You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (209)

 

በጥበቡ በለጠ

(ክፍል 3)

1983 ዓ.ም እንደመነሻ

የደርግ መንግሥት ሥልጣኑን ከለቀቀ በኋላ በምትኩ የተተካው የኢህአዲግ መንግሥት በ1983 ዓ.ም ላይ መገናኛ ብዙሀን በተወሰነ ደረጃም ቢሆን ነፃ የሆነ አገልግሎት መስጠት እንዲችሉና ሕዝቦች ሀሣባቸውን በነፃ መግለፅ እንዲችሉ ፈቀደ። ከዚሁ ጋር በዋናነት የሚጠቀሰው የቅድመ ሕትመት ምርመራ የመቆሙ ጉዳይ ሲሆን ማንኛውም አታሚ የሚጠየቀው አትሞ ባወጣው ጽሑፍ እንዲሆን የተደረገበት ወቅት ነው።

በዚያን ወቅት በርካታ የአገሪቱን ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ጉዳዮችን፣ ልዩ ልዩ ባህላዊ፣ ሐይማኖታዊ፣ ልቦለድ፣ ስፖርት ነክና የሙያ ማህበራትን የውስጥ ጉዳዮች ንግድና ማስታወቂያ ሕፃናትን ማስተማርና ማዝናናትን የሚዳስሱ እንዲሁም ፖሊሣዊና የዜና አገልግሎት ተግባርን በማካተት የሚያከናወኑ በርካታ የጋዜጣ የመፅሔት የቪዲዩ ፊልሞች፣ የፊልም ምርት እና የድምፅ ቀረፃ ሥራዎች በመንቀሣቀስ ላይ ይገኛሉ። (ልሣነ ማስታወቂያ ገፅ 18)

በዚህ ዘመን የታየ ከፍተኛ ዕድገት ቢኖር የሕትመት ሥራ የመሥፋፋት ሁኔታ እና ብዙ አንባቢያን የማንበብ ፍላጐታቸውን ለማርካት የመቻላቸው ጉዳይ ነው። በዘመኑ ማንኛውም የመፃፍ ፍላጐት ያለውና በኘሬስ ስራ ላይ መስራት የሚፈልግ ሁሉ በህትመት ሥራ መሣተፍ ሲችል በአንባቢ በኩል ደግሞ በርካታዎች አንባቢ የመሆን ዕድሉን አግኝተዋል። በሕትመት ጥበብ በኩል የሄድን እንደሆነ  ጥበቡ በከፍተኛ ሁኔታ ለውጥ አምጥቶ እንደነበር እንገነዘባለን። ብዙዎች የሚዲያ ባለቤት ሆነው ስራ ጀመሩበት ዘመን ነበር። አያሌ ሀሳቦችና አመለካከቶች ይንጸባረቁ የነበሩበት ዘመን አሁን በቅርቡ እዚህ አገር ውስጥ ታይቶ ነበር።

ከዚህ ውጭ የፎቶ ግራፍ ጥበብ የጽሑፍ ቀረፃ ጥበብ .. ወዘተ አያሌ ነገሮች ከህትመትና ከአሣታሚ ማደግ ጋር አብረው ያረጉ ጉዳዩች ተያይዘው መጥተዋል። ይህም ዕድገት የጋዜጠኛውን ብዛት እንዲጨምር የራሱን አስተዋጽኦ አድርጓል። በዚህ መሠረት በ1987 ዓ.ም የወጣው ልሣነ ማስታወቂያ መጽሔት እንደሚገልፀው 283 የኘሬስ ሥራ ፈቃዶች ተሰጥተው 54ቱ ፈቃዶች ተመላሽ ሲሆኑ ቀሪዎቹ 229 ፈቃዶቸ በግለሰቦችና ድርጅቶች እጅ መሆናቸውን ያሳያል። የኘሬስ አዋጅ ወጥቶ ስራ ላይ ከዋለ በኋላ ከ1984 ዓ.ም እስክ 1986 ዓ.ም በወጡ የሕትመት ውጤቶች ዙሪያ ባደረኩት ዳሰሳ መሠረት በተጠቀሰው ዘመን ወደ ሀምሣ አምስት የሚጠጉ ጋዜጦችና ወደ 90 የሚጠጉ መጽሔቶች ሕትመት ላይ እንደነበሩ  ብዛታቸውን አግኝቻለሁ።

እኒህን የሕትመት ውጤቶች በአጠቃላይ ስንገመግማቸውና ስንከፋፍላቸው አጠቃላይ የህብረተሰብ ጉዳዮችን የሚዳስሱ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊ፣ የፍቅር፣ የስፖርት.. ወዘት የመሣሠሉትን ነገሮች በዋናነት የሚመለከቱ ናቸው። ከተጠቀሱት ብዛት ያላቸው የሕትመት ውጤቶች ውስጥ ከመጽሔት 70 በመቶው የተቋቋሙት በ1985 ዓ.ም ሲሆን 18 በመቶው በ1984 ዓ.ም እና 12 በመቶው በ1986 ዓ.ም የተቋቋሙ መሆናቸውን ለመረዳት ችያለሁ።

 ከጋዜጣ አንፃር ስንመለከት ደግሞ 51 በመቶውን በ1985 የተቋቋሙ፣ 38 በመቶው ደግሞ በ1986 የተቋቋሙና ቀሪው 11 በመቶ በ1984 ዓ.ም የተቋቋሙ መሆናቸውን ለማየት ይቻላል። ከዚህ ውጭ አብዛኞዎቹ ጋዜጦች ሣምንታዊ ጋዜጦች ሲሆኑ አልፎ አልፎ በሁለት ሣምንትና በወር የሚወጡ ጋዜጦች አሉ። ይህ እንኳን አብዛኛውን በስፖርት ጋዜጦች ላይ የሚታይ ባህሪ ነበር።

የመፅሔቶቹን የተመለከትን እንደሆነ በአጠቃላይ በወርሃዊ መጽሔቶች እንደሆነ ለመረዳት ችለናል። የቋንቋ ስርጭትን በተመለከተ ደግሞ ለሁለቱም የሕትመት ዓይነቶች ውስጥ በዋናነት አማርኛ ቋንቋ አገልግሎት ላይ የዋለ ሲሆን በተጨማሪ ደገሞ የእንግሊዝኛ ቋንቋ ጥቅም ላይ ስውል ይታያል። በተለይ በጋዜጦች ላይ ደግሞ ኦሮምኛና ትግርኛ ከሁለቱ ቋንቋዎቸ በተጨማሪ አገልግሎት ላይ መዋል የቻሉ ቋንቋዎች ናቸው።ይህ ከዚህ በላይ ለማየት የሞከርነው እስከ 1986 ዓ.ም በሕትመት ላይ የነበሩትን ሙጽሔቶችና ጋዜጦች /በግሉ ክፍል/ ሲሆን በቀጣዩቹ ዓመታት የሕትመት እንቅስቃሴያቸውን ያቆሙና አዲስ የጀመሩም ያጋጥማሉ። በተለይ ላቆሙት ጋዜጦች በመንግሥት በኩል የሚሠጥ አስተያየት ሲኖር በግሉም ክፍል ትንሽ ገረፍ ገረፍ አድርጐ ማለፍ ጠቀሜታው የጐላ ነው። ከዚህ በላይ ያነሣሁትን ጉዳይ ይዤ ወደ አንድ ማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ ወደሚሠሩ ሠራተኛ ጐራ ብዬ  ነበር 1992 ዓ.ም። ጥያቄዬም የሕትመት ሥራቸውን ላቋረጡ የግሉ ኘሬስ ክፍሎች በመንግሥት በኩል የሚሠጥ ምክንያት ካለ እንዲያብራሩልኝ በጠየኳቸው መሠረት፤

1.  በአብዛኛው ከ1983 ዓ.ም ወዲህ በተፈቀደው የሕትመት ሥራ እንቅስቃሴ መሠረት አብዛኞች በሙያው ያልሠለጠኑ ሠዎች ሙያውን ሣያውቁ በዘፈቀደ በመሠማራታቸው ፉክክሩን መቋቋም እንዳቃታቸው፤

2.  ጋዜጣው እንዴት መቋቋም እንደሚችል አለማወቃቸው፤

3.  መጀመሪያውኑ ሲቋቋሙ በጥናት አለመቋቋማቸው፤

4.  ምን ማቅረብ እንዳለባቸውና ይዘው የሚቀርቡት ነገር ምን ሆኖ የሕዝብን ስሜት አግኝተው ለመሸጥ አለማወቃቸው፤ የመሣሠሉ ምክንያቶችን ሠጥተውኛል።

 በአንፃሩ ደግሞ በግሉ ኘሬስ በኩል የሚነሱ ምክንያቶች አሉ። እኒህን ሁለቱን በማነፃፀር በሚቀጥለው ክፍል የምንለመከተው ሆኖ ወደ ዋና ጉዳያችን ስንመለሰ በተከታዩቹ አመታት በአንድም ሆነ በሌላ መልኩ ጀምረው ያቆሙ አሊያም አዲስ የጀመሩ የሕትመት ውጤቶችን እናገኛለን። ለዚህም ማነፃፀሪያነት ይረዳን ዘንድ በ1987 ዓ.ም በማስታወቂያ ሚ/ር ልሣን ላይ የወጣውን ሪፖርት መመልከት ጥሩ ይመስለኛል። በሪፖርቱ መሠረት የኘሬስ ፈቃድ ወስደው በእጃቸው ካደረጉት 229 ፈቃድ ጠያቂዎች ውስጥ 84ቱ ባገኙት ዕድል በመጠቀም በንቁ እንቅስቃሴ ላይ መገኝታቸውን በወቅቱ የወጣው ሪፖርት ያመለክታል። እኒህም ሕትመቶች የሚካሄዱት በአማርኛ፣ በኦሮምኛ፣ በአማርኛና ሐረሪ፣ በአማርኛና ዐረብኛ እንዲሁም በእንግሊዝኛ ቋንቋዎች ሲሆኑ፣ የሥርጭታቸው ወቅት ዕለታዊ፣ ሣምንታዊ፣  የ15 ቀንና ወርሃዊ ነው።

መጽሔቶችን በተመለከተ ደግሞ የሚታተሙበት ቋንቋ፣ ተዘጋጅተው የሚቀርቡበት ቋንቋ፣ በአማርኛ፣ በኦሮምኛ፣ በእንግሊዝኛ፣ በዐረብኛ ሲሆን ወርሃዊ የሶስት ወርና ከዚያም በላይ የሆነ የሥርጭት ወቅትን በመያዝ ያካሄዳሉ። ከላይ በሪፖርቱ ዋናው ክፍል 84ቱ በንቁ እንቅስቃሴ ላይ መገኘታቸው ቢገለፅም በዝርዝር የቀረቡት ግን 48 ጋዜጦች፣ 14 መጽሔቶች በአጠቃላይ 62 የሕትመት ውጤቶች ናቸው።

በሚኒስቴሩ ሪፖርት መሠረት ከላይ የተጠቀሱት ጋዜጦች የስርጭት መጠን እንደሚከተለው ቀርቧል።

የስርጭት መጠን

ተ.ቁ

የኘሬስ ዓይነት

የስርጭት መጠን

ከፍተኛ

ዝቅተኛ

1

ወቅታዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ማሕበራዊ ጉዳዮች እንዲሁም አስገራሚ ዜናዎችን የሚዘግቡ  ጋዜጦች

13500

3000

2

ወቅታዊ ፖለቲካዊ ማሕበራዊ ጉዳዩች እንዲሁም አስገራሚ ዜናዎችን የሚዘግቡ  መጽሔቶች

10000

7000

3

በእንግሊዝኛ ቋንቋ እየታተሙ የሚወጡ ጋዜጦች

2200

250

4

የፖለቲካ ድርጅት ልሣን ጋዜጦች

15000

2000

5

የስፖርት ጋዜጦች

13000

3000

6

የሐይማኖት /መንፈሣዊ /ጋዜጦች

7000

3000

7

የሐይማኖት መንፈሣዊ መጽሔቶች

10000

4000

8

የሕፃናት ጋዜጣ

3000

3000

በሶስተኝነት የጋዜጦች የመጽሔቶች የሕትመት እንቅስቃሴን ለማነፃፀር እንዲረዳን ለጥናት የያዝኩት ወቅት ከ1987 ጀምሮ እስከ  1991 ዓ.ም ወቅት ቢሆንም ቅሉ መፈለግ በቻልኩባቸው አካባቢዎች ዕለታዊ ሁኔታን መዝግቦ የመያዝ ሁኔታ ያልተለመደና ደካማ እንቅስቃሴ ስለሆነ መቶ በመቶ የተሟላ መረጃ ነው ባይባልም አብዛኛው መስረጃ ተካተውበታል። በዚህ መሠረትም እስከ ግንቦት 90 ድረስ በህትመት ላይ የነበሩ ጋዜጦች ብዛትና ዝርዝር ለማግኘት ችያለሁ። በመሆኑም እስከተጠቀሰው ጊዜ ድረስ ወደ 86 የሚጠጉ ጋዜጦች፣ በአጠቃላይ በግል፣ በመንግሥት፣ በሀይማኖታዊ ድርጅቶች፣ በድርጅት ልሣኖች የሚገኙ ሕትመት ላይ እንደነበሩ ለማወቅ ችያለሁ።

 በመጽሔት በኩል ደግሞ በሕትመት ላይ ያሉትን በትክክለኛ አሀዝ መግለፅ ባይቻልም ከዚህ መረጃ ተነስተን የየራሣችንን ተቀራራቢ ግምት መሥጠቱ የሚያዳግት አይመስለንም። ለመጽሔት በኩል በግሞ አሁን በሕትመት ላይ የሚገኙት የሀይማኖታዊ ድርጅቶች መጽሔቶች ሲሆኑ በሌላ በኩል ደግሞ  የድርጅት መጽሔቶች በዋናነት የሚጠቀሱ ናቸው። ከዚህ ውጭ ፖለቲካዊ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን የሚዳስሱት በጣም ጥቂት እንደሆኑ ነው ለመረዳት የቻልነው። በአጠቃላይ ከ26-30 መጽሔቶች በሕትመት ላይ እንደነበሩ ነው መረጃው የሚያመለክተው። ይህ አሀዝ ግን የተለያዩ መ/ቤቶችንና ተቋሞችን የህትመት ሥራ የሚያጠቃልል አይደለም።

በሕትመት እንቅስቃሴ ውስጥም ቦሌ ማተሚያ ቤት፣ ብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት፣ የሜጋ ህትመት ኢንተርኘራይዝ፣ ብራና ማተሚያ ቤት በዋናነት የሚሣተፉ ሲሆን በጋዜጦች ሕትመት ረገድ በተጠና ጥናት 46 በመቶ በብርሃንና ሠላም ማተሚያ ቤት፣ 36 በመቶ በቦሌ ማተሚያ ቤት፣ 9 በመቶ በሜጋ የህትመት ኢንተርኘራይዝና 9 በመቶ በብራና ማ/ቤት ይታተሙ እንደነበር ለማወቅ ተችሏል።

የኘሬስ ነፃነት በኢትዮጵያ

የፕሬስ ነጻነት ማለት የሀገር ነጻነት ማለት ነው እያሉ የሚያስተምሩ የጋዜጠኞች መማሪያ የሆኑ ዩኒቨርሲቲዎች በርካቶች ናቸው። ነጻ ሀገር ነጻ ፕሬስ ይኖራታል ተብሎ ይታመናል። ይህ ደግሞ አንጻራዊ ነው ብለው ከወዲያ በኩል የሚሞግቱም አስተሳሰቦች አሉ። አለምን በተለያዩ የአስተሳሰብ ካምፖች ከፋፍለው የምስራቁ እና የምእራቡ አስተሳሰብ በማለት ፕረሱንም እንደየ አገሩ ባህልና ልማድም የሚሸነሽኑት አሉ። ስለዚህ ፕሬስ ሙሉ በሙሉ ነጻ ነው ብለን አፋችንን ሞልተን የምንገልጽባቸው አገሮች ብዙም አይደሉም። ግን ሁሉም ነጻ መንግስታት ፕሬሶቻቸውን በነጻነት ያለ አፋኝ እና አታካች ህጎች እንዲለቋቸው መምህራን ይናገራሉ።

ፕሬስን ከሰው ልጅ የመተንፈሻ አካላት አንዱ እንደሆነ ከሚነገርለት ከሳንባ ጋር እመሳሰሉ የሚያስተምሩ ዩኒቨርሲቲዎች በርካቶች ናቸው። የሰው ልጅ ስርአት ሚኖረው የመተንፈሻ መሳሪያው ፕሬስ ሲኖረው ነው የሚሉም አሉ። ፕሬስ ከሌለ ሁካታ፣ ድንፋታ፣ ግርግር፣ ውዥንብር፣ ያለመረጋጋት ወዘተ ይፈጠራል እያሉ በርካቶች ከዚህ ቀደም ጽፈዋል። ስለዚህ ፕሬስ ህዝብን አደብ መስገዢያ ነው ማለትም ይቻላል። ስለ ፕሬስ ብዙ የፍልስፍና አባባሎች ሁሉ አሉ። የበርካታ አስተያየቶች ማዕከል ነው። በምንግስት አወቃቀር እንክዋን ንጉሳዊ፣ ሪፐብሊክ፣ ወታደራዊ፣ ሀይማኖታዊ ወዘተ እየተባለ ይከፋፈላል። ከርሱ ጋር ተያይዞም የፕሬስ አስተሳሰብም ይገለጻል። ጉዳዩ ሰፊ ነው። ወደፊት ብዙ እንነጋገርበታለን። ለአሁን ግን ሀገራችንን በታሪክ ውስጥ እንቃኛት።

ፕሬስ ከ1917-1923 ዓ.ም በኢትዮጵያ

ወደ ሀገራችን ሥንመጣ የኘሬስን ታሪክ በአራት ከፍልን ማየቱ ምን ህል ነፃ ሆኗል አልሆነም የሚለውን ለማወቅ ያስችለናል። የመጀመሪያው የማተሚያ መሣሪያ ወደ ሀገራችን በተለይ አዲሳባ ከገባበት ወቅት አንስቶ እስክ 1913 ያለው ወቅት ሲሆን፣ በዚህ ወቅት አገሪቱ የምትመራበት ሕገመንግሥት በይፋ ባይታወቅም ዘመናዊነት የተጀመረበት ንግሥት ዘውዲቱ አገሪቱን ከአልጋወራሹ ጋር የሚያስተዳድሩበት ወቅት ነበር። በዚህ ወቅት ይታተሙ የነበሩ ሁለት ጋዜጦች ሲሆኑ፣ አእምሮ እና ብርሃንና ሰላም ናቸው።

 አእምሮ አብዛኛው ስለ ንግሥት ዘውዲቱ የሚያወራ ጋዜጣ እንደነበር ጥናት ያረጉ ይናገራሉ። ብርሃንና ሰላም ደግሞ ስለ አልጋወራሹ የሚያወሣ ነበር ይላሉ። በዚህ ዘመን ቀደም ተብሎ እንደተጠቀሰው ይህ ነው የሚባል ሕግ መንግሥት ባይኖርም ወደ ሰባት የሚደርሱ ምኒስትሮች ቀደም ብለው በዳግማዊ አፄ ምንሊክ መሾማቸው ይታወሣል። ይህም ዘመናዊ የሆነ የአሰራር ስልት ለመቀየር ከተጀመሩት ጅማሮዎች አንዱ ነበር። ታዲያ የዚህ ሕገ መንግሥት አለመኖር በኘሬስ ደረጃ በወቅቱ አንዳንድ ሥራዎች በነፃ እየተዘጋጁ ይወጡ ነበር። ምንም እንኳ ከወጡ በኋላ ንግሥቲቱን አስቀይመዋል ተብሎ ስራዎቹ የመሰብሰብ አደጋ ቢያጋጥማቸውም በጥቅሉ በዚህ ዘመን የነበረውን የሕግ ተጽእኖ ሣይሆን ለኘሬሱ ማደግ የመሪዎቹ እና የአንዳንድ ትልልቅ ባለስልጣናት ተጽእኖ ብቻ ነበር የሚታየው።

ፕሬስ ከ1923-1966 ዓ.ም በኢትዮጵያ

ሁለተኛው ክፍል ደግሞ ከ1923-1966 ያለውን ሂደት ስንመለከት ለየት ያለ ሁኔታ እናገኛለን። ከ1923 ዓ.ም ለሀገሪቱ ለመጀመሪያ ጊዜ ሕገ-መንግስት ተቀረፀ። ይህ እንግዲህ ንጉስ ኃ/ሥላሴ ንግሥና የተቀበሉበት ዓ.ም ነው። በዚህ ሕገ-መንግስት ውስጥ በ26ኛው አንቀጽ እንደተቀመጠው

“ሕግ ከሚፈቅድበት ጊዜ በቀር የኢትዮጵያ ተወላጅ የሚጻጻፈውን ጽሁፍ ማንም ሰው ቢሆን ሊመረምርበት አይችልም።”

/ውለታው ባዬ፣ የ1923 ዓ.ም ሕገ-መንግስትን ጠቅሶ እንዳስቀመጠው /

ይህ አንቀጽ እንደሚያመለክተው የተብራራና ሰፋ ያለ ነገር ስለኘሬስ ባያስቀምጥም፣ ማንም ሰው ያለ ቅድመ ምርመራ እንደልቡ መጻፍ እንደሚችል ነው። ይህ ቢሆንም ግን ሕጉ መቼና በምን አይነት ሁኔታ ምርመራን እንደሚፈቅድ አይገልጽም።

ይህንን ሕገ-መንግስት ድንጋጌ ተከትሎ  የኘሬስ ውጤቶችን በተመለከተ በአዋጅ ደረጃ የካቲት 7/1927 ዓ.ም ጋዜጣንም ሆነ ማተሚያ ቤት ለማቋቋም ፈቃድ እንደሚያስፈልግ ታወጀ። ህጉ ይህንን ሳያሟላ ሁለቱንም ማቋቋም እንደማይችል ያስረዳል። ከዚህም በተጨማሪ የግለሰቦችን ስም ማጥፋት፣ መንካት፣ በህግ የተከለከለ እንደሆነና ይህንንም የፈፀመ ኘሬስ ስሙ ለጠፋበት ሰው በኘሬሱ ላይ አጸፋውን በኘሬሱ ኪሣራ ተመጣጣኝ በሆነ መልኩ መልስ የመስጠት መብት እንዳለው ይገልጻል። ከዚህም ባሻገር የኘሬስ ውጤቶች ከታተሙ ሁለት ቀን /48 ሰዓት/ ከማፉ ቀድሞ ሶስት ቅጅ ለሚመለከተው የመንግስት መሥሪያ ቤት መሥጠት አለበት።

ይህ መሥሪያ ቤት የወጡትን ጽሁፎች በመመልከት እንዳይሰራጩ የማገድ ብሎም አሳታሚ ድርጅቶችን የመዝጋት መብት ሲኖረው ከውጭ ሀገር የሚመጡ የኘሬስ ውጤቶችን መርምሮ እንዳይያስራጩም የማድረግ መብት አለው።

እስካሁን እንዳየነው በሂደት የኘሬሱ ሕግ እየጠበቀ፣ ነፃ የመሆን አዝማሚያው እየቀነሰ እንደመጣ እንመለከታለን።

ከ1927 ዓ.ም ጀምሮ ፈቃድ በመስጠትና በማገድ ስልጣን ተሰጥቶት የነበረው ለመንግስት አካል ነበር። በ1934 ዓ.ም ደግሞ ሥልጣኑ በተለይ ቅድመ ምርመራን በማስጀመር በሀላፊነት የጽሕፈት ሚኒስቴር እንዲያከናውነው ተደርጓል። በመለጠቅ በ1935 ዓ.ም በወጣው ሕግና መመሪያ መሠረት ቅድመ ምርመራው በሀገር ውስጥ የሚዘጋጁ የኘሬስ ውጤችን እና ከውጭ  የሚገቡ የኘሬስ ውጤቶችን ብቻ ሣይሆን ፊልምና ቲያትርንም እንዲያጠቃልል ሆኗል። በዚህም ወቅት ማናቸውም የኘሬስ ውጤቶች የሕትመት ቤቱን ስም የመግለጽ ግዴታ  ነበረባቸው። የፊልምና የቲያትር መርማሪው በከፊልም ሆነ በምስሉ ማገድ ሲችል የቀደሚውን ቁጥር የመወሰንም መብት ነበረው።

ይህን ሕግ ለተላለፈ ከ1927 ዓ.ም ጀምሮ ማለት ነው በብር እስክ 500 /አምስት መቶ ብር /ወይም 6 /ስድስት/ወር እስራት አልያም ሁለቱም ውሳኔ ተግባራዊ እንደሚሆን ሕጉ ያስቀምጣል። በየወቅቱ ተሻሽለዋል እየተባለ የሚወጡ መመሪያዎች የኘሬሱን ነጻነት ከቀድሞው በበለጠ እያጠበቡት ነው የመጡት። ይህ ቢሆንም እንኳ በ1948 ዓ.ም ሕገ-መንግስት. ራሱ ተሻሽሎ ሲወጣ በምእራፍ ሶስት አንቀጽ 41 የኘሬስ ነፃነት እንዳይገደብ የሚደነግግ አዋጅ እናገኛለን።ይህንንም በመርህ ደረጃ የተቀመጠ እንደሆነ ነው በጉልህ ተከታትለው የሚወጡ ሕጐችና መመሪያዋች የምናየው።

“በመላው የንጉሠ ነገሥት ግዛት ውስጥ በሕግ መሠረት የንግግርና የጋዜጣ ነፃነት የተፈቀደ ነው።” /ሕ.መ. 1948 አንቀጽ 41/

በሌላ በኩል ይህንኑ ሕግ የሚያጎለብት ሕገ-መንግስትን መሠረት በማድረግ በ1952 የፍታብሔር ሕግ ወጥቷል።

ይህም ማንኛውም ሰው የማሰብና ሐሳብን የመግለጽ ነፃነት አለው። ይህንን ሀሳቡን ሊቀንሱበት የሚችሉት የሌሎችን መብቶቸ የማክበር ግዴታዎች መልካም ባህልንና ሕጐችን አክብሮ የመጠበቅ ግዴታዎች ናቸው። /ፍ.ብ.ሕ.1952/

በ1948 ዓ.ም የወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግም መገናኛ ብዙሀንን በተመለከተ ባወጣው ሕግ፡-

 “በሚያጠራጥር ምክንያት ለሕዝቡ መገለጻቸው በሕግ በቂ በሆነ ምክንያቶች ወይም ለዚህ በግልጽ ለተሰጠ ውሳኔ በተለይ የተከለከሉ ካልሆነ በስተቀር ያንድ ትችት ውሣኔ መግለጫ ወይም በታረመ እቅድ የወጣ ያንድ ሰው እውነተኛ መግለጫ የሕግ አውጪዎችን፣ የአስተዳዳሪዎችን፣ የፍርድ ባለስልጣኖችን፣ ክርክር ወይም ቃለ ጉባኤ ያተመ፣ ያስታወቀ፣ የገለጠ ደራሲ ወይም ጽሁፍ አታሚ ወይም ተናጋሪው አይጠየቅም።”

/ወ.መ.ሕ. አንቀጽ 47 '1948/

የ1948 ዓ.ም ሕገ-መንግስት መሠረት አድርገው የወጡት 1952 ፍ.ብ.ሕግም ሆነ የ1948 ወ.መ.ሕግ አስከተወሰነ ደረጃ ለኘሬሱ ነፃነት ድጋፍ ይሰጣሉ። ነገር ግን ፍ.ብ.ሕ. እንደ አብነት ወስደን ያየን የግለሰቦችን መብት ማከበር ሲባል እንዴት ነው? ግለሰቡ የሚሠራውን አሥነዋሪ ድርጊት ባለመግለጥ ነው።  በተለይ በመንግሥትና በሕዝብ ሀብትና ንብረት በስልጣን ከለላ ያሉ ሰዎችን ብንወስድ ይህ ነውር ቢኖርባቸውና ቢወጣ ክብርና መብታቸውን ተነካ ማለት ነው። መልካም ባሕል የምንለው ምን እና ምን እስከምን ድረስ እኒህን የመሳሰሉት ሕጎች አሁንም ግልጽት የጐደላቸው ይመስላል። ከዚህም በተጨማሪ በዚያን ዘመን የነበሩ የኘሬስ ውጤቶች እንደሚያስረዱት ከአንዱ ወገን የቀረቡ በመምራት ላይ ያሉትን አካላት በተለይም ንጉሡን የሚያሞካሹ አልፎም ወደ መመለክ ደረጃ የሚያዘጋጁ ዝግጅቶች ሲሆን በወቅቱ የነበሩትን የማሕበረሰቡን ችግር እምብዛም የማያንፀባርቁ ናቸው።

በ1960 ዓ.ም በፀሐፊ ትእዛዝ አክሊሉ ሀብተወልድ ጠ/ሚኒስቴርና የጽሕፈት ሚኒስቴር አማካይነት የግል ኘሬሶች መውጣት አንደሚችሉ ይፋ አድርገዋል። ማንኛውም የግል ኘሬስም ለማቋቋም ለሚፈልጉ ፈቃድ እንደሚሰጥ ቢያስታውቁም ከዚህ ቀደም ብለው በ1950ዎቹ የተቋቋሙ የግል ኘሬሶች ግን ነበሩ። በመሠረቱ ከዚህ ቀደም ብሎ የሀገሪቱ መገናኛ ብዙሀን በጠቅላላው በመንግሥት ቁጥጥር ሥር ቢሆኑም እንኳ የግል ኘሬስ እንዲቋቋም የሚፈቅድም ሆነ የሚከለክል ሕግ ባለመኖሩ አዲስ ነበር ለማለት ይቻላል።

በአጠቃላይ ከ1923 እስከ 1966 ዓ.ም በኢትዮጵያ ውስጥ የነበረውን የኘሬስ ገደብ ስናይ በሁለት በኩል ከፍለን ብናይ የተሻለ ይሆናል። አንደኛው በሕጉ አሻሚነትና በመንግሥት ተጽእኖ ምክንያት እድገት ተገድቧል። ለዚህም በዋነኝነት እንደምክንያት የሚጠቀሱት ቅድመ ምርመራ በኘሬስ ስራዎች ላይ ጋዜጠኛው ሊያዘጋጀው የሰበውን ነገር በበላይ አካላት ትእዛዝ መሆን፣ ከትእዛዙ ፈቀቅ ሲል ቢያነስ የቦታ መዛወር፣ የደረጃና የደሞዝ ቅነሳ ሲበዛ ከሥራ መባረር በዋናነት ከሚጠቀሱት ከፊሎች ናቸው። ሁለተኛው የጋዜጠኞች የሙያ ብቃት ለጋዜጠኝነት ሥነ ምግባር አለመገዛት ነው። በዋነኝነት በማባበያና በድለላ መሸንገል ደጎማዎችን መቀበል ሲሆን ሥርአቱ በጥቅሉ ጋዜጠኞችንም ሲመለምል ታማኝነታቸው የተረጋገጠላቸው የሥርዓቱ ማገር ሊሆኑ የሚችሉትን ነው። ይህ ሲባል ግን በዘመኑ ሙያቸውን ባገኙት ክፍተት የተጠቀሙ ጋዜጠኞች የሉም ማለት ግን አይደለም።

“የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ መንግሥት ጋዜጠኞችን ይፈራ እንደነበር ግን የወደደ መሥሎ በሚያደርጋቸው መደለያዎች ይበልጥ ይታወቃል። ከሚታወቅባቸው ፐርዳይም መስጠት፣ በዓመት ቦነስ ከመስጠት ጋር ቤተመንግሥት ይሠሩ ለነበሩ ጋዜጠኞች ጫማ ከነ ሙሉ ልብስ ይሰጥ ነበር። ከዚያም አልፎ ለጥቂቶች ቤተመንግሥታዊ ግብርና እና ሌሎችም መደጎሚያዎቸ ይሰጥ ነበር።”

/ውለታው ባዬ የደነቀ ብርሀኑ ጥናታዊ ጽሁፍ ጠቅሶ እንዳስቀመጠው/

ፕሬስ ከ1966 በኋላ በኢትዮጵያ

(ይቀጥላል)¾

 

(ክፍል ሁለት)

በጥበቡ በለጠ

የአፄ ኃ/ሥላሴ ዘመነ መንግሥት

አፄ ኃ/ሥላሴ የሥልጣን መንበሩን ከተረከቡ በኋላም ይህ የሕትመት እንቅስቃሴ ቀጥሎ መዋሉን ነው የምንረዳው። ከዚህ ዘመነ መንግሥት በፊት የነበሩት የማተሚያ ቤቶች በዋናነት ይንቀሣቀሱ የነበሩት በእጅ ሲሆን ይህ ለጋዜጣ ሥራ እጅግ አስቸጋሪ እንደነበር ማወቅ ተችሏል። በመሆኑም አፄ ኃ/ሥላሴ እ.ኤ.አ በ1923 ዓ.ም የማተሚያ ቤት እንዲከፈት አደረጉ። ይህም መስሪያ ቤት የኢትዮጵያ መንግሥት አልጋ ወራሽ የልዑል ራስ ተፈሪ ማተሚያ በመባል ይታወቅ ነበር። ማተሚያ ቤቱ በወቅቱ ሲቋቋም በ30 ያህል ሠራተኞች ገ/ክርስቶስ ተክለ ሀይማኖት በሚባል ሰው ተቆጣጣሪነት ይሠራ ነበር። ይህ ሰው በስዊድን ሚሲዮን በአስመራ  የተማረ ሰው ነበር። ይህ የማተሚያ ቤት ወዲያውኑ ብርሃንና ሠላም የሚል ሥያሜ  ወጥቶለት ጋዜጦችንና መፅሐፎችን ማተም ቀጥሏል። ይህ ዓመት በሕትመት ታሪክ ውስጥ ትልቅ ስራ የተሠራበትና ተጠቃሽ ዓመት እንደሆነ ይነገራል።

 

በዚህ መሠረትነትም በ1917 በማተሚያ ቤቱ ስም የተሠየመው ጋዜጣ መታተም ጀመረ። ይኸው ብርሃንና ሰላም የተባለው ጋዜጣ በዋና አዘጋጅነት ይሠራ የነበረው ገ/ክርስቶስ ተ/ሀይማኖት የተባለው የማተሚያ ቤቱ ተቆጣጣሪ ሲሆን ጋዜጣው በሣምንት እየታተመ ይወጣም ነበር። ይህ ጋዜጣ በ500 ቅጂዎች ያህል ይታተም የነበረና የስርጭቱም ሁኔታ ይካሄድ የነበረው በሁለት ፈረሰኞች አማካኝነት እንደነበር ታሪክ ይናገራል።

 

ከብርሀንና ሰላም ጋዜጣ መመስረት ጥቂት ጊዜ በኋላም በየሣምንቱ እየታተሙ የሚወጡ ጋዜጦች ቁጥር 3 ደረሰ። ሁለቱ ቀደም ብዬ የጠቀስኳቸው አእምሮ እና ብርሃንና ሰላም ሲሆኑ፣ ሶስተኛውና በፈረንሣይኛ የሚታተመው ኩሪየር ዳ ኢትዮጵ የሚባለው ነበር። ብርሃንና ሰላም በጊዜው ገናና የነበረ ጋዜጣ እንደነበር ስቴፈን ጋሴል The beginning of printing in Abyssinia በተሰኘው መጽሐፋቸው ጠቅሰዋል። ይህንንም ለማስረዳት የብርሐንና ሰላም 500 ቅጂ ስርጭትን፣ ከአእምሮ የሁለት መቶ ቅጂ ጋዜጦችን በማወዳደር አቅርበዋል። ከብርሀንና ሠላም ማተሚያ ቤት ሌላ፤ ጐሐ ጽባህ በተባለው ማተሚያ ቤት ደግሞ ከሣቴ ብርሃን የሚባል ጋዜጣ እየታተመ ይወጣ እንደነበር ታውቋል። ይህ ግን ወዲያውኑ በፋሽስት ወረራ ምክንያት እንደተቋረጠ  ነው መረጃዎች የሚጠቁሙት።

በኢጣሊያ ወረራ ዋዜማ በኢትዮጵያ ውስጥ ሰባት ያህል ማተሚያ ቤቶች በአዲስ አበባ እንደነበሩ ሪቻርድን ፓንክረስት Foundation of Education. በተባለው መጽሐፋቸው ጠቅሠዋል። እነዚህም ማተሚያ ቤቶች፡-

 

 

1ኛ የመንግሥት ማተሚያ ቤት የነበረውና አፄ ሚኒልክ የከፈቱት

2ኛ የኮሪ የሬ ደ ኢትዮፒየ ኘሬስ በ1906 ዓ.ም የተቋቋመው፣

3ኛ የአፄ ኃ/ሥላሴ ማተሚያ ቤት የነበረው ብርሀንና ሰላም /1917/

4ኛ ጐሐ ጽባሕ በ1919

5ኛ ሔርሚስ ማተሚያ ቤት በ1919 የተቋቋመና ‘ለ ኢትዮጵፒየ ኮሜርሺያሌ’ የሚባል ጋዜጣን የሚያትም

6ኛ ሉክ /LOUC/ ማተሚያ ቤት በአርመናዊው ኤች ባግዳሳሪያን /H. Bagdassarian/

7ኛ አርቲስቲክ ማተሚያ ቤት በ1927 ዓ.ም በሁለት ሌሎች አርመናውያን በኢ.ጀራሂያን እና ጂ. ጀራሂያን E. Djerrahian and G. Djerrahian   የተቋቋሙት ናቸው።

 

በዚህ ጊዜም ከሰባት የማያንሱ ጋዜጦች የነበሩ ሲሆን ከነዚህ ውስጥ አራቱ በአማርኛ ቋንቋ የነበሩ ሲሆን፣ ሁለቱ በፈንሣይኛ እና አንዱ በጣሊያንኛ ቋንቋ ይታተሙ ነበር። የአማርኛ እትሞቹ ሶስት ሣምንታዊ ሲሆኑ፣ እነዚህም የመጀመሪያውና አንጋፋው አእምሮ ሲሆን፣ በአራት ገጽ ይታተም ነበር። ሌላው ብርሃንና ሰላም ሲሆን፣ በካሻዱያ የሚመራው የብላቴን ጌታ ህሩይ አጥቢያ ኮከብ ሁለቱም ባለ ስምንት ገጽ ናቸው። አጥቢያ ኮከብ የተመሠረተው በ1927 ዓ.ም ሲሆን በተከታዩ ዓመታት ከሳቴ ብርሃን የሚባል ባለ ስምንት ገጽ ወርሀዊ ጋዜጣ እንደተቋቋመ ማወቅ ተችሏል። ከውጭ ቋንቋ ጋዜጦችም በሣምንት ሁለት ቀን የሚወጣው ባለ ስምንት ገጽ ጋዜጣ ለ ኤሪዩሪ ዳ ኢትዮጲ የተባለና ለኢትዮጵያ ኮመርሽያል የተባለ ሣምንታዊ የፈረንሣይኛ ጋዜጣ ከ12 እስከ 14 ገጽ በመያዝ ይታተሙ ነበር። ኤል ኖቲዛሪዮ /EI Notiziario / የተባለ በየአስራ ምስት ቀኑ የሚወጣ የጣሊያንኛ ጋዜጣ ከ6 እስከ 8 ገጾችን በመያዝ ከ1926 ዓ.ም ጀምሮ መውጣት ጀምሮ ነበር። ከዚህ ውጭ ለአጭር ጊዜም ቢሆን ሁለት የውጭ ጋዜጦች መታተም ጀምረው ነበር። እኒህም የመጀመሪያው ኤቲዮፒኮስ ኮስሞስ /Aithiopikos Kosmos/ የተባለ በፒ.ኬ. ቨሪኒዮስ /P.K. vryennios ከ1920 እስከ 1924 ዓ.ም ድረስ የታተመው ሣምንታዊ ጋዜጣ እና ኢቲዮፒካ ኒያ /Aithiopika Nea/ የተባሉት ጋዜጦች ናቸው።

 

ከዚህ በላይ በጥቅሱ ለማየት የሞከርነው በሀገር ውስጥ የታተሙትን የህትመት ውጤቶች ሲሆን፣ ከሀገር ውጭ ኢትዮጵያዊ ጋዜጣዎች ከ1928 ዓ.ም በፊት ይተታሙ ነበር። ከነዚህ ውስጥ በመጀመሪያ የታተመው በአውስትራላዊው ዶ/ር ኤሪክ ቬይንዚንግ /Dr. Eric Weinzing አንዳንዴ አይቶኘየን ኮረስፖንደንዝ /Aithiopien-Korrespondenz/ በመባል የሚታወቀው ነው። ይህ ጋዜጣ በጀርመንኛ በእንግሊዝኛ እና በፈረንሣይኛ የተፃፉ መጣጥፎችን የያዘና ተከታታይነት በሌለው መልኩና በተለያዩ ቦታዎች የታተም ነበር። ለመጥቀስ ያህልም በፓሪስ፣ በቪየና በ1919፣ በአዲስ አበባ ከ1920-1921 በፓሪስ እስከ 1924 ይታተሙ ነበር። የዚህ ጋዜጣ ዋና ዓላማ ተደርጐ የተገለፀውም ኢትዮጵያ በአውሮፓውያን ዘንድ የበለጠ እንድትታወቅ ለማስቻልና ከሌሎች ጋር ያላትን ኢኮኖሚያዊ እና ማኅበራዊ ትስስር የበለጠ ለማጠናከር የሚል ነበር። ከዚህ ሌላ ለ ኢትዮጵያ ኖቪል /Le Ethiopia Nauvell  በፈረንሣዊው A. Natailer እየተዘጋጀ በየሁለት ወሩ የሚቀርበው ሲሆን፣ ሌላው ኢትዮጵያ Ethiopia የተባለው ከፓሪስ የሚመጣው ወርሃዊ እትም ነበር።

 

ከጦርነቱ በፊትና በኋላ በጣም ብዙ ጋዜጦች በውጭ ሀገር ኢትዮጵያውያን በተመለከተ እንደተቋቋሙ ታውቋል። ከዚህ መሀልም ዘቮይስ ኦፍ ኢትዮጵያ የተባለ ጋዜጣ በዶ/ር መላኩ በያን አዘጋጅነት በኒወዩርክ ውስጥ ይታተም ነበር። ዶክተር መላኩ በያን አሜሪካ ውስጥ በህክምና ለመጀመሪያ ጊዜ የተመረቁ ኢትዮጵያዊ ሲሆን በዘመናቸው ስለ ኢትዮጵያ እና ስለ አፍሪካ አንድነት የሚታገሉ ታላቅ ሰው ነበሩ። ፋሽስት ኢጣሊያን ከኢትዮጵያ ምድር ለማባረር ከታገሉ ታላላቅ ምሁራን መካከል አንዱ ናቸው። የእርሳቸውም ጋዜጣ በኢትዮጵያ የፕሬስ ታሪክ ውስጥ ተጠቃሽ ነው። ሌላው ለቮክስ ኢትዮ /La Voix DE l’Eth./ የተሰኘው ጋዘጣ ለአጭር ጊዜ ከ1928 እስከ 1929 በፈረንሣይ ይታተም ነበር።

 

 

በኢትዮጵያ የጋዜጣ ታሪክ ውስጥ የአንበሳውን ድርሻ የሚወስደው በእንግሊዛዊቷ የኢትዮጵያ አርበኛ በሲልሺያ ፓንክረስት አማካይነት ይታተም የነበረው ኒው ታይምስ ኤንድ ኢትዮጵያን ኒውስ /New Times and Ethiopian News/ የተሰኘው ጋዜጣ ነው። ለሃያ ዓመታት ከ1929 ዓ.ም እስከ 1949 ዓ.ም ታትሟል። ይህ ጋዜጣ  በመጀመሪያ ለንደን ከተማ ውስጥ ይታተም ነበር። አላማው ኢትዮጵያን ከኢጣሊያ ወረራ ማላቀቅ ነበር። የትግል ጋዜጣ ነበር። ሲልቪያ ፓንክረስት ዋና አዘጋጅ ነበረች። እነ ተመስገን ገብሬ ከሱዳን ገዳሪፍ ሆነው እንደ ሪፖርተር ወሬ አቀባዮች ነበሩ። ኢትዮጵያን ነጻ ለማውጣት በተደረገው ርብርብ በታሪክ ውስጥ ሁነኛ ቦታ የሚሰጠው የክፉ ቀን ደራሽ ጋዜጣ ነው። ዛሬ አዲስ ዘመን እያልን የምንጠራው የመንግስት ጋዜጣ ስያሜውን ያገኘው New Times ከተሰኘው የሲልቪያ ፓንክረስት ጋዜጣ እንደሆነ በሰፊው ይታመናል። እናም ሲልቪያ ፓንክረስት በኢትዮጵያ የአርበኝነት፣ የታሪክ፣ የባህል፣ የማንነት ጉዳዮች ላይ ከሰራቻቸው አበርክቶዎች ባልተናነሰ በኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ሙያ ውስጥም ያበረከተችው ውለታ ገና ብዙ ዘመን ይዘከራል።

 

 

ከላይ ለማየት እንደሞክርነው እስከ 1928 ዓ.ም ድረስ በርከት ያሉ ጋዜጦች መውጣት ቢችሉም ከ1928 ዓ.ም በኋላ ግን ይህ ሁኔታ ሊቀጥል አልቻለም። ይህም ሊሆን የቻለው በአምስት ዓመቱ የኢጣሊያ ወረራ ምክንያት እንደሆነ ግልጽ ነው።

ከ1928-1933ዓ.ም በቆየው የኢጣሊያ ፋሽስት ወረራ የኢትዮጵያ መገናሃ ብዙኃን እንቅስቃሴ እድገት ለአምስት ዓመት ያህል ተስተጓጉሏል። በመሆኑም ከዚህ በፊት የነበሩት የሀገሪቱ የኅትመት ውጤቶች ችግር ላይ ወደቁ። ከዚያም የኢጣሊያ የኘሮፓጋንዳ ማሠራጫ የነበሩት የቄሣር መንግሥት መልዕክተኛ እና የሮማ ብርሃን የተባሉት ጋዜች ወደ ሕትመት መጡ። የነዚህ ጋዜጦች ዋና አዘጋጅ የነበሩት ፕሮፌሰር/ነጋድራስ/ አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዘብሄረ ዘጌ ናቸው። እኚህ ሰው በኢትዮጵያ ስነ-ጽሁፍ አለም ውስጥ የመጀመሪያውን ልቦለድ ጦቢያን ያሳተሙ ታላቅ ሰው ነበሩ። የተማሩት ኢጣሊያ ውስጥ ነው። የውጫሌን ውል ጣሊያኖች አዛብተው የጻፉትን ያጋለጡ ትልቅ ሰው ነበሩ። ምን እንደነካቸው ሳይታወቅ በ1929 ዓ.ም ለኢጣሊያ ባንዳነት አደሩ። ታላቁ ሰብእናቸው ተገፈፈ። ግን በታሪክ ውስጥ በጋዜጣ አዘገጃጀት ክፍል የባንዳ ቢሆንም የሚጠቀስ ስራ አበርክተዋል።

 

 

በሌላ በኩል ደግሞ ባንዲራችን የተሰኘው የጦር ሜዳ ጋዜጣ በአማርኛና በአረብኛ ይሠራጭ ነበር። ይህ ጋዜጣ ዓላማው የኢትዮጵያን አርበኞች የጦር ሜዳ ውሎ ማብሠሪያ ነበር። ይህ ባንዲራችን የተሠኘው ጋዜጣ ከጠላት መባረር በኋላ 1933 ዓ.ም ላይ ስሙን ወደ ሰንደቅ ዓላማችን ቀይሮ በየሣምንቱ መታተም ቀጥሏል። ከላይ የተጠቀሰው የወራሪው መንግሥት ልሣን የነበረው የቄሣር መንግሥት ጋዜጣ በአብዛኛው ስለ ቄሣር መንግሥት ገናናነት እና የኢትዮጵያ ሕዝብ ለቄሣር ለጥ ሰጥ  ብሎ መገዛት እንዳለበት የሚያሳስብ ይዘት ያለው ጋዜጣ ነው።

 

በኢጣሊያ ወረራ ወቅት በሀገር ውስጥ የነበሩት ጋዜጦች ቢታገዱም በጐረቤት ሀገሮች በአማርኛ ቋንቋ እየታተሙ ወደ ሀገር ውስጥ በሥውር የሚሠራጩ ጋዜጦች ነበሩ። ምናልባትም እኒህን ጋዜጦች የሚያዘጋጁት እንደ ተመስገን ገብሬ ያሉ በስደት የሄዱ ኢትዮጵያውያን ሣይሆኑ አይቀሩም ተብሎ ይገመት ነበር። ከዚህም መሀከል ከላይ የአርበኞች የትግል ጥንካሬ በመግለጽ በኩል የጠቀሰነው ባንዲራችን በኋላም ሰንደቅ ዓላማችን የተሰኘው አንዱ ነበር። ባንዲራችን እስከ ጥር 1933 ዓ.ም ድረስ በካርቱም ውስጥ ሀያ ስምንት ጊዜ ታትሞ በሀገር ውስጥ እንደተሠራጨ የተፃፉ ጽሑፎች ያስረዳሉ። ከነፃነት በኋላም ከሚያዚያ 1 ቀን 1933 ዓ.ም ጀምሮ በአዲስ አበባ በሣምንት ሁለት ጊዜ ረቡዕና ቅዳሜ ዕለት እየታተመ መውጣቱን ቀጥሎ ነበር።

 

ፋሽስት ኢጣሊያ ከሀገር ከተባረረች በኋላም አንድ ተጨማሪ የአማርኛ ቋንቋ ጋዜጣ እንደተመሠረተ ማየት ይቻላል። ይህም ጋዜጣ እስካሁን በሕትመት ላይ ያለው አዲሰ ዘመን ጋዜጣ ነው። በጊዜው ንጉሱ የተቋረጠውን የልማት እንቅስቃሴ እንዲቀጥልና ሕዝቡ በአዲስ መልክ እንዲነሣሣ መሻታቸው ይህንንም የሚያስፈጽምላቸው ጋዜጣ ስላስፈለጋቸው አንድ ጋዜጣ እንዲቋቋም አዘዙ። ሰብስቤ ዓለሙ ስለ አዲስ ዘመን ጋዜጣ አመሠራረት ባደረጉት ጥናት ላይ እንደገለፁት ንጉሡ ትዕዛዙን ያስተላለፉት በጊዜው ለነበሩት ጋዜጠኛ ለወልደ ጊዩርጊስ ወልደ ዮሐንስ ነበር። ወ/ጊዩርጊስም ሌሎች የበታች ሹሞችንና ጋዜጠኞችን ሰብስበው አዲስ ይውጣ ለተባለው ጋዜጣ ስም ብርሀንና ሰላም ይባል ሲል ሀሣብ አቀረቡ። ተሰብሣቢዎቹም በርዕሱ ላይ ተቃውሞ በማሰማታቸው ወ/ጊዩርጊስ ያዘጋጅት ርዕስ ካለ እንዲያቀርቡ ይጠየቃሉ። ወ/ጊዩርጊስም አዲስ ልደትና አዲስ ዘመን የተሰኙ ሁለት ርዕሶችን አቀረቡ። ከብዙ ክርክር በኋላ አዲስ ዘመን የሚለው ስም የተሻለ መስሎ ስለተገኘ ለጋዜጣው ተመረጠ። ንጉሡም ስያሜውን ስለአፀደቁት አዲስ ዘመን ተብሎ ተሰየመ የሚል  እንደምታ ያለው ጽሑፍ ቀርቧል።

 

በዚህ መሠረትም አዲስ ዘመን ግንቦት 30 ቀን 1933 ዓ.ም ለመጀመሪያ ጊዜ ታትሞ ወጣ። በዚህ ጋዜጣ የመጀመሪያ ገጽ ላይም ይህ ቀን ላዲሲቱ ኢትዮጵያ ያዲስ ቀን መክፈቻ ነው ሲሉ ግርማዊነታቸው ሚያዚያ 27 ቀን 1933 ዓ.ም በተናገሩት መሠረት አዲስ ዘመን ተብሎ ተሰየመ የሚል ቃል ተጽፎ ይገኛል። ይህ ጋዜጣ ከግንቦት 30 ቀን 1933 እስከ ታህሳስ 1954 ድረስ በሳምንት አንድ ቀን ቅዳሜ ሲታተም ቆይቶ ከታህሣሥ 1951 ጀምሮ በየቀኑ /ከሰኞ በቀር/ እየታተመ እስከ አሁን በማገልገል ላይ ይገኛል።

 

አዲስ ዘመን በኋላም በስያሜው የቀድሞውን ቃል አዋጅ ነጋሪ ለመዘከር የተሰየመውና የመንግሥትን ደንቦችና ሌሎችንም ኦፊሴላዊ መግለጫዎችን እትም የሚያወጣው የመንግስት ጋዜጣ ነጋሪት ጋዜጣ በሚል ተሰይሞ በ1935 ዓ.ም በይፋ ታትሞ መውጣት ጀምሯል።

 

ሌላው ደግሞ የዚሁ አዋጅ ነጋሪ እንግሊዝኛዊ ስያሜ ዘ ኢትዮጵያን ሄራልድ በ1935 ዓ.ም ተቋቁሞ ይገኛል። የዚህ ጋዜ አዘጋጅ የነበረው እንግሊዛዊው ጆን ሲምኘሰን ሲሆን፣ ለውጭ ሀገር አንባቢዎችና ጐብኝዎች ጠቃሚ የዜና ምንጭ እንዲሆን ስለ ኢትዮጵያና ስለሕዝቧ ለብዙ ሰዎች ማስተማር እንዲቻል… ወዘተ ለመሣሠሉት ተግባሮች ታስቦ የተጀመረ ጋዜጣ ነው። ሔራልድ ሙሉ ለሙሉ በኢትዮጵያን አዘጋጆች መዘጋጀት የጀመረው ከሕዳር 14 ቀን 1951 ዓ.ም ጀምሮ ነው።

 

 

ከዚህ ውጭ ከነፃነት በኋላ በ1933 ዓ.ም መታተም የጀመረውና ለውጭ ዲኘሎማቶች የወሬ ምንጭ እንዲሆን ታስቦ መንግሥት በሁለት ቋንቋዎች በአንግሊዝኛና በፈረንሣይኛ የሚያሣትመው ዴይሊ ኒውስ የተባለው ጋዜጣ ይገኛል። በተጨማሪም በጊዜው አያሌ ጋዜጦችና መጽሔቶች በሕትመት ላይ ነበሩ። ከነዚህም ውስጥ ለመጥቀስ ያህል ብርሃንና ሰላም 1934 ዓ.ም፣ የዛሬዩቱ ኢትዮጵያ 1945 ዓ.ም፣ ቮይስ ኦፍ ኢትዮጵያ 1948 ዓ.ም፣ መነን 1948 ዓ.ም፣ ወታደርና ዓላማው፣ ድምጸ ተዋህዶ፣ ዜና ቤተ-ክርስቲያን 1939 የመሣሰሉት ከብዙ በጥቂቱ  የሚጠቀሱ ናቸው።

በማተሚያ ቤት ደረጃም የአ.አ የንግድ ም/ቤቶች፣ አርቲስቲክ፣ የንግድ፣ የሸዋ፣ የሴንትራል፣ የመርሐ ጥበብ፣ የትንሣኤ፣ የተስፋ ገብረስላሴ፣ የኢትዮጵያ፣ የቅ/ጊዮርጊስና የኮከብ ማተሚያ ቤቶች ይጠቀሣሉ።

 

በዚህ ዘመን እስከ 1950ዎቹ አጋማሽ ድረስ የሕትመት ሥራ በከፍተኛ ሁኔታ ተስፋፍቶ የሚገኝበት ወቅት ሲሆን በዘመኑ ከፍተኛ የሕትመት ምርት የተገኘበት ወቅት እንደነበር ማጤን ይቻላል። አሁን በመንግሥት የመገናኛ ብዙሀንነት የሚታወቁት ጋዜጦች የዚህ ዘመን ውጤቶች መሆናቸውንም ልብ ይሏል።

 

ከ1950ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ የአፄ ኃ/ሥላሴ መንግሥት ከፍተኛ ውጥረት ላይ የነበረበት ወቅት ነው። የገበሬዎች ተከታታይ አመጽ፣ የተማሪዎች ጉምጉምታ፣ የመፈንቅለ መንግሥት ሙከራ … ወዘተ የመሣሠሉት ክስተቶች የመንግሥቱን ሕላዊ እያሣጠሩት መጥተው ወደ ለውጥ በመገፋፋት የአፄውን መንግሥት ከሥልጣን በማውረድ በሀገሪቱ የወታደራዊ አገዛዝ እንዲሠፍን ሁኔታዎች የተመቻቹበት ወቅት ነው 1950ዎቹ። ቀስ በቀስ ንጉሱ ስርአት ተገረሰሰ። አብዮት መጣ። አዲስ የአብዮት መዝሙሮች ተቀነቀኑ። ኢትዮጵያ ወደ ያልታሰበ ጎዳና መጓዝ ጀመረች።

 

ፕሬስ ከ1966-1983 ዓ.ም በኢትዮጵያ

ይህ ዘመን ከላይ ገረፍ ገረፍ አርገን በጠቃቀስናቸው አብይ ሁኔታዎች ምክንያት ለረጅም ጊዜ ሀገሪቱን ሲገዛ የነበረው ንጉሣዊ አገዛዝ የወደቀበትና በምትኩም ወታደራዊ አገዛዝ የሠፈነበት ወቅት ነው። ደርግ በ1966 ዓ.ም ስልጣኑን ከተቆጣጠረ በኋላ በተለይ ለአገዛዙ ያመቸው ዘንድ የተለያዩ መዋቅሮችን መዘርጋት የጀመረበት ወቅት ነበር። በዚህ ዘመን በተለየ መልኩ በመጥፎ ሁኔታ የሚዘከረው የነጭ ሽብርና የቀይ ሽብር ጭፍጨፋዎች የተካሔዱበት ሀገሪቱ ተከታታይ በሆነ ድርቅ የተጐዳችበት፣ ሀገሪቱ የማርክሲስት ሌኒኒስት ርዕዮተ ዓለምን መከተል የጀመረችበት፣ በሰሜናዊ የሀገሪቱ ክፍል በወቅቱ ተገንጣይ ከተሠኙ ቡድኖች ጋር ከፍተኛ ውጊያ ይደረግ የነበረበት፣ እንደ አፄው ዘመን መንግሥት ያልተሣካ የመፈንቅለ መንግሥት ሙከራ የተደረገበት ወቅት መሆኑ ከሚጠቀሱት አጠቃላይ ክስተቶች ዋና ዋናዎቹ ናቸው።

 

ይህንን ሁኔታ መሠረት በማድረግ በወቅቱ የነበረውን የመገናኛ ብዙኃን እንቅስቃሴ ስንመለከት ሁሉም የመገናኛ ብዙኋን በሠራተኛው ፓርቲ ቁጥጥር ስር በማስታወቂያና ብሔራዊ መምሪያ መሪነት መንቀሣቀስ የጀመሩበት ወቅት ነው።

በ1969 ዓ.ም ደርግ የኢንፎርሜሽን ዘርፎችን ለመቆጣጠር እንዲያመቸው ከድርጅትነት ወደ መምሪያ ዝቅ አድርጐ በተማከለ አሠራር እንዲወድቅ ወስኖ የሚቆጣጠረውን አካልም ማስታወቂያና መርሃብሔር ሚኒስቴር ብሎ እንዲሰየም አደረገ። (ልሣነ ማስታወቂያ ገጽ-17)

 

የሚኒስቴር መሥሪያ ቤቱ አጠቃላይ የመንግሥትና የግል ጋዜጦችንና መጽሔቶችን ይመዘግባል፤ ያስተዳድራል፤ ይቆጣጠራል፤ በተጨማሪም የራዲዮና የቴሌቪዥን፣ የኦዲዮ ቪቶዋል አገልግሎትና አገራዊ ዜናዎችን /Domestic News/ የሚዘግበውን የኢትዮጵያ ዜና አገልግሎትን ይቆጣጠራል። የዜና ይዘቶች በሚ/ር ደረጃ ባሉ የመረጃ ክፍሉ ኮሚቴ አባሎች ደንብና ሥርዓት የሚታዘዙ ነበሩ። በመንግሥት በኩል በህትመት ውጤቶች ወደ ሀገር ውስጥ መግባትና መሠራጨት ላይ የሚደረጉ ገደቦችም ሌላ የማቀበያ ዘዴዎች ነበሩ።

 

ለምሣሌ ያህልም በ1970ዎቹ የመገናኛ ብዙሀን በሀገሪቱ ስለደረሰው የድርቅ ሁኔታ በተለይም ደግሞ በስሜኑ የሀገሪቱ ክፍል ስለነበረው ሁኔታ መዘገብ አይችሉም ነበር። ለዚህ ምክንያትም ሕዝቡ ስለድርቁ የማወቅ ዕድል አላጋጠመውም ነበር። ለዚህ  መገናኛ ብዙሃን ነፃ በሆነ መንገድ ሀሣባቸውን ከመግለጽ የመንግሥቱ የኘሮፖጋንዳና የቅስቀሣ መሣሪያ በመሆን የሕዝቡን የማወቅ የማስተማርና የማዝናናት ሁኔታ ሳያሟሉ ቀሩ።

 

 

እኒህን ሁኔታዎች ከተመለከትን በኋላ ፊታችንን ወደ ጋዜጦች መለስ ያደረግን ንደሆነ በዚህ ዘመን የምናገኛቸው ብቸኛ ዕለታዊዎች ቀድሞ በተጠቀሰው ዘመን የተቋቋሙት የአማርኛ ቋንቋ አዲስ ዘመን እና የእንግሊዝኛው ቋንቋው ዘ ኢትዮጵያን ሄራልድ ናቸው። አዲስ ዘመን በወቅቱ በ30.000 ቅጂዎች የሚታተምና አንዳንዴ በተለያዩ ምክንያቶች ወይም የመንግሥት ክብረበዓላት ማለት ይቻላል በእጥፍ አድጐ የሚታተም ነበር። የእንግሊዝኛው ዘ ኢትዮጵያ ሄራልድ ደግሞ በ6500 ቅጂ የተወሰነ አካሄድ  ነበረው። ከዚህ ውጭ በትግረኛ ቋንቋ የሚታተም ህብረት የተባለ ዕለታዊ ጋዜጣ በአስመራ ከተማ የነበረ ሲሆን ይህ ጋዜጣም ወደአራት ሺህ ቅጂዎች አካባቢ ይሠራጭ ነበር። አራት ሣምታዊ ጋዜጦች በማስታወቂያና መርሃብሔር መምሪያ ይታተሙ ነበር። እኒህም አል ዓለም በአረብኛ ቋንቋ፣ በሬሣ በኦሮምኛ ቋንቋ፣ ኢትዮጵያ እና የዛሬዩቱ ኢትዮጵያ ሁለቱም በአማርኛ ቋንቋ ነበሩ።  ሌላው በዘመኑ ተጠቃሽ የነበረው ሳምንታዊ ጋዜጣ ከፍተኛ ቅጂን በማሣተም ይታወቅ የነበረውና በሠራተኛው ፓርቲ /ኢሠፓ/ ይታተም የነበረው ሠርቶ አደር ጋዜጣ ነው። የዚህ ጋዜጣ የሥርጭት መጠን ወደ 100,000 (መቶ ሺ) አካባቢ ይደርስ እንደነበር ይገለጻል። ፓርቲው በተጨማሪ መስከረም መጽሔት Theoretical quarterly ያሳትም ነበር። ፖሊስና የወታደሩ ክፍልም በሁለት ሣምንት የሚወጣ ህትመት ሲኖራቸው፣ የኦርቶዶክስ ቤ/ክርስቲያንም በበኩሏ ማዕዶት እና ትንሣኤ የሚባሉ ሁለት የህትመት ውጤቶች ነበሯት።

በወቅቱ የነበረው የጋዜጦች ሥርጭት የተመለከትን እንደሆነ በቂ እንዳልሆነ መገንዘብ ያስችላል። ይህም በዋናነት በትራንስፖርት እጥረት እንደነበር ነው የምንረዳው። በጊዜው ከነበሩት 101 አውራጃዎች ውስጥ አርባ አምስት ያህሉ ዕለታዊ ጋዜጦችን የማንበብ ዕድል የላቸውም ነበር። ከነዚህ የህትመት ውጤቶች ውስጥ አዲስ አበባ ከሁለቱ ዋና ጋዜጦች 50 በመቶውን ስትወስድ፣ በእንግሊዝኛ ከሚታተመው ደግሞ 80 በመቶውን ትወስድ ነበር። እዚህ ላይ ግን ከትራንስፖርት ችግር ባሻገር ማጤን የቻልኩት ሌላ ነገር አለ። ይህም ምን ያህል ነው ማንበብ የሚችለው ህዝብ የሚለውን ነው። በእርግጥ የዘመኑ አንድ አብይ ባህሪ ማንበብና መፃፍ የሚችለው ሕዝብ ቁጥር መጨመሩ ነው። ይኸውም በዋናነት በመሠረት ትምህርት ዘመቻ አማካኝነት የተደረገ ለውጥ ሲሆን ይህንን ያህል ማስመካት ደረጃ ላይ አድርሶ የሚያናግር ግን አልነበረም። በመሆኑም ከትራንስፖርት እጥረት ባሻገር የሕዝቡ በወጉ አለመማር የጋዜጣዎችን ተነባቢነት እንደሚቀንሠውና ይህም በወቅቱ የተከሠተ ጉዳይ እንደ ነበር ነው የተረዳሁት።

ከዚህ ሌላ በወቅቱ በመንግሥት በኩል የሚደረጉትን የቁጥጥር ጫናዎች ተቋቁመውና ጥሰው ወደሀገሪቱ የሚገቡ አያሌ የህትመት ውጤቶች ነበሩ። ይህም ሊሆን የቻለበት ዋናው ምክንያት በዋና ከተማዋ የአፍሪካ ኢኮኖሚክ ኮሚሽን እና የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ዋና መ/ቤቶች በዋናነት በከተማዋ የመኖራቸው ጉዳይ ነው።

 

ከዚህ በተጨማሪ ብዙ የውጭ የዜና ወኪሎች ከአዲስ አበባ ዘገባዎቻቸውን ያስተላለፉ ነበር። አጃንስ ፍራንስ ኘሬስ AFP እና ሬውተርስ Reuters የዜና ዘጋቢዎች ነበሯቸው። ነገር ግን የሁለቱም የዜና ወኪል ዘጋቢዎች በ1970ዎቹ ውስጥ ከሀገር እንዲወጡ ተደርገዋል። ከዚህ ሌላ ታስ /Tass /APN እና (USSR) And (Germany ANSA (Italy) Tanjug (Yougoslavia) Preensa Latina (Cuba) እና Xinhua News Agency (China) የተባሉ የዜና ወኪሎች ነበሩ። የማስታወቂያና መርሐ ብሔር ሚ/ር ለውጭ ጋዜጠኞች የመግብያ ፈቃድ የሚሠጥ ሲሆን የጋዜኞቹ እንቅስቃሴ ግን በከፍተኛ ሁኔታ በክትትል ሥር የነበረበት ወቅት ነበር።

 

በግንቦት 1981 ዓ.ም የተደረገውን የመፈንቅለ መንግሥት ሙከራ ለመዘገብ የመጡ ሁለት የBBC ጋዜጠኞችና አንድ የሬውተር ፎቶግራፍ አንሺ ያለምንም ምክንያት ከሀገር እንዲወጡ መደረጉ ሲታወስና ከላይ ከተባረሩት ከአጃንስ ፍራንስ ኘሬስና ከሬውተርስ ዘጋቢዎች ጋር ደምረን ስናየው በወቅቱ የነበረው መንግሥት ከምዕራባውያን ጋር የነበረው ግንኙነት በመልካም ሁኔታ የሚወሣ እንዳልሆነ ይታመናል።

 

ከዚህ በተጨማሪ በሀገር ውስጥ የነበረውን የሕትመት እንቅስቃሴ የተመለከትን እንደሆነ ከአብዮቱ ፍንዳታ በፊት የነበረው ሠፊ የሕትመት እንቅስቃሴ ቀስ በቀስ እየከሠመ መጥቶ ጥቂትና በጣት ሊቆጠሩ ከሚችሉት የሠራተኛው ፓርቲ ኘሮፓጋንዳ ማካሔጃዎች በስተቀር እንዳይታተሙ ታግደዋል። ከነዚህም መሀከል መነን መጽሔት አዲስ ስዋርን፣ ኢትዮጵያን ሚረር፣ ጐህ፣ ሲጠቀሱ ከላይ ላነሳነው የኘሮፓጋንዳ ሥራ ማስረጃነትም የሠርቶ አደርን ከአሥራ አምስት ቀን ወደ ሣምንታዊነት መለወጥና የቅጂ ብዛት በእጥፍ የማደጉን ሁኔታ ማጤን ይቻላል።¾

 

(ክፍል አንድ)

በጥበቡ በለጠ

ዛሬ ይህንን ጽሑፍ እንዳሰናዳ ከገፋፉኝ ጉዳዮች አንደኛው ሙያዬ ስለሆነ ነው። ሁለተኛው በየጊዜው ብቅ እያለ እንደገና ክስም በማለት ብልጭ ድርግም የሚለውን ፕሬሳችንን አስኪ ከውልደቱ እስከ ጉልምስናው እንየው፤ እንፈትሸው፤ ከዚያም አወላለዱን እና አስተዳደጉን አይተን እንምከረው እናቃናው ብዬ በማሰብ ነው። ፕሬስ አራተኛው የመንግስት አካል ነው እየተባለ ስለሚቆጠር ይህንን ታላቅ ክብሩን ይዞ እንዲቆይም ከማሰብ ነው ወደ ጽሁፉ ዝግጅት የገባሁት። በነገራችን ላይ ይህን ጽሁፍ በ1980ዎቹ ዓ.ም አጋማሽ ከዩኒቨርሲቲ ጓደኞቼ ማለትም ከብሩክ መኮንን፣ ከአለምሰገድ ባስልዮስ እና ከአለማየሁ ጌታቸው ጋር በመሆን በቡድን (በጋራ) ሰራነው። ቀጥሎም በአንድ ወቅት በውጭ ሀገር ስማር “Free press in Ethiopia” በሚል ርእስ አስፋፍቸው በመጻፍ ለትምህርቴ ማጠናቀቂያ ያገለገለኝም ነው። ለዛሬ ግን ከሰፊው ጽሁፍ ውስጥ ለጋዜጣ አንባቢዎቼ የተጨመቀውን ሀሳብ በተከታታይ አቀርብላችሁና እንወያያለን፤ እንጻጻፋለን።

 

1-1 ሕትመት ቅድመ 1923 ዓ.ም ታሪካዊ ዳራ

በአጠቃላይ ሰለሕትመት ሥራ ስናወራ ኢትዮጵያዊ በሆነ ቋንቋ የሕትመት ሥራ ተሠርቶ የሚገኘው  በአለም የማተሚያ መሣሪያ በተፈለሰፈበት ምእት ዓመት መሆኑን መዛግብት ያስረዳሉ። ይህም የዘመኑ የሕትመት ውጤት በ1530 ዓ.ም ላይ የተገኘ ሲሆን ጥንታዊ በሆነው የኢትዮጵያ ቋንቋ ግዕዝ በጣሊያን ሮም ከተማ የታተመ ነበር። የአለምን የሕትመት እንቅስቃሴ ስናጤን ወደ ሀገራችንም መለስ ብለን ስንመለከት አንድ ተያያዥነት ያለው ነገር እንመለከታለን። ከጆን ጉተንበርግ የማተሚያ መኪና መፈልሰፍ ጋር ተያይዞ በተለያዩ የአለም ክፍሎች በዋናነት የሚሠሩት የሕትመት ውጤቶች በአብዛኛው ሐይማኖታዊ ዳራ ያለቸው እንደሆነ ይታወቃል። ኢትዮጵያዊ በሆነው ቋንቋ በ1530 የታተመውም የኢትዮጵያ መጽሐፍ፣ የሰለሞንን መዝሙር ይሰኛል። አሣታሚውም ዮሐን ፖትከን ይባላል። ይህን መጽሐፍ ያሣተመው የኢትዮጵያን ፊደል በቫቲካን ይኖሩ ከነበሩ ኢትዮጵያውን መነኮሣት ተምሮ በማህተም እንዲቀረጽ በማድረግ ነው። ይህ ፊደልም እስከ 19ኛው ክፍለ ዘመን ድረስ የአውሮፓ ማተሚያ ቤቶች ይገለገሉበት እንደነበር ተጽፎ ይገኛል። አንዳንድ ጽሁፎች ደግሞ ዮሐን ፖትከን የመጀመሪያው እትም በጀርመን ኮሎኝ ከተማ እንደገና ታተመ ይላሉ። በተጨማሪም የአዲስ ኪዳን ትርጉምም በ1548 በዚያው በሮም ከተማ በግዕዝ ታትሞ እንደወጣ ያሣያሉ።

 

ከዚህ በላይ ኢትዮጵያዊ በሆነ ቋንቋ ስለህትመት የጠቃቀስኩት ነገር፣ ምንም እንኳን ሕትመት በኢትዮጵያ ውስጥ ለመስፋፋት ረጅም ጊዜ የፈጀበት ቢሆንም እንኳን፣ በውጭ ሐገራት ቀደም ብሎ የመጀመሩን ጥቆምታ ለመስጠት ያህል ሲባል እንጂ ሌላ ክርክር ለመፍጠር ያህል አይደለም። ከዚህ ጋር ተያይዞም ይህንኑ የተጠቀሰውን የሕተመት ውጤት በመጀመሪያ እገሌ አሣተመ፤ አይ እገሌ ብለንም ለመከራከር ለማከራከርና ውሣኔ ለመስጠትም አይደለም። ብቻ የሕትመት ውጤት ኢትዮጵያዊ በሆነ ቋንቋ ቀደም ብሎ የተጀመረ ሥራ መሆኑን ልብ ይሏል።

 

ስለዚሁ ስለሕተመት ሥራ ትንሽ ገፋ በማድረግ በኢትዮጵያ ውስጥ የመጀመሩን ሁኔታ ስናጤን ከሃይማኖት ጋር ተያይዞ እናገኘዋለን። ይህም በ17ኛው ክፍለ ዘመን የፖርቹጋል ሚስዮናዊዎች ለሃይማኖታዊ እንቅስቃሴአቸው ለመጠቀም ወደ ኢትዮጵያ እንዳስገቡት ነው የምንረዳው።

 

የኘሬስ የሕትመት ሥራ በምሥራቅ አፍሪካ የተጀመረው በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን መንግሥት እንደነበር ይታወቃል። ይህም ሎሬንዞ ቢያንኬሪ /Lorenzo Biancheri/ በተባሉ የኃይማኖት አባት የተጀመረ ሲሆን አባት ሎሬንዞ ለአቢሲኒያ ሐዋርያዊ ተልዕኮ ተመድበው ሲመጡ በፈረንሣይ ለአንቶኒ ዲ አባዲ የተሠራውን አንድ ትንሽ የሕትመት መሣሪያና የአማርኛ ታይኘ ይዘው ወደ ምፅዋ እንደመጡ ሪቻርድ ፖንክረስት ስለሕትመት ሥራ በሚያወሱለት መጽሐፋቸው ይገልፁታል። አባ ቢያንኬሪም የሕትመት ሥራቸውን ለመቀጠል ራሣቸውን የአፄ ቴዎድሮስ አታሚ ብለው እንደሰየውሙና በ1857 መጀመሪያ አካባቢ ስለ አማረኛ ሰዋሰው ስልት አንድ መጽሐፍ እንዳሣተሙ ተገልጿል። እንዲሁም በ1872 ዓ.ም በከረን የላዛሪስት ማሲዮን ሠዎች የአማርኛና የግዕዝ ሠዋሰው መጽሐፍ አሳትመዋል።

 

 ማተሚያ ቤት በማቋቋም ረገድም በ1878 ዓ.ም ሞንኰሎ ላይ ትንሽ ማተሚያ ቤት በመክፈት የስዊድን ሚሲዮኖች ተጠቃሽ ናቸው። በወቅቱ ይህ የማተሚያ ቤት የተቋቋመበት ሥፍራ በኢትዮጵያ መንግሥት አሥተዳደር ስር ያልነበረና የግብፅ መንግሥት የሚያስተዳድረው እንደነበር ነው የተገለፀው።

 

ነገር ግን በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ የመጀመሪያ የኘሬስ ስራ ተደረጐ እንዲቆጠር ያስቻለው June 1884 ዓ.ም የተደረገው ስምምነት ነው። በወቅቱ ይህ ስምምነት ተደርጐ የነበረው በኢትዮጵያ በኩል በአፄ ዮሐንስ እና በግብፅ፣ በእንግሊዝ ተወካዮች መካከል ነበር። በስምምነቱ መሠረትም ቦጐስ አውራጃ በአጠቃላይ ከረንን ጨምሮ በኢትዮጵያ መንግሥት መተዳደር እንዲችል ተደርጐ ነበር። ለዚህ ነው በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ በ1872 በላዛሪስት ሚሲዮን ሠዎች የተቋቋመው የሕትመት ሥራ በ1884 ዓ.ም የመጀመሪያ ነው የተባለው። ቢሆንም በ1888 ከረን በጣሊያን ወረራ ስራ በመውደቋ ይህ ማተሚያ ቤት ለጣሊያን ወታደራዊ ቅስቀሣ የሚያገለግሉ ጽሑፎችን በጣሊያንኛና በአማርኛ ማተሙን ቀጠለ። ከጥቂት ጊዜ በኋላም ማተሚያ ቤቱ በካቶሊክ ሚሽኖች ሥር በመሆን ወደ አሥመራ ከተማ ተወሰደ።

 

የመጀመሪያው ኃይማኖታዊ ያልሆነ ሕትመት ኢጣሊያ በቅኝ ግዛት ወደቡን ከተቆጣጠረች ብዙም ሣይቆይ በ1885 የኢጣሊያ ወታደራዊ ኘሬስ በሚል ተቋቋመ። እንደ ፋማ ጋሊ /Fama Galli/ አገላለጽም ማተሚያው ሣልቫቶሬ ከተባለ ኢጣሊያዊ ድርጅት የመጣ ሲሆን ከማተሚያ መሣሪያው ጋር አንድ የአሥራ ሰባት ዓመት ሠራተኛ /Printer/ እና ስድስትና ሰባት ረዳት ሠራተኞች አብረው መጥተው ነበር። ሙሉ በሙሉ በጣሊያንኛ ይታተሙ የነበሩት የዚህ ማ/ቤት የሕትመት ውጤቶች ብዛት ያላቸውን መጽሐፎች ቢያጠቃልልም እንኳን፣ በዋናነት ሕግጋትን፣ ሥርዓትን፣ ወታደራዊ መመሪያዎችንና ትዕዛዞችን ያዘሉ ነበሩ።

 

ከጥቂት ዓመታት በኋላ ግን የመጀመሪያው የንግድ ማተሚያ ቤት በምፅዋ በ1884 ተቋቋመ። በሚካኤል እና ጓደኞቹ አማካኝነት /ባለቤትነት ለኤርትራዮ / L’Ertreo/ የተባለ በሣምንት የሚወጣ አሥተዳደራዊ ጋዜጣ መውጣት ጀመረ። ቀጥሎም በዚሁ ዓመት በሰኔ ወር ኮሪየሬ ኤሬትራዮ የሚባል ሣምንታዊ የፖለቲካና የንግድ ጋዜጣ/ እንደ ልማት የዜና ማሠራጫ አገላለፅ/  መፅሔት ይታተም እንደነበር ማወቅ ተችሏል።

 

ሌላው የአፄ ሚኒሊክ ዘመን መንግሥት የሕትመት ዕድገት ተብሎ የሚጠቀሰው የመተሚያ ቤት በአዲስ አበባ መቋቋሙና ብዙም ሳይቆይ የጋዜጣ ስራ የመጀመሩ ጉዳይ ነው። ካውንት ግሌቼን የሚባል ሰው ምንም እንኳን የሠጠው መረጃ ከሌለ ምንጭ ሊረጋገጥ ባይችልም የአማርኛ መሣሪያ ወደ አዲስ አበባ ከተማ በፈንሣዊ ነጋዴ ከ1890 ዓ.ም ቀደም ብሎ የመጣና በሥራ ላይ ያልዋለ መሆኑን ገልፃል።

ኢትዮጵያ ጥንት ከነበረችበት ኋላ ቀር አስተዳደር በመጠኑም ቢሆን ተላቃ ዘመናዊ አስተዳደር ማግኘትና የሥልጣኔ ፋናን መቋደስ የጀመረችው በአፄ ሚኒልክ ዘመነ- መንግሥት እንደሆነ የታሪክ ምስክር ያስረዳል። የቴሌኮሚኒኬሽን፣ የፖስታ፣ የመኪና አገልግሎት የባቡር…ወዘተ አዳዲስ የሥልጣኔ ፍለጎች ኢትዮጵያ ተጠቃሚ እንድትሆን ከፍተኛውን ሚና ተጫውተው አልፈዋል። ከሁሉ በላይ ግን በቀዳሚነት ሊወሣ የሚገባው የሕትመት ሥራ ጥበብ በኢትዮጵያ የመጀመሩ ጉዳይ ነው። ለዚህ ሁሉ ግን ቀዳሚ ተጠቃሽ አፄ ምኒልክ እንደሆኑ አሌ ሊባል አይችልም።

“ዘመናዊ የጋዜጣ ሥራና ዝግጅት የተጀመረው ኢትዮጵያን ወደ ዘመናዊ ጐዳና ባሰማሩት በአፄ ምኒልክ ዘመነ መንግሥት ጊዜ ነው።” በማለት ልማት የዜና ማሠራጫ ዘዴ በኢትዮጵያ በሚል ርዕስ በ1959 በማስታወቂያ ሚኒስቴር ታትሞ የወጣው ጽሑፍ የዓፄውን ልፋት ከግምት ውስጥ በማስገባት ጽፏል።

 

 ይህንን ዘመን ከሌሎች አይነተኛ ተጠቃሽ እንዲሆን ካስቻሉት ሁኔታዎች መሀከል ታላቁ የሕትመት ሥራ መጀመሩ ነው። ይህ በራሱ ታላቅ የእዕድገት ደረጃ መሆኑን ልብ ይሏል። ለዚህም ማጠናከሪያ ይረዳ ዘንድ የዜና አወጣጥና አሠረጫጨት ሂደትን እስከ ተጠቀሰው ጊዜ ድረስ መመልከቱ በቂ ይሆናል።

 

ይህን ዓይነት ዘመናዊ የብዙሃን መገናኛ ዘዴዎች ከመስፋፋታቸው ጋዜጠኝነትም ራሱን የቻለ ሙያ በመሆኑ በፊት አዋጅ መልዕክት ዜና ወዘተ ለሕዝብ ይተላለፍ የነበረው በቃል እንደነበር መረጃዎች ይናገራሉ።

 

በማስታወቂያና መርሐ ብሔር ሚኒስቴር የዜና ማሠራራጫ ዘዴ በኢትዮጵያ የተሰኘው መጽሐፍ በገጽ 3 ላይ እንዲሕ ይላል፡-

“ነጋሪቱ ተጉሰመ፣ ከሰገነቱም ላይ ቆሞ የነበረው ሰው አዋጅ /አዋጅ/…ሲል ጮኸ ተናገረ። የነጋሪቱን መጎሰምና ስማ!... ስማ!...የሚለውን አዋጅ ያዳመጠው ሕዝብ አዋጁን ለመስማት ከሰገነት ዙሪያ ተሰበሰበ። ይህም በሰገነት ላይ ቆሞ የሚናገረው አዋጅ ተናጋሪ በኢትዮጵያ ውስጥ የመጀመሪያው የዜና ማሠራጫ ሆኖ ሊገመት የሚችል ነው።”

ይህ በቃሉ አዋጅ አዋጅ ተብሎ ይተላለፍ የነበረው የዜና ማሠራጨት ሂደት ቀስ በቀስ እያደገ ሄዶ በቁም ጽሑፎች በመታገዝ በእጅ እየተፃፈ መሠራጨት ጀመረ። ለዚህም ተጠቃሽ የሚሆኑ የተለያዩ ግለሰቦች ናቸው። አንደኛው ብላታ ገ/እግዚአብሔር ሲሆኑ ሁለተኛው ከንቲባ ደስታ ናቸው።

 

ሪቻርድር ፓንክረስት The Fondation of Education በሚለው መጽሐፋቸው ስለዚሁ ጉዳይ ሲጠቅሱ፣ የመጀመሪያው የአማርኛ ጋዜጣ በእጅ ይፃፍ የነበረውና በየሣምንቱ ይወጣ የነበረው ሲሆን፣ ይህም ይፃፍ የነበረው በብላታ ገ/እግዚአብሔር እንደነበር ጠቅሰዋል። ሪቻርድ ፓንክረስት A.D Roberts ን  ጠቅሰው እንደጻፋት /እኚህ ሰው ይህንን አይነት ጽሑፍ ከ1893 በፊት እየፃፉ እንደሚያሠራጩና በሣምንትም ሀምሳ ቅጂዎች ያህል እንደሚያሠራጩ ጠቅሰዋል።

 

በሌላ በኩል ደግሞ ታፈሰ በላይ ጋዜጠኝነት በሚል ርዕስ በፃፉት መጽሐፋቸው በእጅ የመፃፍና የማሠራጨቱን ቅድሚያ የሚሰጡት ለከንቲባ ደስታ ነው።

ከዚሁ በፊት ከንቲባ ደስታ ይባሉ የነበሩ በቁም ጽሕፈት እየፃፉ ለቤተ-መንግሥቱ ሰዎች ጥቂት የጋዜጣ ቅጽ ያላቸው ወረቀቶች ያድሉ ነበር። የብእር ድምፅ የተባለውን ጋዜጣ ከንቲባው ያድሎ የነበሩት በ1896 ገደማ እንደነበረ ይነገራል። (ገጽ 6)

 

እዚህ ላይ በዋናነት ማየት የሚቻለው የዜና ማሠራጨቱ ሂደት ከአዋጅ ነጋሪ ባለቃል ወደ ቁም ፀሐፊ መሸጋገሩን ነው። ብላታ ገ/እግዚአብሔርም ሆኑ ከንቲባ ደስታ አሊያም ሁለቱ ለአንድም ሆነ በሌላ መልኩ የተጠቀሱበት የጋራ ጉዳይ አላቸው። ለመጀመሪያ ጊዜ የወሬ ማሠራጨቱን ሥራ በእጅ ጽሑፍ ማድረግ መቻላቸው። በመሆኑም የዜና ማሠራጨት ሂደት ከቃል ወደ ጽሑፍ ያደገበት ደረጃ መሆኑ ተጠቃሽ ነው።

 

ሌላው የዕድገት ደረጃ ይህ በቁም ጽሕፈት ይሠራ የነበረው የጋዜጣ ሥራ ወደ ሕትመት የመሸጋገሩ ጉዳይ ነው። ከዚህ በላይ እንደተመለከትነው ምንም እንኳን የሕትመት ጥበብ በኢትዮጵያ ውስጥ ለመስፋፋቱ ተጠቃሽ የሚሆኑት የውጭ ሀገር የሀይማኖት ሥራ ሠሪዎች /ሠባኪዎች/ ቢሆኑም ቅሉ፣ ለመጀመሪያ ጊዜ ዘመናዊ በሆነ መልኩ የተጀመረው ግን ተጠቃሽ በሆኑት ንጉሥ አፄ ምኒሊክ ዘመን ነው። በአገሪቱ የገባው ሥልጣኔ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየዳበረ ሲመጣ የቁም ጽሕፈትም ወደ ዘመናዊት ሕትመት መሸጋገር የጀመረ ሥልጣኔን በወጉ መቀበል እንዲቻልም የመንግሥት ሥራ ሙሉ በሙሉ በጽሕፈት መካሄድ እንዲችል ሁኔታዎች ተመቻቹ።

 

በዚህ ዘመንም የመጀመሪዎቹ የታወቁ ሁለት መጽሔቶች ተዘጋጅተው እንዲቀርቡ በማድረግ ረገድ ዋናው የሥራ መሪ አፄ ምኒልክ እንደነበሩ ከላይ የተጠቀሰው በማስታወቂያ ሚኒስቴር የተዘጋጀው መጽሐፍ ይገልፃል። የመጀመሪያው ሰው ተብለው የተጠቀሱትም አባ ማሪ በርናርድ የተባሉ የፍራንሲስ ካን ሚሲዩናዊ ናቸው።

 

እኒህ ሰው “…በ1833 ዓ.ም ገደማ በሐገር የቆዳ በሽታ ሐኪም ቤት አቋቁመው ሲሠሩ ቆይተው በ1893 ዓ.ም “ላ ስሜን ኢትዮጲ” የተባለ ሣምንታዊ ጋዜጣ በፈረንሣይኛና አማርኛ ፎኒኦግራፍ በተባለ መሣሪያ እያተሙ ያወጡ ነበረ። የጋዜጣውም ዋና ጥረት የቆዳ በሽታን በማጥፋት ድጋፍ ለማግኘት ነበር። ቀጥሎም እኚሁ ሰው በ1898 ዓ.ም አንድ ትንሽ ማተሚያ ቤት ስላገኙ ሥራቸው የንግድንም ሥራ እንዲያጣምር በማድረግ በሚገኘው ትርፍ ሐኪም ቤቱን ለማካሄድ የጠቀሙ ነበር።”

ይህንንም የሕትመት እንቅስቃሴ አፄ ምኒሊክ በሰሙ ወቅት ከልብ መደሰታቸውንና አሣታሚውንም በአውሮፖ ስለነበሩት የማተሚያ ቤቶች ማጥናት እንዲችሉ ለማድረግ ወደ ሮም በመልዕክተኛነት እንደለኳቸውና ሲመለሱም የማተሚያ ቤት ሥራቸውን ወደ ድሬደዋ አዛውረው በስፋት እንደቀጠሉ ነው የታወቀው። ከዚህ በተጨማሪም አባ በርናርድ ብዙ ኢትዮጵያውያንን ለማተሚያ ቤት ሙያ እንዳሠለጠኑና የተለያዩ ሙያዊ ሥራዎችን እንደሠሩ ይነገርላቸዋል። ነገር ግን በመጀመሪያው የአለም ጦርነት ሳቢያ አባ በርናርድ ወደ ሀገራቸው በመሔዳቸው የሕትመቱ ሥራ መስተጓጉል እንደገጠመው ታውቋል።

 

በሌላ በኩል በግሞ ሙሴ ከሸዲያ የተባሉ የግሪክ ነጋዴ አባ በርናረድ “ላ ሰሜን ደ ኢትዮጲ” የተባለውን ጋዜጣ በሀረር ከተማ ማሣተም ከጀመሩ ከሁለት ዓመት በኋላ /1895/ የመጀመሪያውን የአማርኛ ቋንቋ ጋዜጣ ማሣተም ጀመሩ። ይህ ጋዜጣም በአጼ ምኒልክ የወጣለት ስም አእምሮ የሚል ሲሆን፣ በእጅ ተጽፎ በ4 ገጽ እና በ24 ቅጂዎች ያህል የሚሠራጭ ነበር። ነገር ግን ታፈሰ በለጠ ጋዜጠኝነት በሚለው መፅሐፋቸው እንደጠቀሱትና ሌሎች ፍሑፎችም ለማመልከት እንደሚሞክሩት የሙሴ ካሻዲያ አእምሮ የመጀመሪያ መባሉ ተቀባይነት ያለው አይመስልም። ምክንያቱም ከላይ የተጠቀሱት የሁለቱ ሰዎችም ሆነ የኢ.ካ ሻዲያ አእምሮ በእጅ እስከተፃፈ ድረስ ቅድሚያውን ማግኘት ያለባቸው ከላይ ከተጠቀሱት ከሁለት አንዱ መሆን አለባቸውና ነው።

 

እዚህ ላይ መጠቀስ የሚገባው ጋዜጦቹ በእጅ መፃፍ የጀመሩበት አመት እንደ ፀሐፊዎች ሁሉ የተምታታና በእውነት ይህ ነው ለማለት የሚያስቸግር ነው። ነገር ግን አሁንም በዋናነት የሕትመት ሥራ ሂደቱን መመልከቱ ጠቃሚ ሊሆን ይችላል። በመሆኑም ወደ ሕትመት ገብተን ስንመለከት የኢ.ካሻዲያ ባለ ሀያአራት ቅጂ ጽሑፍ ጋዜጣ ፓሊዩግራፍ የተባለ መሣሪያ በመገኘቱ 200 ቅጂ ድረስ መድረስ መቻሉን መገንዘብ እንችላለን።

አፄ  ምኒልክም በዚህ የሕትመት እንቅስቃሴ የበለጠ በማሰባቸውና እንቅስቃሴው በቋሚነት መቀጠል እንዲችል በመፈለጋቸው በ1898 ዓ.ም ለካሻዲያ አንድ የማተሚያ ቤት አቅርበውላቸው ነበር። ነገር ግን ለጊዜው አእምሮ ጋዜጣ በገንዘብ እጥረት ምከንያት መቀጠል ባለመቻሉ ማተሚያ ቤቱ የመንግስት አዋጆችንና የንግድ ሕትመቶችን ብቻ ለመሥራት ተገዶ ነበር። ይህም ሁኔታ እስከ 1907 የአእምሮ እንደገና መታተም ድረስ የዘለቀ ነበር። ከዚህ በኋላም በሕትመት ለመቀጠል የቻለው ለሁለት አመታት ብቻ ሲሆን በ1909 እንደገና ሊቋረጥ ችሏል። ምክንያት ተብሎ የተገለፀውም የጋዜጣው አዘጋጅ የጀርመን ደጋፊ መሆኑና ከኢትዮጵያውያን ባለሥልጣኖች ጋር አለመስማማቱ ነው። ከዚህ በኋላም ለ3ኛ ግዜ የሕትመት እንቅስቃሴውን የጀመረው በ1917 ዓ.ም እንደነበርና አሁንም የአዘጋጅነቱን ስራ የሚሰሩት ካሻዲያ እንደነበሩ ተገልጿል።

$1-       ከዚህ በኋላ በ1898 ዓ.ም “ለ ሲመር” የተባለ የፈረንሳይ ጋዜጣ

$1-       ከ1905 -1908 ደግሞ የስዊድን ሚሲዮናውያን መልዕክተ ሰላም የተባለ ጋዜጣ በትግሬኛ

$1-       የተባበሩት የጦር ቃል ኪዳን መንግሥታት ደግሞ በመጀመሪያው የዓለም ጦርነት ወቅት የጦር ወሬ የተባለ ጋዜጣ በአማርኛ

$1-       ብላቴን ጌታ ኅሩይ ደገሞ ጎሀ ጽባህ የተባለ ስለ ልዩ ልዩ ድርሰቶች የሚያትት መጽሔት

$1-       የአዲስ አበባ የግሪክ ተወላጆች ኢትዮጲ ኮስሞሥ የተባለ ሣምንታዊ ጋዜጣ በ500 ቅጂ

እያተሙ ያሠራጩ ነበር። እኒህ የተጠቀሱት ብቻ ናቸው በጊዜው የነበሩት የሕትመት እንቅስቃሴዎች ለማለት ሳይሆን በዋና ምሣሌነት ለመጥቀስ ያህል የቀረቡ እንደሆነ መግለጽ እወዳለሁ።

 

1-2 ፕሬስ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት

ይቀጥላል…

 

 

በጥበቡ በለጠ

በቅርቡ በኤግዚብሽን ማዕከል በተካሄደው ንባብ ለሕይወት የመጻህፍት አውደ-ርእይ ላይ ሴቶችና ስነ-ጽሁፍ የሚል ርእስ ተነስቶ ጥናት ቀርቧል፡፡ በተለይ የኢትዮጵያ ደራሲያን፣ ሴቶችን እንደ ገጸ-ባህሪ ሲቀርጹ እንዴት ተጠቅመውባቸዋል የሚለውን ርእሰ ጉዳይ በተመለከተ የስነ-ጽኁፍ ምሁሩ የኮተቤው የሻው ተሰማ ጥናት አቅርበዋል፡፡ ከዚያ በፊት ደግሞ የሚዲያ ባለሙያዋና ንባብ ለሕይወት አዘጋጆች መካከል አንድዋ ኤሚ እንግዳ፤ ስለ ኢትዮጵያ ሴት ደራሲያን ታሪክና ማንነት አጭር ዳሰሳ አድርጋ ነበር፡፡ ኤሚ እንግዳ ለንባብ ለሕይወት የስነ-ጽሁፍ ጉባኤ ላይ በጽሁፍ ያዘጋጀችውን ጥናት አሳጥረን  በሚከተለው መልኩ አቅርበንዋል፡፡

በአማርኛ ቋንቋ ለሴት ፀሐፊዎች “ደራሲያት” ሲባል፣ ለወንዶቹ ደግሞ “ደራሲያን“ በማለት ትርጉም የሚሰጡ ሰዎች አሉ፡፡ የቃሉ አጠራር የመጣው ከግዕዝ ቋንቋ እንጂ ከአማርኛ ቋንቋ እንዳልሆነ ልብ ሊባል ይገባል፡፡ የሆኖ ሆኖ በ1970ዎቹ እና ሰማኒያዎቹ ውስጥ በኢትዮጵያ የሴት ፀሐፊያት መድረክ ላይ ቦግ ብለው ከሚታዩት ስመጥር ደራሲያት መካከል ፊርማዬ ዓለሙ በዋናነት ትጠቀሳለች፡፡ ፊርማዬ ዓለሙ ሴቶች ከማጀት ወደ አደባባይ እንዲወጡ እና ልዩ ልዩ ሙያቸውንም እንዲያሳዩ ይፋ በሆነበት ዘመን እርሷ ወጣት ነበረች፡፡ ይህን ወጣትነቷን በመጠቀም የሴቶቹን ወደ አደባባይ መምጣት እሰየው እያለች በየመድረኩ ግጥሞቿንና የስነ-ፅሁፍ ሥራዎቿን ይዛ እየወጣች አ.ኢ.ሴ.ማን በአንስታያት (በሴቶች) ዘንድ ማህበራቸው እንደሆነ እያሳወቀች መጣች፡፡ አ.ኢ.ሴ.ማ ማለት አብዮታዊት ኢትዮጵያ ሴቶች ማህበር ማለት ነው፡፡ በዘመነ ደርግ የተቋቋመ ነው፡፡

ፊርማዬ ዓለሙ በአንድ ወቅት ቃለ-መጠይቅ ሳደርግላት እንዳጫወተችኝ ከሆነ በዘመነ ደርግ በተለይም “እድገት በህብረት“ በሚል መሪ ቃል ወጣቶች በየገጠሩ ተሰማርተው ለሀገራቸው ኢትዮጵያ ልማት የበኩላቸውን እንዲወጡ የሚያደርግ ፕሮግራም ነበር፡፡ እርሷም ከነዚያ ወጣት ዘማቾች መካከል አንዷ ነበረች፡፡ እንደዘመተችም በአንድ የገጠር ከተማ ውስጥ ከጓደኞቿ ጋር ትደርሳለች፡፡ ያ ከተማ ህዝቡ የሚገበያይበት የገበያ ቦታ አለው፡፡ ገበያው ዕድሜ ልኩን ተጠርጐ አያውቅም ትላለች ፊርማዬ፡፡ “እናም እድገት በህብረት የዘመትነው ወጣቶች ማንም ሳያዘን ይህንን ገበያ ማፅዳት አለብን ብለን በአንድ አዳር የዘመናት ቆሻሻ ስንጠርግ ነጋ“ በማለት ያወጋችኝ ጨዋታ አይረሳኝም፡፡

ፊርማዬ ዓለሙ ይህንን ትዝታዋን የተናገረችበት ምክንያት በአሁኑ ዘመን ካለው ከወጣትነት ወይም ከአፍላነት ጋር አያይዛ ስታነፃፅር ነበር፡፡ አሁን ያለው ወጣት ለሀገር፣ ለወገን፣ ለድሃ፣ ለተራበ፣ ቤቱ ለፈረሰበት፣ ለተፈናቀለ... ወገኑ ሆ ብሎ በወኔ የመነሳት ባህሪ አይታይበትም የሚሉ አስተያየቶች የሚንፀባረቁበት ወቅት ስለነበር ነው ትዝታዋን ያወራችው፡፡ ወጣትነት ጀግንነት ነው፤ ወኔያምነት ነው፤ ከተፎነት ነው፤ የማይደፈረውን ግርዶሽ በትኜ እወጣበታለሁ የሚባልበት ዕድሜ ነው እያለች ፊርማዬ አውግታኛለች፡፡ ዛሬ ንባብ ለሕይወት ታላቅ የመጻሕፍት አውደ ርእይና ጉባኤን ሰበብ በማድረግ  የርሷን ዘመን እና ያለፉትን የኢትዮጵያ ሴት ደራሲያት የብዕር ተጋድሎ አወጋችኋለሁ፡፡

ፊርማዬ ዓለሙ የተወለደችው ጥቅምት 21 ቀን 1948 ዓ.ም በሆሳዕና ከተማ ነው፡፡ በአባቷ በአቶ ዓለሙ ገ/ማርያም እና በእናቷ በወ/ሮ የሺ መካከል ጋብቻ ቢመሰረትም ልጅ ግን አልወለድ አለ፡፡ እናም ልጅ ባለመውለድ ምክንያት አቶ ዓለሙ እና ወ/ሮ የሺ ሊፋቱ ሆነ፡፡ ፊርማውን ለማስቀደድ ሽማግሌዎች ተሰበሰቡ፡፡ የአቶ ዓለሙ እና የወ/ሮ የሺ ጋብቻ የመፍረሻው ቀን ነው፡፡ ነገር ግን በዚያው እለት ወ/ሮ የሺ ምራቃቸውን ደጋግመው ሲተፉ እና ሲያቅለሸልሻቸው ከሽማግሌዎቹ መካከል አንደኛው ያያሉ፡፡ ጉዳዩ ክፉኛ አጠራጠራቸውና “ቆይ ይሄ የፊርማ መቅደዱ ስነ-ሥርዓት ለሌላ ጊዜ ይቀጠር“ ይሏቸዋል፡፡ “ወ/ሮ የሺ የምትተፋው ምራቅ ወፍራም ነው፡፡ እኔ በሆዷ ቅሪት የያዘች ይመስለኛል፡፡ ስለዚህ ፍቺው የተወሰነ ጊዜ ይቆይና ይታይ“ ይላሉ፡፡ እናም ሽምግልናው በዚህ ይቋጫል፡፡ ከወራት በኋላ እንደተጠረጠረው ወ/ሮ የሺ ቅሪት ነበሩ፡፡ ሆዳቸውም እየገፋ መጣ፡፡ ልጅ ባለመውለድ ምክንያት ሊፈርስ የነበረው ጋብቻ እደገና ቆመ፡፡ ከዘጠኝ ወር በኋላ ወ/ሮ የሺ ሴት ልጅ ተገላገሉ፡፡ አባቷ አቶ ዓለሙ እናቷ ወ/ሮ የሺ ያቺን ሴት ልጅ “ፊርማዬ“ ብለው ጠሯት፡፡

ለአባት እና ለእናቷ ጋብቻ መፅናት ፊርማ የሆነችው ይህች ገጣሚት፣ የአንደኛ ደረጃ ትምህርቷን እዚያው ሆሳዕና ጊምቢቹ አንደኛ ደረጃ፣ ሆሳዕና ራስ አባተ መለስተኛ ሁለተኛ ደረጃና ሆሳዕና ልጅ አበበ ወልደሰማዕት ሁለተኛ ደረጃ ትምህርቷን አጠናቃለች፡፡ ቀጥላም ወደ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ብትገባም በወቅቱ በነበረው በእድገት በህብረት የዕውቀትና የሥራ ዘመቻ በሐረርና በሆሳዕና አካባቢዎች ዘመተች፡፡ ከዘመቻውም በኋላ ወደ ነርሶች ማሰልጠኛ ትምህርት ተቋም ገብታ ነበር፡፡ እሱንም አቋርጣ ወጣች፡፡ ከዚያም በጥር ወር 1969 ዓ.ም በካርታ ሥራዎች ድርጅት ውስጥ ተቀጥራ እስከ ዕለተ ሞቷ ድረስ የድርጅቱ ባልደረባ በመሆን የህዝብ ግንኙነት ክፍል ውስጥ አገልግላለች፡፡ ፊርማዬ ዓለሙ ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በስነ-ጽሁፍ በዲፕሎማ የተመረቀች ሲሆን የዲግሪ ትምህርቷን ደግሞ ተምራ ጨርሳ በመመረቂያ አመቷ ነው ከዚህ ዓለም በሞት የተለየችው፡፡

ፊርማዬ ዓለሙ በስነ-ፅሁፍ ስራዎቿ በተለይም በወግ ፅሁፎች፣ በስነ-ግጥም እና በአጫጭር ልቦለዶቿ ታዋቂ ነበረች፡፡ ስራዎቿ በበርካታ በግልና በመንግሥት የመገናኛ ብዙሃን ውስጥ ይገኛሉ፡፡ በኢትዮጵያ የሴት ፀሐፍት ውስጥ ከ1970ዎቹ እስከ ዕለተ ሞቷ ማለትም እስከ ጥር 7 ቀን 1993 ዓ.ም ግንባር ቀደም ሆና የምትጠራ ነበረች፡፡ ከሁሉም ተግባሯ ደግሞ የሚበልጠውን ጉዳይ የያዘው በየቤቱ የስነ-ፅሁፍ ስራቸውን አምቀው የያዙ ሴቶችን ወደ አደባባይ ወጥተው እንዲታወቁ ያደረገችው ተጋድሎ በሰፊው ይጠቀስላታል፡፡

ይህ ተግባሯ ቀጣይነትም እንዲኖረው የሴት ደራሲያንን ማህበር ከጓደኞቿ ማለትም ከአረጋሽ ሰይፉ እና ከመቅደስ ጀንበሩ ጋር በመሆን በ1989 ዓ.ም መሠረተች፡፡ አረጋሽ ሰይፉ እጅግ የተዋጣላት ገጣሚ ስትሆን ዛሬ በህይወት የለችም፡፡ ነገር ግን እነዚህን የስነ-ፅሁፍ ባለሙያዎች የመሠረቱት ማህበር ዛሬ በርካታ ሴቶች ተሰባስበውበት ትልልቅ ስራዎችን በመስራት ላይ ይገኛሉ፡፡ ሌሎችም ሴቶች በማህበር የመደራጀት ጥቅምን በመረዳት እንደየፍላጐታቸው ማህበር እየመሰረቱ የስነ-ፅሁፍ ሥራዎቻቸውን ሲያቀርቡ ቆይተዋል፡፡ ፊርማዬ፣ አረጋሽና መቅደስ ለሴት ፀሐፍቶች በማህበር ተደራጅተው እንዲቋቋሙ ፈር ቀዳጆች ናቸው፡፡

ፊርማዬ ልዩ የሚያደርጋት የመሠረቱትን የሴት ደራሲያን ማህበርን ሥራዎች ለማከናወን ከወርሃዊ ገቢዋ ወጪ  እያደረገች መቆየቷ ነው፣ ጓደኞቿ የሚናገሩት፡፡ የሴት ደራሲያን ማህበር “የግጥም ምሽት“ በማለት ለበርካታ ጊዜ የስነ-ፅሁፍ ስራዎችን ሲያቀርብ ቆይቷል፡፡ አንድ ቀን ደግሞ “የግጥም ምሽት“ የሚለው “ግጥም በማለዳ“ በሚል መጠሪያ ተቀየረ፡፡ ዛሬ በስፋት የሚካሄደው ይሄው “ግጥም በማለዳ“ የሚለው መርሃ ግብር ነው፡፡ ይህ እንዴት ተጀመረ?

ፊርማዬ ዓለሙ በአንድ ወቅት እንደነገረችኝ ከሆነ፣ “ግጥም በማለዳ“ የሚለውን መጠሪያ ያወጡት የኢትዮጵያና የአዲስ አበባ ንግድ ምክር ቤት ፕሬዝዳንት የነበሩትና ዛሬ በውጭ ሀገር በስደት የሚገኙት  አቶ ብርሃነ መዋ ናቸው፡፡ እርሳቸው ይህን ስያሜውን ሊያወጡለት የቻሉት ደግሞ ፊርማዬ ዓለሙ ወደ ቢሯቸው ሄዳ እንዲህ ትላቸዋለች፡- “ሴት ፀሐፍቶች ተሰባስበን ግጥሞቻችንን የምናቀርብበት መርሃ ግብር አለን፡፡ ይህም “ግጥም ምሽት“ ይባላል፡፡ አንተም እዚያ ላይ የክብር እንግዳ ሆነህ እንደትገኝልን ነው“ በማለት ግብዣዋን ታቀርባለች፡፡ አቶ ብርሃነም፡-

“ፊርማዬ?“አሏት፡፡

“አቤት“ አለቻቸው ደንግጣ፡፡

“እናንተ ደግሞ የግጥም ምሽት ብቻ ነው የምታውቁት“ አሏት ድምፃቸውን ከፍ አድርገው፡፡

“እና ምን እናድርግ ታዲያ?“ አለቻቸው እሷም ግራ ገብቷት፡፡

“ግጥም በማለዳ ለምን አይሆንም? ግጥምን በምሽት ብቻ ያደረገው ማነው? በማለዳስ ለምን አይሆንም?“ አሏት አቶ ብርሃነ መዋ፡፡

ፊርማዬ አዲስ ሃሳብ አገኘች፡፡ እውነትም ለምን በማለዳ አይሆንም ብላ ጀመረችው፡፡ እስከ አሁንም ይህ ፕሮግራም እንደቀጠለ ነው፡፡

በኢትዮጵያ ውስጥ ስለ ሴቶች ደራሲያን ሲነገር ብዙውን ግዜ ቀደም ስላሉት የኢትዮጵያ ሴት ደራሲያን ያን ያህል አይወሳም፡፡ እነ ፊርማዬ ዓለሙ ዘንድ የደረሰው የሴት ፀሐፍት የኋላ ታሪክ ብዙ ጉዳዮችን ያሳለፈ እንቅስቃሴ አለው፡፡ እነርሱንም በጥቂቱ እናነሳሳቸው ዘንድ ግድ ይለናል፡፡

ገና በማለዳው በ1898 ዓ.ም ማለትም የዛሬ 110 ዓመት ላይ ከሴት ፀሐፍት ውስጥ ብቅ ያለች ኢትዮጵያዊት እናገኛለን፡፡ ይህች ሴት አስቴር ገኖን ትባላለች፡፡ በ1898 ዓ.ም በኦሮምኛ ቋንቋ መጽሐፍ አዘጋጅታለች፡፡ መጽሐፉ የመጽሐፍ ቅዱስን ሃሳብ በመያዝ መንፈሳዊ ጉዳዮችን በውስጡ የያዘ ነው፡፡ ስለዚህ አስቴር ገኖን እስካሁን ባለው መረጃ የመጀመሪያዋ ኢትዮጵያዊት ሴት ደራሲ ልንላት እንችላለን፡፡

ከርሷ በመቀጠል መጽሐፍ አያሳትሙ እንጂ በሴቶች ትምህርትና እውቀት በቅኔ እውቀታቸውን በቅኔ መምህርነታቸው የጎጃሟ እማሆይ ገላነሽ በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ማለቂያ ጀምሮ ያበረከቱት አስተዋፅኦ አይረሳም፡፡ እማሆይ ገላነሽ አይነስውር ሴት ነበሩ፡፡ በዘመናቸው ለሴቶች አዳጋች የነበረውን ትምህርት ተምረው ለትልቅ ደረጃ የበቁ ነበሩ፡፡ እናም የኢትዮጵያ ሴቶች ታሪክ ሲጠቀስ በጉልህ ብቅ የሚሉ ናቸው፡፡

ከርሳቸውም በመለጠቅ ከ1920ዎቹ ጀምሮ ለብዙ አመታት የኢትዮጵያ ሴቶችን የብዕር ተጋድሎ ያሳዩት ወ/ሮ ስንዱ ገብሩ ናቸው፡፡ የከንቲባ ገብሩ ልጅ የሆኑት ወ/ሮ ስንዱ ትምህርታቸውን በጀርመን እና በስዊዘርላንድ ተምረዋል፡፡ ሀገራቸው ኢትዮጵያ በኢጣሊያ ወራሪዎች መዳፍ ስር በገባች ወቅት በግጥሞቻቸው አርበኞችን በማበረታታት እና ኢትዮጵያን ነፃ ለማውጣት በተደረገው ርብርብ ከሴቶች ግንባር ቀደም ሚና የተጫወቱ አርበኛ ነበሩ፡፡ በርካታ የስነ-ፅሁፍ ሥራዎች ያሏቸው ወ/ሮ ስንዱ በደሴው እቴጌ መነን ት/ቤት እና በአዲስ አበባው እቴጌ መነን የሴቶች ት/ቤት የመጀመሪያዋ ኢትዮጵያዊት ዳይሬክተር ነበሩ፡፡ የፓርላማ አባልም በመሆን ለሴቶች እኩልነት የተደረገውን እንቅስቃሴ ከፊት ሆነው የመሩ መሆናቸው በታሪክ ተመዝግቧል፡፡ በስነ-ግጥም፣ በቴአትር፣ በታሪክ፣ በልቦለድ እና በሌሎችም በርካታ ፅሁፎቻቸው ዘመን ተሻጋሪ ስራዎችን አበርክተው ያለፉ ናቸው፡፡

እንግሊዞች መቅደላ ላይ ጦርነት ገጥመው አፄ ቴዎድሮስ ራሳቸውን ሲሰው፣ ልዑል ዓለማየሁ እና ወርቅነህ የተባለ ልጅ የእንግሊዝ ወታደሮች ወደ ሀገራቸው ይዘዋቸው ሄደው ነበር፡፡ ወርቅነህ የተባለው ልጅ በኋላ አድጐ ዶክተር ወርቅነህ ወይም በኢትዮጵያዊያን አጠራር ሐኪም ወርቅነህ የሚባሉት ናቸው፡፡ ልጃቸው ሣራ ወርቅነህም በኢትዮጵያ ሴት ፀሐፊያን ዘንድ ከፊት ከሚሰለፉት ውስጥ አንዷ ናት፡፡ ገና በማለዳው በ1933 ዓ.ም የእንግሊዝ ፀሐፌ ተውኔት የሼክሲፒርን ቴአትር “ማዕበል“ በሚል ርዕስ ተርጉማ ያቀረበች ደራሲት ናት፡፡

ከሣራ ወርቅነህ ደራሲነት በመቀጠልም በኢትዮጵያ ውስጥ የመጀመሪያዋ ሴት የሬዲዮ ጋዜጠኛ የሚባሉት ወ/ሮ ሮማንወርቅ ካሣሁን ለሴቶች ፀሐፍት መጐልበት ያበረከቱት ውለታ ሰፊ ነው፡፡ በ1940ዎቹ መግቢያ ላይ “ማኅቶተ ጥበብ“፣ “ስለ ልዕልት ፀሐይ ኃይለሥላሴ መታሰቢያ“ በሚሉት እና በሌሎችም መጽሐፍቶቻቸው ከሴቶች መድረክ ደምቀው ይታያሉ፡፡

ወደ 1950ዎቹ ስንመጣ ደግሞ የሴት ፀሐፍት ቁጥር እየጨመረ ይመጣል፡፡ በተለይም ወጣቷ ሽቶ መዝገቡ፣ ወደርየለሽ ከበደ፣ ወደርየለሽ ማይክል፣ ፅጌ አዳፍሬ፣ መሰረት መንገሻ እና ሸዋንግዢው በላይነህ ግንባር ቀደም ሆነው ይጠቀሳሉ፡፡ የሽቶ መዝገቡ “ሰው በመሆኔ ደከምኩ 1959፣ የወደርየለሽ ማይክል “ከንፈር መጣጭ 1959፣ የፅጌ አዳፍሬ፣ “የፍቅር ጮራ የህብረት ከተማ1956፣ የመሰረት መንገሻ “የአልቤርጎው ፈላስፋ 1957 እና የሸዋን ግዢው በላይነህ “የህሊና ድጋፍ ምክር ከወቀሳ1953 የተሰኙት የጥበብ ስራዎች የኢትዮጵያን የሴት ፀሐፍት እንቅስቃሴ ወደፊት ያራመዱ ናቸው፡፡ ሌሎችም ፀሐፍት በዚሁ ዘመን መስመሩን ተቀላቅለዋል፡፡

በ1960ዎቹም ይህ የብዕር አብዮት እየተስፋፋ መጣ፡፡ አያሌ ሴቶች የኢትዮጵያን ስነ-ፅሁፍ ተቀላቀሉት፡፡ ለምሳሌ ዘውድነሽ ዓለሙ “ኡኡ አናውቃትም እንዴ 1960፣ እልፍነሸ ወ/ቂርቆስ “የሴት ክብሯ በባሏ 1960፣ የደስታ ገብሩ “ምኞቴ“ 1963፣ ጥሩነሽ ይመር “አስደናቂው ህፃን 1960፣  አስቴር ፍስሐ “ሰናይት“1963፣ ዘውዲቱ አሸብር “ትዕግስት መከረኛዋ 1960፣ መስዋዕት ሙሉአለም “አብረን እንሞታለን 1963፣ አስራት አየለ “የመኖር ትርጉም1960፣ ጥሩነሽ ይመር “ጊዜና ሰው 1961፣ እና ሌሎች በርካታ ሴቶች በድርሰት ዓለም ጐልተው መውጣት ጀመሩ፡፡ አየለች በቀለ፣ በለጠች ሲሳይ፣ መጠነወርቅ ሣሙኤል፣ መቅደስ አስናቀ ይህን ዘመን ካበለፀጉት ደራሲያት መካከል ናቸው፡፡

ዘመነ ደርግ ሲመጣ ጐላ ብሎ የታየው የሴት ደራሲያት ቁጥር የመመንመን አደጋ ገጥሞት ነበር፡፡ ነገር ግን የዛሬዋ የሴት ደራሲያን ማህበር ፕሬዝዳንት የሆነችው የምወድሽ በቀለ በ1971 ዓ.ም “አብዮታዊ ግጥሞች በሚለው ስራዋ ብቅ አለች፡፡ የሴቶቹ እንቅስቃሴም እየሰፋ መጣ፡፡ ዛሬ በአሜሪካን ሀገር የምትገኘው የመድረክ ሰውና ገጣሚ ዓለምፀሐይ ወዳጆም በ1970ዎቹ ጐልተው ከወጡት ፀሐፍት መካከል አንዷ ናት፡፡ የርሷም የመጀመሪያዋ የግጥም ሥራ “ጽጌረዳ ብዕር“በሚል ርዕስ በ1977 ዓ.ም በታተመው የልዩ ልዩ ፀሐፊዎች መድብል ውስጥ ሥራህ ህያው“ የሚለው ግጥሟ ተካቷል፡፡

ከዚህ በኋላ እነ ፊርማዬ ዓለሙ፣ መቅደስ ጀንበሩ፣ አረጋሽ ሰይፉ፣ ፀሐይ መላኩ፣ ውዳላት ገዳሙ፣ ሙሉ ሰለሞን፣ ሌሎችም በርካታ ሴቶች የኢትዮጵያን ስነ-ፅሁፍ ተቀላቀሉት፡፡ እዚህ ላይ አንዲት ፈፅሞ የማትረሳ ገጣሚትና ሰዓሊ ማስታወስ ይገባናል፡፡ ዛሬ በሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ የስዕል ጥበብ መምህርት የሆነችው ገጣሚ ከበደች ተክለአብ “የት ነውበሚለው የግጥም መድብሏ ወደር ያልተገኘላት ባለቅኔ ተብላለች፡፡ በግጥሞቿ 11 አመታት በሶማሊያ እስር ቤት በሰቆቃ ያሳለፈችበትን ታሪክ ፍፁም ውበትን በተላበሰ መልኩ ያቀረበችባቸው ናቸው፡፡

የእነዚህን በርካታ ሴቶች ታሪክም እየተከታተሉ በ1960ዎቹ ውስጥ በመነን መጽሔት ይፅፉ የነበሩት ጋዜጠኛ እሌኒ ፈጠነም በዚህ አጋጣሚ ይጠቀሳሉ፡፡ በ1979 ዓ.ም የደራሲያት ተሳትፎ በሚል የመመረቂያ ፅሁፏን የሰራችው አጋረደች ጀማነህም ይህን ታሪክ እንድናውቀው ሰፊ ድጋፍ አድርጋለች፡፡ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት “The Ethiopian Women in Former Times” የተሰኘው ጥናታቸውም ለዚህ ፅሁፌ ከፍተኛ እገዛ አድርጐልኛል፡፡

ዛሬ ይህን ታሪክ እንዳቀርብ ምክንያት የሆነኝ ንባብ ለሕይወት የመጻሕፍት አውደ-ርዕይ እና ጉባኤ ነው፡፡ ይህ ዝግጅት በየአመቱ እየፋፋ እና እየጎለበተ እንዲያድግ እንዲለመልም እኛ የተቻለንን ሁሉ እናደርጋለን፡፡ ኢትዮጵያ በስነ-ጽሁፍና በታሪክ እጅግ ሀብታም የሆች አገር ናት፡፡ ሀብትዋ ታሪኳ እና ስነ-ጽሁፎችዋ ናቸው፡፡ ታዲያ ንባብ ለሕይወትን እኛ እንክዋን ብናልፍ ቀጣዩ ትውልድ የሚቀባበለው መሆን አለበት፡፡ እርስ በርሳችን መሞጋገስ አይሁንብኝ እንጂ ዋና ስራ አስኪያጂያችን ቢኒያብ ከበደ ትልቁን ድርሻ ይወስዳል፡፡

****                   ****               ****

የፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ መጽሐፍ

ቅዳሜ ይመረቃል

በታዋቂው የሥነ-ጽሑፍ ምሁር ተጽፎ የተዘጋጀው የኦሮሞ እና የአማራ እውነተኛ የዘር ሐረግ የተሰኘው መጽሐፍ የፊታችን ቅዳሜ ሐምሌ 30 ቀን 2008 ዓ.ም በቅርስ ጥናትና ጥበቃ ባለስልጣን አዳራሽ ውስጥ ይመረቃል፡፡

መጽሐፉ በይዘቱም ሆነ በሚያነሳቸው ልዩ ልዩ ሃሳቦች የመነጋገሪያ አጀንዳ እንደፈጠረ ይነገራል፡፡ ላለፉት 25 ዓመታት በኦሮሞ እና በአማራ ብሔረሰቦች መካከል የተለያዩ ግጭቶች ሲከሰቱ እንደነበር የሚታወስ ሲሆን፣ በዚሁ በፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ መጽሐፍ ውስጥ ደግሞ ሁለቱ ብሔረሰቦች ከአንድ አካባቢ በተለይም ከጐጃም የተፈጠሩ መሆናቸውን ይገልፃል፡፡ መጽሐፉ ሁለቱም ብሔረሰቦች እጅግ የተቀራረበ ዝምድና ያላቸው እንደሆነ የተለያዩ ታሪኮችን /Mythology/ን መሠረት አድርጐ የተሰራ የጥናትና የምርምር ውጤት መሆኑ ይነገራል፡፡

ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ ለሰንደቅ ጋዜጣ በሰጡት መግለጫ፣ በመፅሐፋቸው የምረቃ በዓል ላይ ራሳቸው እንደሚገኙ እና ለሚነሱ ሃሳቦችና ጥያቄዎች መልስ እንደሚሰጡም ተናግረዋል፡፡ ፕሮፌሰር ፍቅሬ አክለው እንደተናገሩት ከሆነ ሁሉም የመፃሕፍት አንባቢያን በስፍራው ተገኝተው መፅሐፋቸውን እንዲመርቁላቸው ጥሪ አስተላልፈዋል፡፡   

በጥበቡ በለጠ

በበርካታ የረጃጅም ልቦለድ መፅሐፍቶች በእጅጉ ታዋቂ የሆነው ደራሲ አዳም ረታ የንባብ ለሕወይት የ2008 ዓ.ም የወርቅ ብዕር ተሸላሚ በመሆን ተመረጠ።

አዳም ረታ ላለፉት 20 ዓመታት በኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ ውስጥ በተለይም በልቦለድ ድርሰት አፃፃፍ በየጊዜው ነጥሮ በመውጣት፣ በአዳዲስ ሥራዎችና ሕትመቶች ብቅ እያለ የአካባቢን ቀልብና መንፈስ የገዛ ደራሲ መሆኑም ተነግሮለታል።

አዳም በተሰጠው የጽሁፍ ጥበብ ረጃጅም ልቦለዶች በመድረስ አያሌ አንባብያንን የፈጠረ ደራሲም መሆኑ ተመስክሮለታል። አዳም ረታ በአማርኛ የልቦለድ ሥነ-ፅሁፍ ውስጥ በተለይ በዚህኛው ዘመን ከሚጠሩት ፀሐፍት መካከል ከፊት ተሰላፊ እንደሆነም ይታወቃል። አዳም ረታ በልቦለድ አለም ውስጥ አምራች ደራሲ /Productive Author/ የሚባል አይነት ሰው ነው።

የአዳም ረታ የልቦለድ አፃፃፍ ዘውግ እና ዘዴ በአማርኛ ሥነ-ፅሁፍ አለም ውስጥ ማስተማሪያ ጭምር ሆኖ የሚያገለግል ነው። ገና ከማለዳው በ1980ዎቹ መግቢያ ላይ ማሕሌት ብሎ ካሳተማት የአጫጭር ልቦለዶች መድብል መፅሐፉ በተጨማሪ አያሌ ረጃጅም ልቦለዶችን በማሳተም ይታወቃል። ማሕሌት የተሰኘችው መፅሐፍ በአጫጭር የልቦለድ አፃፃፍ ቴክኒክ ውስጥ መማሪያ የሚሆኑ አያሌ ርዕሰ ጉዳዮችን በመያዝ ትታወቃለች። ማሕሌት በተለይም ተምሳሌትነት /Symbolism/ በስነ-ፅሑፍ ውስጥ እንዴት ይገለጻል የሚባለውን ጥያቄ የምትመልስ ጥሩ ምሳሌ ሆና ትጠቀሳለች። ከዚህ ሌላ የአማርኛ ቋንቋን ለልቦለድ ፅሁፍ አጠቃቀምንም በተመለከተ አዳም ረታ ብዙ የሚጠቀሱለት ጣፋጭ የአገላለፅና የትረካ ክሂል ያለው የዘመናችን ምርጥ ደራሲ መሆኑም ተነግሮለታል።

አዳም ረታ ብዙ ወጣቶችን በሥነ-ፅሑፍ ግለት እና ሙቀት ያነቃቃ፣ የሥነ-ፅሁፍ ማወያያ፣ ማድመቂያ የሆነ የዚህ ዘመን ባለ ወርቃማ ብዕረኛ ነው። እናም የ2008 ዓ.ም የንባብ ለሕይወት ታላቅ የመፃሕፍት አውደ-ርዕይ ደራሲ አዳም ረታን የወርቅ ብዕር ተሸላሚ አድርጎታል።

ባለፈው እሁድ ሐምሌ 17 ቀን 2009 ዓ.ም በኤግዚቪሽን ማዕከል የመፃህፍት አውደ- ርዕይ ላይ ሽልማቱ የተበረከተ ሲሆን፤ አዳም ነዋሪነቱ በውጭ አገር በመሆኑ ወንድምየው በሽልማት ስነ-ሥርዓቱ ላይ ተገኝቶ ተቀብሎለታል። ሽልማቱንም የሰጡት ኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት ናቸው። 

በጥበቡ በለጠ

 

በጀርመን የባህል ተቋም ውስጥ ላለፉት በርካታ ዓመታት የኪነ-ጥበብ ጉዳዮችን በማዘጋጀት ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያደረጉት ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ የ2008 ዓ.ም የንባብ ለሕይወት ዝግጅት ላይ ተሸላሚ ሆኑ። ወሮ ተናኘ አያሌ የሥነ-ፅሁፍና የኪነ-ጥበባት መድረኮችን ያቀናጁና፣ ውጤታማ የሆኑ ሴት ናቸው ተብሏል። ታሪካቸውም እነዲህ ቀረበ።

“የዛሬ 13 ዓመት በታላቁ ኢትዮጵያ ሰዓሊ እና ገጣሚ ወይም ገጣሚ እና ሰዓሊ ገብረክርስቶስ ደስታ ሕይወትና ስራዎች ዙሪያ ውይይት እንደሚደረግ ጥሪ ቀረበ። ጥሪው የቀረበው በጀርመን የባህል ማዕከል (ጎተ ኢኒስቲቲዩት) ነው። በርካቶች ወደ ስፍራው አመሩ። አዳራሹ ጥቅጥቅ ብሎ ሞላ። መላወሻ ቦታ ጠፋ። መድረኩ ላይ ለማወያየት ተባባሪ ፕሮፌሰር ተስፋዬ ገሰሰ እና ዛሬ በሕይወት የሌለው ሰዓሊ ዮሐንስ ገዳሙ ቁጭ ብለዋል።

ታዲያ በዚህ የታዳሚዎች ብዛት እና ስሜት ድብልቅልቅ ባለበት መድረክ ላይ ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ ወደ መድረኩ ፊት መጡ። ለታዳሚውም የመክፈቻ ንግግር አደረጉ። እንዲህም አሉ።

“ዛሬ እዚህ የተሰባሰብነው ለአንድ ታላቅ አላማ ነው። እንደምታውቁት ገብረክርስቶስ ደስታ ከሀገሩ ከተሰደደ በኋላ ጀርመን ይኖር ነበር። እነዚያን ድንቅ ስዕሎቹን ለጀርመን መንግስት በአደራ ሰጥቶ ወደ አሜሪካ ተሰደደ። አደራ ሲሰጥ ግን አንድ ነገር ተናግሯል። ሐገሬ ሰላም ከሆነች ስዕሎቹን ወደ ሐገሬ መልሱልኝ በማለት ተናዟል። እርሱ ወደ አሜሪካ ሔዶ ኦክላሆማ ውስጥ ሕይወቱ አልፋ እዚያው ተቀብሯል። በኑዛዜው መሠረት ስዕሎቹ ወደ ሀገሩ ኢትዮጵያ እንዲመጡ ልክ በዛሬዋ ዕለት እቅስቃሴ የምንጀምርበት ወቅት ነው። ይህ የዛሬው ጉባኤችን የረጅሙ አላማችን መነሻ ነው። ከዚህ በኋላ በገብረክርስቶስ ደስታ ስራዎችና ማንነት ላይ ሰፊ ውይይት እያደረግን በመጨረሻም እነዚያ ስዕሎቹ ወደ ሐገራቸው መጥተው የሀገሪቱ ቅርስ የሚሆኑበትና የእሱንም ስም ለዘላለም የሚያስጠሩበት ስፍራ ላይ ለማኖር የሚደረግ እንቅስቃሴ ነው። እንደ ዘመቻ ቁጠሩት። ሀ ብለን የጀመርነው እንቅስቃሴ ፍፃሜው የገብረክርስቶን ኑዛዜ እውን ማድረግ ነው። እናም የዛሬው ውይይት በይፋ ተጀምሯል”

በማለት ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ ተናገሩ።

ከተባባሪ ፕሮፌሰር ተስፋዬ ገሠሠ እና ሰዓሊ ዮሐንስ ገዳሙ በተጨማሪ፣ ዶ/ር ፈለቀ አዘዘ፣ ዶ/ር ዮናስ አዳማሱ፣ አቶ አስፋው ዳምጤ፣ ሰዓሊ በቀለ መኮንን፣ ሰዓሊ እሸቱ ጥሩነህ፣ ሰዓሊ ደስታ ሐጎስ፣ የሥነ-ጽሁፍ ምሁሩ ዛሬ በሕይወት የሌለው ብርሃኑ ገበየሁ፣ ደራሲና ገጣሚ ነብይ መኮንን፣ ብርሃነመስቀል ደጀኔ እና ሌሎችም በርካታ ምሁራንን እየጋበዙ ወ/ሮ ተናኘ ውይይት አደረጉ። በውጭ ሀገራትም እንደነ ፕሮፌሰር አቻምየለህ ደበላን፣ ወሰኔ ወርቄ ኮስሮቭን የመሳሰሉ ሰዎች ገብረክርስቶስ ላይ እንዲናገሩ መድረክ አመቻቹ። በመጨረሻም የጀርመን መንግሥት እነዚህ ስዕሎች ወደ ሐገር ቤት እንዲገቡ ሊፈቅድ የሚችለው ደረጃውን የጠበቀ ሙዚየም ወይም ጋላሪ ሊዘጋጅላቸው ነው ተባለ። ፕሮፌሰር እንድርያስ እሸቴ ከዚሁ ሃሳብ ጋር ተስማምተው ዛሬ የገብረ ክርስቶስ ማዕከል በሚል የሚጠራው ሙዚየም ተዘጋጀለት። ከዚያም የጀርመን መንግስት ተጠየቀ። ብዙ ነገሮች መሟላታቸውን በማመኑ የጀርመን መንግስት የገብረ-ክርስቶስ ስዕሎች ወደ ሀገራቸው ኢትዮጵያ እንዲገቡ ፈቀደ።     

ዛሬ በሐገራችን ውስጥ ካሉት ብርቅና ድንቅ የጥበብ መዘክሮች ከሆኑት ውስጥ አንዱ ይህ የገብረክርስቶስ ደስታ ማዕከል ነው። ታዲያ ይህ ማዕከል እዚህ እንዲደርስ ኢትዮጵያዊያንን በማስተባበር የጀርባ አጥንት ሆነው የሰሩ ናቸው። ታዲያ እኚህ ታላቅ ባለውለታ ብናመሰግናቸውስ?

ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ ይህን ብቻ አይደለም የሰሩት። እጅግ በርካታ የጥበብ ድግሶችን በጀርመን የባህል ተቋም ውስጥ ሲያሰናዱ፣ ሲያስተባብሩ እና አያሌ ለውጦችን ሲያመጡ ቆይተዋል።  

የታላቁን ባለቅኔ የደበበ ሰይፉን ሕይወትና ስራዎቹን በጥልቀት የታየበትን “የደበበ ሰይፉ ምሽት” በማለት ሰፊ ዝግጅት አካሂደዋል።

የታላቁን የሥነ-ፅሁፍ ምሁር የዶ/ር ዮናስ አድማሱን ስራዎችና ሕይወት የሚያስቀኝ “የዮናስ አድማሱ ምሽት” በሚል አዘጋጅተዋል።

የፈላስፋው ባለቅኔ የሰይፉ መታፈሪያ ፍሬውን ሕይወትና ስራዎች የሚያስቃኝ ዝግጅት አቅርበዋል።

በርካታ ሰዓሊያንን ከሐገር ውስጥ እና ከውጭ ሀገራት እንዲመጡ በማድረግ በየጊዜው የስዕል አውደ-ርዕይ እና ውይይት እንዲደረግ ቁልፍ ሚና ነበራቸው።

ዛሬ በስነ-ግጥሙ መስክ ሰፊ እውቅና ያላቸውን ወጣቶቹን እነ ምስራቅ ተረፈን፣ አበባው መላኩን፣ ደምሰው መርሻን፣ ሜሮን ጌትነትን እና ሌሎችንም ወደ መድረክ በማምጣት “ወጣት ድምፆች” በሚል መጠሪያ ዝግጅት ደግሰው እነዚህ ልጆች ወደፊት ታላላቅ ገጣሚያን እደሚሆኑ የዛሬ 13 ዓመት በይፋ የተናገሩ ናቸው። ውጤቱንም በስፋት ያየነው ነው። ገጣሚዎቹ እውነትም የተባለላቸውን ሆነዋል።

ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ፣ በታሪክ፣ በስነ-ፅሁፍ፣ በሳይንስ፣ በልዩ ልዩ መስኮች ላይ ውይይት እዲደረግ መድረክ የሚያመቻቹ ብቻ ሳይሆኑ ይህን ስራቸውን በሚሰሩበት ወቅት ወጣቱ የውይይት መድረክ ያጣበት ጊዜ ነበር።

በንባብ ላይ በርካታ ውይይቶችን አድርገዋል። ንባብ ሀገርና ዜጋን ወደ ተሻለ ደረጃ ማምጫ መንገድ መሆኑን ሰፊ ስራ ሰርተዋል። እዚህ ዘርዝረን የማንጨርሳቸውን አያሌ ተግባራት አከናውነዋል።

በመሆኑም ንባብ ለሕይወት የ2008 ዓ.ም ዝግጅት ላይ ልዩ ተመስጋኝ ሆነው፣ ለትውልድና ለሀገር ላበረከቱት አስተዋፅኦ ዕውቅና ስንሰጣቸው በታላቅ ደስታ ነው።”

በማለት አዘጋጆቹ ተናግረውላቸዋል። ወ/ሮ ተናኘ ታደሰ የ2008 ዓ.ም የንባብ ለሕይወት ዝግጅት ላይ ለኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ላበረከቱት አስተዋፅኦ ተሸላሚ ሆነዋል። 

በጥበቡ በለጠ

 

አጼ ቴዎድሮስ በተሰውበት መቅደላ አምባ ላይ ላለፉት አመታት ትምህርት ቤት በነጻ በማሰራት፣ ለልጆች የትምህርት ቤት ዩኒፎርም በማሰፋትና ቤተ-መጻሕፍት ለልጆች በመክፈት ከፍተኛ አስተዋጽዎ ያደረገው አቶ ታደሰ ተገኝ ንባብ ለሕይወት የ2008 ዓ.ም ተመስጋኝ ዜጋ ሆኖ ሽልማት ተሰጠው።

ታደሰ በዓለም የምግብ ድርጅት ውስጥ ትልልቅ ኃላፊነት ካላቸው ሰዎች መካከል አንዱ ነው። በአንድ ወቅት መቅደላ አካባቢ የምግብ እጥረት ተከስቶ አካባቢውን ለማጥናትና ከዚያም የሚያስፈልገውን እርዳታ ለመለገስ በታደሰ ተገኝ የሚመራ የመስሪያ ቤቱ ልዑክ ወደ አካባቢው ይሄዳል።

ታደሰ ተገኝ መቅደላ አካባቢ ሲደርስ በሚያየው ነገር ሊያምን አልቻለም። ያቺ በአንድ ወቅት የኢትዮጵያ መናገሻ ቦታ የነበረች፣ ያቺ ኢትዮጵያዊያን ሀገራችንን ለእንግሊዝ መንግሥት አንሰጥም ብለው ጀግኖች የወደቁባት፣ ያቺ ታላቁ መሪ አፄ ቴዎድሮስ ለኢትዮጵያ ክብር ብለው ሽጉጣቸውን ጠጥተው የተሰውባት ታሪካዊት ቦታ ተራቁታለች። መቅደላ የመኪና መንገድ የላትም። የመቅደላ ልጆች ት/ቤት የላቸውም ነበር። በአንድ ወቅት የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍና የጥበብ ማዕከል የነበረችው መቅደላ፣ ታደሰ ተገኝ ሲሄድባት ት/ቤትም የለባትም ነበር። ጭራሽ በምግብ እጥረት ተመታ ነዋሪዎቿ የእርዳታ ያለህ የሚሉበት ወቅት ነበር።

ታደሰ ተገኝ በሚያየው ነገር አዘነ። ግን አዝኖ ብቻ ዝም አላለም። ከንፈሩን መጦ ችላ አላለም። ይልቅስ ራሱን ጠየቀ። እኔ እንደ አንድ ኢትዮጵያዊ ምን ማድረግ እችላለሁ ብሎ አሰበ። ይህን የኢትዮጵያን የታሪክ ማማ አሁን ካለበት ችግር ለማላቀቅ የራሴን አስተዋፅኦ ላበርክት ብሎ ሃሳብ ነደፈ።

የመቅደላን ታሪካዊ ሕዝቦች ሊያያቸው አቀበቱን ሊወጣ ተራራውን ሊያያዘው ተነሳ። የመቅደላም ነዋሪዎች አዲሱን እንግዳቸውን ሊያስተናግዱት በቅሎ አቀረቡለት። አንዴ በእግሩ፣ አንድ ጊዜ በበቅሎ እያለ መቅደላ አምባ ላይ ከረጅም ሰዓታት ጉዞ በኋላ ወጣ። ታሪካዊው መቅደላ መድሐኒአለም ቤተ-ክርስቲያን አርጅቷል። አንዳንድ ጐኑ ረጋግፏል። የአፄ ቴዎድሮስ ወታደሮች የወደቁበትና የተቀበሩበት ስፍራ ነው። ታሪካዊው ሴፓስቶፖል መድፍም ዝም ብሎ ቁጭ በማለት የታሪክ ሂደትን ይታዘባል። የመቅደላ ልጆችም ተኮልኩለው ወጡ። ታደሰ ተገኝ የተባለውን የመሀል ሀገር ሰው አዩት፣ ተዋወቁት። አባቶች እናቶች ታደሰን አስተናገዱት። ከመሀል ሀገር ሄዶ የሚያያቸው የሚጠይቃቸው ሰው ስለሌለ ታደሰ ተገኝ ብርቅ ሆነባቸው።

ታደሰም የመቅደላን ነዋሪ ደግነት፣ ልበ ቀናነት፣ ታሪካዊነት እና አሁን ያለበትን አስከፊ ድህነት ሲያይ ስሜቱ ተነካ። እስከ እለተ-ሞቴ ድረስ ከናንተ ጋር ነኝ አላቸው።

ታደሰ ተገኝ የመጀመሪያው እንቅስቃሴ የነበረው የዓለም የምግብ ድርጅትን እና የመቅደላን ነዋሪዎች በማስተባበር “ምግብ ለስራ” በተባለ መርሃ-ግብር ወደ መቅደላ አምባ የሚያስኬድ ጥርጊያ መንገድ አሰራ። በዚህ የመኪና መንገድ ላይ የታደሰ ተገኝ ቶዮታ ላንድክሩዘር መኪና ጥሩንባዋን እያሰማች ለመጀመሪያ ጊዜ መቅደላ አናት ላይ ወጣች። ተአምር ተባለ። መኪና አይተው የማያውቁት የመቅደላ ልጆች ሲደነቁ፣ ሲገረሙ፣ ሲደሰቱ ሰነበቱ።

ታደሰ በዚህ ብቻም አልቆመም። የመቅደላ ልጆች ት/ቤት ሊኖራቸው ይገባል፤ እንደ ሌሎች የኢትዮጵያ ተማሪዎች መደበኛ ተማሪ መሆን አለባቸው ብሎ ተነሣ። ፈለገ-ብርሃን የተሰኘ የበጐ አድራጐት ማኅበር መስርቶ ጓደኞቹን እና ወዳጆቹን አስተባብሮ መቅደላ አምባ ላይ ት/ቤት ማሰራት ጀመረ። በመጨረሻም መቅደላ አናት ላይ የት/ቤት ደውል መሰማት ጀመረ። የመቅደላ ልጆች ታደሰ ተገኝ በሚባል ሰው ረዳትነት የት/ቤት ዩኒፎርም ለብሰው፣ ደብተር፣ መፃህፍትና የትምህርት ቁሳቁሶችን ይዘው መደበኛ ተማሪዎች ሆኑ።

እዚህ የመቅደላ አፋፍ ላይ እየወጣች የምትመጣው የታደሰ ተገኝ መኪና ናት።

አፄ ቴዎድሮስ ከመላው ኢትዮጵያ የሰበሰቧቸው ታላላቅ የብራና ጽሁፎችና ታሪኮች የተቀመጡት መቅደላ ላይ ነበር። ቴዎድሮስ መቅደላን የጥናትና የምርምር ማዕከል ሊያደርጓት አስበው ነበር። እነዚህ የኢትዮጵያ ቅርሶች በእንግሊዝ ወታደሮች ተዘርፈው በበርካታ ዝሆኖች ተጭነው ከሀገር ከወጡ 147 ዓመታት አለፉ።

የእንግሊዝ ሀገሩ ገናና ጋዜጣ ‘ፋይናንሻል ታይምስ’። ጋዜጣው በአንድ ወቅት ከመቅደላ አምባ ስለተዘረፉት የብራና ጽሁፎች ሰፊ ሽፋን ሰጥቶ ነበር። እንደ ፋይናንሻል ታይምስ ጋዜጣ ዘገባ፣ በእንግሊዝ ወታደሮችና በእንግሊዝ መንግስት በ1860 ዓ.ም ከመቅደላ የተዘረፉ የብራና ጽሁፎች ወደ ለንደን መጥተዋል ይላል። እነዚህ የብራና ጽሁፎች በገንዘብ ቢተመኑ ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ እንደሚያወጡ ጋዜጣው ያትታል። ይህን ሁለት ቢሊየን ፓውንድ በአሁኑ ምንዛሬ ወደ ብር ስንቀይረው ከ63 ቢሊየን ብር በላይ ነው። መቅደላ ይህን ያህል ቅርስ ተዘርፋለች። የዛሬዋ መቅደላ ባዶ ነች። ኦና ናት። ድህነትና ጐስቋላነት ክፉኛ ተጫጭኗታል። ከውስጧ ግን 63 ቢሊዮን ብር የሚያወጡ ቅርሶችን ተዘርፋለች።

ታዲያ ይሕቺን መቅደላ ወደ ነበረችበት ታሪክ ለመመለስ ታደሰ ተገኝ ብዙ ውለታ እያደረገ በመሆኑና በሌሎችም የኢትዮጵያ ልዩ ልዩ ስፍራዎች ት/ቤትና ቤተ-መጻሕፍት በማሰራት ያበረከተውን አስተዋጽኦ ከግምት ውስጥ በማስገባት ንባብ ለሕይወት የ2008 ዓ.ም ልዩ እውቅና እና ምስጋና ብሎም ሽልማት ሰጥቶታል። ሽልማቱን የተቀበለውም ከኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት እጅ ነው።

 

በጥበቡ በለጠ

አንባቢ ሰው ረጅም እድሜ ይኖራል የሚል አባባል አለ። ለምን ቢባል እርሱ ያልኖረበትን፣ ያለፈበትንም ዘመን ጭምር በመፃህፍት ውስጥ ስለሚያገኝ ያልተፈጠረበትንም ዘመን መኖር ይቻላል በማለት ያብራራሉ። ሰኔ 30 የንባብ ቀን ተብሎም በደራሲያን ማሕበር ተሰይሟል። ንባብን ከሕይታችን ጋር እንድናቆራኝ እነ ቢኒያም ከበደ “ንባብ ለሕይወት” ብለው በሰፊው እየሰሩበት ነው። ነገ ታላቅ የንባብ አውደ ርዕይ በኤግዚቢሽን ማዕከል ይከፍታሉ። እሰየው፣ ደግ አደረጋችሁ እላቸዋለሁ።

በሀገራችን ኢትዮጵያ በልዩ ልዩ መፃህፍቶቻቸው ስለ ንባብ አስፈላጊነትና ጣፋጭነት ሲያስረዱን የቆዩት ሻምበል አፈወርቅ ዮሐንስ ንባብ ትልቅ የህይወት መሠረት እንደሆነ ብዙ ብለዋል።

ኢትዮጵያዊያን ክፉኛ ከምንተችበትና ከምንናቅበት ባህሪያችን ዋነኛው ለንባብ ያለን ትኩረት አነስተኛ መሆኑ ነው። ኢትዮጵያ ውስጥ አንባቢ ትውልድ እንደሌለ በጥናት የተረጋገጠ ጉዳይ ነው። ከ70 ሚሊዮን ህዝብ በላይ ያላት ኢትዮጵያ አንድን መፅሀፍ የምታትመው ግፋ ቢል ሦስት ሺ ቅጂ (ኮፒ) ነው። ይሄ ማለት ደግሞ በየትኛውም ዓለም የመጨረሻ ዝቅተኛ ኮፒ መሆኑ ይታወቃል።

ሀገራት አንድን መፅሀፍ በብዙ መቶ ሺ ኮፒዎችና በሚሊዮኖች እያሳተሙ ለህዝባቸው መንፈሳዊ ልዕልና ለሀገራቸውና ለደራሲዎቻቸው ገቢና የበለጠ ለስራ መነሳሳትን እየፈጠሩ ነው። እኛ ግን የቱጋ ነን? መልሱ አስደንጋጭ ነው።

በየሀገሩ በአመት በብዙ ሺ የሚቆጠሩ መፃህፍት ይታተማሉ። ሀገራችን ግን ከህትመቱም ከንባቡም ባይተዋር ሆና ትገኛለች። እባክሽ ኢትዮጵያ ንቂ!

አንድ ታዋቂ ደራሲ ምን አሉ፡- 'የሰው ልጅ የተመራባቸው አስተሳሰቦች ሁሉ በመፃህፍት ገጽ ውስጥ ተመዝግበዋል። ማንበብ መቻል እነዚህን ከአእምሮ የመነጩ ውድ የሆኑ ሀብቶች ለመውሰድ የሚያስችለውን ቁልፍ እንደመያዝ ነው።' ሲሉ ገልፀዋል።

ሀሳባቸውን ሲያጠነክሩም መፅሀፍትን በጥራዝ የተሸፈኑ ህይወት አልባ ወረቀቶች ናቸው ብሎ መገመት ስህተት ነው፤ መፃህፍት ህይወት አላቸው፤ እንዲያውም አንድን መፅሀፍ መግደል አንድን ሰው እንደመግደል ይቆጠራል ይባላል።

“አንድን ሰው የገደለ አንድን አስተዋይ ፍጡር ገደለ፤ አንድን መፅሀፍ የገደለ ግን ማስተዋልን እራሱን ገደለ” በማለት ስመ ጥሩው ፀሐፊ ሻምበል አፈወርቅ ዮሐንስ የእውቀት አውራራ ጐዳና በሚለው ፅሁፋቸው ገልፀዋል።

በዓለም ታሪክ ውስጥ የተመዘገቡ የአእምሮ ስራዎች ሁሉ በመፃህፍት ውስጥ ተመዝግበዋል። መፃህፍት መላውን የዓለምን መንግሥትና ሞገሱን የምንመለከትባቸው መነፅሮች ናቸው።

በሀገራችን ኢትዮጵያ የራሳቸውን የቅንጦት ኑሮ በመተው ህዝባቸው ለንባብና ለእውቀት እንዲታትር ቀን ከሌት ለፍተው ያለፉ ታታሪ ሰዎች አሉ። ከእነዚህ ውስጥ ዛሬ ስማቸውን ደጋግሜ የማነሳው ሻምበል አፈወርቅ ዮሐንስ ናቸው። ሻምበል አፈወርቅ የጥላሁን ገሠሠ ምርጥ ዘፈን የሆነችውን “የትዝታዬ እናት” የተሰኘችውን ግጥም ፀሐፊ ናቸው። ከ20 ያላነሱ መፃህፍትን አሳትመዋል። ከነዚህም ውስጥ “ታላላቅ የፍቅር ታሪኮች”፣ “ጠቅላላ ዕውቀት”፣ “ታላላቅ አስደናቂ ታሪኮች” የተባሉት መፃህፍት ይገኙበታል። ስለ ንባብ ጠቀሜታ በየመፅሐፍቶቻቸው ሳያወጉን አላለፉም።

በመፃህፍት ገጽ ውስጥ የህንድ ተቋራጮች ቀንና ሌሊት ያለማቋረጥ በመዶሻ ድምፅ ሳያሰሙ ህንፃዎችን ይገነባሉ። ሰዓሊዎች ይስላሉ፣ ገጣሚዎች ይቀኛሉ፤ ፈላስፎች ይፈላሰፋሉ፤ ተራኪዎች ይተርካሉ... የጦር መሪዎችም ያለ ድምፅና ያለ ደም መፋሰስ በድል ይገሠግሳሉ ተብሏል።

በጥቂት ቃላት ከተሞች ተመስርተው ስልጣኔዎች ተስፋፍተው እንዴት እንደተራመዱ እንረዳለን። በህሊናችን አይኖች አትኩረን ብንመለከት ታላላቅ ዩኒቨርሲቲዎችና የትምህርት ሸንጐዎች ሊሰጡን የሚችሉት ልክ አንደኛ ደረጃ ት/ቤቶች የሚሰጠንን አይነት እውቀት ነው - ይኸውም - ማንበብን ያስተምሩናል። ይላሉ አፈወርቅ።

የዓለም ገዥ የሆነው የሰው ልጅ ዘር የሆንን ሁሉ ጠቅላላው የዓለም ጥበብ በውርስ ተላልፎልን የግላችን እናደርገው ዘንድ በአጠገባችን ሆኖ እስክንረከበው ይጠብቀናል። በአሶርና በግብፅ የመጀመሪያዎቹ በሸክላ ላይ የተቀረፁ ፅሁፎች ከቀረቡበት ጊዜ አንስቶ እስካሁን ድረስ ላለው ጥበብ ብቻ ሳይሆን የታላላቅ ምሁራን ባህሪም እንኳን ሳይቀር በመፃህፍት ውስጥ ተከማችቶ ይገኛል።

ከሰዎች ሁሉ የብልሆች ብልህ የጀግኖች ጀግና፣ የቅንነት ምንጭ የነበሩት ታላላቅ ሰዎች በሞት የተለዩን ቢሆንም፣ በህይወት በኖሩበት ዘመን ያፈሩት ውጤት ሁሉ እንዳለ በመፃህፍት ውስጥ ሰፍሯል። አንጐላቸው ፈርሷል። ግን ያፈሩት እውቀት ህያው ሆኖ በርካሽና ቶሎ በሚገኝበት ስፍራ ላይ ተቀምጧልና በድንቁርና ለመኖር ማመካኛ ምንም መንገድ ሊኖር አይችልም።

ታታሪው ደራሲ ሻምበል አፈወርቅ፣ በማንበባችንም እንዳንኩራራ፣ ጉረኛ እንዳንሆን፣ ትዕቢተኛ፣ ያለእኔ አዋቂ የለም እያልን ቡራ ከረዩ እንዳንል ልዩ ልዩ ምሳሌዎችንም እየሰጡን ያለዝቡናል።

ለምሳሌ ግሪካዊው ፈላስፋ ሶቅራጥስ፣ የእውቀት ሰው መሆኑን አልገለፀም ግን የገለፀው አለማወቁን የሚያውቅ መሆኑን ነው።

ታላቁ የሮማ ፈላስፋ ኤፑቴክተስ ሲገልፅ፣ “የእውቀትን ሸማ ጠርዟን እንኳን አልነካኋትም” ብሏል።

አይዛክ ኒውተን የፍጥረት ዓለምን የስበት ሕግ ገለፀ። ቴሌስኮፕን አሻሻለ፤ የባህርን ከፍና ዝቅ ማለት ሰበቡን ተረዳ። የጅራታም ኮከቦችን የጉዞ ፈር አጠና። ማቲማቲክስንና ስነ-ሃይማኖትን ተመራምሮ ገለፀ። ነገር ግን ይህ ሰው ይህን ሁሉ እውቀትና ክብር ይዞ በጣም ትሁት ሰው ነበር በማለት የንባበ ጉረኛ እንዳንሆን ይመክሩናል።

ከዚህ ሌላ ትምህርት አይገባኝም፣ እኔና ትምህርት ሆድና ጀርባ ነን እያሉ ተስፋ ቆርጠው ለተቀመጡም “ንቁብዙ ጊዜ አላችሁ። እናንተም ካነበባችሁ ትልቅ ደረጃ ትደርሳላችሁ” በማለት ከባዶ ተነስተው ትልቅ ደረጃ የደረሱትን ሰዎች እየጠቃቀሱ ሰብዕናቸውን ያጐለብታሉ።

ሚልተንና ሆሜር ዓይነስውሮች ነበሩ። ፔሬስኮ የተባለም “የሜክሲኮ መወረር” የተባለውን መፅሀፍ የደረሰ ሰው፣ የዓይኑ ብርሃን ተዳክሞ የሚፅፍበትን ወረቀት እንኳን ማየት ተስኖት በነበረበት ወቅት በመከራ ያነብ ነበር። እነዚህ ሰዎች ታሪካቸው ዘመናትን አቋርጦ በሰው ልጆች ዘንድ ህያው ሆኖ የሚኖረው በንባባቸውና በፅሁፋቸው ነው። የኛው ጳውሎስ ኞኞ የተማረው እስከ አራተኛ ክፍል ነው። ግን በማንበብ ብቻ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ፣ ታሪክ ፀሐፊ፣ ወገኛ... ሆኖ ታላቅነቱን አስመስክሮ አልፏል።

የቻርልስ ዳርዊን አባት የልጁን ደደብነት ተመልክቶ ቤተሰቡን አሰዳቢ ይሆናል ሲል ገምቶ ነበር፤ ግን ተሳትቷል... በኋላ ዘመኑ ይህ ልጅ ዳርዊን የዓለምን አስተሳሰብ ለመለውጥ የቻለውን የኤቮሉሽንን የዘገምተኛ ለውጥን መላምት ለመግለፅ የበቃ ምሁር ሆኗል። እናም አእምሮአችሁን የዘጋችሁ ንቁ አንብቡ ይሉናል አዋቂዎቹ።

ናፖሌዎን ቦናፖርት የዕድገት ተስፋ እንደሌለው የተቆጠረ ወጣት ነበር። በተማረበት የወታደራዊ አካዳሚ ውስጥ ከክፍሉ 42ኛ ነበር የወጣው። በመጠንከሩ ደግሞ ልዕለ ሰብአዊያን ሆኖ ዘመኑን አሳልፏል። ስለዚህ ሁላችንም ራሳችንን ለብቁ ነገር እንድናደረስ አንብቡ ይሉናል። ያነበበ ፈሪ አይሆንም፤ ያነበበ በየትኛውም ቦታ አይሸማቀቅም፣ ያነበበ የዓለም ፓስፖርት ያለው ነው የሚሉ ሞልተዋል።

መፃህፍት የዓለም የስልጣኔ ፎርሙላዎች ናቸው። ስልጣኔ ማለት እነርሱ ውስጥ ያለው ቁም ነገር ሲተነተን ሲተገበር የሚመጣ ውጤት ነው። ለዚህም ነው በዓለም የመጡና የሚመጡም ጠቢባን ለመፃህፍት ያላቸው ፍቅር ወደር የሌለው።

ለምሳሌ ጅቦን የተባለው የታሪክ ፀሐፊ “በቅድሚያ ያደረብኝን የማይናወጥ የማንበብ ፍቅር፣ በህንድ አገር የሀብት ቅርሶች እንኳ ቢሆን አልለወጠውም” ሲል ተናግሯል።

‘የሁለት ከተሞች ወግ’ የተሰኘው መፅሀፍ ደራሲ ቻርልስ ዲክንስ ከማንኛውም ከሚፈታተነው ችግር ሁሉ የሚያስጥለው ያደረበት የመፃህፍት ፍቅር መሆኑን ገልጿል።

ሲሴሮ የተባለው ሮማዊ በመፃህፍቶቹ መሀል ለመኖርና ለመሞት ይችል ዘንድ ያለውን ሁሉ እንደሚሰጥ ተናግሯል። ይህ ሰው ትቶ ካለፋቸው ገለፃዎቹ መካከል 'አንድን መፅሀፍ እቤት ውስጥ ማስገባት፣ ለቤቱ ነፍስ እንደመስጠት ይቆጠራራል' ብሏል።

ፌኔሎን የተባለው ደራሲም መፅሀፍቶቼን ወይም ለመፃህፍት ያለኝን ፍቅር በአንድ መንግሥት አገር እንኳን አለውጠውም ብሏል።

ሰር ዋልተር ስኮት ከመሞቱ በፊት በተሽከርካሪ ወንበር ወደ መፃህፍት ቤቱ እንዲወስዱት አድርጐ ከነዚህ ህይወቱን በሙሉ ካልተለያቸው ወዳጆቹ ሊለያይ መሆኑን አስታውሶ ምርር ብሎ በማልቀስ ተሰናብቷቸዋል።

አሌክሳንደር ስሚዝ የተባለው የስኮትላንድ ባለቅኔ ሲናገር “አትክልት በሚገኝበት መስክ ላይ ቀናቶችን አሳልፋለሁ፤ ሌሊቶችን ደግሞ በመፅሀፍት ቤቴ አሳልፋለሁ” ብሏል።

አንድ የመፃህፍት ቤት ከማንኛውም ሀብት የበለጠ በመሆኑ ምንም የሚወዳደረው አይገኝም። ስለዚህ ማንም ከእኔነቱ ጥልቀት በመነጨ ፍላጐት እውነትን ደስታን ማስተዋልን ሳይንስን ወይም ሃይማኖትን እደግፋለሁ የሚል ሰው የግድ መፃህፍትን የሚያፈቅር መሆን አለበት ይላሉ ታታሪ ምሁራን።

አንዲት ሴት ስለ ህይወት ባላት አመለካከትና የመንፈስ ፅናት የተነሳ “ከዓለም በጣም አስደናቂ የሆነች የሰው ልጅ ዘር አባል” ለመባል በቅታለች። ስሟ ሄለን ኬለር ይባላል። የማየትና የመስማት ችሎታ አልነበራትም። ለብዙ አመታትም መናገር ወይም ድምፅ ማሰማትም እንኳን አትችልም ነበር። ግን ከግምት በላይ በሆነ ጥረት በዳበሳ አጥንታ ለማንበብ ከቻለች በኋላ ከፍ ያለ ማስተዋልን ገበየች።

ወይዘሪት ኬለር፣ ራድክሊፍ ላይ በ1904 ከተመረቀች በኋላ በጣም ጠቃሚና ስመ-ጥሩ ለመሆን በቃች። በየታላላቅ አዳራሾች ንግግር በማድረግና በልዩ ልዩ ርዕሶች ላይም ሰፋ ያሉ ፅሁፎችን ፃፈች። ይህች ሴት ምንም እንኳን በተፈጥሮ ብዙ የተነፈጋት ብትሆንም የማዳንና የማጠንከር ምንጭ በሆኑት በመፃህፍት ተረድታ ህይወቷን የተሟላ አይንና ጆሮ ካላቸው ግን የራሳቸውንና የልባቸውን ስጦታ ለማሰራት ካልቻሉ ሰዎች በተሻለ ሁኔታ ጠቃሚ እንዲሆን አደረገች። የቴዲ ለምባዲና ..ለሄለን ኬለር..

መጪው ዘመን አዲስ አመት የምንይዝበት ነው። ግን ሳናነብ፣ ሳናውቅ፣ ውስጣችን አዲስ ነገር ሳይኖር አመታት አይፈራረቁብን። እናንብብ። ቃል እንግባ “በወር ቢያንስ አንድ መፅሀፍ እናንብብ፤ በወር ቢያንሰ አራት መፃህፍት እንግዛ።” መጪውንም ዘመን በዚሁ እንቀጥል።

 

አንባቢ ሆይ……

በርካታ ኢትዮጵያዊያን በተለያዩ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ መፃህፍትን እያሳተሙ ይገኛሉ። ባለፉት 10 አመታት ውስጥ እየታየ ያለው የመጽሀፍት ህትመትና ስርጭት ከባለፉት ጊዜያት ከቀን ወደ ቀን እየተሻሻለ መጥትዋል።

በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ፣ በመፈንቅለ መንግስት ላይ፣ በሳይንስ ላይ፣ በልቦለድ፣ በግጥም፣ በአጭር ልቦለድ ወዘተ. ርዕሰ ጉዳዮች ላይ መፃህፍት ይታተማሉ። ይህን ክስተት ያዝኩና ልዩ ልዩ ደራሲያንን እና የመፃህፍት ቤት ባለቤቶችን ቀጥተኛ ባልሆነ መልክ ጥያቄ ሳቀርብላቸው እና ስወያያቸው ነበር የሰነባበትኩት።

ጥያቄው ለምን መፃህፍቱ አንባቢን አልሳቡም? በራራሳቸው አንባቢን የሚጠሩ አይደሉም የሚሉ አሉ። ነገር ግን ይህ አባባል ዝም ተብሎ ወዲያው የሚጣል ባይሆንም በኛ ሀገር ሁኔታ የሚያስኬድ አይደለም። ምክንያት ቢጠየቅ መተንተን ይቻላል ይላሉ ይሄን ሀሳብ የሚሞግቱት።

ገና ከጥዋቱ የንባብ ልምድ የሚባል ነገር ያልተገነባባት ሀገር ነች። ስንቶቻችን ነን በቀን የተወሰነ ሰዓት ለንባብ የምንሰጠው? ለመሆኑ በህይወት ዘመናችንስ ምን ያህል መፅሀፍት አንብበናል? ብንባል አፋችንን ሞልተን የምንመልሰው ነገር አለ? ጉዳዩ አጠራጣሪ ነው ለብዙዎቻችን::

ደህና ኑሮ አለን እንበል፤ ቤት ሠራን፤ እዚያ እቤታችን ውስጥ የንባብ ክፍል፤ የመፃህፍት ክፍል፤ ብለን የሠራን ስንት እንሆናለን? ነገሩ ባዶ ነው። ካለንባብ የተገነባች ስብዕና ደግሞ የህይወትን መራራ እና ጣፋጭ ገጽታ ሳታውቅ እንዲሁ በከንቱ ዓለም ላይ ስትዋትት የምትኖር ናት ይባላል። ንባብ ብዙዎቻችን የለንበትም።

እዚህ ጐረቤት ኬኒያ ልውሰዳችሁ። ልብ አድርጉ፤ ኢትዮጵያን በስተደቡብ እንደጨረሳችሁ ኬኒያ ትገባላችሁ። ኬኒያውያን ሁለት ጐምቱ ጋዜጦች አሏቸው። አንደኛው ዴይሊ ኔሽን ይባላል። ሌላኛው ደግሞ ዘስታንደርድ ይሰኛል።

ዴይሊ ኔሽንም ሆነ ዘስታንደርድ በየቀኑ የሚታተሙ ባለብዙ ገጽ ጋዜጦች ናቸው። ለምሣሌ ዴይሊ ኔሽን ብቻውን በየቀኑ ወደ 200 ሺህ ኮፒ ይሸጣል። አንዱ ጋዜጣ በኢትዮጵያ ሦስት ብር ነው። ዘስታንደርድ ደግሞ ወደ 60 ሺህ ኮፒ ታትሞ በየቀኑ ይሸጣል። ኬንያ ውስጥ ያሉ ጋዜጦች ብቻ በቀን 800 ሺህ ህዝብ ገዝቶ ያነቧቸዋል። ይሄ ለጋዜጣ ብቻ ነው።

ይህን የንባብ ልምድ ኬኒያዊያን ያዳበሩት እንደሁ በዋዛ አይደለም። በቅድሚያነት የንባብ ተቋማት ተብለው የሚታወቁት የአንደኛ ደረጃ ት/ቤቶች ናቸው። ህፃናት ገና በለጋ ዕድሜያቸው ንባብን እንዲያዘወትሩ እንዲመራመሩ፣ ሲያወሩም ካነበቡት ሐረግና ዐ.ነገር እየመዘዙ እንዲጠቀሙ በአንክሮ ይመከራሉ፤ ይበረታታሉ። ይሄ ልማድ ታዲያ አንባቢ ማህበረሰብ በሰፊው አፍርቷል።

በኛ ሀገር ላይ ስናየው ደግሞ ይሄ እየተገነባ አይደለም። ለምሣሌ ያህል በአዲስ አበባ ከተማ ያሉ ልዩ ልዩ የአንደኛ ደረጃ ት/ቤት ቤተ-መፃህፍቶች ዘንድ ሄጄ ነበር። አንባቢዎች በቤተ-መፃህፍቶቹ ውስጥ ካለመታየታቸው ሌላ የመፃህፍቱንም አቅርቦት ስናይ በተለይ ከልዩ ልዩ ደራሲያን የታተሙ ድርሰቶችን በጭራሽ አለማስገባታቸው ግራ ነው የሆነብኝ። የሚመለከታቸውን የትምርት ርዕሳነ መምህራንን ስጠይቅ የተለያየ መልስ ይሰጡኛል።

አንደኛው ከመማር ማስተማሩ ሂደት ጋር በቀጥታ ስለማይዛመዱ ያን ያህል በልቦለዶች ትኩረት ሌሎች መፃህፍት ግዢ ላይ እንደሚያተኩሩ ገልፀውልኛል። ንባብ ማለት የሰውን ልጅ በየትኛውም የሙያም ሆነ የትምህርት መስክ ቢኖር በማንበቡ ሳቢያ የሚጐዳበት ነገር የለም ይባላል፤ እናንተ ይሄን እንዴት ታዩታላችሁ ብያቸዋለሁ?።

ተማሪዎች የቀለም ትምህርታቸውን የሚያዘናጋቸውን ነገር አንፈቅድም አሉኝ። ግንኮ ሲጀመር የመምህራኑስ የንባብ ልምድ ምን ቢሆን ነው ብሎ መጠየቅም ተገቢ ነው። እናም ዋናው ችግር ሆኖ የተገኘው በአስተዳደር ላይ ያሉትም ሀይላት ተማሪዎቻቸው አእምሮ ውስጥ ይህን ታላቅ ነገር እንዴት ያስርፁት፡

በእርግጥ ልጆች ከእነርሱ ዕድሜ ውጪ ያለን መፅሀፍ ሁሉ ያንብቡ ማለታችንም አይደለም። በእውቀታቸውና በልካቸው የተፃፉ ልዩ ልዩ ድርሳኖችን ቢያዩ የወደፊት ህይወታቸው ብዙ አማራራጮችን እንዲያዩ እና ውስብስቧን ዓለም እየተቀላቀሉ ሲሄዱ ያለፈውንና የአሁኑን ዘመን በንባብ እንዲሁም ደግሞ በኑሮም እየደጋገፉ መጪው ጊዜ ብርሃን እንዲሆን ያድርጉላቸው ነው የምንለው።

ደራሲያኑ ደግሞ ትምህርት ሚኒስቴርንና ባህል ሚኒስቴርን ይወቅሳሉ። እነዚህ ሁለት ተቋማት በዋናነት ይህን ተግባር ሊወጡ የሚገባቸው እንደሆነ በአፅንኦት ይናገራሉ።

ትምህርት ሚኒስቴር መፃህፍቱ እንደየብቃታቸው እየተመዘነ በየት/ቤቱ ተሠራጭተው ተማሪዎች እንዲያነቧቸው፣ እንዲመራመሩባቸው ካላደረገ ይህ ተገቢ አይደለም ብለው ይተቻሉ። አንባቢ ትውልድ እንዲስፋፋ፣ እንዲበዛ ማድረግ የሚችለው ትምህርት ሚኒስቴር ነው። እናም ይህን ተግባር ስራዬ ብሎ እንዲገፋበት ጥሪም አቅርበውለታል።

ሌላው ተወቃሽ ባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ነው። ይህ ሚኒስቴር መስሪያ ቤት ኢትዮጵያዊያን ደራሲዎች የፃፏቸውን ልዩ ልዩ ድርሳኖች አንባቢ እጅ እንዲገባ እና እንዲነበብ መታገል አለበት ይላሉ።

ለምሳሌ የመፃህፍት ባዛርን በማዘጋጀት፣ የልዩ ልዩ ተቋማት ሠራተኞች መፃህፍት ገዝተው እንዲያነቡ ዘዴዎችን ቢቀይስ አንዱን ታላቅ ኃላፊነት እንደተወጣ እንቆጥርለታለን ብለውኛል።

ከእነዚህ መፃህፍትን በስፋት ሊያነቡ ይችላሉ ተብለው ከሚጠበቁት ተቋማት ውስጥ መከላከያ አንዱ ነው። ለምሳሌ ጦሩ ባለበት ቦታ ሁሉ አነስተኛ የመፃህፍት መደብሮች እንዲኖሩ ቢደረግ፣ ከተለያዩ መስሪያ ቤቶች የማናጅመንት ሰዎች ጋር በመገናኘት በመስሪያ ቤቶቻቸው የንባብ ክፍል መፃህፍት እንዲሸጡ፣ ሠራተኛው በቀላሉ እንዲያቸው ቢደረግ ጥሩ መሆኑን ይጠቁማሉ።

ከዚህ ሌላም የመንግሥት ኮምኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት በቴሌቪዥን፣ በሬዲዮ የተለያዩ የመፃህፍት ማስታወቂያ ፕሮግራም ቢኖረው መልካም መሆኑን እና መጪው ጊዜም ደራሲያን የበለጠ እንዲጐለብቱ የተሻለ ስራ ይዘው እንዲመጡ አሁን ያወጡት ወጪ የግድ ተመልሶ ወደ ኪሳቸው መግባት አለበት። እንዲህ ካልሆነማ እጀ ሰባራ የምንሆነው ሁላችንም ነን።

ደራሲያን ማህበር ደግሞ በአዲስ መልክ ከተዋቀረ ጀምሮ እያደረገ ያለው እንቅስቃሴ በጣም አበረታች ነው። ነገር ግን የሚመለከታቸው አካላት ሁሉም ከጐኑ ካልቆሙ በአንድ እጅ ማጨብጨብ ነው የሚሆነው። በቅርቡ ማህበሩ የመፃህፍት አውደ ርዕዮችን ማድረግ ጀምሯል። ይህ በጣም ሊበረታታ የሚገባው ነገር ነው። ግን አውደ ርዕዮች በሚደረጉበት ወቅት ሰፊ ዝግጅትና አቅም ይጠይቃሉ። ስለዚህ ጥራት ያለው አውደ ርዕይ ለማካሄድ ከሚመለከታቸው አካላት ጋር መወያየት ይጠይቃል። ከዚህ አንጻር ነገ ሀምሌ 14 ቀን 2008 ዓ.ም በኤግዚቢሽን ማዕከል ለሁለተኛ ጊዜ የሚከፈተው ንባብ ለሕይወት የመፃህፍት አውደ ርእይ ጥሩ ምሳሌ ነው። ኤግዚቢሽኑ በርካታ መሟላት ያለባቸውን ጉዳዮች ቀደም ሲል ለረጅም ጊዜ ሲዘጋጅባቸው ስለነበር ብዙ ጠንካራ ጎኖች አሉት። ይህ ንባብ ለሕይወት የመጻሕፍት አውደ ርዕይ ከሁሉም አካላት ከፍተኛ ድጋፍ ሊደረግለት የሚገባ ነው። ምክንያቱም እውቀት ላይ ስለሚሰራ ነው። ቀሪውን ከሀምሌ 14 እስከ 18 በኤግዚቢሽን ማዕከል ተገናኝተን እናወጋለን።¾

በድንበሩ ስዩም

 

የ2007 እና የ2008 ዓ.ም የንባብ አምባሳደሮች ተብለን 12 ኢትዮጵያውያንና ኢትዮጵያዊያት ከተመረጥን እነሆ አንድ ዓመት ሞላን። ከፊታችን ሐምሌ 14 ቀን 2008 ዓ.ም በአዲስ አበባ ኤግዚቢሽን ማዕከል በሚከፈተው ሁለተኛው የንባብ ለሕይወት የመፃሕፍት አውደ-ርዕይ ላይ ይሄ የአምባሳደርነት ማዕረጋችን ለሌሎችም ኢትዮጵያዊያን ይሰጣል። ይህ ማለት የኛ ይነጠቃል ማለት አይደለም። እኛም የቀድሞው አምባሳደሮች መባላችን አይቀርም። ማዕረጋችን አይወሰድብንም። እኛ እንተገብረው የነበረውን ሥራ ሌሎች ደግሞ ይወስዱታል። እንደ ዱላ ቅብብል እየተቀባበልን የንባብን ጉዳይ በሀገራችን እናሙቀው፣ እንነጋገርበት፣ እናንብብ፣ እንንቃ፣ እንወቅ፣ አንደንዝዝ… እያልን ሕዝባችንን የማዘመን ተግባር እናከናውን ነው ነገሩ። አዘጋጆቹ ጥሩ ተዘጋጅተዋል፤ መልካሙን ሁሉ አድርገዋል።

መጽሐፍት ዓለም ሁሉ የቀየሩ የስልጣኔ ዋና ቁልፎች ናቸው። ዓለም እዚህ የደረሰችው መፃሕፍት ታትመው ነው። የሰው ልጅ የዕውቀት ብልፅግና፣ ልዕልና፣ ሃያልነት፣ ግርማ ሞገሱ ሁሉ ከመፃሕፍት ጋር የተቆራኘ ነው። መፃሕፍት የሌለውና የማያነብ ሰው ባዶ ቤት ውስጥ፣ ምንም ነገር በሌለበት ብቻውን እንደሚኖር ፍጡር ይቆጠራል። የሚያናግረው ሰው እንደሌለው፣ የሚያየው፣ የሚያልመው ሃሳብ እንደሌለው ፍጡር ይቆጠራል። ማንበብ የሰው ልጅ መሆንን ይጠይቃል። ሰው ፣ ሰው ለመሆን ማንበብ አለበት። ካለበለዚያ ብዙ ነገሮችን ከሌሎች እንሰሳት ጋር ይጋራል። የሰው ባህሪያትን ያጣል።

የዓለም የሥልጣኔ አውራ ከነበሩት አገራት መካከል አንዷ የነበረችው ሐገራችን ኢትዮጵያ ዛሬ የሥልጣኔ ውራ ሆናለች። የዚህ ምክንያቱ ሌላ አይደለም። የዕውቀት ማነስ፣ ያለማንበብ ችግር የፈጠረብን አበሳ ነው። ሌላው ዓለም የበለጠን በማንበቡ ነው። ንባብ የሕይወት መሠረት ነው። በጋዜጠኞች በቢኒያም ከበደ እና በአንተነህ ከበደ የሚመራው የዘንድሮው “ንባብ የሕይወት” የተሰኘው ታላቅ የመፃሐፍት አውደ-ርዕይም ኢትዮጵያ እንደ ሀገር ያለባትን የማንበብ ችግር ለመቅረፍ የተደረገ ሙከራ ነው። እሰየው ደግ አደረጋችሁ፤ ወደፊትም በርቱ፣ ጠንክሩ ልንላቸው ይገባል። ዕውቀት ላይ የሚሰራን ማንንም ሰው ትውልድ ያመሰግነዋል።

የመፃሕፍት አውደ ርዕይ ከቅርብ ጊዜ ጀምሮ በተለያዩ አካባቢዎች ሰፋ ያለ እንቅስቃሴ ይታይባቸዋል። ደራሲ ዳንኤል ወርቁ “ኢትዮጵያ ታንብብ”፣ “አዲስ አበባ ታንብብ” እያለ በተደጋጋሚ ያደረገው ሁሉን አቀፍ ዘመቻ ውጤት እየታየበት ይመስላል። ነገር ግን በአንዳንድ የመፃሐፍት አውደ-ርዕይ ላይ ደግሞ የራሴ የሆኑ ቅሬታዎች አሉኝ።

መፃሕፍት ክቡር ነገሮች ናቸው። ውስጣቸው ዕውቀት አለ፣ ሰው አለ፣ ታሪክ አለ፣ ፈላስፋ አለ፣ ሊቅ አለ፣ ፈጣሪ አለ፣ ኧረ ምን የሌላ ነገር አለ? ስለዚህ የክብር ቦታ ያስፈልጋቸዋል። በአንዳንድ አውደ ርዕዮች ላይ እጅግ የቆሸሸ ስፍራ ላይ መፃሕፍት ተደርድረው “አውደ-ርዕይ” ሲባል ቅር ይለኛል። መፃሕፍት እንደ ስደተኛ በድንኳን ውስጥ መቀመጥ የለባቸውም። የክብር ቦታ ሊሰጣቸው ይገባል።

ለምሳሌ የስዕል አውደ-ርዕይ ሲኖር ታላላቅ ሆቴሎችና ጋለሪዎች ክፍት ይሆናሉ። ለስዕል ጥበብ የተከፈቱ ሆቴሎችን፣ ጋለሪዎችን፣ አዳራሾችን ለመፃሕፍትም ማስከፈት ይገባል። የመፃሕፍት አውደ-ርዕዮች ሕፃናት ከወላጆቻቸው ጋር መጥተው የሚቦርቁባቸው ቦታዎች መሆን አለባቸው። ሚሊኒየም አዳራሽ፣ ሸራተን ሆቴል፣ ሂልተን ሆቴል፣ ጊዮን ሆቴል ወዘተ የመፃሕፍት አውደ-ርዕዮች እንዲካሄዱባቸው ማድረግ ይገባናል። መጠየቅ፣ በር ማንኳኳት፣ ማስከፈት የሁላችንም ተግባር መሆን አለት እላለሁ።

መፃሕፍትን ይዘው ድንኳን እያፈሰሰባቸው፣ ጐርፍ ከስራቸው እየሄደ፣ ብርድ እያንዘረዘራቸው የሚያስጐበኙ ሰዎችን ማየት የለብንም። መፃሕፍት ትልልቅ ቦታ ሊሰጣቸው ይገባል።

የዘንድሮው “ንባብ ለሕይወት” አውደ ርዕይ በኤግዚቢሽን ማዕከል መካሄዱ ከላይ ያነሳኋቸውን ችግሮች በሰፊው ይቀርፋል የሚል እምነት አለኝ። ምክንያቱም መፃሐፍትን በሰፋፊ አዳራሾች ውስጥ ሰብሰብ ብለው የምናይበት ስፍራ በመሆኑ፣ ሕፃናትም ወደ ስፍራው ሲመጡ እንደልባቸው የሚቦርቁበት እና የሚያነቡበት ቦታ በመኖሩ ይህ አሰራር መለመድ ያለባት ተግባር ነው። አውደ-ርዕዩንም መሠረት አድርጐ ታሪካዊ መጽሔት ማሣተምና ማሰራጨትም የዚህ አውደ-ርዕይ ተግባር በመሆኑ ለመፃሕፍት ያለንን አመለካከት ከፍታ ይሰጠዋል።

አምና በዚህ ወቅት የንባብ ለሕይወት የመፃሕፍት አውደ-ርዕይ አዘጋጆች የተለያዩ የሐገር ውስጥ እና የውጭ አገር ጠቢባን ስለ ንባብና መፃሕፍት የተናገሯቸውን ሃሳቦች ሰብሰብ አድርገው በመጽሔታቸውና በኤግዚቢሽን ማዕከል ልዩ ልዩ ስፍራዎች ለሕዝብ ዕይታ አቅርበዋቸው ነበር። ውድ አንባቢዎቼም እነዚህን ጥቅሶች እያነበባችሁ ከራሳችሁ ጋር እንድትነጋገሩ ብተዋችሁስ?

ኢትዮጵያችን ውስጥ አለማንበብ ብዙ ነገር እየጎዳን ነው። ባለማንበባችን አለምን የምናይበት ማንጸሪያ የለንም። ራሳችንን ከሌላው ጋር አስተያይተን እኛ የቱጋ እንደምንገኝ ማወቅ አንችልም። በዚህም የተነሳ መንገዳችን ጉዟችን ወደየት እንደሆነ መለየትም አንችልም። ባለማንበባችን ርዕይ (vision) እናጣለን። ባለማንበባችን ሰው የመባላችን ምክንያት ይጠፋል።  

“ማንበብ ትልቅ ሀብትን ያጎናፅፋል። እስከዛሬ በአለማችን ላይ ስለተከሠቱ እና በሌሎች ሰዎች ስለተሰሩ ነገሮች በሙሉ ማወቅ የምንችለው ማንበብ ስንጀምር ነው።” አብርሃም ሊንከን

“በህይወቴ ማወቅ የምፈልጋቸው ነገሮች በሙሉ መፀሀፍቶች ውስጥ አሉ። የኔ ምርጥ ጓደኛ ብዬ የምቀርበው ሰው ያላነበብኩትን መፀሀፍ “እንካ አንብብ” ብሎ የሚሰጠኝ ነው።” አብርሃም ሊንከን

 “እዚህ ምድር ላይ ግዜ የማይሽረው ደስታን የሚሰጠን ብቸኛው ነገር መፀሀፍ የማንበብ ልምድ ነው። ሁሉም ደስታዎቻችን በወረት ከእኛ ሲለዩን መፀሀፍ የማንበብ ልምዳችን ግን ዘወትር ደስተኞች ያደርገናል።” አንቶኒ ትሮሎፔ

“ዘወትር ባነበብኩኝ ቁጥር ውስጤ የነበረውና ያለው ትልቁ የመቻል አቅም ይቀሰቀሳል።” ማልኮም ኤክሥ

“የኔን የግል ህይወት ብቻ ሳይሆን በዙሪያዬ ያሉ ሰዎችን ህይወት መለወጥ የቻሉ ሀሳቦችን መተግበር የቻልኩት መፀሀፍ በማንበቤ ነው።” ቤል ሑክሥ

“መፀሀፍን የሚያነብ ሰው በህይወት ውጣ ውረዱ አያማርርም። ሠዎች ለምን ጎዱኝ፣ ለምንስ አያስቡልኝም ብሎም ሌሎችን አይወቅስም። ከሌሎች ጋርም አይቀያየምም ምክንያቱም መፀሀፍ የሚያነብ ሰው ለራሱ ስኬትና ደስተኛነት ራሱ ብቁ ነውና ከሌሎች ምንም ስለማይጠብቅ።” ባሮው

“ዛሬ ላይ ያለህ ማንነት የዛሬ አምስት አመት ከሚኖርህ ማንነት ጋር ፍፁም ለውጥ ሳይኖረው ተመሳሳይ ነው። ግን በነዚህ አመታቶች ውስጥ መፀሀፎችን ካነበብክ አዎ! ከአሁኑ ይልቅ የዛሬ አምስት አመት የተሻለ ማንነት ይኖርሃል።” ቻርሊ ጃንሥ

“ለአንድ ሠው መፀሀፍ ስትሸጥ የሸጥከው ብዙ ወረቀቶችን፣ የተፃፈበትን ቀለምና ጥራዙን አይደለም። ለርሱ የሸጥክለት ዋናው ነገር ሙሉ የሆነ አዲስ ህይወትን ነው።” ክርስቶፈር ሞርሌይ

“በዚህ ዘመን በየትኛውም ሁኔታ በጣም ግዜ የለኝም፣ እረፍት የለኝም ብለህ የምታስብ ቢሆን እንኳን ለማንበብ የግድ ግዜ መስጠት አለብህ። ይህን አላደረክም ማለት ግን በገዛ ፍላጎትህ ራስህን አላዋቂ እያደረከው ነው ማለት ነው።” ኮንፊሽየሥ

“ድሮ ልጅ ሣለሁ ወደ ትምህርት ቤት ስሔድ ዘወትር አፍንጫዬን በመፀሀፍ ደብቄ ነበር። ይኸው ዛሬ ላይ ታዲያ እዚህ ለመድረሴ ዋና ምክንያት ሆኖኛል።” የሙዚቃ አቀንቃኙ ሱሊዮ

“መፀሀፍትን በሚገባ ማንበብ ማለት በድሮ ዘመን ይኖር ከነበረ በጣም አስተዋይ ሰው ጋር መወያየት ማለት ነው።” ሬኔ ዴካርቴሥ

“አዎ! የሚታኘክ ማስቲካ ለማምረት ከምናወጣው ወጪ በላይ ለመፀሀፍቶች ብዙ ወጪን ባናወጣ ኖሮ ይህች ሀገራችን እንዲህ የሠለጠነችና የዘመነች አትሆንም ነበር።” አልበርት ሀባርድ (አሜሪካዊ)

“ከየትኛውም ነገር በላይ ትልቁንና ከፍተኛውን ደስታ የማገኘው ሳነብ ነው።” የፋሽን ዲዛይነሯ ቢልብላሥ

“ማንበብ ከቻልክና አንዴ ማንበብ ከጀመርክ በቃ አንተ ነፃነት ያለህ ሠው ነህ።” ፍሪድሪክ ዳግላሥ

“ለመኖር ከፈለክ መፀሀፍ አንብብ።” ጉስታሽ ፍላውበርት

“መፀሀፍን ከማቃጠል የባሰ በርካታ ወንጀሎች አሉ። ከነዚህ መሃል መፀሀፍትን አለማንበብ አንዱ ትልቁ ወንጀል ነው።” ጆሴፍ ብሮድስኪ

“አላዋቂነትንና ችኩልነትን የምንዋጋበት ብቸኛው ወሳኝ መሣሪያ ማንበብ ነው።” ሌኖርድ ቤይንሥ ጆንሰን

“ዛሬ ያነበበ ነገ መሪ ይሆናል።” ማርጋሪት ፉለር

“መፀሀፍን የማያነብ ሠው ማንበብን ከነጭርሱ ከማይችል ሠው በምንም አይሻልም።” ማርክትዌይን

“በርካቶቻችን መፀሀፍ አንባቢ መሆን እንፈልጋለን። የምናነበው ግን ጥቂቶች ብቻ ነን።” ማርክ ትዌይን

“እኔ የተወለድኩት ማንበብ ከሚገቡኝ ግና አንብቤ ከማልጨርሣቸው የመፀሀፍት ዝርዝሮች ጋር ነው።” ማውዲ ኬሲ

“ለአንድ ጨቅላ ልጅ መፅሐፍ እንዲያነብ ከማድረግ በላይ ልንሠጠው የምንችለው ትልቅ ሥጦታ የለም።” ሜይ ኤለን ቼሥ

“አንድ መፀሀፍ ባነበብን ቁጥር እዚህ ምድር ላይ በሆነ ቦታ ለኛ አንድ በር እየተከፈተልን ነው።” ቬራናዛሪያን

“ለኔ ህይወት ማለት ጥሩ መፀሀፍ ማለት ነው። የበለጠ ወደ ውስጡ በገባን ቁጥር የበለጠ ትርጉም እየሰጠን ይመጣል።” ሀሮልድ ሱሽነር

“እስከዛሬ በህይወቴ ካገኘኋቸው ምክሮች ትልቁ እውቀት ሀይል ነው። ማንበብ ደግሞ አማራጭ የሌለው ተግባር ነው የሚለው ነው።” ተዋናይ ዳቪድ ቤይሊ

“የህይወታችን ትልቁ ደስታ መፀሀፍ ከማንበብ የሚገኝ ነው ብዬ በድፍረት ላውጅ እችላለሁ። ወደፊት እኔ የራሴ መኖሪያ ቤት ሲኖረኝ አንድ ጥሩ ላይብረሪ በውስጡ ካላካተትኩኝ ምን እንደሚውጠኝ አላውቅም።” ደራሲ ጆን ኦውስተን

“መፀሀፎች ወረት የማያውቁ ምርጥ ወዳጆች ናቸው። እጅግ መልካም አማካሪዎችና የችግር ግዜ ደራሾችም ናቸው። እንዲሁም ከምንም በላይ ታላቅ መምህር ናቸው።” ቻርሊ ኢሊዬት

“ማንበብ ከምንገምተው በላይ ዘላቂ የሆነ ደስታን ነው የሚሰጠን።” ላውራቡሽ

“መልካም ህይወት መኖር ከፈለግን ዛሬ ነገ ሳንል ማንበብ መጀመር አለብን።” ሞርታይመር አልዴር

“አንድ ሠው ምን አይነት ማንነት እንዳለው ያነበባቸውን መፀሀፎች አይቶ መናገር ይቻላል።” ራልፍ ዋልዶ ኤመርሠን

“አንድ ባህል ወደ ቀጣይ ትውልድ እንዳይተላለፍ ከተፈለገ መፀሀፎችን ማቃጠል አያስፈልግም። ይልቅ ሠዎቹ መፀሀፍ ማንበብን እንዲያቆሙ ማድረግ በቂ ነው።” ራይ ብራድበሪ

“የአካል ብቃት እንቅስቃሴ ለአካላችን የሚጠቅመውን ያህል ንባብም ለአእምሯችን ይጠቅማል።” ሪቻርድ ስቲላ

“ሸረሪቶች እንደተወለዱ በተፈጥሮ ድርን የመስራት ክህሎትን እንደሚያገኙ ሁሉ ህፃናትም ሲወለዱ የመናገር ጥበብና ችሎታ አብሯቸው ይወለዳል። ግና ማንበብ መቻልን እኛ ነን ልናለማምዳቸውና ልናስተምራቸው የሚገባን።” ስቴቨን ፒንከር

“መርከበኞች በአንጸባራቂ ደሴት ላይ ከሚያገኙት ሀብት በላይ ብዙ ሀብት የሚገኘው መፅሀፍቶች ውስጥ ነው።” ዋልት ዲስኒ

“አንተ ጋር ሲመጡ መፀሀፍ በእጃቸው ያልያዙ ሠዎችን በፍፁም አትመን።” ሊሞኒ ስኒኬት

“ለማንበብ ግዜ የለኝም ካልን ለማውራትና ለመፃፍ እንዴት ግዜ እናገኛለን?” ስቴቨን ኪንግ

“ህፃናት እንደሚያደርጉት ለመገረም ብለው መፀሀፍን አያንብቡ። ለመማርም ሆነ ህልመኛ ለመሆንም ፈልገው አያንብቡ። ይልቅ አዎ! ለመኖር ሲሉ ነው ማንበብ ያለብዎት።” ጉስታቮ ፍላውበርት

“እኔና ጥቂት ሰዎች ስለራሳችን መልካም ነገር የምናስበውና ጥሩ ስሜት የሚሠማን መፀሀፍ ስናነብ ነው።” ጄን ስሜይሊ

“ከመናገርህ በፊት አስብ። ከማሠብህ በፊት አንብብ።” ፍራን ሌቦውትዝ

“የልጆቻችንን ቀጣይ ህይወት ብሩህ ልናደርግላቸው የምንችልባቸው ጥቂት መንገዶች አሉ። ከነዚህ መንገዶች መሃል ሠፊውና አስተማማኙ በውስጣቸው የንባብ ፍቅርን መዝራት ነው።” ማያ አንጄሎ

“መፀሀፍ ማንበብ ነገሮችን እንድንረዳ ብቻ ሳይሆን ሌሎች እኛን በቀላሉ እንዲረዱን ይጠቅመናል።” ጆን ግሬን

“አንተ ያላነበብከውን መፀሀፍ አንብብ ብለህ ለልጅህ አትስጠው።” ጆርጅ በርናንድ ሾው

“አንተ ወይም እኛ የማናውቃቸው ነገሮች በሙሉ መፀሀፍት ውስጥ እንዳሉ እናውቃለን?” ሲድኒ ስሚዝ

“እኔ አንብቤ ባስቀመጥኳቸውና በማነባቸው መፀሀፎች ካልተከበብኩ እንቅልፍ በፍፁም አይወስደኝም።” ጆርጅ ሉዊሥ በርጌሥ

“አንዳንድ መፀሀፎች የፈለግነውን እንድናስብ ነፃ ያደርጉናል። አንዳንድ መፀሀፍት ደግሞ ከጭንቀታችን ነፃ ያደርጉናል።” ራልፍ ዋልዶ ኤመርሠን

“ምናባችንን ከተኛበት የሚቀሠቅስልን ሞተር መፀሀፍ ማንበብ ነው።” አለን ቤኔት

“በአሁኑ ሰአት እየተቃጠሉ ካሉ መፀሀፍት በላይ የሚያሳስበኝ በአሁኑ ሰዓት እያልተነበቡ ያሉ መፅሀፎች ናቸው።” ጁዲ ብሉሜ

“ልጆቼ ወደፊት ሲያድጉ ማንበብ የሚወዱና ለእናታችን ትልቅ መፀሀፍ መደርደሬ እንስራላት ብለው የሚጨነቁ ቢሆኑ ደስታዬ ወደር አይኖረውም።” አና ክዊድሰን (የኒዮርክ ታይምስ ፀሃፊ)

“መፅሀፍት ማለት መቼም ቢሆን የማይርቁን፣ የማያስቀይሙን፣ የማይከዱንና መቼም ቢሆን ተስፋችንን የማያጨልሙብን ወዳጆቻችን ናቸው።” ቻርልሥ ኤሊዮት

“ከውሻ ውጪ የሠው ልጅ ታማኝ ወዳጅ መፀሀፍት ናቸው። ከውሻ ጋር ወዳጅ ስንሆን ግን የማንበብ እድላችን በጣም ያነሠ ነው።” ጉርቾ ማርክሥ

“በመመገቢያ ጠረጴዛህ ላይ መፀሀፎች ይሙሉ። ከዛም በጣም ደስተኛ ትሆናለህ። ትራስህም መፀሀፍቶችን ይሁኑ ከዛም ፍፁም የሠላም እንቅልፍ ትተኛለህ።” ፊይዶር ዶስቶኸስኪ

“መፅሀፍ ማለት በኪሳችን ይዘነው የምንዞረው በመልካም ፍሬዎች የተሞላ እርሻ ነው።” ቻይናውያን

“መፅሀፍ ስናነብ ወደ ውስጣችን በጣም ጠልቀን በመግባት ስለራሳችን የበለጠ ብዙ ነገሮችን ማወቅ እንጀምራለን።” ዊልያም ሀዝሊት

“ትንሽዋ የመፅሀፍ መደርደሪያ እስከዛሬ በአለማችን ላይ ከቀረቡ የቴሌቪዥን ፕሮግራሞች በላይ እጅግ ጠቃሚ የሆኑ ሃሣቦችን ይዛለች።” አንድሪው ሮስ

“ለአንድ ሰአት ብቻ ካነበብክ ወይም የማንበብ ልምድ ካለህ መጨነቅህ አይቀርም። ከሁለት ሰአታት በላይ የማንበብ ልምድ ካለህ ግን በምድር ላይ እንዳንተ ደስተኛ ሰው አይኖርም።” ቻርለስ ዴ ሴኮንዳት

“ከአጠገብህ ፋኖስ ለኩሰህ ወይም ሻማ አብርተህ ቁጭ ብለህ መፀሀፍ ማንበብን የመሰለ ምን ነገር አለ? አስበው በዚያ በምታነብበት ሰዓት ሌላው ቀርቶ እዚህ ምድር ላይ አብረውህ ያልነበሩትን የቀድሞ ትውልድ ሰዎችና አብረውህ የማይኖሩትን የመጪው ትውልድ ሰዎችን ማውራት ትችላለህ። ይህ ደግሞ ከምንም በላይ ትልቅ ዋጋና ትርጉም ያለው አስደሳች እሴት ነው።” ኬንኮ ዮሺዳ

“ሠዎች ህይወትን አንድ የሆነ ነገር ነው ብለው ይገልፃሉ። ለእኔ ግን ህይወት ማለት ማንበብ ማለት ነው።” ሎጋን ስሚዝ

“ማንበባቸውን ተከትሎ በየዘመናቸው ታላቅ ስራን የሰሩ ጀግኖች ቁጥራቸው ስንት ይሆን?” ሔነሪ ዳቪድ

“መፅሀፍትን ስናነብ አእምሯችን ራሱን የቻለ አንድ አስደሳች ኮንሰርት ተዘጋጀለት ማለት ነው። ታዲያ አእምሯችን ደስተኛ በሆነበት ሰዓት ደግሞ የሚያስባቸው ሃሣቦች ምን ያህል ጠቃሚና የጠለቁ እንደሆኑ ሁላችንም እናውቃለን።” ስቴፋኒ ማላርሜ

“መፅሀፍ የሚያነቡ ሠዎች ብቸኝነት አያጠቃቸውም።” አጋታ ክርስቲ

“መፅሀፍ ማንበብ ነፍስን ያክማል።” በቴክሳስ ላይብረሪ መግቢያ ላይ የተፃፈ

“መፅሀፍ የሌለበት መምሪያ ቤት ማለት መስኮት የሌለበት ቤት ማለት ነው።” ሎነሬች ማን

“ሠው መንፈሱን መመገብ የሚችለው መፀሀፍትን በማንበብ ብቻ ነው።” ኤድዊን ማርክሃም

“የተራበ ከብት ሳር ሲግጥ የሚሰማውን ደስታ ይህል ነው የሠው ልጅም መፅሀፍትን ሲያነብ ከፍተኛ ደስታን የሚያገኘው።” ሎርድ ቸስተርፌልድ

“አንድ ሠው ለልጁም ሆነ ለመላው ማህበረሰብ ከሚሰጠው ስጦታዎች ሁሉ ትልቁ አንብቦ ሰዎችን እንዲያነቡ ማስቻሉ ነው።” ካርል ካጋን

“ልጆቻችንን ዝም ብለን አይደለም አንብቡ ብለን እንዲያነቡ ማድረግ ያለብን። ይልቁንም በማንበባቸው በጣም ደስተኞች እንዲሆኑና ደጋግሞ የማንበብ ፍቅር እንዲያድርባቸው የሚያደርጉ ነገሮችንም አብረን ማድረግ ይጠበቅብናል።” ካትሪና ፒተርሠን

“ከየትኛውም መዝናኛ በላይ እንደማንበብ ዋጋው ርካሽ ሆኖ በቀላሉ የሚያዝናና ነገር የለም። ደግሞም በማንበብ እንደሚገኘው ዘለቄታዊ ደስታ ሌሎች መዝናኛዎች ዘላቂ ደስታን አይሠጡም።” ሌዲ ሞንታኑ

“እኔ ዘወትር የማስበው በቀጣይ ስለማነበው መፀሀፍ ብቻ ነው።” ሮኦልድ ዳህል

“መፅሀፍትን ማንበብ መታደል ነው። ምክንያቱም ባነበብን ቁጥር አለማችንን በሚገባ እናውቃታለንና።” ኒል ጌይንማን

የሀገር ውስጥ ሰዎች አባባል ስለንባብ

“ማንበብ የአአምሮ ምግብ ነው፤ ዋናው የአእምሮ ምግብ!”  ደራሲ ስዩም ገ/ህይወት

“ማንበብ ህይወትን የምንቀይርበት ትልቅ መሳሪያ ነው። ያለ ንባብ ህይወትን በአግባቡ መምራት አይቻልም።” አሰልጣኝ ሰውነት ቢሻው

“ማንበብ የእውቀት ብርሃን ነው። ስለዚህ ባነበብን ቁጥር ውስጣችንም ሆነ በዙሪያችን ያለው ውጫዊ ነገር በሙሉ በብርሃን የተሞላ ይሆናል።” ሰአሊ አንዷለም ሞገስ

“ሰው ምግብ ሳይበላ እንደማይውለው እኔም ሳላነብ አልውልም። ምክንያቱም ማንበቤ እኔን ከምንም ነገር በላይ ተጠቃሚ አድርጎኛል።” ሀይለልዑል ካሳ (የባንክ ባለሙያ)

“ንባብ ያልታከለበት ግንዛቤ ግልብ ያደርጋል።” ደራሲ በአሉ ግርማ

“መፅሀፍትን ማንበብ ታሪክህን በሚገባ እንድታውቅ ያደርግሀል። ታሪክህን ስታውቅ ደግሞ ራስህን ታውቃለህ።” አምባሳደር ዘውዴ ረታ

“በዚህች ጥንታዊ ሀገር መፅሀፍትን መፃፍ ብቻ ሳይሆን ማንበብ፣ ማስነበብ፣ ማስፃፍ፣ ሲነበቡ መስማት ጭምር የተከበረ ነገር ነበር።” ደራሲ/ዲያቆን/ ዳንኤል ክብረት

“ማንበብ በሁሉም ነገር ምልዑ ሆነን እንድንንቀሳቀስና ከግዜው ጋር አብረን እንድንራመድ ያስችለናል።” ፍቅር ተገኑ (የፀጉር ውበት ባለሙያ)

“ማንበብ እኮ ሁሉን ነገሮች ያንተ እንዲሆኑ ያደርጋል። ስታነብ ትዝናናለህ። ማንበብህን ተከትሎ ደግሞ ስለሁሉም ነገር ማወቅና መረዳት ትጀምራለህ።” ድምፃዊ ፀሃዬ ዮሀንስ

“ማንበብ ያልኖርነውን ትላንት ዛሬ ላይ መኖር እንድንችል ያደርጋል። ከዛ ካልኖርንበት ዘመን እንኳን ጓደኞች እንዲኖሩን፤ የነርሱንም ያህል ዘመኑን የኖርነው ያህል እንዲሰማን ያስችላል።” ደራሲና ጋዜጠኛ ዳዊት አለሙ

“መፅሀፍ ያጣ አእምሮ፤ ውሃ ያጣ ተክል ማለት ነው። ሰው ራሱን አውቆና ችሎ እንዲኖር መፀሀፍ ማንበብ በእጅጉ ይጠቅማል።” ንጉሴ ታደሰ (መምህር)

“ማንበብ ከባይተዋርነት ያድናል። ባነበብን ቁጥር በአለም ላይ ስላሉ ነገሮች ስንሰማም ሆነ ስናይ አዲስ አይሆንብንም። ወዳጆችን ለማፍራትም አንቸገርም። ማንበብ የሙሉነት መስፈርት ነውና።” ገጣሚና ጋዜጠኛ ፍርድያውቃል ንጉሴ

“ማንበብ አእምሮን አያስርብም። የሚያነብ ሰው ዘወትር ንቁና በአስተሳሰቡ የበለፀገ ነው።” ጋዜጠኛ ገነነ መኩሪያ (ሊብሮ)

“እውቀቴን ሁሉ ያገኘሁት በማንበብ ነው። በአጭሩ ማንበብ አዋቂ ብቻ ሳይሆን ሙሉ ሰው ያደርጋል።” ደራሲ ጳውሎስ ኞኞ

“ማንበብ ፍፁም ደስተኛ ያደርጋል። እስከዛሬ ባላነብ ኖሮ ምን ይውጠኝ ነበር? እያልኩ ዘወትር አስባለሁ።” ህዝቅያስ ተፈራ (የህግ ባለሙያ)

“ማንበብ በጣም ያዝናናል። በየትኛውም ግዜ የሚወጡ መፅሀፍትን ማንበብ የሃሳብ ሀብታም ያደርጋል።” ተዋናይ ዋስይሁን በላይ

“እኔ ማታ ማታ አነባለሁ። ሁሌ አንብቤ ሳድር በጣም ደስተኛ ከመሆኔም በላይ የደንበኞቼን ባህርይ እንድረዳ ረድቶኛል።” ካሳሁን ፈየራ (የታክሲ ረዳት)

“ማንበብ በየትኛውም ነገር ላይ ተፈላጊውን ተፅዕኖ መፍጠር እንድትችል ያደርግሃል። ከሰዎች ጋርም በቀላሉ እንድትግባባ መንገዱን ይጠርግልሃል።” እድሉ ደረጀ (የቀድሞው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ተጫዋች)¾

 

በርካታ መፅሐፍትንና ወጎችን በመፃፍ የሚታወቀው ዲ/ን ዳንኤል ክብረት አዲስና “እጨጌ ዕንባቆም” ከየመን እስከ ደብረሊባኖስ” የተሰኘ ርዕስ የተሰጠውን ትርጉምና ሐተታ አዘል መጽሐፍ የፊታችን ቅዳሜ ሐምሌ 9 ቀን 2008 ዓ.ም ከቀኑ 8፡30 ሰዓት ጀምሮ በዋቢ ሸበሌ ሆቴል ሊያስመርቅ ነው። ይህ መጽሐፍ የ16ኛው ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያን ታሪክና አስተዳደር ጨምሮ ብዙ ምስቅልቅል ጦርነቶችና ከፍተኛ የነበረውን የህዝቦች እንቅስቃሴ ይዳስሳል ተብሎለታል። በአግዮስ አሳታሚና አከፋፋይ ለአንባቢያን የቀረበው ይህ መፅሐፍ ሲመረቅ በዕለቱ ስለመፅሐፉ የታሪክ ምሁራንና ሊቃውንት ገለፃ ያደርጋሉ፤ ውይይትም ይካሄድበታል ሲሉ አዘጋጆቹ አስታውቀዋል።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 3 of 15

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us