዳዮች ሰፊ እና ጥልቅ ናቸው፡፡ የፖለቲካ ትንታኔው ማጠንጠኛ ሐረጉ የኢትዮጵያ አንድነት ነው፡፡ የትልቋ ኢትዮጵያ ምስል ነው፡፡ የአሰፋ ብዕር በተወሣሠበው የፖለቲካ ልዩነቶች ውስጥ ልዩ ልዩ ቅመሞችን በቃላት እያዘጋጀ ኢትዮጵያን አሻግረን እንድናይ የሚያደርግ የዘመናችን ቅን ብዕረኛ ነበር፡፡

አሰፋ ጫቦ ኮሚክ ነው፡፡ በኢትዮጵያ የብዕረኞች ታሪክ ውስጥ በፅሁፎቹ ለዛ እያሣቀን ዕንባ በዕንባ የሚያደርገን ሌላኛው ጳውሎስ ኞኞ ነው፡፡ እንዲህ አይነቱን ሰው ፈረንጆቹ “ሂዩመሪስት” ይሉታል፡፡ እልም ባለ አሣዛኝ እና አስለቃሸ ታሪክ ውስጥ ከቶን ዝም አይልም፡፡ ከዚያ ሠቆቃ ውስጥ ቀስ ብሎ የሚያወጣን አስቂኝ ጉዳዮችን እያነሣ ነው፡፡ ሕይወት እንዲህ ናት፡፡ አንዴ ታስለቅሳለች፤ ሌላ ጊዜ ደግሞ ታስቃለች፡፡ አሰፋ ጫቦ መራሩን ጣፋጩንም እያዋዛ አጥግቦ የሚያበላን የቃላት ባለሃብት የነበረ ብርቅ ፀሐፊ ነው፡፡

አሰፋ ጫቦ ድልድይ ነው፡፡ የአሰፋ ምድቡ ከዚያ ትውልድ ቢሆንም፣ሲያገለግል የኖረው አሁን እስካለው ትውልድ ድረስ ነው፡፡ ያለፈውን ታሪክ እያስታወሠ፣ አሁን ካለው ጋር እያስተሣሠረ፣ መጪዋን ኢትዮጵያ የሚያሣይ አሻጋሪ ፀሐፊ ነበር፡፡ በአሰፋ የብዕር ድልድይ ላይ ብዙ ታሪኮች አሉበት፡፡ ድልድዩ ብዙ ደም፣ ብዙ አጥንት የተከሠከሠበት ነው፡፡ ድልድዩ ግጭት አለበት፡፡ ድልድዩ ታሪክ አለት፡፡ ድልድዩ ሕዝብ አለበት፡፡ ይህ ድልድዩ ስደት አለበት፡፡ ድልድዩ መሰዋዕትነት አለት፡፡ ይህ የትውልድ ድልድይ እንዳይሠበር አሰፋ ብዙ ፅፏል፡፡ እናም አሰፋ ጫቦ የትውልድ ድልድይ ሠርቶ የሚያሻግር የዘመናችን ተወዳጅ ፀሐፊ ነበር፡፡

አሰፋ ጫቦ አለማቀፍ እውቀት ያካበተ ነው፡፡ አሰፋ በሚፅፋቸው መጣጥፎች ውስጥ ሃሣቦቹ ግዙፍ የሚሆኑለት በንባብ ያካበተው አለማቀፍ እውቀቱ ጥልቅ በመሆኑ ነው፡፡ ብዙ ማጣቀሻ ታሪኮች አሉት፡፡ የምድሪቱን ታሪክ ቆርጥሞ የበላ ሊቅ ነው፡፡ እናም በሚፅፋቸው መጣጥፎች ውስጥ የሃሣብ ቱጀር ነው፡፡ ብስሉንም ጥሬውን፣ጣፋጩንም ጐምዛዛውን፣ ሙቁንም ቀዝቃዛውን፣ ሀዘኑንም ሀሴቱንም ሁሉንም ነገር በውብ ቋንቋ መፃፍ የሚችል የዚህ ዘመን የተሟላ ፀሐፊ ነበር፡፡

ጋሽ አሴ፤ ስለ አንተ ስንቱ ይጠቀሣል? እኔስ ምን ልበል? አንድ ፅሁፍ ለመፃፍ ስነሣ ካንተ መጣጥፎች ውስጥ አንዱን መዘዘ አድርጌ ማንበብ አለብኝ፡፡ አንተ የመፃፍ መነቃቂያ ነህ፡፡ ሠው ውስጥ ያለውን የፅሁፍ ሆርሞን የምትቀሠቅስ ማትጊያ ቅመም ነህ፡፡ ምን ግዜም የማትረሳ የፀሐፊያን ብላቴን ጌታ ነህ! አንተ እንደምትኰምከው ሁሉ የቅርብህ ወዳጅህ፣ የእስር ቤት ጐደኛህ የሆነው የአዲስ አድማስ ጋዜጣ ዋና አዘጋጁ ነብይ መኰንን ስለ አንተ መሰከረ፡፡  በደርግ ማዕከላዊ እስር ቤት ታስራችሁ በነበረበት ወቅት ያንተን ማንነት የሚያሣይ ምስክርነት አቀረበ፡፡ ነብይ ከዕንባው ጋር እየታገለ ስለ አንተ አወራ፡፡ ሲያወራ እያለቀስኩ ሣኩኝ፡፡ በለቅሶዬ ውስጥ አሣቀኝ፡፡ ጋሽ አሰፋ ማለት እንዲያ ነው፡፡ በለቅሶ ውስጥ የሚያስቅ፡፡ ነብይ መኰንን ስለ ጋሽ አሰፋ ጫቦ እንዲህ አለ፡-

ከአሰፋ ጫቦ ጋር አብረን ነበር የታሠርነው፡፡ እስር ቤት ሣለን ብዙ ነገሮች ያደርግ ነበር፡፡ ከነዚህም ውስጥ በኪሮሽ ሹራብ ይሠራ ነበር፡፡ በእጁ ሹራብ ይሠራል፡፡ አንድ ቀን እዚያ እስር ቤት አብረውን የነበሩ ታሣሪዎች ፍርድ ቤት የሚቀርቡበት እለት ነበር፡፡  ለፍርድ ቤት መከራከሪያ እንዲሆናቸው አሰፋ ጫቦን ፃፍልን አሉት፡፡ እሺ አላቸው፡፡ ጉዳያቸውን ጠየቀ፡፡ አሰረዱት፡፡ ከዚያም ረጅም የፍርድ ቤት መከላከያ ደብዳቤ ፃፈላቸው፡፡ እነርሡም አመስግነውት ሄዱ፡፡ ፍ/ቤትም ደብዳቤውን አቀረቡ፡፡ ከዚያም ከፍርድ ቤት ሲመለሡ አሰፋ ጫቦ ሹራብ እየሠራ አገኙት፡፡ ገረማቸው፡፡ ያንን የመሠለ የሕግ ክርክር ደብዳቤ የፃፈላቸው ሊቅ እስር ቤት ውስጥ ሹራብ ይሠራል፡፡ እነዚህ እስረኞች እንዲህ ብለው ጠየቁት፡- አሴ አሁንም ይህን ሹራብ ትሠራለህ? አሉት፡፡ አሴም መለሰ፡- ሕግ ስለተማርኩ ዶርዜነቴ ይነጠቃል እንዴ? ዶርዜ እኮ ነኝ አላቸው፡፡

ነብይ መኰንን ሁለተኛውን ትዝታውን አወጋን፡፡

እዚያው እስር ቤት እያለን የማይፈቀዱ በርካታ ነገሮች አሉ፡፡ ከነዚህም ውስጥ እስረኛ ምስማርና ስለት ያላቸውን ነገሮች ፈፅሞ ይዞ መገኘት የለበትም ይባላል፡፡ ምክንያቱም እስረኛው ራሡን በስለት እንዳያጠፋ ስለሚፈራ ነው፡፡ እንደየታሠረበት ሁኔታ ሚስጢር እንዳይወጣ እና ከምሠቃይ ራሴን ላጥፋ ብለው እስረኞች በራሣቸው ላይ አደጋ እንዳያስከትሉ ስለት ነገር ተከልክሏል፡፡ ለአሠፋ ጫቦ ግን አንድ ደግ ፖሊስ አንዲት ቢላዋ ሠጥቶት ነበር፡፡ ብርቱካን ፍራፍሬ እየቆራረጠ እንዲበላበት ነበር የሠጠው፡፡ ታዲያ አንድ ቀን እስረኛው ዘንድ ቢላዋ ተገኘ፡፡ ወንጀል ስለሆነ ተጠራ፡፡ የተጠራው የእስር ቤቱ ሐላፊ ዘንድ ነበር፡፡ ሐላፊው ፈሪ ነው፡፡ ከላይ ያሉትን አለቆች ይፈራል፡፡ አሰፋ ጫቦ ደግሞ ደፋር ነው፡፡ አይፈራም፡፡ ፈሪ የእስር ቤት አዛዥ እና ደፋር እስረኛ ተገናኙ፡፡ የእስር ቤቱ አዛዥ አሰፋ ጫቦን እንዲህ ጠየቀው፡-

ቢላውን ለምን ያዝከው? ወንጀል መሆኑን አታውቅም? ይለዋል፡፡

አሰፋ እንዲህ መለሰ፡-

ምኑ ነው ወንጀል? ቢላዋ ብይዝ ምንድን ነው ችግሩ? ለማለት ጥያቄውን በጥያቄ ይመልሣል፡፡

የእስር ቤቱ አዛዥም በቢላዋው ራስህን ብታጠፋስ? ራስህን ብትገልስ? ይለዋል፡፡

አሰፋም እንዲህ መለሰ፡-

እኔ የምፈራው እናተ ትገሉኛላችሁ ብዬ እንጂ ጭራሽ እኔው ሆንኩ የምፈራው? አለ፡- ነብይ መኰንን፡፡ ከዕንባው ጋር እየታገለ አውግቶናል፡፡

አሰፋ ሜቦ የአንደኛ እና መለስተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምሀርቱን ጨንቻ እና ሻሸመኔ፣ የሁለተኛ ደረጃ አዲስ አበባን (ኮከብ ጽባሕ) ተምሯል፡፡ ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ወይም ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዩኒቨርስቲ በመግባት በሕግ ትምህርት በከፍተኛ ውጤት ተመርቋል፡፡ ገና በልጅነቱ ዓለማቀፍ ጉዳዮች ላይ ሀገሩን ወክሎ በመሔድ በዕወቀት አደባባይ ወደር የማይገኝለት ኢትዮጵያዊ ሆኖ የተመለሰ የቀለም ቀንድ ነበር፡፡

በስራው አለም ከብዙ በጥቂቱ በሕግ አማካሪነት፣ ሲቪል አቭዬሽን አስተዳደር፣ አገር አስተዳደር ሚኒስቴርና የምድር ባቡር ኩባንያ ውስጥ ሰርቷል፡፡ አውራጃ አስተዳዳሪም ነበር፡፡ የፖለቲካ ፓርቲ መስራች በመሆን በዘመነ ደርግም ሆነ በዘመነ ኢህአዴግ ተካፍሏል፡፡ በ1984 ዓ.ም ኢትዮጵያን ለቆ እስከሚወጣበት ጊዜ ድረስ የኢትዮጵያ የሽግግር መንግስት ምክር ቤት አባልና በግሉም የሕግ ጠበቃ ነበር፡፡

አሰፋ ጫቦ ወደ ኢትዮጵያ የጽሑፍ አለም ውስጥ እንደ ክስተት ብቅ ያለው በ1950ዎቹ አጋማሽ ላይ ነው፡፡ እርሱ እንደሚናገረው መጀመሪያ ለጋዜጦች የፃፍኩት በ1956 ዓ.ም ጎጃም ባህር ዳር እያለሁ “ፖሊስና እርምጃው” ላይ ነበር፡፡ አድሮ ውሎ “ፖሊስና እርግጫው” እንለው እንደነበር ትዝ ይለኛል፡፡ የባህር ዳርን ከተማ ለማስፋፋት በተጀመረ እቅድ ሳቢያ ኗሪ የነበረው ከቤቱ፣ ከቀዬው፣ ከርስቱ እየተነቀለ ሀብት ላለው ይታደል ስለነበር ያ ቆጥቁጦኝ የፃፍኩት ይመስለኛል፡፡ ርዕሱን አላስታውሰውም፡፡ “ጎጃሜው ተነቀለ!” የሚል ይመስለኛል፡፡ ምናልባት እርግጡ ያ ባይሆንም መንፈሱ ያ ነበር፡፡ ከአውራጃ ገዢውና ከማዘጋጃ ቤቱ ሹም ተግሳፅ ደርሶብኝ በዚያው አለፈ፡፡ ከዚያ ወዲህ አልፎ አልፎ ቢሆንም ብዙ የፃፍኩ ይመስለኛል” ይላል አሰፋ ጫቦ፡፡

አሰፋ ፃፈ አይባልም፡፡ አዘነበ ነው፡፡ ብዙ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ሃሳብ ሰጥቷል፡፡ አሰፋ የሓሳብ ሰው ነው፡፡ አሣቢ (Thinker) ነው፡፡ የሐሣብ ተጓዥ ነው፡፡ በሐሣብ ውስጥ የማያሳየን ዓለም የለም፡፡

አሰፋ ሲናገር ወጥቼ ቀረሁ ይላል፡፡ “ከ25 ዓመት በላይ ሆኖኛል፡፡ በ11 ያክል የአሜሪካ ግዛቶች ኖሬያለሁ፡፡ ያልኖኩባቸውን ወይ ነድቼ ወይም ከአየር አይቻለሁ፡፡ ያ ሁሉ ሆኖ ግን ህልም ባየሁ ቁጥር፣ ሰመመን ውስጥ በገባሁ ቁጥር፣ የኢትዮጵያ መሬት፣ የኢትዮጵያዊያን ፊት ብቻ ነው የሚታየኝ፡፡ አንዳንዴ “አሜሪካ ነው ያልተቀበለኝ ወይስ እኔ ነኝ ያልተቀበልኩት?” በል በል ያሰኘኛል” ይላል ባለጣፋጭ ብዕሩ አሰፋ ጫቦ፡፡

አሰፋ ሲፅፍ እንዲህ ብሏል፡፡ መለስ ብዬ ሳየው “ምነው ባላልኩት!” የምለው ብዙ አላገኘሁም፡፡ ሰፋ ቢል፣ የተሻለ ቢብራራ ኖሮ የምለው ብዙ አግኝቻለሁ፡፡ “በነጋታው ሲያዩት ቁልጭ ብሎ መታየት” የነበረ፣ ያለና የሚኖርም ነው፡፡ ሁሉም ላይ ባይሆን ጥቂቶች ላይ አንዳንድ ነጥቦች አነሳለሁ” ብሎ የትዝታ ፈለግ የተሰኘውን መፅሐፉን በሚከተለው መልኩ ያስተዋውቀናል፡፡

“ለመሆኑ ማነው ነፍጠኛ’ን አሁንም ለየት ባለ መልኩ አየዋለሁ፡፡ በግል ከማውቀው ከጋሙ ጎፋ፣ በተለይም ጨንቻና መንደርደሪያ አድርጊ የነፍጠኛን ማንነት ውስጡን ከፍቶ ለማየት ሙከራ ነበረ፡፡ በትግሬው ስሁል ሚካኤል የተጀመረው፣ ዘመነ መሣፍንት ተብሎ የሚታወቀው እስከ ቴዎድሮስ የነበረው አንድ መቶ ዓመት ኦሮሞ ኢትዮጵያን ያስተዳደረበት (የገዛበት) ዘመን ነበር፡፡ ኦሮሞው ግዛታቸው እስከ ሐማሴን ይደርስ እንደነበር ታሪክ ይነግረናል፡፡ ከዚያ ቀጥሎ የነበረው መስፋፋት የምኒልክ ደቡብ ኢትዮጵያን መውረር ነበር፡፡ ይህ ኢትዮጵያን በብሔረሰብ ስብጥር፣ በባህል፣ በሐይማኖትና በሁለንተናው ፍፁም አዲስ መልክ የሰጠ ነው፡፡ የዛሬይቱ ኢትዮጵያ የዚህ (እና ከዚያ በፊት የነበሩ) ከፍተኛ የህዝቦች እንቅስቃሴ ውጤት ነች፡፡ ከእኔ የሚሻሉ ባሙያዎች ይህንን ውስጡን ከፍተው ቢያሳዩን በታሪክነቱ ብቻ ሳይሆን ዛሬ የሚታየውን አንዳንዴ የተዛባ የሚመስለውን የፖለቲካና የታሪክ ውይይትና ክርክር ደርዝና መሠረት ያለው ያደርገዋል የሚል እምነትም፣ ተስፋም ነበረኝ፡፡ አሁንም ሊጤንበት የሚገባው በአብዛኛው ክፍአት መስክ ይመስለኛል” በማለት ጋሽ አሰፋ ሃሳብ ይሰነዝራል፡፡ ይቀጥልና ይህን ይላል፡

“ኢትዮጵያን ይማሯት!” በወቅቱ ጠቅላይ ሚኒስትር ለነበሩት ለአቶ መለስ ዜናዊ የፃፍኩት ግልፅ ደብዳቤ ነው፡፡ በመጠኑ ታሪክን መሠረት አድርጎ በወቅቱ የነበረውን ሁናቴ የሚዳስስና መፍትሔ የሚመስል የሚጠቋቁም ደብዳቤ ነበር፡፡ የኤርትራን ጉዳይ፣ በተለይም በኤርትራና በትግራይ መካከል የነበረውን ታሪካዊ ቅራኔ የሚነካካ ነው፡፡ ደብዳቤው የተፃፈበት ዘመን ይርዘም እንጂ መሠረታዊ እውነቱ ዛሬም እዚያው ነው፡፡ ዛሬም ታላቂቱን ኢትዮጵያ የሚሹ፣ የሚያልሙ፣ ከአድማስ ባሻገር ማየት የሚፈልጉ፣ የሚችሉ፣ ልብ ሊሉት የሚገባው ነጥቦች እንደተጠበቁ ናቸው ብዬ አምናለሁ፡፡ በወቅቱ የነበረው ገና “ነበረ” አልሆነም፡፡ ዛሬም “ነው” ነው፡፡ ይላል አሰፋ ጫቦ፡፡

“ትዝታ ነው የሚርበኝ” የግሌ የተወለድኩበት መንደር፣ ጨንቻን፣ የወጣሁበትን ጋሞን በወፍ በረር የሚዳስስ ነው፡፡ በተሳካ ሁኔታ ያየሁ/ ያሳየሁ ይመስለኛል፡፡ አንድ እንግሊዝ አገር የሚኖር ጓደኛዬ ኢትዮጵያ ደርሶ ሲመለስ፣ “ጨንቻም ሔጄ ነበር! አለኝ፡፡ “ምነው? በደህና? እዚያ ዘመድ አለህ እንዴ?” ስለው፣ “ምነው ከጨንቻ ነኝ አላልከንም እንዴ!” ብሎ ሣቁን ለቀቀው፡፡ ትዝታዬ ጎብኝም አስገኘ ማለት ነው፡፡ ስለ አካባቢያቸው፣ ስለ ት/ቤታቸው፣ ስለ መንደራቸው ማለት/መፃፍ ለሚፈልጉ የመጀመሪያ ረቂቅ ይሆናል ብዬ ተስፋ አደርጋሁ፡፡ ወረቀት ላይ የማስፈሩ ነገር እንጂ ትዝታ የማይበርደው ያለ አይመስለኝም”  ብል ፅፎልናል ጋሽ አሰፋ፡፡

“በሬ ከአራጁ ጋር ይውላል” ማዕከላዊ እስር ቤት፣ ጨለማ ቤት ስለማውቀው ስለጎንደሬው ዶ/ር ካሳሁን መከተ ነው፡፡ ዶ/ር ካሣሁን ያኔም አሁንም ሳስበው ይደንቀኛል፡፡ለየት ያለ ነበር ማለት እችላለሁ፡፡ ማጥ ውስጥ ተዘፍቆ የገባበትን ማጥ አያውቅም ነበር፡፡ አንዳንዴ “ማወቅ አይፈልግም ነበር!?” የሚልም ይመጣብኛል፡፡ ዶ/ር ካሣሁን “እንደወጣ ቀረ!” ከሆኑት ብዙ ኢትዮጵያዊያን በጣም ከሚያሳዝኑኝ ውስጥ የሚደመር ነው” ሲል ጋሽ አሰፋ የትውልድ ቤተ-መዘክር እንደሆነ በፅሁፍ ያስታውሰናል፡፡

“እንዲህ መለስ ብለው ሲያዩት” ስለ ማዕከላዊ እስር ቤት ነው፡፡ እዚያ 10 ዓመት ከ6 ወር ከ6 ቀን ኖርኩኝ፡፡ መኖር ካልነው! በሕይወቴ አንድ ቤት ረዥሙን ጊዜ የኖኩት እዚያ ነበር፡፡ ይህ ወፍ በረር እንጂ ያንን ሲኦል በሙሉ የሚገልፅ አይደለም፡፡ በአንድ ሰውም፣ በአንድ ፅሁፍም፣ በአንድ መፅሐፍም ተነግሮ፣ ተወስቶ የሚያልቅ አይመስለኝም፡፡ ከደርግ ጋር የሚበቃው/ የሚያበቃ መስሎኝም ነበር፡፡ ብሶበት እንደቀጠለ ስሰማ ሁለንተናዬ ይደማል፡፡ በሌላ በትዝታዬ ወይም በሕይወት ታሪክ (Memoir) ወይም በደርግ ታሪክ እመለስበታሁ፡፡ ለዛሬው ይኸኛው በጨረፍታ ያሳይ ይሆናል የሚል ተስፋ አለኝ” በማለት የትዝታ ፈለግ በተሰኘው መጽሐፉ መግቢያ ላይ ፅፏል፡፡

“የሞተ ተጎዳ” አድፍጠው ማጅራቴን መትተው ጥለው ለእስራት የወሰዱኝ ምሽት የሚያስታውስ ነው፡፡ መታሰሬ አይቀሬ መሆኑን ከተገነዘብኩ ሰንብቶ ነበር፡፡ ምን መልክ ይዞ እንደሚመጣ እርግኛ አልነበርኩም፡፡ የነበርኩበትን ፎቅ (Apartment) እንዳያሸብሩት አስቤ ማታ ማታ መዝጊያውን ሳልቆልፍ መተውም የጀመርኩ ይመስለኛል፡፡ ይኸኛው የሚቀጥው የአስር ዓመት ተኩል ጉዞዬ እንዴት እንደተጀመረ የሚገልጽ ነው፡፡ የፈሩት ባይደርስ ጥሩ ነበር ማለት ምኞት ነው፡፡

“የሞተ ተጎዳ” ያልኩት የኔን እድል ያላገኙ እንደወጡ የቀሩትን ቁጥር ስፍር የሌላቸው ኢትዮጵያዊያን ለመዘከር ነው” ይላል ጋሽ አሴ፡፡ አፕሪል 23 ቀን 2017 አረፈ፡፡ በመጨረሻም እሱ ራሱ እንደወጣ ቀረ! ጋሽ አሴ ፈጣሪ ነፍስህን በገነት ያኑራት!!!

/የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በአቶ አሰፋ ጫቦ ሞት የተሰማውን ሐዘን እየገለፀ ለወዳጅ ዘመዶቹ መጽናናትን ይመኛል/


በጥበቡ በለጠ

 

ካመታት በፊት እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ በሚገኘው ራስ ሆቴል አዳራሽ የኪነ-ጥበብ ሰዎችና ጥበብን አፍቃሪያን በብዛት ታድመው ነበር። የታደሙበት ርዕሰ ጉዳይ ደግሞ “ግጥምን በጃዝ” /Poetic Jazz/ የተሰኘውን መርሃ ግብር ለመከታተል ነበር። ከ700 ታዳሚ በላይ አዳራሹ ውስጥ ተገኝቷል። ያውም የመግቢያ ዋጋው ብቻ 50 ብር በሚከፈልበት የሥነ-ግጥም ዝግጅት! ሰው ተቀይሯል፤ ተለውጧል።


የሥነ-ግጥሙን ዝግጅት ያቀረቡት ከያኒያን ቀደም ሲል ታውቀዋል። እነርሱም ተፈሪ ዓለሙ፣ ነቢይ መኰንን፣ ግሩም ዘነበ፣ በኃይሉ ገ/እግዚአብሐር፣ ምንተስኖት ማሞ፣ ሲሳይ ጫንያለው፣ ዮሐንስ ገ/መድህን እና ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋ ናቸው። ከነዚህ ከላይ ከተጠቀሱት ውስጥ በኃይሉ ገብረእግዚአብሔር ወግ ሲያቀርብ፣ ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋ ደግሞ “ግጥምና ፍልስፍና” ያላቸውን ተዛምዶ እና ተቃርኖን በተመለከተ ምሁራዊ ትንታኔ ሰጥተዋል።


ግጥምን በጃዝ /Poetic Jazz/ በተሰኘው በዚህ ዝግጅት ላይ ረጅሙን ጊዜ የወሰደው እና የአንድ ትውልድ ታሪክን የሚዳስሰው የሁለት ገጣሚያን ስራ ነው። የመጀመሪያው ገጣሚ ሽመልስ አማረ ይባላሉ። የሚኖሩት ከኢትዮጵያ ውጪ አሜሪካ ውስጥ ነው። የግጥም መጽሐፍ እና ሲዲ አሳትመዋል። አቶ ሽመልስ በዘመነ ወጣትነታታቸው የኢሕአፓ አባል ነበሩ። ያ የለውጥ አቀንቃኝ የነበረው ፓርቲ አያሌ ወጣት ኢትዮጵያዊያንን ያቀፈ ነበር። ሰፊ ትግል ጀመረ። አልተሳካለትም-ቀረ። ተበታተነ፣ በሃሳብ ተለያየ፣ ጫካ ገባ፣ ተዋጋ፣ አሁንም ተበታተነ። ሞተ፣ ተሰቃየ፣ ተሰደደ። እናም ከሞት ተርፎ በስደት ስላለው ስለዚያ ትውልድ ሽመልስ አማረ ረዘም ያለ ግጥም ጽፈዋል። ይህን ግጥማቸውን አርቲስት ግሩም ዘነበ በጥሩ የንባብ ለዛ አቀረበው።


የአዲስ አድማስ ጋዜጣ ዋና አዘጋጅ የሆነው ገጣሚ ነቢይ መኰንንም ለአቶ ሽመልስ አማረ ግጥም ምላሽ ጽፏል። የነቢይ ምላሽ ደግሞ የሚያተኩረው እዚሁ ኢትዮጵያ ውስጥ ስለቀሩት የዚያ ትውልድ አባላት ነው። ነቢይ መኰንን ራሱ የዚያ ትውልድ አባል የነበረ እና ብዙ ነገር ያየ ገጣሚ ነው። በውጭ በስደት ስላለው እና በሀገር ውስጥ ስላለው የኢሕአፓ (የኢትዮጵያ ህዝቦች አብዮታዊ ፓርቲ) የቀድሞው አባላት የመጨረሻው ዕጣ ፈንታ ምን እንደሆነ ሁለቱም ገጣሚያን በግጥሞቻቸው ሲገልፁ አመሹ። ተበትኖ ስለቀረው የኢሕአፓ ትውልድ ዘከሩ፣ አወሱ፣ ተቹ፣ አዘኑ…
ነቢይ መኰንን እና ሽመልስ አማረ የተቀባበሏቸው ግጥሞች ትኩረታቸው ያነጣጠረው “ያ ትውልድ” የድሮ ዓላማውን ትቶ፣ ዘንግቶ በተለያየ ዓለም ውስጥ መኖሩን ነበር። በውጭ ያሉት የድሮ የለውጥ አቀንቃኞች የድሮው ትግል ልክ አይደለም ብለው አንዱ ነጋዴ፣ አንዱ አስተማሪ፣ ሌላው ተማሪ፣ አንዱ ተላላኪ፣ አንድ የሌላ ፓርቲ አባል፣ አንዱ ሃይማኖተኛ፣ አንዱ ፀሐፊ፣ አንዱ ተራኪ ወዘተ እየሆኑ ዓላማቸው ተበትኗል ይላል ገጣሚ ሽመልስ አማረ። ነቢይ መኰንንም ይህን የሽመልስ አማረን አተራረክ መሰረት አድርጐ እዚህ ኢትዮጵያ ውሰጥ ስላሉት የዚያ ትውልድ አባላት የአሁን ይዞታ ያስቃኘናል።


እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉት “የዚያ ትውልድ ታጋዮች” የሞቱለትን የደሙለትን፣ የቆሰሉበትን ትግላቸውን ትተው በሌላ መስመር ውሰጥ ናቸው። ግማሹ በጐሣ እና በሃይማኖት ተደራጅቷል። ግማሹ ሌላ ፓርቲ መስርቷል። ግማሹ “ኤሌክትሪክና ፖለቲካ በሩቁ” በሚል ትርክት ሁሉንም ነገር ትቶ በፍርሃት ዓለም ውስጥ ይዋኛል። አንዱ አድርባይ ሆኗል፣ አንዱ ተገልብጦ መጥቶ ተቃዋሚ ነኝ ይላል። ሌላውም እንዲሁ እያለ ኢሕአፓን ትቶታል! ያንን የትውልድ መዝሙር አያቀነቅንም!


የሁለቱ ገጣሚያን ስራዎች በይዘታቸው ተመሳሳይ ናቸው። ያ ትውልድ አንድ ሆኖ፣ የነፃነት መዝሙር ዘምሮ፣ ለውጥ እንዳላቀነቀነ ሁሉ ዛሬ ሁሉን ነገር እርግፍ አድርጐ እንደተወው ገጣሚያኑ ይተርካሉ። የኢሕአፓ የትግል መስመር ተለውጦ ታጋዮቹ ብትንተን ብለው ለምን ጠፉ?! የገጣሚዎቹ ብዕር ይህን አይናገርም። ኢሕአፓ ለምን ፈረሰ? መኢሶን ለምን ፈረሰ? እነ ነቢይ መኰንን ቀጣዩ ግጥማቸው በዚህ ዙሪያ ሊሆን ይችላል። ምክንያቱም “የዚያ ትውልድ ሕልም ለምን ጠፋ” የሚለው ጥያቄ ምርምርና ጥናትም በሰፊው ይጠይቃል።


ስለዚያ ትውልድ ማንነት እና ታሪክ ከፃፉ ሰዎች መካከል ግንባር ቀደሙ ክፍሉ ታደሰ ነው። ክፍሉ ታደሰ የኢሕአፓ መስራች እና ከፍተኛ የአመራር አባል የነበረ ነው። “ያ ትውልድ” በሚል ርዕስ ሦስት ትልልቅ ቅፅ ያላቸውን መፃሕፍት አሳትሟል። በእንገሊዝኛ ቋንቋ ደግሞ “The Generation” በሚል እነዚህን ሦስት ቅጾች አሳትሟል። በቅርቡ ደግሞ ኢትዮጵያ ሆይ የተሰኘተወዳጅ መጽሐፍ አሳትሟል። መጽሐፎቹ በተለይ ስለ ኢሕአፓ ፓርቲ አባላት፣ ማንነት፣ ስብስብ፣ ህልማቸውን፣ ትግላቸውን፣ ድላቸውን፣ ሽንፈታቸውን ወዘተ በዝርዝር ያሳያሉ።


ክፍሉ ታደሰ በነዚህ መፃህፍቶቹ የጓደኞቹን ህይወት ዘክሯል። የክፍሉ አፃፃፍ ለየት ያለ ነው። ቋንቋው ውብ ነው። ገለፃው ከመጽሐፍቶቹ ጋር አንባቢን በእጅጉ የሚያቆራኙ ናቸው። ሰውየው ከፖለቲካ አመራሩ በላይ በጣም የተዋጣለት ፀሐፊ ነው። ያንን ውስብስብ የሆነ የፖለቲካ እንቅስቃሴ በቀላል ቋንቋ እና ግልፅ በሆነ የአፃፃፍ ትርክት ያሳየናል፤ ያሳትፈናል። ምናልባት ክፍሉ ራሱ የኢሕአፓ አመራር አካል በመሆኑ ለአፃፃፍ ስልቱ ውበት ምክንያት ሊሆን ይችላል። የአንድን ትውልድ ጅማሮ እና ፍፃሜ በሦስት መፃሕፍቶቹ በሚገባ አሳይቷል። በነገራችን ላይ የክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ የተሰኙት ሦስት መፃህፍት በዓለም አቀፍ ደረጃ በከፍተኛ ኮፒ ከተሸጡ የኢትዮጵያ የታሪክ መፃሕፍት ውስጥ ግንባር ቀደሙ ነው። ክፍሉ በሕይወት ከተረፉት ሁለት የኢሕአፓ መስራቾችና አመራሮች መካከል አንዱ ነው።


እንደ ክፍሉ ታደሰ ሁሉ ያንን ትውልድ ከዘከሩ ፀሐፊያን መካከል አንዳርጋቸው አሰግድ ተጠቃሽ ነው። አንዳርጋቸው ባሳተመው መጽሐፍ “በአጭር የተቀጨ ረጅም ጉዞ…” በሚል ርዕስ የራሴ የሚላቸውን እነዚያን ተቀጣጥለው ያለቁ ትውልዶችን ዘክሯል። ይህ መጽሐፍ ርዕሱ ማራኪ ከመሆኑም በላይ በስልሳዎቹ ውስጥ ስለተነሱት ወጣቶች ከተፃፉት ሰነዶች መካከል በቋንቋውና በአተራረክ ውበቱ የሚጠቀስ ነው። መኢሶን እና ኢሕአፓ ተገዳድለው ያለቁ የዚህች አገር አሳዛኝ ትውልዶች ናቸው።


ያ የስልሳዎቹ ትውልድ እንደከፈለው መስዋዕትነት ያን ያህል የታሪክ መፃህፍትና የኪነ-ጥበብ ስራዎች አልተሰሩለትም። ግን በትንሹም ቢሆን የዓይን መስክሮች እየፃፉ ናቸው። የኢህአዴግ ሚኒስትር የነበሩት ሐርቃ ሐሮዬም በዘመነ ወጣትነታቸው ማለትም በቀይ ሸበር ወቅት የደረሰባቸውን፣ ያዩትን፣ የሰሙትን ታሪክ ጽፈው አሳትመዋል። የእርሳቸው መጽሐፍ በተለይ በደቡብ ክልል ውስጥ በዘመነ ኢሕአፓ የተከሰተውን አሳዛኝ እና አስከፊ ታሪክ ያስቃኘናል።


የኢሕአፓ ታጋይ የነበረውና በቅርቡ በህይወት ያጣነው አስማማው ኃይሉ ሁለት መፃህፍትን አበርክቷል። በተለይ ደግሞ በ2003 ዓ.ም ለንባብ ያበቃው ኢሕአሠ (የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ሠራዊት) የሚሰኘው መጽሐፉ በርካታ ጉዶችን ዘክዝኰ ያሳየበት ነው። ኢሕአሠ የኢሕአፓ የጦር ሠራዊት ክፍል ነው። በዚህ የጦር ሠራዊት ክፍል ውስጥ የነበሩ ችግሮች፣ ራዕዮች፣ ውድቀቶች እና ከሻዐቢያ እና ከሕወሓት ጋር የነበሩትን ግንኙነቶችና ተቃርኖዎችን በጥሩ ቋንቋ ተነባቢ አድርጐ አቅርቦታል። የኢሕአፓ ሠራዊት አሲምባ ተብሎ በሚታወቀው የትግራይ ግዛት ውስጥ እንዴት እንደተመቱ እና የውድቀታቸውንም ሁኔታ የዓይን ምስክር ሆኖ እና ነባር ታጋዮችን ጠይቆ መጽሐፍ አሳትሟል። የአስማማው ኃይሉ መጽሐፍ በውስጡ አያሌ ምስጢራዊ ሠነዶችን የያዘ የዚያ ትውልድ ማጣቀሻ ነው።


ክፍሉ ታደሰ “ያ ትውልድ” እያለ የሚጠራው ኢሕአፓ ዛሬ አለ ወይ? ብለው የሚጠይቁ አሉ። በርግጥ የትውልዱ ርዝራዦች አሉ። ሲኖሩ ደግሞ እነ ገጣሚ ነቢይ መኰንን እንደገለፁት፤ የአይዲዮሎጂ መበታተን እና ከትግል መራቅን በዋናነት መለያቸው ሆኖ ነው። አልፎ አልፎ ደግሞ ዛሬም ድረስ የቀድሞውን የኢሕአፓ አስተሳሰብ የሚያራምዱ እና አጥባቂ ፖለቲከኞች አሉ። እንቅስቃሴያቸው ደግሞ ያን ያህል እዚህ ግባ የሚባልም አይደለም።


ኢሕአፓ እንደ ትግሉ ብዛትና የህይወት ውጣ ውረዱ መፃሕህፍትና ሌሎችም ኪነ-ጥበባዊ ዝግጅቶች አልቀረቡለትም። ክፍሉ ታደሰ በአራት ተከታታይ መጽሐፍቶቹ ስለ ኢሕአፓ ባይፅፍ ኖሮ የወጣቶቹ ታሪክ ምናልባትም አየር ላይ ተበትኖ ለትውልድ ሳይደርስ የሚቀር ነበር። ብዙ ተሳትፎ የነበራቸው የዚያ ትውልድ አባላት በወጣትነታቸው ያሳለፉትን የለውጥና የትግል ውሎ እምብዛም አልፃፉትም።


በሙዚቃው ረገድ ጭራሽ አልተሰራም። ከየቤቱ ወጣቶች ያለቁበትን የቀይ ሽብር ታሪክ የሚዘክሩ ሙዚቃዎች አልተሰሩም። ቴዲ አፍሮ በሰራው “ጃ ያስተሰርያል” በሚለው ዘፈኑ ጭራሽ ትግላቸውን ይኰንነዋል። ለለውጥ መነሳታቸው፣ አዲስ ስርዓት መፈለጋቸውን በአሉታዊ መልኩ ነው ያሳየው። ምናልባት ቴዲ አፍሮ የዚያን ትውልድ የመስዋዕትነት ጉዞ የተደራጀ መረጃ የለው ይሆናል። ምክንያቱም ቴዲ ራሱ የተወለደው በ1967 ዓ.ም ነው። ግን ደግሞ በጃንሆይ ዘመን ሳይወለድ ስለእርሳቸው ታላቅነት ዘፍኗል። ጃንሆይን ከፍ ለማድረግ የተማሪዎቹን ትግል እንደ ስህተት ቆጥሮታል። የኢሕአፓ መስራችና ከፍተኛ አመራር የነበረውና ዛሬም በህይወት ያለው ክፍሉ ታደሰ፣ ያ ትውልድ ብሎ ባሳተማቸው ጥራዞች ውስጥ ኢትዮጵያዊያን ወጣቶች በ1960ዎቹ የከፈሉትን ታላቅ መስዋዕትነት በሚገባ ይዘረዝራል። ቴዲ አፍሮ ደግሞ በተቃራኒው “አብዮት ብላችሁ…” እያለ ነቅፎአቸዋል። መስዋዕትነቱ እንደ ቴዲ አፍሮ ባለ ከያኒ በሚገባ ሊዘከር ይገባው ነበር። ለቴዲ አፍሮ “ያ ትውልድ” ምን ይሆን?


በፊልሙ ረገድም ስንመጣ ስለ ያ ትውልድ እምብዛም አልተሰራም። ግን አልፎ አልፎ ስራዎች ታይተዋል። ለምሳሌ ፕሮፌሰር ሣሌም መኩሪያ የመጀመሪያዋ ተጠቃሽ ናቸው። እርሳቸው በቀይ ሽብር ስላለቁት ወጣቶች የሁለት ሰዓት ተኩል ዶክመንተሪ ፊልም ሰርተው አሳይተዋል። የእርሳቸው ዶክመንተሪ አያሌ ምስሎችን የወሰደው ከኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ነበር። ከተለያዩ የዓለም አቀፍ ሚዲያዎችም ወስደዋል። በተቻላቸው መጠንም የቀይ ሸብር ወቅት ሰቆቃን አሳይተዋል። እርሳቸው ራሳቸው በችግር ውስጥ ያለፉ እና ቤተሰባቸውም በወቅቱ በሞት ስለተቀጡ ከቁጭት ተነሳስተው የሰሩት ዶክመንተሪ ነው። ፕሮፌሰር ሳሌም ራሳቸው በአሜሪካን ሀገር የፊልም ትምህርት መምህርት ናቸው።


እንደ ፕሮፌሰር ሣሌም መኩሪያ ሁሉ ስለዚያ ትውልድ ፊልም የሰራው ክፍሉ ታደሰ ነው። ክፍሉ በቀይ ሽብር ምክንያት ስላለቁት ወጣት ጓደኞቹ “ያልደረቀ ዕንባ” በሚል ርዕስ ፊልም አሰርቶ ፕሮዲዩስ አድርጐላቸዋል። ፊልሙ በእውነት ላይ የተመረኰዘ ፊቸር ፊልም ነው። በ1996 ዓ.ም የተሰራ ሲሆን በተለይ በውጭው ዓለም በተለያዩ ሀገሮች ታይቷል።


ቴዎድሮስ ተሾመ ደግሞ “ቀይ ስህተት” በሚል ርዕስ አንድ ፊቸር ፊልም ሠርቶ ነበር። ሙከራው ጥሩ ሆኖ ሳለ አያሌ የታሪክ ግድፈቶች አሉበት ተብሎም ሲተች ቆይቷል። ነገር ግን በቀይ ሽብር ዙሪያ ከተሰሩ ፊልሞች መካከልም ይመደባል።


የፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ “ጤዛ” የተሰኘው ታዋቂ ፊልም በቀይ ሽብር ዙሪያ የተሰራ ነው። ኃይሌ ገሪማ በቀይ ሽብር ወቅት ኢትዮጵያ ውስጥ ባለመኖራቸው ሳቢያ ፊልሙን ከታሪክ አኳያ ጠንካራ ሊያደርጉት አልቻሉም እየተባሉ ይታማሉ። ነገር ግን ፊልማቸው ከቀረፃ ጥበብ እና ከድምፅ ቀረፃ አንፃር እጅግ የተዋጣለት ስራ መሆኑን ሁሉም ይስማማሉ። ከታሪክ ጭብጥ እና አፃፃፍ አንፃር ግን ትልቅ ቦታ የሚሰጠው እንዳልሆነ የኢሕአፓን ታሪክ የሚተነትኑ ፀሐፊዎች ይገልፃሉ።


ወደ ስዕል ስራዎች ስንመጣ ቀድማ ብቅ የምትለው አስራ አንድ ዓመታት በሶማሊያ እስር ቤቶች የማቀቀችው ሰዓሊ እና ገጣሚ ከበደች ተክለአብ ናት። እርሷ በአሁኑ ሰዓት በአሜሪካን ሀገር የስዕል ጥበብ ታዋቂ መምህርት ስትሆን በስዕል ስራዎቿም እጅግ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሳለች። በተለይ በቀይ ሽብር ወቅት ስለተገደሉት እና ስለተሰቃዩት ወጣት ጓደኞቿ “ዘ-ባር” እና “ሼክል” በተሰኙት ታላላቅ ስዕሎቿ የማስታወሻ ሐውልት አኑራላቸዋለች።


ከበደች ተክለአብ ከነክፍሉ ታደሰ ባልተናነሰ ሁኔታ ያንን ተቃጥሎ ተለብልቦ ስላለቀ ትውልድ ማስታወሻ አቅርባለች። በኢትዮጵያ የሥነ-ግጥም ታሪክ ውስጥ ወደር ከማይገኝላቸው ስራዎች ውስጥ የከበደች ተክለአብ ተጠቃሾች ናቸው። በ1980 ዓ.ም “የት ነው” በሚል ርዕስ ያሳተመችው የግጥም ስብስቦቿ የሰውን ልጅ የህይወት ውጣ ውረድ ከማሳየታቸው በላይ በቀይ ሽብር ምክንያት ከሀገሯ ኢትዮጵያ ተሰደው እና በሶማሊያ ጨካኝ ወታደሮች ተማርከው “መንዴራ” እና “ሃዋይ” በሚባሉ እስር ቤቶች ስላለቁት ጓደኞቿ ጽፋለች። እጅግ አሳዛኝ በሆኑት በእነዚህ ግጥሞቿ ከበደች በጣም የዳበረ እና የካበተ የስነ-ግጥም ተሰጥኦ ያላት ከያኒት መሆኗን ሃያሲያን ሁሉ ይስማሙበታል። ይህች ገጣሚት ለነዚያ በግፍ ስላለቁት ሰማዕታትና በእስር ተገማምደው ስለወደቁት ኢትዮጵያዊያን የግጥም ሀውልት አቁማላቸዋለች።


ያ ትውልድ እንደከፈለው መስዋዕትነት ያን ያህል ስራዎች አልተሰሩለትም። በተለይ በሙዚቃው ዘርፍ ምንም አልታየም ማለት ይቻላል። ሙዚቀኞቻችን በዚህ ዘርፍ ጥናት አድርገው ጥበባቸውን ቢያሳዩን መልካም ነው እላለሁ።


በቀይ ሽብር ዙሪያ ከፃፉ ሰዎች መካከል ሻለቃ ዳዊት ወልደጊዮርጊስ “Red Tears” በሚል ርዕስ መጽሐፍ አሳትመዋል። ደበበ እሸቱ “የደም ዕንባ” ብሎ ተርጉሞታል። ትርጉሙ ግን ችግር እንዳለበት አለምሰገድ ባስልዮስ በሰራው ከዩኒቨርሲቲ መመረቂያ ጥናቱ ውስጥ አረጋጧል። ከዚህ በተጨማሪም ዛሬ በህይወት የሌሉት ታዋቂው የኢኰኖሚክስ ምሁር እሸቱ ጮሌም ስለዚያ ትውልድ ማንነት በሚጥም ቋንቋ ጽፈዋል። ሌሎችም ፀሐፊዎችን መጥቀስ ይቻላል። ግን ባክኖ ስለቀረው ያ ትውልድ በዚህች ገፅ ብቻ ጽፎ መጨረስ አይቻልም። እነ ነቢይ መኰንን በቆሰቆሱት የግጥም ዝግጅት ወደኋላ ሄደን ትውስታችንን እንቀጥላለን።

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

በቴአትር ጥበብ ጠቀሜታ ላይ ክርክር የተጀመረው ገና ከክርስቶስ ልደት በፊት በ400 አ.አ አካባቢ በፕሌቶ እና የፕሌቶ ተማሪ በነበረው በአርስቶትል ነው። የሶቅራጥስ ደቀመዝሙር የነበረው ፕሌቶ በምድር ላይ ያለው የትኛውም በስሜት ህዋሶቻችን የምንረዳው አለም የማናየው እና በስሜታችን የማንረዳው አለም ነፀብራቅ ነው የሚል ፍልስፍና አለው። ከዚህ ፍልስፍናው በመነሳት ኪነ-ጥበብ ዋጋ የሌለው ነው ይላል። ይህ የፕሌቶ አባባል ኪነ-ጥበብ የእውነተኛው (የገሀዱ) አለም ነፀብራቅ ነው የሚለውን አስተሳሰብ በመቃወም የቀረበ ሲሆን ለፕሌቶ የገሀዱ አለም እራሱ የማይታየው እና የማይዳሰሰው አለም ነፀብራቅ ነው እንጂ እውነት አይደለም። ስለዚህም የኪነ-ጥበብ ስራ ከእውነት ሁለት እጅ የራቀ ስለሆነ ዋጋ የሌለው እንደሆነ ይናገራል።


ቪንሲትባሪ የተሰኘው ፈላስፋ ፊሎሶፊ በተሰኘው መፅሐፉ ‘‘ጥበብ በተመልካቹ ትክክለኛ እውቀት የማይሰጥ ነው ብሎ ስለሚያምን ፕሌቶ ዘ ሪፐብሊክ በተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ ቦታ የሚሰጠው አይደለም’’ ሲል ያስቀምጣል።


የፕሌቶ ተቃውሞ በአውሮፓ ታሪክ የጨለማው ዘመንን ተከትሎት በመጣው ከ9 መቶ ዓመተ ምህረት እስከ 11ኛው እና 12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በነበረው መካከለኛው ዘመን ውስጥም በቤተክርስቲያን ሰዎች አማካኝነት ቀጥሎ ነበር። በተለይ የመካከለኛው ዘመን ቤተክርስቲያን ቴአትር ከሃይማኖት እውቀቶች ውጪ ይሰብካል፤ ሰዎችን ያሳስታል ብላ ስለምታመን የትኛውም ስፍራ እንዳይታይ መአቀብ ጥላ ነበር።


ልክ እንደ መካከለኛው ዘመን ቴአትር ምንም አይጠቅምም በሚል ሙሉ በሙሉ መአቀቡ አይጣልበት እንጂ ሶሻሊዝምን በሚከተሉ ሀገሮችም ቴአትር (በተለይ እውናዊ ቴአትር) ለማኀበራዊ ለውጥ የማይጠቅም፤ የላብ አደሩን ትግል ወደፊት የማያራምድ፣ ውበትን አብዝቶ እና እውቀትን አሳንሶ ስለሚሰጥ ሰዎች እውቀት በቀላሉ እንዲያገኙ የማያደርግ ጥበብ እንደሆነ ያስቀምጣሉ።


ከሶሻሊስት እና አምባገነን ሀገሮች በተቃራኒው ቴአትር ምንም አይነት አስተምሮታዊ እና ማኀበራዊ ፋይዳ ሊኖረው አይገባም የሚሉት ጥበብ ለጥበብ ደንታ (Art for Art sake) አቀንቃኞች ናቸው። የዚህ ሀሳብ አቀንቃኞች ‘‘ጥበብ ምንም ጥቅም አይሰጥም’’ ብለው ሲነሱ ከሶሻሊስት ሀገሮች እጅጉን በተለየ መንገድ ነው። የሶሻሊስት ሀገሮች ቴአትር ልብ ስለሚያንጠለጥል፣ እጅጉን ለውበት ስለሚጨነቅ በቀላሉ እውቀትን አያስተላልፍም በሚል ተነሳስተው ቴአትር አይጠቅምም ይላሉ። የጥበብ ለጥበቡ ደንታ አቀንቃኞች ደግሞ ቴአትር ለማስተማር እና ለማሳወቅ ሲል ልብ አንጠልጣይነትን ወይም ውበትን አይፈጥርም። ስለዚህ ማስተማርም ማሳወቅም የለበትም ይላሉ። በዚህም ሀሳብ ተነሳስተው የጥበቡ ለጥበቡ ደንታ አቀንቃኞች የቴአትርን የማስተማር እና የማሳወቅ ባህሪ ከውስጡ አውጥተው ውበትን ብቻ በስራቸው ውስጥ ይፈጥራሉ ያሳያሉም።


ዘ ቴአትር የተሰኘው መፅሐፍ፤ በተለይ ቴአትር በፀሐፌ-ተውኔቱ ምናብ የሚፈጠር ሰለሆነ ተመልካቹ ፀሀፌ-ተውኔቱ ያነሳውን ሃሳብ አምኖ ለመቀበል እና ለውጥን ለማምጣት ቁርጠኝነትን ላያሳይ ይችላል በማለት የቴአትርን ጠቀሜታ የሚያጠይቁ ሰዎች እንዳሉ አንስቶ ይገኛል።


ኢማኑኤል ካንት በመባል የሚታወቀው ፈላስፋም ቴአትር ከቁምነገር ይልቅ ወደቀልድ የሚያደላ ነው በማለት ጥቅም የሌለው እንደሆነ ይናገራል።
‘‘ቴአትር አይጠቅምም’’ የሚለው አስተሳሰብ በመፃህፍት ብቻ ሳይሆን በአጠገባችን ያሉ ሰዎችም እምነት ነው። በአንድ ወቅት ‘‘ቴአትር ያስተምራል፣ ያሳውቃል እንዲሁም ለመኀበራዊ ለውጥ ይጠቅማል የምትሉት ውሸት ነው’’ በማለት ክርክር የተገጠመበትን ሁኔታ አስታውሳለሁ። ቴአትር አይጠቅምም የሚሉት ወገኖች ‘‘ቴአትርን ለማስተማሪያነት ስታቀርበው ስህተት የሆኑ ነገሮችን ለማረሚያ ነው። ለምሳሌ ሴተኛ አዳሪነት ጥሩ አይደለም ብለህ ለማለት በምትሞክርበት ጊዜ አንተ መጥፎ ነው ያልከውን በቅን ጎኑ የሚወስዱት አሉ። ሌላው ሰዎች በባህሪያቸው መሞከር የሚፈልጉ ፍጡራን ናቸው። ስለዚህ መጥፎ ነው ያልከውን ነገር ሊሞክሩ ይችላሉ። በዚህ አይነት ሁኔታ ብዙ መጥፎ የሆኑ ነገሮችን ልታስተምር ትችላለህ’’ ይላሉ። በተለይ ሃይማኖታዊ አቋም ያላቸው ቴአትሮች ለአለማዊ (መጥፎ) ተግባር ከዋለ አለማዊነትን (መጥፎነትን) የሚሰብክ ነው ብለው ያስባሉ።


ቴአትር አይጠቅምም ከሚለው ሀሳብ ወጥተን ቴአትር ይጠቅማል ወደሚለው ሀሳብ ስናመራ የቴአትር ጠቀሜታ መነገር የጀመረው ከፕሌቶ አስቀድሞ እንደነበር መገመት ይቻላል። ምክንያቱም ፕሌቶ ቴአትር አይጠቅምም የሚለውን ሀሳብ ለማንሳት ከሱ አስቀድሞ ቴአትር ይጠቅማል፣ እውነተኛው አለምም የተቀበለው ነው የሚል ሀሳቡ መኖር ስለነበረበት ነው።


ከላይ በተደጋጋሚ ያነሳነው የፕሌቶ ተቃውሞ የገጠመው የራሱ ደቀመዝሙር በነበረው በአርስቶትል ነው። ለአርስቶትል እውነት በስሜት ህዋሳችን የምንረዳው ሁሉ ነው። ሰው እና በገሃዱ አለም የሚገኝ ነገር ሁሉ ለአርስቶትል እውነት ነው። ሰው ስንል ደግሞ ስጋ እና መንፈስ (ስሜት) ያለው ፍጡር ነው። ነገር ግን መንፈስ ወይም ስሜት ተጨባጭ አይደለም። ተጨባጭ አይሁን እንጂ ሰዎች ስለ አለም ያላቸውን እምነት አጭቀው የሚያኖሩበት ነው። አንድ የኪነ-ጥበብ ሰራ ደግሞ ከያኒው በመንፈሱ ውስጥ ስለአለም ያለውን አመለካከት የሚያወጣበት ነው። ስለዚህ ለአርስቶትል ቴአትር ኢ-ተጨባጭ የሆነው የሰው ልጅ ስሜት ተጨባጭ ሆኖ የሚገለፅበት ነው።


ይህንን የአርስቶትልን ሀሳብ የሚደግፈው የሳይኮአናሌስስ አባት ተብሎ የሚጠራው ሲግመንድ ፍሮይድ ነው። ለፍሮይድ ሰው ሊያስታውስ የማይፈልጋቸውን ትላልቅ ፍላጐቱን እና ድርጊቱን የሚደብቅበት የአእምሮ ክፍል አለው። ነገር ግን ፍላጎቱን እና ድርጊቱን ደብቆ ለሁሌውም ማቆየት አይቻለውም። ስለዚህም ፍላጐቱ እና ድርጊቱ በህልሙ በንግግሩ በድርጊቱ ሳያውቀው ይገለፁበታል፤ በፀፌ ተውኔቱም በውስጡ ያጨቃቸውን ፍላጎቶች ሳያውቀው ይፅፋቸዋል። ስለዚህም ኪነ ጥበብ ሊታወስ የማይፈለግ ነገር ግን ሊረሳ የማይችል ፍላጐት ወይም የተደበቀ ማንነት መግለጫ ነው።


አርስቶትል ፖየትሪ “POITERY” የተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ ጥበቡ ከታሪክ ይልቅ አለም አቀፋዊ የሆነ እና የአለምን እውነት በውስጡ የያዘ እንደሆነ ያስቀምጣል። አለም አቀፋዊ ከመሆኑ ባሻገር ተፈጥሮን በትክክል የሚገልፅ ነው ይላል። እንደውም ፍልስፍናዊ ስለሆነ ህይወትን በመመርመር ፍፁም እውነት የሆነውን የአለም ገፅታ ይናገራል ብሎ ፅፏል።


ፕሌቶም እኛ እውነተኛ (ገሀድ) ብለን የምናምነው አለም እውነት ነው ብሎ አያስብም። ስለዚህም ነው ቴአትር የእውነተኛው አለም ነፀብራቅ አይደለም የሚለው እንጂ እውነት ያልሆነው አለም ቅጂ እንደሆነ ግን በተዘዋዋሪ ይናገራል። እንደውም ለመኀበራዊ ለውጥ ካልዋለ መአቀብ ሊጣልበት እንደሚገባም ይናገራል።


ከ1866-1952 የኖረው የኢጣሊያኑ ፈላስፋ ቤንዴቶ ክሮብ ልክ እንደ አርስቶትል ሁሉ ቴአትር ከአእምሮ የሚወጣ እንደሆነ ያስባል። ከአርስቶትል በተለየ ሁኔታ ክሮስ ጥበብ ስለ አነድ ነገር የጠለቀ እውቀት የሚሰጥ ነው ብሎ ያስባል።


ቴአትር እውቀት ይሰጣል ከሚለው አስተሳሰብ በተጨማሪ ቴአትር ሰዎች የደረሱባቸውን ፖለቲካዊ ተፅእኖዎች የሚቃወሙበት እንደነበር ታሪክ ያወሳል። በተደጋጋሚ ስሙን ያነሳነው አርስቶትልም ትራጄዲ የከፍተኛውን (የነገስታቱን) ኮሜዲ የዝቅተኛውን ማኀበረሰብ ህፀፅ ማሳየት አለበት ሲል ይበይናል። በርግጥም በግሪክ የቴአትር ታሪክ ውስጥ ቴአትር ፖለቲካዊ ብልግናዎችን የማጋለጥ ጠቀሜታ ነበረው። በተለይ የግሪክ ጥንታዊ (ኦልድ) ኮሜዲ ተብሎ የሚጠራው ዘመን ፖለቲካዊ ሀሳቦችን እና ድርጊቶችን በመሄየስ ቀዳሚውን ስፍራ የያዘ ጥበብ እንደነበረ ዊኪፒዲያ የተሰኘው የመረጃ መረቡ ያወሳል። ስለዚህም ቴአትር ፖለቲካዊ ስህተቶችን ማሳየት አንዱ ጠቀሜታው ነው ብሎ ማስቀመጥ ይቻላል።


ከክርስቶስ ልደት በኋላም የነፃነት ቴአትር (Theatre for liberation)፣ የጭቁኖች ቴአትር (Theatre of the oppressed)፣ የሴታዊነት ቴአትር (Feminist theatre) ወዘተ በመባል የሚጠሩት የቴአትር አይነቶች ሰዎች ለለውጥ እንዲነሱ በማድረግ የትግል መሳሪያ የመሆንን ግልጋሎት የሰጡ እና እየሰጡ የሚገኙ ናቸው።


ከላይ አንስተናቸው የነበሩት የሶሻሊስት ሀገራትም ቴአትር አይጠቅምም ብለው አልቀሩም። ይልቁንም የቴአትርን ውበት የመፍጠር አቅም በመቀነስ እና የማስተማር አቅሙን በማጉላት አመክኖአዎ፣ ኤፒክ (Epic) የተሰኘ ቴአትር አይነት ፈጥረው ቴአትርን በእጅጉ ተጠቅመውበታል። እንደ ብረሽት የመሳሰሉ ሰዎች የፈጠሩት አመክኖአዊ ቴአትር ሶሻሊስት በሆኑ ሀገሮች ማኀበረሰቡን ማርክሳዊ ፅንሰ ሀሳቦች በማጥመቅ፤ ላብ አደሩን በማደራጀት እና ለለውጥ ትግል በማንቀሳቀስ ጠቅሟል።
ቴአትር በታሪክ ውስጥ ፖለቲካዊ ጠቀሜታ ብቻ አልነበረም የነበረው። ለቴአትር በሯን ዘግታ የነበረችው የመካከለኛው ዘመን ቤተክርስቲያንም በሯን ለቴአትር ክፍት ካደረገች በኋላ ወንጌልን ማስፋፊያ አድርጋዋለች።
አሁን ባለንበት ዘመን ከፍተኛ ማኀበራዊ ፋይዳ እየሰጠ የምናገኘው ቴአትር ለልማት (Theatre for Development) የተሰኘው ነው። ፖለቲካዊ ቴአትሮች ህዝቡን በፖለቲካው ላይ ለውጥ እንዲያመጣ የመቀስቀስ፣ የማደራጀት፣ የማታገል እና ለውጥ እንዲያመጣ የማድረግ ሚና እንደነበራቸው ሁሉ ቴአትር ለልማትም በአንድ ጎኑ ፖለቲካዊ ግልጋሎት የሰጠ ቢሆንም በሌላ ጎኑ ግን ደሀ የሆነውን ህዝብ ኢኮኖሚያዊ ችግሮችን እንዲቀርፉ ደሀነት ያመጡበት ችግሮች ምን እንደሆነ ከማሳየት ጀምሮ ለውጥ ማምጣት እስኪችሉ ድረስ እረድቷቸዋል።


ዘ ቴአትር የተሰኘው መፅሐፉ የቴአትርን ጠቀሜታ ከታሪክ፣ ከፍልስፍና እና ከሳይንስ ጋር ተነፃፅሮ የሚቀመጥ ነው በማለት ከላይ ከተቀመጠበት ሁኔታ በተለየ መልኩ ያሰፍረዋል።
ይኸውም ቴአትር ከታሪክ ይልቅ በአንድ ወቅት የተፈጠረን ሁኔታ በደረቁ የማይዘገብ በመሆኑ ለተመልካቹ አንድን ታሪካዊ ክስተት ከነስሜቱ ያቀርባል። ለምሳሌ በ1998 የተፈጠረው ግርግር በቴአትር መልክ ሲቀርብ በወቅቱ በግርግሩ ላይ የነበሩት ሰዎች ምን ያደርጉ ምን ይሉ እንደነበር እና ስሜታቸው እንዴት እንደነበር በፊት ለፊት በማሳየት ታሪካዊ ክስተቱን እንደነበር አድርጎ ይገልፃል። ሌላው ከታሪክ ይልቅ በአንድ ታሪካዊ ክስተት ወቅት በየጎጡ እና በየሰፉ የተፈጠሩ ሁኔታዎችን ከትውልድ ወደ ትውልድ ያስተላልፋል።


ፍልስፍና ነጠላ ሰዎች ለአለም ያላቸው አመለካከት በመሆኑ ለማኀበራዊ ፍልስፍናዎች ትኩረት የማይሰጥ ነው። ከዚህ አንፃር የቴአትር ጠቀሜታ ከማኀበራዊ ኑሮ እና አመለካከቶች ውስጥ ፍልስፍናዊ አመለካከቶችን ነቅሶ በማውጣት የማሳየት ሚና ይኖረዋል።


ቴአትር እንደ ሳይንስ አንድን ማኀበረሰብ የመመርመር፣ የማጥናት ሚና ይጫወታል። እንደ አይታዬ ቴአትር ያሉት ቴአትሮች አንድ ማኀበረሰብ ለአንድ ነገር ያለውን አመለካከት ለመመርመር የሚረዱ ናቸው።


ቴአትር ለተመልካቹ ከሚሰጠው ጥቅም በዘለለም ለከያኒውም የመንፈስ እርካታን ይሰጣል። ለከያኒው የሚሰጠው የመንፈስ እርካታ ብቻ ሳይሆን የገንዘብ ጠቀሜታንም ነው።
ከያኒያኑ ከቴአትር ገንዘብ እያገኙ ህይወታቸውን መምራት መቼ እንደጀመሩ በትክክል ባይታወቅም የቴአትር ምሁራን ግን በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢጣሊያን የነበሩትን እነ ኮሜዲያ ዴላ አርቴን ይጠቅሳሉ። ከዛ ጊዜ ጀምሮም ቴአትር ለከያኒው የገንዘብ ምንጭ በመሆን እስከ ዛሬ እያገለገለ ይገኛል። ከያኒው እና ኪነቱ ገንዘብ ባገኙ ቁጥር ለሰሩበት ግብርን ስለሚከፍሉ ለሀገር ውስጥም ገቢን የማስገባት ጥቅም እየሰጡ እስከ ዛሬ ቆይተዋል።

 

በጥበቡ በለጠ

ብዙ ሰው የትንሳኤን በአል ለማክበር ወደ እየሩሳሌም እየሔደ ነው። እውነትም እየሩሳሌም ብዙ ነገሮች አሉ። ነገር ግን የኛው ቅዱስ ላሊበላ እዚሁ ኢትዮጵያ ውስጥ ዳግማዊት እየሩሳሌምን መስርቷል። ላስታ ላሊበላ! ቡግና ወረዳ፣ ሮሐ ከተባለች ቦታ። ትንሳኤን እዚያ ነኝ። ስለዚህ ባወራለት ስለማልጠግበው ቅዱስ ላሊበላ በዚህ ሕማማት ውስጥ ትንሽ ባጫውታችሁስ?

 

የላሊበላ ቤተሠቦች የዛጉዌ ሥርወ-መንግሥት ነገስታት ናቸው። አባቱ ዣን ሥዩም ይባላል። እናቱ ኪዮርና ትባላለች። የተወለደው ቡግና አውራጃ ላስታ ውስጥ በ1101 ዓ.ም እንደሆነ የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች ያመለክታሉ። በተወለደ ጊዜም ንቦች እንደከበቡት ይነገራል። ንቦች ማር ባለበት ቦታ አይጠፉም። እናም ላሊበላ ማር ሆኖ ሣይታያቸው አልቀረም። አፈ-ታሪክ እንደሚያወሣው ላሊበላ የሚለው መጠሪያ ስሙም የተገኘው ከዚሁ ከማር ጋር በተያያዘ ነው። ላል ማለት ማር ሲሆን ላሊበላ የሚለው ሥም ማር ይበላል የሚል ትርጉም እንደሚሠጥ ይነገራል። ይህ እንግዲህ ከዛሬ 800 አመታት በፊት በነበረው የአገውኛ ቋንቋ ውስጥ ያለ ትርጉም መሆኑ ነው።

 

ላሊበላ በተወለደ ጊዜ ስለ እሡ ብዙ ነገር ይነገር ነበር። ይህም የአባቱን ዙፋን እንደሚወርስ፣ ኢትዮጵያ ላይ እንደሚነግስ ሀገረና ሕዝብ እንደሚመራ ታላቅ ሠው እንደሚሆን በስፋት ይነገር ነበር። በዚህ ምክንያት ያባቱ ልጆች የሆኑት ወንድሙ እና እሕቱ ይጠሉት ነበር። ላሊበላን ለማጥፋት ይጥሩ ነበር።

 

ላስታ ውስጥ ታዋቂ የቤተ-ክሕነት ሠው የሆኑት አፈ-መምህር አለባቸው ረታ እንደሚተርኩት ከሆነ ያባቱ ልጅ እህቱ ላሊበላን መርዝ አበላችው። እንዲሞት። እናም ሞተ። ግን ደግሞ ከሞቱም ነቃ። ምክንያቱም ፈጣሪ ጊዜክ አልደረሠም አለው። ጌታም እንዲህ አለው፡- አንተ ላሊበላ በስሜ አብያተ-ክርስትያናትን ታንፃለህ። ላንተም መጠሪያ ይሆናሉ። የክርስትያኖችም መሠብሠቢያ ትሠራለህ ይለዋል።

ላሊበላም ለጌታ እንዲህ ይጠይቀዋል፡- ሰለሞን እንኳን እየሩሳሌምን ሲሠራ ዝግባውንም ፅዱንም ከፋርስ እና ከልዩ ልዩ ቦታዎች እያመጣ ነው። እኔ በየትኛው አቅሜ ነው አብያተ-ክርስትያናትን የማንፀው? ይለዋል።

 

ጌታም እንዲህ መለሠ፡- ከአንድ ቋጥኝ ድንጋይ ትፈለፍላለህ። አንተ ላሊበላ አንፅካቸው እንድትባል ነው እንጂ የማንፃቸው እኔ ነኝ አለው። ከዚያም ላሊበላ ከሞተበት ነቃ ይላሉ አፈ-መምህር አለባቸው ረታ የቤተ-ክርስትያንን ገድለ ላሊበላ እየጠቃቀሡ።

 

ሌላው የላሊበላ ታሪክ እንደሚያወሣው በመንድሙ እና በእህቱ አማካይነት ችግር ቢደርስበትም ራዕይ ታይቶት ትዳር ይመሠርታል። ባለቤቱ መስቀል ክብሯ ትባላለች። የተጋቡት በቁርባን ነው። ነገር ግን ከወንድሙ እና ከእህቱ የሚደርስበትን ጫና ለመቋቋም ከባለቤቱ ጋር ሆኖ ተሠደደ። እሡ ወደ እየሩሳሌም ሔደ። ባለቤቱ ደግሞ አክሡም ውስጥ አባ ጴንጤሊዮን ከሚባል ገዳም ገባች።

 

ላሊበላ በእየሩሳሌም 12 አመታት ያሕል ቆየ። በዚህ ጊዜ በርካታ ትምህርቶችን ቀሠመ። እብራይስጥ እና አረብኛን መናገር መፃፍ ቻለ። ከብዙ ሠዎች ጋር ተገናኝ።

እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ ሌላ ክስተት ተፈጠረ። ላሊበላ እንዲሠደድ ምክንያት የሆነው ወንድሙ ንጉስ ሐርቤይ በፀፀት ውስጥ ገብቷል። መንፈሡ ተረብሿል። ፈጣሪ እየወቀሠኝ ነው ይላል። ወንድምህ ላሊበላ እንዲሰደድ አድርገሃል፤ ይሔ ሐጥያት ነው፤ ስለዚህ ወንድምህን ፈልገህ ወደ ሐገሩ አምጥተህ፤ ይቅርታ ጠይቀህ ዙፋኑን ለእሡ ስጥ ይለዋል።

 

በመጨረሻም ላሊበላ ከእየሩሳሌም ወደ ሐገሩ መጥቶ አባ ጴንጤሊዮን ገዳም ውስጥ የምትገኘውን ባለቤቱን መስቀል ክብሯን ይዟት ወደ ላስታ ይመጣል። ወንድሙ ሐርቤይ ደግሞ የኢትዮጵያን ሕዝብ ሠብስቦ ጠበቀው። ድንጋይ ተሸክሞ ይቅርታ ጠየቀው። ወንድሜ ላሊበላ እንድትሠደድ ያደረኩ እኔ ነኝ። ለዚህም ስራዬ ጌታ ሲገፅፀኝ ቆይቷል፤ እናም ይቅረ በለኝ አለው። ላሊበላም ይቅርታ አደረገለት። ሐርቤይም የኢትዮጵያን ንጉስነት ትቶ ለላሊበላ ሠጠው። ጌታ ነግሮኛል። የኢትዮጵያ ንጉሥ አንተ ላሊበላ ነህ አለው። እናም የስልጣን ሽግግሩ ከሐርቤይ ወደ ላሊበላ በሠላም ተሸጋገረ።

 

ንጉሥ ላሊበላ ወደ ኢትዮጵያ የፖለቲካና የአስተዳደር ሕይወት ውስጥ በ1157 ዓ.ም ብቅ አለ። ላሊበላ ቄስ እና ንጉስ ነው። እጁ ላይ መቋሚያና መስቀል፣ አንደበቱ ላይ ትህትናና አስተዳደር የበዙበት የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አስገራሚ መሪ ሆኖ መጣ።

ቀደም ሲል በፈጣሪ እንደተነገረው የሚታወቀውንም የአብያተ-ክርስትያናቱን ግንባታ ጀመረ። በ23 አመታት ውስጥ 10 አብተ-ክርስትያትን ከአለት ፈልፍሎ ሠራ። እነዚህ አብያተ ክርስትያናት ዛሬም ድረስ የሠው ልጅ ምስጢራት ሆነው አሉ። እንዴት እንደታነፁ በግንባታው ላይ ማን እንደተሣተፈ፣ እንዴትስ እንደታሠቡ ወዘተ የሚተነትን የኪነ-ሕንፃ ፈላስፋ አልተገኘም። በዚህም ምክንያት የብዙ ጭቅጭቆች እና ውዝግቦች ምክንያት ሆኖ ለበርካታ አመታት ቆይቷል።

 

የአብያተ-ክርስትያናቱ የአሠራር ምስጢር ባለመታወቁ የተነሣ የሐይማኖት ሠዎች መላዕክት ላሊበላን እያገዙት በ23 አመታት ሠርቶ አጠናቀቃቸው ይላሉ። ቀን እሡ እየሠራ ሌሊት መላዕክት እሡ የሠራውን አጥፍ እያረጉለት ተሠርተው ተጠናቀቁ የሚሉ በርካታ የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች አሉ።

 

በሌላ መልኩ ደግሞ የውጭ ሀገር የኪነ-ሕንፃ ባለሙያዎች ናቸው የሠሯቸው የሚሉ ፀሐፍትም አሉ። የላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎች ለመጀመሪያ ጊዜ መጥቶ በማየት እና ለአለም በማስተዋወቅ ረገድ ፖርቹጋላዊውን ቄስ ፍሪንሲስኮ አልቫሬዝ የሚደርስ የለም። አልቫሬዝ በ1520 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ከጐበኘ በኋላ The Portuguese  Mission in Abyssinia የተሠኘ ግዙፍ መፅሃፍ አሣተመ። በዚህ መፅሃፍ ውስጥ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሠራር የሚከተለውን ብሏል፡-

 

እነዚህን የቅዱስ ላሊበላን አብያተ-ክርስትያናት ላላያቸው ሠው ይህን ይመስላሉ ብዬ ብናገር የሚያምነኝ የለም። ነገር ግን ስለ እነሡ የምፅፈው ሁሉ እውነት መሆኑን በሐያሉ በእግዚአብሔር ስም እምላለሁ በማለት ፅፏል። አልቫሬዝ ያየውን ነገር ማመን አልቻለም ነበር። ላላያቸው ሠው ደግሞ ይህን ይመስላሉ ብሎ ማስረዳትም ከባድ ነው። ማንም አያምነኝም ብሎ ሠጋ። እናም ቄሡ አልቫሬዝ ማለ፤ ተገዘተ።

በአልቫሬዝ መፅሃፍ ውስጥ ሌላው አጨቃጫቂ ጉዳይ አብተ-ክርስትያናቱን ማን ሠራቸው የሚለው ነገር ነው። አልቫሬዝ እንደፃፈው ማነው የሠራቸው ብሎ ሲጠይቅ ፈረንጆች ናቸው የሠሯቸው ብለው ቄሶች ነገሩኝ ብሏል።

 

ታዲያ ከዚያ በኋላ የመጡ የሐገር ውስጥ እና የውጭ ፀሐፍት አብዛኛዎቹ ማለት ይቻላል ፈረንጆች ሠሩት ወደሚለው እምነት አዘንብለው ቆይተው ነበር።

የሐገራችን ታዋቂ ፀሐፊዎቸ ሣይቀሩ የላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎች ሣይቀሩ የላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎች የሠሯቸው የውጭ ሀገር ሠዎች እንደሆኑ ጭምር ፅፈዋል። ለምሣሌ ታላቁ ኢትዮጵያዊ ደራሲ ብላቶን ጌታ ኀሩይ ወ/ስላሴ በ1921 ዓ.ም ባሣተሙት ዋዜማ በተሠኘው መፅሐፋቸው ተክለፃዲቅ መኩሪያ የኢትዮጵያ ታሪክ አክሱም ኑቢያ ዛጉዌ በተሠኘው በ1931 ዓ.ም ባሣተሙት መጽሐፍ ብርሃኑ ድንቄ አጭር የኢትዮጵያ ታሪክ ብለው በ1941 ዓ.ም ባሣተሙት መጽሐፍ ዶ/ር ሥርጉው ሀብለስላሴ Ancient and Medieval Ethiopian History በተሠኘው መጽሐፋቸው እና ሎሎችም ጎምቱ የኢትዮጵያ የታላላቅ የታሪክ ፀሐፊዎች የላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሠራር ላይ የውጭ ሀገር ሠዎች ተሣትፏቸውን ፅፈዋል። እነዚህ ደራሲያን ፅሁፋቸው የተጠቀሙበት ምንጭ የውጭ ደራሲያንን ፅሁፍ ነው።

 

እነዚህን ፅሁፎች ሁሉ ያነበበችው እና ከእንግሊዝ ወደ ኢትዮጵያ የመጣችው ሲልቪያ ፓንክረስት በላሊበላ አብያተ ክርስትያናት አሠራር ላይ ሠፊ ጥናትና ምርም ጀመረች። ከጥናቷ ውስጥ ዋነኛው ጉዳይ አለምን መዞር ነበር። እንደ ላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት ጋር የሚመሣሠሉ ኪነ-ሕንፃዎች በሌሎች ሐገሮች መኖርና አለመኖራቸውን ለማረጋገጥ አለምን አሠሠች። ከዚያም አንድ ውጤት ላይ ደረሠች።

 

ሲልቪያ ፓንክረስት Ethiopia :- A Cultural History የተሠኘ ግዙፍ መጽሐፍ አሣተመች። በዚህ በፅሃፍ ውስጥ የቅዱስ ላሊበላ አብተ-ክርስትያናት አሠራር የአለማችን ብርቅዬ ጥበቦች መሆናቸውን ገለፀች። በአለም ላይም በየትኛውም ሀገር ይህን መሳይ ጥበብ እንደማይገኝ ፃፈች እንደ ሲልቪያ አባባል እነዚህ የቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎቸ የኢትዮጵያዊያኖች ብቻ ጥበቦች ናቸው በማለት ገለፀች። የውጭ ሀገር ሠዎች ሠርተዋቸው ቢሆን ኖሮ ተመሣሣያቸውን በሌላ ሀገር አገኝ ነበር። ነገር ግን አላገኘሁም እያለች ሲልቪያ ፅፋለች።

 

ሲልቪያ ስትገልፅ ላሊበላ የአክሡም ዘመን ቀጣይ ኪነ-ሕንፃ ነው። ይህ ጥበብ በኢትዮጵያ ውስጥ እያደገ እና እየበለፀገ መጥቶ ላሊበላ ዘንድ ሲደርስ በእጅጉ ፍፁምነትን ተላብሶ መውጣቱን ፅፋለች። ሲልቪያ ላሊበላን ጨምሮ አያሌ የኢትዮጵያን ታሪኮች በመፃፍ በአለም ላይ ያስተዋወቀችን ታላቅ እንግሊዛዊት ናት። ሲልቪያ ኢትዮጵያ በኢጣሊያ ወራሪ ሐይል ስትወረር ለሐገራችን የታገለች የቁርጥ ቀን ወዳጃችን ናት። ወደ ኢትዮጵያም መጥታ እዚሁ ኖራ ነው ይህችን አለም በሞት የተሠናበተችው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖትም ተጠምቃ የክርስትና ስም ወጥቶላት ኖራለች። ቀብሯም የተፈፀመው እዚሁ ቅድስት ስላሴ ካቴድራል ነው።

 

የሲልቪያ ፓንክረስት ብቸኛ ልጅ የሆኑት አንጋፋው የታሪክ ሊቅ ኘሮፌሠር ሪቻርድ ፓንክረስትን ስለ ላሊበላ አብተ-ክርስትያናት አሠራር ተደጋጋሚ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። እርሣቸው ሲናገሩ ኢትዮጵያ ውስጥ ከላሊበላ በፊት ከ150 በላይ አብያተ-ክርስትያናት ከቋጥኞች እየተፈለፈሉ ተሠርተዋል። ያ ጥበብ እያደገ መጥቶ ነው ላስታ ቡግና ውስጥ፣ ቅዱስ ላሊበላ ካለምንም የኮንሥትራክሽን ስህተት ብርቅዬ ኪነ-ሕንፃዎችን ገነባ። ይሔ ጥበብ የመነጨው ከዚሁ ከኢትዮጵያ ውስጥ ነው በማለት ሪቻርድ ፓንክረስት ይገልፃሉ።

 

የኢትዮጵያ እስራ ምዕት/ሚሊኒየም/ን በማስመልከት አንድ ዶክመንተሪ ፊልም በ1999 ዓ.ም ከጓደኞቼ ከኤሚ እንግዳ እና ከአመለወርቅ ታደሰ ጋር በመሆን ሠርተን ነበር። ፊልሙ የ1፡30 ሲሆን ሙሉ በሙሉ ትኩረቱን ያደረገው በቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎችና ታሪክ ላይ ነበር። የፊልሙ ርዕስ Lalibela:-Wonders and Mystery ይሠኛል። በአማርኛ ላሊበላ ትንግርትና ምስጢራት ልንለው እንችላለን።

 

በዚህ ፊልም ውስጥ በርካታ የታሪክ ሠዎች የኪነ-ሕንፃ ባለሙያዎች እና ተንታኞች  ተሣትፈውበታል። ፊልሙ እ.ኤ.አ 2007 ዓ.ም ለንደን የሚገኘው የብሪትሽ ሙዚየም ምርጥ የአፍሪካ ዳክመንተሪ ብሎት ለንደን ውስጥ ቀኑን ሙሉ እንዲታይ አድርጐታል። ከዚያ በኋላ ደግሞ በልዩ ልዩ የአውሮፓ ከተሞች አንዲሁም በአሜሪካ የአለም ባንክ ጽ/ቤት እና በበርካታ ስቴቶች እንዲታይ ተደርጓል።

 

ይህ ፊልም የተሰራበትት የአቀራረፅ ጥራቱ እና ቴክኖሎጂው የረቀቀ ሆኖ አይደለም። ፊልሙ የተወደደው በውስጡ ባለው የቅዱስ ላሊበላ ታሪክ ነው። በሠው ልጁ ታሪክ ውስጥ ኘላኔቷ ካሏት ትንግርቶች መካከል አንዱ ላሊበላ በመሆኑ ነው።

ላሊበላ ፎቅ ቤትን ወደ ላይ አይደለም የሰራው። እለት እየፈለፈለ ወደ ታች ነው የሠራው። ሰዓሊ እና ቀራፂ የሆነው የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲት የሥነ-ጥበብ መምሕር የሆነው በቀለ መኮንን ሲናገር የሰው ልጅ ወደ ታች ፎቅ ቤት የሠራው እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው ይላል። እሡም ቅዱስ ላሊበላ ነው።

 

ዶ/ር አያሌው ሲሣይ የአገው ሕዝቦችና የዛጉዌ ሥርወ መግንስት ታሪክ የተሠኘ መፅሐፍ አላቸው። በዚህ መጽሐፋቸው ውስጥ ስለ ዛጉዌ ሥርወ መንግሥት እና ስለ ነገስታቱ ብዙ ማብራሪያ ሠጥተዋል። በተለይ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ሲፅፉ የዚህ ንጉስ ዘመን መንግሥት የኢትዮጵያ የብርሃን ዘመን እንደነበር አውስተዋል።

 

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ መምህር የሆነው አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ በላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሠራር ጥበብ በፍቅር የወደቀ ሠው ነው። ምክንያቱም የአብራኩን ክፋይ ልጅን ቤተ-ላሊበላ በማለት ስም ሰይሞለታል። ላሊበላ ለራሡ ማረፊያ የሚሆን ቤት አልሠራም። ቤተ-መንግስቱ የት እንደሆነ አይታወቅም። ነገር ግን በርካታ አብያተ-ክርስትያናትን አሣንጿል። ለዚያም የአሠራራቸው ምስጢር እስከ ዛሬ ድረስ ምን እንደሆነ አይታወቅም። ስለዚህ ፋሲል የላሊበላን ቅንነት እና ጥበበኝነት ለማስታወስ የልጁን ስም ቤተ-ላሊበላ በማለት ሰየመው።

 

ላስታ ውስጥ ተወልደው ለከፍተኛ ደረጃ ከደረሡ ሰዎች መካከል አንዱ ዲያቆን መንግሥቱ ጐበዜ ነው። መንግሥቱ ጐበዜ በታሪክ የመጀመሪያ ድግሪውን ሲሠራ በላሊበላ ላይ ነው ጥናቱን ያደረገው። ሁለተኛ ድግሪውን በአርኪዮሎጂ ሲሠራም መንግሥቱ ጐበዜ ጥናት ያደረገው በላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች ላይ ነው።

 

የዚህች ኘላኔት ድንቅዬ ስራ ነው ላሊበላ በማለት የሚናገሩት ኘሮፌሰር ዴቪድ ራፍካይንድ ናቸው። ኘሮፌሰር ራፍካይንድ በአሜሪካ እና በአውሮፓ የታወቁ የአርክቴክቸር /የኪነ-ሕንፃ/ ታሪክ ተመራማሪ ናቸው። እርሣቸው ሲናገሩ ላሊበላ እንዴት እንደተሠራ ማወቅ አስቸጋሪ ነው ይላሉ። ለምሣሌ አለት ሲፈለፈል ምን ታስቦ ነው? አርክቴክቱ ማነ ነው? ምን ላይ ዲዛይኑ ተሠራ? የመሣሠሉት ጥያቄዎች በሙሉ መመለስ አይችሉም። ስለዚህ ምስጢር ወይም Mystery ነው በማለት ኘሮፌሰር ዴቪድ ራፍካይንድ ይገልፃሉ።

 

ላሊበላ ሀገሩ ኢትዮጵያን 40 አመታት መርቷታል። በዘመነ ስልጣኔ የሐገሩን ዜጐች መብትና ጥቅማቸውን ጠብቆ የኖረላቸው መሪ ነበር። ግብፆች በአባይ ወንዝ ላይ ያላቸውን የበላይነት ያስቆመም መሪ ነበር። አባይን እገድባለሁ እያለ በየጊዜው ስለሚነሣ ግብፅ ለኢትዮጵያ  መንግሥት የሚገባውን ወሮታ በየጊዜው ትከፍል ነበር።

 

ላሊበላ ቄስ ሆኖ ሲቀድስ፣ ንጉስ ሆኖ ሀገረ ኢትዮጵያን የመራ የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስመ ገናና መሪ ነበር።

ኢትዮጵያን በአለም ላይ ስመ ገናና እንድትሆን ካደረጓት ስራዎች መካከልም የቅዱስ ላሊበላ ፍልፍል ኪነ-ሕንፃዎች ናቸው። የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት፣ የሣይንስ እና የባሕል ድርጅት እፁብ ድንቅ ከሆኑ የሠው ልጅ ስራዎች መካከል አንዱ አድርጓቸው በአለም ቅርፅነት ከመዘገባቸው ቆይቷል። ላሊበላ በሠራቸው ስራዎች ዛሬም ድረስ ኢትዮጵያ ትጠቀማለች።

 

ዛሬ ምሽት ላይ የገና በአል ላስታ ላሊበላ ውስጥ እጅግ በደመቀ ሁኔታ ይከበራል። ከሐገሪቱ ልዩ ልዩ ስፍራዎች የመጡ ምዕመናን እና ከአለም ዙሪያ ገናን ላስታ ውስጥ ለማክበር የሚመጡ ሠዎች 10 የላሊበላን ረቂቅ ኪነ-ሕንፃዎችን ያያሉ።

 

 

በአንደኛው ምድብ፡-

1ኛ ቤተ-መድኃኔዓለም

2ኛ ቤተ-ማርያም

3ኛ ቤተ -መስቀል

4ኛ ቤተ-ደናግል

5ኛ ቤተ-ደብረ ሲና /በጣራው ስራ ቤተ-ሚካኤል፤ ቤተ ጐልጐታና የሥላሴ መቅደስ

 

በሁለተኛው ምድብ

6ኛ ቤተ-ገብርኤልና ሩፋኤል /በአንድ ጣሪያ ውስጥ ያሉ/

7ኛ ቤተ-መርቆርዮስ

8ኛ ቤተ-አማኑኤል

9ኛ ቤተ-አባሊባኖስ

በብቸኛነት ራሡን ችሎ የሚገኝ

10ኛ ቤተ-ጊዮርጊስ ናቸው።

 

በሰሞነ ህማማት በተለይ የቅዱስ ላሊበላ እና የጌታችን የመድሃኒታችን የእየሡስ ትንሳኤ በአል በተለየ ሁኔታ ይከበራል።

ዶ/ር አያሌው ሲሣይ በመጽሐፋቸው ሲገልፁ የአከባበሩ ሥነ-ሥርዓት በሌሎች የኢትዮጵያ አብያተ ክርስትያናት በሙሉ ከሚደረገው ለየት ያለና እጅግ በጣም የደመቀ በጣሪያ-የለሸ ቦታ ላይ የሚከናወን ነው። የአስሩ የላሊበላ አብያተ-ክርስትያናትና የዙሪያ ገቡ አድባራት ካህናት/መዘምራን ዲያቆናት ቀሳውስት/ በጥንግ ድርግብ፣ በሸማ፣ በካባ፣ በማጌጥ እና ማበሸብረቅ መቋሚያ፣ ፀናጽል፣ ከበሮ፣ መስቀል፣ ዣንጥላ እና የመሣሠሉትን ይዘው ግማሾቹ ማሚጋራ ተብሎ በሚታወቀው በቤተማርም የቋጥኝ አጥር ዙሪያ ከላይ ወጥተው በመደርደር ሲሰለፉ ቀሪዎቹ በበኩላቸው ከታች ከግቢው ከወለሉ በመሆን ቤዛ ኩሉ ዓለም ዮም ተወልደ ይላሉ። ሲተረጐምም የዓለም መድሐኒት ተወልደ። የሚለውን የቅዱስ ያሬዳን ዕዝል ዜማ ተራ በተራ እየተቀባበሉ ይወርብታል። ይዘምሩታል።

ላሊበላ ኪነ-ሕንፃው ተአምር፤ ሐይማኖታዊው ክብረ-በዓል መንፈስን የሚያፀዳ ቦታው የተባረከና የቅዱሣን ደብር ነው። ላስታ ላሊበላን እንያት።

 

“ማንበብ ሙሉ ሰው ያደርጋል” በሚል መሪ ቃል በደብረማርቆስ ከተማ ጎዛምን ሆቴል የስነ-ፅሁፍ ምሽት መሰናዳቱን ዘመራ መልቲ ሚዲያና ፕሮዳክሽን አስታወቀ። ቅዳሜ (ሚያዝያ 7 ቀን 2009 ዓ.ም) ከምሽቱ 11፡30 ሰዓት የሚጀምረው ይህ የጥበብ ድግስ አንብበው ለወገን የሚያጋሩት ማንኛውንም አይነት መፅሐፍ በማበርከት መሳተፍ እንደሚቻል አዘጋጆቹ ተናግረዋል። የተሰበሰበው መፅሐፍ ለህዝብ ቤተ መፅሐፍት እንደሚበረከት የተጠቆመ ሲሆን፤ በመፅሐፉ የውስጥ ገፅ ላይ የለጋሹን ስምና ፊርማ እንዲኖርበትም አዘጋጆቹ ጠይቀዋል። የስነ-ፅሁፍ ምሽቱን ለመታደም አንድ መፅሐፍ እንደመግቢያ ይዞ መገኘት በቂ ሲሆን፤ ከጥበብ ድግሱ ባለፈ የመፅሐፍ ንባብን ለማበረታታት የሚያግዙ መጣጥፎች፣ የወግና የስነ-ግጥም ስራዎች እንዲሁም ጭውውቶች እንደሚቀርቡ የፕሮግራሙ አዘጋጆቹ ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል። 

 

በጥበቡ በለጠ

ቅድስና ከረከሰውና ከተበላሸው የስጋ ህይወት ውጭ ባለው ሌላኛው መንፈሳዊ ህይወት ውስጥ ለመኖር የሚመጣ ዓለም ነው። ቅዱስ ሲባል ሙሉ ህይወቱን ለሰማይ አምላክ የሰጠ፣ ከኛ ምድራዊያን የዓለም ህዝቦች በጣም በተሻለ ለፈጣሪ የቀረበ ነው።

ይህ ከላይ በርዕስነት የቀረበው ሃሳብም እንደኛ ስጋና ነብስ ተሰጥቶት ባይንቀሳቀስም በውስጡ ፍፁም መንፈሳዊ ህይወትን የሚቃኝ ነው። ከመንገዶች ሁሉ ወደ ፈጣሪ የሚወስደውን የተሻለ መንገድ የሚመራን፣ ብርሃን ረጭቶልን የነፍስን ደማቅ ዓለም የሚገልፅልን እና የሃሰትን መንገድ እንዳንሻ የሚያደርግ ነው ይላሉ የእምነት ሰዎች።

በዘመናዊው የዲሞክራሲ ፅንሰ ሃሳብ ውስጥ ሲዳክሩ የነበሩ እና በሶሻሊዝም መርህ ውስጥ ጭልጥ ብለው ወዛደራዊ ዓለማቀፋዊነት፣ የላብ አደር፣ ብሎም በማርክሲስት ሌኒኒስት ፍልስፍና ህግጋት ይመሩ የነበሩ ሰዎች ሀሳቡን አይቀበሉትም። የነሱ ቅዱሳት ሌሎች ናቸው። እነዚህን ሁለት ፅንፎች ለማወዳደር ጊዜውም መድረኩም አይበቃም። ይሁን እንጂ ለሚሊዮኖች የመንፈስ ምግብ ስለሆኑት ቅዱሳን መፃህፍት ለዛሬ ትንሽ እናውጋ።

በረጅሙ ወደ ኋላ መለስ ብለን እንንደርደርና እንነሳ። ከክርስቶስ ልደት በፊት በ850 አመተ ዓለም ስነ-ፅሁፍ ሱሜሪያዊያን፣ ቻይናዊያን፣ ግሪኮችና ሮማዊያን ዘንድ እንደ ዳበረ ታሪክ ያወሳል። ይህ የስነ-ፅሁፍ ፈለግ ከእምነቱም በአለማዊ ህይወቱም እያጣቀሰ ነበር ሲራመድ የቆየው።

ወደ ሀገራችን ኢትዮጵያም ስንመጣ በተለይ በአራተኛው ክፍለ ዘመን ወይም እ.ኤ.አ በ340 አመተ ዓለም ንጉሥ ኢዛና ከባዕድ አምልኮ ወደ ክርስትናው ዓለም ሲገባ አዳዲስ ነገሮች መጡ። አንደኛው በተለይ ለብዙ ዘመናት ከተንሰራፋው ባዕድ አምልኮ ወጥቶ ክርስትናው ላይ ወዳጅነት ሲመሰረት በቃል ስብከት ከማድረግ በተጨማሪ በጽሁፍም የተጀመረበት ወቅት በመሆኑ ነው። ቅዱስ ሃሳቦች በጽሁፍ መስፈር የጀመሩበት ጊዜ መሆኑ በታሪክ ድርሳን ውስጥ ቁልጭ ብሎ ሰፍሯል።

በቀደመው ዘመን ለተጠራበት ነገር ሁሉ አለሁ ብሎ ግንባር ቀደም የሚሆነው የግዕዝ ቋንቋ ለዚህም እምነት መስፋፋት አለበት ብሎ ከተፍ ያለው እሱ ነበር። በተለይ የክርስትናው እምነት ውስጣቸው ገብቶ ፍፁም ሀሴትን የሚሰጣቸው ሰዎች ግዕዝ የመላዕክት ቋንቋ ነው ሲሉ በስፋት ይሰማሉ።

በመጀመሪያ ደረጃ የጽህፈቱ ተግባር ያቀናው መፅሐፍ ቅዱስን ወደ መተርጐም ነው። ከመፅሐፍ ቅዱስም በመጀመሪያ የተተረጐመው ብሉይ ቀጥሎም ሀዲስ ኪዳን ነበር።

ከብሉይ ኪዳን ጋር ሲነፃፀር አጭር ነው። ሁለቱም የተተረጐሙት በግዕዝ ነው። ግዕዝ የትርጉም ስራ ማከናወኛ ሆነ የተባለውም ከዚህ ዘመን ጀምሮ ነው። በተለይ ብሉይ ኪዳን እንደየ አተረጓጐሙ እና ሁኔታው አንዳንድ ችግሮች ነበሩበት የሚሉ የስነ-መለኮት ተመራማሪዎች ያጋጥሙ ነበር።

አንዳንድ ሰዎች ብሉይ ኪዳን የተተረጐመው ከኢብራይስጥ ነው ይሉ ነበር። ሌሎች ደግሞ ኧረ ተው ከግሪክ ቋንቋ ነው ትርጓሜ የመጣው” ብለው ምንጩን ለማግኘት ደፋ ቀና የሚሉ ታታሪ ተመራማሪዎች አሉ። እባካችሁ የጠራውን አንዱን እውነታ ንገሩን ብለው ዳር ቆመው ወሬ የሚጠብቁ እንደ እኔ አይነት ሰዎችም መኖራቸውን አትዘንጉ። አለቃ ኪዳነወልድ ክፍሌ ብቻ ናቸው የተተረጐመው ከግሪክ ቋንቋ ነው በማለት በሙሉ ልብ የተናገሩት።

እነዚህ ቅዱሳት መፃህፍት የተተረጐሙት በሃይማኖት ምክንያት ከሶሪያ ተሰደው የመጡ መነኮሳት እንደሆኑም ሹክ የሚሉ ፀሀፍት አሉ። እነዚህ ፀሐፊዎች የሚያነሱት መረጃ ደግሞ እንደ ቄስ፣ አርባ የመሳሰሉ ቃላትን በመንቀስ የተገኙት ከሶርያ ነው የሚል አዝማሚያ አላቸው።

በቅርቡ አንድ ጆሽዋ የተባለ አይሁዳዊ ፎቶግራፍ አንሺ ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ነበር። የመጣበት ምክንያት ስለ ቤተ-እስራኤላውያን የብዙ ሺ አመታት የኢትዮጵያ ቆይታና ተግባር በፎቶ ግራፍ ሊያነሳ ነበር። በርግጥም ብዙ ነገር ተሳክቶለታል። ይህን ሰው አግኝቼው ኢትዮጵያን እንዴት ትገልፃታለህ አልኩት። ጆሽዋም ፈገግ ብሎ አንዳንዴ ሀገሬ እስራኤል ያለሁ የመስለኛል አለኝ። ምነው አልኩት። እሱም የተለመደውን ፈገግታውን እያሳየኝ ኢትዮጵያ ውስጥ እስራኤል በጣም ትጠቀሳለች። በየቤተ ክርስትያኑ የእስራኤል አምላክ ይባላል። በላሊበላ አብያተ ክርስትያናት፣ በጐንደር አብያተ መንግሥታት ግድግዳ ላይ ሁሉ የዳዊት ኮከብ አለ፣ ቄሶቹ ስማቸው ‘ካህን' ይባላል። እኔ ሀገር ደግሞ ‘ካህን' ይባላሉ። እነዚህንና የመሳሰሉት ነገሮች ሳይ ሀገሬ ያለሁ እየመሰለኝ ነው አለኝ።

ኢትዮጵያ ሀገራችን ከብዙ ሀገሮች ጋር በነበራት ግኑኙነት የተነሳ ከየሀገራቱ የምታገኛቸውን ታላላቅ ምልክቶችና አርማዎች በማስታወሻነት በቤተክርስትያኖቿ ውስጥ አስቀምጣቸዋለች። በተለይም ደግሞ ከክርስትናው እምነት በፊት የነበሩትንም አርማዎች ሁሉ ከየሀገራቱ ተጠቅማባቸዋለች። አንዳንዱን ደግሞ ወደ ሀገርኛም ቀይራ ከራሷ እምነትና ቀኖና ጋር አዋህዳቸዋለች። ለምሳሌ ኦርጅናሌው የዳዊት ኮከብ ምልክት ከ800 አመታት በሆናቸው ቤተ-ክርስትያኖች ውስጥ ይገኛል። አስገራሚው ነገር ይኸው ምልክት ወደ ኢትዮጵያውኛ ተቀይሮ መሀሉ ላይ የመስቀል ምልክት ተደርጐበት የቅዱስ ላሊበላ ማህተም ነው ይባል ነበር።

ከዚህ ሌላ በህንድ ሀገር ውስጥ የፀሐይ ምልክት ነው የሚባለው የስዋስቲካ አርማ በሀገራችን አብያተ ክርስትያናት ከአንድ ሺ አመታት በላይ አገልግሎት ላይ ውሏል። ዛሬም በየሄድንበት ታሪካዊ የእምነት ቦታዎች ላይ ሁሉ እናየዋለን። ኢትዮጵያ የየሀገራቱ የታሪክ ማህደር ሆና መቆየቷን የምታስመሰክርባቸው ሁኔታዎች በርካታ ናቸው ማለት ይቻላል። በአጠቃላይ ግን ይህን ምልክት አዶልፍ ሂትለር ለአገዛዙ ዘመን አርማ አድርጐት መቆየቱም መረሳት የለበትም።

ወደ ጀመርነው ቅዱሳን መፃህፍት እንመለስ። እስከ ሰባተኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ቅዱሳን መፃህፍት ወደ ኢትዮጵያ በሙሉ ተተርጉመው አልቀዋል። በዚህም የግዕዝ የቃላትና የመንፈስ ሀብቱ በልፅጓል። እንዲያውም ከራሱ አልፎ ለዓለም ስነ-ጽሁፍ አንድ ውለታ አድርጓል። ለምሣሌ መጽሐፈ ሔኖክ በሌላው ዓለም በጦርነትና በተለያዩ ምክንያቶች ጠፍቶ ነበር። በኋላ በግዕዝ ውስጥ ተገኘ። ከግዕዝ ውስጥ ተተርጉሞ እንደገና ለዓለም ተሠራጭቷል። በሀገራችን የቋንቋ አርበኛ ወይም ጀግና ቢኖር ኖሮ ግዕዝ ቋንቋ ላበረከተው ውለታ ከዩኔስኰ አንዳች ነገር ያስደርግ ነበር። ከታሰበ አሁንም ግዜ አለ።

ግዕዝ ከቅዱሳት መፃህፍት ሌላ የሃይማኖት ማስተማሪያ ሰነዶችም እንደተፃፉበት የቋንቋ ሊቁ ዶ/ር አምሳለ አክሊሉ በጥናታቸው ላይ ገልፀዋል። ከእነዚህ ውስጥም የሚከተሉትን ማየት ይቻላል።

ቄርሎስ

ቄርሎስ የትርጉም መፅሐፍ ነው። መፅሐፉ ስሙን የወሰደው መግብያው ውስጥ በፃፈው ሰውዬ ቄርሎስ በሚባለው ሰውዬ ነው። ምሁራን እንደሚናገሩት ቄርሎስ መግቢያውን እንጂ መፅሐፉን በጭራሽ አልፃፈውም ይላሉ።

ይህ መፅሀፍ ሦስት ክፍሎች አለት፡-

1.  የቄርሎስ መግብያ ሀተታ

2.  ስለ ክርስቶስ፣ ስለ ሥላሴ ባህሪ የተሰጠን ሀተታ የሚያካትቱ ናቸው።

ሀተታው ክርስቶስን መሠረት አድርጐ ነው የተፃፈው። ልዩ ልዩ የትምህርት ፅሁፎችም አሉበት። ይህ መፅሐፍ የተተረጐመበት አመት በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደሆነ Weischer የተባለ ሰው እ.ኤ.አ በ1971 በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር መጽሔት ላይ ፅፎታል።

ፊሳሊጐስ

በኢትዮጵያ ውስጥ በትርጉም ስራ እኔ በበኩሌ ከፍተኛ ቦታ የምሰጠው መጽሐፍ ቢኖር ይሄኛው ነው። ጉዳዩ አስገራሚ ነው።

ይህ ፅሁፍ /ትርጉም/ የስነ-ፍጥረት ሀተታ ነው። ስለ ልዩ ልዩ እንስሳትና ማዕድናት የተፈጥሮ ባህሪ በሰፊውና በጥልቀት የሚገልፅ መፅሐፍ ነው። የመፅሀፉ ዓላማ የክርስትና እምነት ማስተማርና ማስፋፋት ነው። ታሪክ ፀሐፊዎች እንደሚያስረዱት መጽሐፉ በግብፅ እስክንድርያ ከ200-300 ድህረ ክርስቶስ በሦስት ቋንቋ የተፃፈ ነው ይላሉ።

ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ግዕዝ የተተረጐመው ከግሪክ ነው። ወደ ኢትዮጵያም እንዲገባ ምክንያት ሆነውታል ተብለው በሰፊው የሚነገርላቸው ሶርያዊያን መነኮሳት ናቸው። ኮንቲሮሲኒ የተባሉት አጥኚ ገለፁት የሚባለው እውነታ፣ መጽሐፉ የተተረጐመው የመጀመሪያዎቹ ቅዱሳት መፃህፍት ከተተረጐሙ በኋላ እንደሆነ ነው። ይህ መጽሐፍ በመካከለኛው ዘመን ሰፊ ተቀባይነት የነበረው ሃሳብ እንደነበር ይወሳል። በኋላ ግን ይላሉ አጥኚዎች፣ ጉዳዩ ዋጋ እያጣ የመጣው ዘመናዊ የሳይንስ እውቀት እየተስፋፋ ሲመጣ እንደሆነ ይገልፃሉ። ኢትዮጵያ ውስጥ ግን ዛሬም ተቀባይነቱን ሳይለቅ በቀሳውስት ዘንድ ለዘለዓለም ይኖራል።

ስርዓተ መነኮሳት

በግብፅ ውስጥ በተለይም በሰባተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስርዓተ መነኮሳት ተስፋፍቶ እንደነበር የቋንቋን ውልደትና እድገት የሚያጠኑ ምሁራንም ሆኑ ስነ-መለኮታውያን ያስረዳሉ። ኢትዮጵያ ደግሞ ከአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጀምሮ ከግብፅ ጋር የጠበቀ ግንኙነት ስለነበራት ይህ የምንኩስና እና የብህትውና ህይወት በዚህችው ሀገር ተስፋፍቶ ኖሯል። ዛሬም እያየለ መጥቷል። ከግብፅም ሆነ ከማንኛውም ሀገር በልጧል። የሀገራችን ገዳማት ውስጥ ምንኩስናው ተበራክቶ ይታያል።

ለጊዜው ሰፊ ጥናት ያልተደረገበት አባ ባኮምዮስ የሚባል ሰው ግብፅ ውስጥ የብህትውና ኑሮ ጀመረ። ይህ መነኩሴ ራሱ ባህታዊ ብቻ አልሆነም። ህግም አውጥቷል። እሱ ያወጣው ህግ በግሪክና በላቲን ተፅፎ በዓለም ላይ ተበትኗል። በዚህ መሠረት ስርአተ መነኮሳት በሚል ርዕስ ኢትዮጵያ ውስጥ ተተርጉሟል። ለኢትዮጵያዊያን መነኮሳት መንገድ ጠራጊና መሪ እንዲሁም መሠረት ሆኗል። ከኢትዮጵያ የቤተ-ክርስትያን ህግጋትና ሁኔታ ጋር ተስማሚ እንዲሆን ነው የተተረጐመው:: ዛሬ ኢትዮጵያን የመነኮሳት ምድር ያደረጋት መጽሐፍ እሱ ነው እያሉ ብዙዎች ጣታቸውን ይቀስሩበታል።

ቀሳሪዎቹ ደግሞ ከእምነት ኬላ አምልጥው በአለማዊው ህይወት አስበው፣ አውጥተው፣ አውርደው ቃላት የሚሰነዝሩ ናቸው። የዓለም ፖለቲካዊ አካሄድ ግምት ውስጥ በማስገባት ማብራሪያ ይሰጣሉ። የዛሬዋን ግብፅ ጠቁመው ለኢትዮጵያ የሰጠችንን ‘የቤት ስራ' በትጋት እየሰራንላት ነው እያሉ በአደባባይም ባይሆን በባንኮኒ ጨዋታ የሚያወጉኝ ምሁራን አሉ።

ምሁራኑ የአባይን ወንዝ ጉዳይ የጨዋታ መክፈቻ አድርገው ወደ ታላቁ ሀሜት ይገባሉ። አንደኛው ሀሜት እነዚህ የእምነት ቀኖናዎች፣ ዶግማዎች ጠንካራ ትዕዛዞች ወዘተ. ድሮ ድሮ ከግብፅ ወደ ኢትዮጵያ ሲሰነዘሩ የቆዩ ነበሩ። ግብፆቹ እርግፍ አድርገዋቸው ሲተው ኢትዮጵያዊያኖቹ ደግሞ የበለጠ አስፋፍተዋቸው ይዘዋቸዋል። እናም ቆም ብለን አሰብ አድርገን የአባይን ጨዋታ እናምጣ ይላሉ።

‘እምነት እየጠነከረ ሲሔድ ድህነትን ያስከትላል’ የሚል ቀመር ያላቸውም አሉ። እንደ ማስረጃም የሚያዩት የሃይማኖት ሰዎችንም ወይም መሪዎችን የፈሰሰ ውሃ እንኳን አያቀኑም የሚሏቸው በርካታዎች ናቸው። ሃይማኖታዊ ስርዓተ ትምህርቱም ተስፋፍቶ በመላው ህዝብ ላይ የስራን ባህል እንዳይቀንስ የማንቂያ ደወል ቢጤ ጥቆማ ያደርጋሉ በዓለማዊ መንገድ የሚያስቡት ሰዎች። ከ366 የአመቱ ቀኖች ውስጥ ስራ አይሰራባቸውም የሚባሉት ተቆጥረው ሲወጡ አስደንጋጭ ነው። ስለዚህ ጥንቡን የጣለውን የድህነት ገጽታችንን መለስ ብለን መመልከትና አንኳሩን ምክንያት ማወቅ አለብን።

*   *   *   *

ኤፒክ ምንድን ነው?

ኤፒክ በጥንት ግሪካዊያን ዘንድ የዳበረ ስነ-ፅሑፍ ሲሆን ረጅም፣ ተውኔታዊ ሳይሆን ተራኪ፣ ጀግናዊ ግጥም ነው። የሰውን ልጅ ታላላቅ ክንዋኔዎች፣ ጥበቦች፣   አፈ-ታሪኮች፣ ሌሎችንም የሀገርና የህዝብ ታሪኮች የያዘ ነው።

የኤፒክ ገፀ-ባህሪያት

የኤፒክ ገፀ-ባህሪያት ሁለንተናዊ /Universal/ ናቸው። ከራሳቸው እድል ጋር የሰዎችን ወይም የሀገርን እድል ይዘው ስለሚነሱ ታላላቅ ጀግኖች /Hero's/ የሚያትት ነው።

ለምሳሌ ያህል ግሪካዊው ዓይነ ስውር ደራሲ የነበረው ሆሜር ሁለት መፃህፍትን ፅፏል። ኦልያድ እና ኦዲሴይ የተሰኙ። የኦልያድ ገፀ-ባህሪ Achilles ይባላል። አኪሊስ የጦር ጀግና ሲሆን በሱ ምትክ ጓደኛው ይሾማል። እንዲህ አይነት ትራጄዲ የሚደርስባቸው ገፀ-ባህሪያት በስነ-ፅሁፍ ውስጥ አኪሊስ ታይፕ /Achilles Type/ በመባል ይታወቃሉ።

የኦዲሴ ገፀ-ባህሪ ኦዲስስ /Odysseus/ ሲሆን ከጦር ሜዳ ቤቱ ለመድረስ መከራውን ያየ ሰው ነው። ቤቱ ሲደርስ ሌላ ችግር ተፈጥሮ ይጠብቀዋል። ይህ ዓይነት ትራጄዲ የሚገጥማቸው ገፀ-ባህሪያት /Odysseus Type/ ይባላሉ።

መቼት /Setting/

የኤፒክ መቼት እጅግ ሰፊ ነው። በምድር፣ በሰማይ፣ በባህር፣ በአውሎ ነፋስ፣ በጫካ ... ሊፈፀም ይችላል።

በኤፒክ ውስጥ ገፀ-ባህሪያት ከፍተኛ ትግሎችን ያደርጋሉ። የማይታወቁ መናፍስት፣ የማይታወቁ ኃይሎች ሁሉ ተሳታፊ ይሆናሉ። ይህም ማለት በታሪኩ ውስጥ መለኮታዊ ኃይላት ሁሉ ተሳታፊዎች ናቸው።

በአቀራረቡ ከፍተኛ የትረካ ብልሀት የሚታይበት ነው። በግጥም፣ በምጣኔ፣ በሉአላዊ /Elevated/ ቋንቋ የሚቀርብ ነው። የጥበብን አማልክት እየተማፀነ የመሄድ ዘዴ አለው።

ታሪኩ በንግርት /Foreshadowing/ አልያም በምልሰት /Flashback/  ሊቀርብ ይችላል። ብቻ እንደ የሁኔታው“ እና አመቺነቱ ይቀያየራል።

በታሪኩ ውስጥ የሚካተቱት ገፀ-ባህሪያት በአብዛኛው ታላላቅ ገዢዎች፣ ሀብት እውቀት ፀጋ ያላቸው ብቻ ልዕለ ሰብአዊያን ናቸው።

ኤፒክ የአንድ ዘመንን ታሪክ ብቻ አያወሳም። በዘመነ ሂደት ውስጥ የሚታዩትን ለውጦች እንቅስቃሴዎች እየመዘዘ ውብ በሆነ ቋንቋ ያሳየናል።

ኤፒክ በሁለት ይከፈላል። አንደኛው የቃል /Oral ወይም Primary epic/ በመባል ሲታወቅ ሁለተኛው ደግሞ የፅሁፍ /Written ወይም Secondary epic/ ይባላል።

ከሆሜር ኤፒኮች ሌላ በዓለም ከሚታወቁት ውስጥ በ10ኛው ክፍለ ዘመን የተፃፈው የዴንማርክን ታሪክ የሚገልፀው Beowulf የተሰኘው መፅሐፍ ነው። መፅሐፉ የDanish Kingdom Beowulf የተባለው ጀግና ሆርትጋር ከተማን ለመታደግ ከድራጐን ጋር ያደረገውን ትግል የሚያወሳ ነው።

ሌላው በቨርጂል የተፃፈው Aeneid የተሰኘው ኤፒክ ነው። በ14ኛው ክፍለ ዘመን የተፃፈው ይኸው የሮማ ኤፒክ ብትሮይ መውደቅ በኋላ ስለነበረው Aeneid ስለተባለው ጀግና የተፃፈ ነው።

Tasso የተባለው ፀሐፊም Jerusalem delivered የተሰኘ ኤፒክ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ፅፏል። ኤፒኩ የክሩሴድ /የመስቀል/ ጦርነትን የሚያሳይ እና የየሩሳሌምን ነፃ መውጣት የሚገልፅ ነው።

Paradize lost እና Paradize regain የተሰኙትም መፃህፍት ከዚህ ሰልፍ የሚቀላቀሉ ናቸው።

ዛሬ ዛሬ ግን የኤፒክ ፅሁፎች አይፃፉም። ጀግና ደራሲ ስለጠፋ ነው የሚሉ አሉ። ኢትዮጵያ ደግሞ ይህን ስነ-ፅሁፍ ሳትሞክረው እስከ አሁን ድረስ አለች። አንድ የኤፒክ ጀግና ትወልድ ይሆን?

Page 2 of 17

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us