You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (257)

 

“ሳተናው እና ሌሎች…” በሚል ርዕስ በጋዜጠኛ ደረጀ ትዕዛዙ የተዘጋጀው የአጫጭር ልቦለዶች እና የግጥም ስራዎች ስብስብ ለንባብ በቃ።

በተለያዩ ዘመናት የተጻፉ ስምንት አጫጭር ልቦለዶች እና አርባ አንድ ግጥሞችን ያካተተው ይህ ወጥ ስራ፤ በተለያየ መልኩ የሰው ልጆችን ባህሪያት፤ ማለትም ቅንነትን፣ ክፋትን፣ ትዕግስትን፣ እምነትን፣ ተንኮልን፣ ፍቅርን፣ ጥላቻን  ወዘተ የሚያመላክት ነው። አገራዊና ሃይማኖታዊ ጉዳዮችንም በመጽሐፉ ዳሷል። 

 

በድንበሩ ስዩም

      የኢዲ ስቴላር ትሬዲንግ እህት ኩባንያ የሆነው አሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ ከትናንት በስቲያ ሐምሌ ሶስት ቀን 2009 ዓ.ም በተለምዶ ሲ. ኤም ሲ ተብሎ በሚታወቀው አካባቢ በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ባለሙያዎች ማህበር ሕንፃ ላይ አያሌ ታዳሚያን በተገኙበት ሥነ- ሥርዓት የሬዲዮ ጣቢያውን በተመለከተ ጋዜጣዊ መግለጫ ተሰጥቷል።

ይህንን ጋዜጣዊ መግለጫ በጋራ የሰጡት የአሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ መስራችና ባለቤት አቶ እሸቱ በላይ፣ የአሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ ዋና ሥራ አስኪያጅ ጋዜጠኛ ጥበቡ በለጠ እና የሬዲዮ ጣቢያው ዋና አዘጋጅ ጋዜጠኛ ካሳ አያሌው ካሣ ናቸው።

በዚሁ ጋዜጣዊ መግለጫ ላይ የጣቢያው አመራሮች እንደገለፁት አሐዱ ሬዲዮ በዋናነት የሚሰራባቸውን መሠረታዊ ጉዳዮች አስረድተዋል። ከነዚህ መካከልም ሬዲዮ ጣቢያው በየሰዓቱ ዜና የሚያቀርብ ሲሆን ስርጭቱም ለ24 ሰዓታት የማይቋረጥ መሆኑን ተናግረዋል። ከዚህም በተጨማሪ አሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ ኢትዮጵያዊ በሆኑ ርዕሠ ጉዳዮች ላይ ትኩረት እንደሚያደርግ የገለፁት የሥራ ኃላፊዎች፣ የኢትዮጵያ ታሪኮች፣ ባህሎች፣ እምነቶች፣ ፍልስፍናዎች፣ አስተሣሰቦች፣ ፖለቲካዊ አመለካከቶች፣ ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮች አሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ ጉዳዬ ብሎ የያዛቸው ስራዎቹ መሆናቸውን ተናግረዋል። ከኢትዮጵያ ውጭ ያሉ ጉዳዮችንም ወደ ኢትዮጵያ ሲተረጎሙ አንዳች ጠቀሜታ ያላቸው መሆናቸውን ካረጋገጠ በኋላ እንደሚያቀርብ ተናግረዋል።

ኃላፊዎቹ በእጅጉ አፅንኦት ሰጥተው የተናገሩበት ጉዳይ ሬዲዮ ጣቢያው የሚሠራው ለኢትዮጵያዊያን ስለሆነ “የኢትዮጵያዊያን ድምጽ” ብለውታል። ኢትዮጵያ ያለፈ ታሪኳ፣ አሁን ያለችበት ሁኔታ እና የወደፊቷ ኢትዮጵያ ላይ ትኩረት የሚያደርግ ሬዲዮ ጣቢያ ነው ተብሏል።

ከታዳሚያን የተነሱ ልዩ ልዩ ጥያቄዎቸም በዕለቱ ተነስተዋል። የአሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ ኤዲቶሪያል ፖሊሲን በተመለከተ ለተነሳው ጥያቄ ሲመልሱ፣ አሐዱ ሬዲዮ የኢትዮጵያ ብሮድካስት ሕግን፣ የሀገሪቱን ልዩ ልዩ ህጎችና ደንቦች በማክበር፣ አለማቀፍ ስምምነቶችን እና የጋዜጠኝነት ሥነ-ምግባርን መሠረት አድርጎ የተሰናዳ መመሪያ እንዳላቸው አውስተዋል።

ከጋዜጠኞች ለተነሱት ጥያቄዎች መልስ ከተሰጠ በኋላም የአሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ 94.3 FM አደረጃጀቱ ምን እንደሚመስል ጉብኝት ተደርጓል። ሬዲዮ ጣቢያው እጅግ ዘመናዊ በሆነ ቴክኖሎጂ የተደራጀ መሆኑ ይፋ ሆኗል። አሐዱ ሬዲዮ ጣቢያ ከበርካታ ተባባሪ አካላት ጋርም እንደሚሰራ ተነግሯል። በዕለቱ በፅሁፍ የቀረበው ጋዜጣዊ መግለጫም የሚከተለውን ይመስላል።

አሐዱ ሬዲዮ በተለያዩ የንግድ ሥራዎች ላይ በተሰማራው እና የኢዲ ስቴላር ትሬዲንግ እህት ኩባንያ በሆነው ኢዲ ስቴላር ሚዲያ ሴንተር የተቋቋመ፣ ዘርፈ ብዙ የመገናኛ ብዙኃን ድርጅት ነው።

ኢዲ ስቴላር ባለፉት 20 ዓመታት በአገር ውስጥ እና በውጭ አገሮች በልዩ ልዩ ኢንዱስትሪዎች ላይ ተሰማርቶ ካከናወናቸው ሥራዎች ጎን ለጎን፣ ታላላቅ የአደባባይ ላይ ሥራዎችን ሲሠራ የቆየ ድርጅት ነው። ድርጅቱ ከጅምሩ እንደ ህልም ይዞ ሲንቀሳቀስበት የቆየውን የሬዲዮ እና የቴሌቪዥን መገናኛ ብዙኃን የመክፈት ዕቅዱን ለማሳካት መንገዱን ሲያመቻች ቆይቷል። ዋነኛ ሥራዎቹንም ከሕዝብ ጋር የሚያገናኙ ድልድዮች ላይ ያተኮሩ እንዲሆኑ በማሰብ ታላላቅ የንግድ ትርዒቶችን አካሂዷል፤ የአገር ውስጥ እና የውጭ ታላላቅ ኢቨንቶችን አስተባብሯል፤ ከአስር ዓመት በላይ የሬዲዮ ፕሮግራም በተለያዩ የሬዲዮ ጣቢያዎች ላይ አዘጋጅቶ ሲያቀርብም ቆይቷል፤ በየተወሰነ ጊዜ የሚወጣ መጽሔትም አሳትሟል።

“አውቶሞቲቭ ጆርናል” የሬዲዮ ፕሮግራም፣ አውቶ ፕላስ” መጽሔት፣ እንዲሁም በኢትዮጵያ በዐይነቱ የመጀመሪያ እና ብቸኛ የሆነውናኢንተርናሽናል አውቶሞቲቭ ፌር” የተባለው ዓለማቀፍ የንግድ ትርዒት፤ በየጊዜው የሚያስተባብራቸው አውደ ጥናቶች፣ ታላላቅ ጉባዔዎች እና ሌሎችም የመድረክ ዝግጅቶች ኢዲ ስቴላር የመገናኛ ብዙኃንን ሥራ ባህሉ አድርጎ ለመቆየቱም ምስክሮች እና ለአሐዱ ሬዲዮ 94.3 ኤፍ ኤም መንገድ ጠራጊዎች ናቸው። ኢዲ ስቴላር የብሮድካስቲንግ ፈቃድ ያገኘው ዘንድሮ ቢሆንም፣ ለስምንት ዓመታት ያህል የንግድ ሬዲዮ ለማቋቋም ከፍተኛ ጥረት ሲያደርግ ቆይቷል።

“አሐዱ” በግእዝ ቋንቋ “ቀዳሚ፣ የመጀመሪያ“ የሚል ትርጉም አለው፤ አሐዱ ሬዲዮም እንደ ስሙ በመረጃ፣ በቴክኖሎጂ፣ እና በአቀራረብ ራሱ ቀድሞ፣ አድማጮቹን ቀዳሚ ለማድረግ የሚተጋ የሬዲዮ ጣቢያ ነው።

አሐዱ ሬዲዮ፣ ምንም እንኳን የንግድ ሬዲዮ ቢሆንም፣ በመረጃ እና ዕውቀት አማካይነት፣ ኢትዮጵያዊ እሴቶችን በማስታወስ እና በማስተዋወቅ፣ ማኅበራዊ እና ባህላዊ ህይወትን የማጠናከር ኃላፊነትን ወስዷል። የአሐዱ ሬዲዮ ተልዕኮ ለኢትዮጵያዊያን (እና ለመላው የሰው ልጅ) ታማኝ እና ወሳኝ የመረጃ፣ የቁም ነገር እና የመዝናኛ ምንጭ መሆን ነው።

የአሐዱ ሬዲዮ ርዕይ ደግሞ በዘርፉ የልህቀት ማዕከል (Centre of Excellence) መሆን ነው።

ይህንኑ ተልዕኮውን ለመወጣት እና ርዕዩን ለማሳካት ይችል ዘንድ ጣቢያው ሶስት ጠንካራ ምሶሶዎችን አቁሟል፤ እነዚህም ሦስት ምሶሶዎች፡-

1.  በማኅበረሰቡ አኗኗር እና አስተሳሰብ ላይ አወንታዊ ለውጥ ለማምጣት የሚያግዝ፣ ደጋግ ኢትዮጵያዊ እሴቶች እንዲከበሩ እና ለቀና ማኅበራዊ ትስስር እንዲውሉ የሚያሳስብ፣ እውነተኛ፣ ሚዛናዊ፣ የሚጠቅም መረጃ፣

2.  ይህንን በጥንቃቄ የተሰበሰበ፣ የተተነተነ፣ እና በጥንቃቄ የተዘጋጀ መረጃ ወደ አድማጭ በላቀ የድምፅ ጥራት ማቅረብ የሚያስችል፣ ዘመኑ የደረሰባቸው የሥልጣኔ ግብዓቶች የተሟሉለት ዘመናዊ የድምፅ መቅረጫ፣ ማቀናበሪያ እና ማስተላለፊያ ቴክኖሎጂ፤ እንዲሁም

3.  ሐቀኛ እና ሕዝባዊ ፋይዳ ያላቸውን መረጃዎች ሰብስቦ፣ ከግራ ከቀኝ አስተንትኖ፣ በዘመናዊው የሬዲዮ ቴክኖሎጂ መረጃዎቹን አቀናብሮ አየር ላይ የሚያውል የሰለጠነ፣ በሙያው ልምድ ያካበተ፣ አዳዲስ ነገር የመፍጠር አቅም

4.  ያለው፣ ተግባብቶ በቡድን ሊሠራ የሚችል፣ እርስ በርሱ ለመማማር ዝግጁ የሆነ፣ ለሚሠራው ሙያ እና ለሚያገለግለው ሕዝብ ክብር ያለው የሰው ኃይል ናቸው።

በእነዚህ ወሳኝ ምሶሶዎች፡- በመረጃ፣ በቴክኖሎጂ እና ሁለቱን አስተባብሮ ወደ አድማጭ በሚያደርሰው የሰው ኃይል አማካይነት አሐዱ ሬዲዮ፣ በአዲስ አበባ እና በዙሪያዋ በሬዲዮ ሞገዱ አማካይነት፣ ሕዝቡን ከመረጃ እና ከዕውቀት ጋር የሚያገናኝ ድልድይ ሆኖ ያገለግላል፤ የመዝናኛዎችም አመንጪም ይሆናል።

አሐዱ ሬዲዮ ዘርፈ ብዙ መገናኛ ብዙኃን ለመሆን ባለው ዕቅድ መሠረት፣ ከሬዲዮው ጎን ለጎን ጠንካራ የድረ ገፅ መገናኛ ብዙኃን እያደራጀ ነው። ድረ ገፁ የአሐዱ ሬዲዮን መሠረታዊ ባህርያት ተከትሎ፣ ከድምፅ ባሻገር መረጃዎችን በጽሑፍ፣ በፎቶ፣ እና በቪዲዮ አስደግፎ ያቀርባል፤ የሬዲዮውን ስርጭትም በኢንተርኔት አማካይነት በቀጥታ ያስተላልፋል፤ ተቀናብረው የተዘጋጁ ፖድካስቶችንም ሥርጭቱን በቀጥታ መከታተል ላልቻሉ ተከታታዮች ያጋራል። የአሐዱ ድረ ገፅ መረጃዎችን በፍጥነት ያካፍላል፣ በፍጥነት ያድሳል።

የአሐዱ የማኅበራዊ ድረ ገፅ መገናኛዎች (ፌስቡክ፣ ኢንስታግራም፣ ዩቲዩብ፣ ትዊተር…) የአሐዱን የሬዲዮ እና የድረ ገፅ ተግባራት እንዲያግዙ ተደርገው ተቀርፀዋል። በእነዚህ የአሐዱ ማኅበራዊ የድረ ገፅ መገናኛዎች አማካይነት፣ መረጃዎችን፣ ምሥሎችን፣ ጥቆማዎችን የመስጠት፣ በሕዝብ አስተያየት ላይ የተመረኮዙ ጥናቶችን (polls) የማካሔድ፣ ከሬዲዮው አድማጮች እና ከድረ ገፁ ተከታታዮች ጋር ቀና የሆነ መስተጋብር የመፍጠር አገልግሎት ይኖራቸዋል።

የአሐዱ ሬዲዮ ተልዕኮ እንዲሳካ የሚያግዙን፣ ሌሎች ዕድሎቻችን አብረውን እንዲሠሩ በጥንቃቄ የመረጥናቸው ተባባሪ አዘጋጆቻችን ናቸው። እነዚህ በተለያዩ መገናኛ ብዙኃን ልምድ ያካበቱ ድርጅቶች እና ባለሙያዎች ትምህርታዊ እና አዝናኝ ፕሮግራሞቻቸውን አሰናድተው፣ በአሐዱ በኩል ከአድማጮች ሊገናኙ ተዘጋጅተዋል።

አሐዱ ሬዲዮ ቀድመውት እየተደመጡ፣ እየታዩ እና እየተነበቡ ያሉትን መገናኛ ብዙኃን እንደሙያ አጋሮቹ ስለሚቆጥራቸው፣ እና የእነሱ ስኬቶች ለበለጠ ስኬት እንደሚያተጋው ስለሚያምን፣ ምን ጊዜም ቢሆን ከእነርሱ ጋር ተባብሮ ለመሥራት በሩን ክፍት አድርጎ ይጠብቃል፤ የአብረን እንሥራ ጥሪውንም ያስተላልፋል።

 

በጥበቡ በለጠ

      ከሐምሌ 5 ቀን 1942- ሚያዚያ 16 ቀን 1992 ዓ.ም ታላቁ የኢትዮጵያ የሥነ - ግጥም፣ የቴአትር፣ የሥነ-ጽሁፍ ሊቁ ደበበ ሰይፉ የተወለደው በዛሬው ዕለት ግንቦት 5 ቀን ነው። ደበበን በተወለደበት ቀን በፎቶዎቹ እንዘክረው።

 

(ከዛሬ 127 ዓመታት በፊት)

ጆሴፍ ኦርዋልድ እንደታዘበው

ሻለቃ ኢ. እር. ዊንጌት እንደዘገበው

(Ten Year’s ine Captinvity in the Mahdis’ Camp 1892)

 

በክፍለጽዮን ማሞ (ትርጉም)

ዘመቻ ተክለሃይማኖት

የእንግሊዝን የበላይነት ለመቋቋምና ከረር ያለ ሃይማኖታዊ የፖለቲካ ሥርዓት ለመመሥረት በ1870ዎቹ በሱዳን አንድ ጠንካራ መንግሥት በአልማህዲ መሪነት ተቋቋመ። ንቅናቄው ግብፅን በመቆጣጠር የናይልን ወንዝ እስከምንጩ ድረስ ለመያዝ በመስፋፋት ላይ ለነበሩት እንግሊዞች ትልቅ ስጋት ከመሆኑም በላይ ለኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት አፄ ዮሐንስ እና ለአማራው ንጉሥ ተክለሃይማኖት የእግር እሳት ሆነ። በመሪው በማህዲ ስም ማህዲዝም (አንዳንድ ጊዜም ድርቡሽ) እየተባለ የሚጠራው ይህ እስላማዊ መንግሥትን በወታደራዊ ኃይል ጭምር በአካባቢው ለመገንባት የተጀመረው ንቅናቄ ካርቱምን በመክበብና በማጥቃት እዚያ የነበረውን የእንግሊዝ ባለሥልጣን በመግደል፣ እንደዚሁም የኢትዮጵያን ሰሜናዊ ምዕራብ አካባቢዎች በየጊዜው በማጥቃት ግልጽ ጦርነት አወጀ።

በተለይ ገላባት ላይ ሴቶችና ህፃናትን ጨምሮ በርካታ የእንግሊዝ ወታደሮች በደርቡሾች ተከበው ለረሃብና ለውኃ ጥም በመዳረጋቸው የእንግሊዝ መንግሥት የአፄ ዮሐንስን እርዳታ በመጠየቅ ለእልቂት የተደረጉትን የግብጽና የእንግሊዝ ዜጎች እንዲያስለቅቁላቸውና እንግሊዝም የኢጣሊያ በቀይ ባህርና በዛሬዋ ኤርትራ ስታደርግ የነበረውን ወረራ አቁማ የኢትዮጵያን ምድር ለቅቃ እንድትወጣ እንዲያደርጉ አድዋ ላይ ውል ገቡ።

የኢትዮጵያ መንግሥት በዚሁ በአድዋ ስምምነት መሠረት ወታደሮቹን በመላክ የእንግሊዝን ዜጎች በረሃ ላይ በመክበብ እልቂታቸውን ሲጠብቅ የነበረውን የድርቡሽ ኃይል በመደምሰስ ካስለቀቀ በኋላ በጎንደር በኩል ምጽዋ ድረስ በሰላም ሸኘ። ደርቡሾች የዚህ የገላባትን ጥቃት ለመመለስ ሌላ ዝግጀት በማድረግ ከተማዋን ለመቆጣጠር ጊዜ መጠበቃቸው አልቀረም። ንጉሥ ተክለሃይማኖትም ደርቡ ሽንፈትን በፀጋ እንደማይቀበል ስለሚያውቁ ዝግጅታቸውን አጠናከሩ። ብዙም ሳይቆይ ከፍተኛ ቁጥር ያለው የድርቡሽ ሠራዊት ለውጊያ የተሰናዳ መሆኑመረጃ ደረሳቸው።

ንጉሥ ተክለሃይማኖት 20‚000 ፈረሰኞችን ጨምሮ ወደ 100‚000 የሚጠጋ ሠራዊት መርተው ማህዲስቶችን ለመግጠም ጋራ ሸንተረሩን አቋርጠው ገላባት (መተማ) ወረዱ። የማህዲዝምን ኃይል የተሞላበት አገዛዝ በመቃወም የካዱ በርካታ ታላላቅ የጦር መሪዎች የንጉሥ ተክለሃይማትን ሠራዊት ተቀላቅለዋል። የገላባትን ምሽግ አጠናክሮ የያዘው ዋድ አርባብ የተባለው የጦር አዛዥ የተክላሃይማኖትን ዘመጫ በሰላዮች አማካይነት ይከታተልና በየጊዜውም መረጃ ይደርሰው ነበር። ይህ የውጊያውን መጀመር በንቃት ይጠባበቅ የነበረ የዋድ አርባብ ጦር የውጊያ ልምድን ያዳበሩ 16‚000 ተዋጊዎችን ያደራጀ ኃይል ነበር።

የንጉሡ ሠራዊት በተለይ ፈረሰኛው ምድብ በሙሉ ወኔና ጀግንነት የድርቡሽን ምሽግ ጥሶ መግባት ጀመረ። ድርቡሾች ወደ ኋላ ማፈግፈግ፣ ሀበሾቹም ማጥቃትና ድል በድል ላይ መጎናፀፍ ቀጠሉ። የገላባት ከተማ በእሳት ነደደች። በበረሃማው አውሎ ነፋስ የተባባሰው የእሳት ንዳድ እየዘለለ የድርቡሾችን የጥይት መጋዘን አቃጠለ። በቃጠሎው የፈነዳው የጥይት ባሩድ በሽሽት ላይ የነበረውን የማህዲስት ቶር እየተከታተለ አነደደው። የንጉሥ ተክለሃይማኖት ሠራዊት ከጦርነቱ ወላፈን የተረፉትን ሴቶችና ህጻናት እንዲሁም ሰላማዊ የሱዳን ዜጎች በምርኮ በመሰብሰብ ይዟቸው ሄደ። ገላባትን ምድረበዳ በማድረግ አገሩ ገባ።

ይሁን እንጂ ከዚህ ውጊያም በኋላ ድርቡሾች ወጣ ገባ እያሉ በንፁሃን ኢትዮጵያውያን እንዲሁም በቤት ንብረታቸው ላይ ወረራ መፈፀማቸውን አላቆሙም።

ከአልማህዲ እረፍት በኋላ የድርቡ መንግሥት መሪ የነበረው ኸሊፋ አብዱላሂ በሐምሌ ወር 1880 ዓ.ም (ጁላይ 1887 እ.ኤ.አ.) ለአፄ ዮኝስ አንድ ደብዳቤ ላከ። ደብዳቤው የሰላም ጥሪ ያዘለ ሲሆን በኢትዮጵያና በሱዳን መንግሥታት መካከል እርቀ ሰላም እንዲወርድ አፄ ዮሐንስ የሚከተሉትን ሶስት ጉዳዮች እንዲፈፀሙ በቅድመ ሁኔታነት ይጠይቃል።

አንደኛ ፡- አፄ ዮሐንስ እስልምናን እንዲቀበሉ፣

ሁለተኛ፡- በንጉሥ ተክለሃይማኖት ሠራዊት የተማረኩት ሴቶችና ህጻናት እንዲመለሱ፣

ሦስተኛ፡- በማህዲ አገዛዝን በመቃወም ከኢትዮጵያ ጎን የተሰለፉት ዋና ዋና የጦር አዛዦች ተላልፈው እንዲሰጡ።

አፄ ዮሐንስ ለደብዳቤው ምላሽ ከመስጠት ይልቅ ዝምታን መረጡ።

ወራት እንደ ቀናት ነጎዱ። ኸሊፋ አብዱላሂ የገላባትን ጥቃት ለመበቀል ከኢትዮጵያ ጋር ጦርነት መግጠም ጊዜው ደርሶ እንደሆነ ጦር አለቆቹን በመሰብሰብ ምክክር ጀመረ። ውሳኔው ግልፅ ነበር። ጦርነቱ ሳይውል ሳያድር እንዲጀመር አብዛኞቹ የድርቡሽ ጦር አዛዦች ተስማሙ። ይህ በእንዲህ እንዳለ ንጉሥ ተክለሃይማኖት ግዙፍ የጦርነት ዝግጅት በማድረግ ላይ መሆናቸው በድርቡሾች ሰፈር ተሰማ። ይህ ዜና ኸሊፍ አብዱላሂ ለዘመቻው ይበልጥ ቆርጦ እንዲነሳ አደረገው። የእህቱን ልጅ አቡ አንጋን የዘመቻው መሪ አድርጎ ሾመው። ኸሊፋ ሠራዊቱን ባርኮ ሲሸኝ ከፍ ባለ ድምጽ እያንዳንዱ የማህዲስት ተዋጊ ለማህዲ እምነት ካለአንዳች ፍርሃት እንዲዋደቅ ያደረገው ንግግር ሠራዊቱን በጠቅላላ በእንባ አለበሰው። ከጥንተ ታሪክ ጀምሮ በወታደራዊ ኃይሏ ከግብጽ ይልቅ ጎልታ የምትታየውን ኢትዮጵያን እንደዚህ በመሰለ ጦርነት ማሸነፍ የተለመደ ባለመሆኑ ኸሊፋው እየደጋገመ ልብን በሚቀሰቅስ ንግግሩ ሠራዊቱ በቁርጠኝነት እንዲዋጋ ተማፀነ።

የውጊያ አመራሩን ከኸሊፋ የተረከበው አቡ አንጋ 81‚000 ተዋጊዎችን በመምራት ሀገሪቱን ወረረ። የድርቡሽ ጦር የኢትዮጵያን ጋራና ሸንተረር በማቆራረጥ በርካቶች በድካም መንገድ ላይ የቀረቡትን ረዥም ጉዞ ለመጓዝ የሰሜን ምዕራብ ወረዳዎችን በቁጥጥሩ ሥር አደረገ። ፈጣሪ ለኢትዮጵያ የሰጠውን በረከት በየመንገዱ ወረረ። ሱዳኖች ምን ጊዜም እንደ ዕፁብ ድንቅ ምድር የሚያዩአትን ሀገር በተፈጥሮ ፀጋዋን በመልካምነቷ ይበልጥ እየተገረሙ የገበሬውን ሴት፣ ሚስትና ንብረት ይፈሩ።

የንጉሥ ተክለሃይማት ሠራዊት ደምቢያ (ሳር ውኃ) ላይ መሽጓል። ደምቢያ ከመተማ (ከገላባት) በስተምሥራቅ በስድስት ቀናት የእግር መንገድ ርቀት ላይ ይገኛል። ተክለሃይማኖት ከደምቢያ ምሽጋቸው ላይ ሆነው የአቡ አንጋን ጦር መምጣት በትዕግስት ይጠባበቃሉ።

አቡ አንጋ ደምቢያ ላይ እንደደረሰ ሠራዊቱን ለውጊያ በማነቃቃት፣ በዋና ዋና የጦር አዛዦች የአራት ማዕዘን ዙሪያ መሀል ሆኖ ውጊያውን ለማስጀመር ተቃርቧል። ውጊያው ተጀመረ። ድርቡሾች ወደ ሀበሾቹ ሠፈር መገስገስ ጀመሩ። የሀበሾቹ ሠራዊት ብዛት እንኳን በጦርነት በዓይን እይታም የሚያልቅ አይመስልም።

የንጉሥ ተክለሃይማኖት ሠራዊት ግንባሩን ለአረር ደረቱን ለጦር አጋልጦ እየሰጠ የመጣበትን ወረራ ማጥቃት ጀመረ። በድፍረት ክብራቸውን ለማዋረድ የተነሳባቸውን ጠላት ለመመከት የአንበሳ ሞት ለመሞት በጀግንነት ተዋደቁ። በተለይ ፈረሰኛው ተዋጊ ለነፍሱ ሳይሳሳ የድርቡሽን ምሽግ መሀል ለመሀል ሰንጥቆ በመግባት አርበኝነቱን አስመሰከረ።

ሆኖም ድርቡሾች በተለይ ትኹሪሮቹ (ጥቋቁሮቹ) ተዋጊዎች እንደወትሮው ሁሉ ልዩ የውጊያ ስልታቸውን አሳዩ። በታጠቁት የጦር መሳሪያ የኢትዮጵያዊያንን ደም አፈሰሱ። በዚህ ያልተበጉሩት ሀበሾች ግን የድርቡን ጠንካራ ምሽግ ለመስበር አሁንም ወደፊት እያሉ ተዋጉ። ዞሮ ዞሮ የድርቡሾች የበላይነት እርግጥ እየሆነ ሄደ። የንጉሡ ሠራዊት በድርቡሾች እጅ ገብተው ስቃይና ውርደትን ከማየት ጦርነቱ ማብቃቱ እርግጥ ሆኖም እያለ እስከመጨረሻው ድረስ በያዙት ሁሉ እየገደሉ መሞትን መረጡ።

በደምቢያ ጦርነት ድርቡሾች ሊያሸንፉ የቻሉባቸው ሦስት ዋና ምክንያቶችን መጥቀስ ይቻላል።

አንደኛ፡- ጠንካራ ወታደራዊ ዲሲፒሊን ማለትም የእርስ በእርስ መናበብና ቅንጅት፣

ሁለተኛ፡- የሠራዊቱ አሰላለፍ (ስትራቴጂ) የበላይነት፣

ሦስተኛ፡ የተሻለ የጦር መሣሪያ፣

በዚህ ዐውደ ውጊያ አብዛኞቹ የንጉሥ ተክለሃይማኖት ምርጥ የጦር አዛዦች ተሰውተዋል። በድርቡሾቹ እጅ ከተማረኩት መካከል ወደገላባት የተወሰዱት ወንድ ልጃቸው ይገኙበታል።

ከድሉ በኋላ ድርቡሾች የንጉሡን የጦር ሰፈር ወረሩት። በርካታ የጦር ሜዳ ድንኳኖች፣ የጋማ ከብቶች፣ እና ሁለት መድፎች ከእጃቸው ገቡ። የጋማ ከብቶች ብዛት ከቁጥር በላይ ስለነበረ እነሱን እየነዱ የስድስት ቀናት ጉዞ ከሚጓዙ እንስሶቹን አንገታቸውን በመቁረጥና በማቃጠል ግፍ ፈፀሙ።

ወደ ቀደምትዋ የኢትዮጵያ መናገሻ ከተማ ጎንደር የሚወስደው መንገድ አሁን ለድርቡሽ ሠራዊት ወለል ብሎ ታየው። አቡ አንጋ ጎንደር ላይ ከፍተኛ መጠን ያለው ሀብትና ንብረት አገኛለሁ ብሎ በጥድፊያ ገሰገሰ። ከጦር ሜዳው የ50 ኪሎ ሜትር ያህል ርቀት ተጉዞ ጎንደር የገባው የድርቡሽ ጦር ስንጥር ሳያስቀር ከተማዋን መዘበረ። ከዝርፊያ በኋላ ከተማዋን በእሳት አቃጠለ። ቤተክርስቲያኖች ተዘረፉ፣ በእሳትም ጋዩ። ካህናትም ከየተደበቁበት እየተያዙ ከጣሪያ ላይ እየተወረወሩ ተገደሉ። የጎንደርና የአካባቢዋ ነዋሪ ሕዝብ ተጨፈጨፈ። በመቶዎች የሚቆጠሩ ሴቶችና ህጻናት ለባርነት ተጋዙ።

 

ሰሚ ያጣ የሰላም ጥሪ

  አቡ አንጋ በንጉሥ ተክለሃይማኖት ላይ ያገኘውን ድል ተከትሎ በኢትዮጵያ ሰሜን ምዕራብ ወረዳዎች የሚኖሩት ማህበረሰቦች እስልምናን ተቀበሉ። አቡ አንጋ ውጊያ የተካሄደባቸውን ሥፍራዎች ካረጋጋ በኋላ ከሊፋ አብዱላሂ ወደነበረበት ጊዜያዊ አምድሩማን ቤተመንግሥት ጉዞ ጀመረ። በዚህ ጊዜ ነበር ከሊፋ ከኢትዮጵያው ንጉሠ- ነገሥት በብራና ላይ በአማርኛ ቋንቋ የተፃፈ ደብዳቤ የደረሰው። አምድሩማን ውስጥ ይኖሩ ከነበሩት ኢትዮጵያውያን ዓረብኛን የሚያቀላጥፉ ሁለት ሰዎች ለአስተርጓሚነት ተጠርተው ቀረቡ።

ለድርቡሹ መሪ ከአፄ ዮሐንስ የተላከው ደብዳቤ የሚከተለውን ያዘለ ነበር።

 

ይድረስ ለወንድሜ ኸሊፋ አብዱላሂ፣ ለጤናዎ እንደምን ሰንብተዋል። በሁለታችንም ሕዝቦች መሀል የገባውን ጠብ ለማብረድና ሚዛናዊ እርቀ ሰላም ለማድረግ ከልብ የፈለቀ ፍላጎቴን ልገልፅልዎት እወዳለሁ።

የሁለቱ አገሮች ሕዝቦች ከአንድ ከሀም የዘር ሐረግ የመጣን ወንድማማቾች ነን። በአሁኑ ጊዜ ማቆሚያቸው የት እንደሆነ የማይታወቅ ፈረንጆች እርስዎንም እኔንም እየከበቡን ነው። ፍጥነታቸውም ከቀን ወደ ቀን እየጨመረ ይገኛል። የኢትዮጵያና የሱዳን ሕዝቦች ወንድማማችነትና ጉርብትና እነዚህን ባዕዳን ለመከላከል እንጂ እርስ በእርስ ጦርነት ልናውለው አይገባንም።

ከሊፋ አብዱላሂ ለአፄ ዮሐንስ የሚከተለውን ምላሽ ላከላቸው።

 

 

ይድረስ ለዮሐንስ

የላከው ደብዳቤ ደርሶኝ ተረድቼዋለሁ ያቀረብከው የሰላም ጉዳይ እርቁ የሚወርደው ማተብህን በጥሰህ ሰላምታ የምትሰጠኝ እንደሆነ ነው። ሃይማኖቴን የምትቀበል ከሆነ አንድ ሆነናልና መልካም ወዳጅነት ሊኖረን ይችላል። ለዚህ ዝግጁ ካልሆንክ ግን የፈጣሪም የነቢይም ወዳጅ አይደለህምና አንተን ለመደምሰስ ግዴታ አለብኝ። ይህን ከማድረግም ሌላ አማራጭ የለኝም።

የተጀመረው የወንድማማቾች ጦርነት አንዱ ሌላውን እስካላጠፋ ድረስ የማይበርድ መሆኑ እርግጥ ሆነ።

 

ዘመቻ ዮሐንስ

  አፄ ዮሐንስ ገላባትን፣ ብሎም አምድሩማንንና ካርቱምን በመያዝ የድርቡሽ መንግሥት ለመገርሰስ ዝግጅት መጀመራቸው ሱዳን ውስጥ ጭምጭምታ ተሰማ። ዮሐንስ በዋነኞቹ የጦር መሪዎች በእነ ራስ አርአያ ድምፁ፣ ራስ ሚካኤል (መሐመድ አሊ)፣ ራስ ኃይለማርያም ጉግሳ፣ ራስ አሉላ፣ ስልሕ ሻንቆ እና ሌሎችም ታላላቅ የጦር አዛዦች የሚንቀሳቀሱ ክፍለ ሠራዊቶችን በመምራት በቅድሚያ ገላባትን ለመዝመት ዝግጅት በማድረግ ላይ መሆናቸው ወሬው ተናኘ። 20‚000 ፈረሰኞችን ጨምሮ ከ150‚000 በላይ ሠራዊት መርተው አፄ ዮሐንስ ገላባትን ለማጥቃት ዕቅድ እንደነደፉ የድርቡሽ ሰላዮች ዝርዝር መረጃውን ለድርቡሽ መሪ አቀረቡ።

ዜናው ገዝፎ በተሰራጨ መጠን ገላባትም ሆነ አምድሩማን በሽብርና በጭንቅ ይናጡ ጀመር። ለእኛ በማህዲው ምርኮ ሥር ላለነው የውጭ ዜጎች ግን የኢትዮጵያ ሠራዊት መምጣት ታላቅ የተስፋ ብርሃንን ፈነጠቀልን።

የገላባቱ ምሽግ ዋና አዛዥ ሸክ በኪ ጡማል በመምጣት ላይ ያለውን ጠላት ከምሽግ ውስጥ ሆኖ መዋጋት ወይስ ገና ከመንገድ ላይ መቁረጥ የትኛው እንደሚሻል አማካሪዎቹን አወያየ። ካለምንም ማወላወል ምሽጋቸውን ማጠናከር አማራጭ የሌለው ዘዴ መሆኑ እርግጥ ነበር። እንደማዕበል የሚነጉደውን የኢትዮጵያ ሠራዊት ከምሽግ ወጥቶ መመካት የማይታሰብም የማይሞከርም ነበር።

ዮሐንስን ለመግጠም የተመደበው የዘኪ ጥምር ጦር 80‚000 ደርሷል። ከቁጥሩ በላይ ጦሩ ምሽጉን አጥብቆ በመያዝ የመጣበትን ጦር ለመመከት ቁርጠኛ ነበር። አዋጅ ነጋሪዎች በገጠር በከተማው እየዞረ ሱዳናዊ ሁሉ የዕለት ተግባሩን ትቶ ጠብመንጃውን አንግቶ፣ ጎራዴውን ታጥቆ አገሩን እንዲከላከል የመሪአቸውን ትዕዛዝ አሰሙ። በሌላ በኩል የኢትዮጵያ መንግሥት የዘመቻ ዝግጅት ከተነገረው በላይ ተጠናክሮ መቀጠሉን የድርቡሽ ወታደራዊ ምንጮች ገለፁ። እነዚህ ወደ ኢትዮጵያ በመግባት መረጃዎችን ያሰባሰቡ የነበሩ ሰላዮች የኢትዮጵያን ሠራዊት እንቅስቃሴ በሚከተለው መልክ አቀረቡት።

“የሀበሻ ሠራዊት እንደሰማይ ከዋክብት እንደባህር አሸዋ ህልቆ መስፈርት የለውም። ሠራዊቱ ሲርመሰመስ ለዓይን እይታ የሚታክት፣ መጨረሻው ከአድማስ ባሻገር የሆነ፣ የዘመቻው ንቅናቄ በሚያስነሳው ምድራዊ ደመና ጸሐይን ያጠቆረ አስፈሪ ኃይል ነው።”

ይህ ደማቅ ወታደራዊ ዘገባ የድርቡሾች ዋና ከተማ አምድሩማንን ከወዲህ ወዲያ በሽብር አናወጣት። ከዕለታት አንድ ቀን ሱዳን በሀበሻ እንደምትተፋ፣ የንጉሡ ፈረስም ኮቴው በፈሰሰው ደም ተውጦ፣ እንደ ወሬ ነጋሪ ከጥፋት በተረፈችው አንዲት ዛፍ ጥግ ታስሮ እንደሚታይ እንደ ትንቢት የሚነገረው አፈ -ታሪክ ጊዜው መድረሱና ትንቢት የተነገረለት የሀበሻ ንጉሥ ዮሐንስ እንደሆነ ትንቢት ተናጋሪዎች አስረዱ።

በ1881 ዓ.ም ወርኀ የካቲት መጨረሻ ላይ ንጉሠ ነገሥቱ ጎንደር ከተማን ለቅቀው በመውጣት ሕዝብን ለማጥፋት የተነሳውን ቁርጠኛ ጠላት ለመደምሰስ ሠራዊታቸውን በረድፍ በረድፍ አስከትለው ወደ ገላባት ተመሙ። እስከተማዋ አቅራቢያ እንደደረሱ “እንደሌባ ተሸሎክሉኮ መጣ” እንዳትለኝ ለፊልሚያው ተነስቻለሁና ተነስ፤ ሲሉ ለድርቡሹ አዋጊና የጦር አዛዥ መልዕክት ሰደዱለት፣ ከኢትዮጵያ ሠራዊት ጋር ከወንዶቹ ሌላ በርካታ ቁጥር ያላቸው ወይዛዝርት አብረው ተሰልፈዋል። እነዚህ ሴት ዘማቾች የትዳር ጓደኞቻቸውን፣ የእጮኞቻቸውን፣ የወንድሞቻቸውንና የአባቶቻቸውን የሞትና የመከራ ጽዋ ለመቅመስ ኑሮአቸውን በትነው፣ ጎጆአቸውን ዘግተው ወደ ጦር ሜዳ የዘመቱ ናቸው።

በቅዳሜ መጋቢት 1 ቀን 1881 ዓ.ም አፄ ዮሐንስ የገላባትን ምሽግ ማጥቃት ጀመሩ ሠራዊታቸው መሪውን እየተከተለ ከምሽጉ ውስጥ በፉከራና በቀረርቶ እየዘለለ ገባ። ከጦር አውድማው የሚነሳው አቧራ አውሎ ነፋሱ ብድግ ሲያደርገው እሽክርክሪት እየሰራ በውጊያው መሀል ሰይጣናዊ ጭፈራውን አቀለጠው። ከወዲያም ከወዲህ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ለዘመን ፍጻሜ የሚዋደቁት ወታደሮች አንዱ ሌላውን ለመለየት በማይቻልበት ሁኔታ የሞትና የመከራው ብዛትና ጥልቀት የቀኑን ብርሃን ጽልመት አለበሰው። ንጉሠ ነገሥት ዮሐንስ ጦርነቱ መሀል ገብተው ሲዋጉ ያየው የኢትዮጵያ ወታደር መንፈሱ በአንዳች ወኔ እየተፈነቀለ ግስጋሴውን ቀጠለ። የድርቡሾች ጠንካራ ምሽግ መላላትና መሳሳት ጀመረ።

ከድርቡሾች ሰይፍና የጥይት አረር ይልቅ የኢትዮጵያ ጦር የከበደው ነገር በአገር ምድሩ የበቀለው እሾህማ ጥቅጥቅ የቆላ ግራር ነበር። ለድርቡሾች ተደራቢ ምሽግ ሆነላቸው። ሀበሾቹ ግራሩን ግራ ቀኝ ረግጠው እየዘለሉ፣ አንዳንድ ጊዜም እያቃጠሉ ወደ ዋናው የድርቡሽ ማዘዣ ጣቢያ ዘልቀው ለመግባት ሲዋጉ የድርቡሽ ሠራዊት አጋጣሚውን በመጠቀም ጥይቱን አርከፈከፈው። በዚህ የትንቅንቅ ሰዓት ነበር ከማህዲ ሰፈር አምልጠው ለኢትዮጵያ ሠራዊት እጃቸውን የሰጡ ትኹሪሮች (ደቡብ ሱዳናውያን) ጠቃሚ መረጃ የሰጡት። በድርቡሾች የጦር ሰፈር “ደካማው የውጊያ ግንባር” ዋና አሊ ራሱ በሚያዋጋበት ግንባር በኩል መሆኑን ምርኮኞቹ ተናገሩ። የኢትዮጵያ ሠራዊት አብዛኛው ኃይሉን ወደ ሾክ ዋድ አሉ የጦር ግንባር በማዞርና በመረባረብ ለመጨረሻው ድል የሞት ሽረት ውጊያውን አፋፋመ።

 

ዋይታና እልልታ

  በሁለቱም ወገን ከተከፈለ ከባድ የሕይወት መስዋዕትነት በኋላ የኢትዮጵያ ሠራዊት እንደ ውቅያኖስ ማዕበል እያስገመገመ ከፊት ለፊቱ የቆመውን ሁሉ እየደመሰሰ የደርቡሾችን ወታደራዊ እምብርት ዘልቆ በመግበት የበላይነቱን ተቀዳጀ። ድልን ጨብጦ በመገስገስ ላይ የነበረውን ኃይል በተመለከቱ ጊዜ ከኋላ ሆነው ግፋ በለው እያሉ እልል ሲሉ የዋሉት በሺዎች የሚቆጠሩ የድርቡሽ ሴቶች ልብ የሚነካ እዬዬና ዋይታ ያሰሙ ጀመር። የኢትዮጵያ ጦር አሁንም ማጥቃቱን በመቀጠልና ያገኘውን ድል በማጠናከር የድርቡሾችን ምሽግ ሙሉ በሙሉ ተቆጣጠረ። ይህ ግስጋሴ ሀበሾችን ወደ ፍፁም ድል በር የሚያደርሰው ወሳኝ እርምጃ ነበር።

ጦርነቱ ጠላትን ወገን የማይለይበት፣ ዋይታና እልልታ የተደበላለቀበት፣ የሀም ልጆች በጥፋታቸው እንዲጠፉ ከላይ የታዘዘላቸውን የመከራ ፍርድ የሚፈፀምበት የዘመን ፍፃሜ ይመስል ነበር። የገላባት (መተማ) ጦርነት ከዚያም ከዚህም የሀም ዘሮች እንደ ቅል ቢረግፉም ድል ፊቷን ወደ ዮሐንስ ማዞሯ አጠራጣሪ አልነበረም። ሀበሾች የድርቡሽን የትጥቅና የስንቅ ማከፋፈያ ማዕከልን ተቆጣጠሩ። የጦር አዛዡ አቡ አንጋ ጦርነቱን ይመራ የነበረው ከዚሁ ሠፈር ሆኖ ነበርና የዮሐንስ ወታደሮች የማዘዣ ጣቢያው መደምሰስን ተከትሎ የድርቡሾችን የሬሳና የቁስለኛ ክምር በማገላበጥ የራሱን የአቡ አንጋን አስክሬን ለማግኘት ፍለጋ ጀመሩ። ጎንደር በእሳት ስትጋይ ቃጠሎው እስኪቆም ድረስ ከዳር ቆሞ ሲመለከት የነበረው አቡ አንጋ ከተቻለ ከነሕይወቱ ካልሆነም ሬሳውን በማንደድ የጎንደርን ጥፋት ለመበቀል ነበር የኢትዮጵያውያኑ ምኞት። አቡ አንጋ ግን ሸሽቶ አምልጧል።

ከማዘዣ ጣቢያቸው ሙሉ በሙሉ መደምሰስና ትጥቅና ስንቃቸው በኢትዮጵያ ሰራዊት መማረክ በኋላ የድርቡሾች ወኔ ሟሸሸ። የድርቡሽ ጦር በእጁ የያዘው ጥይትና ሌላ አስፈላጊ የውጊያ መሣሪያ አልቆ መዋጋት በማይችልበት ደረጃ ላይ በመድረሱ የዮሐንስ ዘማች ኃይል አሸናፊነት እርግጥ ሆነ።

 

የንጉሥ ራስ

ድርቡሾች ተሸንፈው እግሬ አውጭኝ እያሉ በሚሸሹበት ሰዓት ንጉሠ ነገሥት በአንዲት ጥይት ተመትተው መውደቃቸው በኢትዮጵያውያን ሰፈር ተሰማ። ወሬው እንደ እሳት ቋያ እየተቀጣጠለ ጦሩን በጠቅላላ ከወዲያ ወዲያ እያገላበጠ ያንገበግበውና ግራ ያጋባው ጀመር። በድርቡሽ ቆራጥነት ያልተፈቱት ሀበሾች በድል አፋፍ ላይ ቆመው የድርቡሽን ሽሽት አሻግረው በሚመለከቱበት ሰዓት በንጉሠ ነገሥታቸው መመታት ድንጋጤ ጥርጣሬና ተስፋ መቁረጥ ወረራቸው። ከድል በኋላ በንጉሠ ነገሥቱ ላይ በተተኮሰችው ጥይት ምክንያት የኢትዮጵያውያኑ ሠፈር ተስፋ መቁረጥና ትካዜ ገባበት። ካለ መሪ ካለ አስተባባሪ የቀረው የኢትዮጵያ ሠራዊት ያፈሰውን የድል አዝመራ ሳይሰበስብ ፊቱን ወደ አገሩ በማዞር ጉዞ ጀመረ። ድል ፊቷን ወደ ኢትዮጵያውያን ብታዞርም እቅፍ ድግፍ አድርገው ስላልተንከባከቧት ድርቡሽን መረጠች። የአፄ ዮሐንስ በጥይት መመታትና የሠራዊታቸውም ማፈግፈግ የሰሙት ድርቡሾች ነገሩ እውነት አልመስል እያላቸው ከየተበተኑበት እየተሰበሰቡ ወደተደመሰሰው ምሽጋቸው መመለስ ጀመሩ። እዚያ ሲደርሱ የሰሙት ሁሉ እውነት መሆኑን አረጋገጡ።

የኃይለኛው የጦር መሪ የዋድ አሊ ክፍለ ሠራዊት ሳይቀር አብዛኛው የድርቡሽ ጦር ከበርካታ የጦር አለቆች ጋር ሙሉ በሙሉ የተደመሰሰ ቢሆንም በአፄ ዮሐንስ መመታትና በሠራዊታቸውም መበተን የመዋጋት ፍላጎታቸው እንደገና ያንሰራራው ማህዲስቶች የለቀቁትን ምሽግ እንደገና በመቆጣጠር በየቦታው የወደቀውን ሙትና ቁስለኛ ኢትዮጵያዊ አንገት እየቆረጡ ለድል ማብሰሪያነት በግመሎቻቸው እየጫኑ ወደ አምድሩማን ላኩ። የገላባቱን ጦርነት አምድሩማን ላይ ሆኖ በጭንቅ ሲከታተል የነበረው የማህዲስቶቹ ጌታ ኸሊፋ አብዱላሂ የሀበሾች ራስ ቅሎች ተደርድረው ሲቀርቡለት አይቶ ኸሊድ አህመድን እጅግ አድርጎ አመሰገነው።

የማህዲስቶች መንፈስ ግን ገና ሙሉ በሙሉ አልተረጋጋም። ሀበሾች ኃይላቸውን አደራጅተው በሁለተኛው ቀን አዲስ ውጊያ ይጀምራሉ ብለው ጠብቀውም ነበር። ቀናት አለፉ ድርቡሾች ተገረሙ። ከኢትዮጵያውያን በኩል የጥይት ድምጽ ፈፅሞ አልተሰማም። የድርቡሽ ሰላዮች የኢትዮጵያውያንን ኮቴ ተከታትለው እንዳረጋገጡት ደግሞ ሠራዊቱ በጠቅላላ በሀዘንና በትካዜ ጉዞውን ወደ ተከዜ አቅጣጫ መቀጠሉን ተረዱ። መረጃው የደረሰው የድርቡሽ ክፍለ ሠራዊት አዛዥ ዘኪ ጡማል ተበታትኖ አገሩ ለመግባት በየአቅጣጫው ይጓዝ የነበረውን የአፄ ዮሐንስ ጦር ተከታትሎ ለመግጠም ወሰነ። የድርቡሽ ኃይል በመጋቢት 11 ቀን 1981 ዓ.ም ተከዜ ወንዝ ላይ ደረሱ። በወንዙ ዳርቻ የሰፈረውን ገና አሁንም ከፍተኛ ቁጥር ያለውን ዘማች ጦር ከፊት ለፊት ገጠመው። ውጊያው ተጧጧፈ። በእልህና በቁጭት አዲስ ውጊያ የከፈተው የድርቡሽ ኃይል በመሪው ድንገተኛ ሞት ምክንያት ሰማይ ፈርሶበት ካለ መሪ የቀረውን ሠራዊት ያጠቃ ጀመር። የድርቡሽን የሞት ሽረት ጥቃት መመከት ያልቻለው የኢትዮጵያ ሠራዊት ከፍተኛ ጉዳት ደረሰበት የተከዜ ወንዝን ለመሻገር በየአቅጣጫው ተበተነ። ድርቡሾች ኢትዮጵያውያን የለቀቁትን ሠፈር ተቆጣጠሩ። ዓይኖቻቸውን የገባው ነገር በስም የታሸገ ረዥም ሳጥን ነበር። ውድ ዕቃ የያዘ መስሏቸው ከፍተው ለማየት ጓጉ። ሳጥኑ የአንድ ረዥምሰው አስክሬን የተኛበት መሆኑን ያወቁት ከፍተው ከተመለከቱ በኋላ ነው። የተራ ሰው አለመሆኑን በቀላሉ ተገነዘቡ። የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት አስክሬን በእንደዚህ ዓይነት ሁኔታ እዚያ ቦታ ይገኛሉ ብሎ ለመገመት ግን ከማንም ሰው አስተሳሰብ ውጭ ነው። እውነታው ግን ይኸው ነበር። ዘኪ ነገሩን በመጀመሪያ በጥርጣሬ ዓይን ነበር የተመለከተው። በውጊያው የተማረኩት ቁስለኛ ኢትዮጵያውያን ተጠየቁ። በሳጥኑ ውስጥ ያለው አስክሬን የአፄ የዮሐንስ መሆኑን አረጋገጡለት። የዮሐንስ አንገት በሰይፍ ተቆርጦ ለድል ማብሰሪያነት በግመል ተጭኖ ወደ አምድማን ተላከ።

 

የንጉሥ ራስ በአደባባይ

የአፄ ዮሐንስን አንገት የተላከላት አምድሩማን ከተማ በሆታና በእልልታ ተናወጠች። የማህዲስቶቹ መሪ ኸሊፋ አብዱላሂ በመላዋ ሱዳን የድል እንቢልታ እንዲነፋ፣ ከበሮ እንዲደለቅ፣ ተኩሱ እንዲቀልጥና ጎራዴ እንዲያፏጭ አዘዘ። ጎን ለጎን መጠነ ሰፊ ፍለጋ እንዲካሄድ ተወሰነ። ከዮሐንስ በተጨማሪ የሌሎች ታላላቅ የሀበሻ ምድር የጦር ጀግኖች አንገት ተቀልቶ እንደሆነ ለድሉ ተጨማሪ ድምቀት ተፈለገ። የራስ አሉላ፣ የራስ ኃይለማርያም ፣ የራስ ሳልሕ ሻንቆ አንገትም እንዲሁ ተቆርጦ በግመል ኦምድሩማን ገብቷል እየተባለ በስፋት ተወራ። ቀስ በቀስ ግን ወሬው ወሬ ሆኖ ቀረ።

ያም ሆኖ የኸሊፋ አብዱላሂ የደስታ ስሜት ዳርቻ ሊገኝለት አልቻለም። በድርቡሾች ቁጥጥር ስር ገብተን ነፃነት ለተነፈግነው ለእኛ ለአውሮፓውያን ቁም እስረኞች ግን የጭለማ ወቅት ነበር። ነፃነታችን በኢትዮጵያውያን እጅ መሆኑን እናውቅ ነበርና።

የተሰየፈው የዮሐንስ አንገት በግመል ላይ ተጭኖ በሕዝቡ ሆታና እልልታ ታጅቦ በኦምድሩማን ከተማ አደባባዮች እንዲዞር ተደረገ። “ይህን ያየ ይቀጣ” ተባለ “የሱዳኖች ሆታና ጭፈራ ቅጥ አጣ” ኸሊፋ አብዱላሂ በድል ሰከረ።

 

ምርኮ

በምርኮ ከተገኙት የንጉሠ ነገሥቱ ንብረቶች መካከል ሶስት ጊዜ ተለብዶ በብራና ላይ ዘርዘር ተደርጎ በአማርኛ ቋንቋ የተፃፈ አንፀባራቂና አስገራሚ ወንጌል ይገኝበታል። “Crosidi Paris” የሚል ጽሑፍ ያረፈበት የቀናትና የወራት መቁጠሪያ ያለው የወርቅ ሰዓት፣ የጦር ሜዳ መነጽር እና ከንግሥት ቪክቶሪያ ለንጉሠ ነገሥቱ የተላከ ደብዳቤ ትኩረትን የሚስቡ ነበሩ። ከንግሥቲቱ የተላከውን ደብዳቤ ለማንበብ ዕድል አግኝቼለአው የሚከተለውን ቁም ነገር ያዘለ ነው።

 

 

ይድረስ ለግርማዊ ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ ዮሐንስ ራብዐይ። ስለ እርስዎና ስለመላ ቤተሰብዎ ሰላምና ጤና እንደምን ሆነዋል። ታላቋ ብሪታንያ የግብጽ የበላይ አስተዳዳሪ በመሆንዋ የኢትዮጵያ የቅርብ ጎረቤት ልትሆን በቅታለች። ይህ መልካም አጋጣሚ ከግርማዊነትዎ ጋር የዘላቂውን የሰላምና የወዳጅነት ግንኙነት በበለጠ ለማጠናከር ይጠቅመናል የሚል ከልብ መነጨ እምነት አለኝ።

በተረፈ ለግርማዊነትዎ የተሟላ ጤንነት፣ ሰላምና ረዥም እድሜ እመኛለሁ።

 ከንግሥት ቪክቶሪያ የተላከው የወዳጅነትና የመልካም ምኞት መልዕክት የአገሪቱ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር የቨሎርድ ሶልሰበሪ ፊርማ አርፎበት ይገኛል።

ከዚህ በተጨማሪ የንጉሠ ነገሥቱ የዘመቻ ድንኳን፣ እንዲሁም በልዩ ልዩ ቀለማት የደመቁ መስቀሎች ተመልክቼአለሁ።

 

የዕድል ድል

የአፄ ዮሐንስ ራስ አንገት በአምድሩማን አደባባይ ለትንግርት ቀርቦ እንደበቃ የዕለቱ እለት በቆዳ ተለብዶ ወደ ደንጎላ (ዳርፉር ግዛት) ከዚያም አልፎ እስከ ግብጽ ድንበር ድረስ በግመል ተጭኖ እንዲወሰድ ግብፆች “ይቅርና እናንተ የዮሐንስ ዕጣ ፈንታም ይኸው ነው” የሚል ማስጠንቀቂያ ለመስጠት ነው።

የኸሊፋ አሸናፊነት የበላይነትና ማን አለብኝነት ሰማይ ጥግ ደረሰ። የማህዲስም ተከታዮች ፈንጠዝያ እየበረደ ሲሄድ በከተማው ስዟዟር ካየኋቸው ዘግናኝ ነገሮች መሀል የተሰየፉ የሰው ልጆች ራስ ቅሎች ፀጉር እስኪገፈፍ ድረስ በየጉድጓዱ ተከምረው እንዲበሰብሱ መደረጋቸው ነበር። ከድርቡሽ ተቃዋሚዎች መሀል የእነ ሱልጣን ዮሱፍ፣ አቡ ገማዥ፣ ሱልጣን ኢሳና የሌሎች ሱዳናውያን እንደዚሁም የበርካታ ኢትዮጵያውያን ራስ ቅሎች በየጉድጓዱ ተጥለው አላፊ አግዳሚው ሁሉ አፍና አፍንጫውን ከድኖ እንጨት ይሰድባቸዋል። ራቅ ካሉ አካባቢዎች ተይዘው ከነቆባቸው አንገት አንገታቸው የተሰየፉ ካህናትና መነኮሳት በአንድ ጉድጓድ ውስጥ ተጥለው አይቻለሁ። ሁሌም በዚያ መንገድ በወጣሁ በወረድሁ ቁጥር ወንድም በወንድሙ ላይ እንዲህ እንደምን ሊጨካከን እንደቻለ መልስ እያጣሁለት መንፈሴ ይረበሽ ነበር።

ይህ ትንግርታዊ ትርኢት የማህዲዝም ኃይል ከየት እስከየት እንደደረሰ በማሳያነት የቀረበ ቢሆንም በጦር ሜዳው ውሎ ላይ እንደቅጠል የረገፉትን በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ሱዳናውያንን ነፍስ የሚመለስ አልነበረም። የደረሰው ያ እልቂት ያየ ተመልካች ፈጣሪ ሱዳን ላይ ያወረደው መዓት እንጂ በሰው ኃይል የተፈጠመ ነው ብሎ ለመቀበል ይከብደዋል።

የሆነ ሆኖ ለጊዜውም ቢሆን ኸሊፋ አብዱላሂ የምድሪቱ ጌታ ሆኖ መታየቱ አልቀረም። እርሱ ባላቀደው መንገድ እንዲህ ዓይነት ያልተተበቀ ድል መቀዳጀቱ ህልምና እውነት እየተቀላቀለበት “እንዴት ሊሆን ቻለ” እያለ መደመሙ አልቀረም።

በድርቡሽ በኩል የገላባትን (የመተማን) ጦርነት የመሪው ዘኪ ጡማል እንደነበር ከፍ ሲል ገልጸናል። ዘኪ የኸሊፋ አብዱላሂ የቅርብ ዘመድ ነው። ቢሆንም በጦርነቱ ስለደረሰበት ሽንፈት ከፍተኛ ኪሳራና ስለረገፈው ስፍር ቁጥር የሌለው ተዋጊ ዝርዝር በገባ ለመሪው ማቅረብ አልፈለገም። ህዝቡም በዮሐንስ አንገት መሰየፍ ከተሰማው መጠን የሌለው የድርቡሽ ደስታ የተነሳ ስለሠራዊቱ ጉዳትና ኪሳራ ለማወቅም ሆነ ለመጠየቅ ጊዜ አልነበረውም። ከዚህ በላይ መሪአቸውን በሚያሞካሹና ስለአሸናፊነቱ በሚመፃደቁ ሰዎች የተከበበው ኸሊፋ ስለጦር ሜዳው እውነተኛ ውሎ ሊነግረው የሚችል አልነተገኘም። ቢገኝም እንኳ በወታደራዊ ኃይሉ ምድርን ከአፅናፍ እስከ አፅናፍ ያንቀጠቀጠውን የዮሐንስን አንገቱን ቆርጦ በቆዳ ሰፍቶ መተረቻ በሚያደርግበት ወቅት ስለማህዲዝም ውድቀትና ኪሳራ የሚሰማበት ጆሮ አልነበረውም።

 

ዋናው ጠላት

ሱዳን በማህዲስቶች አክራሪነትና ጦረኝነት የተነሳ የገባችበት ቀውስ ለአንድ ዓመት ያህል ሕዝቦችዋ በረሃብ እንዲሰቃዩ አደረገ። የድርቡሾች መሪ ግን በአጋጣሚ ያገኘውን ድል ገና አጣጥሞ ስላላበቃና ስልጣን የማደላደሉ ሥራ ላይ በመጠመዱ የሱዳን ዋና ጠላት ከረሃብ በላይ ሌላ ሊኖር እንደማይችል ገና አልተገነዘበውም። ኸሊፋ ስለአገኘው የበላይነትና አዲሱን የአክራሪነት እምነት ይበልጥ ስለሚያስፋፋበት መንገድ ማሰብ እንጂ አፍጥቶ ስለመጣው የረሃብ ጠላት የሚጨነቅበት ፋታ አልነበረውም፡

ሆኖም መከራ ሁሉንም አስተማሪ ነውና ረሃብ ሕዝቡን እየፈጀው ሲሄድ ኸሊፋም ስሜቱ እየበረደ፣ ፊቱንም ወደ ሕዝቡ ችግር እያዞረ መጣ። ከጦርነቱ ፍፃሜ በኋላ በሁለቱ አገሮች ሕዝቦች የገባው ድርቅና ረሃብ ሁለቱንም ሕዝቦች ለሰላምና ለወዳጅነት ያቀራርብ ጀመር። የቆየ የንግድ ግንኙነታቸውን ቀስ በቀስ እንደገና ማደስ ጀመሩ። የዚህም አገር (የሱዳን) እንዲሁም የዚያ አገር (የኢትዮጵያ) ነጋዴዎች ንግድ ልውውጣቸውን እንደ ድሮው ባይሆንም አለፍ አለፍ እያሉ አካሄዱ።

በነጋዴዎች መካከል የንግድ መስመሮች ቢከፈቱም ድርቡሾች ግን ዛሬም ቢሆን በማህዲስቶች ዘመቻ፣ በረሃብና በርስ በርስ የሥልጣን ሽሚያ የተዳከመችውን ኢትዮጵያ በተከታታይ ከማጥቃት አልቦዘኑም። ኢትዮጵያውያን በርስ በርሱ ቁርቁስ ውስጥ በመግባታቸው ኃይላቸውን እንደገና አደራጅተው በረሃብና በጦርነት የተደከመውን የድርቡሽን ኃይል እንደገና ለመውጋት አልቻሉም።

የሱዳን ምድር ቀስፎ የያዘው ረሃብ እየከፋና እየሰፋ ሄደ። ኢትዮጵያ ጋር ፍጹም ሰላምን መስርቶ የሁለቱም አገራት ሕዝቦች የሚበጃቸውን ማድረግ እንጂ ቂም በቀል ከውድመት በቀር ምንም ፋይዳ የሌው መሆኑ ግልጽ  ሆነ።

እንደ እነ ሼክ አብዱራህማን፣ ዋዲ እና አቢ ደገል የመሳሰሉ ሩቅ አሳቢ የሱዳን አባቶች የችግር ሁሉ ብቸኛ መፍትሄ ንግድ እንጂ ጦርነት አለመሆኑን በየአደባባይ አስተማሩ። ሀበሻና ሱዳን የፈረሰውን የሰላም ድልድይ እንደገና ገንብተው እነሆ እስከዛሬ ባልተቋረጠ ሰላማዊ ጉርብትና አብረው ይኖራሉ።

  

 

በጥበቡ በለጠ

 

ከሐምሌ 21 እስከ 25 ቀን 2009 ዓ.ም በአዲስ አበባ ኤግዚቢሽን ማዕከል አመታዊው ንባብ ለሕይወቱ የመፅሐፍት አውደ-ርዕይ ይካሄዳል። በዚህ አውደ-ርዕይ ላይ በርካታ መፅሐፍት አከፋፋዮች፣ ደራሲያን፣ አንባቢያን፣ የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎችና ሌሎችም ሠዎች ይታደሙበታል። ንባብ ለሕይወት የመፅሐፍት አውደ-ርዕይ አንባቢ ትውልድ ለመፍጠር ብዙ የሚጥር ፕሮግራም ነው። ከብዙሃን መገናኛ ጋር እና ከደራሲያን ጋር አያሌ ተግባራትን ያከናውናል። ከዚህ ቀደም በደራሲነት እና በድርሰት ላይ ውይይት መደረጉ ትዝ ይለኛል። እሱን መሠረት አድርጌ ዛሬ ደራሲ ማን ነው በሚል ርዕስ እስኪ እንጨዋወት።

 

ይህን ርዕስ መርጦ አንድ ፅሁፍ ለመፃፍ የማይሞከር፣ የማይገፋ ሀሳብ ለማስተናገድ እንደመሞከር ነው። በጣም ሰፊ ነው። ከየቱ ተጀምሮ የትኛው ላይ ማቆም እንዳለብን ሁሉ አይታወቅም። ነገር ግን እስኪ አንድ ዳሰሳ እናድርግና ወደ ቀጭኑ ወይም ጠባቡ መስመር እየገባን እሱንም እያደማነው፣ እየመረመርነው እንሂድ በሚል የሩቅ አላማ ተስፈኛ ሆኜ ነው ዛሬ የተነሳሁት።
አንድ ጊዜ የቅርብ ወዳጄ የሆነ ሰው “ኢትዮጵያ ደራሲዎቼ ብላ የምትቆጥረው ከማን ጀምሮ ነው?” ብሎ ጠየቀኝ። እንደሚመልስ ሰው Well! ብዬ ቀረሁ። ሳስበው አጣብቂኝ ጥያቄ ነው። ወደኋላ ሄዶ ሉሲን ድንቅነሽን ይዛ መጥታ የሰው ልጅ መገኛ፣ የዓለም ቁንጮ ነኝ ብላ የሦስት ሚሊዮን አመት ታሪክ መዛ የተቀመጠች ሀገር የደራሲዎቿስ መነሻ ከየትኛው ክፍለ ዘመን ላይ ይነሳል?። ከዚያው ከነጋድራስ ፕሮፌሰር አፈወርቅ ገ/እየሱስ ጦቢያ፤ እንጀምር ወይስ ሌሎች ጐምቱ ደራሲዎች ከርሱ በፊት ነበሩን? አዎ ነበሩን ማለት ይቻላል። ነገር ግን ደራሲ ማለት በራሱ ምንድን ነው?
ብዙ ሰዎች ደራሲን ከፈጠራ ሙያ ጋር ያያይዛሉ። ደራሲ ፈጣሪ ነው ይላሉ። ደራሲ ገፀ-ባህሪያት ፈጥሮ፣ ታሪክ አበጅቶላቸው፣ መኖሪያ ስፍራ ሰጥቷቸው፣ እንዲንቀሳቀሱ፣ እንዲተነፍሱ፣ እንዲያወሩ፣ የዚህችን ውጣ ውረድ የበዛባትን ዓለም መከራ መቋቋም ካልቻሉ እንዲሞቱ የሚያደርግ ሰው ነው የሚሉ አሉ። በዚህ ብያኔ የሚፀኑት ሰዎች የታሪክ ሰነዶችን የሚመዙት የልቦለድ ስራዎችን ከፃፉ ደራሲዎች አንፃር ነው። ይሄ ደግሞ 1900 ዓ.ም ላይ ያርፍና ከዚያ ላይ ነው የሚነሳው። ይህን ሀሳብ የሚደግፉት ሰዎች ሌላም ነጥብ ያነሳሉ። ደራሲ የሚባለው ሰው መፅሀፍ ፅፎ ያሳተመ፣ ያሰራጨ፣ ወይም አንባቢያን ዘንድ ያደረሰ መሆን አለበት ሲሉ ሰምቻለሁ።


ሌሎች ይነሱና ደግሞ ያላሳተመ ሰው ‘ደራሲ’ እንዴት ነው ሊባል የማይችለው ብለው ቡራ ከረዩ ይላሉ። ለምሳሌ እንደ ስብሃት ገ/እግዚአብሄር ያሉ ሰዎች የፃፏቸው ድርሰቶቻቸው በተለያዩ እክል ምክንያት ለ30 አመታት ቁጭ ካሉ በኋላ ነው የህትመት ብርሃን ያዩት። እና እነስብሃት አጋጣሚዎች ተሳክቶላቸው ባያሳትሙ ኖሮ ደራሲ ላይባሉ ነው? ብለው ሽንጣቸውን ገትረው የሚከራከሩ አያሌ ናቸው። ለነገሩ ለእነዚህ አይነት ደራሲዎች እንግሊዝኛው “Un Published Writer” ይሏቸዋል። ‘ያላሳተመ ደራሲ’ እንደማለት ነው።


ከዚህ ሌላ ደግሞ ከፈጠራ ፅሁፍ ባሻገር ያለውን ስራስ የሚሰራው ሰው ምን ሊባል ነው? ብለው የመከራከሪያ ነጥብ መዘው የተነሱ ሰዎች አሉ። መፅሀፍ አሳትመው ለልጅ ላዋቂው ከስነ-ምግባር እስከ ታላላቅ ፍልስፍና ያስተማሩ ያሳወቁትስ ምን ልትሏቸው ነው? ሃይማኖትን ተመርኩዘው፣ ከሃይማኖት ጐን ቆመው ሃይማኖታዊ ወግና ስርአትን ለማስተማር ልዩ ልዩ ምሳሌዎችን እየፈጠሩ፣ እየተረኩ ያሳወቁ ያስተማሩ አበው ምን ሊባሉ ነው?


ክርክሩ ማብቂያ የለውም። አጨቃጫቂው ደራሲ የሚለው ቃል ነው። ደራሲንና ፀሐፊን ለይታችሁ ተናገሩ የሚሉም አሉ። ደራሲ የሚባለውን ከፈጠራ ፅሁፍ ጋር ብቻ ያቆራኙታል። ፀሐፊ የሚባለው ደግሞ ይሄው እኔ እንደምፅፈው አይነት ፅሁፎች ላይ የሚያተኩረውን መግለጫ ነው። ቃል ብዙ ነገር ይጠራል።
አሁን አሁን ደግሞ መፅሀፍ ማለት ምን ማለት ነው እየተባለ ነው። አንድ መፅሀፍ፤ መፅሀፍ ለመባል ማሟላት የሚገባው መስፈርት አለ። ከነዚህ መስፈርቶች አንዱ የገፅ ብዛቱ እና የመፅሀፉ መጠን ነው የሚሉ የስነ-ፅሁፍ ምሁራን አሉ። በሀገራችን ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የገጽ ብዛታቸው በጣም አናሳ የሆኑና እንዲሁም ቅርፃዊ መጠናቸው ዝቅተኛ የሆኑ ‘መፅሀፎች’ እየታተሙ ነው። እነዚህ መፅሀፍ ሊባሉ አይችሉም እየተባለ ነው። ነገሩ እንዲህ አይነት መፅሀፍትን ማሳተም በሀገራችን ዛሬ የተጀመረ አይደለም። በተለይ 1950ዎቹ ውስጥ በስፋት ተስተውሏል። ይህ የ1950ዎቹ ሁኔታ ናይጄሪያ ውስጥ ከነበረው የድርሰት አብዮት ጋር አብሮ የሚነሳ ነው።


ናይጄሪያ ውስጥ በ1950ዎቹ ‘ኦነትሽያ ማርኬት’ የሚባል መጠሪያ የተሰጠው ‘የስነ-ፅሁፍ ገበያ’ ነበር። ይህ ሁኔታ እንዲህ ነው፡-
አስርም ይሁን ሃያ ገጽ ያላቸው መፅሀፎች በብዛት ይታተሙ ነበር። እነዚህ ለንባብም ሆነ ለዋጋ ርካሽ ስለነበሩ በጣም ይነበቡ ነበር። የናይጄሪያም ስነ-ፅሁፍ ሲጠራ ይሄ ዘመን አብሮ ይወሳል። የደራ ‘የስነ-ፅሁፍ ገበያ’ የነበራት ወቅት ነውና። ታዲያ በዚያን ዘመን በእኛም ሀገር እንዲህ አይነት ፅሁፎች እንደበሩ በሙሉ ድፍረት መናገር በሚያስችል መረጃ ማውጣት ይቻላል። ዛሬ ዛሬም ይህ ሁኔታ ብቅ እያለ ነው።


ይሄ እንግዲህ ደራሲ የሚባለውን ስብዕና ብያኔ ለመስጠት ምን ያህል አስቸጋሪ ሁኔታዎች እንዳሉና እንዲሁም ደግሞ አንድ መፅሀፍ በራሱ፣ መፅሀፍ ለመባል የደረጃ መመዘኛ እንዳለው የሚያሳስቡ ድምጾች ብቅ ብቅ ማለት ስለጀመሩ እንደ መወያያም ያገለግለናል። በእውቀት ላይ የተመሠረተ ውይይት ማለት ነው።


ድሮ ድሮ ልበልና ከ1920ዎቹ በፊት የደራሰዎቻችን ሙግት ነበር። የዕውቀት ክርክር። ለምሳሌ ያህል ደራሲ አፈወርቅ ገ/እየሱስ ስለ አፄ ምኒልክ በፃፉት መፅሀፋቸው ውስጥ የምኒልክን ጀግንነት፣ አርቆ አስተዋይነት፣ ብልህነት ወዘተ. በጥልቀት ዳሰዋል። አፈወርቅ በዚህ ብቻም አላበቁም የምኒልክን ታሪክ ሲፅፉ አፄ ቴዎድሮስን በቃላት ጐነጥ አድርገው አልፈዋል። ታዲያ ከዚህ በተቃራኒ የሆነ ደግሞ ሌላ ደራሲ መጣባቸው። ገብረህይወት ባይከዳኝ።


ገብረህይወት ባይከዳኝ በዚያን ዘመን ከነበረው ማህበረሰብ አንፃር ህዝብን እንደ ህዝብ የሚወቅስበት ሁኔታ ተፈጥሮ ነበር። ገብረህይወት ‘የኛ ህዝብ የሚሠራለትን፣ ጐበዝ የሆነን ሰው አይወድም። የሚወደው ሰነፍ፣ ወይም መጥፎ የሆነውን ነው’ የሚል አንድምታ ያለው ሃሳብ ይሰነዝር ጀመር።


እናም ስለ አጤ ምኒልክ ታሪክ የተፃፈውን መፅሐፍ ተችቷል። አጤ ምኒልክን ለማሞገስ ቴዎድሮስ መሰደብ የለባቸውም ብሎ የተነሳ ሰው ነው። እንደ ገብረህይወት አባባል አጤ ምኒልክ የተወደዱት ጐበዝ በመሆናቸው አይደለም። ጐበዝ የሆነማ ሰው አይወደድም እንዲያውም በተቃራኒው ያለው ነው የሚወደደው ይል ነበር።


ይህንን ሀሳቡንም ሲያጠናክር በዚያን ዘመን ወደ ሐረር አካባቢ የነበረን ክስተት ያስታውሳል ገብረህይወት። እንደ ገብረህይወት አፃፃፍ አንድ ብልህ ሰው ሐረር ውስጥ ለሰዎች መሬት ትሽከረከራለች ብሎ ሊያስረዳ ይሞክራል። ህዝቡ ደግሞ “አቤት ውሸት፣ አይ ዘመን እንዳው የቀጣፊዎች ሆኖ አረፈው? ይሄው በአይናችን የምናያትን ፀሐይ በምስራራቅ ወጥታ በመዕራብ የምትጠልቀውን ትቶ ንቅንቅ የማይለውን መሬትን ይሽከረከራል ይላል። “ቀጣፊ” ተብሎ ሰውየው ተተቸ። አይንህ ለአፈር ተባለ። የሚገርመው ነገር ሰውየው ጭራሽ ታሰረ። መሬት ትሽከረከራለች በማለቱ።


ገብረህይወት ባይከዳኝ የኛ ህዝብ እንዲህ ነው አዋቂውን አያስጠጋም። እንዲያውም ያስረዋል። ስለዚህ እዚህ ሀገር ሰው የሚጠላው ሰው ጥሩ ነው ማለት ነው እያለ ተጠየቅ ሎጂክ ያዘለ ክርክር ጀምሮ ነበር። አፄ ቴዎድሮስ ህዝብ የጠላቸው ጐበዝ ስለነበሩ ነው የሚል እሳቤም ነበረው።
የሁለቱ ደራሲዎቻችን ክርክር ዛሬ ላይ ቁጭ ብለን ስንመለከተው በራሱ ታላቅ የፈላስፎች ጉባኤ ይመስላል። ሁለቱም ሰዎች በዘመናቸው ወደ ውጭ ሀገር ሄደው ዘመናዊውን ትምህርት ቀስመው፣ እውቀት አዳብረው ከመጡ በኋላ ነው የሀሳብ ሙግት ውስጥ የገቡት።
አፈወርቅ ገ/እየሱስ ከያኒ ልንለው የምንችለው ሰው ነው። በሁሉም መስክ የተዋጣለት ነበር። ልቦለድ ደራሲ ነው። ፀሐፌ ተውኔት ነው፣ ምርጥ ሰአሊ ነው፣ የታሪክ ፀሐፊ ነው፣ ጋዜጠኛም ነበር በህይወቱ ፍፃሜ አካባቢ።


አፈወርቅ ገ/እየሱስ ሰብዕናው በስርአት መፈተሽ አለበት። ይህንን ስል ለምሳሌ ምኒልክና የኢጣሊያ መንግሥት ውጫሌ 17 ውል ተፈራርመው ሲጨርሱ አፈወርቅ ሮም ከተማ ውስጥ ነበር። ያ ውል ሲደርሰውም የትርጉም መዛባት እንዳለበት ተገነዘበ። መገንዘብ ብቻም ሳይሆን የተፈፀመውን ስህተት ደብዳቤ ፅፎ ለምኒልክ ያሳወቀ ሰው ነው። ከዚያም የአድዋ ጦርነት እንዲነሳ ሆነ። ታዲያ አፈወርቅ ገ/እየሱስ የአድዋ ጦርነት እንዲነሳ የመቀስቀሻ ደውል ያሰማ ሰው ነው ማለት ይቻላል።


ከአድዋ በኋላ ያለው አፈወርቅ በጥበብ የተራቀቀ ነው። ለምሳሌ ለሀገራችን የዘመናዊ ስዕል አሳሳል ፈር ቀዳጅ ነው። አያሌ ስዕሎችን ሸራ ወጥሮ አበርክቷል። በፀሐፌ ተውኔትነቱም ልዩ ልዩ ቴአትሮችን አበርክቷል። ነገር ግን ዛሬ ዛሬ እነዚህ ፅሁፎች የሉም። ንብረቶቹ በተለይም ለኢጣሊያ በባንዳነት አድረሃል በሚል ሰበብ ከወረራው በኋላ ተዘርፈዋል። ወይም ሆን ተብለው ተቃጥለውበታል። አሁን ድረስ እጃችን ላይ ቢኖሩ አያሌ ጥናቶችና ምርምሮችም መነሻቸው የአፈወርቅ ተውኔቶች ይሆኑ ነበር።


አፈወርቅ ገ/እየሱስ በስዕል ስራው እንግልትና መከራ የደረሰበት ሰው ነው። ለቤተ-መንግሥት ቅርብ በመሆኑ የአጤ ምኒልክንና የእቴጌ ጣይቱን መልክ በስዕል ያስቀምጠዋል። በወቅቱ ፎቶ ግራፍ እምብዛም ስለሌለ ስዕል ዋነኛው የምስል ማኖሪያ ጥበብ ነበር። ከእቴጌ ጣይቱ ጋርም የቅርብ ዝምድና ነበረው። ታድያ እቴጌን ሲስል አንድ ያልተጠበቀ ነገር ብቅ አደረገ። እቴጌ ጣይቱ ጥርሳቸው በተፈጥሮ ወደፊት ወጣ ያለ ነው። አፈወርቅ ደግሞ ይህንን ጥርስ በስዕል ያሳያል ብሎ ያሰበ የለም። እናም እንዳለ ሳለው። እቴጌ ተቆጡ፤ ቁጣም ብቻ ሣይሆን ቅጣትም ደርሶበታል።
አፈወርቅ በዚህ አዝኖ የምኒልክና የጣይቱ ባላንጣ አልሆነም። ለስርዓቱ ቀረብ ብሎ ብዙ ነገር አበርክቷል። ከምኒልክ ስርአት በኋላ በመጣው በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አገዛዝ ደግሞ ፍፁም የተለየ ስብዕና ተላብሶ ብቅ አለ።


ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ስትወር ከወራሪዋ ጋር አብሮ ተሰለፈ። በዘመኑ አጠራርም ባንዳ ተባለ። ባንዳ የተባለበት ሁኔታ ኢጣሊያ የኢትዮጵያን መላ ግዛት በወረራ ስትይዝ ህዝቡ ፀጥ ረጭ ብሎ ካለ ሁከት እንዲኖር አፈወርቅ ሰባኪ እንዲሆን ተደረገ። እሱም እሺ አሜን ብሎ ተቀበለው። በወቅቱ በኢጣሊያኖች አማካይኝነት ይታተም የነበረውን “የቄሳር መንግሥት መልዕክተኛ” የተሰኘውን ጋዜጣ በዋና አዘጋጅነት መስራት ጀመረ።


ጋዜጣው በስፋት የሚያተኩርባቸው ርዕሰ ጉዳዮች የኢጣሊያኖችን ቅዱስነት፣ የጥበባቸውን ርቀት፣ የስልጣኔያቸውን ልዕለ ኃያልነት፣ ለኢትዮጵያ እና ለህዝቦቿ ያላቸውን ፅኑ ፍቅር ወዘተ በጐ ነገሮችን ያወሳል። ከዚህ ሌላ ደግሞ ወራሪዋን ኢጣሊያን ለመመከት በአርበኝነት ወደ ጫካ የገቡትን ተዋጊዎች አለማወቃቸውን፣ በአስተሳሰብ ወደ ኋላ የቀሩ እንደሆኑ አፈወርቅ ገ/እየሱስ ይፅፍ ነበር። አርበኞቹን ኑ ወደ ቤታችሁ ግቡ፣ ጫካ ለጫካ ምን አንከራተታችሁ እያለ ይሰብካቸው ነበር።


ከአድዋ ጦርነት በኋላ እስከ ሁለተኛው የኢጣሊያ ወረራ ድረስ 40 ዓመታት ተቆጥረው ነበር። እናም አፈወርቅ በእነዚህ ዓመታት ውስጥ ኢጣሊያ ኢትዮጵያን አስተዳድራ ቢሆን ዛሬ ዛሬ ሀገሪቱ የታላቆች ታላቅ ትሆን ነበር በማለት ኃይለኛ ሰበካ ያካሂድ ነበር። እንደውም “አርባ ዓመት ያለጥቅም አለፈ” በሚለው መጣጥፉ ይህንኑ ጉዳይ አብራርቶ ፅፏል።


አንዳንድ ሰዎች ስለ አፈወርቅ ስብዕና ሲናገሩ ሰውየው የሀገሩን እድገት ስልጣኔ በጣም የሚፈልግ ነበር። አውሮፓ ሄዶ ስለተማረ የዓለምን የእድገት ደረጃ አይቷል። ኢትዮጵያ ያለችበትን ደረጃ ደግሞ ሲመለከት የኢንዱስትሪውም አብዮት ሆነ ልዩ ልዩ የእድገትና የብልፅግና ዘውጐች የሏትም። እናም ጣሊያኖች ቢገዙን ሳይሆን ቢያስተዳድሩን ካለንበት ደረጃ አፈትልከን እንወጣለን የሚል አመለካከት ነበረው ይላሉ። ይህ አባባል በብዙዎቹ በኩል ከፍተኛ ተቃውሞ እንደሚያመጣ መናገር ይቻላል።


ሌላው የሚገርመው ነገር በዚሁ አፈወርቅ በሚያዘጋጀው ጋዜጣ ላይ አምደኞች የነበሩ ታዋቂ የኢትዮጵያ ልጆች መኖራቸው ነው። ለምሳሌ ታዋቂው ደራሲ ከበደ ሚካኤልና ነጋድራስ ተሰማ እሸቴ የፃፏቸው መጣጥፎች አሉ። ተሰማ እሸቴ የኢጣሊያኖተን ስልጣኔና እውቀት ዘርዝረዋል።


በአጠቃላይ ግን የሀገሩን እድገትና ስልጣኔ የማይመኝ የማይናፍቅ የለም ማለት ይቻላል። ነገር ግን ስልጣኔው በየትኛው መንገድ ይሁን የሚለው የአቅጣጫ ምርጫ ነው ልዩነት የሚያመጣው። በአሁኑ ጊዜ ‘አብዮታዊ ዴሞክራሲ’ እና ‘ሊብራል ዴሞክራሲ’ የሚሉ አስተሳሰቦች እያንዳንዳቸው ለእድገት ይሆኑኛል የሚሏቸውን ነጥቦች ይጠቅሳሉ። የድሮውም አስተሳሰብ አፋጣኝ እድገት ለማግኘት ‘በሰለጠነው’ ኃይል ተገዝተን እንደግ የሚል የአፈወርቅ ሀሳብና ኧረገኝ እንዴት ተደርጐ በቅኝ ተገዝቼ እኖራለሁ? በነፃነቴ ራሴን እየመራሁ ቆሎም ቆርጥሜ እቀጥላለሁ የሚሉ ፅንፎች ነበሩ። ጉዳዩ አጨቃጫቂ ነው።


እንግዲህ አፈወርቅ ገ/እየሱስ የመጀመሪያው የአፍሪካ ልብወለድ መፅሀፍ ደራሲ ነው ይባላል። ጦቢያ። የአጤ ምኒልክንም ታሪክ ፅፏል። ከጥበብ ጋር ኖሯል። አሳይቷል፤ አስተምሯል።
ኢጣሊያ ከኢትዮጵያ ምድር ተሸንፋ ተባራ ስትወጣ አፈወርቅ ግን ያው ሀገሩ ኢትዮጵያ ቀረ። ሽምግልናም አይሎበት ደክሟል። ግን ታሰረ። በግዞት ኖረ። ተሰቃየ። የዓይን ብርሀኑንም አጥቷል። የህይወት ውጣ ውረድን በብዕሩ እንዳሳየ ሁሉ በዕውናዊ ህይወቱም እላይ አታች ብሎ ይህችን ዓለም 1939 ላይ ተሰናበተ።

 

በጥበቡ በለጠ

ቲምቡክቱ የምትባለዋ ከተማ ማሊ ውስጥ የምትገኝ ናት። ማሊ ደግሞ ከምዕራብ አፍሪካ ሀገሮች መካከል አንዷ ነች። ቲምቡክቱ በውስጧ የያዘቻቸው እጅግ ውድ ቅርሶች የሚባሉ ፅሁፎችን ነው። እነዚህ ፅሁፎች አብዛኛዎቹ ከእስልምና ሀይማኖት ጋር የተገናኙ እና በእምነቱ ፍልስፍና እና አስተሳሰብ ላይ ተመርኩዘው የተዘጋጁ ናቸው። በዚህ የተነሳ ቲምቡክቱ እና በውስጧ የያዘቻቸው ቅርሶች በተባበሩት መንግሥታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ድርጅት /UNESCO/ አማካይነት የዓለም ቅርስ ሆነው ተመዝግበዋል። እነዚህ ብርቅዬ ቅርሶች በጦርነት ምክንያት እየጠፉና እየተበላሹ ይገኛሉ። ዛሬ ቲምቡክቱን በአጭሩ እንቃኛታለን።

ቲምቡክቱ በአፍሪካ ውስጥ የጥንት ስልጣኔ ታሪክ ሲነሳ ከኢትዮጵያ እና ከሌሎችም ሐገሮች ጋር አብራ ብቅ ትላለች። የቲምቡክቱ ሥልጣኔ የፅሁፍ ነው። በተለይም ደግሞ የእስልምና ሃይማኖት ላይ ተመርኩዘው በሚፃፉ አስተሳሰቦችና ፍልስፍናዎች ላይ እጅግ በርካታ ቅርሶች አሏት። ይህች ከተማ ከ13ኛው እስከ 17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ የእስልምና ሃይማኖት የትምህርት ማዕከል ነበረች። በዚህም የተነሳ ከተለያዩ የጎረቤት ሀገሮች ለምሳሌ ከሞሪታኒያ እና ከሌሎችም ተማሪዎች ወደ ቲምቡክቱ እየመጡ ይማሩ ነበር። የቁርአን ትምህርትና የእስልምና ሃይማኖት ስርዓቶች ሁሉ እውቀት የሚገኝበት ጥንታዊ ከተማ ነች።

ጥንት ቲምቡክቱ ውስጥ የተፃፉ መፃህፍት በአንድ ወቅት ተሰባስበው በላይብረሪ ውስጥ ተቀምጠዋል። እነዚህ መፃህፍት በቁጥር 700 ሺ እንደሆኑም ተገልጿል። ይህ ቁጥር እጅግ በጣም ብዙ የሚባል ነው። እነዚህ 700 ሺ ፅሁፎች /manuscripts/ በውስጣቸው የያዟቸው በርካታ ቁም ነገሮች ገና ተመርምረው አላለቁም። ዓለም በቅርስነት የመዘገባቸውን እነዚህን ብርቅዬ ፅሁፎች በጥር ወር ላይ የተነሱት የማሊ የእስልምና ሃይማኖት አክራሪ ቡድኖች አብዛኛዎቹ ላይ ጉዳት እንዳደረሱባቸው ታውቋል። የተቃጠሉ፣ የተበላሹ፣ የተዘረፉም እንዳሉ ዘገባዎች ያስረዳሉ።

ቲምቡክቱ ትንሽዬ ከተማ ብትሆንም የእውቀት ከተማ ነች። በውስጧ 60 ቤተ-መጻህፍት አሏት። በነዚህ ቤ-መጻህፍት ውስጥ የተጨናነቁት ደግሞ እነዚህ 700 ሺ ማኒስክሪብቶች ነበሩ። የቲምቡክቱ ጎብኚዎች ዋነኛ ዓላማቸውም የጥበብና የፅሁፍ ሀገር መሆኗን ለማየት ለማንበብ የሚጓዙ ናቸው። በአፍሪካ የፅሑፍ ስልጣኔ ውስጥ እንደ ኮከብ የምታበራው ይህች ከተማ ዛሬ የጦር ሰራዊት የሚርመሰምስባት ሆናለች።

የቲምቡክቱ ፅሁፎች ከ13ኛው እስከ 17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ውስጥ ያሉትን የታሪክ፣ የአስትሮኖሚ፣ የማቲማቲክስ /የሂሳብ ቀመር/፣ የፊሎሶፊ፣ የጂኦግራፊ እና የሌሎችንም ርዕሰ ጉዳዮች የያዙ ናቸው።

ቲምቡክቱ ማሊ ውስጥ ከሚገኙ ስምንት የአስተዳደር ክልሎች መካከል አንዷ ናት። ከኒጀር ወንዝ በ20 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኘው ይህች ጥንታዊ ከተማ በውስጧ 54 ሺ 453 ህዝብ ይኖራል። በከተማዋ ያሉት ፅሁፎች ግን 700 ሺ ናቸው። የፅሁፍ ጥበቧ ከህዝቧ ቁጥር በእጅጉ የሚልቅ አስገራሚ ከተማ ነች። ከ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጀምሮ የእስልምና ማዕከል ሀና ብቅ ያለችው ይህች ከተማ ሌሎችም የንግድ እንቅስቃሴዎች ይካሔዱባት ነበር። ለምሳሌ የባሪያ ፍንገላ፣ የዝሆን ጥርስ፣ ወርቅ እንዲሁም የጨው ንግድ በሰፊው ይሰራበት የነበረች የምዕራብ አፍሪካ ባለታሪክ ነች።

ቲምቡክቱን የፈረንሳይ ቅኝ ገዢዎች እ.ኤ.አ በ1893 ዓ.ም በቅኝ ግዛት ማስተዳደር እስከጀመሩበት ወቅት ድረስ በርካታ ገዢዎችን እና ስርወ መንግስቶችን አስተናግዳለች። ከነዚህ ውስጥ በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የቱአርግ /Tuareg/ ነገዶች ይዘዋት ቆይታለች። ከዚያም 1468 ዓ.ም የሶንግሀኢ መንግስተ- ግዛት /Songhai Empire/ ተመስርቶባት ሲያስተዳድራት ነበር። በ1591 ደግሞ የሶንግሀኢ መንግስተ-ግዛት ወድቆ ሳዲ /saadi/ የሚባል ስርወ መንግስት ተመሰረተ። ሌሎችም አስተዳደሮች ሲፈራረቁባት ቆይታለች። ነገር ግን የእስልምና ሃይማኖት የእውቀት ማዕከልነቷን እንደጠበቀችና እንዳስፋፋች ለዘመናት ኖራለች።

በቅርቡ ማሊ ውስጥ የተነሱት የእስልምና አክራሪ ተዋጊዎች ቲምቡክቱን በእጅጉ አጠቋት። በውስጧ ያሉትን እነዚህን ብርቅዬ ሰነዶች ጉዳት አደረሱባቸው። ምክንያታቸው ደግሞ እነርሱ ከሚያራምዱት የአክራሪነት መንፈስ ጋር አብረው የሚጓዙ ሰነዶች አይደሉም። ፅሁፎቹ የጥናትና የእውቀት ውቴቶች ናቸው። አክራሪዎቹ ደግሞ የጦርነት ውጤቶች ናቸው። ስለዚህ ሁለቱ የማይታረቁ ባላንጣዎች ሆነው የቲምቡክቱ ቅርሶች ለጉዳት ተጋልጠዋል።

አክራሪዎቹ ቅርሶች አሉበት ተብሎ የሚታወቀውን የአህመድ ባባን ኢንስቲቲዩትም አቃጥለዋል። ይህ የአህመድ ባባ ኢንስቲቲዩት የተሰራው በደቡብ አፍሪካ የገንዘብ ድጋፍ ነበር። በውስጡም 30ሺ ጥናታዊ ፅሁፎች /manuscripts/ ይገኙ ነበር። የBBC ዜና ዘጋቢ ከስፍራው እንደጠቆመችው ከሆነ ደግሞ ከ28 ሺ በላይ ጥናታዊ ፅሁፎች አክራሪዎቹ ከማቃጠላቸው በፊት ካሉበት ቦታ ወጥተው ሌላ ሚስጢራዊ ስፍራ ተቀምጠዋል እያለች ነው። ግን የተወሰኑት ደግሞ መውደማቸው እየተነገረ ነው።

የአህመድ ባባ ኢንስትቲዩት እንዲቋቋም የገንዘብ እና የማቴሪያል ድጋፍ ያደረገችው ደቡብ አፍሪካ ናት። በተለይም የቀድሞው የሀገሪቱ ፕሬዚዳንት ታምቦ ኢምቤኪ ያደረጉት ውለታ በሰፊው ተዘግቦም ይገኛል።

በቲምቡክቱ ውስጥ የሚገኙት እነዚህ ጥንታዊ ፅሁፎች ዋጋቸው በገንዘብ አይለካም። በእንግሊዝኛው /priceless Heritages/ በመባል የሚጠሩ  ናቸው። ምክንያቱም የተዘጋጁበት ዘዴ እና በውስጣቸው የያዙት ቁም ነገር እጅግ ውድ አድርጓቸዋል። ለምሳሌ ጥራዛቸው በወርቅ የተለበጡ ጽሑፎች አሉ። የዓለምን የሥነ-ፈለክ /አስትሮኖሚ/ ሁኔታ በልዩ ልዩ ቻርቶችና ስዕሎች የሚያሳዩ ፅሁፎች አሉ። እድሜያቸውም ወደ 800 ዓመታት ይጠጋል። ከዚህ ሌላ የሒሳብ ቁመሮችን (ፎርሙላዎችን) የያዙ ጥንታዊ ፅሁፎች አያሌ ናቸው። የህክምና ሳይንስን በጥንታዊ ሰዎች እሳቤ እንዴት እንደነበር የሚያስረዱ ፅሁፎች፣ ሃይማኖታዊ መረጃዎች፣ የህግና የደንብ ፅሀፎች፣ መንግስታዊ አስተዳደሮች፣ የቋንቋ ስዋስው /Grammar/፣ እና ጂኦግራፊን የያዙ ናቸው።

የቲምቡክቱ ፅሁፎች በአረብኛ ፊደላት የተጻፉ ናቸው። የተፃፉበት ቋንቋ ግን በአረብና እና በሌሎችም የአፍሪካ ልሳናት ነው። እነዚህ ፅሁፎች በዚያው በማሊ ውስጥ የተዘጋጁ እና ከሌሎችም ሀገሮች በልዩ ልዩ ምክንያት እየተሰበሰቡ የተከማቹ ናቸው።

ዛሬ በስሙ ቤተ-መፃህፍት የተከፈተለት አህመድ ባባ በቲምቡክቱ ጥናታዊ ፅሁፎች ላይ ዝነኛ ሰው ሆኖ ይጠራል። ምክንያቱም ይህ ሰው በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ የታወቀ የቲምቡክቱ ከተማ የእስልምና ሃይማኖት ሊቅ ነበር። ይህ ሰው ለብቻው ከ1600 ጥንታዊ ፅሁፎችን ያዘጋጀና ያሰባሰበ የፅሁፍ ሊቅ ነበር። ቤተ-መፃህፍትም ያቋቋመ ሰው ነው። ዛሬ በስሙ የደቡብ አፍሪካ መንግስት /Ahmed Baba Institute/ የሚል ተቋም ቲምቡክቱ ውስጥ ከፍቶለታል። አህመድ ባባ የአፍሪካ አህጉር የፅሁፍ ጥበብ መፍለቂያ እንደነበረች የሚመሰክር ባለውለታ ሆኖ ስሙ ይጠራል።

ማሊ የጥበብና የፅሑፍ የታሪክ ሀገር ነች። የቀድሞው የሀገሪቱ ፕሬዝዳንት የነበሩት አልፋ ኦማር ኮናሬ ራሳቸው በቲምቡክቱ ታሪክ እየተመሰጡ ያደጉ ናቸው። እስከ ፕሮፌሰርነት እስከሚደርሱ ያጠኑ የነበሩት ታሪክን፣ ጂኦግራፊንና እንዲሁም የአርኪዮሎጂ ትምህርቶችን ነበር። የቲምቡክቱ የጥበብ ምድርነት ፕሮፌሰር አልፋ ኦማር ኮናሬን አስተምሮ እስከ ፕሬዚዳንትነት አድርሷቸዋል።

ቲምቡክቱ የአፍሪካን የፅሁፍ ስልጣኔ ጮክ ብላ የምትናገር የጥበብ ምድር እንደሆነች በተለያዩ ጊዜያት ሲገለፅ ኖሯል። የቲምቡክቱ አህመድ ባባ ኢንስቲቲዩት ፕሬዚዳንት የሆኑት መሐመድ ዞብር እንደሚናገሩት፣ አውሮፓውያን ተስፋፊዎች ወደ አፍሪካ የመጣነው አህጉሪቱን ለማሰልጠን ነው ይላሉ። ነገር ግን  ቲምቡክቱ የአፍሪካን የቀድሞ የስልጣኔ ብርሃንን የምታሳይ እንደሆነች ተናግረዋል።

Colonizers had always argued that they were here to civilize Africa.

But there were many points of light clearly Africa was not living in obscurity

 

 

 

ሙስሊሟ ኢትዮጵያ

 

ኢትዮጵያ ውስጥ አያሌ ሐይማኖቶች ቢኖሩም በዋናነት ግን ክርስትና እና እስልምና ይጠቀሳሉ። ሁለቱም ሃይማኖቶች በብዙ ሚሊዮን የሚቆጠር ተከታዮች አሏቸው። ሁለቱም ሃይማኖቶች መሠረታቸውን ከውጭ ሀገር ቢሆንም ወደ ኢትዮጵያ ሲገቡ ግን የራሳቸውን ማንነት እና መገለጫ ይዘው ነው።

የራሳቸው መገለጫን ይዘው ነው የገቡት ሲባል ኢትዮጵያዊ ሃይማኖቶች ናቸው ለማለት ፈልጌ ነው። ሁለቱም ሃይማኖቶች በጦርነት ወይም በግዴታ (በተፅዕኖ) ወደ ኢትዮጵያ ገብተው የተስፋፉ አይደሉም። እንደውም ኢትዮጵያዊያኖች ፈቅደውና ደስ ብሏቸው ወደ ሀገራቸው ይዘዋቸው ገብተዋል በማለት የተለያዩ ደራሲያን ፅፈዋል።

ለምሳሌ የክርስትናውን ሃይማኖት ታሪክ ስናነብ መነሻችን መጽሐፍ ቅዱስ ነው። በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ በሐዋርያት ስራ ውስጥ የተጠቀሰ አንድ ኢትዮጵያዊ አለ። ይህም ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ነው። ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ክርስቶስ በተጠመቀ ጊዜ ወደ እየሩሳሌም ሔዶ ተጠምቆ ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያ ተመልሶ የክርስትናን ሃይማኖት አስፋፍቷል። ጃንደረባው በወቅቱ የኢትዮጵያ የገንዘቧ አዛዥ ነው ይባላል። ይህ ማለት በአሁን አጠራር የፋይናንስ እና ኢኮኖሚ ሚኒስትር እንደማለት ነው። ስለዚህ ካለማንም ተፅዕኖ ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ ሃይማኖቱን ወደ ሀገሩ ይዞ ገብቶ አስፋፍቷል ማለት ይቻላል።

ከዚህ በተጨማሪ አንድ ኢትዮጵያዊ ንጉስንም ማንሳት ይቻላል። አፄ ባዜን ይባላል። ይህ ንጉስ ከአክሱም ዘመን ነገስታት አንዱ ነበር። እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ባዜን ኢትዮጵያ ውስጥ ገናና መሪ ነበር። ታዲያ የእየሱስን መወለድ ሲሰማ በጣም ደስ ብሎት ሠራዊቱን አሰልፎ ወደ እየሩሳሌም እንደሄደ ታሪኩ ያወሳል። እዚያም እንደደረሰ የዓለም ጌታ ተወልዷል ደስ ብሎኛል ብሎ የወርቅ ስጦታዎችን አበርክቶ ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያ ተመልሶ ለስምንት ዓመታት ነግሷል። በዚህም ጊዜ ክርስትናን ለሀገሩ ህዝብ አስተዋውቋል፣ አስተምሯል የሚሉ ፀሐፊዎች አሉ።

በአጠቃላይ ሲታይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የመጣው እንደ ሌሎቹ ሀገሮች በጦርነት እና በቅኝ አገዛዝ ተፅዕኖ አይደለም። ኢትዮጵያዊያኖች ራሳቸው ወደውና ፈቅደው ተቀብለው ከዚያም በራሳቸው ባህልና አስተሳሰብ አስፋፍተውታል።

በእስልምናውም ሃይማኖት ብንመጣ ከዚህ የተለየ ነገር አናገኝም። እንደውም የእስልምናው ደግሞ ብዙ አስገራሚ ነገሮች አሉት። ሃይማኖቱ በብዙ መልኩ የኢትዮጵያዊያኖች ሆኖ እናገኘዋለን። ታሪኩ እንዲህ ነው።

በእስልምና ሃይማኖት ውስጥ ታላቁ ነብይ መሐመድ ይጠቀሳሉ። እርሳቸውም በተወለዱ ጊዜ ገና በህፃንነታቸው እናታቸው እንዳረፉባቸው ይገለፃል። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ሞግዚቶች ይቀጠሩላቸዋል። ከተቀጠሩት ሞግዚቶች መካከል ደግሞ ኢትዮጵያዊቷ እሙአሚን አል ሐበሻ ይጠቀሳሉ። እሙአሚን አልሐበሻ በነብዩ መሐመድ ህይወት ውስጥ ትልቅ ታሪክ አላቸው። እሙአሚን ነብዩ መሐመድን እንደ እናት ሆነው ጡት እያጠቡ እንዳሳደጓቸው ታሪክ ያወሳል። በዚህም ምክንያት ነብዩ መሐመድ ስለ ኢትዮጵያ ማንነት እና ታሪክ እንደራሳቸው ሀገር አውቀው ነው ያደጉት እየተባለ በልዩ ልዩ መፃህፍት ውስጥ ተጠቅሷል።

አንዳንድ መፃሕፍት እንደሚያወሱት ከሆነ ነብዩ መሐመድ በሰባተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የእስልምናን ሃይማኖት ለማስፋፋት በተነሱ ጊዜ አብረዋቸው የተሰለፉት ኢትዮጵያዊያን እንደሆኑም ይገልፃሉ። እንደ እናት ሆነው ያሳደጓቸውን እሙአሚን አል ሀበሻን ተከትለው የሄዱ ኢትዮጵያዊያን ስለነበሩ በነብዩ መሐመድ እንቅስቃሴ ወቅት እንደ ጠባቂ እና አማኝ ሆነው እስልምና ሃይማኖት ኢትዮጵያዊያን አስፋፍተውታል ተብሎ ተፅፏል።

በዚህ ምክንያት ነው ነብዩ መሐመድ ቤተሰቦቻቸው ለአደጋ ሲጋለጡባቸው “ወደ ኢትዮጵያ ሒዱ። እዚያ በሰላም ትኖራላችሁ። መልካም ንጉስ አለ” ብለው ቤተሰቦቻቸውን ወደ ኢትዮጵያ የላኩት። ነብዩ መሐመድ እንዲህ ያሉበት ምክንያት ቀደም ሲል በኢትዮጵያዊቷ እሙአሚን አልሐበሻ አማካይነት በማደጋቸው ኢትዮጵያን ጠንቅቀው ያውቋታል ማለት ነው።

ወደ ኢትዮጵያ ሂዱ ከተባሉት የነብዩ መሐመድ ቤተሰቦች መካከል ሴት ልጃቸው ሩቅያ፣ ባለቤቷ ዑስማን ኢብን አፉን፣ የአጐታቸው ልጅ ጃፋር አቡጠሊን፣ የአክስታቸው ልጅ ዘበይር አቡኑልአዋምና ነብዩን እንደ እናት ጡት አጥብተው ያሳደጓቸው እሙአሚን አል ሐበሻ ይገኙበታል። እነዚህ ሰዎች አክሱም አካባቢ ነጃሺ ተብሎ በሚታወቀው ጥንታዊ መስኪድ ውስጥ አርፈው በሰላም ኖረዋል።

ከሁሉም በላይ የሚበልጠው ደግሞ የቢላል ታሪክ ነው። ቢላል ቤተሰቦቹ ከኢትዮጵያ የሄዱ ናቸው። ኢትዮጵያዊ ነው ማለት ነው። አንድ ቀን ነብዩ መሐመድ ቢላል በመረዋ ድምፁ ሲዘይር ይሰሙታል። እናም አስጠርተውት ከእርሳቸው ጋር ይሆናል። በኋላም በእስልምና ሃይማኖት ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ ሕዝብን ለፀሎት የጠራው ቢላል ነው። ትልቅ ጉብታ ላይ ወጥቶ “አላህ ዋክበር” በማለት የእስልምናን ነፃነት ያወጀ፣ ሙስሊሞችን በሙሉ በፀሎት የሰበሰበው ኢትዮጵያዊው ቢላል ነው።

እነዚህን ታሪኰች ስናይ ኢትዮጵያዊያን ምን ያህል ከነብዩ መሐመድ ጋር የነበራቸውን የጠበቀ ግንኙነት እና የእስልምናን ሃይማኖት ለማስፋፋት ያደረጉትን ተጋድሎ ያሳያል። እንደሚባለው ከሆነ ቢላል እስልምናን በመቀበል በዓለም ላይ ሦስተኛው ወይም አራተኛው ሰው ነው እየተባለም ይነገራል።

በአጠቃላይ  ሲታይ የእስልምናን ሃይማኖት በማስፋፋትም ሆነ በመቀበል የኢትዮጵያዊያን ተሳትፎ እጅግ በጣም ትልቅ ነው። ነገር ግን ይህ ጉዳይ ብዙ እውቅና ያልተሰጠው እና ጥቅም ላይ ያልዋለ ነው። ለምሳሌ ከእነዚሁ ታሪኮች ተያይዞ ትግራይ ውስጥ ያለው አልነጃሺ መስኪድ እስልምና ሃይማኖት ገና በዓለም ላይ ሲቆረቆር አብሮ የሚጠቀስ ነው። ስለዚህ ቦታው እንደ መካ መዲና ባይሆንም፤ በእስልምና ሃይማኖት ውስጥ ግን ቅዱስ ስፍራ ተብሎ የሚጠቀስ ነው። የዚህ ምክንያቱ ደግሞ የነብዩ ልጆችና ቤተሰቦች ያረፉበት ከመሆኑም በላይ እስልምና እንዲኖር እንዲበለፅግ፣ ክፉ እንዳይነካው መሸሸጊያና ማቆያ ሆኖ ያገለገለ በመሆኑ ነው።

የነብዩ መሐመድ እና የኢትዮጵያ ግንኙነት ብዙ የሚባልበትም ነው። ለምሳሌ ነብዩ በተለያየ ጊዜ ለኢትዮጵያው ንጉስ ደብዳቤዎችን መላካቸው ይነገራል። ከዚህ በተጨማሪም አያሌ ስጦታዎችን እና እጅ መንሻዎችንም ለግሰዋል። ዶ/ር ሀሰን ሰኢድ ባቀረቡት አንድ ጥናት ላይ እነዚህን የተላኩትን ስጦታዎች ይዘረዝሯቸዋል። እነዚህም ጥቁር ሙሉ ልብስ፣ የወርቅ ቀለበት፣ የአበሻ ፈርጥ ያለበት ሦስት እንካሴዎች፣ ሽቶ፣ የአበሻ በቅሎዎች እና ሌሎችም ይገኛሉ። እነዚህን ቅርሶች በደንብ መመርመርና ማጥናት ይጠበቅብናል።

በኢትዮጵያ ውስጥ ያለው የእስልምና ሃይማኖት መንፈሳዊም ሆኑ ቁሳዊ ቅርሶች ተገቢውን ትኩረት ባለማግኘታቸው ሀገሪቱም ሆነች ምዕመኑ ማግኘት የሚገባቸውን ጥቅም ሳያገኙ ዘመናት እየከነፉ ነው።

ለምሳሌ በልዩ ልዩ አካባቢዎች የተመሠረቱ የእስልምና ተቋማት በራሳቸው ታሪካዊ ናቸው። ከብሔረሰቦቻችን መካከል የአርጐባውን፣ የሐረሪውን፣ የቤኒሻንጉሉን፣ የአፋሩን፣ የሱማሌውን እና የኦሮሞውን እስልምና እና እሱን ተከትሎ ያለውን ባህላዊ አተገባበር ማጥናቱና እንደ ቅርስ ማስፋፋቱ ትልቅ ፋይዳ አለው።

ወደ ሐረርና አካባቢዋ ስንሄድ የሐረሪዎችን እና የሐረር ኦሮሞዎችን የጋራ የሆነ እስላማዊ ቅርስ እናገኛለን። የአያሌ መስኪዶች ደብር የሆነችው ሐረር እስልምናን ከተቀበለች ከአንድ ሺ ዓመታት በላይ አስቆጥራለች። ሼህ አባድር እና ተከታዮቻቸው የሐረርን ምድር ከረገጡባት ጊዜ አንስቶ እስከ አሁን ባለው ጊዜ አያሌ ሃይማኖታዊና ባህላዊ ቅርሶች ተፈጥረዋል። ለምሳሌ ‘አሹራ’ ተብሎ የሚታወቀው እስላማዊ በዓል በሐረር ውስጥ በተለየ መልኩ ይከበራል። ይህም ጅቦችን ገንፎ በማብላትና ከጅቦች ጋር ሠላማዊ ኑሮ ከመመስረት ጋር የተገናኘ ልዩ የአካባቢር ስርዓት አለው። ይሄ ኢትዮጵያዊ የሆነ የሙስሊሞች ባህላዊ ቅርስ ነው።

ወደ ወሎ ስንጓዝ ደግሞ መንዙማው ልብን ውክክ እያደረገ በሚንቆረቆረው የወለዬዎች ድምፅና ምርቃት ታጅቦ ይቀርባል። በሙዚቃው ዓለም ይሄ ሌላኛው መንፈሣዊ ስልት ነው። የወለዬዎች የሆነው ይህ ሙዚቃዊ ስልት ብዙ ሊባልለት የሚችል ነው። ዓለም አቀፋዊቷ ድምፃዊት እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ ይህንን የመንዙማ የሙዚቃ ስልት ወስዳ በአሁኑ ጊዜ ልዩ ልዩ ዘፈኖቿን ሠርታበታለች።

ከመንዙማው ባልተናነሰ የድሬ ሼህ ሁሴን ታሪክም አንዱ አካል ነው። ወደ ድሬ ሼህ ሁሴን ስንጓዝ ግጥምና ዜማ አውራጆች ከልዩ ልዩ ቦታዎች እየመጡ ፈጣሪያቸውን የሚያመሰግኑበት እና ዓመታዊ ክብረ በዓል የሚያከብሩበት ስርዓት በእስልምና ሃይማኖታችን ውስጥ የሚገኝ ቅርስ ነው።

ወደ ባሌ ስንጓዝም የሶፍ ዑመር ዋሻ አካባቢ የሚደረጉ ባህላዊ ድርጊቶች እና ክብረበዓሎች ሌላኛው ገፅታችን ናቸው። በዚህ ቦታ ላይም ሶፍ ዑመር የተባሉት የእስልምና ሃይማኖት ተከታይ እና ቅዱስ የሚባሉ ሊቅ በስፍራው ይኖሩ ነበር። የእኚህን ሰው ገድል ለማድነቅ እና ፈጣሪያቸውን ለማመስገን በየዓመቱ አያሌ የሙስሊም ሃይማኖት ተከታዮች ወደ ስፍራው በማምራት ይገናኛሉ። በጋራ ይፀልያሉ።

ከነዚህ ሌላም በርካታ እስላማዊ ቅርሶች በሐገራችን ውስጥ አሉ። ሁሉንም መጠቃቀስ ባንችልም እነዚህ ይበቁናል። ግን ሳይጠቀስ የማያልፈው ደግሞ በልዩ ልዩ አካባቢዎች የሚገኙት ኢትዮጵያዊያን ሙስሊሞች ባህላዊ አለባበሳቸውም ቅርስ ነውና መጠናት እንዳለበት ዶ/ር ሐሰን ሰኢድ ይመክራሉ።

በ2004 ዓ.ም በቅርስ ጥናት ጥበቃ ባለስልጣን አማካይነት በታተመው ቅርስ በተሰኘው መጽሔት ላይ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የውጭ ቋንቋዎችና ሥነ-ጽሑፍ ክፍል የዓረብኛ ንዑስ ክፍል ኃላፊ የሆኑት አቶ መሐመድ ሰዒድ አብደላ “ጥበቃ ሊደረግላቸው የሚገቡ የኢትዮጵያ እስላማዊ የሥነ-ጽሑፍ ቅርሶች” በሚል ርዕስ አንድ ጥናት አቅርበው ነበር። በዚህም ጥናታቸው ጥበቃ ሊደረግላቸው የሚገቡትን የእስልምና ሃይማኖት መፃህፍት ጠቅሰዋል።

ከነዚህ መፃህፍት መካከልም ከዛሬ 700 ዓመታት በፊት የተፃፈውን፣ ሺሃቡዲን ዓብዱ አልቃድር (ዓረብ ፈቂህ) የአሕመድ ግራኝ መዋዕለ ዜና ፀሐፊው “ፋቱህ ዓል ሐበሻ” በሚል ርዕስ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የፃፈው፣ ዳውድ አቡ በከር እ.ኤ.አ. በ1818 አካባቢ የፃፏቸው በርካታ እስላማዊ መፃህፍት፣ ቡሽራ መሐመድ የተባሉ ሊቅ በ1863 እ.ኤ.አ የፃፏቸውን ኢትዮጵያዊ መፃህፍቶች፣ በ1881 እ.ኤ.አ መሐመድ ጀማል አደን አልዓሊ (አባ ወልዬ) በድርሰት ስራዎቻችው አያሌ ነገሮችን መፃፋቸው ተገልጿል። ሑሴን ሐቢብ (ባሆች) እ.ኤ.አ በ1916 ዓ.ም ከሃይማኖት አባትነታቸው በላይ በርካታ መፃህፍትን አዘጋጅተዋል።

ሐጂ ጃዕፈር በዓረብኛና በአማርኛ ቋንቋ እ.ኤ.አ 1936 አካባቢ መፃፋቸው እና ሸምሰዲን መሐመድ እ.ኤ.አ 1924፣ ሰኢድ ኢብራሂም ያሲን (ጫሎች) በ1940ዎቹ የፃፏቸውና ሌሎችም ተጠቅሰዋል።

በአጠቃላይ ሙስሊሙ ኅብረተሰብም ሆነ መንግስት እንዲሁም የቅርስ ወዳጆች የሆኑ ኢትዮጵያዊያን ሁሉ በእነዚህ ከላይ በተጠቀሱት ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ሰፊ የማስተዋወቅና የመጠበቅ ተግባር ይጠበቅባቸዋል።

                                                            መልካም የረመዳን ጾም - ረመዳን ከሪም

 

በጥበቡ በለጠ

“ኢትዮጵያ የገጣሚያን ምድር ነች” ይላሉ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የስነ-ፅሁፍ መምህር የሆኑት ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ። ጉዳዩን ሲተነትኑትም እዚህ ሀገር የተማረውም ያልተማረውም ገጣሚ ነው። የተማረው የጠረጴዛና የወንበር ላይ ገጣሚ ነው። ቁጭ ብሎ፣ አስቦ፣ ሀሳብ አመንጭቶ ይፅፋል። ያልተማረው ደግሞ የቃል ግጥሞችን በመሸታ ቤት ላዝማሪ በመስጠት፣ በሠርግ፣ በለቅሶ፣ በደቦ፣ በስደት ወዘተ. ለዛቸው የማይጠገቡ ግጥሞችን ሲደረድር ይታያል። እናም ግጥም የዚህች ሀገር ሀብት ነው ባይ ናቸው ዶ/ር ፈቃደ።

በርግጥ ትክክለኛ አባባል ነው። ግጥም በተለይም አንድ የሚያስጨንቅና የታመቀ ሀሳብ ስሜትን ሲፈታተን ፈንቅሎ የሚወጣ እንደሆነ የሚናገሩም አሉ። ለምሳሌ በመሸታ ቤት ውስጥ ቁጭ ብለው ለአዝማሪው ‘ተቀበል!' በማለት ሁለትና ሦስት ስንኞችን የሚሰነዝሩ ሰዎች አንድ የውስጥ ስሜታቸውን የሚያንፀባርቁበት አጋጣሚ ነው። በፍ/ቤት የገተራቸውን ለመሸንቆጥ፣ ወይም ኰማሪቷን በመፈለግ፣ አልያም ጠላቴ ነው ብለው ለሚያስቡት ሰው.... ብቻ ብዙ ምክንያቶች ይኖራሉ።

ዛሬ ደግሞ ግጥሞች በመፃህፍት መልክ እየታተሙ በመውጣት እስከ ቅርብ ጊዜ ያልታየውን የዚህን ዘርፍ እንቅስቃሴ የትየለሌ እያደረሱት ነው። አነሰም በዛ ግጥም ይፃፋል ይታተማል። በየግጥም ምሽቱና ግጥም በማለዳ በተሰኙ መድረኮችም ግጥም ይነበባል።

በዚሁ ዘመን የሚታዩ ግጥሞች ባህሪዎቻቸው ደግሞ ካለፉት ዘመናት የተለየ ነው። ይህም አጫጭር ግጥሞች በስፋት የሚታዩበት ሁኔታ ይስተዋላል። ለምን አጠሩ? ይሄ ራሱን የቻለ ሰፊ ጥናትና ትንታኔ የሚጠይቅ ነው። ለጨዋታ ያህል ግን ሲነሳ ደግሞ የግጥሙ ርዕሰ ጉዳይ ራሱ ለእጥረትና ለርዝመቱ እንደ አንድ አብይ ምክንያት ይቆጠራል የሚሉም አሉ። ለምሳሌ አባይ፣ አዋሽ ብለን ብንጀምር መቆሚያችን የት ነው? እንደ ወንዙ ርዝማኔ እና ስፋት የግጥሙም ሀሳብ ይረዝማል ይሰፋል።

ታላላቅ ርዕሰ ጉዳዮች ታላላቅ ገለፃና ሰፊ ሃሳብ ጋር ይንሸራሸራሉ በማለት ሲገልፁ፣ እነዚህ ሰዎች ደግሞ አጭሩን ግጥም የሀሳብ እጥረት አለበት እስከ ማለት አፋቸውን ሞልተው ይናገራሉ።

በሌላኛው ፅንፍ ያለው ተከራካሪ ደግሞ ግጥም ረዝሞ ሲንዛዛ ሳይሆን ትልልቅ ሃሳቦችን ሰብስቦ በአጭሩ የሚያቀርብ ነው። ግጥም ማለት አጭር ሲሆን ነው ብለው በተለይም ለአሁን ዘመን የግጥም አብዮት ውዳሴ ይሰጣሉ።

ከሁለቱም ሀሳቦች ሣይሆኑ መሀል ላይ ሆነው ከማንም ጋር የማይቀያየሙት አስተያየት ሰጭዎች ደግሞ ግጥም ስላጠረም ስለረዘመም አይደለም የብቃትና የጥራት ደረጃው የሚለካው ባይ ናቸው። ረጅሙ ግጥም ወይ ውብ አልያም አስቀያሚም ሊሆን ይችላል። አጭሩም እንደዚያው ነው ባይ ናቸው።

በርግጥ ግጥም ተሰጥኦንም የቋንቋ ሀብታምነትንም ይጠይቃል። ገጣሚው ስለሚፅፍበት ቋንቋ ምን ያህል ቃላቱን፣ ስርዓቱን፣ ቀለሙን ወዘተ. ያውቃል? የሚሉት ነገሮች መነሳት አለባቸው።

መነሻ መሠረቱን የቋንቋው እውቀት ላይ አድርጐ የተነሳ ገጣሚ መንገዱ ሁሌ ቀና እየሆነለትእንደሚሄድ ይነገራል። ስራውንም ያቀላጥፍለታል ተብሎ ይታመናል። ገጣሚነት ከዚህ ሌላ እውቀት ነው። ሰፊ ንባብ፣ ማንኛውንም ነገር ለማወቅ “መቆፈርን” የሚጠይቅ፣ ማህበረሰቡን በጥልቀት ማወቅ፣ ባህልን፣ ወግን፣ ፖለቲካን፣ ኢኮኖሚን... በሰፊው ለመገንዘብ የሚችልና ሁሉም ነገር እጁ ላይ እንዲኖር ማድረግ መቻል አለበት። ከእንዲህ አይነት ሰው ነው ጥልቅና ሰፋ ያለ ሀሳብ ያለው ግጥም ማግኘት የሚቻለው።

ገጣሚያን ስራቸው የተቃና እንዲሆንላቸው በማሰብ አያሌ የቋንቋ ሰዎች በተለያዩ ዘመናት ጥናቶች አቅርበዋል። መንግሥቱ ለማ፣ ዓለማየሁ ሞገስ፣ ዜና ማርቆስ እንዳለው፣ ሰይፉ መታፈሪያ ፍሬው፣ ዮሐንስ አድማሱ፣ ከዚህ ከዘመንተኞቹ ደግሞ ሳሙኤል አዳል፣ አበራ ለማ፣ ብርሃኑ ገበየሁ ይጠቀሳሉ። ግጥም ላይ ብዙ ነገር ተናግረዋል ፅፈዋል።

በተለይም የአንድ ገጣሚን ልዩ ብቃት የሚወስኑት በማለት የሚያስቀምጧቸው የቃላት አጠቃቀምን (Diction)፣ የዘይቤ አጠቃቀምን (Figurative Language)፣ የግጥሙ ዜማዊነትና (Rhythm)፣ አሰኛኘት (Versification) የመሳሰሉት በገጣሚው ዘንድ በሰፊው ከታወቁ 'አውቆ ገጣሚ' የሚያሰኙት ነጥቦች እንደሆኑ ይገልፃሉ። ወር በገባ የመጀመሪያ ረቡእ ግጥሞቻቸውን ይዘው የሚቀርቡት ፖየቲክ ጃዞች የዚህ መልካም ግጥም አርአያዎች ናቸው። የግጥም አብዮት እያካሄዱ የሚገኙ ናቸው።

የቃላት ምርጫ ሲባል ተደጋግሞ እንደሚነገረው እምቅና ሃይለኛ ቃላት በግጥም ውስጥ ይግቡ የሚለው ሀሳብ ዛሬ ዛሬ ውድቅ እየሆነ መጥቷል። ምክንያቱም ቃላት በተገቢው ቦታቸው ላይ እስከ ገቡ ድረስ ኃይለኛና እምቅ ናቸው። ጉዳዩ ትክክለኛውን ቦታቸውን አውቆ መርጦ የማስገባቱ ስራ ላይ ገጣሚው መጠንቀቅ ያለበት።

በርግጥ አንዳንድ ገጣሚዎች ቃላትን ይፈጥራሉ። ለቦታው ለሁኔታው የሚያመቻቸውን ገለፃ ለመጠቀም ሲሉ እንደ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ያሉ ሰዎች በተለይም ጥምር ቃላትን (Compound Word) ይመሰርታሉ። ፀጋዬ ከአማርኛና ከኦሮምኛ እያደረገ ያጣመራቸው ቃላት ለቋንቋው እድገት ያበረከተው አስተዋፅኦ ወደር አይገኝለትም። እናም ገጣሚ ቃላት ተጠቃሚ ብቻ ሣይሆን ፈጣሪም ነው።

ገጣሚያን የቃላትንም እማሬያዊእና ፍካሬያዊ ፍቺ (Denotative and Connotative) ማወቅ ይጠበቅባቸዋል። ለምሳሌ ‘ውሻ'  የሚለው ቃል በብዙ ቦታዎች ላይ ሲገባ ብዙ አይነት ፍቺ ይኖረዋል። ይህም አንደኛው የቤት እንስሳ የሆነውን የሰው ልጅ በጣም የሚቀርበውን እንስሳ ማለታችን ሲሆን፤ ሁለተኛው ወይም ፍካሬያዊው ፍቺ ደግሞ ስድብ ነው። ልክስክስ እንደማለት ነው። በሌላ መልክ ደግሞ እናቶቻችን “የኔ ውሻ” ይሉናል። ይህም ‘የኔ ፍቅር' ማለታቸው ነው። ስለዚህ የዘመኑ ገጣሚዎች ይህን ክፍልም መመርመር ይጠበቅባቸዋል።

ከዚህ ሌላ ግጥምን ዘመን ዘለልና አይረሴ ከሚያደርጉት ባህርያት አንዱ ዘይቤያዊ አጠቃቀም ነው። በአማርኛም ሆነ በእንግሊዝኛ ቋንቋ በርካታ ዘይቤያዊ አጠቃቀሞች አሉ። ገጣሚያን እነዚህን የዘይቤ አይነቶች ቢያውቋቸው ስራዎቻቸው የበለጠ ማራኪነት እንዲኖራቸው ማድረግ ይችላሉ። ምክንያቱም ዘይቤዎች በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ ምስል በመከሰት የአይረሴነትን ሁኔታ ይፈጥራሉና።

ግጥም ከሰው ልጅ አእምሮ የራቀን ነገር ወይም ረቂቅ ነገርን ማሳያ ስለሆነ ዘይቤ ደግሞ ለዚህ አይነቱ ነገር ከፍተኛውን ሚና ይጫወታል። ረቂቁን አጉልቶ ማሳየት፣ በሀሳብ አድማስን ዘልቆ መሄድን ሁሉ የሚፈጥርልን ነው።

ከነዚህ የዘይቤ አይነቶች ውስጥ ጥቂቶቹን ዳሰስ አድርገን እንለፍ።

1.ተነፃፃሪ ዘይቤ (Simile)

ይህ የዘይቤ አይነት አንድን ነገር ከሌላ ነገር ጋር በማነፃፀር በማወዳደር የሚያቀርብ ነው። አንዳንዶች አነፃፃሪ ዘይቤ ይሉታል። ይህን ዘይቤ በስፋት ተጠቅሞበት የተዋጣለት ገጣሚ ፀጋዬ ገ/መድህን ነው።

እንደ ፍካሬ ኢየሱስ ቃል፣ እንደ ሙታን የግዞት ህግ፣ ተውተብትቦ ተጥለፍልፎ፣ ተቆላልፎ እንደ ዛር ድግ አነፃፃሪው ቃል እንደ የሚለው ነው።

2.ተለዋጭ ዘይቤ (Metaphor)

ይህ ዘይቤ ገጣሚው አንድን መልዕክት ከሌላ ነገር ጋር በሚያነፃፅርበት ጊዜ፣ ‘እንደ'፣ ‘ይመስላል'፣ ‘ያህል' የሚሉትን ማነፃፀሪያዎች ትቶ አንዱን ካንዱ ጋር ሲያመሳስል የተፈለገውን ምስል ማምጣት እንዲችል የሚያደርገው ነው። አንድ ያልታወቀ ገጣሚ እንዲህ ብሏል፡-

እግረ-ኰሸሸላ፣ ወገበ ግራር

ጨርቄን ጨረሰችው፣ ባንድ ቀን አዳር።

3.ሞረሽ፣ ማነሔ፣ እንቶኔ (Apostrophe)

ይሄ የዘይቤ አይነት የማይናገርን፣ የማይሰማን ግዑዝ አካል ማናገር ነው። ለምሳሌ የግርማ ታደሰ ተናገር አንተ ሀውልት የሚለው ግጥም፣ ተጠቃሽ ነው።

 

4.  ኩሸት (Hyperbole) 

የዚህ የዘይቤ ተፈጥሮ ከመጠን በላይ አጋኖ መናገርን ያሳያል። አንድ ገጣሚ እንዲህ ሲል አስቀምጧል።

እንቁ ወርቅና አልማዝ ተነጥፏል ለግርሽ

የህይወት ምንጭ ነው ገፅሽ ጉተናሽ

አንጋጠው ያዩሻል ጐረቤቶችሽ።

 

5.ምፀት (Irony)

ይሄ ዘይቤ የቀጥታ ትርጉም የለውም። ፍቺው የተነገረውን ነገር በተቃራራኒው ማሰብ ነው። የፀጋዬ ገ/መድህን “እንዳይነግርህ አንዳች እውነት” የሚለውን ግጥም ማንበብ ይጠቅማል።

ደንስ ጐበዝ ደንስ ጀግና

ክራቫትክን አውልቅና

ሀሳብክን ልቀቀውና

ኮትህን ሸሚዝክን ጣልና

ርገጥ፣ ጨፍር፣ ደንስ ጀግና

6.አያዎ (Paradox)

ይህ ዘይቤ አንድን ነገር ተፅፎ ወይም ተነግሮ ስናነብ ወይም ስንሰማ ልክ ነው ብለን ተቀብለን፣ እንደገና ደግሞ እንዴት ሊሆን ይችላል በማለት ሀሳባችንን ስንቀይር ስናወላውል የምንታይበት ነው። ኢብሳ ጉተማ እንዲህ ብሏል።

ገና ያልተነካች፣ ድንግል መሬትን

ማን ህጓን ይወስዳል፣ ሰዎች ከሌለን?

 

7.ድምፅ ቀድ (Onomatopoeia)

ይህ ዘይቤ በተለይም ከተፈጥሮ ድምፆችና ድርጊቶች ኮርጀን የምንጠቀምበት ነው። ለምሳሌ በሩ ኳ! ኳ! ኳ! አለ። የበር ድምፅን ነው። ከ.... ከከ.... ከከ ብሎ ሳቀ። እነዚህ ከተፈጥሮ ድምፆች የምንኮርጃቸው ናቸው። በዚህ የሚጠቀሱት የሀገራችን ገጣሚ መታፈሪያ ፍሬው ናቸው።

8.  ተምሳሌታዊ (Symbolic) 

ተምሳሌታዊ ዘይቤ ነገሮችን በውክልና ስንገልፃቸው ነው። ለምሳሌ ወንዝን እንደ ትውልድ እንደ ህዝብ መቁጠር፣ ባንዲራን ለሀገር፣ ተራራን ለስልጣን፣ እባብን ለተንኮል ወዘተ. አድርጐ መጠቀምን ያሳያል። በርግጥ ተምሳሌታዊ ዘይቤ ሁለት አይነት ነው። አንደኛው አለማቀፋዊ (Universal Symbolism) የሚባል አለ። በሁሉም ሀገር ተመሳሳይ የሆነ ነው። ለምሳሌ ባንዲራ። ሁለተኛ አካባቢያዊ (Local Symbolism)  የሚባለው ነው። በተወሰነ ቦታ እና አካባቢ ላይ ብቻ የሚታመንበት ነው። ለምሳሌ በህንድ ሀገር እባብ የጥሩነት መግለጫ ሲሆን፣ ኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ የመሠሪነትና የተንኮል መሆኑን ልብ ማለት ይጠቅማል።

9.ሰውኛ (Personification)

ይህ ዘይቤ ህይወት የሌላቸውን ነገሮች እንደሰው አድርጐ ማቅረብን ያሳያል።

ከድሀውም ድሀ - ከቱጃሩም ቱጃር

እንደሁሉም ሆና - ሁሉንም የምትኖር

በየጉራንጉሩ - በየበራፉ ላይ

ኪዮስክ ትንሿ ቤት - የአፍንጫ ስር ተባይ።

የዚህ ግጥም ደራሲ አስራት ዳምጠው ነው። ስራውን ያስተዋውቀን ገጣሚ አበራ ለማ ኪዮስክ ድሀም፣ ቱጃርም ሰው ሆና መቅረቧን ገልጿል።

ባጠቃለይ በዘመናችን በሚያስደስት መልኩ የግጥም ስራዎቻቸውን ይዘው የሚቀርቡ ወጣቶችን ከግጥሞቻቸው ጐን ለጐን ጠለቅ እያሉ በተለይም የአማርኛ ቋንቋ የአገጣጠም ስልቶች፣ ቀለሞችን፣ ዜማዎችን፣ የጥንቶቹ ምን ገጠሙ? የኛ ከእነሱ በምን ይለያል የሚሉትንና የመሳሰሉትን ጉዳዮች ቢያጠኑ ጥሩ ነው እላለሁ። ዛሬ የተያያዙት ጐዳና የፈካ እንዲሆን በሁሉም አቅጣጫ ቆፋሪዎች ይሁኑ።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ባለፈው ጊዜ “ቴዲ አፍሮ እና የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር” በሚል ርዕስ አንድ ፅሁፍ አቅርቤ ነበር። ፅሁፉ የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር ከነ ፀጉር ቆዳቸው ጋር ተገሽልጦ ተወስዶ ዛሬም ድረስ ለንደን ከተማ ውስጥ እንደሚገኝ እና ከአፄ ቴዎድሮስ ሞት በኋላ እንግሊዞች ኢትዮጵያን እንዴት አድርገው ዘርፈው እንደሔዱ የሚያሣይ ጽሁፍ ነበር። ይህን ፅሁፍ ያነበቡ በርካታ ሠዎች አስተያየት ሰጥተውኛል፣ በእንግሊዞች ድርጊት በጣሙን አዝነዋል። ስለ አፄ ቴዎድሮስ ለየት ያሉ ታሪኮች የጠየቁኝ በርካታ ወጣቶች አሉ። ቴዎድሮስ በኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ውስጥ በጣም ደማቅ ሆነው ለምን ይጠራሉ? ቴዎድሮስ የደራሲያንን፣ የኪነ-ጥበብ ስዎችን ቀልብ ለምን በቀላሉ ገዙት? የሚሉ ልዩ ልዩ ጥያቄዎች ቀርበውልኛል። ሁሉንም መመለስ አልችልም። ነገር ግን ቴዎድሮስ በኢትዮጵያ የኪነ-ጥበብ አለም ውስጥ የጀግንነት እና የትራጄዲ ጥበባት ማሣያ ሆነው ብቅ ያሉበትን ሁኔታ በተመለከተ ከዚህ  በፊት በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች የፃፍኩትና በመድረከም ጭምር እንደ ጥናትና ምርምር አድርጌ ካቀረብኳቸው ፅሁፎች ውስጥ ጨምቄ ላወጋችሁ ወደድኩ።

ወደ ዋናው ነጥቤ ከመግባቴ በፊት አንድ ወጣት በስልክ ደውሎ ያለኝን ልንገራችሁ። እንዲህ አለኝ “እንግሊዞች የቴዎድሮስን ፀጉር፣ አስር ታቦታትን፣ የብራና መፃህፍቱን፣ ብርቅ እና ውድ የኢትዮጵያ ቅርሶችን የማንነት መገለጫዎቻችንን በሙሉ ዘርፈውን መሔዳቸውን ከፅሁፍህ ተረዳው። ግን በጣም አዘንኩ፣ አለቀስኩ። ያዘንኩትና ያለቀስኩት በራሴ ነው። እኔ ዛሬ ለእንግሊዙ የእግር ኳስ ቡድን ለማንችስተር የማልሆነው የለም። የእኔ እኩያ ወጣቶችም የእንግሊዝ የእግር ኳስ ክለቦች ደጋፊዎች ናቸው። ግን እነዚህ እንግሊዞች የማንነቴ መገለጫ የሆኑ የቅርስ አንጡራ ሀብቶቼን ዘርፈው የሔዱ ናቸው። ቅርሴን መጠየቅ ማስመለስ የማልችለው እኔ ደካማው፣ ባለማወቅ የእንግሊዞች እግር ኳስ ደጋፊ ሆኜ ስንት አመት ሆነኝ መሠለህ። ካዛሬ ጀምሮ የእንግሊዝ እግር ኳስ ደጋፊ ሆኜ እንደማልጮህ፣ እንደማላባርቅ ልነግርህ ፈልጌ ነው። አለማወቄን ሣውቅ አሣፈረኝ። የዘራፊዎቼ ክለብ ደጋፊ ሆኜ ራሴን ሳገኘው ምሸሸግበት አጣሁ። አለኝ ስሙን የማልጠቅሠው ወጣት። ጉዳዩ ስለገረመኝ ነው ያወጋኋችሁ። አሁን ወደ ዋናው ርዕሠ ጉዳዬ ላምራ፡-

አፄ ቴዎድሮስ በየዘመኑ ብቅ እያሉ የሚያወያዩ ንጉስ ናቸው። ስለ እኚሁ ሠው በርካታ ደራሲያን ብዕራቸውን አንስተዋል። ታሪካቸው በአሉታም በአወንታም ተፅፏል። ግን ግዙፉን ቦታ የያዘው ጀግንነታቸው ከዘመናቸው ቀድመው የተወለዱ መሆናቸው፣ ሃሣብና አመለካከታቸው ለተፈጠሩበት ዘመን ቀድሞ የሔደ እንደሆነ ይነገርላቸዋል።

ቴዎድሮስ የኢትዮጵያን ስልጣኔ፣ እድገት፣ አንድነት ከመፈለጋቸው ብዛት ስሜተ ስሱ (Sensetive) የሆኑ ሠው ናቸው። ስልጣኔን አፈቀሩ። ከዚያም ለስልጣኔም ስሱ ሀይለኛ ሆኑ። በስልጣኔና በኢትዮጵያ ፍቅር ያበዱ ናቸው የሚሏቸውም አሉ።

አፄ ቴዎድሮስ፣ ፀጋዬ ገ/መድህንን የሚያክል ግዙፍ የጥበባት ዋርካን ማርከው በቁጥጥራቸው ስር ያዋሉ፣ ብርሃኑ ዘሪሁንን የሚያክል የሥነ-ጽሁፍ ዋልታና ማገርን ማርከው አንድ ግዜ የቴዎድሮስ ዕንባ፣ ሌላ ጊዜ የታንጉት ምስጢር እያለ አስደማሚ ጥበባትን አበርክቷል።

አፄ ቴዎድሮስ አቤ ጉበኛን የሚያክል የድርሰት መስዋዕትን ማርከው አንድ ለእናቱ አስኝተውታል። አፄ ቴዎድሮስ፣ ከጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያትን የሚያክል አበው የሥነ-ፅሁፍ ስብዕናን ማርከው ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማን አፅፈዋል። እኚህ ንጉስ እንዲህ አይነት የጥበብ ልሒቃንን የሚማርኩበት ምክንያት ምንድን ነው?

ከኢትዮጵያ ነገስታት ሁሉ የደራሲያንን ቀልብ በመግዛት እና ብዕራቸውንም በተደጋጋሚ እንዲፅፉበት ያደረጉ አፄ ቴዎድሮስ ብቻ እንደሆኑ ጥናቶች ያሳያሉ።  የአፄ ቴዎድሮስ ሕይወት በራሱ ድርሰት ነው። መራር ድርሰት። ከትንሽ ተነስቶ ትልቅ ደረጃ የደረሰ። በሕይወት ጉዟቸው ውስጥ እጅግ  አስቸጋሪ ጉዞዎችን በድል እየተወጡ የምድራዊው አለም የነገስታት ንጉስ የሆኑ ባለታሪክ ናቸው። ከተራ ሽፍትነት እስከ አገር አመራርነት። የተበጣጠቀችን ሀገር መልሶ “የጠቀመ” አንድ ያደረገ። ህልማቸው፣ ርዕያቸው፣ ፍላጐታቸው... ሰፊ የነበረ። የውስጥና የውጪ ተፅዕኖዎችን የተቋቋሙ የኖሩ። ግን ደግሞ በዘመኑ የዓለም ሀያል የነበረችው እንግሊዝ ብዙ ሺ ጦር አሰልፋ የመጣችባቸው። ህልማቸውና እውነታው መጨረሻ ላይ የሚጋጩባቸው፣ ሩቅ አሳቢው ቅርብ አዳሪው የሆኑት ቴዎድሮስ፣  ከሰሩት ይልቅ ያልሰሩት የሚቆጫቸው ቴዎድሮስ፣ ሽንፈትን በዓይናቸው ማየት የማይፈልጉት ቴዎድሮስ፣ ህይወታቸው የትራጄዲ መድረክ ናት። ህይወታቸው በራሷ ድርሰት ናት። ለዚህ ነው ቴዎድሮስ የኪነ-ጥበብ ሰዎችን ብዕር በቀላሉ የሚስቡት።

ቴዎድሮስ ብሔራዊ ጀግና (National Hero) ናቸው። ምክንያቱም ሕይወታቸው ትውልድን ማስተማሪያ ነው። ሀገርን መውደድ ስልጣኔን መሻት ሩቅ ማለም፣ ለሀገር ክብር ራስን መሰዋት የሚያስተምር ስብዕና የተላበሰ ተፈጥሮ የነበራቸው ንጉስ። ስለዚህ በየትኛውም ዘመን የታሪክን ኬላ የጣሰ ከሕዝብ ህሊና ውስጥ በቅርበት የሚኖር ስብዕና ያላቸው መሪ ናቸው። ለዚህ ነው የኢትዮጵያ ደራሲያን ህዝባቸውን ሊያስተመሩ ሲሹ ወይም አእምሯቸውን በጀግኖች ታሪክ ማጠብና መሙላት ሲፈልጉ አፄ ቴዎድሮስን የሚያነሳሱት።

አንዳንድ አስተያየት ሰጪዎች ደግሞ የአፄ ቴዎድሮስ ታሪክ በደራሲያን አማካይነት የተፈጠረ ነው ይላሉ። ቴዎድሮስ ጨካኝ መሪ ናቸው። ትዕግስት የምትባል ነገር ውስጣቸው የለችም። በዚህም ምክንያት ብዙ ሕዝብ ጨርሰዋል። ከርሳቸው በተፃራሪ የቆሙትን ሀይላት ከመግደል ውጪ ሌላ ዘዴ የላቸውም። አሁን ስለሳቸው የሚፃፉት ታሪኮች እውነተኛውን ቴዎድሮስ አይወክሉም። አሁን ያሉት ቴዎድሮስ የነ ፀጋዬ ገ/መድህን ፈጠራ ነው። እነሱ የፈጠሩት ጫና ነው ይላሉ። ይህን አባባል የሚያሰሙት ሰዎች አደባባይ ላይ ይዘው የሚወጡት ማስረጃ ባይኖራቸውም በተለያዩ ሁኔታዎች ውስጥ ሲናገሩ ይደመጣል። ግን ይህ አባባል ከየት መጣ ብሎ መጠየቅ ተገቢ ይመስለኛል። በተወሰነ መልኩም ቢሆን መልስ ማግኘት ስለሚገባው አንዳንድ ሃሳቦችን ልሰንዝር።

አፄ ቴዎድሮስ ሶስት አይነት ታሪክ አላቸው። አንደኛው በስልጣን ዘመናቸው አብሮት ቤተ-መንግስት ውስጥ የኖረው ደብተራ ዘነብ የፃፉላቸው ታሪካቸው ነው። ዘነብ በየቀኑ የቴዎድሮስን ታሪክ የሚመዘግብ የዜና መዋዕል ፀሐፊ (Chronicler) ነበር። ስለዚህ ዘነብ ስለ ቴዎድሮስ የፃፈው ታሪክ የመጀመሪያው ተጠቃሽ ነው። ሁለተኛው የቴዎድሮስ ታሪክ ደግሞ ልዩ ልዩ ታሪክ ፀሐፊዎች ያሳተሟቸው መፅሐፍት ናቸው። እነዚህ መፅሐፍት በአብዛኛው በውጭ ደራሲያን የተዘጋጁ ናቸው። በተለይ እንግሊዞች በተለያየ መልኩ የቴዎድሮስን ስብዕናዎች ገልፀዋል። የኛም ሀገር ፀሐፊዎች እነዚህን ደራሲዎች ዋቢ አድርገው የቴዎድሮስ ታሪክ ሲፅፉ ቆይተዋል። በዚሁ በሁለተኛው ክፍል ውስጥ የመደብኳቸው ፀሐፊዎች ከ1950 ዓ.ም ብቻ ድረስ ያለውን ዘመን የሚወክሉ ናቸው። ከ1950 ዓ.ም  በኋላ የመጡት ፀሐፊዎች ደግሞ ቴዎድሮስ ላይ ያላቸውን ግንዛቤ ለየት ባለ መልኩ በመገንዘባቸው በሶስተኛው የታሪክ መደብ ውስጥ ይካተታሉ። ስለዚህ ቴዎድሮስ ሶስት ዓይነት ፀሐፊዎች አሉዋቸው ማለት ነው። ግን የነዚህ የሶስቱ ፀሐፊዎች ልዩነት ምንድን ነው?

ዘነብ የፃፈው የቴዎድሮስ ታሪክ ከሌሎቹ የሚለይበት የራሱ የሆነ ተፈጥሯዊ እውነታዎች አሉ። ዘነብ ከአፄ ቴዎድሮስ ጋር የነበረ ፀሐፊ ነው። የቤተ-መንግስት ሰው ነበር። ከዚህ አልፎ ተርፎ የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የቤት ውስጥ አስጠኚ ነበር። በቴዎድሮስ ውስጥ ያለው ህልም ዘነበ ውስጥ አለ የሚሉ ሰዎች አሉ። ስለዚህ እነዚህ እውነታዎች ካሉ ዘነበ የአፄ ቴዎድሮስ ደካማ ጐኖች አይታዩትም፣ በመሆኑም ታላቁን ሀገርና ሕዝበ ወዳዱን ቴዎድሮስን ነው የፃፈው ይላሉ። /ቴዎድሮስን ታሪክ እንደሰው ደካማ ጐኑን አልፃፈም ተብሎም አስተያየት ይሰጥበታል። ወይም በሙሉ ልብ በነፃነት የቴዎድሮስን ታራክ ጽፎ አላሳየንም ይላሉ። ዜና መዋዕል ፀሐፊዎች ክፉ ነገር አይፅፉም በማለትም ያክላሉ። በነገራችን ላይ አለቃ ዘነብ ታላቅ ፈላስፋና አዋቂ የነበረ ሰው ነው። “መፃሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ” የተሰኘች በእምነት ላይ ተመስርታ ትልልቅ ሃሳቦችን አንስታ የምትጠይቅ መፅሐፍ አለችው። በሀገራችን ውስጥ ከዘርአያቆብ ባለተናነሰ ፍልስፍናን በማንሳት እና በመጠየቅ ወደር ያልተገኘለት ሰው ነው። የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የቤት ውስጥ አስጠኚ የነበረ፣ የቴዎድሮስ ፈላስፋ!

የቴዎድሮስን ታሪክ በመፃፍ በሁለተኛው ምድብ ውስጥ የተካተቱት አስከ 1950 ዓ.ም የነበሩት ፀሐፊያን ናቸው። እነዚህ ፀሐፍት በአብዛኛው የውጭ ሀገር ስዎች ናቸው። በተለይ ደግሞ እንግሊዛውያን ናቸው። ስለ ቴዎድሮስ በብዛት ያሰፈሩት ነገር ቢኖር ጨካኝ መሆኑን ነው። ለምሳሌ ሔነሪ ብላንክ A Narrative of Captivity in Abyssinia በሚል ርእስ ፅፎት ዳኘው ወ/ስላሴ የተረጐሙት “የእስራት ዘመን በአበሻ አገር” የተሰኘው መፅሐፍ የቴዎድሮስን ጭካኔ  ያሳያል። በርግጥ ደራሲው የመቅደላ አምባ እስረኛ የነበረ ነው። ከሞት ፍርድ አምልጦ የደረሰው መጽሐፉ ነው። ስለዚህ የቴዎድሮስን አሉታዊ ገጽታዎች ለመግለጽ ቅርብ ነው። ቂም አለበት። ሁሉም ግን የማይክዱት የቴዎድሮስ ነገር እጅግ ደፋር እና ጀግና መሆነቸውን ነው። በዚህ ምድብ ውስጥ የሚካተቱት ፀሐፊዎች የቴዎድሮስን አርቆ አሳቢነትና ህልም ያሳዩ ወይም ማየት ያልፈለጉ ናቸው እየተባሉም ይወቀሳሉ። ስለዚህ እነሱም ትክክለኛው ቴዎድሮስ አልሰጡንም እየተባሉ ይተቻሉ።

አፄ ቴዎድሮስ እጅግ ግዙፍ ስብዕና ተላብሶ የመጣው በሶስተኛው ምድብ ውስጥ ባሉት ፀሐፊያን ነው። እነዚህ ፀሐፍት “የፀጋዬ ገ/መድህን ትውልዶች” በመባል ይታወቃሉ። በአንዳንዶች አጠራር ደግሞ “ነበልባለ ትውልድ” ይባላሉ። ምክንያቱም የኢትዮጵያን ታሪከ፣ ሥን ፅሁፍ፣ ስነ ጥበብን እና ሙዚቃን በማይታመን ለውጥ ውስጥ ያካተቱ በኪነ ጥበቡ ዓለም ውስጥ አሻራቸውን ግዙፍ ሆኖ በመገኘቱ ነው። እነዚህ ትውልዶች ወደ ኋላ ሄው ታሪክን ካነበቡ በኋላ አሁን የምናውቀውን አፄ ቴዎድሮስን ፈጠሩ የሚሉ አሉ።

ፀጋዬ ገ/መድህን “ቴዎድሮስ” የሚል ታላቅ ቴአትር ፃፈ። በዚህ ቴአትር ውስጥ ጨካኙ ቴዎድሮስ የለም። ከ1950 ዓ.ም በሰው ገዳይነቱ፣ በቅፅባዊ እርምጃው ብዙ የተሳሳቱ ውሳኔዎችን የወሰነ በጅምላ የሚገድለው ቴዎድሮስ በፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ውስጥ የለም። ይልቅስ ለአንዲት ኢትዮጵያ ነፃነት የሚታገለው ቴዎድሮስ፣ከሰራው ይልቅ ያልሰራው ነገር የሚቆጨው ቴዎድሮስ ኢትዮጵያ የዓለም ሁሉ እያል ለማድረግ ህልም የነበረው ቴዎድሮስ፣ ከራሱ ክብር ይልቅ ለኢትዮጵያ ክብር ሲል ሽጉጡን ጠጥቶ የሚሰዋው ቴዎድሮስ፣ በፀጋየ ቴአትር ውስጥ መጣ። ብሄራዊ ጀግና ተፈጠረ።

አንዳንድ የፖለቲካ ታሪክ የሚተነትኑ ፀሐፍት ሲገልፁ፣ የኢትዮጵያ የአብዮት መቀጣጠል ከመጀመሩ በፊት የለውጥ ጥንስሱ እዚህ ላይ ነው የተጀመረው ይላሉ። ለምሳሌ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ የአፄ ቴዎድሮስ ታላቅነትና ጀግንነት እንዲነሳ የማይፈልጉ መሪ ነበሩ ይሏቸዋል። ማስረጃም ሲጠየቁ የሚመልሱት ነገር አለ፣ እነዚህ ተንታኞች። ቀዳማዊ ኃይለስላሴ የቴዎድሮስን ታሪክ የማይወዱት ቴዎድሮስ “ከሞዓ አንበሳ ዘምነ ነገደ ይሁዳ” የሚመዘው ዘር የለውም። የሰለሞናዊ ዘር አይደለም። ከተራ ሽፍትነት ተነስቶ ነገስታትን የጣለ “ንጉሰ ነገስታት” የሆነ ሽፍታ ነው። የሰለሞንያዊያንን ስርዓት የናደ ሽፍታ ነው ብለው የሚያስቡ ናቸው ብለው ጃንሆይን ይወቅሷቸዋል። በሌላ አነጋገር አንድ ሰው እንደ ቴዎድሮስ ጠመንጃ ይዞ ጫካ ከገባ የንጉስ አስተዳደርን ጥሎ መንግስት መሆን ይችላል የሚል አንደምታ ያለው ቴአትር ነው ተብሎ በቤተ-መንግስት አካባቢ ይታማ እንደነበር ይወሳል።

ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን “ቴዎድሮስ” የሚለውን ቴአትር የፃፈው ብሔራዊ ጀግና ለመፍጠር ነው ይሉታል። ካረጀውና በለውጥ በማያምነው በአፄው ስርዓት ላይ የቴዎድሮስን ስብዕና ጫነበት። በቴዎድሮሰ ውስጥ ገብቶ ለውጥን አስተማረበት እያለ   ክፍሉ ታደሰ ፅፈዋል።

ከዚህ በተጨማሪም የፀጋዬ ገ/መድህን ትውልዶች ቴዎድሮስን የተቀባበሉት ብሄራዊ ጀግንነቱን የበለጠ አጉልተው አወጡት። ለምሳሌ ብርሃኑ ዘሪሁን በዚሁ በ1950ዎቹ ውስጥ “ቴዎድሮስ ዕንባ” የተሰኘ ቴአትር ፃፈ። አሳየ። የቴዎድሮስ ማንነት በትውልድ ውስጥ መስረፅ ጀመረ። ቀጥሎም በዚያው ዘመን አቤ ጉበኛ “አንድ ለናቱ” የተሰኘ ግዙፍ መፅሐፍ አሳተመ። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ ቴዎድሮስ እጅግ አሳዛኝ ስብዕና ያለው ታሪኩ ሲነበብ የሚያሰለቅስ፣ ኢትዮጵያ እና ሕዝቦ በቴዎድሮስ ውስጥ የሚታዩ ሆነው ተሳሉ። የነዚህን ደራሲያን አካሄድ በሚገባ የተገነዘበው በአሉ ግርማ ደግሞ ሰፊ ፅሁፍ አወጣ።

የበዓሉ ግርማ መጣጥፍ እነዚህን የታሪክ አካሄዶች በአንክሮ ተገንዝቦ የፃፈው ነው። ርዕሱ “አፄ ቴዎድሮስ ከሞቶ ዓመት በኋላ ተወለዱ” ይላል። ፅሁፉ የትኩረት አቅጣጫውን ያደረገው በፀጋዬ ገ/መድህን፣ በብርሃኑ ዘሪሁን እና በአቤ ጉበኛ ላይ ነው። በዘመኑ ወጣት የነበሩት እነዚህ ታላላቅ ደራሲያን አፄ ቴዎድሮስን የብሔራዊ ጀግና ቁንጮ አደረጉት። ቴዎድሮስ ጭቆናን ታግሎ የሚጥል፣ ያረጀ ያፈጀን ሥርዓት የሚገረስሰ፣ በዘርና በቀለም፣ በትውልድ ሐረግ የሚተላለፍን ሹመትና ሥልጣን የማይቀበል፣ ከተራ ጫካ እስከ ቤተመንግስት የሚደርስ፣ እንዲሁም ለሀገሩና ለሕዝቡ ክብር የሚሰዋ ቴዎድሮስ በኢትዮጵያ መድረከ ላይ ናኘ። ደራሲውና በዘመኑ የጋዜጣና የመፅሔት ዋና አዘጋጅ የነበረው በዓሉ ግርማ እውተኛው ቴዎድሮስ የነ ፀጋዬ ገ/መድህን ነው አለ። ቴዎድሮስ የተወለደው አሁን ነው። አስከ ዛሬ ድረስ የተፃፈለት ቴዎድሮስን ስህተት ነበረው እያለ በዓሉ ግርማ በወርቃማ ብዕሩ ፃፈ።

አንዳንድ አጥኚዎች እንደሚገልፁት አንድን ሕዝብ ስለ ለውጥ ለማስተማር አርአያ የሚሆን ጀግና መኖር አለበት። ስለዚህ እነዚያ ነበልባል የሚባሉት የድርሰት ትውልዶች ቴዎድሮስ ውስጥ የነበረውን መስዋዕትነት ወስደው ብሔራዊ ጀግና ማለት እንዲህ ነው እያሉ ሕዝባቸውን ለለውጥ አነሳስተውታል ይላሉ። በነገራችን ላይ የደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ” የተሰኘውን ቴአትርም መዘንጋት የለብንም። ይህ የደጃዝማች ግርማቸው ቴአትር ከነ ፀጋዬም ቀድሞ የተፃፈ ነው። እርግጥ ነው ቴአትሩ ለቴዎድሮስ ቀና አመለካከት ያለው ሆኖ አገኝቸዋለሁ። ምንም እንኳ ደራሲው ግርማቸው ተ/ሐዋርያት በወቅቱ ከነበረው ገዥ መደብ ውስጥ በሚኒስትር ደረጃ ያሉ ቢሆንም ቴዎድሮስን በነ ፀጋዬ ዓይነት አተያይ ባይገልፁትም ብሔራዊ ጀግናነታቸውን በመጠቆም ግን ቀዳማዊ ደራሲ ናቸው። ለነ ፀጋዬ ገ/መድህን ቴዎድሮስም የመነሻና የማነቃቂያ ሃሳብ የሰጡ ደራሲ ናቸው ማለት ይቻላል። ግርማቸው ተ/ሐዋርያት “አርአያ” በተሰኘው ልቦለድ መፅሐፋቸው ይታወቃሉ። አባታቸው ተ/ሐዋርያት ተክለማርያም ደግሞ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ዘመናዊ ቴአትር የሚባለውን “ፋቡላ የአውሬዎች ኮሜዲያ” የተሰኘውን የፃፉ ናቸው።

ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ብሔራዊ ጀግናን በመጠቀም የሀገርን ክብርና ሞሰ አገልቶ የማሳየት አቅም ያለው ልዩ ፀሐፊ ነው። የቴዎድሮስን እና የሰማዕቱን የአቡነ ጴጥሮስን ታሪክ በመውሰድ ታሪካዊ ቅኔዎቹን እና የመድረክ ስራዎቹንም በማቅረብ ትውልድን አስተምሯል።

የፀጋዬ ገ/መድህን ችሎታ ገዝፎ የሚወጣው ገፀ-ባህሪው ሊሞት ትንሽ ደቂቃዎች ሲቀሩት በሚያዘንባቸው ቃሎች ነው። ለምሳሌ ቴዎድሮስ ራሳቸውን ሊያጠፉ በሚዘጋጁበት ወቅት ስለ ሐገር፣ ስለ ትግል፣ ስለ ህልም፣ ስለ ትዝብት.. የሚናገሯቸው ውብ ቃላት በትውልድ ሕሊና ውስጥ ቴዎድሮስን ከማገዘፉም በላይ የኢትዮጵያን ማንነት ያስረዳል። ምን ያህል አገር እንደሆነች ማለት ነው። “ጴጥሮስ ያቺን ሰዓት” በሚለውም ቴአትሩ አቡነ ጴጥሮስ የሞት ፍርድ ከተፈረደባቸው በኋላ ሞታቸውን ከፊታቸው አስቀምጠው ስለ ራሳቸው፣ ስለሀገራቸው፣ ስለ መስዋዕትነት የሚናገሩበት ትዕይንት እጅግ ግዙፍ ነው። ስለዚህ ፀጋዬ ገ/መድህን በሞት ጫፍ ላይ የቆመ ስብዕና በመጠቀም ብሔራዊ ጀግንነትን ያስተምርበታል። ፀጋዬ ገ/መድህን ካሉት በርካታ ችሎታዎች ውስጥ አንዱ ይህን በሞት የመጨረሻዋ ሰዓት ላይ ያለን ገፀ-ባህሪ በመውሰድ በርሱ ውስጥ ሆኖ የሚገልፀው ሀሳብ ነው።

ልክ እንደ ፀጋዬ ሁሉ ብርሃኑ ዘሪሁንም “የቴዎድሮስ ዕንባ” እና “ባልቻ አባነፍሶ” በተባሉት ቴአትሮቹ አሳይቷል። ብርሃኑ “የታንጉት ምስጢር” የተሰኘ ታሪካዊ ልቦለድም በመፃፍ ታሪክን በመጠቀም የድርሰት ስራዎቹን ለከፍተኛ ስኬት ያበቃ ነው።

 የጌትነት እንየው ታሪካዊ ቴአትር ቅርፅ “ሙዚቃዊ ቴአትር” ጽፎ በመድረክ አቅርቧል። ይህን የቴዎድሮስን ታሪክ እውን ለማድረግ ጌትነት በቴክኒክ የተዋጣለት ቴአትር እንደፃፈ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የጥበባት ዲን የሆነው የነብዩ ባዬ ጥናት ይገልፃል። በሙዚቃዊ ቴአትር ስልት በርካታ የተሳኩለት ነገሮች መኖራቸውን ነብዩ በጥናቱ ያብራራል አብራርቷል።

ነብዩ ባዬ ሲናገር የቴዎድሮስ ስብዕና ደራሲያንን በቀላሉ ይማርካል። የቴዎድሮስ አነሳሱ፣ አስተዳደጉ፣ ሕልሙ፣ ስኬቱ፣ “ውድቀቱ” ራሱ የተፃፈ ድርሰት ይመስላል። በዚህም የደራሲያንን ቀልብ በመውሰድ ተወዳዳሪ የሌለበት ንጉስ እንደነበር ነብዩ ጠቁሟል። በዚህም የተነሳ ጌትነት እንየው በዚህ በኛ ዘመን ውስጥ ካሉት ደራሲያን በቴዎድሮስ ስብዕና የተመሰጠውና ቴአትሩ የፃፈው።

ደራሲዎቻችን ወደ ኋላ እየሄዱ በታሪክ ውስጥ ትልልቅ ስብዕና ያላቸውን ሰዎች መጠቀም እያቆሙ መጥተዋል። ኢትዮጵያ በታሪክ የዳበረች ሐገር ስለሆነች ብዙ ለድርሰት ታሪክ የመነሻ ምንጭ የሚሆኑ ሃሳቦች ስላሉ እሱን መመርመር እንደሚገባቸው  ይመከራል።

እርግጥ ነው አለቃ ዘነብ፣ እስከ 1950 ድረስ ያሉት ደራሲያን፣ ከ1950 በኋላ የመጣው የእነ ፀጋዬ ገ/መድህን ትውልድ በሶስት ደረጃ ተከፍለው ቴዎድሮስን ገልፀዋቸዋል። በዚህ ዘመን ካሉት ፀሐፍት ደግሞ ጌትነት እንየው በቴዎድሮስ ስብዕና ላይ ፃፈ። ቴዲ አፍሮ ዘፈነ። ስለዚህ ቴዎድሮስ ወደ አራተኛው ትውልድ የተሸጋገረ ነው። ግን መጠየቅ የሚገባው ትልቅ ርዕስ ጉዳይ የጌትነት ቴዎድሮስ ከነ ፀጋዬ ቴዎድሮስ ይለያል ወይ? የሚለው ነው። እርግጥ ነው ቴአትሩ በአቀራረቡ ሙዚቃዊ በመሆኑ በፊት ከነበሩት ሁሉ ቅርፁ ይለያል። ሃሳቡ ገን በ1950ዎቹ የመጣሙ ትውልድ የተረጐመው ወይም ያየው ቴዎድሮስ እንደሆነ መናገር ይቻላል።

በአጠቃላይ ግን ለብዙ ደራሲዎች ስለ ቴዎድሮስ ብዙ የመነሻ ሃሳብ የሰጡት  ከደብተራ ዘነብ በኋላ ሞንዶ ቪዳዬ ያሳተሙት እና አለቃ ወልደማርያም የፃፉት የቴዎድሮስ ታሪክ፣ በሄነሪ በላንክ በ1868 የተፃፈው A Narrative of captivity in Abyssinia የተሰኘው መፅሐፍ፣የኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት “The Emperor Theodore and the Question of Foreign artisans in Ethiopia” እንዲሁም የታሪክ ፀሐፊዎች የሆኑት እንደ ገሪማ ታፈረ ያሉት ደግሞ “አባ ታጠቅ ካሳ የቋራው አንበሳ” የተሰኘ መፅሐፍ ካሳተሙ ቆይተዋል። ተክለፃዲቅ መኩሪ የእና ጰውሎስ ኞኞም በቴዎድሮስ ታሪክ የተለከፉ ፀሐፊያን ናቸው።

በአጠቃላይ አፄ ቴዎድሮስ የኪነ-ጥበብ ሰዎችን ቀልብ የሚገዙት ታሪካቸው በራሱ ተፅፎ ያለቀ የትራጄዲ ጽሁፍ ስለሆነ ነው። ከአነሳስ እስከ ንግስና ከዚያም አሳዛኙ የሕይወት ፍፃሜ ውስጥ የታዩት የትራጄዲ ጉዞዎች ተፅፈው ያለቁ ድርሰቶች ናቸው።¾

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

ከሰሞኑ የኢትዮጵያዊያን ትልቅ መነጋገሪያ የሆነው የቴዲ አፍሮ የሙዚቃ አልበም እና እሱን መሠረት አድርጐ የሚነሳው ውይይት፣ ክርክር፣ ምልልስ ነው። አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ ያሉ ካሴት እና ሲዲ የሚሸጡ የመንገድ ላይ ነጋዴዎች እጃቸው ላይ ያሉትን ንብረቶች በሙሉ ቁጭ አድርገው የቴዲ አፍሮን ሲዲዎች መሸጥ ላይ ናቸው። ሌሎች ሲዲዎችን አትሽጡ የተባሉ ሁሉ ይመስላሉ። ቴዲ ይህን የሞተውን የሲዲ ገበያ እንዴት ፈነቃቅሎ መጣ? የሚለው ጉዳይ ብዙ የመወያያ አጀንዳ ይፈጥራል። የቴዲ የሲዲ ሽያጭ እንዴት ገኖ መጣ? ምን አዲስ ነገር ይዞ መጣ?

ቴዎድሮስ ካሣሁን በየ አልበሞቹ ውስጥ ከሚታዩት ጉዳዮች አንዱ የታላላቅ ሰዎችን እና የነገስታትን ታሪክ መሠረት አድርጐ የሚሰራቸው ዘፈኖቹ ናቸው። ገና ከጅማሮው አትሌት ኃይሌ ገ/ሥላሴን፣ አትሌት ቀነኒሳ በቀለን፣ አፄ ኃይለሥላሴን፣ ቦብ ማርሊን፣ አፄ ምኒልክን፣ እቴጌ ጣይቱን እና አሁን ደግሞ አፄ ቴዎድሮስን ይዞ መጣ። እነዚህ ዘዬዎች የቴዲ አፍሮ ልዩ የትኩረት አቅጣጫዎች ናቸው። ሰዎቹ በታሪክ ውስጥ ከፍ ብለው ሲጠሩ የኖሩ ናቸው። ቴዲ አፍሮ ደግሞ ከፍታውን የበለጠ ያጐላዋል።

 

አትሌት ኃይሌ ገ/ሥላሴ እና ቀነኒሳ በቀለ በሩጫው ዓለም ግዙፍ ስብዕና ያላቸውና በወቅቱም ተወዳጅ ስለነበሩ፣ ቴዲ አፍሮ ትጋታቸውን ወደ ሙዚቃው ሲያመጣው ልዩ ትኩረት ተሰጠው። የእነሱ ስም እየተነሳ ሲዘፈን ይደነስ ነበር። ይጨፈር ነበር። በየክለቡ “ቀነኒሳ አንበሳ” እየተባለ ሲጨፈርበት ትዝ ይለኛል።

 

በዘመነ ደርግ ከመንበረ ስልጣናቸው ተነስተው የታሰሩት እና በግፍ የተገደሉት ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴም ኢትዮጵያ እና የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን ከፍ በማድረግ ትልቅ ታሪክ ሰርተዋል። ነገር ግን ታሪካቸው እንዳይነገር እና ትውልድም እንዳያውቃቸው ሲባል ደርግ ስብዕናቸውን አጠልሽቶ ያቀርበው ነበር። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ተዳፍኖ የኖረውን ታሪካቸውን መዘዝ አድርጐ ቴዎድሮስ ካሣሁን “ግርማዊነትዎ…” እያለ ሲመጣ ሁሉም ነገር ተለወጠ። አገር ጨፈረበት። ተደሰተበት።

 

የአድዋ ጀግኖቹን እነ አፄ ምኒልክን እና እቴጌ ጣይቱንም በክሊፕ አስደግፎ ብዙ ገንዘብ አውጥቶበት አዜመላቸው። የአድዋ ጀግኖችን ከፍ ከፍ አደረጋቸው።

 

አሁን ደግሞ አፄ ቴዎድሮስ ዘንድ መጣ። በርግጥ የቴዲ ስሙ ራሱ ከአፄ ቴዎድሮስ የተወረሰ ነው። የአባቱ ስም ካሣሁን ሲሆን፤ የአፄ ቴዎድሮስ እናታቸው ያወጡላቸው ስም “ካሣ” ነው። ስለዚህ ቴዲ አፍሮ እና አፄ ቴዎድሮስ በስም የመወራረስ ሁኔታ ይታይባቸዋል።

ዛሬ እንደውም ላነሳሳ የፈለኩት የአፄ ቴዎድሮስን ጉዳይ ነው። ቴዎድሮስ በታሪክ ውስጥ፣ ቴዎድሮስ በፀሐፊያን፣ በደራሲያን፣ በአጠቃላይ በኪነ-ጥበብ ሰዎች ውስጥ ምን ዓይነት ሰብዕና አላቸው የሚለውን ጉዳይ ማንሳት ፈለኩ። አቤት የፍላጐቴ ብዛት? ደግሞ ሌላ መጣብኝ። ቴዲ አፍሮ ሲዘፍን እንዲህ የሚል ግጥም አለ፡-

 

አምጡ ቆርጣችሁ ከሹሩባው ላይ

እንዳንለያይ፤ ኪዳን እንሰር

ይላል።

 

ቴዲ የአፄ ቴዎድሮስን ፀጉር አምጡልኝ ሲል ተምሳሌት /Symbolism/ ነው። እውነተኛውን የቴዎድሮስን ፀጉር እንድናመጣለት አይደለም። የዘፈኑን ሀሳብ ለማጐልመስ የተጠቀመበት ገለፃ ነው። ይሁን እንጂ ያ የአፄ ቴዎድሮስ ገለፃ ነው። ይሁን እንጂ ያ የአፄ ቴዎድሮስ ሹሩባ የት ነው ያለው? አብሯቸው ተቀብሯል? እመሬት ውስጥ ነው ወይስ ሌላ ቦታ?

 

የአፄ ቴዎድሮስ ሹሩባ፣ የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር ዛሬም አለ። ከሰውነት ገላቸው ላይ በምድር ላይ የቀረው ፀጉራቸው ብቻ ነው። ስለዚሁ ጉዳይ ትንሽ ላጫውታችሁ።

 

አፄ ቴዎድሮስ ሰኞ ሚያዚያ 7 ቀን 1860 ዓ.ም መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሰው በኋላ የእንግሊዝ ወታደሮች ደረሱ። ሲያዩዋቸው ሰውነታቸውና ልብሳቸው በደም ተጨማልቋል። ሊያምኑ አልቻሉም። አላማቸው ቴዎድሮስን መማረክ ነበር። ቃል-ኪዳናቸውም ቴዎድሮስን መያዝ ነበር። ግን አልሆነም። መይሳው በሰው እጅ አልወድቅም ብለው ሽጉጣቸውን ጠጥተዋል። የእንግሊዝ የጦር መኮንንኖች በሸቁ። የማይገባ ድርጊት ፈፀሙ። አስከሬናቸው ላይ ግፍ ሰሩ። ይህም ከሙት ገላቸው ላይ የለበሱትን ልብስ እየቀደዱ ተከፋፈሉት። የቴዎድሮስ ደም የነካውን ልብስ ለማግኘት እየቦጫጨቁ ተቀራመቱት። የቴዎድሮስ አስከሬን ራቁቱን ቀረ። ይህንን ትዕይንት በጦርነቱ ወቅት የእንግሊዝ የጂኦግራፊ ባለሙያ ሆኖ ወደ ኢትዮጵያ የመጣውና በኋላም ታሪክ ፀሐፊ የሆነው Clements Markham የተባለው ሰው ፅፎታል። ከዚሁ ጋር ሌላ እጅግ አሳዛኝ ድርጊት ተፈፅሟል። የእንግሊዝ ወታደሮች የአፄ ቴዎድሮስን ሹሩባ ፀጉር አናታቸውን ገሽልጠው ወስደዋል። ይህ የአፄ ቴዎድሮስ ሹሩባ በአሁኑ ወቅት London National Army Museum ተብሎ በሚጠራው ተቋም ውስጥ ይገኛል። እናም የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር በለንደን ከተማ ውስጥ ይገኛል።

ከእርሳቸው ሞት በኋላ እንግሊዞች ኢትዮጵያን ሙልጭ አድርገው ዘርፈው ሄደዋል። ይህን ዘረፋ በተመለከተ ከዚህ ቀደም አንድ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርቼ ነበር። ከዚሁ ፊልም ውስጥ የተወሰኑትን አጠር አድርጌ ላቅርብላችሁ።

 

***          ***          ***

 

“ፋይናንሻል ታይምስ” የተባለው የእንግሊዝ ጋዜጣ በአንድ ወቅት ሲዘግብ ዐፄ ቴዎድሮስ ከመቅደላ አምባ ላይ ከሞቱ በኋላ ከስፍራው ተወስደው ወደ ለንደን የመጡት የኢትዮጵያ የብራና ጽሁፎች ብቻ በገንዘብ ቢተመኑ ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ ያወጣሉ ብሎ ፅፏል። አስቡት እንግዲህ። ብራናዎቹ ብቻ ናቸው ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ የሚያወጡት።

 

የዐፄ ቴዎድሮስ ልጅ የሆነው የልዑል ዓለማየሁ ታሪክም እንዲሁ አሳዛኝ ነው። ልዑል ዓለማየሁ ገና የስድስት ዓመት ህፃን ሳለ አባቱ ራሳቸውን በሽጉጥ አጠፉ። ከዚያ በፊት የእናቱ የእቴጌ ጥሩወርቅ አባት (አያቱ) ደጃች ውቤ ሞተዋል። እናቱም አጐቶቻቸውን ደጃዝማች ንጉሴ እና ደጃዝማች ተሰማን አጥቷል። አለማየሁ ዙሪያውን የተከበበው በቴዎድሮስ ጠላቶች ነው። እንግሊዞቹ ዓለማየሁ እና እናቱ እቴጌ ጥሩወርቅን ይዘው ወደ ለንደን መጓዝ ጀመሩ። እቴጌ ጥሩወርቅ መንገድ ላይ ታመሙ። ግንቦት 15 ቀን 1860 ዓ.ም አረፉ። ከዚያም በጀነራል ናፒር ትዕዛዝ ሬሳቸው ወደ ሸለቆት ስላሴ ቤተ-ክርስትያን እናታቸውና ዘመድ አዝማድ እየተላቀሰ መቀበራቸውን በዓይኑ ያየው እንግሊዛዊው ክሌመንትስ ማርክሃም A History of the Abyssinian Expedition በተባለው መጽሐፉ ውስጥ ገልጾታል። እናም ልዑል ዓለማየሁ ገና በስድስት ዓመቱ ይህን ሁሉ ቤተሰቡን አጣ። የእናቱ እናት አያቱ በእቴጌ ጥሩወርቅ ቀብር ወቅት ለንግስት ቪክቶሪያ የፃፉት ደብዳቤ ምን እንደሚል ታውቃላችሁ? እንዲህ ይላል፤ “በስመ አብ … ከወይዘሮ ላቂያዬ፤ የእቴጌ ጥሩወርቅ እናት። የደጃዝማች ዓለማየሁ አያት የተላከ። ይድረስ ለእንግሊዝ ንግስት። አንባቢው እጅ ይንሳልኝ። መድሃኒያለም ጤና ይስጥልኝ፤ መንግስትዎን ያስፋ። ጠላትዎን ያጥፋ። ሦሰት ደጃዝማቾችን (ባለቤቴን ደጃች ውቤን፣ የእህቴ ልጆች ደጃች ንጉሴንና ደጃች ተሰማን አጣሁ)። አራተኛ ልጄ እቴጌ ጥሩወርቅ ሞተውብኝ የቀረኝ ደጃዝማች ዓለማየሁ ብቻ ነው። አደራዎን ይጠብቁልኝ። እግዚአብሔር አባቱንና እናቱን ቢነሳው እርስዎን ሰጥቶታል። እኔም ካላየሁት ከሞቱት ቁጥር ነኝ። እርሰዎን እናቴ ይላል እንጂ እኔን እናቴ አይለኝም። አላሳደግሁትምና። እርሰዎ ያሳድጉት ስለ እግዚአብሔር ብለው” የሚል የመማፀኛ ደብዳቤ ፅፈዋል። ይሁን እንጂ ልዑል ዓለማየሁ እንግሊዝ ከሄደ ከ12 ዓመት በኋላ በ1879 ዓ.ም ብቸኝነት እንደተሰማው ህይወቱ አለፈች። የልዑል ዓለማየሁ አፅሙ፣ አልባሳቶቹ፣ ጌጣጌጦቹ ሁሉ ለንደን ውስጥ ዛሬም አሉ።

 

 

ለምሳሌ ካፒቴን ሆዚየር የተባለው የእንግሊዝ ተዋጊ እና ፀሐፊ ሲገልፅ፣ መቅደላ መላ ዙሪያዋን በእሣት መጋየቷን ገልጿል። የቴዎድሮስ ቤተ-መንግስት፣ መድሃኒያለም ቤተ-ክርስትያን እና መንደሩ ሁሉ ጋየ። እንደርሱ አገላለፅ ወደ ሦስት ሺ ቤቶች ተቃጥለዋል። ጭሱ ሰማይ ላይ ትልቅ ደመና ሰርቶ እንደነበርም ያወሳል። ይሄ ሁሉ ተደርጐም ነው ቅርሶቹ የተዘፉት።

 

የመቅደላ ቅርሶች የተሰበሰቡት በአፄ ቴዎድሮስ ነው። አፄው መቅደላን የኢትዮጵያ መዲና አደርጋለሁ ብለው እጅግ ግዙፍ የሆነ ሙዚየም እየከፈቱ ነበር። ለዚህም ሙዚየም ትልቅነት እንዲያገለግላቸው ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን ዋና ዋና ቅርሶች ከያሉበት ሰብስበው መቅደላ ሙዚየም ውስጥ አከማችተዋቸው ነበር። እንግዲህ ይህ አጋጣሚ ነው ለእንግሊዞች ዘረፋ ምቹ ሁኔታ የፈጠረላቸው።

 

በጣም አሳዛኝ ነው። የመቅደላ ቅርሶች ለቁጥር የሚያታክቱ ስለነበሩ የእንግሊዝ ወታደሮች እንዲከፋፈሏቸው ሁለት ቀን ሙሉ ጨረታ ተደረገ። እ.ኤ.አ ሚያዚያ 20 እና 21 ቀን 1868 ዓ.ም ላይ ማለት ነው። እነዚህ የኢትዮጵያ የሦስት ሺ ዓመታት የታሪክና የማንነት አንጡራ ሀብቶችን መቅደላ ላይ ተቀራመቷቸው። ለምሳሌ በጦርነቱ ወቅት ከብሪትሽ ሙዚየም ውስጥ አንድ ሠራተኛ የነበረው የቅርስ ባለሙያና የአርኪዮሎጂ ባለሙያ ተብሎ ከጦሩ ጋር መጥቶ ነበር። እናም ይህ ሰው በሁለቱ ቀናት ውስጥ ብቻ በጨረታ አሸንፎ የገዛቸው የኢትዮጵያ ድንቅ ብራናዎች በቁጥር 350 እንደነበሩ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈውታል። እነዚህ ብራናዎች ዛሬ ለንደን ብሪትሽ ሙዚየም ውስጥ ይገኛሉ።

 

ያልመጣ ባለሙያ የለም። ይህ የሙዚየም ባለሙያ የሆነው ሪቻርድ ሆልመስ በፃፈው ማስታወሻ እንደሚገልፀው፤ ዐፄ ቴዎድሮስ ራሳቸውን ከገደሉ በኋላ የእንግሊዝ ባንዲራ መቅደላ ላይ ከአስር ደቂቃ በላይ አልተውለበለበም ይላል። ምክንያቱም ወደተከማቹት እጅግ ብርቅ እና ድንቅ የቅርሶች ዘረፋ መገባቱን ይናገራል። ለምሳሌ የመጀመሪያው ቀን ላይ 61bs የሚመዝን ሙሉ በሙሉ በወርቅ የተሰራ የጳጳስ አክሊል መውሰዱን ጽፏል። ከዚህ ሌላ ግዝፈታቸው በአንድ ሰው ሸክም የማይቻሉ ብራናዎች ሁሉ እንደተወሰዱም ገልጿል። እነዚህ ቅርሶች አብዛኛዎቹ አሁንም ለንደን ውስጥ አሉ። ስድስት እጅግ አስገራሚ ቅርሶች በመባል የሚታወቁ ብራናዎች ደግሞ ዊንድሶር ተብሎ የሚታወቀው ህንፃ ውስጥ በለንደን ሮያል ላይብረሪ ውስጥ አሉ። ሁለት መቶ ሌሎች እጅግ ውድ የሚባሉ የኢትዮጵያ ብራናዎች ደግሞ Bodleian ላይብረሪ ማለትም ለኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ፣ ለካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ ላይብረሪ እና ማንችስተር ውስጥ ላለው ለጆን ራይላንድ ላይብረሪ ተከፋፍለዋል። ያከፋፈለው ደግሞ የጦርነቱ መሪ የነበረው ጀነራል ናፒር ነው።

ጄነራል ናፒር ከጦርነቱ በኋላ ለጉብኝት በሄደባቸው ሀገሮች ሁሉ ለልዩ ልዩ ተቋማት የሚያቀርበው ገፀ-በረከት የኢትዮጵያን ታላላቅ ቅርሶች ነበር። ለምሳሌ ቬና ኦስትሪያ ውስጥ ለሚገኘው ሮያል ላይብረሪ የኢትዮጵያን ብራናዎች አበርክቷል። ለጀርመኑ ቄሳር ሁለት ታላላቅ ብራናዎችን እና ለፓሪሱ Biblioltheque National ተብሎ ለሚታወቀው ተቋም እጅግ ውድ የሚባሉ ብራናዎችን አበርክቷል።

 

“እጅግ ውድ ብራናዎች” የሚባሉት ምን ዓይነት ናቸው?

አንደኛ የተፃፉበት የዘመን ርዝማኔ ነው። ሁለተኛ በውስጣቸው የያዙት ሃሳብ እና ቁም ነገር ነው። ሦስተኛ የተፃፉበት ማቴሪያል ነው። አራተኛ በየትኛውም አለም ላይ አለመኖራቸው ነው። ለምሳሌ የብራናው ቀለም በወርቅ የተፃፈ፣ ወርቅ እየነጠረ ወርቅን እንደ ቀለም እየተጠቀሙ የእግዚአብሔርን እና የማርያምን ስም በወርቅ እየፃፉ ያስቀመጡ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ደራሲዎች ነበሩ። የእነርሱ ስራዎች ናቸው እጅግ ውድ የሚባሉት።

 

 

በጣም ብዙ ንብረቶች ናቸው የተወሰዱት

ለቁጥር ያታክታሉ። የኢትዮጵያ ንብረቶች የተጫኑት በ15 ዝሆኖች፣ በ200 በቅሎዎች ነበር’ኮ። አንድ ነገር ልንገርህ። ኢትዮጵያ ውሰጥ በኦርቶዶክስ ሃይማኖት ውስጥ ፅላት እጅግ የተከበረ እና የሃይማኖቱም መገለጫ ነው። ነገር ግን እንዲህ የማንነት መገለጫ የሆነው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት ፅላት በመቅደላው ጦርነት ተዘርፎ የሄደው በቁጥር በርካታ ናቸው። ተመዝግበው የተቀመጡ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን አስር ፅላቶች ለንደን ውስጥ አሉ። ተዘርፈው የተወሰዱ ናቸው'ኮ! ፅላት ቤተ-መቅደስ ውስጥ እንጂ ሙዚየም ውሰጥ አይቀመጥም። ዘረፋው ይህን ያህል አዋርዶናል! ከነዚህም ሌላ በከበሩ ማዕድናት የተሰሩ መስቀሎች፣ ፀና ፅሎች፣ ከበሮዎች ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስቲያን መገልገያዎች፣ በወርቅ የተሰሩ ትልልቅ ቁሳቁሶች ሁሉ ቀድሞ South Kensington ሙዚየም ተብሎ በሚጠራው አሁን ግን Victoria and Albert ሙዚየም በሚባለው ተቋም ውስጥ ይገኛሉ። አንዳንድ የአፄ ቴዎድሮስ የግል ንብረቶች ደግሞ Museum Of Mankind ተብሎ በሚጠራው ተቋም ውስጥ አሉ።

 

 

እነዚህን የሀገሪቱን ቅርሶች ለማስመለስ የሚደረገው ጥረት እንዴት ነው?

ለብዙ ዘመናት ጥረት ተደርጓል። ግን እስከ አሁን ድረስ ይህን ያህል የሚነገርለት ጠንካራ ጥረት የለም። ለምሳሌ በኢትዮጵያ ውስጥ ከአፄ ቴዎድሮስ በኋላ የነገሱት አፄ ዮሐንስ እ.ኤ.አ በኦገስት 10 1872 ዓ.ም ለንግስት ቪክቶሪያ ክብረ-ነገስት የተባለው ብራና እንዲመለስላቸው ደብዳቤ ፅፈው ነበር። በኋላ ኰፒው ተልኰላቸዋል። የቅርስ መመለስን ስናነሳ አንድ ነገር ትዝ አለኝ።

 

 

አንዲት ሌዲ ሚዩክስ /Lady Meux/ የምትባል እንግሊዛዊት ነበረች። የእንግሊዝ ወታደሮች የኢትዮጵያን ቅርስ ዘርፈው ሲመጡ እየገዛቻቸው በግሏ ቅርስ የሰበሰበች ናት። በኋላም የቅርሶቹን ምንነት የሚያስረዳ ጽሁፍ አቅርባለች። የፅሁፉን መግለጫ የፃፈላት ደግሞ በጦርነቱ ተሳተፊ የነበረው ሰር ኤርነስት ዊል በጅ (Sir Ernest Willis Budge) የሚባል ሰው ነው። ታዲያ በአንድ ወቅት ማለትም እ.ኤ.አ በ1902 ዓ.ም የዐፄ ምኒልክ ቀኝ እጅ የነበሩት ራስ መኰንን (የጃንሆይ አባት) እንግሊዝን ሊጐበኙ ወደ ለንደን ይመጣሉ። እናም የሌዲ ሚዩክስን የኢትዮጵያን ቅርሶች ያያሉ። በጣም ተገረሙ፤ ተደነቁ። በሀገሬ ኢትዮጵያ በአሁኑ ወቅት እንዲህ የሚያምሩ እና የሚደንቁ ቅርሶች የሉም። ወደ ሀገሬ ስመለስ ለዐፄ ምኒልክ ነግሬያቸው ገዝተናቸውም ቢሆን እንወስዳቸዋለን አሉ። ከዚያም ግንኙነቱ በረታ። ሴትየዋም በመጨረሻ ቅርሶቹ ወደ ሀገራቸው መመለስ አለባቸው ብላ እ.ኤ.አ ጃንዋሪ 1910 ዓ.ም ወሰነች። እንግሊዝ ታመሰች። ነገር ግን ሌዲ ሚዩክስ ዲሴምበር 20 ቀን 1910 ድንገት ሞተች። የቅርሶቹ መመለስም በዚህ ምክንያት ተቋረጠ። ዘ ታይምስ የተባለው የእንግሊዝ ጋዜጣ እ.ኤ.አ ፌብሩዋሪ ሰባት 1911 ዓ.ም ሲጽፍ እንዲህ ብሏል፡-

 

 “Many Persons interested in Oriental Christianity will view with regret the decision of lady Meux to send her Valuable once and for all out of the country” ይህ አባባል የሚያስረዳው አብዛኛው እንግሊዛዊ ቅርሶቹ ወደ ኢትዮጵያ እንዲመለሱ ሌዲ ሚዩክስ መወሰኗ ልክ እንዳልነበር እና የሚያስቆጭም እንደነበር ነው። ግን ምን ያደርጋል እሷም አፄ ምኒልክም ራስ መኰንንም ተከታትለው ሞቱ።

 

 

ከነምኒልክ በኋላስ?

ወደ ስልጣን የመጡት ንግስት ዘውዲቱ እና አፄ ኃይለስላሴ ናቸው። ዐፄ ኃይለስላሴ ገና አልጋ ወራሽ እያሉ እ.ኤ.አ በ1924 ዓ.ም ለንደንን ጐብኝተው ነበር። ወደ ሀገራቸው ኢትዮጵያም ሲመጡ የቴዎድሮስን የጭንቅላት አክሊል ከቪክቶሪያ እና ከአልበርት ሙዚየም አምጥተው ለንግስት ዘውዲቱ አስረክበዋል። በኋላም ንግስት ኤልሳቤጥ እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም ኢትዮጵያን ሊጐበኙ ሲመጡ የአፄ ቴዎድሮስን ባርኔጣ እና ማሕተም ይዘው መጥተው ነበር። የደርግ ዘመን ደግሞ ከምዕራቡ ዓለም ጋር እሳትና ጭድ ሆነ። በኢህአዴግ ዘመን ደግሞ በተለይም በስመ ጥሩው የታሪክ ሊቅ በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የሚመራ “አፍሮሜት” የሚባል የመቅደላ ቅርስ አስመላሽ ቡድን ተቋቁሞ ብዙ ሰርቷል። ለምሳሌ የአፄ ቴዎድሮስን የአንገት ክታብ አስመልሷል። ጋሻቸውንም አስመልሷል። ነገር ግን እነ ሪቻርድ ፓንክረስት እድሜ እየተጫጫናቸው ሲሄዱ ይህንን ትልቅ ኃላፊነት የሚረከብ ትኩስ ኃይል በመጥፋቱ ታላቁ አላማቸው ተቀዛቅዟል።

 

 

ቴዲ አፍሮ ሆይ፤ የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር፣ ሹሩባ እንግሊዝ ውስጥ ነው። ስለ ታላላቅ ቅርሶችም ታቀነቅናለህ ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ።

 

በጥበቡ በለጠ

የዛሬ ፅሁፌን እንዳዘጋጅ የገፋፉኝ ሁለት ነገሮች ናቸው። አንደኛው በፍቅር እስከ መቃብር ላይ ተመርኩዞ የተሠራው የቴዲ አፍሮ ሙዚቃ ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ ደብረማርቆስ ከተማ ላይ የተሠራው የታላቁ ደራሲ፣ ዲፕሎማትና አርበኛ የክቡር ዶ/ር ሐዲስ ዓለማየሁ ሐውልት ነው።

 

 

ቴዲ አፍሮ /ቴዎድሮስ ካሣሁን/ ፍቅር እስከ መቃብርን መሠረት አድርጐ ግሩም የሆነ ሙዚቃ አቀንቅኗል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ያሉ ርዕሠ ጉዳዮችን በተለይም ገፀ-ባህሪያቱን፣ ደራሲውን እና ተራኪውን ወጋየሁ ንጋቱን ሳይቀር ለዛ ባለው ሙዚቃው ሌላ ፍቅር ሰርቶላቸዋል። ፍቅር እስከ መቃብር መጽሐፍ በኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍ ታሪክ ውስጥ ወደር የማይገኝለት ልቦለድ ታሪክ ነው። ፍቅር እስከ መቃብር ዘመን አይሽሬ /Eternal/ ብለን የምንጠራው የጽሑፎች ሁሉ ቁንጮ ነው። ታዲያ ወደዚህ መጽሐፍ ንባብ የገባ ሰው ሁሉ በመጽሐፉ ፍቅር ተሳስሮ እንደሚቀር ይታወቃል። ፍቅር እስከ መቃብር መፅሐፍ በውስጡ ያለው ታሪክ ሲነበብ፣ አንባቢውን ራሱ በፍቅር ወጀብ አላግቶ፣ አላግቶ የፍቅር እስረኛ የሚያደርግ ተአምረኛ መጽሐፍ ነው። ቴዲ አፍሮም በመጽሐፉ ፍቅር ወድቆ ይህን የመሰለ ግሩም ዜማ አቀነቀነ። ከራሳችን፣ ውስጣችን ካለው ታሪካችን ላይ መሠረት አድርጐ ሙዚቃ መስራቱ አንዱ ስኬቱ ነው። እንዲህ ዓይነት ግዙፍ ኢትዮጵያዊ ቅርሶችና ታሪኮች ላይ መሠረት ተደርገው የሚቀርቡ የኪነ-ጥበብ ስራዎች የታዳሚን ቀልብ በቀላሉ የመውሰድ አቅም አላቸው። ከዚህ ሌላም ከያኒው ራሱ በሀገሩ ታሪክ ላይ ተመስጦ የጥበብ ስራዎቹን ማቅረቡም ምን ያህል የዕውቀት አድማሱም ሰፊ እንደሆነ ማሳያም ነው። አንድ ከያኒ የአገሩን እና የሕዝቡን ታሪክ ሲያውቅ በሕዝቡ ውስጥ ግዙፍ ሆኖ ብቅ ይላል።

 

 

ቴዲ አፍሮ ፍቅር እስከ መቃብርን ሲዘፍነው የመጀመሪያው አቀንቃኝ አይደለም። በ1995 ዓ.ም እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ መጽሐፉን መሠረት አድርጋ “አባ ዓለም ለምኔ” የተሰኘ ውብ ዜማ አቀንቅናለች። በዚህ መጽሐፍ ላይ መሠረት አድርጐ ዜማ ማቀንቀን እንደሚቻል ያሳየች ቀዳሚት ባለቅኔ ነች።

 

 

ጂጂ ለቴዲ አፍሮ፣ የታላላቅ ርዕሠ ጉዳዮች መነቃቂያው /inspiration/ የሆነች ይመስለኛል። ምክንያቱም ፍቅር እስከ መቃብርን እርሷ 1995 ዓ.ም ተጫውታዋለች። እርሱ ደግሞ በ2009 ዓ.ም ተጫወተው። አባይን በተመለከተ ጂጂ ከ15 ዓመት በፊት አቀንቅናለች። ቴዲ አፍሮ ደግሞ በቅርቡ ተጫውቶታል። አድዋን በተመለከተ ጂጂ በ1980ዎቹ መጨረሻ ላይ ድንቅ አድርጋ አዜመችው። ቴዲ አፍሮ ደግሞ እርሷ ካቀነቀነች ከ13 ዓመት በኋላ አድዋን ውብ አድርጐ ሠራው። ብዙ ነገሮችን ሳይ ጂጂ የቴዲ መነቃቂያ ትመስለኛለች። እርግጥ ነው ሁለቱም አቀንቃኞች የአንድ ዘመን ወኪሎች ናቸው። እነርሱ በተፈጠሩበትና ባደጉበት አስተሳሰብ ውስጥ ነው ማቀንቀን የሚፈልጉት። የርዕሠ ጉዳይ ምርጫቸውም ተመሳስሎ ማሳየቱ ከፈለቁበት ሕዝብና አስተሳሰብ ውስጥ ይመነጫል። ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እንዳሉት “ነበልባል ትውልድ እየመጣ ነው። ከነዚህም ውስጥ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና ቴዲ አፍሮ ናቸው። የኢትዮጵያን ሙዚቃ ባልተጠበቀ ፍጥነት ወደ ላይ አመጠቁት” ብለው ነበር። ኃይሌ ገሪማ ለጂጂ ሙዚቃ የነበራቸውን ፍቅር ሳስታውስ ወደር አላገኘሁላቸውም።

 

ወደ ርዕሰ ጉዳዬ ልመለስ። ፍቅር እስከ መቃብር ብዙዎችን በፍቅር የጣለ መጽሐፍ ነው። በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሥነ-ጽሑፍ ዲፓርትመንት ውስጥ ላለፉት 50 ዓመታት የጥናትና ምርምር ፅሁፎች ሲሰሩበት የኖረ መጽሐፍ ነው። አያሌ የዩኒቨርሲቲው ተማሪዎች የድግሪ፣ የማስተርስ እና የዶክተሬት ድግሪያቸውን ለማግኘት ፍቅር እስከ መቃብር ላይ የምርምር ፅሁፎቻቸውን አቅርበዋል። ሌሎች ምሁራን ተመራማሪዎችም ፍቅር እስከ መቃብርን በልዩ ልዩ ርዕሠ ጉዳዮቹ ላይ ተመርኩዘው ጥናት ሠርተዋል። የውጭ አገር ሰዎች ሳይቀሩ መጽሐፉ ላይ ተመራምረዋል። መጽሐፉ በእንግሊዝኛ ቋንቋም ተተርጉሟል። በኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍ ታሪክ ውስጥ ፍቅር እስከ መቃብር የአያሌዎችን ቀልብ በመሳብ ወደር አይገኝለትም። ይህን መጽሐፍ በጥናትና በምርምር ፅሁፎቻቸው ከፍ ከፍ አድርገው የሰጡን ምሁራን ሁሉ ሊታወሱ ሊመሰገኑ ይገባል።

 

 

በርዕሴ ላይ “የፍቅር እስከ መቃብር - ፍቅረኞች” ያልኩትም እነዚህን አካላት ሁሉ ለመጠቃቀስ ፈልጌ ነው። በዚህ መፅሐፍ ታሪክ ውስጥ ከሁሉም በላይ “ፍቅር” ናቸው ብዬ የማስበው ደራሲውን ክቡር ዶ/ር ሐዲስ ዓለማየሁን ነው። ይሄን የሁላችንም ፍቅር የሆነውን መጽሐፍ 1958 ዓ.ም ያበረከቱልን የደራሲነት ግዙፍ ስብዕና ሐዲስ ዓለማየሁ እፊቴ ተደቀኑ። አቤት ትዝታ! ትዝ አሉኝ።

 

 

በህይወት ዘመኔ እስካሁን በሠራሁበት የጋዜጠኝነት ሙያዬ ቃለ-መጠይቅ ካደረኩላቸው የዚህች አገር ፈርጦች መካከል በእጅጉ ደስ የሚለኝ ከእርሳቸው ዘንድ ሄጄ ስለ ብዙ ነገር ያጫወቱኝ ወቅት ነው። ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁን በ1994 ዓ.ም እና በ1995 ዓ.ም ቃለ-መጠይቅ ያደረኩላቸው ሲሆን፤ ለሦስተኛ ጊዜ ለሌላ ቃለ-መጠይቅ ቀጠሮ በያዝንበት ቀን ህይወታቸው አለፈች። ክቡር ሐዲስ ሆይ ታላቅነትዎ፣ ከሁሉም በላይ ትህትናዎን ፈፅሞ አልረሳውም።

 

 

ውድ አንባቢዎቼ፤ እስኪ አንድ ነገር እንጨዋወት። በዚሁ መፅሐፍ ውስጥ ሦስቱን ዋና ዋና ገፀ-ባህሪያት አስቧቸው። ሰብለ ወንጌልን፣ በዛብህን እና ጉዳ ካሣን። እነዚህ ሦስት ገፀ-ባህሪያት አንድም ሦስትም ናቸው። አንድ የሚያደርጋቸው፣ ባሰቡት አቋማቸው፣ ለወደዱት ጉዳይ ፍፁም ራሳቸውን መስጠታቸው፣ በፍቅርና በዓላማ ተገማምደው እስከ ወዲያኛው ማለፋቸው፣ በአንድ ጉድጓድ መቀበራቸው አንድ ያደርጋቸዋል። ፍቅር እስከ መቃብሩም እሱ ነው። ሦስት የሚያደርጋቸው ደግሞ ሦስቱም ከየራሳቸው የኋላ ማንነት እና ተፈጥሮ አመጣጣቸው የተለያየ መሆኑ ነው። እነዚህ ከሦስት ማንነት ውስጥ የወጡ የሐዲስ ዓለማየሁ ፍጡሮች የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሑፍ ዋልታና ማገር ሆነው እነሆ 50 ዓመታት ሙሉ ተገዳዳሪ ሳይኖርባቸው ብቻቸውን ውብ ሆነው እንዳማረባቸው አሉ።

 

 

ሰብለና በዛብህ በሁለት ሰብአዊያን መካከል የሚንበለበል የፍቅር እቶን ውስጥ የተቀጣጠሉ ቢሆንም ከዚያ ባለፈ ደግሞ የሁለት ዓለም ሰዎችን ወክለው የአንድን ማኅበረሰብ አወቃቀር የሚያሳዩ ናቸው። ሰብለ ከባላባት ወገን፣ በዛብህ ከአነስተኛው ማኅበረሰብ ክፍል። የነዚህ ሁለት ዓለም ሰዎች ፍቅር ውስጥ የሚመጣ ጉድ የተባለ ግጭት ፍጭት አለ። እናም ሐዲስ ዓለማየሁ ያንን የማኅበረሰብ አወቃቀር ልዩነትና አንድነት ሊያሳዩን ፍቅር ፈጠሩ። በፍቅር ውስጥ ያለ ማኅበረሰባዊ እቶን ሲፈነዳ ሲቀጣጠል አሳዩን። ጉዱ ካሣ የተባለ ጉድ ፈጥረውም ማኅበረሰቡን የሚያርቅ፣ የሚተች፣ የሚያሄስ፣ ችግሩን ነቅሶ የሚያሳይ እና መፍትሄ የሚሰጥ የሊቆች ሊቅ ወለዱ። የጐጃሙ ዲማ ጊዮርጊስ የቅኔ ዩኒቨርሲቲ ያፈራው ጉዱ ካሣ ኢትዮጵያ እንዳትፈርስ፣ በሥርዓት እንድትገነባ እንዲህ ብሎ ነበር፡-

 

“የማኅበራችን አቁዋም የተሰራበት ሥርዓተ-ልምድ፣ ወጉ ሕጉ እንደ ሕይወታዊ ሥርዓተ-ማሕበር ሳይሆን ህይወት እንደሌለው የድንጋይ ካብ አንዱ በአንዱ ላይ ተደራርቦ የላይኛው የታችኛውን ተጭኖ፣ የታችኛው የላይኛውን ተሸክሞ እንዲኖር የተሰራ በመሆኑ ከጊዜ ብዛት የታችኛው ማፈንገጡ ስለማይቀርና ይህ ሳይሆን ህንፃው በሙሉ እንዳይፈርስ እንደገና ተሻሽሎ ሰውን ከድንጋይ በተሻለ መልክ የሚያሳይ የህያውያን አቁዋም ማኅበር እንዲሰራ ያስፈልጋል።”

/ፍቅር እስከ መቃብር፤ ገፅ 122/

ለመሆኑ እንደ ጉዱ ካሣ አይነት ማኅበረሰባዊ ፈላስፋ አለን ወይ? አንዱ ሌላውን ተጭኖ መኖር እንደሌለበት የሚነግረን። አንዱ ሌላኛውን ከተጫነ ከጊዜ ብዛት የታችኛው እምቢ ብሎ ይወጣል። የታችኛው ሲወጣ ካቡ ይፈርሳል፤ ሀገር ይፈርሳል እያለ በውብ ምሳሌ ኢትዮጵያን የሚያስተምር የዲማ ጊዮርጊሱ ጉዱ ካሣ ጠቢብ ነበር።

 

 

እናም ሐዲስ ዓለማየሁ እንዲህ አይነቶቹን ገፀ-ባህሪያት ፈጥረው፣ የፍቅር ልቦለድ የሆነ መነፅር ሰክተውላቸው ኢትዮጵያን እንድናያት፣ እንድንመረምራት እና የሚያስፈልጋትን ሥርዓት እንድንገነባላት እኚህ ጉደኛ ደራሲ ከ50 ዓመታት በፊት በውብ ድርሰታቸው ነግረውናል። ማን ይስማ!?

 

1994 ዓ.ም እቤታቸው ሄጄ ቃለ-መጠይቅ ሳደርግላቸው በውስጤ ብዙ ነገር ተመላለሰብኝ። ፍቅር እስከ መቃብር። በዛብህ ሞተ። ሰብለ ከበዛብህ ሌላ ፈፅሞ መኖር አትፈልግም። መነኮሰች። ቆብ ጫነች። እሷም ሞተች። አጐቷ ያ ታላቅ ፈላስፋ ለዕውነት ብሎ የኖረና የሞተው ጉዱ ካሣም ተቀላቀላቸው። እነዚህን ገፀ-ባህሪያት የፈጠሩት ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ እድሜና ጤና ተጫጭኗቸው በተንጣለለው ሳሎናቸው ውስጥ በተዘረጋው የማረፊያ አልጋ ላይ ጋደም ብለዋል። ትክ ብዬ አየኋቸው። ፍፁም ትህትና፣ ራሳቸውን ዝቅ አድርገው የመቅረብ ተፈጥሯቸው ይሄው እፊቴ ላይ ዛሬም አለ። ይታየኛል።

 

 

ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ባለቤታቸው ወ/ሮ ክበበፀሐይ ከሞቱ በኋላ ምንም ዓይነት ትዳር አልመሰረቱም። ብቻቸውን ከቤተሰባቸው ጋር ነው የሚኖሩት። ሳያገቡ፣ የአብራካቸውን ክፋይ ሳያዩ አረጁ። ደከሙ። እናም ገረመኝ። ግን ጠየኳቸው። “ጋሽ ሐዲስ፤ ባለቤትዎ ወ/ሮ ክበበፀሐይ ካረፉ በጣም ረጅም ዓመታት ተቆጠሩ። በነዚህ ዓመታት ግን እርስዎ ምንም ዓይነት ሌላ ትዳር አልመሰረቱም። ይህ ለምን ሆነ? ምክንያትዎ ምንድን ነው?” አልኳቸው።

 

ጋሽ ሐዲስ የግራ እጃቸውን ከፍ አደረጉልኝ። እጃቸው ላይ ቀለበት አለ። ግራ ስጋባ እንዲህ አሉኝ። ይህን ቀለበት ያሰረችልኝ ክበበፀሐይ ነች። እኔም ለእሷ አስሬያለሁ። እሷ ድንገት አረፈች። እዚህ ጣቴ ላይ ያለው እሷ ያሰረችልኝ ቀለበት ነው። ቀለበቱን አልፈታችውም። ሳትፈታው አረፈች። ስለዚህ ይህን ቀለበት ከኔ ጣት ላይ ማን ያውልቀው? ካለ እሷ፣ ካለ ክበበፀሐይ ይህን ቀለበት ከጣቴ ላይ የሚፈታው የለም አሉኝ።

 

 

ለመሆኑ ከዚህ በላይ ፍቅር እስከ መቃብር አለ ወይ? ሐዲስ ዓለማየሁ ማለት የፍቅር እስከ መቃብር መፅሐፍ ዕውነተኛ ገፀ-ባህሪ ነበሩ። የፃፉትን ልቦለድ በእውናቸው የኖሩ የፍቅር አባት ናቸው። ሰብለወንጌል፣ በዛብህ እና ጉዱ ካሣ ማለት ሐዲስ ዓለማየሁ ናቸው። ፍቅርን ፅፈው ብቻ ሳይሆን ኖረውት ያለፉ እውናዊ ፍጡር! ጋሽ ሐዲስ፤ አቤት የስብዕናዎ ግዝፈት! እንዴት አድረጌ ልግለፀው?

 

የፍቅር እስከ መቃብር ፍቅረኞች በጣም ብዙ ናቸው። በዋናነት ራሳቸው ሐዲስ ዓለማየሁ ናቸው። ሌላው ይህን ታሪክ በጥብጦ ያጠጣን ተራኪው ወጋየሁ ንጋቱ ነው። መፅሐፉ ላይ ጥናትና ምርምር ያደረጉ ሊቃውንትም የመፅሐፉ ፍቅረኞች ናቸው። ጂጂ እና ቴዲ አፍሮም በመፅሐፉ ፍቅር ወድቀው እኛንም ጣሉን። ፍቅረኛው በጣም ብዙ ነው።

 

 

የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሁፍ ጣሪያውን ያሳዩን ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ደብረ-ማርቆስ ከተማ ላይ ሐውልታቸው ከሰሞኑ ቆመ። ምስጋና ለደብረማርቆስ ዩኒቨርሲቲ! ይህች ደብረማርቆስ ሌላ እጅግ አስደናቂ ደራሲም ወልዳለች። ተመስገን ገብሬ ይባላል። በብዕሩም ሆነ በዕውቀቱ በዘመኑ ሊቅ የነበረ አርበኛ ነው። ተመስገንን ስጠራ ዮፍታሔ ንጉሴ መጣብኝ። ባለቅኔው፣ ተወርዋሪ ኮከቡ ዮፍታሔ ከዝህቺው ደብረማርቆስ ዙሪያ ሙዛ ኤልያስ ተወልዶ ያደገ የዚህች አገር የቴአትር፣ የመዝሙር፣ የግጥም ሊቅ የሆነ አርበኛ ነው። መላኩ በጐ ሰው የተባለ ልክ እንደ ዮፍታሄ ገናና የነበረ ሊቅም ከደብረማርቆስ ወጥቷል። የዛሬው ትውልድም ሐውልት ብቻ የሚሰራ እንዳይሆን የነዚህን ታላላቅ ሰብዕናዎች ማንነት መከተል ይገባዋል።

 

 

በትውልድ ውስጥ እየተቀጣጠለ የሚሄድ ፍቅር የሰጡን ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ በሙዚቃው ጂጂን እና ቴዲ አፍሮን ቀልብ ወስደው ዛሬም እንደ አዲስ ፍቅር እስከ መቃብር ያሰኙናል። አቶ ሐዲስ ከአርበኝነቱ እና ከደራሲነቱ ባሻገር የሰሩትን መልካም ነገር ላስተዋውቅና የዛሬ ጽሁፌን ላብቃ።

ሐዲስ ዓለማየሁ በድርሰት ስራዎቻቸው በኢትዮጵያዊን ዘንድ እጅግ ጎልተው ወጡ እንጂ መተዳደሪያቸው የመንግስት ስራ ነው። የኢትዮጵያን መንግስት በአምባሳደርነት እና በሚኒስትርነት ሲያገለግሉ የቆዩ ናቸው። ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ በተቋቋመችው ኢትዮጵያ ማለትም ከ1937 ዓ.ም እስከ 1938 ዓ.ም ድረስ በኢየሩሳሌም የኢትዮጵያ አምባሳደር ነበሩ። ቀጥሎም በአሜሪካን ሐገር በዋሽንግተን ዲሲ በኢትዮጵያ ሌጋሲዮን ውስጥ ከራስ እምሩ ጋር ሆነው በአምባሳደርነት ለአራት ዓመታት ሰርተዋል። ኒውዮርክ ውስጥም የኢትዮጵያ አምባሳደር ነበሩ። ቀጥሎም ከኒውዮርክ መልስ ማለትም ከ1953-1958 ዓ.ም በለንደን እና በኔዘርላንድስ ውስጥ አገልግለዋል። ስለዚህ ሐዲስ በዋነኛነት አምባሳደር ነበሩ። በዚህ የአምባሳደርነት ስራቸው ደግሞ የዋሉትን ውለታ ዛሬ እንዘክረዋለን።

 

የፊታችን ግንቦት 17 ቀን 2009 ዓ.ም 54ኛ ዓመቱን የሚያከብረው የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫው ኢትዮጵያ እንደሆነ እስከ ዛሬ ድረስ አለ። ለዚህም ደግሞ በተከታታይ የመጡት የኢትዮጵያ መሪዎች አስተዋፅኦም ከፍተኛ ነው። የአፍሪካ ሕብረት ከመመስረቱ አራት ዓመታት በፊት የተቋቋመው የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ነው። ይህ መ/ቤት ታህሳስ 20 ቀን 1951 ዓ.ም አዲስ አበባ ላይ ተቋቋመ /ተመሰረተ/።

 

የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን እንደ ዋነኛ ዓላማ አፍሪካን ለማጠንከርና ለማጎልበት ኢኮኖሚ ወሳኝ በመሆኑ በጋራ ትስስር ሐገሮች ወደ አንድ አህጉራዊ ህልም መምጣትን የሚያመቻች ተቋም ሆኖ አገልግሏል። ይህም የአፍሪካ ሐገሮች በጋራ ለሚያቋቁሙት የአፍሪካ ሕብረት እንደ መሰረታዊ የመአዘን ድንጋይ ሆኖ አስተዋፅኦ አድርጓል። የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሆን የደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ አስተዋፅኦ ከፍተኛ እንደነበር የሕይወት ታሪካቸው ያወሳል።

 

የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ከመቋቋሙ በፊት ሐዲስ ዓለማየሁ ኒውዮርክ ውስጥ በአምባሳደርነት ይሰሩ ነበር። እዚያ ሆነው አንድ ነገር አሰቡ። የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲመሰረት። ይህን ሃሳባቸውን ለንጉሥ ኃይለስላሴ ፃፉ። በወቅቱ ንጉሡ በጉዳዩ ወዲያውኑ አልተስማሙም ነበር። ሐዲስ ዓለማየሁም ስለ ጉዳዩ ጠቀሜታነት በተከታታይ ደብዳቤ ይፅፉላቸው ነበር።

 

ንጉሥ ኃይለሥላሴ ለምን ወዲያው ሀሳቡን አልተቀበሉትም? አንዳንድ ሰዎች እንደሚሉት ከሆነ የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን አዲስ አበባ ውስጥ ከሆነ የበርካታ ሐገር ዜጎችም አዲስ አበባ ውስጥ የስራ ቦታቸው ይሆናል። በዚህ የተነሳ ሁሉንም የሚታዘብ የውጭ ተመልካች ይመጣብናል። ስለዚህ እንቅስቃሴያችን ሁሉ ይፋ ይሆናል። ይሔ ደግሞ ለመንግስት ስርዓት አመቺ አይሆንም በሚል ምክንያት እንደሆነ ይገልፃሉ። በኋላ ግን በአዲስ አበባ ውስጥ እንዲቋቋም ጃንሆይ ፈቀዱ።

 

ዓፄ ኃይለሥላሴ ከመስማማታቸው በፊት ግን አራት ሐገሮች ጽ/ቤቱ እንዲሰጣቸው ጠይቀው ነበር። ከእርሳቸው ለአንደኛቸው ሊሰጥ በጥናት ላይ ነበር። በኋላ ኢትዮጵያ ስትጠይቅ ተሰጣት። እንዴት ተሰጣት የሚለውም ሌላው ጥያቄ ነበር።

 

እንደ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ገለፃ ኢትዮጵያ ጽ/ቤቱ እንዲሰጣት ያደረገችው በዘዴ ነው። ጉዳዩ እንዲህ ነው። ጽ/ቤቱን ገንዘብ አውጥቶ በቋሚነት የሚሰራው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ነው። የሀገሮች ምላሽ ደግሞ ለጽ/ቤቱ መስሪያ የሚሆን ቦታ መስጠት ብቻ ነው። ሐገሮቹ የመስሪያውን ገንዘብ አያወጡም። ኢትዮጵያ ዘግይታ ጥያቄውን ስታቀርብ ግን አንድ መላ ቀይሳ ነበር። ይህም ቦታውን በነፃ እሰጣለሁ፤ የሕንፃውን ማሰሪያ ወጪም እራሴው እችላለሁ። የተባበሩት መንግሥታት ገንዘቡን አያወጣም አለች። በዚህ ምክንያት ከኋላ የመጣችው ኢትዮጵያ የጽ/ቤቱ ምስረታን በአሸናፊነት ተቀበለች። ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁም በሕይወት ዘመናቸው እጅግ ደስ ያላቸው የዚያን ቀን ነው። ምክንያቱም ከበስተኋላ ሆነው የዚህ ሐሳብ ጠንሳሽም ግፊት አድራጊም እርሳቸው ስለነበሩ ነው።

 

ዛሬም ከአዲስ አበባ ከተማ ውብ ሕንጻዎች መካከል አንዱ የሆነው የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን /ECA/ ጽ/ቤት የተመደበው ቦታ 26ሺ ሜትር ካሬ ነው። ስለዚሁ ኪነ-ሕንፃ አሰራር አቶ በሪሁን ከበደ በፃፉት መጽሐፍ እንዲህ ይላሉ¸

ሕንጻው የተለያዩ ክፍሎች አሉት። አንድ የጉባኤ አዳራሽ ፣ የኮሚቴ መሰብሰቢያዎች፣ ስድስት ክፍሎች ለአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሲዮን ሠራተኞችና ከዚህ ኮሚሲዮን ጋር የሥራ ግንኙነት ላላቸው ለኢትዮጵያ መንግሥት ለጽ/ቤቶች የሚያገለግሉ 140 ክፍሎች፣ ከነዚህ ሌላ ለባንክ፣ ለፖስታ፣ ለቴሌግራፍና ለአየር መንገድ የሚያገለግሉ ክፍሎች አሉት። ዋናው የመሰብሰቢያ አዳራሽ የዝግጅቱ ፕላን ለሊቀ መናብርቶቹ የመቀመጫዎች ብዛት 8 ለዋና መልዕክተኞች 86፣ ለመልዕክተኞች 168፣ ለታዛቢዎችና ለልዩ ልዩ ወኪሎች 58፣ ለፀሐፊዎች 16፣ ለተርጓሚዎችና ለኦፕሬተሮች 16፣ ለልዩ ልዩ እንግዶች 37፣ ለጋዜጠኞች 106፣ ለተመልካች ሕዝብ 220 በድምሩ 715 መቀመጫዎችን የያዘ ነው።

 

ይህን ለመስራት የወሰደው ጊዜ 18 ወር ብቻ ሲሆን የጨረሰውም ገንዘብ አምስት ሚሊዮን አራት መቶ ሰላሳ ብር እንደሆነ አቶ በሪሁን ከበደ “የአፄ ኃይለስላሴ ታሪክ” በተሰኘው መጽሀፋቸው በገፅ 470 ውስጥ ገልፀዋል። በፅሁፋቸው ውስጥ እንዳብራሩት የጉባኤው አዳራሽ የተቀመጠበት ቦታ 3ሺ 600 ሜትር ካሬ፣ ለጽ/ቤቶቹና ለስድስቱ ኮሚቴዎች መሰብሰቢያ አዳራሽ ስድስት ክፍል የፈጀው ቦታ 5500 ሜትር ካሬ፣ ለባንክ፣ ለፖስታ ቤት፣ ለቴሌግራፍና ለአየር መንገድ መ/ቤት የተሰራበት ቦታ 4500 ሜትር ካሬ እንደሆነ ጽሁፉ ያስረዳል።

 

ይህን ትልቅ ስራ ያከናወነችው ኢትዮጵያ ናት። ከበስተጀርባ ሆነው ታላቁን ሕልም እውን ያደረጉት ደግሞ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ናቸው። የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ታህሳስ 20 ቀን 1951 ዓ.ም ተከፈተ።

ያ ወቅት ለብዙ የአፍሪካ ሐገሮች ጨለማ ነበር። ምክንያቱም ከቅኝ አገዛዝ ገና አልወጡም። በመከራ ውስጥ የሚዳክሩበት ነው። ከነርሱ ውስጥ ዘጠኝ ሀገሮች ብቻ ነፃ ወጥተው ነበር። እነርሱም

1-  ኢትዮጵያ፣

2-  ላይቤሪያ፣

3-   የተባበሩት አረብ ሪፐብሊክ (ግብፅ) ፣

4-   ሊቢያ፣

5-   ሱዳን፣

6-   ሞሮኮ፣

7-   ቱኒዚያ፣

8-   ጋና፣

9-   ጊኒ ነበሩ።

 

ለነዚህ ዘጠኝ ሀገራት የምታበራይቱ ፀሐይ ለሌሎም በቅኝ ግዛት ስር ለሚዳክሩት እንድታበራ ትግላቸውን ቀጠሉ። ሀገሮች ነፃ መውጣት ጀመሩ። ተበራከቱ። አፍሪካ ከባርነት ነፃ የወጣች አዲስ አህጉር ሆነች። ግንቦት 17 ቀን 1955 ዓ.ም ላይ ነፃ የወጡ 32 የአፍሪካ ሐገሮች አዲስ አበባ ላይ የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን አቋቋሙ። የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ከዚህም አልፎ የብዙ አስተሳሰቦችና ፍልስፍናዎችም ድምር ውጤት ነው።

 

ለምሳሌ የፓን አፍሪካኒዝም ፍልስፍናዎችን የሚያራምዱ እነ ማርክስ ጋርቬይ፣ ኢትዮጵያዊው የህክምና ሊቅ ዶክተር መላኩ በያን እና ሌሎም ከ1920ዎቹ ጀምሮ የሚያቀነቅኗቸው አስተሳሰቦች እየሰፉ መጥተው የደረሱበት ደረጃ ነው። የአፍሪካ ህብረት! ጉዞው ገና ይቀጥላል። ፓን አፍሪካኒዝም ይመጣል። “United States of Africa” ይመጣል ተብሎም ይጠበቃል።

 

እነ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ሀሳቡ ጽንስ እንዲሆን አድርገዋል። ፅንሱም ተወልዶ እያደገ ነው። በ50 ዓመታት ውስጥ ሁሉም የአፍሪካ ሐገሮች ከቅኝ አገዛዝ ስርዓት ወጥተዋል። ቀጥሎም ባህላቸውን፣ ታሪካቸውን፣ ፖለቲካቸውን፣ ኢኮኖሚያቸውን እያስተሳሰሩ መሔድ እንዳለባቸውም አውቀዋል።

 

የአፍሪካ ሐገሮች ትልልቅ ህልሞችን አልመው ነበር። ለምሳሌ በ1950ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ ለ25 ዓመታት የሚቆይ ፕሮግራም በትምህርት ሚኒስቴሮቻቸው በኩል አቅደው ነበር። ይህም መሐይምነት ከአፍሪካ ምድር በ25 ዓመት ውስጥ እንዲጠፋ። ምክንያቱም በቅኝ የመገዛቱ አንዱ ምክንያት መሐይምነት ስለሆነ ነው። ግን ይሄ የ25 ዓመታት እቅድ አሁንስ እምን ደረጃ ላይ ነው ብሎ ማየት ከአፍሪካ ሐገራት ይጠበቃል።

 

ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ግን ለንጉሥ ኃይለሥላሴ እዲህ አሏቸው፡- መሐይምነትን ከኢትዮጵያ ለማጥፋት የትምህርት ሚኒስቴር በጀት በጣም ትንሽ ነው። መጨመር አለበት እያሉ በጣም ተከራከሩ። ሳይጨመርም ቀረ። በወቅቱ ሐዲስ የትምህርት ሚኒስቴር ነበሩ። በጀቱ አልስተካከል ሲል ሐዲስ ስራቸውን በገዛ ፈቃዳቸው ለቀቁ። በኋላም ወደ ለንደን አምባሳደር ሆነው ተላኩ። ሐዲስ ከሄዱ በኋላ የጠየቁት በጀት ተለቆ ነበር። የሚገርም ነው።

አፍሪካ የብዙ ነገሮች ሀብት ባለቤት ነች። ይህን ሐብቷን ተጠቅማ የበለፀገች አህጉር እንድትሆን የህብረቱ ትልቅ የቤት ሥራ ነው። ደራሲ ሐዲስም ከአስር ዓመታት በፊት እንደገለፁት ትምህርት ላይ ብዙ መስራት ተገቢ ነው።

 

በድርሰቶቻቸው የምናውቃቸው እኚህ ደራሲ ታላቅ ዲፕሎማት እንደነበሩ በጥቂቱም ቢሆን የዛሬው ፅሁፌ ያስረዳል። ሐዲስ ዓለማየሁ በውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ዋና ዳይሬክተር ሆነው አገልግለዋል። ከዚያም በምክትል ሚኒስትርነት ማዕረግ ሰርተዋል። በአምባሳደርነት አገልግለዋል። ግን አነሳሳቸው ከቆሎ ተማሪነት፣ ወደ መምህርትን፣ ከመምህርነት ወደ የቴአትር ፀሐፊነት፣ ከፀሐፊነት ወደ አርበኝነት ከአርበኝነት ወደ ዲፕሎማትነት እና ታላቅ ደራሲነት የመጡ ናቸው።

 

በድርስት ዓለም ውስጥ በልዩ ልዩ ጉዳዮች ፅፈዋል። ለምሳሌ

1.  የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም 1948 ዓ.ም

2.  ፍቅር እስከ መቃብር ልቦለድ ታሪክ 1958 ዓ.ም

3.  ወንጀለኛው ዳኛ (ልቦለድ) 1974 ዓ.ም

4.  የእልምዣት (ልቦለድ) 1980 ዓ.ም

5.  ትዝታ 1985 ዓ.ም

 

ከነዚህም ሌላ ኢትዮጵያ ምን አይነት ስርዓት እንደሚያስፈልጋት እና ልዩ ልዩ ቴአትሮችን ከሰላሳ ዓመታት በፊት ሲፅፉ ኖረዋል።

እኚህ ደራሲና ዲፕሎማት በኢጣሊያ ወረራ ዘመን በአርበኝነት ሲታገሉ በፋሽስቶች ተማርከው ወደ ኢጣሊያ ሀገር ተግዘው ታስረዋል። ጣሊያን እስር ቤት ውስጥ እያሉ ኢትዮጵያ ከፋሽስቶች ወረራ ተላቀቀች። ግን ሐዲስ ከእስር አልተፈቱም ነበር። ሐገራቸውና ህዝባቸው ነፃ ሲወጡ ሐዲስ ገና ነፃ አልወጡም ነበር። በኋላ እንግሊዞች ጣሊያንን ሲወሩ ሐዲስ ዓለማየሁን እና ጓደኞቻቸውን እስር ቤት አግኝተዋቸው ለቀቋቸው። ወደ ሐገራቸው መጥተው የዲፕሎማትነት እና የደራሲነት ስራቸውንም የቀጠሉት ከዚህ በኋላ ነበር።

 

ሐዲስ ዓለማየሁ ከትንሽ ተነስተው ትልቅ ቦታ የደረሱ የትውልድ ተምሳሌት ናቸው። “አባታቸው አለማየሁ ሰለሞን ከጎጃም ክፍለ ሐገር መተከል ወረዳ ኤልያስ ከተባለ የትውልድ አምባቸው ተነስተው ወደ ጎዛምን ወረዳ እንዶደም ኪዳምህረት ድንገት አቀኑ። በዚያው ከወ/ሮ ደስታ ዓለሙ ጋር ተገናኙ። ወ/ሮ ደስታ እንዶዳም ተወልደው፣ እንዶዳም አድገው፣ በኋልም ለወግ ማዕረግ በቅተዋል። ከአቶ ዓለማየሁ ሰለሞን ጋር ትዳር የመሰረቱት በዚሁ ቦታ ነው። በትዳራቸውም ጥቅምት 7 ቀን 1902 ዓ.ም የበኩር ልጃቸውን ሐዲስን ወለዱ” ብዙም አብረው ሳይቆዩ ተለያዩ፡ ፈጣሪ ያገናኛቸው ታላቁን ደራሲና ዲፕሎማቱን ሐዲስ ዓለማየሁን እንዲወልዱ ብቻ ነበር። እንኳንም ወለዱት!

 

የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን 1951 ተመስርቶ፣ ከዚያም የአፍሪካ አንድነት ድርጅት 1955 ዓ.ም እንዲመጣ ብዙ ውለታ ውለዋል። ዛሬ ሐዲስን የጠቀስነው ከዚሁ አምድ ጋር የተገናኘ በመሆኑ ብቻ ነው። ለምሳሌ የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን ታህሳስ 20 ቀን 1951 ዓ.ም የተመሰረተ እለት ጉባኤውን በሊቀመንበርነት እንዲመሩ የተመረጡት ክቡር አቶ አበበ ረታ ናቸው። በኋላ ደርግ የረሸናቸው ሰው ናቸው። ስለ እርሳቸውም ምንም አልተባለም። ሌሎችም ነበሩ። እነ ከተማ ይፍሩ፣ እነ ክፍሌ ወዳጆ እና ሌሎችም።

 

ደራሲ ሐዲስ አለማየሁ ኢትዮጵያ ምርጥ ደራሲዎችሽን ጥሪ ስትባል ከፊት የሚሰለፉ፣ ኢትዮጵያ ምርጥ ዲፕሎማቶችሽን ጥሪ ብትባል ከፊት የሚመጡ፣ ኢትዮጵያ ጀግኖች አርበኞችሽን ጥሪ ብትባል ከነግርማ ሞገሳቸው ብቅ የሚሉ የታላላቅ ሰብዕናዎች ባለቤት ነበሩ። ግን ጭንቅ የሚለኝ አንድ ነገር አለ። እንደነ ሐዲስ አለማየሁ አይነት ሰዎችን እያፈራን ነው ወይ? ኢትዮጵያ ሆይ እንደነ ሐዲስ አለማየሁ አይነት ሰዎችን ውለጂ፣ ማህፀንሽም የተባረከ ይሁን።

Page 3 of 19

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us