You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (266)

 

በጥበቡ በለጠ

 

በምድር ላይ በሰው አዕምሮ ከተሠሩ ድንቅ ሥራዎች መካከል በዋናነት የሚጠቀሱት የቅዱስ ላሊበላ የአለት ፍልፍል አብያተ-ክርስትያናት ናቸው። እነዚህ ሕንፃዎች የተሠሩት ከ800 ዓመታት በፊት ነው። አደጋ ውስጥ በመሆናቸው የዛሬ 10 ዓመት ግድም የጣሪያ መጠለያ ተሰርቶላቸው ነበር። የተሠራው መጠለያ የአገልግሎት ዘመኑ አምስት ዓመት ነበር። እናም አምስት ዓመቱን ከጨረሰ አምስት ዓመት ሆኖታል። እድሜውን ጨርሷል። ይህ መጠለያ ራሱ ኪነ-ህንፃዎቹ ላይ እንዳይወድቅ ስጋት አለ። ይህንን ስጋት በአጭር ጊዜ ውስጥ እልባት መስጠት አልተቻለም። ስለዚህ እነዚህ እድሜያቸው ከ800 ዓመታት በላይ የሆናቸው ብርቅዬ ኪነ-ህንፃዎች አስፈሪ አደጋ ውስጥ ናቸው። በተለይ ደግሞ የገና በዓል ሰሞን!

 

አገር ምድሩ፣ በተለይ ደግሞ በሰሜን ኢትዮጵያ የሚገኙ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተወህዶ ሃይማኖት ተከታዮች የእየሱስ ክርስቶስን እና የቅዱስ ላሊበላን ልደት ለማክበር ላስታ ላሊበላ ላይ ይከትማሉ። እናም በሕዝብ ጭንቅንቅ ምክንያት እነዚህ ኪነ-ህንፃዎች ለአደጋ የመጋለጥ እድላቸው በእጅጉ ሠፊ ነው።

 

በዚህች ምድር ላይ ከተፈጠሩ የኪነ-ሕንፃ አርክቴክቶች መካከል ወደር የለውም እየተባለ ስለሚነገርለት ቅዱስ ላሊበላ እና ስለሰራቸው ትንግርታዊ ጥበባት ጥቂት እንጨዋወታለን።

 

ይህ ሳምንት በመቶ ሺ የሚቆጠሩ ምዕመናን እና ሀገር ጐብኚዎች ወደ ቅዱስ ላሊበላ መናገሻ ከተማ ወደ ሮሃ ይጓዛሉ። ምክንያታቸው ደግሞ የገና በዓልን በዚሁ በደብረ ሮሃ ለማክበር ነው። ሰዎች የገና በዓልን ለምን በላሊበላ ርዕሠ አድባራት ያከብራሉ ተብሎ ሊጠየቅ ይችላል። ለዚህም ሁለት ምክንያቶችን ማስቀመጥ ይቻላል።

 

አንደኛው ሃይማኖታዊና መንፈሳዊ ጉዞ ነው። ሰዎች በዓመት አንድ ጊዜ ወደ ቅዱስ ላሊበላ ገዳማት ሄደው ከተሳለሙ፣ ከፀለዩ ረድኤት፣ በረከት ጤና ብሎም መንፈሳዊ ልዕልና ያገኛሉ የሚባል ፅኑ እምነት ስላለ ምዕመናን በተለይም የእየሱስ ክርስቶስና የቅዱስ ላሊበላ የልደት ቀን በተመሳሳይ ዕለት ስለሚከበር በዓሉ በእጅጉ ስለሚደምቅም ጭምር እጅግ ብዙ የሚባል የኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ተከታዮች ወደ ስፍራው ይጓዛሉ።

 

ሁለተኛው ምክንያት ለጉብኝት ነው። በተለይ ደግሞ ከውጭ ሀገራት የሚመጡ ሰዎች። ኢትዮጵያን የሚጐበኙ ቱሪስቶች በከፍተኛ ደረጃ ቁጥራቸው የሚያሻቅበው በዚህ ወቅት ነው። ጉዞ ወደ ቅዱስ ላሊበላ ትንግርታዊ አብያተ-ክርስቲያናትን ለመጐብኘት፣ ጉዞ ኢትዮጵያዊያን የገናን በዓል ደብረ ሮሃ ላሊበላ ከተማ ውስጥ የሚያከብሩበትን ሥርዓት ለማየት እና መንፈስን ለማርካት ሺዎች ባህር አቋርጠው ወደ ኢትዮጵያ ይገሰግሳሉ። እናም ሰሜን ወሎ ውስጥ፣ ላስታ ላሊበላ፣ ሮሃ ከተባለችው ስፍራ ላይ ከሊቅ እስከ ደቂቅ በጋራ ይታደማል።

 

በነገራችን ላይ የተባበሩት መንግስታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ድርጅት ማለትም UNESCO በዚህ በገና በዓል ወቅት የዓለም ቱሪስቶችን የሚመክረው ወደ ደብረ ሮሃ ላሊበላ ከተማ ሄደው እንዲታደሙ ነው።

 

ይኸው የተባበሩት መንግስታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ድርጅት ማለትም UNESCO የላሊበላን አብያተ-ክርስትያናት ከምድሪቱ ድንቅ ሥራዎች ረድፍ ውስጥ ለምን አስቀመጣቸው? በውስጣቸውስ ምን ቢኖር ነው ማለታችን አይቀርም።

 

ለምሳሌ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ፣ ሀገሪቷን ዞሮ አይቶ ግዙፍ መፅሐፍ ያሳተመው ፖርቹጋላዊው መልዕክተኛ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ፣ የላሊበላን ኪነ-ህንፃዎች አሠራር ከተመለከተ በኋላ በዓይኑ ያየውን ማመን አልቻለም። ግራ ተጋባ። የሰው አዕምሮ እንዴት ይህንን ለመስራት አሰበ? ከዚያስ ካለ ምንም የኮንስትራክሽን ስህተት እንዴትስ አድርጐ ሠራው እያለ አሠበ፣ ተመራመረ። ከዚያም Portuguese Mission in Abyssinia በተሰኘው መፅሐፉ ውስጥ የሚከተለውን ፃፈ።

 

የቅዱስ ላሊበላን አብያተ ክርስቲያናት አሠራር ላላያቸው ሰው ይህን ይመስላሉ ብዬ ብፅፍ ማንም አያምነኝም። ነገር ግን ከዚህ ቀጥሎ የምፅፈው ነገር ሁሉ እውነት መሆኑን በሃያሉ በእግዚአብሔር ስም እምላለሁ” እያለ በመሀላ አስረግጦ ነው የፃፈው - ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ

 

ከዚህ በኋላ የመጡ የኪነ-ህንፃ ጥበብና ሳይንስ ተመራማሪዎች በሙሉ ብዙ ብዙ ፅፈዋል። የተለያዩ አመለካከቶችና ፍልስፍናዎች ማንፀባረቂያ ማዕከል አድርገው የቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ህንፃዎች ላይ ሲራቀቁባቸው ኖረዋል።

እነዚህን ኪነ-ህንፃዎች በእንግሊዝኛ Rock Hewn Churches ይሏቸዋል። ፍልፍል አብያተ-ክርስቲያናት ለማለት ፈልገው ነው።

 

ኢትዮጵያን ከኢጣሊያ ፋሽስቶች መረራ ነፃ ለማውጣት በተደረገው መስዋዕትነት ውስጥ ከኢትዮጵያ አርበኞች ጐን በመቆም ታሪክና ትውልድ ፈፅሞ የማይረሱትን ውለታ ለኢትዮጵያ ያበረከተችው እንግሊዛዊቷ የኢትዮጵያ ወዳጅ ሲሊቪያ ፓንክረስት Rock Hewn Churches of Lalibela Great Wonders of the World ለዓለም ህዝብ ፅፋ አስነበበች። በአማርኛ የላሊበላ ፍልፍል አብያተ ክርስትያናት፣ የምድሪቱ ትንግርቶች ተብሎ ሊተረጐም ይችላል። እናም በዚህ ፅሁፏ ሲልቪያ ፓንክሪስት ስለ ላሊበላ ኪነ-ህንፃዎች አሠራር ምስጢር፣ ታሪክ፣ ጥበብ ብሎም ኢትዮጵያ ራሷ ምን አይነት ጥንታዊ ስልጣኔ እና ማንነት ያላት ሀገር መሆኗን ሲልቪያ ፓንክረስት Ethiopia a Cultural History በተሰኘው ከ750 በላይ ገፅ ባለው መፅሐፏ የኢትዮጵያን ዘላለማዊ ሐውልት ሠርታለች። እናም የቅዱስ ላሊበላን ታሪክ ለመላው ዓለም ሥርዓት ባለው ሁኔታ ያስተዋወቀች ጥበበኛ፣ አርበኛ፣ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ ብሎም የኢትዮጵያ የስልጣኔ አራማጅ /Modernist/ የምትሠኘው ሲልቪያ ፓንክረስት ከወደ እንግሊዝ ትጠቀሳለች።

 

ከዚያ በኋላም እንደ ፕሮፌሰር ዴቪድ ፍሊፕሰን የመሳሰሉ ተመራማሪዎች ላሊበላ ላይ እና በአጠቃላይ በኢትዮጵያ ጥንታዊ ኪነ-ህንፃዎች ላይ ሰፊ ምርምር በማድረግ መፃህፍትን ማሳተም ጀመሩ።

 

በመቀጠልም የኢትዮጵያ ታላላቅ የታሪክ ፀሐፊያን እነ ዶ/ር ስርግው ኃብለስላሴ፣ ፕሮፌሰር ታደሰ ታምራት፣ ብላቴን ጌታ ሂሩይ ወ/ስላሴ፣ ዶ/ር ብርሃኑ ድንቄ፣ ተክለፃዲቅ መኩሪያ፣ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የመሳሰሉ ግዙፍ ሰብዕናዎች ላሊበላ ላይ ፅፈዋል ተፈላስፈዋል።

 

እንደ ዶ/ር አያሌው ሲሳይ አይነት ፀሐፊያንም የዛጉዌን ስርወ መንግስት እና በአጠቃላይ በቅዱስ ላሊበላ የኪነ-ህንፃ ምስጢራት ላይ ምርምር አድርገው ፅፈዋል። ግርሃም ሀንኩክ The sign & seal በተሰኘው መፅሐፉ ስለ ቅዱስ ላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት አሠራር የተሳሳተ መረጃ ሰጥቷል ብለውም ሞግተውታል።

 

በዚሁ በእኛ ዘመን ደግሞ ሠዓሊውና ቀራፂው በቀለ መኮንን ስለ ላሊበላ ሲናገር እንዲህ ይላል፣ የሰው ልጅ ፎቅ ቤትን የሚሠራው ከመሬት ተነስቶ ወደ ላይ ሽቅብ ነው። ነገር ግን ቅዱስ ላሊበላ ይህን በሂደት ቀየረው። የሰው ልጅ ፎቅ ቤትን አለት እየፈለፈለ ከላይ ወደ ታች መስራት ይችላል ብሎ ያሰበ፤ ቀጥሎም የሰራ የፕላኔቷ ድንቅ አርክቴክት ነው በማለት በቀለ መኮንን ላሊበላን ይገልፀዋል።

 

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኪነ-ህንፃ መምህር የሆነው አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ ደግሞ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ህንፃዎች ሲናገር እንዲህ ብሏል፡- የቅዱስ ላሊበላ ህልም እየሩሳሌም የምትባለዋን ሀገር ወደ ኢትዮጵያ የማምጣት ፕሮጀክት ነው። ዳግማዊት እየሩሳሌምን ድንቅ በሆነ ኪነ-ህንፃ ማምጣት። ይህ ትልቅ ፕሮጀክት ነው። ይህንን ትልቅ ፕሮጀክት በሰው አዕምሮ ሊታሰብ በሚያዳግት ጥበብ ላሊበላ ላይ ተሰርቷል - ይላል ኢትዮጵያዊው የኪነ-ህንፃ መምህር ፋሲል ጊዮርጊስ።

 

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የስነ-ቁፋሮ (አርኪዮሎጂ) መምህር የሆነው እና ላሊበላ ላይ ለረጅም ዓመታት ሲመራመርና ሲፅፍ የኖረው ዶ/ር መንግሥቱ ጐበዜ ሲገልፅ፣ ቅዱስ ላሊበላ አለት ፈልፍሎ አስር አብያተ-ክርስቲያናትን የሰራበት ዲዛይን /ንድፍ/ የራሱ ነው። የትኛውም ጥበበኛ ይህን ንድፍ ኮርጆ እንኳን መስራት አይችልም። ምክንያቱም ከጥበብ ባሻገር ሌላ መንፈሳዊ ኃይልም የተጨመረባቸው የጥበብ ውጤቶች ናቸው ይላቸዋል።

 

አያሌ ልሂቃን የሚፈላሰፉባቸው እነዚህ ኪነ-ህንፃዎች ዛሬም ድረስ የአሠራር ሚስጢራቸው ለሰው ልጅ አዕምሮ አልተገለፀም። የላሊበላ ኪነ-ህንፃዎች አሠራር ሚስጢራዊ ናቸው። እነዚህን ምስጢራት ለማየት ለመሳለም በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ምዕመናን ወደ ስፍራው እየተጓዙ ነው። የእየሱስ ክርስቶስን እና የቅዱስ ላሊበላን ልደት በጋራ ለማክበር። ታዲያ ሁላችንም ቆም ብለን አንድ ነገር ማሰብ አለብን። ከ800 ዓመታት በላይ ፀሐይን፣ ዝናብን፣ አደጋን፣ ጦርነትን ተቋቁመው እስከ ዛሬ ድረስ የኖሩልን እነዚህ ምስጢራዊ ቅርሶች እንዳይጐዱብን መጠበቅ ግድ ይለናል። ለቀጣዩ ትውልድም በሥርዓት እንዲተላለፉ ይህ ትውልድ ኃላፊነት አለበት። ምክንያቱም ላሊበላ የመላው ኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን የመላው ዓለም ቅርስ ስለሆነ እኛ ኢትዮጵያዊያን ኃላፊነት አለብን።

 

የሰው ልጅ ሁሉ ቅርስ የሆኑትን የቅዱስ ላሊበላ ጥበቦች ባለቤት እኛ ኢትዮጵያዊያን ስለሆንን ኃላፊነታችን ድርብ ድርብርብ ነው። መልካም የገና ሳምንት ይሁንላችሁ።

በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያ የበርካታ ቋንቋዎች፣ ባህሎችና ታሪኮች ባለቤት እንደሆነች ተደጋግሞ የተነገረ ጉዳይ ነው። ታዲያ ከነዚህ ታላላቅ ታሪኮች መካከል ግዙፍ ቦታ የሚሰጠው በቋንቋና በሥነ-ጽሁፍ የመበልጸግ ጉዳይ ነው። ለምሳሌ የግዕዝ ቋንቋ በምድሪቱ ላይ ቀደምት ናቸው ከሚባሉት የሰው ልጅ የልሳን መሣሪያዎችና መግባቢያዎች መካከል ዋነኛው ነው። ቋንቋው በውስጡ እጅግ የሚያስገርሙ፣ የሚደንቁ የሰው ልጆችን ጥንታዊ ታሪክ የያዘ ነው። ይህ የኢትዮጵያ የበኩር ልጅ የሆነው የግዕዝ ቋንቋ ዛሬ ዛሬ ክፉኛ ተዳክሞ አንዴ የሞተ ቋንቋ ነው ሲባል፣ ሌላ ጊዜ ደግሞ በመሞት ላይ ያለ ቋንቋ ነው እየተባለ የሚጠቀስ ነው። ባጠቃላይ ግን የግዕዝ ቋንቋ ከፍተኛ ስቃይ ውስጥ ያለ የኢትዮጵያ ልጅ ነው። ዛሬ በጥቂቱ የምናወጋው ስለዚሁ አካላችን፣ አንደበታችን ስለሆነው የግዕዝ ቋንቋችን ነው።

የግዕዝ ቋንቋ በዓለም ላይ ሰፊ ጥናትና ምርምር ከተደረገባቸው የሰው ልጅ ሀብቶች መካከል አንዱ ነው። ከጥንት ጀምሮ የሚመራመሩ ሰዎች የግዕዝ ሀገሩ የት ነው ብለው ሲያጠኑ ቆይተዋል። ለምሳሌ የሩሲያ የቋንቋ ተመራማሪዎች የሆኑት Igor Diaknoft እና A.B Dogopolky የተባሉት ተመራማሪዎች ግዕዝ በአረብ ምድር የመጀመሪያዎቹ የአፍሪካውያን ወይም የኩሻውያን ቋንቋ ነው ይላሉ።

በአሜሪካ በኮርኔስ ዩኒቨርስቲ መምህር የሆኑት ኢትዮጵያዊው ምሁር ፕሮፌሰር አየለ በክሪ፣ ከዚህ ቀደም በዓለም ላይ ሰፊ ስርጭት የነበረውን በኢትዮጵያ ፊደሎች፣ በግዕዝ ፊደሎች ላይ መሠረት አድርገው Ethiopic የተሰኘው መፅሐፍ አዘጋጅተዋል። እርሳቸውን ጨምሮ ሌሎችም የቋንቋ ምሁራን አፍሮ ኤዥያቲክ ተብለው የሚጠሩት የቋንቋ አይነቶች አብዛኛዎቹ የሚገኙት ኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ግዕዝም ከነዚያ ውስጥ አንዱ መሆኑን ይናገራሉ።

ከአሜሪካ ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ፣ በኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ባህሎች ፍቅር ወድቆ፣ የኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ባህሎች ፍቅር ወድቆ፣ የኢትዮጵያን ቋንቋዎች በማጥናትና በመመራመር ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያደረገው Lionel Bender ግዕዝን ካጠኑ ሰዎች መካከል አንዱ እርሱ ነው። ቤንደር በ1966 ዓ.ም በኦክስፎርድ ዩኒቨርስቲ ባሳተመው ቋንቋ በኢትዮጵያ /Language in Ethiopia/ በሚሰኘው መፅሐፉ ሲገልፅ የግዕዝ ቋንቋ ተወልዶ ያደገው እዚሁ ኢትዮጵያ መሆኑን ይገልፃል። ታላቁ ኢትዮጵያዊ አለቃ ኪዳነወልድ ክፍሌም በ1948 ዓ.ም በታተመው መፅሐፈ ሰዋሰው ወግስ ወመዝገብ ቃላት በተሰኘው መፅሐፋቸው ሲገልፁ ግዕዝ ከየትም ቦታ ያልመጣ፣ እዚሁ የኢትዮጵያ ምድር ላይ ተወልዶ የተስፋፋ ሴማዊ ቋንቋ እንደሆነ ይገልፃሉ።

የበርካታ የቋንቋ ምሁራን የጥናትና ምርምር ጽሁፎችና መፃህፍት እንደሚገልፁት ግዕዝ ኢትዮጵያ ቋንቋ ነው። በኢትዮጵያ ምድር ላይ ተወልዶ የአለምን ጥንታዊ ስልጣኔና ግስጋሴ ሲዘግብ የኖረ ቋንቋ እንደሆነ ተስማምተውበታል። ስለዚህ ስለቋንቋው በአጭሩ እንጨዋወት።

የግዕዝ ቋንቋ እጅግ ጥንታዊ ከመሆኑ የተነሳ የመላዕክት ልሳን ነበር ብለው የፃፉና የሚናገሩ በርካቶች ናቸው። አንዳንድ ፀሐፊያን ስለ ቋንቋዎች ጥንታዊነት ሲፅፉ እየሱስ ክርስቶስ በምን ቋንቋ ይናገር እንደነበር ሁሉ ገልጸዋል። እየሱስ ክርስቶስ ከዛሬ ሁለት ሺ ዓመታት በፊት የሚናገርበት ቋንቋ አረማይክ በሚባለው ቋንቋ እንደነበር የፃፉ አሉ። አረማይክ ቋንቋ በአሁኑ ወቅት ሞተዋል ከሚባሉት ውስጥ ነው። ምክንያቱም ተናጋሪ ቤተሰብ ስለሌለው ነው። ግን በዩኒቨርስቲዎች ውስጥ የጥናትና የምርምር ቋንቋ ሆኖ እያገለገለ ነው። የግዕዝ ቋንቋም ልክ እንደ አረማይክ ቋንቋ ሁሉ የምድሪቱ ቀዳማዊ ልሳን ነው።

በኢትዮጵያ ውስጥ በግዕዝ ቋንቋ ያልተፃፈ ታሪክና ምስጢር የለም። የኢትዮጵያ እና የዓለም ጥንታዊ ታሪኮች በግዕዝ ቋንቋ ተፅፈው ይገኛሉ። ኢትዮጵያ ውስጥ ከ500ሺ በላይ ጥንታዊ ብራናዎች መኖራቸው ይነገራል። እነዚህ ብራዎች ውስጥ የተፃፈው በግዕዝ ቋንቋ ነው። የግዕዝ ቋንቋን የመክፈቻ ቁልፍ መያዝ የአለምና የኢትዮጵያን ታሪክ ማወቂያ ዋነኛው ቁልፍ ነው።

የግዕዝን ቋንቋ ስርአተ- ሰዋሰው /grammar/ ለማጥናትና የቋንቋውን አፈጣጠር ለመመርመር ጥናት የተጀመረው ከ13ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ነው። የመጀመሪያውን የግዕዝ ቋንቋ ሰዋሰው ያጠናው ጀርመናዊው ኢዮብ ሉዶልፍ ነው። ጊዜውም በ1673 ዓ.ም የዛሬ 409 ዓመት ነው።

የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋሰው በሮም አውሮፓ የታተመው በ1638 ዓ.ም ነው። ሌሎች በርካታ ተመራማሪዎችም ተጠቃሾች ናቸው። ነገር ግን ጀርመናዊውን አውግስቶስ ዲልማንን የሚያክል የግዕዝ ቋንቋ ባለውለተኛ የለም።

የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ሀይማኖት አለ፣ ፍልስፍና አለ፣ ሳይንስ አለ፣ የሒሳብ ስሌትና ቀመር አለ፣ ስነ-ከዋክብት አለ፣ ኬሚስትሪ፣ ባዮሎጂ፣ ፊዚክስ ሁሉም የሰው ልጅ የምርምርና የስልጣኔ ፈርጆችን የያዘ ቋንቋ ነው። በአንድ ወቅት የBBC ቴሌቪዥን የሳይንስ ክፍል ጋዜጠኞች እንዳረጋገጡት ዛሬ አለምን ያጥለቀለቀው የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ የስራና የፈጠራ ምክንያት የሆነው የሂሳብ ስሌት መጀመሪያ ላይ ጥንት ይጠቀሙበት የነበረው ኢትዮጵያዊያን እንደሆኑ ያረጋገጠበትን ዶክመንተሪ ፊልም ለህዝብ አቅርቧል። በሂሳብ ስሌት ውስጥ 0 እና 1 ቁጥርን በመጠቀም በሂሳብ ሲራቀቁ የነበሩት ኢትዮጵያዊያን ናቸው። ዛሬ በሰለጠነው አለም ላይ ኮምፒውተርን ለመፍጠር የ0 እና የ1 ቁጥር ስሌት ዋነኛው መፍጠሪያ ነው። የዚህን የቁጥር ስሌት ተጠቃሚዎች ጥንታዊዎቹ የግዕዝ ቋንቋ ተጠቃሚዎች ኢትዮጵያዊያን ነበሩ።

የዚህ ሁሉ ምጥቀትና እድገት ባለቤት የሆነው የግዕዝ ቋንቋ በዘመናት ውስጥ እየተዳከመ መጣ። ጥንት የኢትዮጵያ ቋንቋ የነበረው ግዕዝ በአማርኛ እና በትግርኛ ቋንቋዎች እየተዳከመ መጣ። በተለይ አማርኛ ቋንቋ እየገዘፈ ሲመጣ ግዕዝ ፊደላቱን ለአማርኛ አስረክቦ እየከሰመ መጣ።

በተለይ አፄ ቴዎድሮስ ወደ ስልጣን ሲመጡ ግዕዝ ሙሉ በሙሉ ተዳክሞ አማርኛ ቋንቋ ጠንክሮና በርትቶ ወጣ። የአፄ ቴዎድሮስ ደብዳቤዎችና ታሪኮች ሁሉ በአማርኛ ቋንቋ መፃፍ ጀመሩ። ከዚያ በኋላም የመጡት ነገስታት እና ምሁራን ዝንባሌያቸውን ለአማርኛ ቋንቋ ሰጡ። አማርኛ በአጭር ጊዜ ውስጥ ገናን ቋንቋ ሆነ። ጥንታዊው ግዕዝ ደግሞ እየተዳከመ ሄደ።

በዚህ የተነሳ ዛሬ ግዕዝ ቋንቋ ስለደረሰበት ከባድ አደጋ ብዙ አስተያየቶች ይሰጣሉ። ግዕዝ ቋንቋ ሞቷል የሚሉ ምሁራን አሉ። አንድ ቋንቋ አፍ መፍቻ ቋንቋ ካልሆነ፣ በግዕዝ ቋንቋ የሚናገሩ፣ የሚጫወቱ፣ የሚፅፉ፣ የሚዘፍኑ፣ የሚዘምሩ ከሌሉ ቋንቋው ሞቷል ማለት ነው ሲሉ የቋንቋ ምሁራን ይገልጻሉ።

ሌሎች ደግሞ ግዕዝ የማን ቋንቋ ነው ብለው ይጠይቃሉ። ግዕዝ ባለቤት አለው ወይ? ግዕዝ የኔ ቋንቋ ነው የሚል ኢትዮጵያዊ ብሔረሰብ ወይም ማህበረሰብ አለ ወይ? ብለው የሚጠይቁ አሉ። አንድ ቋንቋ በህይወት እንዳለ ከማረጋገጫው አንዱ ቋንቋው የኔ ነው የሚል ማህበረሰብ መኖር አለበት ይባላል። ግዕዝ ደግሞ የኔ ነው የሚለው ህዝብ የለውም። ኢትዮጵያን ሲያዘምን ሲያሳድግ፣ ታሪኳን፣ ማንነቷን ሲጽፍ ቆይቶ ዛሬ ተናጋሪ የሌለው፣ አፉን በግዕዝ የሚፈታ ህጻን ልጅ የሌለው መካን ቋንቋ ሆኗል።

ግዕዝ በከፍተኛ ችግር ውስጥ ቢሆንም እንዳይጠፋ፣ ትንሽም ቢሆን እየተነፈሰ እንዲኖር ያደረገችው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሀይማኖት ናት። ቋንቋው ቤተ-ክርስቲያን ውስጥ መገልገያ በመሆኑ ትንፋሹ ፈፅሞ  አልጠፋም።

የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የቋንቋዎች ጥናት ተቋም የግዕዝ ቋንቋን በማስተማር ረገድ ያበረከተው አስተዋፅኦ የሚያስመሰግነው ነው። በዚህም የቋንቋ ምሁሮቹ ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ፣ ፕሮፌሰር አብርሀም ደሞዝ፣ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ፣ እነ አቶ ተክሉ ሚናስ እና ሌሎችም የግዕዝ ቋንቋ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ነፍስ እንዲዘራ ያደረጉ ልሂቃን ናቸው።

የግዕዝ ቋንቋ እጅግ ጠቃሚ በመሆኑ ጀርመኖች፣ ጣሊያኖች፣ እንግሊዞች እና በአሜሪካን ልዩ ልዩ ዩኒቨርስቲዎችም ለረጅም አመታት በትምህርት እየተሰጠ ይገኛል። የምድሪቱ ታላላቅ ዩኒቨርስቲዎች የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ያለውን ምስጢራት በየጊዜው እየተረጎሙ ያሳትመዋቿል።

የግዕዝ ቋንቋ በሀገሩ ኢትዮጵያ ክፉኛ ታሞ ህክምና ይፈልጋል። ግዕዝ ካለበት ችግር እንዲላቀቅ እንደ መምህር ደሴ ቀለብ አይነት የቋንቋ ተቆርቋሪዎች ትንሳኤ ግዕዝ ብለው መጽሐፍ ከማዘጋጀታቸውም በላይ የግዕዝ ቋንቋ ተማሪዎችን እያፈሩ ይገኛሉ።

ሌሎችም በርካታ ታታሪ ኢትዮጵያዊያን ቋንቋው ሙሉ በሙሉ ከኢትዮጵያ ምድር እንዳይጠፋ የሚቻላቸውን ሲያደርጉ ኖረዋል። ዛሬ ዛሬ ደግሞ ባህል ሚኒስቴርም ቋንቋውን ካለበት አደጋ ለመታደግ ጥረት እያደረገ ነው።

ያም ሆነ ይህ የግዕዝ ቋንቋ በሀገሩ ኢትዮጵያ ሞተ እንዳይባል፣ ትንሳኤ ግዕዝ ያስፈልገዋል። እስራኤሎች የሞተውን የአብራይስጥ ቋንቋ እንደገና አስነስተው ዛሬ ከአለማችን የጥናትና የምርምር ቋንቋዎች መካከል አንዱ አድርገውታል።

ኢትዮጵያም የማንነቷ መገለጫ የሆነውን የግዕዝ ቋንቋን ከህመሙና ከስቃዩ ገላግለው የጥንት ማንነቱን እና ክብሩን እንድታጎናጽፈው ከሁላችንም ብዙ ይጠበቃል።

        

 

 

በጥበቡ በለጠ

ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ኢትዮጵያዊ ጥበበኛ፣ ኢትዮጵያን እጅግ የሚወዳት፣ በኢትዮጵያ የሥዕል እና የሥነ-ግጥም ዓለም ውስጥ ድምቅምቅ ብሎ ሁሌም ስሙ ስለሚጠራው ስለ ታላቁ ጥበበኛችን ስለ ገብረክርስቶስ ደስታ ነው። ገብረ ክርስቶስ ደስታ “ስሞት ሀገሬ ቅበሩኝ” እያለ በግጥም እየተቀኘ ሲማፀን የኖረ ባለቅኔ ቢሆንም፤ ሞቶ የተቀበረው ግን በባዕድ ሀገር ነው።

ገብሬ “ሀገሬ” ብሎ ሲቀኝ እንዲህ አለ፡-

ውበት ነው አገሬ

ገነት ነው አገሬ

ብሞት እሄዳለሁ ከመሬት ብገባ

እዚያ ነው አፈሩ የማማ ያባባ

ባሳብ እሄዳለሁ ቢሰበርም እግሬ

አለብኝ ቀጠሮ ከትውልድ አገሬ።

አለብኝ ቀጠሮ

ከትውልድ አገሬ ካሳደገኝ ጓሮ

“ብሞት እሔዳለሁ ከመሬት ብገባ” እያለ የዛሬ 50 ዓመት ግጥም የፃፈ ሰው ዛሬም አፅሙ በምድረ አሜሪካ ነው። ዛሬ ስለ ጥበበኛው ገብረክርስቶስ ደስታ ጥቂት ነጥቦችን እንጨዋወታለን።

ገብረክርስቶስ ደስታ ጥቅምት 5 ቀን 1924 ዓ.ም በሐረር ከተማ አደሬ ጢቆ ተወለደ። አባቱ አለቃ ደስታ ነግዎ ሲባሉ እናቱ ደግሞ ወ/ሮ አፀደማርያም ወንድማገኝ ይባላሉ።

ገብረክርስቶስ ደስታ በ1920ዎቹ ወደዚህች ዓለም ብቅ እንዳሉት የኢትዮጵያ ብርቅዬ ልጆች መካከል አንዱ ነው። የሥዕል ጥበብ ገና ሕፃን ሳለ ጀምሮ ውስጡ ተፀነሰ። ገና የአስር ዓመት ልጅ ሳለ ሐረር ውስጥ ተወዳጅ ሥዕሎችን መውለድ የቻለ የጥበብ ክስተት ነበር።

እንዲህ እያለ የሥዕል ጥበብ ውስጡ እየዳበረ መጣ። ከዚያም ቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ዩኒቨርሲቲ ሳይንስ ፋክሊቲ ገባ። ለሁለት ዓመታት ተምሮ አቋረጠ። ቀጥሎም ወደ ጀርመን ሀገር ሔዶ በኮሌኝ የሥዕል አካዳሚ ተማረ። ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያም መጥቶ ማስተማር ጀመረ። በ1955 ዓ.ም የሥዕል አውደ-ርዕይ ሲከፍት በሥራዎቹ ተደንቀው መጥተው የከፈቱለት እና የመረቁለት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ነበሩ። ከዚያም በ1958 ዓ.ም በሥዕል ጥበብ የቀዳማዊ ኃ/ሥላሴ ሽልማት ድርጅት የሸለመው የኢትዮጵያ ብርቅዬ አርቲስት ነው እየተባለ ብዙ ተፅፎለታል።

ኢትዮጵያ ውስጥ በአንድ ሰው ሕይወት እና ሥራዎች ዙሪያ ሰፊ ውይይትና ክርክር ከተደረገባቸው ሰዎች መካከል እንደ ገብረክርስቶስ ደስታ ትልቁን ድርሻ የሚወስድ የለም። ገብረክርስቶስ ደስታ ሕይወቱና ሥራዎቹ እየተተነተኑ የቀረቡበት አጋጣሚው በራሱ ሊነገርለት ስለሚገባ እሱንም ላውጋችሁ።

ገብሬ በዘመነ ደርግ ከሥርዓቱ ጋር ችግር ስለተፈጠረበት ወደ ኬኒያ ተሰደደ። ከዚያም ወደ ጀርመን ሐገር ሄደ። ጀርመን ሀገር ውስጥ በርካታ የሥዕል ሥራዎቹን ተአምር ሊባል በሚችል መልኩ ሠራ። አያሌ የጀርመንና የአውሮፓ ሠዓሊያን ጥበበኞች በዝህ ሰው ሥራዎች በእጅጉ ይደነቁ ነበር። ገብረክርስቶስ ስለ ሥዕል ጥበብና በአጠቃላይ ስለ ኪነ-ጥበብ ሲናገርና ሲያቀርብ ለመስማት ለማየት ልሂቃን ከያሉበት ይሰባሰቡ ነበር። ከኢትዮጵያ ምድር የተከሰተ የጥበበኞች አውራ ሆኖ አውሮፓ ውስጥ ተከሠተ። ሰፊ መነጋገሪያም ሆነ።

ግን ደግሞ፤ ሐገሩ ኢትዮጵያ ውስጥ ብዙ ዜጐች በፖለቱካ ልዩነቶቻቸው እየተገዳደሉ፣ የበርካታ እናቶችና አባቶች ለቅሶና ጩኸት እየተሰማው ሠላም እንዳጣ ይነገራል። ጥንታዊቷ ኢትዮጵያ ውስጥ የዜጐቿ ፍጅት እና እስራት፣ ቶርቸር ጥበበኛው ገብሬ ጀርመን ውስጥ ቢኖርም ጉዳዩ ይበጠብጠው ጀመር። እና አሁንም መራቅ መሄድ ፈለገ። ደሞ ወደ ዓለም ጥግ። ከጀርመን ብርር ብሎ ሊሄድ ተነሳ። አንድ ነገር ደግሞ አሰረው። በርካታ የሚባሉ፣ ዓለም በቅርስነት እንደ ዓይኑ ብሌን የሚያያቸውን ሥዕሎች ሠርቷል። እነሱን ምን ያድርጋቸው? ልጆቹ ናቸው።

ኸረ ልጅ ማሰሪያው ኸረ ልጅ ገመዱ

ጐጆማ ምን አላት ጥለዋት ቢሔዱ

ይላል የሐገሬ ሰው። እናም ገብሬን እነዚህ የጥበብ ልጆቹ ያዙት። ከራሱ ጋር ሲሟገት ቆየ እና አንድ መላ ዘየደ።

ጀርመን ያደገ የበለፀገ ምድር ነው። ለጥበብና ለጥበበኛ ከፍተኛ ክብር ያለው ሥርዓት ነው። ስለዚህ ገብሬ ለጀርመን መንግስት ተናዘዘ። ኑዛዜው እንዲህ ይላል፡-

“ውድ የጀርመን መንግስትና ሕዝብ ሆይ፤ ሀገሬ ኢትዮጵያ ሰላም ሆና የተረጋጋች ወቅት እነዚህን ሥራዎቼን ወደ ሀገሬ ላኩልኝ እስከዛው ከናንተ ዘንድ ይኑርልኝ። አደራ” ይላል።

ይህ ኢትዮጵያዊ የጥበብ ባለቅኔ ይህን ከተናዘዘ በኋላ

ውበት ነው አገሬ

ገነት ነው አገሬ

ብሞት እሄዳለሁ ከመሬት ብገባ

እዚያ ነው አፈሩ የማማ ያባባ

እያሉ የኢትዮጵያን ፍቅሩን ራሮቱን የተነፈሰበትን ታላቁን ግጥም ፃፈ። ግን ደግሞ እንደገና ተሰደደ። ከጀርመን ወደ አሜሪካ ሄደ።

ታላቁ ደራሲ በዓሉ ግርማ፣ እውነተኛ ደራሲ ነብይ ነው ይል ነበር። እናም ገብረክርስቶስ ደስታ ምድር ላይ ብዙም እንደማይኖር የተረዳ ይመስላል። ምክንያቱም ለጀርመን መንግስትና ሕዝብ ተናዘዘ። ሀገሬ ብሎ ግጥም ፅፎ ብሞትም ሀገሬ እሄዳለሁ እያለ ተቀኘ። ወዲያውም ወደ አሜሪካ ሄደና ሎውተን ኦክላሆማ ውስጥ ለትንሽ ግዜ ሥዕል ሲያስተምር ቆይቶ መጋቢት 21 ቀን 1974 ዓ.ም የኢትዮጵያ የጥበብ ፈርጥ የሆነው ታላቁ ባለቅኔ በድንገተኛ ህመም ብቻውን ሆስፒታል ገብቶ ኢትዮጵያንና ሕዝቦችዋን ማየት እንደናፈቀ ማረፉ ተነገረ። ሥርዓቱ ቀብሩም እዚያ ተፈፀመ። ኢትዮጵያ እስከ ዛሬ ድረስ የዚህን የጥበበኞች ሁሉ አውራ የሆነውን የዜጋዋን አፅም ወደ ትውልድ ቦታው አምጥታ በሥርዓት ሐውልት አላቆመችለትም።

ግን ደግሞ በ1995 ዓ.ም እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ያለው የጀርመን የባህል ተቋም /ጐተ-ኢኒስቲቲዩት/ የፕሮግራም ክፍል ኃላፊ የሆኑት ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ ከባልደረቦቻቸው እና ከገብረክርስቶስ ደስታ ጓደኞች፣ ተማሪዎች እና ወዳጆች ጋር በመሆን የዚህን ሰው ኑዛዜ ለማስፈፀም እንቅስቃሴ አስጀመሩ። “ሀገሬ ሰላም ከሆነች ሥዕሎቼን ወደ ሀገሬ ውሰዱልኝ” ያለውን ኑዛዜ ለማስፈፀም ሰፊ ዘመቻ ተጀመረ።

ከዘመቻው ውስጥ አንዱ ገብረክርስቶስ ደስታ ማን ነው? ምን አይነት ኢትዮጵያዊ ነው? ለሀገሩና ለዓለም ሕዝብ ያበረከተው አስተዋፅኦ ምንድን ነው? ሥራዎቹ እንዴት ይታያሉ? እንዴትስ ይተነተናሉ? የገብረ-ክርስቶስን ታላቅነት ጥበበኛነት ትውልድ ሁሉ እንዲማርበት፣ ዘላለማዊ እንዲሆን ምን ይደረግ ተብሎ እነ ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ አቀዱ፣ እቅዳቸውንም ለማስፈፀም ሥራ ተጀመረ።

የመጀመሪያው ውይይት 1995 ዓ.ም አራት ኪሎ በሚገኘው የጀርመን የባህል ተቋም ውስጥ ተደረገ። የውይይቱን መነሻ ሀሳብ እንዲያቀርቡ የተጋበዙት የገብሬ የልጅነት ጓደኛ ተባባሪ ፕሮፌሰር ተስፋዬ ገሠሠ እና የገብሬ የሥዕል ተማሪ የነበረው ዮሐንስ ገዳሙ ናቸው። በውይይቱም አያሌ ታዳሚያን ቢገኙም ረብሻ ተነሳ። የረብሻው መነሻ ተስፋዬ ገሠሠ ገብረክርስቶስ ደስታ በአንድ ወቅት ስላጋጠመው የቆዳ ህመም /ለምፅ/ ደጋግመው ሲናገሩ፣ አቁም! ይሄን አትናገር! ስለ ሥራውና አበርክቶው አውራ የሚል እንደ ብራቅ የጮኸ ድምፅ መጣ። ለተወሰኑ ደቂቃዎች ውይይቱ ታወከ። ከዚያም የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ አንጋፋው የሥነ-ጽሑፍ ምሁር ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ አረጋግተውት ውይይቱ እንደገና ተጀመረ። እንደገና ሲጀመር ተስፋዬ ገሠሠ ስለ ገብሬ አፍነው ያቆዩአቸውን እርሳቸው ምስጢር ናቸው ብለው የሚያምኑባቸውን ድብቅ ታሪኮች በይፋ ተናገሩ። ግን የህዝቡ ስሜት አሁንም የዚህን ጥበበኛ ታሪክ የበለጠ ማወቅ ነበር። ሌላ ቀጠሮ ተያዘ።

በሁለተኛው ቀጠሮ ላይ ስለ ገብረክርስቶስ ደስታ የግጥም ሥራዎች ትንታኔ ይዘው የመጡት ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ ነበር። አዳራሹ ከአፍ እስከ ገደፉ ሞላ። ዶ/ር ፈቃደ ገብረክርስቶስ ደስታ ምን አይነት ባለቅኔ እንደነበር እየዘረዘሩ አቀረቡ። ግጥሞቹን ሲያነቧቸውም የህዝቡ ስሜት ከፍተኛ ነበር።

ከዚያም ውይይት ተጀመረ። በውይይቱ መሀል አንድ ጥያቄ ተነሳ። ገብረክርስቶስ ደስታ ሠዓሊ ነው ወይስ ገጣሚ የሚል። አደገኛ ክርክር ተፈጠረ። ሠዓሊዎቹ ገብሬ ሠዓሊ ነው፤ ገጣሚነቱ ከሥዕል ቀጥሎ ነው የሚመጣው አሉ። የሥነ-ፅሁፍ ሠዎች ደግሞ ኸረ ሰውዬው ታላቅ ባለቅኔ ነው እያሉ የማይቋጭ ማብራሪያ ሰጡ። ክርክሩ መቋጫ አጣ። መሸ። እንደገና ሌላ ቀጠሮ ተያዘ። ገብሬ ሠዓሊ ነው ገጣሚ በሚለው ለመከራከር የዩኒቨርሲቲ ምሁራን፣ ጋዜጠኞች፣ ጥበበኞች ቀጠሮ ያዙ።

በቀጠሮው ቀን ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ አወያይ ሆኑ። ቀኑ የአዋቂዎች የጦርነት ቀን ይመስል ነበር። በዕውቀት አደባባይ የሚደረግ ፍልሚያ ነበር። ሠዓሊዎች ሽንጣቸውን ገትረው ገብሬ ምን ያህል የሥዕል ጥበበኛ እንደነበር ማስረጃቸውን ይዘው መጡ። ሠዓሊ እሸቱ ጥሩነህ እና ቀራፄ በቀለ መኮንን እና ፕ/ር አቻምየለህ ደበላ ከአሜሪካ ድረስ መጥተው የገብረክርስቶስን ሠዓሊነት ሲተነትኑ አመሹ።

ይሄ ሳይቋጭ ገብሬ አዝማሪ ነው፤ የሙዚቃ ሰው ነው እያለ ግጥሞቹን ከሙዚቃ አንፃር የሚተነትን መጣ። እሱም ዛሬ በህይወት የሌለው የሥነ-ግጥም መምህሩ ብርሃኑ ገበየሁ ነበር። የብርሃኑ ገበየሁ ገለፃ እንደ ተአምር ሲደመጥ ከቆየ በኋላ ሌላ አስገራሚ ነገር ብቅ አለ።

የአዲስ አድማስ ጋዜጣ ዋና አዘጋጅ የሆነው ገጣሚ ነብይ መኮንን ደግሞ ገብሬ እናንተ እንደምትሉት ብቻ አይደለም። ገብሬ የሳይንስ ሰው ነው ሲል ገለፀው። ሲያብራራውም ሥዕሎቹም ሆኑ ግጥሞቹ የሳይንስ ፅንሠ ሃሳብ በከፍተኛ ደረጃ የሚያንፀባርቁ ናቸው እያለ ተነተነ።

ውይይቱ መቋጫ አጣ። ገብሬ ይሄ ነው ተብሎ መደምደምያ ጠፋለት።

በመጨረሻም ታላቁ የሥነ-ፅሁፉ ምሁር ዶ/ር ዮናስ አድማሱ፣ አንድ ማሳረጊያ አቀረቡ። ማናችሁም ብትሆኑ ይሄን ሰው መግለፅ አትችሉም። ይህ ሰው በሁሉም መስክ ጥበበኛ ነው። ስለዚህ ሠዓሊ፣ ገጣሚ፣ አዝማሪ፣ የሳይንስ ሰው፣ ብትሉት በቂ አይደለም። እንዲህ ዓይነት ሰው ከያኒ ነው የሚባለው በማለት መቋጫ ያልተገኘለትን ክርክር ፈር አስያዙት።

ውይይቱ እንዲህ እያለ ለብዙ ጊዜ ከሄደ በኋላ ገብሬ የብዙ ሰው ቀልብ ገዛ። ከዚያም በኑዛዜው መሠረት ሥራዎቹ ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያ እንዲመጡ ጉትጐታ ተጀመረ። የጀርመን መንግስትም ተባበረ። እዚህ አዲስ አበባ ውስጥም የገብረክርስቶስ ደስታ ማዕከል በሚል አ.አ.ዩ ቤት ሰጠ። በስሙ ጋለሪ ተከፈተ። እናም በመጨረሻ እነዚያ የሰው ልጅ ሁሉ ቅርስ የሆኑት ሥዕሎቹ ከጀርመን ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያ መጥተው ዛሬ እዚህ 6 ኪሎ ይገኛሉ። እነዚህን ተአምራዊ ሥዕሎቹን ሁላችሁም ሄዳችሁ ጐብኟቸው። እነሱን ስታዩ ኢትዮጵያ ምን አይነት የጥበበኞች ሁሉ አውራ የሆነ ሊቅ እንደነበራት ትረዳላችሁ።

 

በአሰፋ ሀይሉ

 

እንግዲህ አሁን ልንናገር የምንጀምረው ስለ አንድ አብረቅራቂ ኮከብ ነው። ስለ አንድ ኢትዮጵያዊ ዕንቁ። የዚህ ሰው እጆች ከእዝጌሩ ተቀብተው የተሰጡት - ግዑዙን ነገር ህይወት ይዘራበት ዘንድ ነው። የዚህ ሰው አዕምሮ፣ የዚህ ሰው ዕይታ፣ የዚህ ሰው ሁሉ ነገሮች ከፈጣሪው የተሰጡት የእኛን - ምድራዊውን - ህይወታዊውን ነገር ሁሉ - ህያውነቱን እስከ ዝንተዓለም እንደጠበቀ - ከትውልድ ትውልድ ድረስ - ለታሪክ፣ ለንግርት ለለውጥ - ህያው ሆኖ እንዲቀር በሚያስችለን ዕንቁ ጥበብ ይራቀቅ ዘንድ ነው። ይህ ሰው ይተኩሳል። ተኳሽ አርበኛ ነው። የሚተኩሰው ግን ጠብ-መንጃ አይደለም።


የዚህ ሰው መዋጊያ ጠብ-መንጃም አይደለም፤ ዲሞትፈርም አይደለም። ይህ ሰው አነጣጥሮ የሚተኩሰው - በሚታወቅበት ድንቅ ካሜራው ነው። ባለካሜራው ተኳሽ! አዳኙ ካሜራችን። በካሜራው ሥርቻችንን እያደነ አነጣጥሮ ያነሳዋል። በካሜራው ጉድለታችንን እያሰሰ አንጥሮ ያወጣዋል። በካሜራው አሣዛኝ ታሪካችን ላይ አነጣጥሮ ይተኩሳል - እናም ህያው አድርጎ መልሶ ለራሳችን ያሳየናል ግዳዩን። ይህ ሰው የመላ ጥቁር ሕዝቦች አምባሳደር ተብሎ እስከመጠራት የደረሰ ሰው ነው። ይህ ሰው የኢትዮጵያዊነት ልቀት ህያው ማሣያ ነው። ይህ ሰው አንድ ሰው ነው። እርሱም ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ የተሰኘ - ድንቅ አብረቅራቂ የጥበብ ኮከብ።


ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ - በየካቲት 25 ቀን፤ 1938 በጎንደር ተወለደ። ልብ እንበል ይህን። ፕ/ር ኃይሌ ገሪማ የተወለደው - ፋሺስት ኢጣልያ - በሃገራችን ሕዝቦችና በተዋጓት ጀግኖች የኢትዮጵያ ልጆች ላይ - የምትችለውን ሁሉ ጥፋቶችና መቅሰፍቶች አድርሣ - በአልበገርም ባዮቹ ጀግኖች አርበኞቿ ተጋድሎ እና መስዋዕትነት እና የማይነቃነቅ አልገዛም-ባይነት - ከዚህች የጥቁር አናብስት ምድር - በመጣችባቸው እግሮቿ - በበረረችባቸው ክንፎቿ - የጀግኖቹን እመጫት ነብሮች ታላቅ ክንድ ቀምሳ - ለነፃነታቸው እምቢኝ ባሉ ኢትዮጵያውያን ጀግኖች ክንፎቿን ተመትታ - በጥጋብ ገብታ በውርደት ከሃገራችን ፋሺስት በወጣች - በ5ኛ ዓመቱ መሆኑ ነው። እና - ያኔ - የጀግኖች አርበኞች ቆራጥ የአፍሪካዊ አይበገሬ መንፈስ ሳይበርድ - የጀግኖች አርበኞች ደም ሣይደርቅ - የቆራጦች ኢትዮጵያውያን ጉልበት ሣይልም - የኢትዮጵያዊነት፣ የአፍሪካዊነት፣ ታላቅ የአትንኩኝ-ባይነት መንፈስ በምድሪቱ ላይ እንደጋመ - ነው - ኃይሌ ገሪማ - ወደዚህች ጉደኛ የጀግኖች ምድር ብቅ ያለው። እናም - እናማ - ይህ የአርበኞች አይበገሬ መንፈስ - ያ የጥቁር ሕዝቦች ታላቅ የነፃነት ጭስ - ከኃይሌ ጋር - አብሮ ተወለደ - አብሮት ኖረ - እስካሁንም አብሮት አለ።


ብዙዎች ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማን በአንድ ነገር ግለጹት ቢባሉ - መምህር ብቻ ነው ብለው አያቆሙም። የሚገርም የሲኒማ ፀሐፊ ነውም ብለው አያበቁም። በዕዝነ ህሊናው መቶ ዓመታትን ወደኋላ ገሥግሶ - ልክ አሁን ያለና በዓይኑ በብረቱ ያየ አስመስሎ - የጥንቱን እንደ አዲስ ሕይወት ዘርቶ - ከሽኖና አስውቦ - የሚያቀርብልህ - አስማተኛ ምልከታዎች ያሉት አስማተኛ የፊልም ዳይሬክተር ነውም ብቻ ብለው አያበቁም - የሚያውቁትን ሰዎች፣ እና ድርሳናት ሁሉ ብትጠይቃቸው - ስለ ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ። ሁሉም የሚነግሩህ ምን ብለው መሠለህ? - ይህ ሰው የጥቁሮች ነፃነት ሃዋርያ ነው ብለው ነው። ብዙዎችን ብትጠይቃቸው ስለ ኃይሌ የሚናገሩት - ይህ ሰው የዓለምን ጭቁኖች ታሪክ - በካሜራው ጥበብ - እንደ አዲስ አድርጎ የተረከ - እንደ አዲስ አድርጎ ያሳየ - እንደ አዲስ አድርጎ በታሪክ ድርሳን፣ በፊልም ስክሪን፣ ለታሪክ ያኖረ - ድንቅ የፀረ-ባርነት ትግል ግንባር ቀደም አነጣጥሮ ተኳሽ ነበር ብለው ነው የሚነግሩህ!!! በካሜራው እያነጣጠረ፣ በካሜራው የሚነሣ፣ የጥበብ ጀግና ነውና - የጭቁን ሕዝቦችን እውነተኛ አይበገሬነት - በካሜራው እያንበለበለ የሚተኩሰው - ይህ የኩሩ ማንነታችን አብሣሪ - ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ።


ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ - በ1979 ዓመተ ምህረት - በእንግሊዝ ሃገር፤ በኤደንበርግ ዩኒቨርሲቲ በጎብኝ ሌክቸረርነት ተጋብዞ - ያቀረባቸው ሦስት ሌክቸሮች ነበሩ። በመጽሐፍም ታትመውለታል። ‹‹የሶስተኛው ሲኒማ ጥያቄዎች›› በሚል የብዙ የዘርፉን ምሁራን የተጻፉ የጥናት ጽሑፎች የተጠረዙበት ዕውቅ መጽሐፍ ውስጥ። ያ መጽሐፍ የጥቁር ሕዝቦችን፣ የሶስተኛውን ዓለም ሕዝቦች፣ የሲኒማ ጥበብ በሚተነትኑ ድርሳናት ላይ ሁሉ - እንደ ዋነና ዋቢ መጽሐፍ ተጠቅሶ ታገኘዋለህ። እዚያ መጽሐፍ ላይ ፕ/ር ኃይሌ - በገጽ 65 ላይ - ‹‹ሀ›› ብሎ ጽሑፉን ሲጀምር - እንዲህ ብሎ ነው የሚጀምረው፡- ‹‹እኔ ኢትዮጵያዊ ዜግነት ያለኝ፣ በስደት ሥራ እየሠራሁ በምኖርባት አሜሪካ ነዋሪ የሆንኩ ኢትዮጵያዊ ነኝ›› ብሎ ነው። እንዲህ ነው እንጂ ኢትዮጵያዊነቱን የሚያስቀድም ቁርጥ የአፍሪካ ልጅ! አፍሪካዊነትህ፣ ጥቁርነትህ፣ ኢትዮጵያዊ ዜግነትህ፣ ኢትዮጵያዊ መልክህ፣ እንደነብር የተዥጎረጎረው የአናብስት ማንነትህ - በዓለም ፊት ሊያኮራህ፣ ሊያጀግንህ እንጂ - እንደምንስ ብሎ አንገትህን ሊያስደፋህና ሊያሸማቅቅህ ይችላል? - ያ እንደማይሆን ነው ኃይሌ ገሪማ - በምሁራን መድረክ፣ በመጽሐፉ፣ በአንደበቱ ሁሉ - ‹‹እኔ ኢ ት ዮ ጵ ያ ዊ ነኝ!›› ሲል የሚገኘው። እንዴ!? ይህ ሰው እኮ ከአርበኞች ማጀት ውስጥ የተወለደ፣ የአርበኞች መንፈስ ባረበበባት ነፃይቱ የ1930ዎቹ ኢትዮጵያ ዘመን የተወለደ ልባም ኢትዮጵያዊ እኮ ነው! ንፁህ ልባም ኢትዮጵያዊ።


ደስ የሚልህ ደግሞ - በዚያ መጽሐፍ ላይ - ስለ ሶስተኛው ዓለም የሲኒማ ፍልስፍና - እየተነተነ ብዙ ጥናቶችን ያቀረበው ሌላ ኢትዮጵያዊም ሰው ስታገኝም ጭምር እኮ ነው - የዩሲኤልኤ ፕሮፌሰሩን - በ2003 ዓ.ም. በ70 ዓመት ዕድሜው በሞት ያጣነውን - የድንቁን ኢትዮጵያዊ ምሁር - የፕሮፌሰር ተሾመ ወልደ ገብርዔልን የጥናት ጽሑፎች። ዛሬ ዛሬ የበዙ ድርሳናት ላይ የፕ/ር ተሾመ ወልደ ገብርኤልን ስም ታያለህ። ‹‹የሶስተኛው (ዓለም) ሲኒማ›› ምን ማለት እንደሆነ ፍቺ የሰጠው እርሱ ነውና - ከፅንሰ-ሃሳቡ ፈጣሪዎች - ከላቲኖቹ ከእነ ፈርናንዶ ሶላና እና ኦክታቪዮ ጌቲኖ ቀጥሎ ማለት ነው።
ኃይሌ ገሪማ በተማረበት በሎስ አንጀለስ ካሊፎርኒያ - ከአጋሮቹ ጋር - የተሰጠው ቅፅል ስም ነበር፡- የ‹‹ኤል ኤ አመፀኛ!›› ‹‹የሎስ አንጀለስ እምቢ-ባዮች!›› የሚል። ‹‹LA Rebels››፣ ‹‹LA Rebellion›› የሚሰኝ። ታዲያ ከዚህ በላይ - ይህ ሰው - የትም ሄደ የት - አልበገርም ባይ እንደሆነ - ማሣያ የሚሆን - ምን ሌላ ማስረጃ ያስፈልጋል?! - ምንም!


ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ በሃዋርድ ዩኒቨርሲቲ የሲኒማቶግራፊ መምህር፣ የራሱን ፊልሞች በራሱ በጀት መሥራት የሚታወቅ - አንቱ የተሰኘ አንጋፋ ፊልም-ሠሪ ነው። በእርሱ የተኮተኮቱ በርካታ የፊልም ባለሙያዎች - በየፊልም ኢንዱስትሪው ታላቅ ስኬትን ተቀዳጅተዋል። ለእርሱም ትልቅ አክብሮት አላቸው። እርሱ ግን በአንድ ወቅት ከሆሊውድ ፊልሞች ምኑን ወይም የትኛውን እንደሚያደንቅ ሲጠየቅ የሰጠው መልስ ብዙዎችን ሲያነጋግር ነበር። እንዲህ ነው ያለው፡- ‹‹እኔን እንዴት ስለ ሆሊውድ ፊልሞች ትጠይቀኛለህ? ሌላ ሰው ብትጠይቅ ይሻልሃል። እኔ በዕድሜዬ የሆሊውድ ፊልሞችን ተመልክቼ አላውቅም። ለመጀመሪያ ጊዜ የአንድ የሆሊውድ ፊልም ጀምሬ ነበር። እርሱንም አጋጣሚ ያገኘሁት በኢትዮጵያ አየር መንገድ እየተጓዝኩ እያለ ስለተከፈተ አማራጭ በማጣቴ ያደረግኩት ነው!››። ይገርማል ይህ ሰው። እንዴ! እርሱ የሚያስተምራቸው ተማሪዎች ናቸው ሆሊውድ ላይ ፊልሞችን የሚሰሩት። እነርሱን ደግሞ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ያገኛቸዋል። እና ምን ልሁን ብሎ ነው የእነሱን - እርሱ ‹‹ዕቃ-ዕቃ›› ወይም ‹‹ቀባ-ቀባ›› ብሎ የሚገልጸውን - የሆሊውድ ፊልም የሚመለከተው?።


ግን ግን - ኃይሌ - ስለምን ‹‹ሆሊውድ››ን ጠምዶ ያዘው? - ምክንያቱ ይህ ነው። በ1960ዎቹ ‹‹ባለቀለም ቆዳ ያላቸው ሕዝቦች›› (‹‹ከለርድ ፒፕልስ››) - ጥቁሮች፣ ሕንዶች፣ ሂስፓኒኮች፣ ቻይኖች(?)፣ እና ሌሎች ሕዝቦች ምሁራንን - በእነዚህ ባለቀለም ሕዝቦች ላይ በነጭ መንግሥታት የሚካሄደው የጅምላ ዘረኝነት እና አስከፊ ከባርነት ያልተናነሰ ኢ-ሰብዓዊ አገዛዝ - ለአንድ ታላቅ እንቅስቃሴ አነሳሳቸው። ያም በስነፅሑፍ፣ በሥዕል፣ በሙዚቃ፣ እና በተለያዩ የጥበብ ዘርፎች ውስጥ ያሉ የባለቀለም ዝርያ ያላቸው ምሁራን - ሆነ ብለው - በነጮቹ ከሚነገረው ማንነት የተለየ፣ በቅኝ ገዢዎቹ ከተጻፈው ታሪክና ትረካ የተለየ፣ ኢምፔሪያሊስቶቹ ጥቁሮች እነዚህ ናቸው ብለው ከሚስሏቸው አካይስት ምስል የተለየ፣ የጥቁሮች፣ የላቲኖች፣ የህንዶች፣ የሌሎችም በጭቆና ሥር ያሉ ሕዝቦችን - እውነተኛውን - በኢምፔሪያሊስቶች ያልተበረዘውን፣ ያልተከለሰውን፣ ያልጠለሸውን - እውነተኛውን - የተለየውን - የራሳቸው የሆነውን - ድንቅ ልዩ ማንነታቸውን - በጥበብ ሥራዎቻቸው ሁሉ ሊያንፀባርቁ - ተማምለው፣ ተስማምተው፣ ቆርጠው እንዲነሱ አደረጋቸው። እናም ‹‹ዘ ብላክ ሬኔይሳንስ ሙቭመንት›› (‹‹የጥቁሮች ለተሻለ ለውጥ የመነሣሣት እንቅስቃሴ››) በምድረ አሜሪካ ተወለደ።


የጥቁሮችን የተለዩ ጽሑፎች ይፅፉ የነበሩት እነ ዲ ኤች ሎረንስ፣ የጥቁሮች ሥዕል ይህ ነው ብለው በልዩ የአሳሳል ዘይቤ የሠሩት እነ ጃክሰን ፖሎክ፣ እነ እስኩንድር ቦጎስያን፣ የጥቁሮች ሙዚቃ ይሄ ነው ብለው ጉድ የሚያሰኝን የሙዚቃ ዛር ለምድረ አሜሪካ ብቻ ሣይሆን ለመላው ዓለም እንዲበቃ አድርገው ያንበለበሉት እነ ዱክ ኤሊንግተን፣ እና የሃርለም ሬኔሰንስ የጃዝ ሙዚቃ ጥቋቁር ፈርጦች በየሙያ መስኩ - ታላቁን፣ በጨቋኞች ተዳፍኖ የቆየውን፣ ያን ኃያል የጥቁሮች የጥበብ መንፈስ ተላብሰው - የተዛባን ታሪክ ሊያድሱ፣ ሆነ ብሎ እንዲጨቀይ የተደረገን ታላቅ ማንነት አንፅተው ሊገልጡ፣ ሁሉም - በታላቅ የአርበኝነት መንፈስ - ለታላቅ የጥበብ ተጋድሎ - ሆ ብለው በአንድነት ተነሡ። ኃይሌ ገሪማም ደግሞ በበኩሉ - የሠለጠነበትን፣ የተራቀቀበትን፣ ያን አነጣጥሮ የሚተኩስበትን የጥበብ ነፍጥ - ካሜራውን አንግቶ - የጎበጠውን የጭቁኖች ታሪክ ሊያቃና፣ ከጠቆረው በላይ ጽልመት የተጋረደበትን የአፍሪካውያን የጭቆና ታሪክ፣ እና ታላቁን የተዳፈነ የአፍሪካውያንን የአይበገሬነት መንፈሥ - ከተቀበረበት ነፍስ ዘርቶ ሊያስነሣ - እነሆ ወደ ፍልሚያው ጎራ ተቀላቀለ - ጥበብን፣ እና ያን የማይሞተውን ታላቁን ኢትዮጵያዊ የአርበኝነት መንፈሱን ታጥቆ።


እና ለኃይሌ ገሪማ - እና ለአቻ የሙያ ጓደኞቹ - የሆሊውድ ፊልሞች ማለት - እኛን ጥቁሮችን - እና ሌሎችን ዘሮች፣ ባህላችንን፣ ማንነታችንን፣ ታሪካችንን፣ እውነተኛ ፍላጎታችንን - እኛ እንደሆንነው ሣይሆን - ለገዢዎቹ በሚመች መልኩ ጠፍጥፎ - አርክሶ - አሰይጥኖ - አስቀይሞ - ለታዳሚ የሚያቀርብ - ከእውነት የራቀ - የዜጎችን አዕምሮ - በገዢዎች ዕዝነ አምሳል ሊቀርፅ የተነሳ - የውሸት መፈልፈያ - ተቋም - የጭቁን ሕዝቦችን አሰቃቂ ጭቆና ከዓለምም ከራሳቸው ከጭቁኖቹም ዕይታ ለመሰወር የሚሰራ - የሐሰት መፈልፈያ - የጭቆና ማራመጃ - ኢንዱስትሪ ነው።


ታዲያ እነ ኃይሌ ገሪማ ይህንን ብቻ ብለው አላቆሙም። የዓለምን ጭቁን ሕዝቦች ሁሉ እውነተኛ ታሪክ፣ እውነተኛ ያልተቀባባ የባርነት ህይወት፣ እውነተኛ የሕይወት፣ የኑሮ ጉስቁልና፣ በጨቋኞች ያልተበረዘ፣ በገዢዎች ያልደበዘዘ… እውነተኛ ውስጣዊ የጀግነት መንፈሥ የሚያሣይ ራሱን የቻለ - ከምዕራባዊው የታይታ፣ እና የዋዋቴ፣ ግልብ የሆሊውድ የፊልም ኢንዱስትሪ - ማለትም ከ1ኛው ዓለም ሲኒማ - በቅርፁም፣ በይዘቱም፣ በአሠራሩም፣ በዓላማውም፣ በሥርጭቱም፣ በሁሉ ነገሩ የሚለይ - ራሱን የቻለ የሲኒማ ፍልስፍናን ሰንቀው ተነሱ። ከዚያም ካለፈ ደግሞ - ይህ የሚፈጥሩት 3ኛው የሲኒማ ፍልስፍና - 2ኛው የሲኒማ ዓለም ተብሎ ከሚታወቀው - እና ከ1ኛው ዓለም የሆሊውድ ሲኒማም ከሚለየው - ከህንዶቹ የ2ኛው ዓለም የቦሊውድ ሲኒማም ራሱ የተለየ እንዲሆንም ጭምር ተለሙ - እነ ኃይሌ ገሪማ፣ እነ ሴኔጋላዊው አንጋፋ የፊልም ሠሪ እነ ኦስማን ሴምቤን፣ ኢትዮጵያዊው (የባርባዶስ ተወላጁ) እነ ፕሮፌሰር አብይ ፎርድ፣ እና ሌሎችም የፊልም ዓለም ድንቃ-ድንቅ ፈርጦቻችን።


ምንም እንኳ - የ2ኛው ዓለም የቦሊውድ የፊልም ኢንዱስትሪ - ምንም እንኳ ለአጫዋችነትና የኢምፔሪያሊስቶችን ማንነት ብቻ ለማቆየት ከሚሰራው ከ1ኛው ዓለም የሆሊውዱ የፊልም ኢንዱስትሪ በመሠረተ-ሃሳብ ደረጃ የተለየ ቢሆንም - ምንም እንኳ ይህ የቦሊውድ የእስያኖች የፊልም ኢንዱስትሪ - የራስን ሃገር-በቀል የሕንዳውያን ሕዝቦች ባህልና ማንነት ማንፀባረቂያ ሆኖ ቢያገለግልም እንኳ - በዓላማው ግን በዋነኝነት - ለንግድ ትርፍ ሲባል እየተመረተ የሚቸበቸብ በመሆኑና - እንዲሁም ለቱሪስት መሣቢያነት እየተባለ - ሕንዶችን እንደሆኑት እንደእውነተኛ ማንነታቸው ሣይሆን - የውጭ ሃገር ሰዎች እንደሚስሏቸው ያለ ውሸተኛ ማንነት እያላበሰ የሚሰራ በመሆኑ - እነ ኃይሌ ገሪማ፣ እነ ጌቲኖ፣ እነ ሶላና፣ እነ ሴምቤን፣ እነ ተሾመ፣ እና ሌሎችም በርካቶች ሃቀኛ የጥበብ ፋናዎች አንድ ቁርጥ ውሳኔ አደረጉ።


ያም ውሳኔ ይህ ነበር፡- የ3ኛው ዓለም ሲኒማ - ከ1ኛውም ዓለም ሲኒማ የተለየ፤ ከ2ኛውም ዓለም ሲኒማ የተለየ ሆኖ - ለተረሱ፣ ለተረገጡ፣ ታሪካቸውና ማንነታቸው ተከርቸም እንዲገባ ለተደረጉ ሕዝቦች እውነተኛ ማንነት ማሣያ፣ ከጭቆና ለመታገያ፣ እና ካሉበት የጭቆና ካቴና ነፃ ይወጡ ዘንድ ለማታገያ፣ እና እውነተኛ አይበገሬ የኋላ ማንነታቸውን እንዲፈልጉ፣ እንዲያገኙትና ያንን ያገኙትን ታላቁን ማንነት እንዲላበሱት፣ በአንድነትም ‹‹ሣንኮፋ ሣንኮፋ ሣንኮፋ›› ብለው በሕብረት እየዘመሩ - የጥንቶቹን የአያቶቻቸውንና የቅድመ-አያቶቻቸውን ታላቁን የአፍሪካውያን የጀግንነትና የአርበኝነት መንፈስ ተላብሰው - ለህዳሴያቸው፣ ለታላቅነታቸው፣ ለከፍታቸው ሆ! ብለው እንዲነሱ - ተግቶ የሚሠራ - ፍፁም እውነተና ማንነትን የተላበሰ - ልዩ የሆነ - ራሱን የቻለ - የጭቁን ሕዝቦች የፊልም ኢንዱስትሪ ይሆናል ብለው ተነሱ - ይህ - የ3ኛው ዓለም ሲኒማ። እና ለእንዲህ ዓይነቱ አፍሪካዊ ተፋላሚ ጥበበኛ - የሆሊውድ አርቲፊሺያል ‹‹ድሪንቶ›› ወይም (ከይቅርታጋር) ‹‹አርቲ-ቡርቲ›› - ከቶውኑ ምን ሊፈይድለት? - እናም አያየውም። በእኛ አውሮፕላን ላይ ካልሆነ በቀር።


ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ በአሜሪካ ዩሲኤልኤ የፊልምን ጥበብ ከተማረ በኋላ - በወቅቱ ለጥቁሮች መብት ሆ ብለው እጃቸውን ጨብጠው እንደተነሱት - እንደዘመነኞቹ አፍሪካን-አሜሪካውያን አርበኞች - እንደ እነ ማርቲን ሉተር፣ እንደነ ማልኮልም ኤክስ፣ እንደነ ሁዌይ ኒውተን፣ እንደነ አንጄላ ዴቪስ፣ እንደቀደሙትም እንደነ ማርከስ ጋርቬይ ሁሉ - እርሱም - ኃይሌ ገሪማም - እነሆ የጥበብ መሣሪያውን ሰንቆ - ለታላቅ ግዳይ በግንባር ቀደምትነት ተሠለፈ። እናም የተረሱ ያልተዳሰሱ በጠንካራው የጭቆና መዳፍ ውስጥ የወደቁ እውነተኛ የተራቆቱ ነፍሶችን እውነተኛ ታሪክ በፊልም ሥራዎቹ ይሸነሽነው ገባ። ገና ያኔ - በ1964 ዓመተ ምህረት - ኃይሌ ገሪማ - ‹‹አወር ግላስ›› የተሰኘና ‹‹ቻይልድ ኦፍ ሬዚስተንስ›› የተሰኘ - ሁለት ፊልሞችን ሠራ። ቆየት ብሎ በ1968 ዓመ ምህረት ደግሞ ሁለት ፊልሞችን አከታትሎ እንካችሁ አለ፡- ‹‹ቡሽ ማማ››፣ እና ‹‹ምርጥ ሶስት ሺህ ዓመት›› (ወይም ‹‹ሃርቨስት 3000 የርስ››) የሚ ፊልሞቹን። ኃይሌ - ቡሽ ማማን ሲሠራ - በወቅቱ በታወቁ ሚዲያዎች ከሚቀነቀኑት - በሃሺሽ፣ ግድያ፣ እና የጨቀዩ የሴተኛ አዳሪ ሕይወቶች የተሞሉትን ስለጥቁሮች ህይወት የሚያወሱ ፊልሞችን ታሪክ በሚቀለብስና - የጥቁሮች እውነተኛ ሕይወት ይኸውላችሁ፣ የዚያም ምክንያቱ ይኸውላችሁ ብለ ቀልብጭ አድርጎ ያሳየበትን የመሪ አቀንቃኟን ባተሌ የዶሮቲንና - ቬትናም ዘምቶ ወደሃገሩ ሲመለስ የጀግና አቀባበል ይደረግልኛል ብሎ ሲጠብቅ - ያላለመው ውርደት፣ ሥራ-አጥነትና ዘረኝነት የጠበቀውን ባሏን - የቲ.ሲ.ን ታሪክ የሚዘግብ ፊልም ነበር። በዚህ ፊልሙ - ኃይሌ - ድህነት፣ ውርደት፣ እና ተከትለው የሚመጡት አስከፊ ህይወቶች - ሆነ ተብሎ የተደራጀ የገዢዎች ተቋማዊ ጭቆና ውጤቶች መሆናቸውን ቁልጭ አድርጎ ለዓለም አሣየ። እናም ታሪክ ሰራ። እውነተኛውን የ3ኛውን ዓለም ሲኒማ እንካችሁ ብሎ።


እና ደግሞ ኃይሌ። በቃ ያን እውነተኛ የጥቁር አናብስትን የጀግንነት መንፈስ፣ ያን የጥቁሮች የማያልቅ የአርበኝነት ብርታትን ለማግኘትም የፈለገ ነው የሚመስለው። ከላይ የገለጽነውን ‹‹ምርጥ ሶስት ሺህ ዓመት››ን ሊሠራ ወደ ኢትዮጵያ ሲመለስ። በዚያም ፊልሙ በፊውዳላዊቷ ኢትዮጵያ የሚደርስበትን ተነግሮ የማያልቅ የጭቆና ቀንበር ሰባብሮ ጀግንነቱን ስላስመሰከረ ልባም ጭሰኛ ታሪክ ተረከበት። በ1970ም ዓመተ ምህረት ኃይሌ ወደ አሜሪካ ተመልሶ የሠራው፡- ‹‹ዊልሚንግቴን 10 ዩኤስኤ 10000›› የተሰኘ ፊልሙ - የአሜሪካኖች የፍትህ ሥርዓት ምን ያህል በዘረኝነት የተጨናቆረ፣ የፍትህ ተቋማቱ ምን ያህል የግፈኞችና ዘረኞች መሣሪያ እንደሆነ - ዊልሚንግተን ቴን እየተባሉ የሚጠሩትን 9 ጥቁሮች እና 1 ነጭ ፍርደኞች ሕይወት በመዳሰስ ለዓለም አሣየ። የጥቁሮችን አስከፊ የከተማ ደህነትና ጉስቁልና የሞላው እውነተኛ ህይወት ደግሞ እንዲሁ በ1976 ዓመተ ምህረት በሠራው - እና ዳግመና ከቬትናም ጦርነት ዘመቻ መልስ በድህነት ሊኖር ስለተጣፈ ስለአንድ ጥቁር ወጣት አሣዛኝ ህይወት - ‹‹አሽዝ ኤንድ ኤምበርስ›› በተሰኘ ፊልሙ - ዳግም እውነቱን በውብ ታማኝ ካሜራዎቹ እያፍረጠረጠ ተረከው። በ1978 ዓመተ ምህረት ደግሞ ስለአንድ ታዋቂ ጥቁር አሜሪካዊ ገጣሚ ህይወትና ስለኖረበት ዘመን ገጽታ የሰራውም ፊልም አለ፡- ‹‹አፍተር ዊንተር፡- ስተርሊንግ ብራውን›› የሚል ዶክመንተሪ (ዘጋቢ) ፊልም።


እና በመጨረሻ - ይህ የጥቁሮች ነፃነት ታጋይ ጥበበኛ - ይህ የጥቁሮች ታሪክ ነጋሪ - ይህ የጭቁኖች ሕዝቦች አንደበት - ይህ የተረሱ ሕዝቦች ዓይን - ፕሮፌሰር ኃይሉ ገሪማ አራት ዕውቅ ፊልሞችን ሠራ፡- ‹‹ሣንኮፋ››ን (በ1986 ዓ.ም.)፣ ‹‹ኢምፐርፌክት ጆርኒ››ን በ1987፣ ‹‹አድዋ - የአፍሪካውያን ድል››ን በ1992 ዓ.ም.፣ እንዲሁም ‹‹ጤዛ››ን በ2001 ዓ.ም.። የዚህ ሰው ገድል እና ሥራዎች፣ እና አስደናቂ ታሪኩ፣ እና ሥኬቶቹ - እንኳን እንደኔ ባለ ኢምንት ብዕር - በሙያው በተካኑት እና ተማሪዎቹም የሙያ አጋሮቹ በሆኑት በኢትዮጵያዊው የጋና እና የሃዋርድ ፊልም ምሩቅ እና በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲው የሲኒማ ምሁር በእነ ዳዊት ላቀው ብዕር እንኳ አርትዖት ተደርጎበት፣ አጥሮ፣ ተቆራርጦ ቢፃፍ ቢዘከር ራሱ - እንኳን ይህች ገጽ - ብዙ ጥራዛት፣ ብዙ የፊልም ሪሎች አይበቁትም - ለዚህ ድንቅ ኢትዮጵያዊ አብረቅራቂ የጥበብ ፋና - ለኃይሌ ገሪማ ህይወት እና ሥራዎች!!! እናም ሌላ ጊዜ የምንመለስበት ሆኖ - ለአሁኑ - ስለሁለቱ ፊልሞቹ ብቻ ጥቂት ብለን እናብቃ። ስለ ሳንኮፋ እና ስለ ጤዛ።


የፕ/ር ኃይሌ ‹‹ሣንኮፋ›› ፊልም ሥፍራውን ጋና ውስጥ ያደረገ ሥራ ነው። ጋና ውስጥ በውቅያኖሱ ዳርቻ - በኬፕ ኮስት ላይ - የሚገኝ - በጥንት የባርነት ዘመን - ከገባህበት የማትወጣበት - ‹‹ዘ ዶር ኦፍ ኖ ሪተርን›› የተሰኘ - ትልቅ አስፈሪ ጥንታዊ በር ያለበት - የጥንት አፍሪካውያን ባሮች - ወደ አሜሪካ በባርነት በመርከብ ታፍገው ከመጫናቸው በፊት - ተጠርዘው፣ ተከርችመው የሚከርሙበት የባሮች ማራገፊያ ወደብ ላይ ነው የታሪኩ መጀመሪያ ሥፍራ። እና አንድ የአፍሪካውያን አታሞ ይደበደባል፡- ‹‹ሣንኮፋ! ሣንኮፋ! እናንት የሞታችሁ መንፈሶች! ተነሡና ታሪካችሁን ተናገሩ!›› እያለ ይጀምራል። ሣንኮፋ ማለት በጋናውያን የአካን ቋንቋ - የአሁኑን ማንነትህን ለማግኘት ወደ ኋላህ ወደ ጥንቱ ታሪክህ ተመልሰህ መዳሰስ ማለት ነው።


እና በዚያን ሠዓት በዚያ ሥፍራ የተገኘች ሞና የተሰኘች አፍሪካዊት-አሜሪካዊት ሴት - እዚያ ጥንት ከገባህ የማትወጣበት የባሮች ቅፅር ውስጥ ስትገባ - የሰማችው የሣንኮፋ አታሞ ድብደባ - የጥንታውያንን የሞቱ አፍሪካውያን ባሮች መንፈስ ይቀሰቅስና - እርሷም - ወደጥንቱ የባርነት ዘመን - እንደ ‹‹ታይም ትራቭል›› ወይም ‹‹ፍላሽ ባክ›› በመሠለ የኋልዮሽ የዘመን ጉዞ ተመንጭቃ - ወደባርነት ካቴና ውስጥ ትገባለች። በዚያ ቅፅር በሣንኮፋ መንፈስ ወደባርነት ዘመን የተመለሰችው ሞና - ራሷን ምን ሆና ታገኘዋለች? በባርነት ወደ አሜሪካ ልትሸጥ የተዘጋጀች አፍሪካዊት ባሪያ። እና በቃ ነጮቹን የባሪያ ፈንጋዮችም ታገኛቸዋለች። በመጀመሪያ ራሷን ትክዳለች። ‹‹እኔ እኮ አሜሪካዊ ነኝ! አፍሪካዊ አይደለሁም!›› ትላለች። አይሰሟትም። ማንም ሁኚ ማን አንቺ አንድ ባሪያ ነሽ ነው መልሳቸው። እና የስቃይ መዓት ያወርዱባታል፣ ይተለትሏታል፣ ይደፍሯታል። በመጨረሻም ወደ ላፋዬት በባሮች የሚታረስና የሚለቀም ሰፊ የአሜሪካ የጥጥ እርሻ ላይ በባርነት ትሰማራለች።


እዚያ ሞና እጅግ የሚያሰቅቁትን የባርነት አስከፊ ገጽታዎች ትመለከታለች። ጆ የሚባል ከነጭ የተወለደ ጥቁር አፍሪካዊ የገዛ እናቱን ክርስቲያን ስላልሆንሽ ብሎ ሲገድል፣ ራሱን ሲያጠፋ ትመለከታለች። ልታመልጥ ስትል ተይዛ ለከፋ ስቃይ ትዳረጋለች። አፍቃሪም ታገኛለች። ከሕንድ በባርነት የመጣ። በመጨረሻም እውነተኛ የአፍሪካውያንን ጭቁን ማንነት ትረዳለች። እሱዋም ከእነዚያ ጋር አንድ እንደሆነች ትረዳለች። እና ለነፃነታቸው ከሚታገሉ ህቡዕ ቡድኖች ጋር ትቀላቀላለች። በመጨረሻም ነፃ ትወጣለች። እና ልክ በሣንኮፋ የከበሮ መንፈስ ወደ ኋላው ዝርዮቿ ወዳሳለፉት አስከፊ የባርነት ህይወት ተመልሳ - ያን አስከፊ ቅድመ-አያቶቿ የከፈሉትን መስዋዕትነት ስትረዳ - የራሷን እውነተኛ አፍሪካዊ ማንነት ተላብሳ ዳግም ወደገባችበት - ማንም ከገባ በማይመለስበት በር - በነጻነት ትመለሳለች - ከበላይዋ ደግሞ የሣንኮፋን - የአፍሪካውያንን ቀደምት አይበገሬ መንፈስ የምትጠራው - የሣንኮፋ ዘማሪ ወፍ - በነፃነት ወደ አፍሪካ ሠማያት እየበረረች!!! ነፃነት ለአፍሪካን ምድር! አንድነትን ለአፍሪካውያን! አፍሪካዊነትን ለዓለም ጥቁር ሕዝቦች ሁሉ እየዘመረች!!! እንዲህ ነበር እንግዲህ የኃይሌ ገሪማ - እውነተኛው - ከንፁህ አፍሪካዊ አርበኛ መንፈስ የተቀዳ - የሣንኮፋ ቅዳሴ!!! የአፍሪካውያንን መንፈስ በካሜራዎችህን በማይነጥፍ አዕምሮሕ ኃይል የቀሰቀስህ - አንተ ጋሼ ኃይሌ - አንድዬ የአፍሪካውያን አምላክ - ረዥም ዕድሜሜን ይሰጥህ ዘንድ በእናቶቻችን ምርቃት መረቅኩህ - አውሎ ያግባህ - ዕድሜ-ይስጥህ! ኑር! ተጓዝ! እና ሌለችንም መንገድ ምራ!!!


አሁን በመጨረሻ እናገርለታለሁ ያልኩት - ራሴም የመጀመሪያዋ ዕለት ካየሁበት የኤግዚቢሽን ማዕከል ሲኒማ ቤት - እስከ በፊልም-ነጣቂዎች ተሞጭልፎ በዲቪዲ እስከደረሰኝ የሥርቆት ኮፒ ድረስ ደግሜ ደጋግሜ ስላየሁት - የፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማን - ‹‹ጤዛ›› ፊልም - እና የመሪ ተዋናዩን የአንበርብርን - እና የከበበውን እግር-ተወርች የሚቆላልፍ የሃገራችን ከባቢ ህይወት፣ የመከነ ተስፋ፣ ወደፊት ይበራ ዘንድ የምናሳድረውን የነገአችንን ጥልቅ ሕልም፣ እና እንደዘንዶ የጠነከረውን እርስበርሱ የማይጨራረሰውን የነገውን ኢትዮጵያዊ ልባም ትውልድ - ይህን ሁሉ - በዚህች አጭር ሥፍራ ለመተረክ - ጊዜና ቦታ አጠረኝ። እና ያን የኃይሌን ዝክር ደግሞ - በሌላ ጊዜ ራሱን በቻለ ጽሑፍ ላካፍል ቃል ገብቼ - ለአሁኑ ተሰነባበትኩ። የደበዘዘብንን መንገድ ለሚያመላክቱን፣ የጠፋብንን ማንነት ለሚጠቁሙን፣ ለእነዚያ እውነተኛ የአፍሪካ ጥቁር አንበሶች ምሁራን፣ ትውልዶች፣ እውነተኛ የአፍሪካ አርበኞች - ከልብ ከመነጨ ክብርና ፍቅር ጋር - የኢትዮጵያ አምላክ በረከቱን ሁሉ እንዲያዘንብላቸው፣ ላለፉትም ዘለዓለማዊ ነፍሳቸውን በአፀደ ገነቱ እንዲያሸበርቅልን - ከመላ አፍሪካውያን ልጆች ጋር አብረን - በጉባዔ ፀለይን - ከልብ ተመኘን - በእናቶቻችን በአባቶቻችን አንደበት - የምርቃትን መዓት አወረድን። ያለፈበትን ታሪክ የማያውቅ ሕዝብ ወደፊት የለውም። ይጠፋል። የቀደሙትን የማያከብር ትውልድም የማያላውስ ዳፍንት ይወርሰዋል። ባለበት ይውዘመዘማል። ታሪካችንን እንዘክር። ታላላቆቻችንን እናክብር። ኢትዮጵያ ለዘለዓለም ትኑር። አበቃሁ።


ለዚህ ትረካችን በምንጭነት የተጠቀምንባቸውን የጥበብ ሥራዎች፣ ደራሲዎች፣ ፀሐፍት፣ እና የድረ-ገጽ ምንጮች ሁሉ - በደፈናው ከመቀመጫችን ብድግ ብለን እጅ ነስተን አመሰገንን። መልካም ጊዜ ለሁላችን። ቻው።


በጥበቡ በለጠ

 

በዚህች ምድር ላይ በሰው ልጅ አዕምሮ ከተሰሩ አስደማሚ ጉዳዮች መካከል እስከ ዛሬ ድረስ ምስጢር ሆነው ስለቆዩት የቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ህንፃዎችና ራሱ ቅዱስ ላሊበላስ ቢሆን ማን ነው? በሚሉት ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ነው።


እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ 10 አብያተ ክርስቲያናት ትንግርት ሆነው ብቅ አሉ። እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት የታነፁት ከአንድ አለት ውስጥ ተፈልፍለው ነው። ስማቸውም ፍልፍል አብያተ-ክርስቲያናት ወይም በእንግሊዝኛው Rock hewn Churches ይባላሉ።


እነዚህን አብያተ ክርስቲያናት የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የትምህርት የሳይንስ እና የባህል ድርጅት ማለትም UNESCO ምድር ላይ ካሉ እፁብ ድንቅ ኪነ-ሕንፃዎች መካከል እንደ ትንግርት እየቆጠራቸው ስለ እነሱ ብዙ ፅፏል። ከዚህ ሌላም የሰው ልጅ ሁሉ ቅርስ ናቸው ብሎ በዓለም መዝገብ ላይ ካሰፈራቸው በርካታ ዓመታት ተቆጥረዋል።


ንጉስ ላሊበላ እነዚህን አብያተ-ክርስቲያናት ለምን ሰራቸው? ብሎ መጠየቅ ተገቢ ነው። ጥንታዊ ሠነዶች እንደሚጠቁሙት፣ ኢትዮጵያዊያን በድሮ ጊዜ ወደ እየሩሳሌም በእግራቸው እየተጓዙ ተሳልመው ይመጡ ነበር። ታዲያ በዚህ ጉዞ ውስጥ በርካቶች በግብፅ በረሀ ውስጥ በሽፍቶችና በቀማኞች ይገደሉ ነበር። ይዘረፉ ነበር። ብዙዎች ከኢትዮጵያ ወደ ኢየሩሳሌም በእግር ተጉዘው ወደ ሀገር ቤት በህይወት የሚመለሰው በጣም ጥቂቱ ነበር። ታዲያ የሕዝቡ ሞት እና እንግልት ያሳሰበው ቅዱስ ላሊበላ ዳግማዊት ኢየሩሳሌምን በኢትዮጵያ እገነባለሁ ብሎ ተነሳ። እናም በ23 ዓመታት ውስጥ በሰው ልጅ አዕምሮ ድንቅ የሚባሉትን 10 ኪነ-ህንፃዎችን ከአንድ አለት ፈልፍሎ ካለምንም የኮንስትራክሽን ስህተት ሠርቶ ጨረሰ።


እዚህ ላይ ብዙ ጥያቄዎች ይነሳሉ። ግን መልስ የሌላቸው። ከነዚህም መካከል እነዚህን ኪነ-ህንፃዎች የሰሯቸው ጥበበኞች በቁጥር ስንት ነበሩ? የሚል ጥያቄ። ግን ማንም ሊመልሰው አይችልም። ሌላው ጥያቄ 23 ዓመታት ሙሉ እንዲህ አለት እየፈለፈሉ ሲሰሩ ለምን ስህተት አልፈፀሙም? ለምን ፍፁም እንከን የለሽ አድርገው ሠሩት? ማነውስ በዘመኑ አርክቴክት የነበረው? የኪነ-ህንፃዎቹ ዲዛይን ምን ላይ የተነደፈው? ማነውስ ከአለት ፈልፍዬ ይህን ተአምር ልስራ ብሎ መጀመሪያ ያሰበው? ብዙ የማይመለሱ ጥያቄዎች አሉ። ለዚህም ነው ላሊበላ የምድሪቱ ትንግርት ነው የሚባለው።
የላሊበላ ምስጢራት ተዘርዝረው አያልቁም። ብዙ ናቸው። ለምሳሌ ኩነ-ህንፃዎቹ በሙሉ ማለት ይቻላል የታላላቅ ፍልስፍናዎችና አመለካከቶች ማንፀባረቂያ የሆኑ ምልክቶች አሉት። ግድግዳው በሙሉ ጥበብ ነው። ከ6 ሚሊየን ይሁዲዎችን እንዲገደሉ ያደረገው አዶልፍ ሂትለር ይጠቀምበት የነበረው የስዋስቲካ ምልክት ከ800 ዓመታት በፊት የላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት ላይ ተንፀባርቀዋል። የግሪኮች መስቀል የሚባለው ባለ ድርብ የመስቀል ቅርፅ ከዛሬ 800 ዓመታት በፊት ላሊበላ ላይ ነበሩ። በአስረኛው መቶ ክፍለ ዘመን አውሮፓ ውስጥ ተዋጊዎች ነበሩ የሚባሉት በስም አጠራራቸው ቴምፕለርስ /መስቀላዊያን/ ተብለው የሚጠሩት ይይዙት ነበር የሚባለው መስቀል ክሩዋ ፓቴ ይባላል። ይህ የመስቀል ቅርፅ ላሊበላ ላይ አለ። እናስ ላሊበላ እነዚህን መልክቶች ከየት አመጣቸው? አወዛጋቢ ጥያቄ ነው።


የሚገርመው ነገር፣ አንዳንድ ፀሐፊያን እነዚህን የመስቀል ቅርጾች እያዩ የተለያዩ አስተያየቶችን ሲሰጡ ቆይተዋል። በመስቀሎቹ ቅርፅ ምክንያት እነዚህን የቅዱስ ላሊበላን ኪነ-ህንፃዎች የሰሯቸው ከውጭ ሀገር የመጡ ባለሙያተኞች ናቸው በማለት የፃፉ አሉ። እውን የሰራቸው ማን ነው?


የላሊበላን ኪነ-ህንፃዎች የሰሯቸው እነማን ናቸው? የሚለው ጥያቄ ከዛሬ 400 ዓመታት ጀምሮ አወዛጋቢ ሆኖ ቆይቶ ነበር። አወዛጋቢ ያደረገው ፖርቹጋላዊው አገር አሳሽ ቄስ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ በ1520 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ለአራት ዓመታት ቆይቶ ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ ባሳተመው መፅሐፉ የገለፀው ነው።


አልቫሬዝ ሲገልፅ በኪነ-ሕንፃዎቹ አሠራር በእጅጉ ተደንቋል። እኔ ያየሁትን ብፅፍ የሚያምነኝ የለም ብሎ ተጨንቋል። እንዲህም ብሎ ፃፈ።


እኔ ያየሁትን ላላያችሁ ሰው እንዲህ ናቸው ብል የሚያምነኝ የለም። ነገር ግን ያየሁት ሁሉ ዕውነት መሆኑን በሃያሉ እግዝአብሔር ስም እምላለሁ።


እያለ ፖርቹጋላዊው ቄስ እና ፀሐፊ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ ስለ ቅዱስ ላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት ትንግርታዊ አሠራር ፅፏል።


ከዚያም ሲገልፅ እነዚህን አብያተ-ክርስያናት ማን ሰራቸው ብዬ ስጠይቅ ፈረንጆች ናቸው ብለው ቄሶች ነገሩኝ ብሎ ፅፏል። ከዚያ በኋላ የመጡ አጥኚዎች በሙሉ በፈረንጆች የተሰሩ ናቸው እያሉ ፅፈዋል። የቅዱስ ላሊበላ ገድል ወይም ገድለ ላሊበላ ደግሞ የሚናገረው ሌላ ነው። ገድለ ላሊበላው ፈረንጆች ሰሩት አይልም። ገድለ ላሊበላው ጉዳዩን ወደ መንፈሳዊ ፀጋነት ይወስደዋል። እነዚህ ኪነ-ህንፃዎች የተሰሩት መላዕክት እያዘዙት በቅዱስ ላሊበላ አማካኝነት እንደሆነ ነው የሚገልፀው። “ስራው ረቂቅ ከመሆኑ የተነሳ ከመላዕክት ውጭ በሰው እጅ ብቻ እንዲህ አይነት ተአምራዊ ኪነ-ህንፃ ሊሰራ አይችልም” በሚል የዕምነት ሰዎች ይከራከራሉ። ክርክሩ አያልቅም። ምክንያቱም ኪነ-ህንፃዎቹ ምስጢር ናቸውና!


ግን የዛሬ 60 ዓመት ላይ የኢትዮጵያ የነፃነት አርበኛና ሞደርናይዘር የብልፅግና አመላካች የነበረችው እንግሊዛዊቷ ሲልቪያ ፓንክረስት በዚህ በላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት ላይ የሚሰነዘሩት አስተያየቶች ቆረቆሯት። እርሷ ደግሞ ሰዓሊ ናት። ጋዜጠኛ ናት። ደራሲ ናት። እናም ላሊበላ ላይ መመራመር ጀመረች። እነዚህን ኪነ-ህንፃዎች ማን የሰራቸው ብላ ጠየቀች። ብዙ የውጭ ሀገር ፀሐፊያን ፈረንጆች እንደሰሯቸው እየተቀባበሉ ፅፈዋል። እናም ይህ አባባል ሲልቪያን ቆረቆራት።


ስለዚህም የላሊበላን አብያተ-ክርስቲያናት የሚመስሉ ኪነ-ህንፃዎች በሌሎች ሀገሮች መኖርና አለመኖራቸውን ለማወቅ ሲልቪያ ፓንክረስት ዓለምን ማሰስ ጀመረች። በግበፅ፣ በእስራኤል፣ በመካከለኛው ምስራቅ፣ በህንድ፣ በቻይና ብሎም በልዩ ልዩ የጥንታዊ ስልጣኔዎች መገኛ በሚባሉት ስፍራዎች በሙሉ ዞረች። ኢትዮጵያንም ዞረች አየች። ውስጠ ሚስጢሯን አጠናች። ከዚያም Ethiopia A Cultural History የተሰኘ ግዙፍ መፅሐፍ አሳተመች። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ ስለ ቅዱስ ላሊበላ አብያተ-ክርስያናት አሠራር ለመጀመሪያ ጊዜ የተደራጀ ጥናትና ምርምር የሰራች የኢትዮጵያ ፍፁም ወዳጇ የሆነች ሴት ሲልቪያ ከወደ እንግሊዝ ትጠቀሳለች።


የሲልቪያ ፓንክረስት ዓለምን የማሰስ ጉዞ ማጠናቀቂያው የሚከተለው ነው። አንደኛ የቅዱስ ላሊበላን ኪነ-ህንፃዎች የሚመስሉ አሠራሮች በየትኛውም ሀገር በዚያ ዘመን እንዳልተሰሩ አረጋገጠች። እንደ ሲልቪያ መከራከሪያ፣ ፈረንጆች ሰርተውት ቢሆን ኖሮ በፈረንጅ ሀገር ቅርፃቸውና አሻራቸው ይኖር ነበር ብላ ፃፈች። ግን የለም። እንደ ሲልቪያ ገለፃ፣ የቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ህንፃዎች አሠራር የተቀዳው ከዚያው ከኢትዮጵያ ውስጥ ነው።


የጥንታዊ አክሱማውያን ጥበቦች በላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት ላይ ሙሉ በሙሉ ተንፀባርቀዋል። ከአለት ላይ ፈልፍሎ ኪነ-ህንፃዎች መስራት ማነፅ የኢትዮጵያዊያኖች የጥንታዊ ስልጣኔያቸው ነው። “ቅዱስ ላሊበላም እነዚያን አሠራሮች ፍፁም ውበትና ለዛ አላብሶ አስደማሚ አድርጐ ሠራቸው እንጂ የውጭ ሀገር ሰው ፈፅሞ አልነካቸውም” እያለች ሲልቪያ ፓንክረስት በጥናትና ምርምር መፅሀፏ ገልፃለች።


ታዲያ እነዚህ የኢትዮጵያ ብርቅ የጥበብ ውጤቶች የሆኑት አብያተ-ክርስትያናት በአሁኑ ወቅት ክፉኛ አደጋ ውስጥ ናቸው። የመሰንጠቅ እና የመፍረስ አደጋ ተጋርጦባቸዋል። እናም ጉድ ከመሆናችን በፊት ሁሉም አካላት ላሊበላን ሊጠብቀው ይገባል። ኢትዮጵያ ስትጠራ ቀድሞ ብቅ የሚል የስልጣኔ መገለጫ ነውና።

ጽዮን ማርያም

December 06, 2017

በጥበቡ በለጠ

 

ጽዮን ማርያም በሰሜን ኢትዮጵያ በትግራይ ክልል ውስጥ የምትገኝ በምድራችን ላይም እጅግ ጥንታዊ ከሆኑ የክርስትና ማዕከል መካከል አንዷ ናት። ጽዮን ማርያም የብዙ ጉዳዮች መገለጫ ናት። በዚህች ቤተ-ክርስቲያን ውስጥ እግዚአብሔር ለሙሴ የሰጠው አስርቱ ትእዛዛት የተፃፉበትና የተቀረፁበት ፅላት ወይም ፅላተ-ሙሴ የሚገኝበት ምድር ነች። በክርስትናው ዓለም ውስጥ ቅዱስ ስፍራ ተብለው ከሚጠሩት መካከል ግንባር ቀደሟ ነች።


ይህች ቤተ - ክርስትያን ሕዳር 21 ቀን ዓመታዊ ክብረ በዓሏ፣ ንግስናዋ ነው። ታዲያ በዚህ ክብረ በዓል ላይ ለመታደም ከዓለም ዙሪያ አያሌ ቱሪስቶች አክሱም ከተማ ታድመዋል። ከተማዋ በሃይማኖቱ ተከታዮች በቱሪስቶች ተጨናንቃለች።


በክርስትናው ዓለም ውስጥ ትኩረት በመሳብ አክሱም ፅዮንን የሚያክል ስፍራ የለም። ምክንያቱም የፈጣሪ ትዕዛዛት ያሉበት ቦታ ስለሆነ እና ከዚህ በላይ ደግሞ በምዕመናን ዘንድ የሚታንበት ማስረጃ ስለሌለ ጽዮን ማርም በክርስትናው ዓለም ውስጥ ጎላ ብላ ትጠቀሳለች።


ጽላተ-ሙሴ ዛሬ 3ሺ ዓመት ከእየሩሳሌም መንበሯ ተወስዶ ወደ “ኢትዮጵያ መምጣቱ ይነገራል” ያመጣው ደግሞ ቀዳማዊ ምኒልክ ነው” የንግስት ሣባ ልጅ።
ጽዮን ማርያም የጽላተ - ሙሴ መቀመጫ ከመሆኗም በላይ ኢትዮጵያዊው ንጉስ ኢዛና ወደ ክርስትና ሲቀየር በዘመናዊ መልክ ፅዮን ማርያምን ከዛሬ 1600 ዓመታት በፊት አነጻት። እናም የኢትዮጵያ አስተዳደርና የሀይማኖት ማዕከል ሆነች።


የኢትዮጵያ ነገስታት ወደ ስልጣን ሲመጡ መጀመሪያ አክሱም ጽዮን ሔደው የንግስና ቆብ የሚጭኑበት የአመራር ስፍራ ናት። ኢትዮጵያ እንድትመራ፣ ሕዝቦችዋ መሪ እንዲኖራቸው ቀብታ የምትልክ ቤተ-ክርስትያን ነበረች።


አክሱም ጽዮን እንደ ቅዱስ ያሬድ አይነት የዜማና የመዝሙር ሊቅ በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ለዚህች ምድር ያፈራች ስፍራ ናት።
ከዚህ ሌላም ፈላስፋዎቹን እነ ዘርአያዕቆብን እና ወልደ ሕይወትን የፈጠረች ምድር ነች።


አክሱም ታላላቅ መሪዎች እነ ካሌብና ገብረመስቀልን የመሣሰሉ የስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ በእምነትም በአገር አመራርም ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸውን ገናና ነገስታት አፍርታለች። ዓፄ ካሌብ በኢትዮጵያ ልዩ ልዩ ስፍራዎች ውስጥ ድንቅ ኪነ-ሕንጻዎችና በማነጽ፣ የስልጣኔ ተምሳሌት የሆኑ፣ የሀገርንም ዳር ድንበር ለማስከበር ዓፄ ካሌብ ወደር የማይገኝላቸው ገናና መሪ ነበሩ።


አክሱም ሌላም አስገራሚ መሪ ነበራት። ይህ ሰው ንጉስ ባዜን ይባላል። የንጉስ ባዜን ታሪክ እንደሚያወሳው ኢየሱስ ክርስቶስ ከመወለዱ በፊት ኢትዮጵያን ለስምንት ዓመታት መርቷታል። ኢየሱስ ክርስቶስ ሲወለድ ደግሞ ወደ እየሩሳሌም ቤተልሔም ሔዶ ኢየሱስን ያየ የኢትዮጵያ ብቸኛው መሪ እንደሆነ ታሪክ ገድሉ ይተርካል። የኢየሱስ ክርስቶስን መወለድ አይቶ ወደ ኢትዮጵያ ሀገሩ መጥቶ ከዚያም ለስምንት ዓመታት ሀገሩን እንደመራ ይነገርለታል።


ይህ ንጉስ ከዚህች ዓለም በሞት ከተለየ በኋላም የተቀበረበት ቦታም በኢትዮጵያ ውስጥ ታሪካዊ ሆኖ የቱሪስት መስዕብ ከሆነ ቆይቷል። መካነ መቃብሩ የሚገኘው ከአክሱም ወደ አድዋ በሚወስደው አውራ ጎዳና፣ ከአክሱም ከተማ መውጫ ላይ ወደ ግራ ከሚገኝ ኮረብታማ ግርጌ ነው። ለመካነ መቃብሩ ምልክት እንዲሆንም በደንብ የተጠረበና ቁመቱ 6 ሜትር የሆነ አንድ ባለግርማ ሀውልት ተተክሎበታል። ይህ መካነ መቃብር ተቆፍሮ የወጣው በ1957 ዓ.ም ነው። ደረጃዎቹም ከድንጋይ የተፈለፈሉ ደረጃዎች አሉት። ውስጡም አደራሽ አለ። ይህ አስገራሚ ንጉስ ባዜን፤ ገና ያልተነገሩለት እጅግ ብዙ ታሪኮች አሉት። ወደፊት እናወጋለታለን።


አክሱም ጽዮን የአለምን ስልጣኔና ግስጋሴ ችግርና ስኬትን ሁሉ እያየች እየታዘበች የኖረች የረጅም ዘመን መካነ ታሪክ፣ የሰው ዘር ሁሉ ሄዶ እንዲጎበኛት እንዲያያት የተባበሩት መንግስታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ድርጅት /UNESCO/ የሚመከርባት አክሱም ተወስቶ የማያልቅ ታሪክ አላት።


የፅሁፍ ጥበብ የተንጸባረቀባት፣ ትምህርት ያበበባት፣ የሊቃውንተ መናሀሪያ ሆና ኖራለች።


በዮዲት ጉዲት መነሳት አክሱም እየተዳከመች ሄደች። ፈራረሰች። ወርቃማ ታሪኳም ከዘጠነኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጀምሮ ተዳከመ።


በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመንም በተነሳ የእርስ በርስ ጦርነት አክሱም ጽዮን ፈራረሰች። ከዚያም አገር ሲረጋጋ በ1635 ዓ.ም አፄ ፋሲል ከጎንደር ወደ አክሱም ሄደው የጎንደር የኪነ-ጥበባት ቅርስ የሚታይበትን ቤተ-ክርስትያን አሰሩላት። ይህ የአፄ ፋሲል ኪነ-ህንፃ ዛሬም በግርማ ሞገሱ ድምቀት አክሱም ከተማ ላይ ተገማሽሮ ይታያል።


አሁን ደግሞ አጅግ ዘመናዊ ሆኖ የሚታየውን ግዙፉን የፅዮን ማርያምን ቤተ-ክርስትያን ያሰሩት አፄ ኃይለሥላሴ ናቸው። ባለቤታቸው እቴጌ መነንም በ1845 ዓ.ም ባለ አንድ ፎቁን የፅላት ቤት አሰርተዋል።


አክሱም ፅዮን የኢትዮጵያ የእምነት፣ የታሪክ፣ የፍልስፍና የአስተዳደር፣ የብዙ ነገሮች መገለጫ ናት። የሀርቫርድ ዩኒቨርስቲው የአለማችን የክርስትና ዕምነት ተመራማሪው ፕሮፌሰር ሄነሪ ሊዊስ ጌት wonders of the African world የተሰኘውን ትልቁን ዶክመንተሪ ፊልማቸውን ሲሰሩ አክሱምን “የጥቁር ሕዝቦች ሁሉ የስልጣኔ ማዕከል” ሲሉ ገልጸዋል። ዘጠኝ ሰዓታትን የሚፈጀው ይህ ግዙፍ ዶክመንተሪ ፊልም የአክሱም ጽዮንን ሙሉ ታሪክ ሁሉ ዘርዝሮ የሚያሳይ ነው።


ግርሀም ሀንኩክ የተባለው ጋዜጠኛና ጸሐፊ The sign & the seal በተሰኘው መጽሐፉ “አክሱም ጽዮን ውስጥ ፅላተ ሙሴን አገኘሁ” ብሎ በመፃፉ የአለም ታሪክ ተቀይሯል።


ምክንያቱም ፅላተ-ሙሴ በምድር ላይ ሁሉ ተፈልጎ ጠፍቷል። ኢትዮጵያ ግን አለኝ እኔ ዘንድ ነው ብላ የምትናገር ሀገር ብቻ ሳትሆን ብዙ ማስረጃዎችንም የምታቀርብ ምስጢራዊት ሀገር መሆኗን አያሌ ጸሐፊያን ገልፀዋል።


ህዳር 21 ቀን ይህች የኢትዮጵያ እና የዓለም የክርስትናው ተከታይ ሕዝብ ሁሉ የእምነት መገለጫ የሆነውን ጽላተ-ሙሴን የያዘችው አክሱም ጽዮን በየዓመቱ ትነግሳለች። ታሪኳን ስንመረምር ኢትዮጵያ ምን ያህል የምድሪቱ አስገራሚ ሀገርና መኩሪያ እንደሆነች እንገነዘባለን።¾

በጥበቡ በለጠ

 

የቀድሞው ፕሬዘደንት መቶ አለቃ ግርማ ወ/ጊዮርጊስ በ1951 ዓ.ም “አየርና ሰው” የተሰኘ በአየር የበረራ ታሪክ ላይ ተመርኩዞ የተጻፈ መጽሀፍ በድጋሚ ታትሞ ነገ ከጥዋቱ 2፡30 ጀምሮ በቢሾፍቱ አየር ሀይል ቅጽር ግቢ ውስጥ በልዩ ወታደራዊ ስነ ስርአት ይመረቃል። የመቶ አለቃ ግርማ ወ/ጊዮርጊስ ከ1930 ዎቹ መጀመሪያ ላይ የአየር ሀይል ባልደረባና አብራሪ ሆነው ስራ የጀመሩ ናቸው። ታሪካቸውም ከመጀመሪያዎቹ የተማሩ የአየር ኃይል መኮንኖች ምድብ ውስጥ ይጠራሉ። ከአየር ኃይልነት እስከ ሀገር ፕሬዘዳንትነት ሀገራቸውን አገልግለዋል። በድርሰት አለም ውስጥም የደራሲያን ማህበር ከመስራች አመራር አባላት መካከል አንዱ ናቸው።

 

ይህ ነገ አያሌ ታዳሚያን በሚገኙበት ስነ ስርአት በደብረዘይት ቢሾፍቱ አየር ኃይል ግቢ ውስጥ የሚመረቀው ይህ መጽሀፍ በበረራ ታሪክ ውስጥ በአማርኛ በ1951 ዓ.ም የታተመ የመጀመሪያው መጽሀፍ ነው። ስለዚሁ መጽሀፍ ግርማ ሲጽፉ የሚከተለውን ብለዋል።

 

አየርና ሰው የተሰኘውን መጽሐፍ ስጽፍ በዚያን ጊዜ እንግሊዝኛ የተማሩ ብዙ ሰዎች ባልነበሩበት ጊዜ ነበር ፈረንሳይኛ ማወቅ የግድ ይላል።

 

ስለዚህ ኢትዮጵያውያን ወገኖች ስለአየር ንቅናቄ ስለማያውቁ አይሮኘላንን ቴክኖሎጂ ያስገኘው ነገር መሆኑን በአማርኛ በመጻፍ አስተዋጽኦ ለማድረግ አሰብኩ።

 

የአየር ንቅናቄ ታሪክ ከ400 ዓመታት በፊት በእውቁ ሳይንቲስት ኢጣሊያዊ ሊዎናርዶ ዳቪንቺ ተተለመ። ከመትለምም አልፎ ንድፈ ኃሳቡን ጻፈ። ሄሊኮኘተር የምትመስል ስዕል በመሳል ከአየር የከበደ ነገር በየአር ውስጥ ለመንሳፈፍ የሚችል መሆኑን ገልጾ ጻፈ።

 

ይሁን እንጂ የሊዎናርዶ ዳቪንቺ ሀሳብ ይፋ ወጥቶ ዋጋ ያገኘው በተጻፈ በ190 ዓመቱ ነው። በተፃፈ በ190 ዓመቱ ፍልስፍናው ከተገለጸ በኋላ ሰው እንዳሞራ በአየር ውስጥ የመብረር ምኞቱ እየሰፋ ሄዶ በ1903 ዓ.የብስክሌት ጠጋኞች የሆኑ የራይትስ ልጆች አልቪራና ዊልበር ራይትስ በትንሽ ሞተር የታገዘ የመጀመሪያውን ከአየር የከበደ መሣሪያ ሠርተው በአየር ውስጥ ከ40 ሜትር በላይ በረሩ። ይህ ነው የአውሮኘላን ታሪክ።

 

ከአየር የከበደ መሣሪያ በአየር ላይ በረረ። የሌዎናርዶ ዳቪንቺ ህልም እውን ሆነ።”

 

የቀድሞው የኢ.... ፕሬዚደንት ግርማ ወልደጊዮርጊስ

 መጽሀፉን በተመለከተ ዶክተር ዳዊት ዘውዴ 2002 . የሚከተለውን ጽፈው ነበር።

ክቡር ኘሬዚዳንት ግርማ ወልደ ጊዮርጊስ የመቶ አለቃ በነበሩበት ጊዜ አየርና ሰው በሚል ስያሜ አሳትመውት የነበረውን የእድሜ ባለጸጋ መጽሐፍ ከሃምሣ አንድ ዓመታት በኋላ እንደገና እንዲታተም የተባበሩትን በቅድሚያ ላመስግናቸው።

መጽሐፉ የሰው ልጅ ከተፈጥሮ የቀሰመውን እውቀት በማዳበር እንዴት አይሮኘላንና ሌሎችንም በራሪና ተንሳፋፊ መሣሪያዎችን ሊፈጥር እንደቻለ የሚያስረዳና የሚያስተምር ቋሚ ሰነድ ነው በውስጡ ያካተታቸው ጉዳዮች የዘመኑን ሁኔታ ያንፀባርቃሉ።

አርና ሰው የተባለው መጽሐፍ መሠረት ያደረገው ክቡር ኘሬዚዳንት ግርማ በነበራቸው የበረራ ፍቅርና ዝንባሌ ላይ ሲሆን ሌዎናርዶ ዳቪንቺ በፀነሰው ንድፍ ላይ ተንተርሰው የራይትስ ወንድማማች የማብረር ችሎታቸውን እንዴት እንደገነቡና ዘመናዊ የአየር አገልግሎት እንዴት እንደዳበረ እየተራቀቀም እንደመጣ በዝርዝር ይተነትናል። ቀደም ብለው የተደረጉ ምርምሮችን መሠረት አድርገው የዘመናችን የበረራ ምጥቀትና እድገት የቴክኖሎጂ ፈሩ ከምን ተነሥቶ የት እንደደረሰ ባቀረቡበት በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ቁም ነገሮችን ቀላልና ግልጽ በሆነ ዘዴ አስተላልፈውልናል።

መጽሐፉ ወቅታዊና ዘመናዊ የአየር አገልግሎት ለሰው ልጅ ያበረከተውን ከፍተኛ ጥቅም አጉልቶ ከማሳየቱም በላይ በሰዎች መካከል ግንኙነትን በማዳበር ወሳኝ ሚና እንደተጫወተ በማስገንዘብ መገናኘት ቋንቋ ለቋንቋ ለመግባባትና የአንዱን የሥልጣኔ እርምጃ ሌሎች ተካፋይ ለመሆን እንዲችሉ ምክንያት ነው ይላል አይሮኘላን የሰውን ልጅ የጠቀመውን ያህል በአንደኛውና በሁለተኛው ዓለም ጦርነቶች ጊዜና ከዚያም ወዲህ ያደረሳቸው ጉዳቶች በዚሁ መጽሐፍ ተገልጸዋል። በዓለም ዙሪያ በሥራ ሲዘዋዎሩ ከአይሮኘላን የበረራ ጉዞ ጋር የተያያዙ ገጠመኞችንም በዚሁ መጽሐፍ ውስጥ አክለዋል።

ለመጀመሪያ ጊዜ አይሮኘላን ወደ ኢትዮጵያ ሲመጣ የነበረውን ሁኔታ ክቡር ኘሬዚዳንት ግርማ ወልደ ጊዮርጊስ በታሪክነት መዝግበውታል። በአገራችን የአየር መጓጓዣ እንዴት እያደገ እንደመጣና ለሥልጣኔ ጉዞ ተጨማሪ ድጋፍ እንደሆነም በሰፊው አውስተውታል። ራሳቸው ተካፋይ የሆኑበትና የሰለጠኑበት ሙያ በኢትዮጵያ እንዴት እንደተስፋፋም መጽሐፉ በሰፊው ያብራራል። የሲቪል አቪዬሽን አገልግሎት ከበረራው ጋር ተጣምሮ በኢትዮጵያ ማደጉንም ይገልጣል።

ወቅታዊና በሥነ-ጽሑፍ ምርምር የተደገፈ መጽሐፍ ከመሆኑም በላይ ሰው ከአየር ጋር ያለውን የተፈጥሮና የሥነ-ጥበብ ጥምር ታሪካዊ ግንኙነቶችን በጥልቀት አጉልቶ ያሳያል።

በጊዜው የመቶ አለቃ አሁን ኘሬዚዳንት ግርማ ወልደ ጊዮርጊስ በዚህ መጽሐፍ የሥነ-ጽሑፍ ችሎታቸውንም አስመስክረዋል።

 

ዳዊት ዘውዴ (ዶክተር)

ታህሣሥ 2002 .

ከዚህ ሌላ ደራሲው የመቶ አለቃ ግርማ /ጊዮርጊስ ስለ መጽሀፋቸው ላይ 1951 . አንድ አስገራሚ ነገር ጽፈዋል። የጻፉት ስለ አጼ ኃይለስላሴ ልጅ ስለ ልዑል መኮንን ነው። ይህም እንዲህ ይነበባል።

ግርማዊ ሆይ

ልዑል መኰንን መስፍን ሐረር ከጠላት ወረራ በኋላ የመብረር ትምህርት ሲጀመር ከመጀመሪያዎቹ በራሪዎች አንዱ ከመሆናቸው በላይ በመብረር ላይ በነበራቸው ጥልቅ ፍቅር ምክንያት የግል አውሮኘላኖች እየገዙ ሲያመጡ መንግሥቱ በዚያን ጊዜ ለትምህርት የነበረው አውሮኘላኖች ቁጥር ያነሰ ስለነበረ አብዛኛውን ጊዜ በልዑልነታቸው አውሮኘላን እንጠቀም ነበር።

ከዚህም ሌላ በመኖሪያ ቤታቸው ልዩ ልዩ ግብዣና የትምህርት ሲኒማዎችን እያሰናዱ በየጊዜው ያደርጉልን የነበረው እርዳታ ለትምህርታችን መስፋፋት የቱን ያህል እንደጠቀመን በዚች አጭር መግለጫ አትቶ ለመጨረስ አይቻልም።


ልዑልነታቸው ሰው አቅራቢ፣ ደግና ቸር፣ ደፋር ጅግና፣ አስተዋይ፣ አስተተዳዳሪ ከትልቅ መሪ የሚጠበቅ ችሎታና ቁም ነገር በሙሉ አሟልቶ የሰጣቸው በመሆናቸው የምንመለከታቸው እንደ አንድ መስፍን ሳይሆን እንደ ታላቅ ወንድማችን ነበር።

ልዑልነታቸው የመብረር ልምምድ ሲያደርጉ በነበረበት ጊዜ አብሮ የመብረር ዕድል ያጋጠመን ብዙዎቻችን በመብረር በነበራቸው ችሎታና ፈቃድ አድናቂዎቻቸው ነን።

ይህን የመሰለ የሞራል ደጋፊ የችግር ተካፋይ መሪ ከመካከላችን በመለየታቸው በአየር ሥራዎች ዙሪያ ለሚገኙት ከፍ ያለ ኃዘን እንደደረሰ ግልጽ ነው።

የሰው መታሰቢያው ለትውልድ የሚያልፈው በሐውልት የተቀረጸ በጽሑፍ የሰፈረ ሲሆን፣ መሆኑን በማመን በበኩሌ ልዑልነታቸው በአየር ሰዎች መሀል መታሰቢያ እንዲኖራቸው በማሰብ ቀደምት የአየር ጥናት መግለጫ የሆነችውን ይህቺን መጽሐፍ በታላቅ ትሕትና አበረክታለሁ።

ባሪያዎ

የመቶአለቃግርማወልደጊዮርጊስ።

ከዚህ በመለጠቅም መጽሀፋቸው ላይ የሚከተለውን መግቢያ ጽፈዋል።

 

መግቢያ

ሰው ራሱን ካወቀበት ጊዜ ጀምሮ በአንዳንድ ነገሮች ላይ ልዩ ዝንባሌ ይኖረዋል።

በልጅነቴ መኖሪያዬ ጃንሜዳ ልዑል አልጋ ወራሽ ግቢ ሲሆን የምማረው ተፈሪ መኰንን ትምህርት ቤት ነበር።

በዚያን ጊዜ አውሮኘላን የሚያርፈው ጃንሜዳ ላይ ስለነበር በየዕለቱ ሲነሣና ሲያርፍ የልጅነት ጠባይ እያታለለኝ በማየት ሰዓት አሳልፍ ነበር። በዚህ ምክንያት አስተማሪዬ አቶ ኮስትሬ ወልደ ጻድቅ ይቀጡኝ የነበረው ምሑራዊ ቅጣት የአየር ሰው ለመሆን ከነበረኝ ምኞት ጋር የተያያዘ በመሆኑ ሳስታውስ እኖራለሁ።

ምንም እንኳን ለማመን አስቸጋሪ ቢመስል በዚያን ዘመን በአውሮኘላኑ ጭራና ክንፉ ላይ የሚታየው ተነቃናቂ ክፍል የአውሮኘላኑ ማዘዣ መሆኑ ይገባኝ ነበር። እጅግ ያስደንቀኝ የነበረው አውሮኘላኑ ሲነሣ ከግራና ከቀኝ ክንፉ ጎኑ ሰዎች ደግፈው እየሮጡ ለመነሳት ሲል ይለቁት የነበረው ነው። አየር ኃይል ትምህርት ቤት እስከገባሁና የአየርን ንቅናቄ ምሥጢር እስካወቅሁ ድረስ ይህ የሚደረግበትን ምክንያት ለመረዳት ጊዜ  ወስዶብኛል በትምህርት ረገድ ሁኔታውን ጠልቄ ስከታተል በዚያን ዘመን የነበሩ አውሮኘላኖች ፍጥነታቸው በጣም ዝግ ያለ ሆኖ ንፋስ ስለሚያስቸግራቸው የመነሻ ፍጥነት እስኪያገኙ ድረስ ሚዛናቸውንና አቅጣጫቸውን ጠብቀው እንዲሔዱ ለማድረግ የተፈጠረ ዘዴ መሆኑን ለመረዳት ቻልሁ።

ለምሳሌ ያህል የነበሩትን አውሮኘላኖች ፍጥነት ለመገመት ይጠቅማል ብዬ የማስታውሰው ከዕለታት አንድ ቀን አንድ አውሮኘላን በእንጦጦ በኩል ለማረፍ ጃንሜዳን ሲጠጋ አፈ ንጉሥ አጥናፌ ግቢ ውስጥ ከባሕር ዛፍ ላይ ተንጠልጥሎ ቀረ። የኢትዮጵያ አውሮኘላን ከባሕር ዛፍ ላይ ያርፋል እየተባለ ስለተወራ አገራችንን ለመውረር ይሰናዳ የነበረው ጠላታችን ተሸብሮ ነበር ይባላል። ምክንያቱ ግን የአውሮኘላኑ ፍጥነት በጣም ያነሰ ከመሆኑም በላይ አውሮኘላኑ ቀላል ስለ ነበረ ነው አውሮኘላኑ የባሕር ዛፎችን ቅርንጫፎች ሰባብሮ ጠንከር ያለው አንጠልጥሎ ሲያስቀረው በአውሮኘላኑ ውስጥ የነበሩት ነጂዎች ካደጋ የዳኑት።

ይህ በእኛ ሀገርና በእኛው እድሜ የተደረገ ሆኖ እኛም የዓይን ምስክር ስንሆን የሰው ልጆች በአውሮኘላን ኢንዱስትሪ መሻሻልና መለዋወጥ እጅግ ከፍ ካለ የእውቀት ደረጃ ላይ በአሁኑ ጊዜ የደረሱበት ሲገመት ያለፈው ለሰሚ የቆየ ተረት ይመስላል። የሆነውን ጽፎ ማቆየት ጠቃሚ ነው። ስለዚህ በተለይም ስለ አቪየሽን ቴክኒክ በውጭ አገር ቋንቋ የተጻፉትን በማንበብ ዘመናዊውን የቴክኒክ እርምጃ ለመከታተል ለማይችሉ አንባቢዎች የአየርና ሰው በሚል አርእስት የጻፍኩት ልዩ ልዩ ሐሳብ በጋዜጣ ካሁን በፊት በየጊዜው ተገልጿል።

ይህንኑ በመጽሐፍ ቅፅ ባዘጋጀው የበለጠ ይጠቅም ይሆናል በማለት በራሴ ልምድ /ኤክስፔሪየንስ/ ያገኘሁዋቸውንና በመከታተልም የደረስኩባቸውን የምትገልጽ ይህችን የመጀመሪያ የአየር ጥናት መግለጫ መጽሐፍ ለአየር ሥራ መስፋፋት ይጥሩ ለነበሩት ለተወዳጁ መስፍን ልዑል መኰንን ኃይለሥላሴ መታሰቢያ አድርጌ ለማበርከት ደፈርኩ።

 

የአዕዋፍ የመብረር ዘዴ

የክንፍ ባለቤቶች አዕዋፍ እንደምን እንደሚበሩ ማጥናት የመብረር ምኞት የነበራቸው ሁሉ ለአሳባቸው ማረፊያ ምክንያት ሆነ። ትላልቅና ትናንሽ አሞራዎች እንደምን እንደሚበሩና ሚዛናቸውንም እንደሚጠብቁ በክንፋቸው እንደምን እንደ ሚጠቀሙባቸው ማጥናት ለአሁኑ ጊዜ መብረር ዋና መሠረት ነው።

አዕዋፋት ሊበሩ የሚችሉት ክንፋቸውን በማጠፍና በመዘርጋት ነው። ማናቸውም ሕይወት ያለው ፍጥረት ራሱን የሚረዳበት ልዩ ልዩ አካል ከፈጣሪው ተሰጥቶታል። የአዕዋፋት ክንፋቸውን ስንመለከት ለሚኖሩበት አገር የአየር ሁናቴ በመጠናቸው ተገቢ የሆነ መሣሪያ አላቸው በብርድ አገር የሚሩት የውስጥ ሰብ የላይ ድርብ ሲኖራቸው በቆላ አገር የሚኖሩት ጅማታማ ሆነው ለነፋስ የሚሆን ክንፍ አላቸው። እንደሌላው ፍጡር ሁሉ እነዚህ ፍጥረታት የሚኖሩት ፈጣሪያቸው ባደላቸው መልካም መሣሪያ አማካይነት ነው።

ረጅምና አጭር፤ መሐከለኛ ሚዛን የሌለው በራሪ አሞራ እስካሁን ድረስ አልታየም። የአሞራ ክንፍ ብዙ ጊዜ ካገለገለ በኋላ በርጅና ምክንያት አልፎ አልፎ ላባው ይወድቃል። አወዳደቁም ከሁለት ክንፎቹ አንድ አንድ ላባ በትክክል ይወድቃል እንጂ ከያንዳንዳቸው ሁለት ወይም ሦስት አይወድቅም። አገልግሎታቸውን የፈጸሙት ላባዎቻቸው ምንም በርጅና ምክንያት ቢወድቁ በሚወድቁት ልክ አዲስ ላባዎች ከሥር ይበቅላሉ። አዲሶቹ ላባዎች አሮጌውን እየገፉ ያድጉና በአዲስ ጉልበት አገልግሎታቸውን ይቀጥላሉ። ይህም መለዋወጥ የሚከናወነው አሞራው ባለው ክብደት መጠን ለመብረር የተወሰነለትን ርቀት ከበረረ በኋላ ነው።

እያንዳንዱ አዕዋፍ በሰማይ ላይ ልዩ ልዩ የመብረር ዘዴ አለው። ክንፉን ለማጠፍ ከፍ ያለ ጉልበት ስለሚያስፈልገው ማናቸውም አዕዋፍ የሚበላው ምግብ እንደ ነዳጅ የሚያበረው በመሆኑ በብዙ ይመገባል።

በአገራችን በጣም ከታወቁት ለምሳሌ ያህል ከበራሪዎች ውስጥ አንበጣን እንመልከት። አንበጣ ምንም እንኳን አወጣጡ እንደትል ሆሄ የመብረር ዕድሜው ያጠረም ቢሆን መብረር ከቻለበት ወድቆ እስከ ሚያልቅበት ጊዜ ድረስ በእህልና በማናቸውም ለምለም ቅጠል ላይ የሚያደርሰው አደጋ ከፍ ያለ ነው።

አንበጣ በሰማይ ላይ እየበረረ ለመቆየት የሚችለው በላዩ ላይ ያለው ስብ እስኪያልቅ ድረስ በመሆኑ ስለዚሁ ጉዳይ ጥናት ካላቸው ሊቃውንት ታውቋል። አንድ አንበጣ በራሱ ክብደት ልክ በቀን ውስጥ ይበላል ተብሏል። እንግዲህ አንድ አንበጣ ሁለት ግራም ክብደት ቢኖረው በቀን ሁለት ግራም መመገብ አለበት። የአንድ አንበጣ መንጋ 125 ቶን ክብደት ሲኖረው ሙሉ ቀን ለመብረር 125 ቶን ምግብ መመገብ ይኖርበታል። ኃይልና ብርታት የሚሰጠው ስብ ሲያልቅ ሌላ ለመጨመር ወደ ምድር ይወርዳል። ከስቶና በጣም ርቦት ስለሚወርድ በመሬት ላይ ያገኘውን ማናቸውንም ነገር ሳይመርጥ ጥርግ አድርጐ ይበላል።

ለረጅም ጉዞ የሚያበቃ ስብ ካጠራቀመ በኋላ እንደገና መሬት ለቆ ይነሣና ንፋስ ወደ መራው ሥፍራ ይበራል። በዚህ ምሳሌ ማስረዳት የምፈልገው በአየር ላይ የሚበር ሁሉ ከፍ ያለ ምግብ እንደሚጨርስ ወይም እንደሚያስፈልገው ነው። ይሁን እንጂ ሰው ክንፍ የሌለው ፍጡር ስለሆነ በምግብ ኃይል በሰማይ ላይ ሊበር አይችለም። ነገር ግን ለሰው ልጆች ጥበብ ስለተገለጠ ምንም ራሳቸው ክንፍ አውጥተው መብረር ባይችሉ ክንፍ ያለውን ሠርተው ለመብረር በመቻላቸው ከአዕዋፍ ጋር ተስተካክለዋል ሊባል ይቻላል። የመብረርን ትምህርት ያስተማረ ወይም ለማስተማር ምክንያት የሆነው በቆላ አገር የሚኖር ትልቁ ጆፌያማ አሞራ ነው።

የመብረርን ዘዴ በትክክል በጆፌ አሞራ ለመቅዳት ቢሞክርም ሰው ባየ ጊዜ ፈጥኖ በመነሣት ስለሚሸሸ ገና አልተቻለም። አሞራ የሚነሣውና የሚያርፈው የነፋሱን አቅጣጫ በመከተል ነፋስ ወደነፈሰበት ነው። ንፋሱ ጠንካራ በሆነ ጊዜ ፈጥኖ ለመነሣት ይችላል። ከመሬት ወደ ሰማይ ሲነሣ ለትንሽ ጊዜ በመሬት ላይ ያኰበኩባል። ይህንኑ ለመገንዘብ አሞራ በአረፈበት ሥፍራ ንፋስ ወደሚነፍስበት ወገን ድንጋይ ቢወረውር ነፋሱ ወደ ነፈሰበት ካልተነሣ መውደቁን ስለሚያውቅ ለመነሣት የሚያስችለውን የነፋስ ኃይል እስኪያገኝ እያኰበኰበ ሰው ወዳለበት እንኳን ቢሆን ይሮጣል።

በበጌምድር ጠቅላይ ግዛት ከወዴት እንደመጡ ያልታወቁ ልዩ ምልክትና ቀለበት ያላቸው ሁለት አሞራዎች በአንድ ሥፍራ አርፈው ሰው በደረሰባቸው ጊዜ ተነስተው ለመብረር ወደ ሰውዬው አኰበኰቡ ሰውዬው አደጋ የሚጥሉበት መስሎት አንደኛውን በዱላ ደብድቦ ሲገድለው ሁለተኛው ፖስተኛ የያዘውን ፖስታ እንደያዘ አመለጠ ተብሏል። ይህን በሰማሁ ጊዜ የመብረርን ጥበብ አስታወስኩ ምንም እንኳን እቦታው ሆኜ ሁኔታውን ባላይ በግምት እንደመሰለኝ ፖስታ የያዙ እነዚህ ሁለት አሞራዎች ከተለቀቁበት ወደ ሥፍራቸው ለመድረስ ሲጓዙ ደክሞአቸው ወይንም የአየሩን ሁናቴ ለማሳለፍ አርፈዋል። በድንገት የደረሰባቸው ሰው የሚመጣው ከወደንፋሱ አቅጣጫ ስለነበር ሳይደርስባቸው ከሰውዬው ዘንድ ደረሱ። ያላወቀውና ካሁን ቀደም ያልደረሰበት ነገር ስለአጋጠመው ሰውየው ደንግጦ ራሱን ለማዳን ባደረገው መከላከል ከአሞራዎቹ አንዱን ለመግደል ተገደደ። ባልታሰበ አደጋ ጓደኛው በሞት ቢለየውም አንደኛው መልክተኛ መልክቱን ለማድረስና ግዳጁን ለመፈፀም በኃይል በሮ አመለጠ።

የመብረር ፍቅር ካደረብኝ ጊዜ ጀምሮ በተፈጥሯቸው የመብረር እድል የተሰጣቸውን ሁሉ ማጥናት ወደድሁ። በሰማይም ሆነ በመሬት በራሪ የሆነ ነገር ባየሁ ጊዜ አተኩሬ ሳልመለከት አላልፍም። በምዘዋወርበት ጊዜ ሁሉ በመንገድ ዳር የቆሙና ከመንገድ ውጭ በመሬት የዕለት ምግባቸውን የሚቃርሙ አሞራዎች ደንግጠው በሚነሱበት ሰዓት የአየርን አቅጣጫ በመከተል ሰው ወዳለበት ሲመጡ እደነቅ ነበር። ይህ የሚሆንበትን ምክንያት ለማወቅ ሜቴዎሮሎጂ ላልተማረ ሰው አስቸጋሪ ነው። አሞራዎች ይህን የሚያደርጉት ባለማወቅና አደጋ ባለመፍራት ሳይሆን ፈጥኖ ለመነሣት ፈጣን ንፋስና ሙቀት አየር ስለሚያስፈልጋቸው ነው። ከዚህም በቀር ንፋስ በኋላ የሆነ እንደሆነ የሚበቃ ፍጥነት ባለማግኘት ወድቀው የሞት አደጋ እንደሚደርስባቸው ስለሚያውቁ በትንሽዋ ሞቃት አየር ለመጠቀም በሚነሱበት ጊዜ ወደ መንገድ መብረር ግድ ይሆንባቸዋል።¾

 

በጥበቡ በለጠ

 

ጣና ሐይቅ ለኢትዮጵያ የታሪክና የማንነት መገለጫ የሆነ ግዙፍ ቅርስ ነው። ጣና ውስጥ እጅግ ድንቅ የሚባሉ የኢትዮጵያ ቅርሶች የሚገኙበት ምስጢራዊ ውሐ ነው። በርካታ እድሜ ጠገብ ጽላቶች፣ ንዋየ ቅዱሳት፣ ብርቅዬ የብራና መጻህፍት፣ የታላላቅ መሪዎችና ቅዱሳን አጽም፣ ከኦሪት እስከ አዲስ ኪዳን የተንጣለለ ታሪክ፣ ብዙ ብዙ ገና ያልደረስንባቸው ምስጢራዊ ታሪኮች ያሉበት የኢትዮጵያዊያን ሁሉ መስታወት ነው። ይህ መስታወታችን እየደበዘዘ ሊሰባበር መንገዱን ይዞታል። እኛ ኢትዮጵያዊያን ይህን መስታወታችንን ከክፉ አደጋ የመጠበቅ ሀላፊነት አለብን። ጣና ከታመመ አባይም አዙሮ ይጥለዋል። ከጣና ማህጸን ስለሚወጣ ህመሙ ህመማቸው ነው።


ዓባይ ለኢትዮጵያ ትልቅ ታሪክ፣ የጥበበኞች ቋንቋ እና ሃይማኖት ሁሉ ሆኖ ቆይቷል። ለምሳሌ ዓባይ እየተንደረደረ ጥልቅ ብሎ የሚወጣበት ጣና ሃይቅ ከጎጃም እስከ ጎንደር ድረስ ተለጥጦ 3 ሺህ 600 ካሬ ኪሎ ሜትር ሸፍኗል። በዚህ ደሴት ላይ ከጥንታዊው ከኦሪቱ ዘመን እስከ ዛሬ ድረስ ይፀለያል ይዘመራል፣ ይሸበሸባል። ምክንያቱም በሐይቁ ላይ 37 ደሴቶች አሉ። እነዚህ ደሴቶች ላይ ደግሞ ከ21 የሚበልጡ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ገዳማት አሉ። ገዳማቱ ውስጥ የዓለም ታላላቅ ቅርሶችና ታሪኮች ያሉባቸው ናቸው። የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት፣ የሣይንስ እና የባህል ድርጅት /ዩኔስኮ/ ቱሪስቶች እንዲይዋቸው ደጋግሞ የሚወተውትላቸው አስገራሚ ቦታዎች ናቸው።


ዲያቆን ብርሃኑ አድማስ የካቲት /መጋቢት 2001 ዓ.ም በሐመር መጽሔት ላይ ስለ ጣና ሐይቅ እንዲህ ብሏል፡-


ሶስት ሺ ስድስ መቶ ሰላሳ ሰባት ካሬ ኪሎ ሜትር ስፋት ያለውን ይህን ሐይቅ ጌታ በተወለደበት ወቅት በግብፅ ላይ ምርምር በማድረጉ የሚታወቀው ግሪካዊ ተመራማሪ ስትራቦ፣ “ሴቦ” በማለት ይጠራው ነበር። የሁለተኛው ክፍለ ዘመን የግብፅ መልክዓ-ምድር ተመራማሪ የነበረው ገላውዴዎስ ፕቶሎሜም፤ “ኮሎ” ይለው ነበር። የአቴናው ድራማ ፀሐፊ ኤስኪለስ ደግሞ፣ “መደብ የተቀባይ ሐይቅ የኢትዮጵያ ጌጥ” ይለው ነበር። ይህ ሰው፣ ይህን ያለው ደግሞ አምስት መቶ አመት ቅድመ-ልደተ-ክርስቶስ መሆኑን ስናስብ በዚያ ዘመን፤ የዓለም ዓይኖች ከሚያርፍባቸው ሀገራት፣ ኢትዮጵያ ግንባር ቀደም የነበረች መሆኗንም እንገነዘባለን።


በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ሀይቆች ትልቁ የጣና ሃይቅ ነው። ስፋቱ 3 ሺህ 637 ካሬ ኪ.ሜ ሲሆን በውስጡ በሚገኙ ደሴቶችና በዙሪያው በርካታ የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖትን የሚከተሉ ገዳማት ይገኛሉ። አንዳንዶቹ ገዳማት ከ700 ዓመት እድሜ በላይ ያላቸውና ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች የተሰባሰቡ ውድ የታሪክ ቅርሶችና የመካከለኛው ዘመን የኢትዮጵያ ነገስታትን አጽም የያዙ ናቸው። በመሆኑም ገዳማቱ የአገሪቱ ቤተክህነት ሙዚየም ናቸው ለማለት ይቻላል።

 

ደብረማርያም


ከባህር ዳር ከተማ የሰሜን ምስራቅ አቅጣጫን በመያዝ በጀልባ ለሃያ ደቂቃ አሊያም በእግር ለአንድ ሰዓት ተኩል በመጓዝና የአባይን ወንዝ በታንኳ በማቋረጥ የደብረማርያም ገደም ወደምትገኝበት ደሴት መግባት ይቻላል። የተለያዩ ታሪካዊ ቅርሶችን የያዘችው የደብረ ማርያም ገዳም በአፄ አምደ ጽዮን መዘነ መንግስት /1307-1337ዓ.ም/ እንደተመሰረተች ይነገራል።


አካባቢው በሁለት ተጨማሪ ስሞች ይታወቃል። እነኚህም ጉማሬ ባህር እና አባይ ራስ ይባላሉ። ጉማሬ ባህር የተባለው በአካባቢው ጉማሬዎች ስለሚገኙ ሲሆን አባይ ራስ የተባለው ደግሞ የአባይ ወንዝ የሀይቁን ውሃ ሰንጥቆ የሚወጣበት ስፍራ በመሆኑ ነው።

 

ክብራን ገብርኤልና እንጦስ


ከባህር ዳር ከተማ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ የ45 ደቂቃ የጀልባ ጉዞ በኋላ ብዙም ያልተራራቁ መንትያ ደሴቶች ይገኛሉ። ደሴቶቹ የሚገኙት ማራኪ በሆነ ተፈጥሯዊ የመሬት አቀማመጥ ባለውና በደን በተሸፈነ ኮረብታማ ስፍራ ነው። ደሴቶቹ ክብራን ገብርኤልና እንጦስ በመባል ይታወቃሉ። ክብራን ገብርኤል የወንድ እንጦስ ደግሞ የሴት መናንያን መኖሪያ በመሆን ለብዙ አመታት ቆይተዋል። ይሁን እንጂ በአንዳንድ ችግሮች ምክንያት የእነጦስ መነኮሳት ወደ ሌላ አካባቢ መሰደዳቸው እስከቅርብ ጊዜ ድረስ ገዳሙ ጠፍ /ባዶ/ ሆኖ መቆየቱ ይነገራል። አሁን ግን ቤተክርስቲያን ተሰርቶና የኢየሱስ ታቦት ገብቶ ገዳሙ ወደ ወንዶች ገዳምነት ተለውጧል።


የክብራን ገብርኤል ቤተክርስቲያን መጀመሪያ የተሰራው በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት ሲሆን በዳግማዊ ዳዊትና ኋላም በአዲያም ሰገድ እያሱ በድጋሚ እንደተሰራ ይነገራል። ቤተክርስቲያኑ በወጉ በተጠረቡ ቀያይ ድንጋዮች የታነፀ ነው። በቤተ መቅደሱ ዙሪያ ከድንጋይ የተጠረቡ 12 አመዶች ይገኛሉ። ከመቅደሱ ግድግዳ ጋር ተያይዞ በተሰራ ክፍል ውስጥ የገዳሙ መስራች የአቡነ ዘዮሀንስ መቃብር ይገኛል።


በደሴቱ አናት ላይ በታነፀው የክብራን ገብርኤል ቤተክርስቲያንና እንዲሁም በአፄ ፋሲል እንደተሰራ በሚነገርለት ዕቃ ቤት ውስጥ በርካታ ታሪካዊ ቅርሶች ይገኛሉ። ከእነዚህም ውስጥ በሀወርያው ሉቃስ እንደተሳለች የሚነገርላት ስዕለማርያም ከብረት የተሰራው የአቡነ ዘዮሃንስ የፀሎት ልብስ የአፄ ኢያሱ አልጋና ሰይፍ የንጉስ ተክለ ሃይማኖት ተደራራቢ አልጋ ከእንጨት የተሰሩ መቅረዝና አገልግል መስቀሎቸ የገበታ ላይ ስዕሎችና የብራና መጻሕፍት ይገኙባቸዋል። ወደ ክብራን ገብርኤል መግባት የሚፈቀድላቸው ወንዶች ናቸው።

 

ዘጌ


ታላቁ የኢትዮጵያ የስነ ጽሁፍ ሰው ነጋድራስ አፈወርቅ ገብረየሱስ የተወለደባት ደሴት ነች። የጣናን ሀይቅ ከምዕራብ ወደ ምስራቅ በመገፋት ተንሰራፍቶ የሚታየው ባህረገብ መሬት/ፔኒንሲዩላ/ ዘጌ ይባላል። በቅርብ ርቀት ሆነው ሲመለከቱት ክንፉን ዘርግቶ የተቀመጠ አሞራ ይመስላል። ዘጌ ከባህር ዳር ከተማ 15 ኪ.ሜ ያህል የሚርቅ ሲሆን በጀልባም አንድ ሰዓት ተኩል ያህል ያስኬዳል። በመኪና ደግሞ ሁለት ሰዓት ይፈጃል። ርቀቱም 23 ኪ.ሜ እንደሆነ ይገመታል።


በዘጌ ባህረ ገብ ምድር ላይ ሰባት የሚሆኑ አብያተክርስቲያናት ይገኛሉ። እነኚህም መሀል ዘጌ ጊዮርጊስ አቡነ በትረማርያም አዝዋ ማርያም ውራ ኪዳነ ምህረት ደብረስላሴ ይጋንዳ አቡነ ተክለሃየማኖትና ፉሬ ማርያም ይባላሉ። ከመጨረሻዎቹ ሁለቱ በስተቀር ሌሎቹ ገዳማት አነስተኛ ጀልባዎችን ሊያስጠጉ የሚችሉ ወደቦቸ አሏቸው።


በጣና ሀይቅና በዙሪያው የሚገኙት አብዛኞቹ ገዳማት ሰባቱ ከዋክብት በሚል መጠሪያ ከሚታወቁት የሃይማኖት አባቶች ጋር የተሳሰረ ታሪክ አላቸው። መነሻቸው ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች እንደሆነ የሚነገርላቸው እነኚህ ጻድቃን የሃይማኖት መሪዎች አቡነ ታዴዎስ፣ አቡነ ዘዮሀንስ፣ አቡነ በትረ ማርያም፣ አቡነ ሂሩት አምላክ፣ አቡነ አሳይ፣ አቡነ ዘካርያስና አቡነ ፍቅረ እግዚ ዮሃንስ ይባላሉ። አቡነ ታዴዎስ ደብረ ማርያምን አቡነ ዘዮንስ ክብራን ገብርኤልን አቡነ በትረማርያም ዘጌን አቡነ ሂሩት አምላክ ዳጋ እስጢፋኖስን አቡነ አሳየ ምንዳባን አቡነ ዘካርስ ደብረ ገሊላን አቡነ ፍቅረ እግዚዮሃንስ ደግሞ ጣና ቂርቆስን እየገደሙ እንዳቀኑ ይነገራል።


ከዘጌ ገዳማት በእድሜ አንጋፋ እንደሆነ የማነገርለት የመሃል ዘጌ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ነው። ቤተክርስቲያኑ በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተመሰረተ የመስራቹን የአቡነ በትረ ማርያምን ገድል ዋቢ በመጥቀስ ካህናቱ ይገልጻሉ። አቡነ በትረ ማርያም ከሸዋ ልዩ ስሙ ሙገር ከተባለ አካባቢ እንደመጡ ይታመናል።


በመሀል ዘጌ ጊዮርጊስ በርካታ ጥንታዊ ቅርሶች ይገኛሉ። ከብረት የተሰራው የአቡነ በትረ ማርያም የፀሎት ልብስ የጥንት ነገስታትና መኳንንት ስጦታዎች የብራና መጻሕፍት ከቅርሶቹ ጥቂቶቹ ናቸው። ቤተክርስቲያኑ በተለያየ ጊዜ የመፍረስና እንደገና የመሰራት ዕድል ቢገጥመውም የጥንቱን እደ ጥበብ የሚመሰክሩ የእንጨት ቅርጻ ቅርጾች በመስኮቶቹና በሮቹ ላይ አሁንም አሸብርቆ ይታያል።


ከጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን አጠገብ ጥንታዊ ገጽታቸውን ጠብቀው ከቆዩት ጥቂት ቤተክርስቲያናት መካከል አንዱ የሆነው የበትረ ማርያም ቤተክርስቲያን ይገኛል። ይህ ቤተክርስቲያን አቡነ በትረ ማርያም ካረፉ በኋላ ረዳታቸው በነበሩት በአቡነ በትረሎሚዎስ አማካኝነት በመቃብራቸው ላይ ለመታሰቢያነት የተተከለ ነው። ውስጡ ባማሩ ጥንታዊ የሃይማኖት ስዕሎች ያሸበረቀውና በክብ ቅርጽ ተሰርቶ በባህላዊ የሳር ክፍክፍ የተከደነው የበትረ ማርያም ቤተክርስቲያን የጥንቱን ዘመን የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ የሚዘክሩ በሮችና መስኮቶች አሉት።


በጥንታዊ ቅብ ስዕሎች ከሚታወቁት የዘጌ ገዳማት አዝዋ ማርያምና ውራ ኪዳነ ምህረት ሳይጠቀሱ የሚታለፉ አይደሉም። በአፆ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት እንደተሰራች የሚነገርላት አዝዋ ማርያም በመቅደስዋ ዙሪያ ያማሩ የግድግዳ ቅብ ስዕሎችን የያዘች ነች። አንዳንዳቹ ስዕሎች ዙሪያቸው በብር ጉባጉብቶች የተዋቡ ናቸው። በዘጌ የሚገኙ የሌሎች አብያተክርስቲያናት ስዕሎች የተሰሩት በአዝዋ ማርያም ስለነበር አንዳንድ ጊዜ ስዕል ቤት ተብላ ትጠራለች።


የውራ ኪዳነ ምህረት ቤተክርስቲያን በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት በአቡነ ዘዮሃንስ እንደተመሰረተች ይነገራል አቡኑ ከሸዋ መርሃቤቴ የመጡ ሲሆን በቀድሞው ደብረ አስባ ገዳም በአቡነ ሕዝቅያስ እጅ ቅስና እንደተቀበሉ በጣና ሃይቅ ደቡባዊ ምስራቅ ዳርቻ በደራ ወረዳ ከሚኖሩ ጥቂት የክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች ጋር ቆይታ አድርገው ወደ ክብራን ደሴት እንደሄዱ ገድላቸው ያትታል።


ውራ ኪዳነ ምህረት በክብ ቅርጽ የተሰራች ጥንታዊ ቤተክርስቲያን ናት። የቅኔ ማህሌቱ ከሸንበቆ ቅድስቱና መቅደሱ ከጭቃና ከድንጋይ የተሰሩ ሲሆን እስከ ቅርብ ጊዜ ጣሪያው በሳር ክፍክፍ የተሸፈነ ነበር። የመቅደሱ ዙሪያ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተሳሉ የሚነገርላቸው ውብ የሃይማኖት ስዕሎች ያጌጠ ነው። ጥንታዊ የብራና መጻህፍት፣ የነገስታት ዘውዶች ካባዎችና መስቀሎች ከታሪካዊ ቅርሶቿ ናቸው። ውራ ኪዳነ ምህርትን ወንዶችም ሴቶችም ሊጐበኟት ይችላሉ።


በዘጌ ባረ ገብ መሬት ላይ የጣና ሀይቅንና አካባቢውን ሰፊ በሆነ አድማሳዊ ርቀት ለመመልከት የሚያስችል የአራራት ተራራ አለ። በዚህ ተራራ አናት ላይ የይጋንዳ ተክለ ሃይማኖት ቤተክርስቲያን ይገኛል። አፄ አዲያም ሰገድ እያሱ ዘመነ መንግስት እንደተመሰረተ የሚነገርለት ይህ ቤተክርስቲያን በቅርስ ክምችታቸው ከሚታወቁት የዘጌ ገዳማት አንዱ ነው። ከሀይቁ ዳር ወደ ይጋንዳ የሚወስደው የእግር መንገድ አቀበት የበዛበት ሲሆን ቢያንስ አንድ ሰዓት ያስኬዳል።

 

ደቅ ደሴት


ጣና ሀይቅ ካሉት ደሴቶች ትልቁ ደቅ ደሴት ነው። ከባህር ዳር ከተማ ሰሜናዊ አቅጣጫ 37 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ይገኛል። ይህ ደሴት የሰባት ደብር አገር ተብሎ ይታወቃል ምክንያቱም ከደሴቱ በቅርብ ርቀት የሚገኘውን ዳጋ እስጢፋኖስ ገዳም ጨምሮ ሰባት አድባራትን ስለያዘ ነው። እነዚህም ናርጋ ስላሴ ቅድስት አርሴማ፣ ኮታ ማርያም፣ ዝባድ ኢየሱስ፣ ጆጋ ዮሀንስና ጋደና ጊዮርጊስ ናቸው። ደቅ የሚለው ቃል በግዕዝ ልጅ ወይንም ትንሽ ማለት ሲሆን ደሴቱ ከሌሎች ደሴቶች ትልቁ ሆኖ ሳለ ለምን ይህ ስም እንደተሰጠው በውል አይታወቅም።


ደቅ ደሴት መጀመሪያ ለመነኮሳት ብቻ እንጂ ለአለማውያን ኗሪዎች ያልተፈቀደ ነበር። ኋላ ግን ቀስ በቀስ በርካታ ሰዎቸ ወደ ደሴቱ በመምጣት በመስፈርና በመዋለድ የኗሪው ቁጥር ከፍ ሊል ችሏል። የደሴቱ ኗሪዎች አማርኛ ተናጋሪና የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች ብቻ ናቸው።
የአካባቢው ኗሪዎች ወደ ደሴቱ ሕዝብ በብዛት የገባበትን ዘመን በኦሪት የተለያዩ ጊዜያት ከፋፍለው ይናገራሉ። የመጀመሪያው በግራኝ አህመድ ጦርነት ወቅት ሁለተኛው እቴጌ ምንትዋብ የናርጋ ስላሴ ቤተክርስቲያንን በሚያሰሩበት ወቅት ሦስተኛው በአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት አራተኛው ደግሞ በአፄ ዮሃንስ 4ኛ ዘመነ መንግስት በነበረው የድርቡሾች ወረራ ወቅት ነበር።


ደቅ ደሴትን ከሌሎች ደሴቶች ለየት ከሚያደርጉት ነገሮች አንዱ የቀድሞ ነገስታት የስልጣን ተቀናቃኞቻቸውንና ተቃዋሚዎቻቸውን በግዞት የሚያቆዩበት ቦታ በመሆኑ ነው የሚሉ የታሪክ ፀሃፊዎች አሉ። ለምሳሌ በአፄ ሕዝብ ናኝ ዘመን የደብረ ጽሞና ገዳም መስራች በነበሩት በአባ ሲኖዳ ላይ ንጉሱን የሚቃወም ንግርት ተናግረናል በሚል ክስ ቀርቦባቸው በአፄው ትዕዛዝ ወደ ደቅ ደሴት እንደተጋዙና ሕይወታቸውም እዚያው እንዳለፈ በዲማ ጊዮርጊስ የሚገኘው ገድላቸው ያትታል።


በክረምት ወራት በሃይቁ ሙላት ሳቢያ ወደ ደሴትነት የሚለወጠውና በበጋው ወራት ውሃው ሰጐድል የደቅ ምህራባዊ አካል በመሆን ደሴቱን የሚቀላቀለው የናርጋ ስላሴ ገዳም የወንዶችና የሴቶች የቁሪት ገዳም በመባል ይጠራል። ገዳሙን የአፄ በካፋ ባለቤት የነበሩት እቴጌ ምንትዋብ /1730-1755/ ናቸው። የናርጋ ስላሴ ቤተክርስቲያን በክብ ቅርጽ ከድንጋይ ከኖራና ከእንጨት የተሰራ ሲሆን ቁመታቸው አራት ማትር ስፋታቸው ደግሞ ሁለት ሜትር የሆኑ ስምንት ግዙፍ በሮች አሉት። መቅደሱ በጥንታዊ የሃይማኖት ስዕሎች ያሸበረቀ ነው። ስዕሎቹ የተሳሉት በመቅደሱ ዙሪያ ሲሆን በስተምዕራብ የክርስቶስን ታሪክ ከውልደት እስከ እርገት በስተደቡብ የቅድስት ማርያምን ስደትና ተአምራት በስተምስራቅ የከርስቶስት ተአምራት በስተሰሜን ደግሞ የሰማዕታትን ገድል ይዘክራሉ። ከቤተክርስቲያኑ ጋር በተመሳሳይ ጊዜ የተሰሩ የጐንደር ዘመን የኪነህንጻ ጥበብ የሚንፀባረቅባቸው ባለፎቅ የጥበቃ ማማዎችና የሌሎች ሕንጻዎች ፍርስራሾች በግቢው ውስጥ ይገኛሉ። የእቴጌ ምንትዋብና የልጃቸው የአፄ ኢያሱ አልጋዎችና ካባ ልዩ ልዩ የብራና መጻሕፍትና የእጅ መስቀሎቸ በቅርስነት ተቀምጠዋል።


በደቅ ደሴ ምዕራባዊ አቅጣጫ ዙሪያዋን በትላልቅ ዛፍ ተከባ የምትገኝ ጥንታዊ ገዳም አለች። ቆላ ቅድስት አርሴማ ትባላለች። በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአፄ ሰይፈ አርዕድ ዘመነ መንግስት እንደተመሰረተች ይነገራል። በአሁኑ ሰዓት ከአንድ ጠንካራ ገበሬ ቤት ብዙም ልቃ የማትታየው የቅድስት አርሴማ ገዳመ ታቦቷ አባ ዮሃንስ በተባሉ መነኩሴ ከኢየሩሳሌም እንደመጣ የገደሟ ካህናት ይገልጻሉ። እንደ አፈ-ታሪኩ ከሆነ በስሟ ቤተክርስቲያን የቆመላት ቅድስት አርሴማ በትውልድ ጀርመናዊት ነበረች ይባላል። ከደናግልት ጋር ወደ አርሜንያ ተሰዳ ለዕምነቷ ብዙ ፈተናን የተቀበለቸ በኋላም የተሰየፈች ሰማዕት እንደነበረች ገድሏ ላይ እንደተፃፈ ይነገራል። ከመቅደሱ አናት ላይ በአብዛኛው ደብዝዘው የሚታዩት የግድግዳ ቅብ ስዕሎች የሰማዕቷን ገድሎች ይተርካሉ።


በደቅ ደሴት ላይ የመጀመሪያዋ ቤተክርስቲያን እንደሆነች የሚነገርላተ ኮታ ማርያም ናት። ቤተክርስቲያኗ ዳጋ እስጢፋኖስ ገደም በነበሩት በአባ ሂሩት አምላክ እንደተመሰረተች የገዳሟ ካህናት ይገልጻሉ። ኮታ ማርያም በክብ ቅርጽ የታነፀች ዙሪያዋ ከእንጨት ከጭቃና ከኖራ የተሰራ ጣሪያዋ በሳር ክፍክፍ የተከደነ ነው። ወለሉ ደግሞ በጥንቃቃ ተሰንጥቀው በጠፍና በተያያዙ ሸንበቆዎች ተሸፍኗል። ጣሪያውን ደግፈው የያዙት 12 ረዣዥምና ወፋፍራም አምዶች ናቸው። በመቅደሱ ዙሪያ የተገጠሙት መስኮቶች ልዩ የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ ይታይባቸዋል። በ1978፣ በ1983 አና በ1984 ዓ.ም አንዳንድ የቤተክርስቲያኗ አካሎች በባህል ሚኒስቴር የቅርስ ጥገና ባለሙያዎች የተወሰነ እድሳት ተደርጐላቸዋል። በመቅደሱ ግድግዳ ላይ የነበሩት ጥንታዊ የቅዱሳን ስዕሎች ግን ከእድሜ ብዛትና ከእንክብካቤ ጉድለት ክፉኛ ተጐድተዋል።


ከጣና ሃይቅ ደሴቶች ለደቅ ደሴት የሚቀርበው የዳጋ ደሴት ነው። ደሴቱ ከሃይቁ ከፍ ብሎ የሚገኝ በመሆኑ ከማንኛውም የሃይቁ ዳርቻ ሊታይ ይችላል። ዳጋ ጥቅጥቅ ባለ ጫካ የተሸፈነና በውስጡ የእስጢፋኖስን ገዳም የያዘ ነው። እንደ ገዳሙ ካህናት አስተያየት የዳጋ እስጢፋኖስ ቤተክርስቲያ በፄ ይኩኖ አምላከ ዘመነ መንግስት በአቡነ ሂሩት አምላክ እንደተመሰረተ ይታመናል።


የዳጋ እስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን በቅርፁ ከሌሎቹ የሀይቁ ገዳማት የተለየ ነው። ቤተክርስቲያኑ በመረከብ ቅርጽ የተሰራ ሲሆን ምሳሌውም በጥፋት ውሃ ዘመን የሰው ዘር በኖህ መርከብ አማካይነት መዳኑን ለማመልከት እንደሆነ መነኮሶቱ ይናገራሉ።


ዳጋ እስጢፋኖስ በርካታ መናኒያን መነኮሳት የሚገኙበትና ትክክለኛው የገዳም ሕይወት ስርዓት የሚታይበት ስፍራ ነው። ገደሙን ልዩ ከሚያደርጉት ባህሪያት በመካከለኛው ዘመን የነበሩ የኢትዮጵያ ነገስታት አዕፅምት ሳይፈራርሱ በክብር ተቀምጠው መገኘታቸው ነው። ነገስታቱ በሕይወት ዘመናቸው ለገደሙ ያበረከቷቸው ስጦታዎችም በገዳሙ እቃ ቤት በቅርስነት ተቀምጠው ይገኛሉ። ዳጋ እስጢፋኖስ የአንድነት ገዳምና ለወንዶች ብቻ የተፈቀደ ነው። 

 

ዋለልኝ አየለ

 

ትናንት መስከረም 28 ቀን 2010 ዓ.ም በብሔራዊ ቤተ መዛግብትና ቤተ መጻሕፍት ኤጄንሲ (ወመዘክር) በበዕውቀቱ ሥዩም የግጥም መድብል የማለዳ ድባብ ላይ በጎተ ወርሃዊ የመጻሕፍት ውይይት፤ ተደርጓል። በመጽሐፉ ላይ ዳሰሳ ያደረገውም የስነ ጽሑፍ ባለሙያው ሰለሞን ተሰማ(ጂ) ነው። እኔ ደግሞ በውይይቱ ላይ የተነሱትን ሀሳቦች የራሴን ትዝብትና አድናቆት ጨምሬ መዳሰስ ፈለኩ።


ከመድረኩ ድባብ ልጀምር። መጽሐፉ የበዕውቀቱ ሥዩም ስለሆነ እንኳንስ መቀመጫ መቆሚያም አይገኝም ብየ ነበር። ዳሩ ግን እዚያ አዳራሽ ከሚደረጉ ውይይቶች ሁሉ ሰው በመጠበቅ ዘግይቶ ያየሁት ነበር። በዚያች ጠባብ አዳራሽ ውስጥ እንኳን ከኋላ በኩል ጭራሽ ባዶ ወንበሮች ነበሩ። ምክንያቱ ምን እንደነበር እርግጠኛ ባልሆንም ስገምት ግን በሚገባ አልተነገረም (አልተዋወቀም)። እኔ የነገርኳቸው ጓደኞቼ እንኳን ባልነግራቸው ኖሮ እንዳልሰሙ ነው የነገሩኝ። ፌስቡክም በሚገባ አላስተዋወቀውም(ሰሞኑን በነ አባዱላ ወሬ ተወጥሮ ይሆናል)።


ሌላኛው ግምቴ በዕውቀቱ ሥዩም በዚህ መጽሐፉ የ‹‹ኗሪ አልባ ጎጆዎችን›› ያህል ትኩረት አልሳበም። በዕውቀቱ ስለሆነ ከዚህ በላይ ነበር የተጠበቀ። እኔ ደግሞ በግሌ(በጣም በግሌ) አቅራቢው አላስደሰተኝም ነበር። ከዚህ በፊት በሌሎች ውይይቶች ስለማውቀው የማይመለከተውን ነው የሚያወራ። የሄድኩት ተወያዮች ለሚያነሱት ሀሳብ ብየ ነው(በእርግጥ ከአዋያዩም ብዙ ነገር ነው ያወቅኩ)። ከባለሙያውም ከተወያዮችም ‹‹የማለዳ ድባብ›› ላይ የተነሱትን ሀሳቦች በጣም በአጭሩ ላቅርብ።


አቅራቢው ሰለሞን ተሰማ(ጂ) በአሰኛኘት ወይም በምት ላይ እንደሚያተኩር ነው አስቀድሞ የተናገረው፤ ሆኖም ግን ውይይቱ በሀሳብና በይዘት ላይም ነበር። በተለይም በዕውቀቱ ራሱን የተመለከቱ ግጥሞች ተነስተዋል። ሰቆቃወ በውቄ፣ ለአንዲት ማስቲካ ሻጭ ብላቴና፣ ለአንዲት ተመዋጽች ብላቴና፣ እንደምነሽ ሸገር፣ ለአባቴ፣ በሞቷ ፊት ለፊት እና ይድረስ የሚሉት በዕውቀቱንና የበዕውቀቱን ዘመን የሚያሳዩ ናቸው። እሱንና ዘመኑን የሚያሳዩ ናቸው።


አቅራቢው፤ በዕውቀቱ ለቅርጽ እንደማይጨነቅ ተናግሯል። በቃላት አጠቃቀምም የማህበረሰቡን ወግና ባህል የሚጥሱ ቃላትን መጠቀሙ አግባብ እንዳልሆነ ተናግሯል። በዕውቀቱ አዳዲስ ቃላትን መፍጠር እየቻለ እነዚህን መጠቀሙ ልክ አይደለም። ለምሳሌ የሴትን ሀፍረተ ሥጋ ለመግለጽ በግጥሙ ውስጥ ‹‹እንትን›› ማለት ሲገባው በቀጥታ እንደወረደ ጽፏል። በገጽ 62 ላይ ‹‹ኬላ ነኝ›› በሚለው ግጥሙ እንዲህ ይላል።
……………….
ገና ሲያዩኝ አንሶላ የሚያስቡ
ከግንባሬ ላይ እምስ የሚያነቡ
………………
በእውቀቱ እዚህ ግጥም ላይ ይህን ቃል ከሚጠቀም እንደተባለውም ‹‹እንትን›› የሚያነቡ ብሎ ቢጠቀም ስነ ጽሑፋዊ ውበት ይኖረዋል። እዚህ ላይ እኔ የሚታየኝ ባህልና ወግን መጣስ ሳይሆን ስነ ጽሑፋዊ ውበት ማጣት ነው። በስነ ጽሑፍ ውስጥ (በተለይ በግጥም ውስጥ) ፈልገህ የምታገኘው ትርጉም መኖር አለበት። በዚያ ላይ በዚህ አውድ ውስጥ ‹‹እንትን›› ቢባል ምን እንደሆነ ግልጽ ነው።


ሰለሞን በዕውቀቱ ቃላት እንደሚደጋግም አንስቷል። እዚሁ ላይ ከተሳታፊዎች የተነሱ ሀሳቦችን ልጥቀስ። በዕውቀቱ የሚደጋግማቸው ቃላት አሰልቺና ያላስፈላጊ ሳይሆን የራሳቸው ውበት ያላቸው ናቸው። መደጋጋማቸው በምክንያትና ለዛ ያላቸው ናቸው።
ሌላው በዕለቱ ሰፊ መከራከሪያ የነበረው በመጽሐፉ ገጽ 34 ላይ ‹‹የቴዎድሮስ ማመንታት በመቅደላ›› የሚለው ግጥም ነበር። እዚህ ላይ አቅራቢው እንዳለው በዕውቀቱ ለአጼ ቴዎድሮስ ያላቸውን ጥላቻ አሳይቷል። አጼ ቴዎድሮስን አሳንሷቸዋል።


ከተሳታፊዎች በተነሳ ሀሳብ (በተለይም አንድ ተሳታፊ ሲናገር) ‹‹ሰለሞን፤ ከዚህ በፊት በዕውቀቱ ለአጼ ቴዎድሮስ ያለው አመለካከት ዝቅተኛ ነው፤ እየተባለ የሚወራው ተፅዕኖ አሳድሮብሃል፤ በሌሎች ጽሑፎቹ ስለ አጼ ቴዎድሮስ የጻፈውን ይዘህ እዚህ ላይ ሳይገባህ ነው የተናገርክ። በዚህ ግጥም ላይ አጼ ቴዎድሮስን የሚያሳንስ ነገር የለም›› የሚል አስተያየት ሰጥቷል።


የሰውየው አስተያየት ልክ ይመስለኛል። በዕውቀቱ ስለ አጼ ቴዎድሮስ ምንም አይነት አቋም ይኑረው በዚህኛው ግጥም ግን አጼ ቴዎድሮስን የሚያሳንስ ነገር የለም። አንድ ተሳታፊ እንደተናገረው ደግሞ ‹‹የተጠቀማቸው ቃላት ለንጉሥ የሚሆኑ አይደሉም፤ ለጎረምሳ የሚሆኑ ናቸው›› ብሏል። በፍቅር ውስጥ ደግሞ ንጉሥም ጎረምሳም እኩል ነው። በዚያ ላይ ይህ ግጥም ነው።


እኔ እንደታዘብኩት አቅራቢው ብዙ ግጥሞችን ሳይገቡት ተንትኗል፤ ከቅርጽ አኳያም አንድ ስንኝ መሆን ነበረበት፤ እዚህ ላይ መከፈል ነበረበት የሚሉ ሀሳቦችን አንስቷል። የቅርጽ ነገር ለብዙ ሰዎች አከራካሪ ስለሆነ እንዲህ ማለት የሚከብድ ይመስለኛል። ‹‹ለዜማ ያስቸግራል›› የሚባለው ግን አያስማማኝም። ብዙ ግጥም የማንበብ ችግር ያለባቸው ሰዎች አሉ። ዜማ በአጻጻፍ ብቻ ሳይሆን በአነባበብም ጭምር ነው።


ከአንድ ተሳታፊ የተነሳ ሀሳብ እጅግ አስደስቶኛል። እስከዛሬ ልብ ያላልኩት፤ ግን ልክ የሆነ። በዕውቀቱ ለእነዚያ መሳይ ግጥሞቹ ርዕስ አይችልም። ምናልባት ዋናው ትኩረት ርዕስ መሆን የለበትም የሚባል ከሆነ አላውቅም። ግን ልጁ እንዳነሳው የበዕውቀቱ ርዕሶች የዘገባ ርዕሶች ናቸው። የቅኔ ርዕስ ሳይሆን የጋዜጣ ወይም የማብራሪያ ርዕሶች ነው የሚመስሉት። ለአንዲት….፣ ለአንድ…. ለአንድ ቴሌቭዥን፣ ላባቴ፣ የመኖር ትርጉሙ…. እያለ የማብራሪያ ርዕስ ነው የሚሰጣቸው። በዕውቀቱ ስለሆነ ርዕሱንም ቅኔ ማድረግ ይቻለው ነበር። በእርግጥ የበዕውቀቱ ምጥቀት ሀሳብ ላይ እንጂ ቋንቋ ላይ አላደንቀውም።


የግጥም ቋንቋን በተመለከተ እባካችሁ ሃያሲዎች መድረክ ይኑራችሁ!

 

የመጽሐፉ ርዕስ        ሳተናውና ሌሎች…
የመጽሐፉ አይነት     የአጫጭር ልቦለዶችና የግጥም ስብስብ
ጸሐፊ                   ጋዜጠኛና ደራሲ ደረጀ ትዕዛዙ

 

አስተያየት፡- ከዘመዴ

 

ደራሲው ከጅምሩ ተደራሲያንን ወደ ንባብ የጋበዘው የመጽሐፉን መታሰቢያነት «የጥበብ ስራዎችን በብዕራቸው እያረቁ የኢትዮዽያ ስነ ጽሑፍ ያብብ ዘንድ ለተጉ አርታኢያን እና በሰላ ትችታቸው ደራሲያንን እየገሩ ትክክለኛውን መንገድ ላመላከቱ ሃያሲያን ይሁንልኝ» ሲል ባሰፈረው የመሸጋገሪያ ድልድይ ነው። 128 ገፅ ያለው መጽሐፉ በተለያዩ ዘመናት የተጻፉ ስምንት አጫጭር ልቦለዶች እና አርባ አንድ ግጥሞችን አካቷል። በ55 ብር ከ75 ሣንቲም የመሸጫ ዋጋ ለንባብ በቅቷል። ይህ ወጥ ስራ፤ የተለያዩ ማህበረሰባዊ እውነታዎችን እና ወቅታዊ ሁኔታዎችን ዳሷል።
የፈጠራ ስራ እምብዛም በማይስተዋሉበት በዚህ ወቅት ከሰሞኑ ለንባብ የበቃው የጋዜጠኛና ደራሲ ደረጀ ትዕዛዙ «ሳተናው እና ሌሎች…» የአጫጭር ልቦለዶች እና የግጥም ስብስብ ስራ፤ ንባብን ሊጋብዙ ቁም ነገሮችን ይዟል። ከይዘት፣ ከቋንቋ፣ ከታሪክ አወቃቀር፣ ከስነ ጽሑፍ አላባውያን አጠቃቀም አንጻር በጥልቀት ተንትኖ የመጽሐፉን ምንነት ለመበየን የሐያሲያን ደርሻ እንደሆነ ትቼ፤ እኔ የወፍ በረር ቅኝቴን እንዲህ በምሳሌ ላመላክት። የተለያዩ ዘመናት የጋዜጠኝነት ተግባር ምን እንደሚመስል በንፅፅር ያቀረበበት «ሳተናው» የተሰኘው አጥር ልቦለድ ምንም እንኳ የበቃ እና የነቃ ቢሆን ጋዜጠኛ ሙያውን የሚስትበት ወይንም የሚታለልበት አጋጣሚ እንደሚኖር የሚያመላክት ነው።


ጋዜጠኛ በሙያዊ ተግባሩ ሁሌም ሃሳብ እየያዘ እንደሚኖር፣ ሙያዊ ኃላፊነቱ እንደሚያስጨንቀው፣ ሁሌም የስሜት መዋዠቅ ውስጥ እንደሚኖር ያሳያል። ደራሲው በጋዜጠኝነት ህይወት ውሰጥ ሲኖር ልምዱንና አስተውሎቱን እንዳላባከነ በልቦለዱ ውስጥ ይታያል። «ታታ» በተሰኘው ልቦለድ ስሜትን ፈታ የሚያደርግ፤ ከዚያም አልፎ ሳቅን የሚያጭር ነው። በልጅነት የአብሮነት ሕይወት ውስጥ የሚስተዋሉ ገጠመኞችን በማራኪ አቀራረብ ተቀምጧል። ልቦለዱ አንድ ከገጠር ወደ ከተማ የመጣ ብላቴና ከከተሜ ልጆች ጋር ሲገጥም የሚያየውን አበሳና የእሱ የአልሸነፍም ባይነት የሚፈጥረው አካላዊና ዓዕምሯዊ ሹኩቻ ታሪክ ልብ እያንጠለጠለ ይወስዳል። አካባቢያዊ ተፅዕኖ በማንነት እና በውስጣዊ አቅም ላይ ሊፈጥር የሚችለውን እክል ሰብሮ የወጣው ዋና ገፀ ባህሪው ታታ፤ አሜሪካን አገር ድረስ ሄዶ ብዙ ቆይቶ ሲመለስ እነዚያ ሲያዋክቡት የነበሩትን የከተሜ ልጆች በፍቅር ሲፈልግ ይታያል።


የአውሮፓና የእንግሊዝ እግርኳስ፣ ኢንተርኔት ወይንም ማህበራዊ ድረ ገጽ በተለይም ፌስ ቡክ በማህበረሰባችን ውስጥ የጊዜ፣ የገንዘብ እና የአዕምሮ አጠቃቀም ላይ ምን ያህል አሉታዊ ተፅዕኖ እያሳደረ እንደሚገኝ በግልፅ የሚስተዋል ጉዳይ ነው። ይህ ሁነት በተለይ በወጣት ተጋቢዎች ላይ እየፈጠረ ስላለው ውጥንቅጥ የአብሮነት ሕይወት በጥሩ ሁኔታ ያመላከበት ስራው በ«መንታ ፍቅር» ልቦለድ ላይ እናገኛለን። ዕይታው የመባነን ስሜትም ይፈጥራል። ቅናትና በቀልን በ«ጉማጅ ፀጉር»፣ ቀብቃባነትን በ«ብሬ ቡራቡሬ» ልቦለዶች ላይ ልብ በሚያንጠለጥል ትረካ እናገኛለን። ደራሲው ምናበ ሰፊ መሆኑን የሚያሳዩለት የተለያዩ ማህበረሰባዊ ችግሮችና ዕውነታዎች በተለየ ዕይታ ማቅረብ መቻሉ ነው።


እዚህ ላይ የወቅቱ ፈታኝ አገራዊ አጀንዳ በልቦለዱ ውስጥ መካተት መቻሉም ይጠቀሳል። በ«ሰውየው» ልቦለድ ስራው። ዛሬ በተለያዩ መንግስታዊ መስሪያቤቶች ውስጥ በተለያዩ ኃላፊነት ላይ ያሉ ሰዎች ከአሁን አሁን፣ ከዛሬ ነገ የፍርድ ቤት ማዘዣ ወይንም የፖሊስ መጥሪያ ደረሰኝ እያሉ መባተታቸው አልቀረም። እዚህ ስጋት ውሰጥ ያሉት ደግሞ በሙስና ወንጀል እጃቸው ያደፈ፣ ህሊናቸው የጎደፈ ሰዎች ናቸው። ይህን ዕውነታ ደረጀ በብዕሩ ሲከሽነው ተራ ስብከት ወይንም የሆይሆይታውን ዘመቻ አጋዥ አድርጎ አይደለም። በጥበባዊ ቃላት ወቅታዊና ነባራዊ ሁኔታውን አመላከተበት’ጂ። በአጠቃላይ ደራሲው ጥሩ ስራ ይዞልን ቀርቧል። በቀላል አቀራረብና በሚጥም ቋንቋ አንባቢን የመያዝ አቅም ያለው መጽሐፍ አበርክቷል። በአቀራረቡ ሁሉም ልቦለዶቹ እጅግ በጣም አጫጭር ናቸው።


ጎላ ባለ ፊደል (Font) የተጻፉ ሆነው እያንዳንዳቸው በአማካኝ ስምንት ገጽ የያዙ ናቸው። አፍንጫ፣ ፀጉር፣ ቁመና… እያለ የገጸ ባህሪያትን ማንነት ለተደራሲው ለማሳየት ብዙ አልደከመም። «ተደራሲው ያግዘኝ» አይነት ይመስላል። አንዳንድ የስነ ጽሑፍ ጠቢባን «… እንዲህ አይነት የአጻጻፍ ስልቶች በዘመናዊ ልቦለድ አጻጻፍ የሚመከሩ ናቸው» ይላሉ። ደራሲው በተወሰኑ ልቦለዶቹ ላይ ከገፀባህሪያት ንግግር (dialogue) ይልቅ ትረካ ላይ አተኩሯል። ይህ ምናልባት ተመካሪ የአፃፃፍ ስልት እንዳልሆነ ልብ ይሏል። ንግግር አንዱ የሥነ ጽሑፍ ውበት ገላጭ ስልት እንደሆነ ማመኑ ግድ የሚል ይመስለኛል። ከዚህ ሌላ እንደ «እድናለሁ» እና «ምን ይዋጠኝ?» የተሰኙ ልቦለዶቹ ሁሉ ቀጥታ የሚነግሩ፣ የሚመክሩ ወይንም የሚሰብኩ አሥር ሃይማኖታዊ ግጥሞች በመጽሐፉ ተካተዋል። የጭብጣቸው ተመሳሳይነት ራሳቸውን ችለው እንዲቆሙ የሚያደርጋቸው ይመስላል።


እነዚህ ልቦለዶችና ግጥሞች በተለየ በሌላ መንፈሳዊ የልቦለድና የግጥም መድብል ቢወጡ መልካም ይሆን ነበር። በተለያዩ ዘመናት የተፃፉ ከመሆናቸው አንፃር በግጥሞቹ ውስጥ አንዱ ከሌላው በግላጭ የሚታይባቸው የብስለት ልዩነት አለ። «ዼጥሮስ ያባነነው ዶሮ»፣ «ኖሮ ያልኖረ»፣ «ባይተዋር» እና «ዓለም ላንቺ!» የተሰኙ የቅርብ ጊዜ ግጥሞች ብስለት እንደሚታይባቸው ሁሉ፤ «ቆምጣጣ ፍቅር»፣ «ማሪኝ»፣ «የልቤ ሳቅ» የመሳሰሉት ግጥሞች ከቃላት ጋጋታ በስተቀር ግጥምነታቸውን የሚያጎላ እምቅ የሃሳብ ብስለት ጎምርቶ አልታየባቸውም። በጥቅል ዕይታ ግን የአብዛኛው ግጥሞች አሰነኛኘት፣ ከተለመደው የሳድስ ፊደላት አጠቃቀም ወጣ ብሎ በውድ ቃላትና ፊደላት ቤት አመታታቸው፣ ሪትም መጠበቃቸው፣ ዜማ ሰጪነታቸውና ጠንካራ መልዕክታቸው የመጽሐፉን ዋጋ ከፍ እንዲል ያደርገዋል።


አልፎ አልፎ በግጥሞቹም ሆነ በልቦለዶቹ የፊደልና የስርአተ ነጥብ ግድፈት መታየቱም አልቀረም። ምናልባት መጽሐፉ ዳግም የመታተም ዕድል ከገጠመው ይህ ሁሉ ይስተካከላል የሚል እምነት አለ። ሽፋኑ እጅግ በደመቀ ቀይና ሰማያዊ ቀለም አሸብርቋለ። ይህ አይነት አቀራረብ ብዙውን ጊዜ በልጆች መጽሐፍት ላይ የሚመከር ነው፤ ደራሲው ይህን ሲያደርግ የውስጥ ቁምነገሩን እንዳይጋርድበት ስለምን አልተጠነቀቀም? ያስብላል። በጥቅሉ መጽሐፉ በተለያየ መልኩ የሰው ልጆችን ባህሪያት፤ ማለትም ቅንነትን፣ ክፋትን፣ ትዕግስትን፣ እምነትን፣ ተንኮልን፣ ፍቅርን፣ ጥላቻን ወዘተ ዳሷል። በጥሩ የአሰነኛኘት ጥበብ ግዙፍ አገራዊና ሃይማኖታዊ ጉዳዮችንም በጥልቅ ሃሳብ ዳሷል። ሊነበቡ ከሚመከሩ የፈጠራ ስራዎች አንዱ ነው ለማለት ያስደፈራል።


የአሳታሚን ደጅ ጥናት ችሎ፣ የማሳተሚያ ገንዘብን ቋጥሮ፣ የማከፋፈሉን አበሳ ታግሶ እንዲህ ጥበብን ለተደራሲ ለማድረስ መታተር ምስጋና የሚያሰጥ ነው እላለሁ። ያም ሆኖ ይህ መጽሐፍ ከተወሰኑ አከፋፋዮችና መጽሐፍ መደብሮች ሌላ በአዟሪዎች እጅ እምብዛም አለመታየቷ «ለምን ይሆን?» ያስብላል። እዚህ ላይ ከመጽሐፍት ገበያ ጋር የሚያያዝ ውስጤ የሚብላላን አንድ ሃሳብ አንስቼ ምልከታዬን ልቋጭ። አንዳንድ ጊዜ ጥበባዊ ስራ ጊዜና ወቅት አላቸው የሚያስብል ሁኔታዎች ይፈጠራሉ። ዛሬ ጥበባዊ ስራና ንባብ ላይ አሉታዊ ተፅዕኗቸውን ያበረቱት የሶሻል ሚዲያዎች ብቻ አይደሉም። የአከፋፋዮች፣ መጽሐፍት አዟሪዎችና የሽያጭ መደብሮችም ጭምር እንጂ። «እንዴት?» ቢሉ እነዚህ የንግድ ዘርፎች ከገቢ ጥቅም አንፃር ስም ያላቸው ሰዎችን መጽሐፍት ተመራጭነታቸውን በማጉላት ማሻሻጣቸው ነው።


በየመደብሮች፣ አከፋፋዮችና አዟሪዎች ፊት ለፊት የሚታዩት የእነዚህ ሰዎች መጽሐፍቶች ናቸው። ይህ መሆኑ ደግሞ ጥበብ በጥቂት ሰዎች አስተሳሰብ እንዳትመራ፣ አንባቢያን በእነሱ የአመለካከት ተፅዕኖ ስር እንዳትወድቅ ስጋት ያሳድራል። ዛሬ ዛሬ እንደሚስተዋለው የፖለቲካና የታሪክ መጽሐፍት ጊዜያቸው ነው። ወጎች እና ሙያዊ መጽሐፍትም ተፈላጊነታቸው በርትቷል። ምን ያህል ይሄዳሉ የሚለው ጥያቄ መነሳቱ አንድ ነገር ሆኖ፤ አነስተኛ ገፅ ያላቸው የግጥም መጽሐፍትም በገበያው ፉክከር ውስጥ እየተፍጨረጨሩ መሆኑ ይታያል። እንደ እኔ አስተውሎት በዚህ ዘመን (ካለፉት አምስት ስድስት ዓመታት ሊባል ይቻላል) የረጃጅም ልቦለዶችና የአጫጭር ልቦለዶች ስራ ገበያውን አልገዙትም። ለምን? የሚለው ጥያቄ የአጥኚዎችን ምላሽ የሚያሻ ሆኖ፤ በእኔ ትዝብት የአከፋፋዮች፣ የሸያጭ መደብሮች እና የአዟሪዎች አድሏዊ ተፅዕኖ ነው ለማለት እደፍራለሁ።
ምክንያቱም አንባቢያን ሊመሰጥባቸው፣ ጥበባዊ ዋጋቸው ከፍተኛ መሆኑን ሊገነዘብ የሚችልባቸው መጽሐፍት አሉና። እንዲህ ያሉ መጽሐፍት ቢወጡም ገበያው ስላላበረታታቸው በየስርቻው እንዲሸጎጡ ግድ ብሏል። ረጅምና አጫጭር ልቦለዶች እንዲሁም ግጥሞች ጥበባዊ ዋጋቸው ከፍተኛ ነው። እኔ እንደሚገባኝ ዋናው የጥበባዊ ስራ መለኪያዎችም እነዚህ የስነ ጽሑፍ ውጤቶች ናቸው። እንደ ፍቅር እስከመቃብር፣ እንደ ጉንጉን፣ ሰመመን፣ ከአድማስ ባሻገር …የመሳሰሉ መጽሐፍትን የሚመጥኑ ሰራዎች ዛሬም የሉም አይባልም። የዚህን ዘመን የአንባቢያን እና የገበያውን ሁኔታ በመፍራት ደራሲያን ለህትመት አላበቋቸው ይሆናል እንጂ «ይኖራሉ» ብዬ እገምታለሁ። ምክንያቱም ስነ ጽሑፍም ከሰዎች አስተሳሰብና የንቃተ ህሊና ዕድገት ደረጃ ጋር አብሮ የሚያድግ ነውና።


ደራሲያን ያንን አቅም አውጥተው ወደ አንባቢያን ዘንድ ለመድረስ ያሉባቸው መሰናክሎች እንዳይራመዱ ካላደረጋቸው በስተቀር ደራሲያን ዘንድ እወቀቱ፣ ክህሎቱ፣ አቅሙም አለ። ምንም ጥርጥር የለውም። «ለሁሉም ጊዜ አለው» እንደሚባለው ካልሆነ በስተቀር። በዚህ ከፍተኛ አድሏዊነት የገበያ ፉክክር ውስጥ የፈጠራ ስራውን ይዞ ወደ አንባቢያን ለመድረስ የጣረው ደራሲና ጋዜጠኛ ደረጀ ትዕዛዙ መጽሐፉ ጥበባዊ ዋጋው ቀላል የሚባል አይደለም። ከተጽዕኖው ባለፈ ገበያውን ሰብሮ የመውጣቱ አቅም በመጽሐፉ ጥንካሬ ቢወሰንም፤ የደራሲው ብርታት ግን ለሌሎች አርአያነት ያለው ነው ለማለት እደፈራለሁ።


ደረጀ በመጽሐፉ መግቢያ ከልጅነቱ ጀምሮ በጋዜጦችና ራዲዮ ፕሮግራሞች ላይ ሲያደርግ የነበረው ነጻ ተሳትፎ ለፈጠራ ሥራ ብሎም ለጋዜጠኝነቱ ሙያ ጥሩ መንደርደሪያ እንደሆነው፤ በፈጠራ ስራ ደረጃ መጽሐፉ የመጀመሪያ ሥራው መሆኑን፣ ለቀጣይ ስራ እንደሚተጋም ገልፆም ነው ወደ ንባቡ የጋበዘው። የታዋቂው ጋዜጠኛ ደራሲና የታሪክ ተመራማሪውን ዻውሎስ ኞኞ የሕይወት ታሪክ ግሩም አድርጎ አዘጋጅቶ እንዳስነበበን ሁሉ አቅሙ ሌላም ድንቅ ስራ ያመጣልናል የሚል ተስፋን ያሳድራል።

Page 2 of 19

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us