You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (235)

 

ከሜሮን ጌትነት

ሕልማችን ዕውን እንዲሆን

ራዕያችን እንዲሳካ

ምኞታችን እንዲጨበጥ

ስኬታችን እንዲለካ

ግባችን ከግቡ ደርሶ

የሚባል ይኅው ሰመረ

አብረን ብንሆን ነበረ

አንተም ልሂድ ትላለህ

ይሄው የሄደው ሄዶ ቀርቶ

አልተመለሰ ከወጣ

እኛም ውስጥ ሆነን አልታገልን

የሄደው ለውጥ አላመጣ

አንድ እንጨት አይነድም ሆኖ

በጭስ ታጥናለች ሀገር

ነደን ብርሃን የምንሆን

አብረን ብንሆን ነበር

***          ***          ***

አንተን አምኜ ነው የኖርኩ

ድንክዋኔን በእምነት የተከልኩ

አንተን ብዬ ነው የኖርኩ

ከትብት ሀገሬ የተውኩ

እንዴት እንዴት ብታስብ ነው

ራስህን ከምድርህ የነቀልከው

ምን አይነት ሰይጣን ሹክ ብሎህ ለአፍታ ስደት ናፈክ

ያንን ሁሉ ጭነት አስጭነህ

እኔን ባለስንቅ ያደረክ

እንደመሸበት መንገደኛ ባዶ እጄን ነኝ ብለህ አልክ

ባዶ እጅ ------ባዶ እጅ ምንድን ነው ላንተ ንገረኝ እስኪ በሞቴ

አንተ ሃያል ባለቅኔ አንተ የጥበብ አባቴ

ንገረኝ ------ንገረኝ እስኪ ፍቺውን ምን ማለት ነው እጀ ባዶ

ጥበብህ አፍርታ በገሀድ ድፍረትህ እውነትን ወልዶ

በአንተ አንዲት ቃል ተሸብሮ የባለጋራ ጉልበት ርዶ

ጆሮ ለባለቤቱ ባዶ፡ ደከመኝ ብለህ ታይ ማዶ

ቀለም የሞላው ብእር የጨበጠ ብእረኛ

እንዴት

***          ***          ***

አየህ አንተ ድካም አታውቅም

አንተ ድካም አታወቅም!

ስደት ነውርህ ሽሽት ሞትህ ነው አምናለሁ

ተሸነፍኩኝ እንዳትለኝ አንተን አይቼ ቆሜያለሁ

ባንድ እጅ አይጨበጨብ ታውቃለህ

ዝምታ ውጦታል ሀገር በርታ በርቺ ብንባባል

አብረን ብንሆን ነበር

ማንም ሰው ይሰደድ

ማንም ሰው ከሀገር ይውጣ

ጥበበኛ ሲጎድል ቀዬ ነው የሚቀጣ

ባንዲራ ነው የሚፈዝ መዝሙር ቅጥ የሚያጣ

ጥበበኛ ሲጎድል ከያኒ ሲታጣ

ሀገር ነው የሚጎድል ቀዬ ነው የሚቀጣ

ባንዲራ ነው የሚፈዝ መዝሙር ቅጥ የሚያጣ

ሁሉ ሰው ቢሰደድ ህዝብ ሁሉ ቢሰደድ የሀገሩ ነዋሪ

ጸሀፊ ሰው ይቅር ለወሬ ነጋሪ

ተባብለን ነበር እኔ እንደ ተማሪ

አንተ እንደ አስተማሪ

ድሮ… ድሮ…

***          ***          ***

ህዝብ ሁሉ ቢሰደድ የሀገር ነዋሪ

ጸሀፊ ሰው ይቅር ለወሬ ነጋሪ

ተባብለን ነበር እኔ እንደ ተማሪ አንተ እንደ አስተማሪ

ዛሬ ምን ተገኝቶ ልብህ የሸፈተ

ወኔህ ምን ከድቶት ነው የተንሸረተተ

ወንድምዬ

ሰውም ሀገርም አይስማ

እኔም አልንገር ለራሴ

መሸሽ አማረው ብዬ የሀገር ጥበብ ለራሴ

እኔ--- እኔ እንክዋን የትናንት ልጅ ደረት ነፍቼ

ባንተ ስም ነው የምጠራው ባንተ ስም ተለክቼ

ባንተ ስፋት ባንተ እውቀት ባንተ ሀሳብ ተከልዬ

እንዴት ምርኩዜን ልጣል ባልረባ ሀሳብ ተከልዬ

እንዴትስ ይስማ ጆሮዬ የተስፋ ቆረጠ ወሬ

አንተ ባቆምከው ምሰሶ ሲለካ ማገር አስሬ

እኔስ ማን አቆመኝና በማን ስም እውነት ዘርቼ

በጽናት ኖርኩኝ እላለሁ ተሸነፍክን ሰምቼ

አንድ አይፈርድም ታውቃለህ

ፍትህ ፈልጓል ሀገር

ትውልድ የሚኮራው አብረን ብንሆን ነበር።

***          ***          ***

ዘመናችን እንዲኮራ እድገታችን እንዲጸና

ተስፋችን የሚያብብ አድጎ አንተ ስትኖር ነውና

ሀማሳ ሎሚ ለአንድ ሰው ሆኖ ሸክሙ በዝቷል ሀገር

ችግራችን የሚፈታው በብእራችን ነበር

ቀለም እንኳ ባይኖረን ወረቀት ከሀገር ቢጠፋ

በደማችን የምንጽፈው የነገ ትውልድ ተስፋ

እኔና አንተን ያኖረናል የጻፍንለት ቀን ሲወጣ

አንተ ብቻ ልሂድ አትበል ሀገር ጥለህ አትውጣ!

***          ***          ***

በሬውም ያው ሜዳውም ያው ባዶ

በሀገሩ በሬ ነው የሀገሩን ሰርዶ

መንገዱ እንኳን እሾህ በዝቶት ምንም ጫማ ባይኖረን

ብቻዬን ልሂድ አትበል እንጥረገው አብረን

ልሂድ አትበለኝ መሸኘት አልወድም

አንተም ግፊያ ፈርተህ ዛሬ አትሰደድም

ጥበብ ጀግናን እንጂ ፈሪን አትወድም

ልሂድ አትበለኝ መሸኘት አልወድም

አንተም ግፊያ ፈርተህ ዛሬ አትሰደድም

ጥበብ ጀግናን እንጂ ፈሪን አትወድም

ስማማ ወዳጄ

በርቀት መጠን ነው ድምጽም የሚሰማ

መሄድክን ተውና ይልቅ እንስማማ

ጠብታ ውሀ ነው ድንጋይ የሚበሳ

ጩህ ዝም ብለን ህዝብ እስከሚነቃ ሀገር እስኪነሳ

እስኪያልፍልን ድረስ ቀን እስከሚወጣ

ታሪክ እየከተብን እኔና አንተ እንኑር ተተኪ እስኪወለድ ሌላ እስኪመጣ

እስኪያልፍልን ድረስ--------- እስኪያልፍልን ድረስ

ጀንበር ወጥታ እስክናይ

እባክህ አትሂድ እንሁን አንድ ላይ

ማንም ሰው ይሰደድ ማንም ከሀገር ይውጣ

ባለቅኔ ሲጎድል ከያኒ ሲታጣ

ሀገር ነው የሚጎድል ቀዬ ነው የሚቀጣ

ባንዲራ ነው የሚፈዝ መዝሙር ጣዕም የሚያጣ

ስለዚህ

አንድ ላይ እንኑር

እባክህ አትሂድ

እባክህ አትውጣ

 

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቤተመፃህፍትና ቤተመዛግብት ኤጀንሲ ከቤኒሻንጉል ጉምዝ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ጋር በመተባበር የምንባብ ሳምነትን አዘጋጀ። “ማንበብ ሙሉ ሰው ያደርጋል” በሚል መሪ ቃል በአሶሳ ከተማ ከየካቲት 25 እስከ 28 ቀን 2009 ዓ.ም በተዘጋጀው በዚሁ የምንባብ ሳምንት የተለያዩ የሥነ ፅሁፍ ውጤቶች ዓውደ ርዕይ፣ የመፃህፍት ሽያጭና በተለያዩ ርዕሰ ጉዳዮች የፓናል ውይይቶች ተካሂደዋል። ለዚሁ ፕሮግራም ከአዲስ አበባ የተጓዙ የመፃህፍት ሻጮች በርካታ መፃህፍትን ለአካባቢው ህብረተሰብ በተመጣጣኝ ዋጋ አቅርበዋል።

 

 የከተማዋ ነዋሪዎችም በዚሁ የንባብ ሳምንት ተሳታፊ እንዲሆኑና የመፀሃፍት ግዢን እንዲያከናውኑ ተከታታይ በሆነ መልኩ በተሽከርካሪ ድምፅ ማጉያ ጥሪ ሲደረግ ሰንብቷል። የስነፅሁፍ ወድድርም ተካሂዶ አሸናፋዎች ሽልማት ተበርክቶላቸዋል። ኤጀንሲው በሀገሪቱ የምንባብ ባህልን ለማዳበር በሀገሪቱ የተለያዩ ክልል ከተሞች በመዘዋወር መሰል የንባብ ሳምንትን ያካሂዳል። በዚሁ በአሶሳ ከተማ በተካሄደው የንባብ ሳምንት በንባብ ዙሪያ የሚሰሩ መንግስታዊ ተቋማት፣ተማሪዎች፣ምሁራን፣ ደራሲያን እና ተጋባዥ እንግዶች እንደዚሁም የተለያዩ ሚዲያ ተቋማት ጋዜጠኞች ተሳታፊ ሆነዋል።

 

ክብርት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ በ1882 ዓ.ም ጥር 21 ቀን ከአባታቸው ከፈ/ጥሩነህ ወርቅነህ እና ከእናታቸው ወ/ሮ ሰራዊት ተሰማ ወሎ ጠቅላይ ግዛት ደሴ ከተማ ልዩ ስሙ ሸዋበር በሚባል ቦታ ተወለዱ። ከአክስታቸው ጋር በንጉስ ሚካኤል ቤተመንግስት የቤተክህነት ትምህርት እየተማሩ አደጉ። 16 ዓመት ሲሆናቸው ለየጁው ባለበት ለራስ ዓሊ ልጅ ለቀኝ አዝማች ጓንጉል ዓሊ ተዳሩ። በ1922 ዓ.ም ሁለተኛ ባላቸውና ዳ/ማ ዓምደሚካኤል ኃ/ስላሴን በስጋ ወደሙ አገቡ።

ክብርት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩህ ሀገራችን በጠላት ስትወረር የአርሲ ጠቅላይ ግዛትን ያስተዳድሩ ነበር። ባለቤታቸው ወደ ጦር ግንባር ሲዘምቱ እሳቸው ቀሪውን የሀገሬውን ጦር ለጦርነት ያዘጋጁ ነበር። በመጀመሪያ በአርሲ ጠ/ግዛት ላይ የመሸገውን የጠላት ጦር ድል በመምታት አድናቆትን አገኙ። በዚህ የተበሳጨው የጠላት ጦር ገደብ በሚባለው ቦታ በአውሮፕላን የቦንብ ናዳ አወረደባቸው። የያዛችሁት መንገድ አያዋጣችሁም እጃችሁን ስጡ እያለ ዛቻና ማስፈራራት አደረገባቸው። እሳቸው ግን አልተበገሩለትም። በሲዳሞም አደጋ ለመጣል የመጣውን በሰውና በመሳሪያ ኃይል የሚበልጠውን ጦር ድል በማድረግ ለፈጣሪያቸው ምስጋና አቀረቡ። የጠላት ኃይል እየበረታ ስለመጣ ከልዑል ራስ እምሩ ጦር ጋር ለመቀላቀል ጉዞ ወደ ሆሳእና አደረጉ። ነገር ግን የራስ እምሩ ጦር መበተኑን ስለሰሙ ጉዞ ወደ ኮሎ አደረጉ። የሀገሪቱን ሁኔታ ከደ/መርእድ በየነ ጋር ይወያዩ ነበር። ከዚያም የኦሞን ወንዝ ተሻግረው ከጎፋ በገለብ አድርገው የእንግሊዝ ቀኝ ግዛት ወደ ነበረችው ኬንያ ገቡ። ባለቤታቸው ከንጉስ ነገስቱ ጋር ኢየሩሳሌም መግባታቸውን አረጋገጡ። ነሐሴ 12 ቀን 1929 ዓ.ም ወደ ኢየሩሳሌም ሄዱና ከሳቸው በፊት ከተሰደዱት ጋር ተቀላቅለው አራቱን ዓመት በፆም በፀሎት አሳለፉ።

አገራቸው ነፃ ስትሆን ጥቅምት 5 ቀን 1935 ዓ.ም ወደ ሀገራቸው በደስታ ተመለሱ ወ/ሮዋ ለፈፀሙት ተጋድሎ የአንድ ዓመት የአርበኝነት ባለ አንድ ዘንባባ ኒሻን ሌሎችም ልዩ ልዩ ኒሻኖችና የሴቶች የራስ ወርቅ ከንጉሰ ነገስቱ እጅ ተሸልመዋል። ወ/ሮዋ ደስታን በደስታነቱ መከራውንም እንደ መከራነቱ በትእግስት ቀብለዋል። አባትና እናት የሌላቸው ህፃናትን በማስተማር፣ ጧሪ የሌላቸውን በመደገፍ ድሆችን በመርዳት በጠቅላላው ለበጎ ነገር ቀዳሚ በመሆን ሕይወታቸው አሳልፈዋል። ከብዙ መረጃዎች አንዱ ይህ በስማቸው የሚጠራው ት/ቤት ነው። አንድ ልጅ ሳይኖራቸው የብዙ ሺህ ልጆች እናት ለመሆን በቅተዋል። ክብርት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ለሰው ልጅ በተሰጠው ሕግ መሠረት ተራቸው ደርሶ ሰኔ 4 ቀን 1954 ዓ.ም ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተው ንጉሱና ንጉሳውያን ቤተሰቦች በተገኙበት በአርበኞች መካነ መቃብር በመንበረ ፀባኦት ቅ/ስላሴ ቤተክርስቲያን የዘለዓለም እረፍት አደረጉ።

የወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ ት/ቤቱ የእድገት ጉዞ

ዘመናዊ ትምህርት ወደ ሀገራችን ከገባ ጀምሮ እንደ አሁኑ ብዛት ባይኖራቸውም በትልልቅ ከተሞች ትምህርት ቤቶች ተገንብተዋል። ከነዚህም መካከል የወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ ት/ቤት አንዱ ነው። ይህ ት/ቤት ከመገንባቱ በፊት በተለምዶ ሰሜን ማዘጋጃ ቤት እየተባለ ከሚጠራው በስተምስራቅ ከአስፋልቱ ማዶ ለመማር ማስተማሩ አመቺ ባልሆነ ቦታ በአንድ ግለሰብ ቤት ውስጥ በተጎሳቆለ ቦታ መስፍነሐረር ተብሎ የሚጠራ ከ1ኛ-8ኛ ክፍል የሚሰጥበት ት/ቤት ነበር።

ቦታው ለወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ መኖሪያ ቤት ቅርብ ስለነበር ሁኔታውን በመመልከት ለማሻሻል ያሰቡበት ይመስላል። በተጨማሪም ወደፊት ስማቸውን የሚያስጠራ ልጅ አለመኖሩ በጣም ያሳሰባቸው ስለነበር ምን ማድረግ እንደሚገባቸው በደንብ አድርገው ያሰቡበት ይመስላል። ለዚህም ነው የግል ቦታቸውን ከነካርታው ወስደው ለንጉስ በስሜ የሚጠራት ቤት ይሰራልኝ በማለት ፈቃድ የጠየቁት። ይህም የግል ቦታን ለወገን ልጆች የመማሪያ ጥቅም እንዲሆን በመስጠት ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ የመጀመሪያ እናት ያደርጋቸዋል።

ንጉሱም ጥያቄያቸውን በመቀበል በዘመኑ ወደነበሩት የትምህርት ሚኒስቴር ወስደው እንዲያቀርቡ በመንገር አሰናበቷቸው። በዚህ መካከል ነገሩ ሳይፈፀም ገና በዳዴ ጽናት እያሉ በ1954 ዓ.ም ሐምሌ 4 ቀን ወ/ሮ ቀለመወርቅ ከዚህ አለም በሞት ተለዩ። ት/ሚ ቦታውን ተረከበ በ1955 ዓ.ም መሰረቱ ተጥሎ ወዲያው በአንድ ዓመት ውስጥ ስለተጠናቀቀ ከ1956 ዓ.ም በጥቅምት ወር ቀደም ሲል በተጠቀሰው ት/ቤት ውስጥ ሲማሩ ከነበሩት ተማሪዎች ከ1ኛ -6ኛ ክፍል ይማሩ የነበሩት ከነመምህራኖቻቸው ወደዚህ ት/ቤት በመምጣት ስራ ጀመሩ።

በጊዜው የነበሩት ተማሪዎች ቁጥር ባይታወቅም በ24 ከፍሎ በእያንዳንዱ ክፍል ከ50 ያላነሱ ተማሪዎች 15 መምህራን እንደነበሩ በወቅቱ በመምህርነት ያገለገሉ የነበሩ መምህራን ይናገራሉ። ቦታው ከዚያን ቀደም ትላልቅና ሰማይ ጠቀስ ዛፎች የበቀሉበት፣ በውስጣቸው ሰዎች የሚተላለፉባቸው ቀጫጭን መንገዶች እንደነበሩባቸው የእድሜ ባለፀጎች ይናገራሉ።

በመቀጠልም ት/ቤቱ በየጊዜው መሻሻሉን አላቋረጠም። ዙሪያው የሽቦ አጥር የነበረው ወደግንብ ተቀይረዋል። የወ/ሮ ቀለመወርቅን መልካም አርአያ በመከተል ወ/ሮ ወለተማርያም የተባሉ እናት ከፍተኛ ገንዘብ ወጭ በማድረግ በስተጀርባ ያለውን ባለ 13 የመማሪያ ክፍሎች ያለው ህንጻ አሰርተዋል። ተፈጥሮ የነፈገቻቸውን የመውለድ ፀጋ በመልካም ስራቸው በሺ የሚቆጠሩ ልጆች እናት ለመሆን በቅተዋል። በዚህ ት/ቤት የተማሩ ከያንያን እና ደራሲያን፣ ዳኞችና ጠበቆች፣ መምህራን፣ ዶክተሮች፣ ፓይለቶች እየሆኑ በልዩ ልዩ የስራ ዘርፎች ተሰማርተው ሀገራቸውን በማገልገል ላይ ይገኛሉ።

በመቀጠልም በ1976 ዓ.ም አንድ ባለ አራት በር ህንፃ ተስርቶ ለዕቃ ግምጃ ቤት ለማእከልና ለተለያዩ ከአገልግሎት ጥቅም ውጭ ለሆኑ ዕቃዎች ማስቀመጫ በመሆን በአገልግሎት ላይ ውሏል። በ1980 ዓ.ም አንድ 12 መቀመጫዎች ያለው የተማሪዎች መፀዳጃ ቤት፣ የኳስ ጨዋታ መመልከቻ ትሪቡን ደረጃ፣ ቤተ መፃህፍት የመሳሰሉት ተሰርተው ከፍተኛ የመሻሻል እድገት አሳይቷል። በ1990 ዎቹ ደግሞ ቀደም ሲል ከነበሩት በተሻለ እያንዳንዳቸው ባለ አንድ ፎቅ የሆነ ሁለት ህንጻዎች ተገንብተዋል። ከነሱም ውስጥ 8ቱ የመማሪያ ክፍሎች ስለነበሩ በጊዜው የነበረውን የክፍል ጥበት ከማቃለላቸውም በላይ የሰባተኛና የስምንተኛ ክፍል ተማሪዎች ሙሉ ቀን እንዲማሩ ረድተዋል። ሌሎችም ክፍሎች ቤተመጻህፍትና ልዩ ልዩ አገልግሎት በመስጠት ይገኛሉ።

አሁን ባለንበት ደግሞ G+4 የቤተመፃህፍትና G+4 የሆነ አዲስ መንታ ህንጻ መማሪያ ክፍል ተሰርቷል።

የትምህርት ደረጃዎችን በተመለከተ፡-

በ1955 ዓ.ም ከአንደኛ እስከ ስድስተኛ ክፍል /1-6/

በ1976 ዓ.ም መለስተኛ ሁለተኛ ደረጃ ሰባተኛና ስምንተኛ /1-8/ ለመሆን ችሏል ወደፊትም ወደ ኮሌጅና ዩኒቨርስቲ እንደሚያድግ የተረጋገጠ እና ብሩህ ተስፋ የሚታይበት ነው።

የትምህርት ቤቱ ስም ባደረገው የአርባ አራት ዓመት ጉዞ ያለአንዳች ችግር ተጉዞ ከዚህ አልደረሰም። አንድ ጊዜ አንድ ትልቅ ችግር አጋጥሞት ነበር። ይኸውም በ2004 ዓ.ም ወደ ከፍተኛ ትምህርት መሰናዶ ት/ቤትነት አደገ። በ1990ዎቹ ዓመታት በአዲስ አበባ ያሉ ት/ቤቶች አብዮታዊ ስም ሲሰጣቸው ወ/ሮ ቀለመወርቅ ጥሩነህ ትምህርት ቤት የሚለው ስም ተለውጦ አብዮታዊ ስም ይሰጥ የሚሉ ወገኖች ሀሳብ አቅርበው ብዙ ግጭትና ክርክር ከተደረገ በኋላ ለግል ጥቅማቸው ማዋል ሲችሉ በሕይወታቸው እያሉ 18ሺህ /18000/ ካሬ ሜትር የድሆች ልጆች ይማሩበት ብለው በፈቃዳቸው የሰጡ እናት ተራማጅ እንጂ አድሃሪ ሊባሉ አይገባቸውም የሚለው ድምጽ በዝቶ ስለተገኘ ስሙ ከተደቀነበት የመለወጥ አደጋ ሊያመልጥ ችሏል።

 ሰዎች ከተወሰነ ጊዜ በኋላ ያልፋሉ። መልካም ስራ ግን ምንግዜም ከመቃብር በላይ ይኖራል። ታሪክም ሊረሳው አይችልም።

አረጋዊ ገ/ኢየሱስ ወ/ሰናይት

1999 ዓ.ም አዲስ አበባ        

 

በጥበቡ በለጠ

የካቲት ወር በኢትዮጵያ ውስጥ ባለታሪክ ነው። የየካቲት አብዮት እየተባለ በታሪክ ውስጥ ይነገራል። ያ አብዮት 43 አመት ሆነው። ያ አብዮትን የሚያስታውሱ መጻሕፍትም ከ43 በላይ ሆነዋል። የካቲት ወር ማለቂያው ላይ ሆነን ወደ ኋላ ሄደን የኢትጵያን አብዮት በጥቂቱ እናስታውሰው። የኛ ታሪክ ነው። ያለቅንበት፣ የደማንበት፣ ብዙ ሰው የተሰደደበት፣ ምስቅልቅል የተጀመረበት ወር ነው። እናም ትንሽ ብንጫወትስ?

በኢትዮጵያ ውስጥ 1966 ዓ.ም “አብዮት ፈነዳ” ተባለ። የፈነዳው አብዮት አዲስ ስርዓት እንዲመሠረት የሚጠይቅ ነው። ሦስት ሺ ዓመታት ያህል በስልጣን ላይ ቆይቷል የተባለው ሰለሞናዊው የንግስና ዘመን ተገረሠሠ ተባለ። የመጨረሻው የሰለሞናዊ አገዛዝ መሪ የነበሩት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከመንበረ ስልጣናቸው ወረዱ። ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር (ደርግ) የሀገሪቱን አመራር ያዘው። ወጣቱ ደግሞ መሬት ለአራሹ ብሎ ዘምሮ ያመጣው ለውጥ በደርግ ወታደሮች ተቀማሁ ብሎ በኢሕአፓ ሥር ተደራጅቶ ከከተማ እስከ ጫካ ድረስ የትጥቅ ትግል ውስጥ ገባ። ሌሎችም ፓርቲዎች ደርግን ለመዋጋት ተፈጠሩ። በዘር፣ በሃይማኖት እና ኅብረ ብሔራዊ ሆነው የተደራጁ ፓርቲዎች መጡ። 17 ዓመታት አንዱ በአንዱ ላይ የበላይ ለመሆን የማያቋርጥ ጦርነት ተከፈተ። ኢትዮጵያዊያኖች በአያሌው ደማቸው ፈሰሰ። ህይወት ጠፋ። ለውጥ በመምጣቱ ምክንያት ትውልድ ረገፈ። የመጣው ለውጥ በተደራጀ መልኩ ባለመያዙ የትውልድ ሰቆቃ ታይቶበት እንዳለፈ ፀሐፍት ያስረዳሉ።

 

ለመሆኑ አብዮት የት እና መቼ መቀጣጠል ጀመረ ተብሎ መጠየቁ አይቀርም። የኢትዮጵያ አብዮት መቀጣጠል የጀመረው በስነ-ጽሁፍ ውስጥ እንደሆነ የሚያስረዱ አያሌ መዛግብት አሉ። እነዚህ አብዮታዊ ሥነ-ጽሁፎች መውጣት የጀመሩት ደግሞ 1950ዎቹ መጀመሪያ አካባቢ እንደሆነም ይጠቀሳል።

 

አብዮት አቀጣጣዩ ትውልድ ብቅ ያለው ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ት/ቤት ገብቶ የተማረው ነው። በ1930ዎቹ አጋማሽ ውስጥ ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ለትምህርት ከፍተኛ ትኩረት የሰጡበት ወቅት ነበር። በዚህ ጊዜም ወደ ተማሪ ቤት የገቡት ልጆች አያሌ ድጋፍ እያገኙ መማር ጀመሩ። እነዚህ ትውልዶች በ1950ዎቹ ውስጥ ትምህርታቸውን እያጠናቀቁ በልዩ ልዩ የሙያ መስክ ውስጥ መሰማራት ጀመሩ። እጅግ የካበተ የሥነ-ጽሁፍ ችሎታ ያላቸው ደራሲያን የተፈጠሩበት ዘመን ሆነ። በስዕል፣ በሙዚቃ፣ በጋዜጠኝነት እና በሁሉም የሙያ መስኰች ጥሩ እውቀት ያላቸው ወጣቶች ብቅ አሉ።

 

በሥነ-ጽሑፍ ውስጥ የአብዮት አቀጣጣይ ሆነው ብቅ ካሉት ፀሐፍት መካከል አንዱ ፀጋዬ ገ/መድህን ነው። ፀጋዬ አንድ የቆየን ታሪክ በከፍተኛ ሁኔታ ቀየረው። ይህም የአፄ ቴዎድሮስን የህይወት ታሪክ ነው። ከፀጋዬ በፊት የነበሩት አያሌ ፀሐፍት አፄ ቴዎድሮስን የሳሏቸው ጨካኝ፣ ብዙ ሰው የገደሉ፣ ትዕግስት የሌላቸው እና ብዙ ጥፋት ሰርተው ያለፉ ንጉስ መሆናቸውን ይገልፁ ነበር። በ1940ዎቹ መጨረሻ ግን ደጃዝማች ግርማቸው ተክለሃዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ” የተሰኘ ቴአትር ፃፉ። ይሄ ቴአትር ቴዎድሮስ ራዕይ የነበራቸው ጠንካራ ንጉስ መሆናቸውን አሳየ። ከዚህ በኋላ ደግሞ ፀጋዬ ገ/መድህን ቴዎድሮስ ፍፁም ኢትዮጵያን የሚወዱ፣ ኢትዮጵያን በአንድነትና በስልጣኔ ሊያራምዱ ቆርጠው የተነሱ፣ የለውጥ ሐዋርያ የሆኑ የጀግንነት ተምሳሌት ናቸው በሚል ቴዎድሮስን ሰማየ ሰማያት አድርጐ አቀረባቸው።

 

በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመን የቴዎድሮስ ታሪክ እምብዛም አይነገርም ነበር። ምክንያቱም ቴዎድሮስ ከሰለሞናዊያን ነገስታት የዘር ሐረግ የላቸውም። ከሽፍትነት ተነስተው አሸንፈው ንጉስ የሆኑ ናቸው። ስለዚህ በዘር ሐረግ ስልጣን በሚተላለፍበት ዓለም ቴዎድሮስ ጥሩ ምሳሌ አይደሉም። ሽፍታ ሀገር መምራት ይችላል የሚል ትርጓሜ ያሰጣል። አንድ ሰው ጫካ ገብቶ (ሸፍቶ) ከተዋጋ እንደ ቴዎድሮስ መንግስት መሆን ይችላል። ስለዚህ በዘመነ አፄ ኃይለሥላሴ ቴዎድሮስን ማቆለጳጰስ ስርዓቱን እንደመቃወም ሁሉ የሚቆጠርበት ሁኔታም ይታያል። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ነው ፀጋዬ የአፄ ቴዎድሮስ ታሪክ ለትውልድ ሁሉ አርአያ እንደሚሆን አድርጐ የፃፈው።

 

ፀጋዬ በአፄ ቴዎድሮስ በኩል ትግልን፣ ፅናትን፣ ሀገርን መውደድ፣ ለሀገርም መስዋዕት መሆንን ሁሉ አስተማረበት። በወቅቱ አዲስ አስተሳሰብ በትውልድ ውስጥ የሚዘራ አፃፃፍ ነው። ቴዎድሮስን ብሔራዊ አርማ የማድረግ አቀራረብ ተጀመረ። አፄ ቴዎድሮስ የትግል መማሪያ ሆኑ።

 

ልክ እንደ ፀጋዬ ገ/መድህን ሁሉ ብርሃኑ ዘሪሁንም ቴዎድሮስን ብሔራዊ አርማ አድርጐ ፃፋቸው። የብርሃኑ ቴአትር “የቴዎድሮስ ዕንባ” ይሰኛል። ብርሃኑም በራሱ ውብ የአፃፃፍ ቴክኒኩ ታላቁን አፄ ቴዎድሮስ የጀግኖች ሁሉ ቁንጮ አድርጐ አቀረበው። ቴዎድሮስ ሰዎችን ይቀጡ የነበሩት ጨካኝ ስለሆኑ ሳይሆን ሀገራቸውን በጣም ስለሚወዱ ነው። በሀገር ላይ ጥፋት የሰራን ሰው አማላጅ የላቸውም፤ ይቀጣሉ፤ ይገድላሉ። እነዚህ ላይ አትኩሮ ታላቁ ደራሲ ብርሃኑ ዘሪሁን ፃፈ።

 

ከነ ፀጋዬ በፊት በነበሩት ፀሐፍት እንደ ሽፍታ እና ጨካኝ መሪ ይታዩ የነበሩት ቴዎድሮስ፣ አሁን ርህራሄያቸው እና አዛኝነታቸው እንዲሁም አርቆ አሳቢነታቸው እየተገለጠ መታየት ጀመረ። ለምሳሌ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ መጥተው፣ የሸዋን መንግስት ከጣሉ በኋላ የ12 ዓመት ልጅ የነበሩትን የንጉስ ልጅ (ምኒልክን) ማርከው አልገደሏቸውም። የጠላቶቼ ልጅ ነው ብለው አላሰቃዪዋቸውም። ከቴዎድሮስ በፊት የነበሩት ነገሰታት ልጆቻቸው ስልጣናቸውን እንዳይወርሷቸው ሁሉ ይጠነቀቁ ነበር። ቴዎድሮስ ግን የጠላቶቼ ልጅ ነው ብሎ ሳያስብ ምኒልክን ወደ ጐንደር ወስዶት እንደ ራሱ ልጅ በስርዓት አሳደገው። “ወደፊት ኢትዮጵያን የምትመራ አንተ ነህ” ብሎ አስተማረው። ስለዚህ ቴዎድሮስ ጨካኝ መሪ ሳይሆን ልበ ቀና ሆኖ ኢትዮጵያን የሚወድ ነው እያሉ እነ ፀጋዬ ገ/መድህን ፃፉ።

 

ይሄን የአፃፃፍ መንገዳቸውን የበለጠ ተወዳጅ ያደረገ ደራሲ ደግሞ ብቅ አለ። አቤ ጉበኛ ነው። ስለ አፄ ቴዎድሮስ ማንነት የምርጦች ምርጥ የሚሰኝ መጽሐፍ በ1950ዎቹ ውስጥ አሳተመ። የመጽሐፉ ርዕስ አንድ ለእናቱ ይሰኛል። ታሪካዊ ልቦለድ ነው። የቴዎድሮስን ማንነት ከውልደት እስከ ፍፃሜ ፍንትው አድርጐ የሚያሳይ ነው። የአቤ ጉበኛ አፃፃፍ ቀላል እና ማራኪ በመሆኑ በአብዛኛው ኢትዮጵያዊ ልብ ውስጥ ቴዎድሮስ እንዲሸሸግ አደረገ። ‘ቴዎድሮሳዊነት’ እንደ ፍልስፍና ብቅ አለ። ታግሎ ማሸነፍ፣ ተደራጅቶ መነሳት፣ አለመፍራት፣ ወዘተን ማስተማሪያ ሆነ። ቴዎድሮሳዊነት የለውጥ ማቀንቀኛ ሆኖ ወጣ!

ይህን የእነ ፀጋዬ ገ/መድህንን፣ የእነ ብርሃኑ ዘሪሁንን፣ የእነ አቤ ጉበኛን እንዲሁም የደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት አፃፃፍን መሠረት አድርጐ ታላቁ ደራሲ በዓሉ ግርማ በዚያን ዘመን አንድ ሰፊ መጣጥፍ (ሂስ) ፃፈ። ጽሁፉ የሚያተኩረው ቴዎድሮስ ከ100 ዓመት በኋላ በእነ ፀጋዬ ገ/መድህን አማካይነት እንደገና መወለዱን ነው። እነዚህ ደራሲያን ያልታየውን ቴዎድሮስ ፈጠሩት እያለ አቆለጳጰሳቸው።

የለውጥ ማቀጣጠያ ጀግና ተፈጠረ። ቴዎድሮስ ፍልስፍና ሆኖ መታገያ ማታገያ እየሆነ መጣ። በዚሁ ዘመን የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ብዕሮች ስለ የለውጥ ማቀጣጠያ ቀለም መትፋት ጀመሩ። ዮሐንስ አድማሱ፣ ዳኛቸው ወርቁ፣ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው)፣ ኢብሳ ጉተማ፣ ታምሩ ፈይሣ፣ አበበ ወርቄ፣ ይልማ ከበደ እና ሌሎችም በርካታ ገጣሚያን በዩኒቨርሲቲ ውስጥ አብዮት አቀጣጣይ ግጥሞችን መፃፍ ጀመሩ። ዘመኑም ከ1953 ዓ.ም በኋላ ነው።

“የዩኒቨርሲቲ ቀን” ተብሎ በተሰየመው ዕለት የግጥም “ናዳዎች” መቅረብ ጀመሩ። ግጥሞቹ በዘመኑ በማኅበረሰቡ ውስጥ የሚነሱትን ልዩ ልዩ ችግሮች እያነሱ የሚያቀጣጥሉ ናቸው። ግጥሞቹ ሲነበቡ በተማሪው ዘንድ ከፍተኛ የጭብጨባ እና የድጋፍ ድምፅ ይሰነዘር ነበር። ለምሳሌ በ1953 ዓ.ም ታመሩ ፈይሳ የተባለ የዩኒቨርሲቲ ገጣሚ ለተማሪዎች ያቀረበው ግጥም ከዳር እስከ ዳር እንዳነቃነቀ እማኞች ያስረዳሉ። የታምሩ ግጥም “ደሃው ይናገራል” የሚል ርዕስ ነበራት። እንዲህም ትላለች፤

ግማሽ ጋሬ እንጀራ እጐሰጉስና

አንድ አቦሬ ውሃ አደሽ አደርግና

ሣር እመደቤ ላይ እጐዘጉዝና

ድሪቶ ደርቤ እፈነደስና

ተመስገን እላለሁ ኑሮ ተገኘና

ጮማና ፍሪዳ የት ነው የማውቀው

እንዲሁ አሸር ባሸር ሆዴን አመሰው

የእግዜር ፍጡር ነው ትላላችሁ ወይ

ምስጥ የበላው ዝግባ መስዬ ስታይ

ይህችም ኑሮ ሆና በጉንፋን አሳቦ

ከዚሁ ገላዬ፣ ከዚሁ አካላቴ፣ ከዝችው አቅም

ልክ እንቧይ ያህላሉ ቁንጫና፣ ትኋን፣ ቅማል በእኔ ደም!

እያለ ታምሩ ገጠመ። የለውጥ ቋፍ ላይ የነበረው ተማሪ ደስታውን አስተጋባ። ኢብሳ ጉተማ የተባለ ገጣሚም በይዘቷ ለየት ያለች ግጥም አቀረበ። ርዕሷ “ኢትዮጵያዊ ማን ነው?” የሚል ነበር። አንዳንድ ሰዎች ግጥማ ዘመን አይሽሬ ናት። ኢብሳ ጉተማ ግን ዘመን ሽሮት የአንድ ፓርቲ አባል ሆነ እያሉ ይገልፃሉ። የግጥሟ ከፊል ገፅታ እንዲህ ይላል።

ያገር ፍቅር መንፈስ ያደረበት ሁሉ

ማንነቱን ሳያውቅ በመንቀዋለሉ

ማነኝ ብሏችኋል መልሱን ቶሎ በሉ፣

እናንተ ወጣቶች ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ከሆዱ ያበጠ ቦርጫም መኰንን ነው?

ወይስ ኰሰስ ያለው መናጢ ድሃ ነው?

ላቡን አንጠፍጥፎ ከመሬት ተታግሎ

ካገኘውም ሰብል ለጌቶች አካፍሎ

ለራሱ ከእጅ ወደ አፍ የሚያስቀረው ነው?

በሉ እስቲ ንገሩኝ ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

የመንግስቱ ደም ስር የህዝቡ አከርካሪ

በመከራ ጊዜያት አደጋ ከማሪ

በሰላም ወራት ሌሎችን አኩሪ

ገበሬው ነው ወይ የመታው ሐሩር?

ኢትዮጵያ ለእናንተ የማናት ሀገር?

ወሎዬ ነው አማራው ትግሬ ነው ጉራጌ?

ወላይታ ነው ኰንታው አኙዋኩ ነው ጉጂው?

ጭንቅ ብሎኛል ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ወጣት ሽማግሌው አገር ሲጠየቅ

አንዱ ጐጃም ነኝ ሲል ሌላው በጌምድር

አንዱ ኤርትራ ሲል ሌላው ተጉለት

አንዱ መንዝ ነኝ ሲል ሌላው ጋሙ ጐፋ

ኢትዮጵያዊ ነኝ ባይ ብፈልገው ጠፋ።

እስቲ አዋቂዎች እናንተ ንገሩኝ

እኔን ያስጨነቀው ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ኢብሳ ጉተማ እንዲህ ያለ ኢትዮጵያዊ ገጣሚ ነበር። ይህ ኢትዮጵያዊነቱ በ1950ዎቹ መግቢያ ላይ እየተንተገተገ ፈልቶ ነበር። ዛሬ ያለችው ኢትዮጵያም በዚህ ግጥም ውስጥ ትታያለች። ግን በዘመኗ አብዮት አቀጣጣይ ግጥም ነበረች። ሀሳቧ ዘላለማዊ ነው።

በ1950ዎቹ መጀመሪያ ላይ ከተነሱት አብዮት አቀጣጣይ ትውልዶች አንዱ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው) ነው። ዛሬም ድረስ በስደት የሚንከራተተው ይህ ገጣሚ በ1954 ዓ.ም ትንታግ እና የሚቀጣጠል ግጥም ፅፎ በትውልድ ልብ ውስጥ ዘላለማዊ ሆኖ እየኖረ ነው። ኃይሉ “በረከተ መርግም” የተሰኘ ረጅም ግጥም ፅፏል። በዚህ ግጥም ውስጥ የሳይንስና የቴክኖሎጂ ውጤቶችን የፈለሰፉ ጠቢባንን የርግማን ናዳ ያወርድባቸዋል። እርግማኑ የሚያተኩረው ለሰው ልጅ ጥቅም የማይሰጥ ፍልስፍና ድራሹ ይጥፋ እያለ ነው። ግጥሙ ረጅም ነው። በጣም ጠቂቱ ይህን ይመስላል፤

ሆኖም ምስጢሩ፣ ባይገባንም ለአያሌ ዘመናት

በአንክሮ ምጥቀት፤ ስናየው የኖርነው

ሲነድ ሲቃጠል፣ የሚስቅ እሣት ነው

ርግጥ ነው ክብሯን እውነት ነው ክብሯት

እኔ በበኩሌ አልወድም ነበረ ሰውን ያህል ፍጡር

ዳዊትና ዳርዊን ያፀደቁለትን ያንን ትልቁን ትል

መወረፍ መጣቆስ

ከምን ልጀምር፣ ከየትስ ልነሳ

በየግንባሩ ላይ ለጥፎ ለመኖር የትዝብት ወቀሳ

አዎን የተዛባን መንፈስ ያጐበጠ ኑሮ

የገለማን ህይወት፣ ምክንያቱ ሆነው ካስገኙ በዓለም

ተራው ምን አደረገ ሊቆቹን ነው መርገም።

እያለ የእርግማን አይነት ያወርዳል። የቀረው ሳይንቲሰት፣ የቀረው ፈላስፋ የለም። ኃይሉ ትልቅ ባለቅኔ ነበር። ደርግ ሲመጣ የተሰደደ እስከ ዛሬ አልተመለሰም። ወጥቶ የቀረው ባለቅኔያችን ነው። መቼ ይሆን የሚመጣው?

ሌላኛው አብዮት አቀጣጣይ ገጣሚ ዳኛቸው ወርቁ ነው። ዛሬ በህይወት የሌለው ዳኛቸው ከፍተኛ የሥነ-ጽሑፍ ችሎታ ያለው ምሁር ነው። የበርካታ መፃህፍት ደራሲ የሆነው ይህ ከያኒ በ1954 ዓ.ም “እምቧ በሉ ሰዎች” የሚሰኝ ረጅም ግጥም ጽፏል። 33 ገፅ የሆነው ይህ ግጥም ህዝብን የመቀስቀስ እና የማነሳሳት ባህሪ በስፋት አለው። “የኢትዮጵያ ህዝብ ሆይ ካልተማርክ፣ ካላወክ፣ ካልተመራመርክ…. እንደ ከብቶቹ እምቧ በል” እያለ በሁለት በኩል በተሳለ የግጥም ቢለዋ ያስፈራራል። እናም ለእውቀት ተነስ! ወደ ኋላ አትበል ይላል፤

በድሎት ላሽቀን

መስራትም ማሰራት

      ሁሉንም ካቃተን፣

ምነው ምናለበት

የፍጥፍጥ ሄደን

ያሮጌ ዓለም ህዝቦች

ብሎ ሰው ቢያውቀን

            ሰው ሁሉ ሰልጥኖ ስልጣኔ ሲረክስ

            ሌላ ዓለም ፈልጐ ባየር ላይ ሲፈስ

            ደስታ አይደለም ወይ ለታሪክ መቅረት

            እንደኛ ደንቆሮ ሆኖ መገኘት

እነዚህ ገጣሚያን በወጣትነት ያፍላ ዘመናቸው ለውጥ እያቀጣጠሉ የመጡ ናቸው። ዛሬ ወደ አሜሪካን ሀገር የሸሹት የሕግ ባለሙያው አበበ ወርቄም በ1958 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ ሳሉ ምላሴን ተውልኝ የሚልየዴሞክራሲ ጥያቄ ያነገበች ግጥም ፅፈዋል።

ከ1953 ነበልባል ከሆነው ትውልድ ውስጥ ጐልቶ የሚጠቀሰው ባለቅኔው ዮሐንስ አድማሱ ነው። የእርሱም ግጥሞች ኢትዮጵያን ለመቀየር ቆስቋሽ የሆኑ ጠንካራ ርዕሰ ጉዳዮችን የሚያነሱ ናቸው። እንዲህ እያለ ጉዞው ቀጠለ። መሬት ለአራሹ መጣ። የተማሪ አመፅ መጣ። የሰራተኛው፣ የጦር ኃይሉ አመፅ… እያለ ቀጠለ።

“አትነሳም ወይ አትነሳም ወይ

ይህች ባንዲራ ያንተ አይደለችም ወይ”

ተባለ።

ፋኖ ተሰማራ

ፋኖ ተሰማራ

እንደ ሆቺ ሜኒ

እንደቼኩ ቬራ

አብዮት ተቀጣጥሎ ምርጥ የኢትዮጵያን ወጣት ልጆች ፈጅቶ ሄደ። የካቲት እንዲህ አይነት ታሪክ አላት። ብዙዎች ስለ የካቲት ጽፈዋል።

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

 

በጥበቡ በለጠ

ነገ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ አመት ይዘከራል። የዘንድሮው አከባበር ከወትሮው ለየት ብሎብኛል። አድዋ በአል ላይ ደመቅመቅ ያሉ ጉዳዮች ይታያሉ። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር አድዋ ላይ ሽንጡን ገትሮ ተነስቷል። መንግሥትንና ሕዝብን በማስተባበር የአድዋ ሙዚየም እገነባለሁ ብሎ ቃል ገብቷል። አድዋ ለጥቁር ሕዝቦች በሙሉ የነፃነት ተምሣሌት ነው። ስለዚህ ከፍ አድርጌ እዘክረዋለሁ የሚል ቁርጠኝነት ሚኒስቴር መ/ቤቱ ላይ ይታያል። በተለይ አዲሲቷ ሚኒስትር ዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ሲናገሩ አድዋ የግዙፉነቱን ያህል ትኩረት አልሠጠነውም፤ ከፍታ ቦታም አልሠጠነውም የሚል እምነት አላቸው። በመሆኑም አድዋን እንደ ድሉ ሁሉ በሚገባ ለመዘከር ቆርጠው መነሣታቸውን ባለፈው ሣምንት በቶቶት የባሕል ሬስቶራንት በተዘጋጀው ውይይት ላይ ገልፀዋል። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ብዙ ሕልም ሰንቋል። ሃሣባችሁ ይሣካላችሁ፤ መንገዱ ይመቻችሁ ከማለት ውጭ ሌላ የምለው የለኝም።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’

አድዋ ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት ባለታሪኮች መካከል እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሀን ዘኢትዮጵያ ከአጤ ምኒልክ ባልተናነሰ ቦታ ላይ ቁጭ ይላሉ። ሴት ልጅ እንዲህ አይነት ከባድ ጦርነት ውስጥ ሰራዊት እየመራች ወራሪን ድባቅ መትታ የሀገሯን ነጻነት ስታስጠብቅ ማየት አስደናቂ ተአምር ነው። እቴጌ ጣይቱ የአድዋ ድል ሲነሳ፣ ሲዘከር ከነግርማ ሞገሳቸው ከፍ ብለው የሚወሱ የኢትዮጵያ፣ የህዝቦችዋ እና የአለም ጥቁሮች ሁሉ መኩሪያ የሆኑ ሁሉ በኩልኤ አድርጎ የፈጠራቸው ባለታሪክ ናቸው።

ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ጎንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ የተወለዱት እቴጌ ጣይቱ የነ አጼ ፋሲል ቀጥተኛ የዘር ሀረግ ያላቸው የነገስታት ቤተሰብ ናቸው። እናም ከዘመነ መሳፍንት ጀምሮ ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች እየተባለ ሲነገር እና ኢትዮጵያም ትልቅ የምትሆንበት ዘመን ይመጣል እየተባለ ይተረክ ነበር። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነግር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው አንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የህይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድሐኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር /ነጋድራስ/ አፈወርቅ ገ/እየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ።  የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ባጠቃላይ ሲታይ፣ እቴጌ ጣይቱ ወደ ኢትዮጵያ ፖለቲካና አመራር ውስጥ ከመጡ በኋላ ሀገሪቱ በጀግንነትም በስልጣኔም ዘመነች ተብሎ ተጽፏል። አድዋ ሲነሳም የሴቶች ሁሉ ምሳሌ፣የወንዶች ጀግንነትን መቆስቆሻ ሰብእና ያላቸው ታሪካዊት ሴት ነበሩ።

የአድዋ ድል እና ጥቁሮች

የአድዋ ድል በጥቁር ሕዝቦች ስነ-ልቦና ውስጥ ትልቅ ለውጥ አምጥቷል። ሁሉም ጥቁር ሕዝብ በቀኝ ግዛት እና በባርነት ውስጥ በነበረበት ወቅት እነ አጤ ምኒልክ የሰለጠነ ነው የተባለውን የኢጣሊያ ጦር በአንድ ቀን ጦርነት ውስጥ ድባቅ መትተውት ፍርስርሡን ሲያወጡት በምድሪቱ ላይ የነፃነት ደወል አቃጨለ። ከመከራ፣ ከባርነት፣ እግረ ሙቅ ውስጥ እንደሚወጣ አድዋ ምሣሌ ሆነ።

በተለይ እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ የነበሩት ደቡብ አፍሪካዊያን አድዋን ዋና መነቃቂያቸው አድርገው ተጠቅመውበታል። በአድዋ ድል ወቅት ደቡብ አፍሪካዊያን ወደ 200 አመታት በነጮች የዘር መድልዎ /አፓርታይድ/ ስር ይማቅቁ ነበር። ከዚያ ባርነት ውስጥ የሚገላግላቸውን ምድራዊም ሆነ ሰማያዊ ኃይል እየናፈቁ፣ እያሠቡ፣ የሚጠባበቁበት ጊዜ ነበር። አጤ ምኒልክ እና ሰራዊታቸው አንድ ቀን ባልሞላ ጊዜ ውስጥ የአውሮፓን ሀይል ጦር ድምጥማጡን ያጠፉት። እናም ለደቡብ አፍሪካዊያን ኢትዮጵያ በምድራዊውም ሆነ በሰማያዊው ኃይል ዋነኛዋ ምሣሌ ሆነች።

ነፍሣቸውን በነገት ውስጥ እንዲያኖርልን እየለመንኩ፣ በቅርቡ በሞት የተለዩን የኢትዮጵያ ፍፁም ወዳጅ እና ታሪክ ፀሐፊው ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አስታውሳለሁ። እርሳቸው በ2005 ዓ.ም የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ ዓመት ክብረ-በዓል ሲከበር ለመሪዎቹ በተዘጋጀው መጽሔት ላይ አንድ ውብ የጥናት ፅሁፍ አቅርበው ነበር። የአፍሪካ መሪዎች ሁሉም የወደዱት ጽሁፍ ነው። ጽሁፉም Ethiopian echoes in Early  Pan-African Writings ይሰኛል።  በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ኘሮፌሰር ሪቻርድ እንደሚገልፁት ወደ አድዋ ጦርነት ጉዞ ሲደረግ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ታቦታት፣ ጳጳሳት እና ቀሣውስትም አብረው ተጉዘው ነበር። ከጦርነቱ በፊትም ሆነ በጦርነቱ ወቅት ፀሎት ይደረግ ነበር። ታዲያ ይህ ነገር በደቡብ አፍሪካዊያን ዘንድ ሁለት ነገሮችን እንዲቀበሉ አስገደደ። አንደኛው የኢትዮጵያዊያን አርበኞች ብርቱ ጥንካሬ፣ አልገዛም ባይነት፣ ጀግንነት ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ነው። ሐይማኖቱም ለዚያ ታላቅ ድል ምክንያት ሆኗል፤ አስተዋፅኦ አድርጓል ብለው ደቡብ አፍሪካዊያን አመኑ። ከዚያም ቁጥራቸው ቀላል ያልሆነ እነዚሁ ደቡብ አፍሪካዊያን ከ1888 ዓ.ም በኃላ ሐይማኖታቸውን ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደቀየሩ ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መታነፅ እና መሠየም መጀመራቸውንም ኘሮፌሰር ሪቻርድ ለአፍሪካ መሪዎች ፅፈዋል። እነዚህም፡-

1.  African united Ethiopian Church

2.  The Ethiopian  Mission in South Africa

3.  The National Church of Ethiopia in South Africa

4.  St. Philp’s Ethiopian Church of South Africa

5.  Ethiopian Church Lamentation In South Africa 

6.  The Ethiopian Church of God the sociality of Paradise

ከነዚህ በተጨማሪም በሰሜን አሜሪካ እና በካሪቢያን ውስጥ ያሉ ጥቁሮችም የነፃነት ደወል የሠሙበት የአድዋ ድል መሆኑን አያሌ ፀሐፍት ገልፀዋል። እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ ሲማቅቁ የነበሩት እነዚህ ሕዝቦች ከአድዋ ድል በኃላ በከፍተኛ ሁኔታ ተነቃቅተው ትግላቸውን አፋፋሙት። የፓን አፍሪካን አስተሣሠብ እና ስሜትም የተጠነሠሠው ከዚሁ ከአድዋ ጦርነት ድል ማግስት ነው። እስከ አፍሪካ ሕብረት ምስረታ ድረስ የደረሰው የጥቁር ሕዝቦች አንድነት የመነሻው ደወል እነ አጤ ምኒልክ አድዋ ላይ የተቀናጁት የነፃነት ድል እንደሆነ ኘሮፌሰር ሪቻረድ ፓንክረስትን ጨምሮ አያሌ ፀሐፍት ገልፀውታል።

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና አድዋ

አድዋን ሣስብ ወዲያው እፌቴ መጥታ የምትደቀን አስገራሚ ድምፃዊት። የአድዋን ድል በዚያ ውብ ቅላፄዋ በክብር አስቀምጠዋለች። አድዋን እና የአድዋን ዘማቾች በተመለከተ ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ እያለች በሚገባ ዘክራቸዋለች። ከጂጂ ድምፅ ውስጥ የሚወጣው አድዋ በማላውቀው ሁኔታ ሁሌም ያስለቅሰኛል። እኔ ዛሬ እንድኖር፣ እንድሠራ፣ በተሠጠኝ ኢትዮጵያዊ የታሪክ ነፃነት እንድኮራ ያስቻሉኝን እነ ምኒልክን፣ ጣይቱን እና እነዚያን ውድ የኢትዮጵያ ጀግኖች ልጆች ጂጂ ስታነሣሣቸው አልችልም። እናም ሁሌም አነባለሁ። የሙዚቃን ጣሪያ ስላሣየችን ሌሎች ድምፃዊያንም ወደፊት ልክ እንደ ጂጂ እንድትሠሩ መነቃቂያ ትሆናለቸ ብዬ አስባለሁ።

ባለቅኔው ፀጋዬ ገ/መድህን እና አድዋ

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በሚታወቅባቸው ታላላቅ ስራዎቹ ውስጥ የኢትዮጵያን የድል እና የነፃነት ምዕራፎች ላይ የሚያተኩሩ ስራዎችን በማቅረብ ነው። ከነዚህ ውስጥ አድዋ አንዱ ነው። ስለ አድዋ ድል አድዋ በሚል ርዕስ የፃፈው ግጥም ሁሌም እንዲዘከር ያደርገዋል። ፀጋዬ ገ/መድህን ኢትዮጵያን እንደ ሐገር ቆማ እንድትሔድ ያስቻሏትን ርዕሠ ጉዳዮች በመለከተ የሚቀኝ እና ትውልድንም ሲያንጽባቸው ኖሯል

 

ግን ቅር የሚለኝ ነገር አለ። ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ስለ አድዋ የፃፈው ትልቅ ተውኔት አለ። ያውም በመፅሀፍ ጭምር ታትሞ ወጥቷል። ነገር ግን እስከ ዛሬ ድረስ ወደ መድረክ አልተሠራም። እርግጥ ነው ይህ ቴአትር በሣል የሆነ የመድረክ አዘጋጅ ይፈልጋል። ያም የሚጠፋ አይመስለኝም። ታዲያ ይህ እጅግ ግዙፍ የሆነው የሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ወደ መድረክ የበቃ ቀን ታሪካዊ ቀን ይሆናል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም የሎሬቱ፣ የፀሐፌ ተውኔቱ፣ የባለቅኔው፣ የኢትዮጵያ ወዳጁ፣ የፀጋዬ ገ/መድህን ውብ የአፃፃፍ ቴክኒክ የተንፀባረቀበት ታሪካዊ ተውኔት ነውና!

አባተ መኩሪያ እና አድዋ

መራሔ ተውኔቱ /የቴአትር ዳይሬክተሩ/ አባተ መኩሪያ አድዋ ላይ ከሠሩ የኢትዮጵያ ልጆች መካከል አንዱ ነበር። የአድዋን ጉዞ በተመለከተ ገና ድሮ አጭር ፊልም ሠርቶ ጉድ ያሠኘን ታላቅ ሠው ነበር። ታዲያ ከአመታት በፊት ደግሞ የአድዋን ጦርነት ፊልም እሠራለሁ ብሎ ቆርጦ ተነስቶ ነበር። ለዚህም ወደ 30 ሚሊየን የኢትዮጵያ ብር ያስፈልጋል። እሱንም ሁሉም ኢትዮጵያዊ አክሲዮን በመገባት ይህን ፊልም በጋራ እንሠራዋለን እያለ አልሞ ነበር። ግን ሞት ቀደመው እናስ ይህን ሕልም ማን ያስቀጥል?

 

ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እና አድዋ

ኘሮፌሰር ኃይሌ በ1995 ዓ.ም አድዋ የአፍሪካ ድል (Adwa an African Civilization) የተሠኝ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርተው በማዘጋጃ ቤት አዳራሽ አስመርቀዋል። በወቅቱ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ፊልሙ የሚያነሣቸው ርዕሠ ጉዳዮች በጣም ጥሩ ቢሆኑም ነገር ግን ከፍ ባለ ደረጃ ሊሠራ አይችልም ነበር? በማለት ጠየኳቸው። ገንዘብ የሚሠጠኝ ካለ አድዋን በትልቁ እሠራዋለሁ። ችግሬ ገንዘብ ነው ብለዋል። ስለዚህ አድዋን ከፍ አድርጐ ለመስራት የአባተ መኩሪያን ሕልም ኃይሌ ገሪማ እንዲሠሩት በተለይ መንግስት ድጋፍ ቢያደርግ ውጤቱ ብሩህ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

የአድዋ ተጓዦች

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ከአዲስ አበባ ተነስተው በእግራቸው አድዋ ድረስ ጉዞ ያደርጋሉ። ይህ ጉዞዋቸው በሀገሪቱ ውስጥ ትልቅ የአስተሣሠብ ለውጥ እንዲመጣ አድርገዋል። አድዋ ትኩረት እንዲያገኝ አድርገዋል ብሎ መናገር ይቻላል። ዛሬ መንግስት የአድዋን በአል አከባበር በተለየ ሁኔታ ለማካሔድ መነሣቱ በራሡ የልጆቹ ጉዞ የፈጠረው ተፅእኖም ቢሆን ይችላል የሚል እምነት አለኝ። ወጣቱም ስለ አድዋ እንዲያስብ እና እንዲያውቅ የነዚህ ተጓዦች ፅናት እና አላማ ተፅእኖ ፈጥሮል ብዬ አስባለሁ። እናም እናንተ የአድዋ ተጓዥ ወጣቶች ዘመናቸሁ ሁሉ የተባረከ ይሁንላችሁ ተብለው ሲመረቁ እኔ በሬዲዮ ኘሮግራሜ ላይ አስተናግጃለሁ።

የአድዋ ሰማዕታት ሐውልት

ለመላው ጥቁር ሕዝቦች ድል ቤዛ የሆኑ የአድዋ ጀግኖች መታሠቢያ ሀውልት ያስፈልጋቸዋል። እርግጥ ነው አዲስ አበባ ውስጥ አድዋ አደባባይ ቢኖርም ነገር ግን ትልቅ ማማ /ታወር/ ያስፈልጋቸዋል። የአድዋ ድል ከምንም በላይ ከፍ ብሎ መታየት ስላለበት ሁሉም ኢትዮጵያዊ የተወሰነች ብር ቢያዋጣ የአድዋ ማማ በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ተገማሽሮ ማየት እንችላለን።  አድዋ ኢትዮጵያዊያንን ሁሉ እንዲያስተሣስር ሁሉም ኢትዮጵያዊ ትንሽ ጥሪቱን እንዲያዋጣ ቢደረግ ይህ ትውልድ እና ስርአት ታሪክ ሠርቶ ያቆያል፤ ያልፏል።

ራስ ዳርጌ የአድዋ ባለውለተኛ

አድዋ ሲነሣ ሁሌም ማንሣት የሚገባን ጉዳይ አለ። አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ በጥቅምት ወር 1888 ዓ.ም ሲጓዙ ዙፋናቸውን ለማን ሠጡ? ኢትዮጵያን እንዲመራ ያደረጉት ማንን ነው? ያ ሠው ምን ህል ታማኝ ነው? ስልጣንን ያህል ነገር ተረክቦ፣ አስተዳድሮ፣ በመጨረሻም ለአጤ ምኒልክ ያስረከበው ያ ሠው ማን ነው?

 

እኚህ ታማኝ ባለአደራ ራስ ዳርጌ ናቸው። የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። እርሣቸው በዋናነት፣ ሌሎች ደግሞ በበታች ሹማምንትነት ኢትዮጵያን እንዲመሩ የአደራ ዙፋን ተሰጥቷቸው ነበር። ኢትዮጵያን ከጥቅምት 1888 ዓ.ም እስከ ግንቦት 1888 ዓ.ም ድረስ ለዘጠኝ ወራት መርተዋታል። የሚገርመው ነገር ያ ሁሉ የምኒልክ እና የጣይቱ ጦር ወደ አድዋ ሲዘምት የደቡብ እና የምስራቅ ኢትዮጵያ ድንበር ለቅኝ ገዢዎች መግባት የተመቸ አልነበረም ወይ የሚል ጥያቄ ይነሣ ይሆናል። ነገር ግን እነ ራስ ዳርጌ ባላቸው የጦር ጥበበኝነት፣ ጀግንነት፣ ብልሃተኝነት፣ ኢትዮጵያን ጠብቀዋል። ራስ ዳርጌ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት ጀምሮ ሀገራቸውን በቀናኢነት ያገለገሉ ታላቅ ባለውለተኛ ናቸው። አፄ ቴዎድሮስ ከሚወዷቸው ባለሟሎቻቸው መካከል ዳርጌ አንዱ ናቸው። በኋላ ግን አጤ ምኒልክ ከቴዎድሮስ ቤተ መንግስት ከጠፉ በኋላ ዳርጌ ታስረው ነበር። ምኒልክን ለማስመለጥ በተካሔደው ሴራ ውስጥ እጃቸው አለበት በማለት አጤ ቴዎድሮስ አስረዋቸው ነበር። ነፃ የወጡት ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሠው በኋላ ነው።

ብዙም ያልተነገረላቸው ራስ ዳርጌ ፍፁም ታማኝ ኢትዮጵያዊ ሊባሉ የሚችሉ ናቸው። በጦርነት ወቅት ዙፋን ተሠጥቷቸው ዙፋኑን በስርዓት ጠብቀው ኢትዮጵያን ያቆዩልን የአድዋ ቅን ጀግና ነበሩ።

ቴአትር ቤቶቻችን እና አድዋ

ከሰሞኑ በአድዋ 121ኛ አመት አከባበር ላይ እንቅስቃሴ እያደረጉ ካሉ የጥበብ ተቋማት አንዱ የብሔራዊ ቴአትር የባሕል ሙዚቃ ቡድኑ ነው። እንቅስቃሴው ጥሩ ነው። ነገር ግን አድዋ ላይ የሚያተኩሩ ሙዚቃዎችን ሲሠራ አላየሁም። የባሕል እስክስታዎች እና የብሔሮችን ሙዚቃ በብዛት ሲያቀርቡ ነው ያስተዋልኩት። አድዋን ለመዘከር ይህ በቂ አይደለም። ሌሎች በርካታ ጉዳዮችን ከብሔራዊ ቴአትር፣ ከሐገር ፍቅር እንዲሁም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ጥበባት ትምህርት ክፍል፣ ከታሪክ ትምህርት ክፍል፣ ከስነ-ጽሁፍ ትምህርት ክፍል ብዙ ብዙ ይጠበቃል።

 

አድዋ ለጥበብ ምቹ ነው። የአድዋን ድል ትልቅ ፌስቲቫል አድርጐ መጠቀም ይቻላል። ለምሣሌ ቴአትር ቤቶቻችን ልዩ ልዩ የጐዳና ድራማዎችን መስራት ይችላሉ። በአድዋ ጦረኞች ልብሰ ተክህኖ ደምቀው፣ እየሸለሉ፣ እያቅራሩ፣ እየፎከሩ ዋና ዋና መንገዶቹን ሊያሟምቋቸው ይችላሉ። ሙዚቃ እና ነጋሪት እየተጐሠመ፣ የአድዋን ድል በጐዳና ላይ ፌስቲቫል ማድመቅ ይቻላል። አዋጁ እየተነገረ፣  ሆ እየተባለ፣ ፈረስና በቅሎን እየተጠቀሙ፣ ጐዳናውን በመሙላት የአድዋ ድልን ትልቁ የኢትዮጵያ የጐዳና ፌስቲቫል አድርጐ ማቅረብ ይቻላል። ገጣሚያን' የቤተ-ክህነት አባቶች' ዲያቆናት ቀሣውስት' ምዕመናን' ሊቀ ጳጳሳት ሣየቀሩ ዋነኛዎቹ የአድዋ ድል አድማቂዎች ሆነው ትልቅ ፌስቲቫል የማድረግ ባሕል መኖር አለበት። አድዋ የመላው የጥቁር ሕዝብ ድል ነው። ግዙፍ የቱሪዝም ሐብት አድርገን ልንጠቀምበት እንችላለን።

የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫ የሆነችው አዲስ አበባ የመላው የጥቁር ሕዝቦች አመታዊ ጉባኤ (All black people annual conference) በሚል ትልቅ መሠብሠቢያ አጀንዳ መፍጠር ይቻላል። በመላው አለም ያሉ ጥቁሮች በየአመቱ ወደ አዲስ አበባ እየመጡ ስብሠባ እንዲያደርጉ ቢጋበዙ ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝብ መሠብሠቢያ ማዕከል ትሆናለች። ይህን ጉዳይ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር እንደ ትልቅ አጀንዳ አድርጐ ከመንግሥት እና ከአፍሪካ ሕብረትም ጋር ተባብሮ ወደፊት እንዲሠራው እንዲተገብረው ሀሣብ አቀርባለሁ። የፃፍኩትንም ዝርዝር የድርጊት መርሃ ግብር (Action plan) በቅርቡ ለሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እሠጣለሁ። የአድዋን ድል ከፍ እናድርግ።

የሰማዕታት አፅም

የአድዋ ተራሮች ገለጥ ሲደረጉ የሚወጣው አፅም ነው። እነዚያ የአድዋ ጀግኖች፣ ኢትዮጰያ ዛሬ በነፃነት እንድትቆም ያደረጉ የቁርጥ ቀን ልጆች፣ ለኢትዮጵያ ሲሉ ሕይወታቸውን የሠጡ ሰማዕታት አፅም በአድዋ ተራሮች ውስጥ ሞልቷል። እኛ ቋሚዎቹ፣ እኛ ነፃነታችንን በነዚህ ሠማዕታት ያገኝን ሕዝቦች አደራ አለብን። እነሡ ለዚህች አገር እና ሕዝብ የከፈሉትን የሕይወት መስዋዕትነት በአግባቡ መጠበቅ ይኖርብናል። ከፖለቲካ ውዥንብር እና ከሀሠተኛ የታሪክ ፍልፈላ ራሣችንን ነፃ አድርገን በንባብ እና በዕውቀት በሚዛናዊነት እና በአስተሣሠብ ግንዛቤ ውስጥ ራሣችንን አደራጅተን እንደ ሠው አስበን፣ እንደ ሰው መግባባት መቻል አለብን። በማህበራዊ ሚዲያ ውስጥ እና በዕውናዊው አለምም የሚታዩ በጐ ያልሆኑ ዝንባሌዎቻችንን አጥፍተን እንደ ትልቅ ሕዝቦች ነፃነታቸውን እንዳስከበሩ ሕዝቦች ተረጋግተን መነጋገሪያች ወቅት ነው። ትልልቆቹን ድሎቻችንን እያኮሠስን በመጣን ቁጥር ራሣችንንም እያኮሠስን፣ እያዋረድን እየመጣን መሆናችንን መገንዘብ አለብን። የምንኮራበት ነገር ከሌለን ባዶ ነን። ማንም እንደ ልቡ ሊያጣጥፈን እና ሊዘረጋጋን የሚችል ፍጡሮች እንሆናለን። እንዲያ ከምንሆን ይልቅ ያሉንን ታላላቅ መገለጫዎችን እንደ ስንቅ ይዘን የጐደሉንን ደግሞ ለመሙላት ብርቱ ትግል ማድረግ ይጠበቅብናል።

 

ሁላችሁንም እንኳን ለታላቁ የአድዋ ድል በአል አደረሳችሁ፤ በአሉ የተሰጠንን ነጻነት ተጠቅመን ታላቋን ኢትዮጵያ ለመገንባት የምሰራበት መነቃቂያ ይሁነን እላለሁ! 

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

 

በጥበቡ በለጠ

 

በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባሕል፣ ኢኮኖሚ እና ፖለቲካ ላይ ለበርካታ ዓመታት ጥናትና ምርምር በመፃፍ፣ በማሳተም ወደር የማይገኝላቸው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የካቲት 9 ቀን 2009 ዓ.ም አርፈው ትናንት የካቲት 14 ቀን 2009 ዓ.ም በቅድስት ስላሴ ቤተ-ክርስቲያን የኢትዮጵያ አርበኞች ማረፊያ ስፍራ ላይ ከእናታቸው ከወ/ሮ ሲልቪያ ፓንክረስት ጐን አርፈዋል።

በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቀብር ላይ ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ የኢፌድሪ ፕሬዝደንት፣ ከመገኘታቸውም በላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝም ስለፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሞት የተሰማቸውን ሐዘን በተመለከተ በባህልና ቱሪዝም ሚኒስትሯ በዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ተነቧል። ከዚህ ሌላም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን እና የኢትዮጵያ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ሊቀ ጳጳሳትና አባቶች ተገኝተዋል። ሚኒስትሮች፣ ምሁራን፣ የእንግሊዝ አምባሳደርም ተገኝተው ንግግር አድርገዋል።

የሪቻርድ ፓንክረስት ሥርዓተ-ቀብር የተፈፀመው 60 ዓመት ሙሉ በፍፁም የፍቅር ልዕልና ሲያገለግሏት በቆየችው ኢትዮጵያ ውስጥ በመሆኑ ልዩ ትርጉም እንዳለውም ተወስቷል። በታሪክ ፕሮፌሰር በሽፈራው በቀለ የተዘጋጀውም የሕይወት ታሪካቸው ተነቧል።

ሪቻርድ ፓንክረስትና ቤተሰባቸው ለኢትዮጵያ ያበረከቱት አስተዋፅኦ እጅግ ግዙፍ መሆኑም ተወስቷል። ለመሆኑ ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው?

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ላለፉት 60 ዓመታት በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባህል፣ እምነት እና ልዩ ልዩ ጉዳዮች ላይ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን የጥናትና የምርምር ጽሁፎችን አበርክተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው? ምን አበረከቱ? የሚሉትን ጥያቄዎች እያነሳን ዛሬ እንጫወታለን። በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች የሰበሰብኳቸውን የፕሮፌሰሩን ጽሁፎች እየጠቃቀስኩም እናወጋለን። ከዚህ በፊት ፕሮፌሰር ሪቻርድን እና ቤተሰባቸውን በላሊበላ፣ በጐንደር፣ በሐረር፣ በአክሱም የኪነ-ህንፃ ታሪኰች እንዲሁም ስለቤተሰባቸውም ጭምር እኔና ኤሚ እንግዳ ቃለ-መጠይቅ አድርገንላቸው ስለነበር እሱንም መሠረት አድርጌ እኚህን ምሁር በጥቂቱ አስተዋውቃችኋለሁ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የተወለዱት እ.ኤ.አ ዲሴምበር 3 ቀን 1927 ዓ.ም ለንደን ውስጥ ሲሆን፤ እናታቸው ሲልቪያ ፓንክረስት ታዋቂ የሰብአዊ መብት ተሟጋች እና የኢትዮጵያ አርበኛ ነበሩ። ፋሽስቶች ከኢትዮጵያ ምድር በሽንፈት እንዲወጡ ካደረጉ እንግሊዛዊያን መካከል ግንባር ቀደሟ ናቸው - ሲልቪያ። እ.ኤ.አ በ1936 ዓ.ም ኢትዮጵያ ላይ ሙሉ ትኩረቱን ያደረገው እጅግ ዘመናዊ የሆነውን New Times and Ethiopian News የተሰኘውን ጋዜጣ ማዘጋጀት ጀመሩ። ጋዜጣው ሃያ ዓመታት ሙሉ በተከታታይ ሲታተም ቆይቷል።

ሲልቪያ በኢትዮጵያ ባህልና ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎችን በማቅረብ የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። ለምሳሌ 735 ገፅ ያሉት Ethiopia a Cultural History የተሰኘው መጽሐፋቸው እጅግ ዝነኛ ከመሆኑም በላይ በዘመኑ ኢትዮጵያን በዓለም አደባባይ በሰፊው ያስተዋወቀ ነበር።

የሪቻርድ አባት ሲልቪዮ ካርሎ የተባሉ ወደ ለንደን የተሰደዱ ኢጣሊያዊ ስደተኛ ነበሩ። አባታቸው ካርሎ ምንም እንኳ ኢጣሊያዊ ቢሆኑም፤ ፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ አቀንቃኝ ነበሩ። ይህም አቋማቸው ነው ለስደት ያበቃቸው። አጋጣሚው ደግሞ ለንደን ውስጥ በፀረ-ፋሺዝም እንቅስቃሴዋ እና በሰብአዊ መብት ተከራካሪነት ከምትታወቀው ሲልቪያ ፓንክረስት ጋር አገናኝቷቸው። ሪቻርድ ፓንክረስት የተባለ የኢትዮጵያ የዘመናት ወዳጅ ሊሆን የበቃውን ልጅ ወለዱ። ሲልቪዮ ካርሎ በሙያቸው ጋዜጠኛ እና አሳታሚ ነበሩ።

በምዕራባዊያን የስም አወጣጥ ባህል መሠረት የቤተሰብ ስም የሚወረሰው ከአባት /ከወንድ/ ቤተሰብ ነበር። ነገር ግን የሪቻርድ ፓንክረስት የቤተሰብ ስም የተወረሰው ከእናታቸው አባት ከዶክተር ሪቻርድ ማርስደን ፓንክረስት ነው። ዶክተር ሪቻርድ ማርድሰን ፓንክረስት በስራቸው የሕግ ባለሙያ የነበሩና የእንግሊዝ የሌበር ፓርቲ አቀንቃኝ ነበሩ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መጀመሪያ የተማሩት ባንኩሮፍት ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ከለንደን ከተማ ጥቂት ወጣ ብሎ በሚገኘው ተቋም ውስጥ ነበር። ከዚያም ለንደን ውስጥ የኢኮኖሚክስ ዩኒቨርሲቲ ተማሩ። እ.ኤ.አ በ1954 ዓ.ም በምጣኔ ሐብት ታሪክ /Economic History/ በዶክትሬት ዲግሪ ተመረቁ።

የሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ፍቅር የተጠነሰሰው ገና በልጅነታቸው ዘመን ነው። የእናታቸው የሲልቪያ ፓንክረስት የፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ እና ብሎም  የኢትዮጵያን ታሪክ ከልጅነታቸው ጀምሮ ሲያነቡ ፍቅራቸው እያየለ መጣ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ንጉሠ ነገስት ዘ-ኢትዮጵያ በስደት ለንደን ውስጥ ይኖሩ ነበር። ከእርሳቸው ጋርም ለንደን ውስጥ የኢትዮጵያ ቋሚ አምባሳደርና ከፍተኛ ምሁር የነበሩት ሐኪም ወርቅነህ እሸቴም ነበሩ። ከእነዚህ ታላላቅ የኢትዮጵያ ሰብዕናዎች ጋር ለንደን ውስጥ የተገናኙትና ብዙ ነገር ያወቁት ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የኢትዮጵያ ፍቅር በደማቸው ውስጥ እየገባ መጣ።

ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ደግሞ ባለቅኔው መንግስቱ ለማ፣ ዛሬ በሕይወት የሌሉት እጅግ የተከበሩ የዓለም ሎሬት ሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ፣ ልጅ ሚካኤል እምሩ እና ሐብተአብ ባህሩ ለከፍተኛ ትምህርት ከኢትዮጵያ ወደ ብሪታንያ ይሄዳሉ። እዚያም ከሪቻርድ ፓንክረስት ጋር የቅርብ ጓደኛ ሆኑ። በዚህም የተነሳ የሪቻርድ ፓንክረስት እና የኢትዮጵያ ፍቅር ወደ ፍፁምነት ይቀየራል።

ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያን ለመጀመሪያ ጊዜ መጥተው የጐበኙት እ.ኤ.አ በ1950 ዓ.ም ነበር። እንደገና በ1956 እ.ኤ.አ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ጋር በመሆን ወደ ኢትዮጵያ መጡ። በዚህ ጊዜ ከዛሬዋ ባለቤታቸው ከወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት ጋርም ተገናኙ። ከዚያም ተጋቡ። ወዲያውም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ተቀጠሩ። ማስተማርም ጀመሩ።

እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የሚገኘውን የኢትዮጵያን ጥናትና ምርምር ተቋምን በመመስረት ከግንባር ቀደሞቹ መካከል ሪቻርድ ፓንክረስት አንዱ ናቸው። ይህ የጥናትና ምርምር ተቋም ኢትዮጵያን የተመለከቱ ማንኛውም መረጃ የሚገኝበትና በበርካታ ቱሪስቶችም የሚጐበኝ የሀገሪቱና የህዝቦቿ መገለጫ የሆነ ሙዚየም በውስጡ ይዟል።

ሪቻርድ ፓንክረስት እ.ኤ.አ ከ1963 እስከ 1975 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም /IES/ የመጀመሪያው ዳይሬክተር በመሆን አገልግለዋል።

በዚያን ዘመን የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ እና የሙዚየሙ አስጐብኚ /Curator/ ከነበሩት ፕሮፌሰር ስታንስላው ዮናስኪ ጋር በመሆን እ.ኤ.አ በ1966 ዓ.ም ሦስተኛውን ዓለም አቀፍ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ኰንፈረንስ አዘጋጅተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ወዳጆች ማኅበርን /SOFIS/ በመመስረት እና በማስፋፋት በእጅጉ ይታወቃሉ። ማኅበሩ ልዩ ልዩ ድጋፎችን ለኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ከማድረጉም በላይ ልዩ ልዩ ጠቃሚ ሠነዶችን በመግዛትና በመሰብሰብ ለተቋሙ ገቢ ያደርጋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እ.ኤ.አ ከ1974 ዓ.ም በኋላ በኢትዮጵያ ውሰጥ አብዮቱ ሲፈነዳ እና መረጋጋት ሲጠፋ ወደ ለንደን አቀኑ። እ.ኤ.አ በ1976 ዓ.ም በኢንግላንድ የጥንታዊ እና የአፍሪካ ጥናቶች ማዕከል በሆነው ለንደን ውስጥ በሚገኘው የኢኰኖሚክስ ትምህርት ቤት ተመራማሪ ሆኑ። ከዚያም Royal Asiatic Society ተብሎ በሚታወቀው ተቋም ውስጥ የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ ሆነው ተሾሙ። እ.ኤ.አ በ1986 ዓ.ም ከአስር ዓመታት ቆይታ በኋላ ወደ ኢትዮጵያ ተመለሱ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ አምራች ፀሐፊና ተመራማሪ በመሆን ከኢትዮጵያ አልፎ በመላው ዓለም በእጅጉ ይታወቃሉ። ኢትዮጵያ ላይ ብቻ ትኩረት ያደረጉ 22 መፃህፍትን አሳትመዋል። 17 ሌሎች መፃህፍትን ደግሞ የአርትኦት /Editing/ ስራ ሰርተዋል። ከ400 በላይ የጥናትና ምርምር ጽሁፎችን በልዩ ልዩ ጆርናሎች ላይ በማሳተም በዓለማችን ከሚታወቁት የታሪክ ሊቆች መካከል ግንባር ቀደም ሆነው ከሚጠሩት አንዱ ለመሆን በቅተዋል። ከዚሁ ጋርም በተለይ ከእናታቸው እና ከባለቤታቸው ጋር በመሆን Ethiopia Observer የተሰኘውን መጽሔት ያዘጋጁ ነበር። የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ጆርናልም ለብዙ ዓመታት ከፕሮፌሰር ዮናስኪ ጋር እና ከሌሎችም ጋር በመሆን አዘጋጅተዋል።

ለዚህም የአገልግሎት ብቃታቸው እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም ከመሸለማቸውም በላይ እ.ኤ.አ በ2004 ዓ.ም አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ ሰጥቷቸዋል። በእንግሊዝ ሀገርም ላበረከቱት የታሪክ ጥናትና ምርምር አስተዋፅኦ ከፍተኛ ሽልማት አግኝተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ከኢትዮጵያ ውጭ በተለያዩ ሀገሮች ውስጥ ባሉ ዩኒቨርሲቲዎች ተጋባዥ መምህር በመሆን እየተጓዙ አስተምረዋል። በዚህም ኢትዮጵያን ከቀሪው ዓለም ጋር በማገናኘት እንደ ድልድይ ያገለገሉ አንጋፋ ምሁር ናቸው።

ከጥናትና ምርምር ስራዎቻቸው በተጨማሪም የአክሱም ሐውልትን እና ከመቅደላ አምባ የተዘረፉ የኢትዮጵያን ቅርሶች ከጣሊያን እና ከእንግሊዝ ሀገር በማስመለስ ይታወቃሉ። እ.ኤ.አ በ2002 ዓ.ም ለንደን ከተማ ውስጥ በሚገኘው የኢጣሊያ ኤምባሲ በር ላይ የአክሱም ሐውልት ወደ ሀገሩ እንዲመለስ ሰላማዊ ሰልፍ አድርገዋል።

የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል ጊዜያቸውንና ኑሮዋቸውን በኢትዮጵያ ውስጥ ያደረጉ ናቸው። ለምሳሌ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ሲጀመር፣ የኢጣሊያን ወራሪ በመታገልና በመጨረሻም በመጣል ከሚታወቁት ከኢትዮጵያ አርበኞች ጋር የሚሰለፉ የቁርጥ ቀን ባለውለተኛ ናቸው። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው አያሌ ተግባራትን ለኢትዮጵያ አበርክተው በመጨረሻም እ.ኤ.አ መስከረም 27 ቀን 1960 ዓ.ም ከዚህች ዓለም በሞት ሲለዩ የተቀበሩትም እዚሁ አዲስ አበባ ከተማ ቅድስት ስላሴ የጀግኖች መካነ መቃብር ነው። ሲልቪያ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ክርስትና ከመነሳታቸውም በላይ “ወለተ ክርስቶስ” (የክርስቶስ ልጅ) በሚል በቀሳውስት አማካይነት የክርስትና ስም ወጥቶላቸዋል። በትውልድ እንግሊዛዊት ቢሆኑም በመንፈስ ደግሞ ኢትዮጵያዊም ሆነው ኖረው አልፈዋል።

ልጃቸው ሪቻርድ ፓንክረስትም 60 ዓመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ታሪክ፣ ባህልና እምነት እየተመራመሩ፣ እያስተማሩ፣ ኢትዮጵያንም እያስተዋወቁ ብዙ ውለታ አበርክተዋል። የሪቻርድ ባለቤት ሪታ ፓንክረስትም በኢትዮጵያ ውስጥ ላለፉት 60 ዓመታት ከባለቤታቸው ባልተናነሰ ሁኔታ እጅግ ግዙፍ የሚባሉ ተግባራትን አከናውነዋል። ባለቤታቸው ሪቻርድ ውጤታማ በሆኑባቸው በሁሉም ስራዎች የሪታ አጋርነትና ተሳትፎ ስለታከለበት ስኬታማ ሆኖ ኖሯል።

ከዚህ ሌላም ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ በሚገኘው ኬኔዲ ላይብረሪ ውስጥ የመጀመሪያዋ ኃላፊ ሆነው አገልግለዋል። በኢትዮጵያ ሴቶች ላይም አያሌ ጥልቅ ምርምር አድርገዋል። ልጆቻቸው ዶ/ር አሉላ ፓንክረስት እና ዶ/ር ሄለን ፓንክረስት ጥናትና ምርምር የሚያደርጉበት ርዕሰ ጉዳይ ኢትዮጵያ ናት። የፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል በኢትዮጵያ ፍቅር “የተነደፈ” ነው።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ ቀንድ ላይ የተመራመሩ እና ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ጽሁፎች ያበረከቱ አንጋፋ ምሁር ናቸው። በተለይ የኢትዮጵያን ታሪክ በተመለከተ ላለፉት 60 ዓመታት እጅግ ግዙፍ ሊባል የሚችል ጥናትና ምርምር አድርገው አያሌ መፃህፍትን እና መጣጥፎችን አቅርበዋል። እንደ አንዳንድ ሰዎች ገለፃ ኢትዮጵያ በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ውስጥ አለች ይባላል። ከፓንክረስት ጋር መጫወት፣ ማውራት፣ ማንበብ … የሚያገለግለው ኢትዮጵያን ለማወቅ ነው ይላሉ።

 

 

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እና ስራዎቻቸው

ፕሮፌሰር ሪቻርድ በተለይ በኢትዮጵያ የጥንታዊ እና የመካከለኛ ዘመን ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎች አበርክተዋል። ለምሳሌ ራሳቸውና ባለቤታቸው እንዲሁም እናታቸው ሲሊቪያ ፓንክረስት ያዘጋጁት በነበረው “ኢትዮጵያ ኦብዘርቨር” /Ethiopia Observer/ በተሰኘው የጥናትና ምርምር መጽሔት ላይ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የኢትዮጵያን የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ታሪክን አበርክተዋል። በዚሁ መጽሔት ላይ ኢትዮጵያን ቀይ ባህርን እና የኤደን ሰላጤን ወደብ በተመለከተ እስከ 20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ ያለውን ታሪካዊ ግንኙነት በዝርዝር አሳይተዋል።

እኚህ ምሁር፣ የበርካታ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን አስደናቂ ታሪኰች በልዩ ልዩ ጽሁፎቻቸው አስፍረዋል። ከመሪዎች ብንነሳ ከአፄ ቴዎድሮስ የጀግንነትና የህልፈት ታሪክ ጀምሮ እስከ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ያለውን ታሪክ ከመፃፋቸውም በላይ ከዘመነ አክሱም ጀምሮ ከዚያም እስከ ዛግዌዎች አገዛዝ ብሎም ስልጣን በሸዋ መሪዎች ከገባ በኋላም ትልልቅ ተግባራትን ስላከናወኑ የኢትዮጵያ ባለውለታዎች ጽፈዋል። ከዚህም ሌላ በጐንደር የስልጣኔ ዘመን ስለታዩት አበይት ጉዳዮችና ታሪኰች እጅግ በተብራራ ሁኔታ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈዋል።

ወደ ስነ-ጥበቡም ዓለም ስንመጣ ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ስለ አፈወርቅ ተክሌ የጥበብ ርቀትና ጥልቀት እንዲሁም የህይወት ታሪኩንም በተመለከተ በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር መጽሔት ላይ ጽፈዋል። ባለቅኔውንና ፀሐፌ-ተውኔቱን መንግስቱ ለማን በተመለከተም ሰፊ ጽሁፍ አቀርበዋል። እነዚህና ታላላቅ ሌሎች ኢትዮጵያዊያን የተለየ እውቀትና ችሎታ እንዳላቸው የዛሬ 50 ዓመት ግድም የፃፉልን ሪቻርድ ፓንክረስት ናቸው።

በባርነት ተሸጣ ሄዳ የጀርመን ልዑል ሚስት ስለሆነችው የማህቡባ ታሪክ ጀምሮ በኢትዮጵያ ውስጥ ገናና ስም ያላቸውና በጐ ተግባራትን አከናውነው ስላለፉ ምርጥ ሰዎች ጽፈው አስተዋውቀውናል። በኢትዮጵያ ላይ የጥፋት ዘመቻ እንዲከፈት ስላደረጉ እና ጉዳት ስላደረሱ ሰዎችም ጽፈዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያ ውስጥ ስለሚገኙት ልዩ ልዩ ከተሞች አመሰራረትና ታሪክ እጅግ በሚገርም ሁኔታ ጽፈዋል። የየከተሞቹን የሩቅ ዘመን ታሪክና እድገት፣ የህዝብ አሰፋፈር፣ መተዳደሪያ፣ የንግድ ግንኙነት፣ የመሪዎቻቸውን ታሪክና ማንነት በተመለከተ ተከታታይ እትሞችን በመፃህፍት አስነብበዋል።

ልዩ ልዩ ተጓዦች እና ፀሐፊዎች ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ያዩትን በአያሌ የማስታወሻ መጽሐፍቶቻቸው ውስጥ አስፍረዋል። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ደግሞ እነዚህ የታሪክ ማስረጃዎችን ከያሉበት እያሰባሰቡ ምን እንደተባለ በዝርዝር ጽፈው አስነብበውናል። ኢትዮጵያ በውጭ ፀሐፊዎች እይታ ምን እንደምትመስል አስነብበውናል።

በኢኰኖሚው ዘርፍም ቢሆን፤ በርካታ የታሪክ ማስረጃዎች የሚሆኑ ጥናቶችን አበርክተዋል። ለምሳሌ በስራ ዓለም ውስጥ የኢትዮጵያ ሴቶች ያሏቸውን ሚና እ.ኤ.አ በ1957 Employment of Ethiopian Women በሚል ርዕስ ጽፈዋል። በልዩ ልዩ ክፍለ ዘመኖች ያሉትን የኢትዮጵያን የኢኰኖሚ ታሪኰችን ጽፈው አስነብበዋል። በግብርናው መስክ ኢትዮጵያ በየዘመናቱ ያገኘችውን እና ያጣችውን የሚዘክሩ ልዩ ልዩ ጥናቶችን ጽፈዋል። በመሬት አጠቃቀምና ይዞታ ላይ በተመለከተም በየዘመናቱ ስለተሰሩ የሕግና የአስተዳደር ሁኔታዎች እንዲሁም ይዞታንም በተመለከተ መሪዎች ይከተሏቸው ስለነበሩት አመራር ጽፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም የኢትዮጵያ የግብርና ታሪክ Ethiopian Agriculture በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር ላይ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያን የመሠረተ ልማት እንቅስቃሴን በተመለከተም Ethiopian Medieval and Post-Medieval Capitals በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1979 ዓ.ም ዝርዝር ጉዳዮችን ጽፈዋል። ከዚሁ በመለጠቅም የንግድ ከተሞች የትኞቹ እንደነበሩ እና ኢትዮጵያ እና የውጭው ዓለምም እንዴት ይገናኝ እንደነበር ጽፈዋል። ለምሳሌ የኢትዮጵያ ሙስሊሞች የንግድ ማዕከል ስለነበሩት አካባቢዎች እና ስለነበረው ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሁኔታ አሳይተውናል። ስለ ባንክ ቤት ታሪክ፣ ስለ ገንዘብ ዝውውርና ልውውጥ ታሪክ፣ በአክሱም ዘመን ውስጥ ስለታዩት የንግድ፣ የግንኙነትና የአስገራሚ ስልጣኔ ውልደት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ የታሪክ እና የቀረጥ ታሪክ አመጣጥን በተመለከተም ሰፊ ጥናትና ምርምር አድርገዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም Ethiopian tax documents of the early twentieth century examination of Ethiopian tax revenues from the North provinces በሚል ርዕስ ከጥንታዊው ስርዓት ጀምሮ ያለውን ታሪክ ይዳስሳሉ። በአጠቃላይ ታክስን በተመለከተ በቀደመው ዘመን ስለነበረው አተገባበርና ታሪክ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የ1967፣ የ1973፣ የ1981፣ የ1983 ዓ.ም (እ.ኤ.አ) የጥናትና የምርምር ውጤቶች ያሳዩናል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የኢትዮጵያን የህክምና ታሪክ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ውጤቶችን አበርክተዋል። እ.ኤ.አ በ1964 ዓ.ም ከቀረቡት የኢትዮጵያ የህክምና ታሪክ ጀምሮ ልዩ ልዩ ጽሁፎችን በተከታታይ አቅርበዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የዘመናዊ የህክምና አጀማመር በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር The beginnings of modern medicine in Ethiopian በሚል ርዕስ ጽፈዋል። ከዚሁ ጋርም አያይዘው የባህላዊ ህክምና የሚሰጡ ጥንታዊ ኢትዮጵያውያን እንዴት አድርገው ቀዶ-ጥገና (ኦፕራሲዮን) እንደሚያደርጉ እና ህክምና እንደሚሰጡም ጽፈው አስነብበውናል። እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የኢንፍሉዌንዛን ህመም፣ በ1968 ዓ.ም የኰሌራን ህመም፣ በ1975 ዓ.ም የህዳር በሽታን ታሪክና ያስከተለውን ጉዳት፣ በዚሁ ዓመት ስለቂጥኝ በሽታ ታሪክ እና በአጠቃላይ ስለ አባላዘር በሽታ ስለሚባሉት ህመሞች ታሪካዊ ሁኔታ እና ያስከተሏቸውን ችግሮች በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈውልናል። ከዚሁ ጋር ስለ ታይፈስ፣ ስለ ኰሶ፣ ስለ ስጋ ደዌ፣ እና ስለ ሌሎችም አያሌ የበሽታ አይነቶችና ታሪኰች በአስገራሚ ሁኔታ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ ማኅበረሰባዊ ህይወትም በተመለከተ አያሌ ጽሁፎችን አስነብበውናል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የፃፉት ጽሁፍ ጦርነት ኢትዮጵያ ውስጥ ያስከተለውን ማኅበረሰባዊ፣ ባህላዊ እና ኢኰኖሚያዊ ቀውስ ጽፈዋል። ይሄው ጽሁፍ The effects of war in Ethiopian History የሚሰኝ ሲሆን በርካታ መረጃዎች በውስጡ ይገኛሉ። ሴቶች በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊ እና የባህላዊ ህይወት ውስጥ ያላቸውን ሚናም በተመለከተ እ.ኤ.አ 1990 ዓ.ም ጽፈዋል። የሴተኛ አዳሪነት ታሪክ መቼ እንደነበር እና እንዴት እንደተስፋፋ የሚገልፀውንም ጥናታቸውን እ.ኤ.አ በ1974 ዓ.ም The History of prostitution in Ethiopia በሚል ርዕስ አስነብበዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ያልፃፉበት ርዕሰ ጉዳይ የለም ብሎ መናገር ይቻላል። ለምሳሌ A cultural History of Ethiopia በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ብቻ እጅግ በርካታ የሆኑ የኢትዮጵያን ባህላዊና ማኅበራዊ ታሪኰችን እናነባለን። በአያቱ ኢትዮጵያዊ ስለሆነው የሩሲያ ታላቅ ደራሲ ስለሆነው አሌክሳንደር ፑሽኪን እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም Pushkin’s Ethiopian ancestry የተሰኘ ጽሁፍ አቅርበዋል። የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያን የባርያ ንግድ ታሪክ ጽፈዋል። ከኢትዮጵያ በባርነት ንግድ ምክንያት የወጡት ዜጐች በአሁኑ ወቅት የት እንዳሉ ሁሉ የሚጠቁም የጥናትና ምርምር ስራቸው ነው። በዚህ በባሪያ ንግድ እና ልውውጥ ጉዳይ ብቻ አያሌ ጽሁፎችን አበርክተዋል። ባርነት የሚካሄድባቸው የኢትዮጵያ ገበያዎች የትኞቹ እንደነበሩ ሁሉ ስዕላዊ መግለጫዎችን በማሳየት የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መፃህፍት ያስነብቡናል።

የኢትዮጵያን ወታደራዊ ታሪክ እና የጦርነት ስፍራዎቿን ታሪክ በዝርዝር በመፃፍ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ከገናና ፀሐፊዎች ምድብ የሚቀመጡ ናቸው። እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም The Battle of Adwa በሚል ርዕስ ጽፈዋል። የአድዋን ጦርነት ያሳዩበት ጽሁፍ ነው። ከዚህም ሌላ የኢትዮጵያን ሚሊቴሪ ታሪክ በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም The Ethiopian Army of former times በሚል ርዕስ ትልቅ የታሪክ ሠነድ አበርክተዋል። በዚህ ዙሪያ እጅግ በርካታ የኢትዮጵያን የጦርነት ታሪኰችን ጽፈዋል። በውስጡም የአያሌ የኢትዮጵያን አርበኞች ታሪክ እና ገድል እናገኛለን።

በኢትዮጵያ የትምህርት ታሪክ ላይም ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አያሌ መረጃዎችን ጽፈዋል። ለምሳሌ ትምህርት መቼ እንደተጀመረ፣ የኢትዮጵያ የሕትመት ታሪክ፣ የጋዜጦችን ታሪክ፣ የመፅሐፍት ሕትመት ታሪክ፣ የቤተ-መፃህፍት ታሪክ እና እውቀትን በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ሰፊ ጥናት አቅርበዋል። ይህም ጥናታቸው The Foundations of education, printing, newspapers, book production Libraries and literacy in Ethiopia ይሰኛል። በውስጡ አያሌ የኢትዮጵያ የታሪክ መረጃዎች አሉት።

ከዚሁ ጥናት በተጨማሪ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው የኢትዮጵያ ትምህርትና የመማሪያ መፃህፍት ታሪክ፣ እንዲሁም የኢትዮጵያን የዕውቀቶችም ምንጭ እና የአስተሳሰብ ርቀትን ሁሉ በተመለከተ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ብዙ ፅፈዋል።

በኢትዮጵያ የኪነ ህንፃ ታሪክ ላይ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ፅሁፎችን በማበርከት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሰፊ ድርሻ አላቸው። በአክሱም ሀውልቶች፣ በቅዱስ ላሊበላ አስደናቂ ኪነ-ህንፃዎች፣ በጐንደር የህንፃ ጥበብ እና ርቀት፣ በሀረር የጀጐል ግንብ ታሪክና የሀረር የአርኪዮሎጂ ውጤቶችንና ትንታኔ፣ ከርሱ ጋር ተያይዞ የኪነ-ህንፃን ባህልና ምጥቀት በኢትዮጵያዊያኖች ዘንድ እንዴት እንደሆነ ለአለም አሳውቀዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ላለፉት 60 ዓመታት የኢትዮጵያን ህዝብና ባህል እንዲሁም ጥንታዊ ስልጣኔ እየፃፉ ትውልድን ሲያስተምሩ ቆይተዋል።

ሪቻርድ ሆይ፤ ስላንተ የሚጻፈው ይህ ብቻ አይደለም። ገና ብዙ   እንጽፍልሀለን።

 

በጥበቡ በለጠ

ሰሞኑን ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ ተጉዤ ነበር። በቅድሚያ የሄድኩት የጎጃም እና የአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ርዕሰ ከተማ ወደሆነችው ባህር ዳር ነው። ባሕር ዳር ደጋግሜ ከሄድኩባቸው የኢትዮጵያ ከተሞች አንዷ ናት። ሁሌም ትገርመኛለች። ውብ ከተማ። ለኢትዮጵያ መዲናነት የማታንስ። በታላቁ ሃይቅ የተከበበች።

 

አዲስ አበባ ላይ የሚካሄዱ ልዩ ልዩ ዓለም አቀፍ ስብሰባዎች ለምንድነው ባህር ዳር ላይ የማይካሄዱት ብዬ አሰብኩ። ልክ እንደ ባህር ዳር ሁሉ አዋሳ፣ ድሬዳዋ፣ መቀሌ የመሳሰሉ ከተሞች እንዲህ አይነት አለማቀፍ ስብሰባዎችን እንዲያስተናግዱ እድሉ ቢሰጣቸው በርካታ ሀገራዊ ጠቀሜታዎች ይገኛሉ ብዬ አሰብኩ።

 

ኧረ ወደ ባህር ዳር ልመለስ። ቆይታዬን የባህር ዳር ነዋሪዎች አደመቁልኝ። ተንከባከቡኝ። ብቻ አንፈላሰሱኝ ብል ማጋነኔ አይደለም። ስለ ከተማዋ በተለይም ስለ ጣና ገዳማት የምሰራውን ዶክመንተሪ ፊልም በጉጉት የሚጠብቁት ወዳጆቼ ናቸው አብዛኛዎቹ። ባህር ዳርን የሚያስተዋውቀው ፊልሜ በቀርቡ ይወጣል። ብዙ ለፍተሃል እና እስኪ ለሶስት ቀናት ያህል ፈልሰስ በል ብለውኝ በፓፒረስ ሆቴል ቆይታዬን አድርገውልኝ መላው ባህር ዳርን በደንብ እንድጎበኛት አደረጉ። የከተማዋ ባህልና ቱሪዝም መስሪያ ቤት ሠራተኞች የሆኑት ወዳጆቼ ባህር ዳርን የተመለከቱ ሌሎች ሠነዶችንም ሰጡኝ። ይህችን በተፈጥሮ የታደለች ከተማን ፃፍባት አሉኝ።

 

ከየት ልጀምር? ታሪኳ ብዙ ነው። እነዚሁ የተከማዋ ብሎም የክልሉ ባህልና ቱሪዝም ቅን ተባባሪ ሠራተኞች ብዙ ነገሮችን ፅፈዋል። ከእነርሱም ከእኔም እያወጣጣሁ ስለዚህች ከተማ ባጭሩ ይህን ብልስ፡-

የባህር ዳር ከተማ በጣና ሃይቅ ደቡባዊ ጫፍ ከባህር ወለል1830 ሜትር ከፍታ ላይ ትገኛለች። አማካይ ሙቀቷ 17.5 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ሲሆን ከሁለት መቶ ሺህ ህዝብ በላይ እንደሚኖርባት ይገመታል። ከተማዋ የክልሉ ርዕሰ መዲናም በመሆኗ በርካታ የመንግሥትና መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች የትምህርት ተቋማት ባንኮችና የመድህን ድርጅቶች አስጐብኚ ድርጅቶችና የጉዞ ወኪሎች ሆቴሎችና የንግድ ተቋማት ወዘተ ይገኙባታል።

 

 

የባህር ዳር ከተማን በቅርብ ርቀት ከላይ ቁልቁል ለመመልከት ተመራጩ ስፍራ የቤዛዊት ኮረብታ ነው። የቤዛዊት ኮርብታ በከተማዋ ምስራቃዊ ዳርቻ 5 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ይገኛል። በእግር በመጓዝ አሊያም በመኪና ወይንም በብስክሌት ወደ ኮረብታው መድረስ ይቻላል። በኮረብታው ላይ አፄ ኃይለሥላሴ በ1959 ዓ.ም ያሰሩት የቤዛዊት ቤተመንግስት ይገኛል። ቤዛዊት ኮረብታ ላይ በመሆን እስከተወሰነ ርቀት የአባይን ወንዝ ጠመዝማዛ ጉዞ በወንዙ ውስጥ የሚንቦጫረቁ ጉማሬዎችንና የተለያዩ አዕዋፋትን መመልከት ይቻላል።

 

 

ከጢስ አባይ ከተማ በስተምዕራብ 7 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በሚገኘውና ያጐሜ በሚል መጠሪያ በሚታወቀው ኮረብታ ላይ ከአንድ አለት ተፈልፍላ የተሰራችው የደንጊያ ዴቤሎ ቤተክርስቲያን ትገኛለች። የአካባቢው አዛውንት ቤተክርስቲያኗ በአፄ ላሊበላ ዘመን ተፈልፍላ እንደተሰራች ይናገራሉ። አንዳንድ ጊዜ ኮረብታውንም የላስታ ኮረብታ እያሉ ይጠሩታል። ቤተክርስቲያኗ ለብዙ አመታት ጠፍ ሆና ቆይታ ከ20 አመት በፊት  በቅዱስ ላሊበላ ስም ታቦት ተቀርጾላት አገልግሎት እየሰጠች ትገኛለች።

 

ከባህር ዳር ከተማ ወደ አዴት በሚወስደው የመኪና መንገድ በቅርብ ርቀት የደብረመዊዕና የገረገራ መንደሮች ይገኛሉ። ከእነኚህ መንደሮች ከአንድ እስከ ሁለት ሰዓት በሚፈጅ የእግር መንገድ ክልል ውስጥ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተሰሩ የሚነገርላቸው ግንብ ጊዮርጊስ ይባባ ግንብና ማርያም ግንብ የሚባሉ የመሬት ላይና የመሬት ውስጥ አብያተ-መንግስታት ቅሪቶች ሳይታዩ መታለፍ የሌለባቸው ታሪካዊ ስፍራዎች ናቸው። በኢትዮጵያ የቅኔ ትምህርት ስመጥር የሆነው የዋሸራ ማርያም ገዳም ከገረገራ መንደር ምዕራባዊ አቅጣጫ የሦስት ሰዓት የእግር ጉዞ በኋላ ይገኛል።

 

የጣና ገዳማት

በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ሀይቆች ትልቁ የጣና ሃይቅ ነው። ስፋቱ 3600 ካሬ ኪ.ሜ ሲሆን በውስጡ በሚገኙ ደሴቶችና በዙሪያው በርካታ የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖትን የሚከተሉ ገዳማት ይገኛሉ። አንዳንዶቹ ገዳማት ከ700 ዓመት እድሜ በላይ ያላቸውና ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች የተሰባሰቡ ውድ የታሪክ ቅርሶችን፣ የመካከለኛው ዘመን የኢትዮጵያ ነገስታትን አጽም የያዙ ናቸው። በመሆኑም ገዳማቱ የአገሪቱ ቤተክህነት ሙዚየም ናቸው ለማለት ይቻላል።

 

ደብረማርም

ከባህር ዳር ከተማ የሰሜን ምስራቅ አቅጣጫን በመያዝ በጀልባ ለሃያ ደቂቃ አሊያም በእግር ለአንድ ሰዓት ተኩል በመጓዝና የአባይን ወንዝ በታንኳ በማቋረጥ የደብረማርያም ገደም ወደምትገኝበት ደሴት መግባት ይቻላል። የተለያዩ ታሪካዊ ቅርሶችን የያዘችው የደብረማርያም ገዳም በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት /1307-1337ዓ.ም/ እንደተመሰረተች ይነገራል።

አካባቢው በሁለት ተጨማሪ ስሞች ይታወቃል። እነኚህም ጉማሬ ባህር እና አባየ ራስ ይባላሉ። ጉማሬ ባህር የተባለው በአካባቢው ጉማሬዎች ስለሚገኙ ሲሆን አባይ ራስ የተባለው ደግሞ የአባይ ወንዝ የሀይቁን ውሃ ሰንጥቆ የሚወጣበት ስፍራ በመሆኑ ነው።

ክብራን ገብርኤልና እንጦስ

ከባህር ዳር ከተማ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ የ45 ደቂቃ የጀልባ ጉዞ በኋላ ብዙም ያልተራራቁ መንትያ ደሴቶች ይገኛሉ። ደሴቶቹ የሚገኙት ማራኪ በሆነ ተፈጥሯዊ የመሬት አቀማመጥ ባለውና በደን በተሸፈነ ኮረብታማ ስፍራ ነው። ደሴቶቹ ክብራን ገብርኤልና እንጦስ በመባል ይታወቃሉ። ክብራን ገብርኤል የወንድ እንጦስ ደግሞ የሴት መናንያን መኖሪያ በመሆን ለብዙ አመታት ቆይተዋል። ይሁን እንጂ በአንዳንድ ችግሮች ምክንያት የእንጦስ መነኮሳት ወደ ሌላ አካባቢ መሰደዳቸው እስከቅርብ ጊዜ ድረስ ገዳሙ ጠፍ /ባዶ/ ሆኖ መቆየቱ ይነገራል። አሁን ግን ቤተክርስቲያን ተሰርቶና የኢየሱስ ታቦት ገብቶ ገዳሙ ወደ ወንዶች ገዳምነት ተለውጧል።

 

የክብራን ገብርኤል ቤተክርስቲያን መጀመሪያ የተሰራው በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት ሲሆን በዳግማዊ ዳዊትና ኋላም በአዲያም ሰገድ እያሱ በድጋሚ እንደተሰራ ይነገራል። ቤተክርስቲያኑ በወጉ በተጠረቡ ቀያይ ድንጋዮች የታነፀ ነው። በቤተ መቅደሱ ዙሪያ ከድንጋይ የተጠረቡ 12 አምዶች ይገኛሉ። ከመቅደሱ ግድግዳ ጋር ተያይዞ በተሰራ ክፍል ውስጥ የገዳሙ መስራች የአቡነ ዘዮሀንስ መቃብር ይገኛል።

 

በደሴቱ አናት ላይ በታነፀው የክብራን ገብርኤል ቤተክርስቲያንና እንዲሁም በአፄ ፋሲል እንደተሰራ በሚነገርለት ዕቃ ቤት ውስጥ በርካታ ታሪካዊ ቅርሶች ይገኛሉ። ከእነዚህም ውስጥ በሀዋርያው ሉቃስ እንደተሳለች የሚነገርላት ስዕለማርያም፣ ከብረት የተሰራው የአቡነ ዘዮሃንስ የፀሎት ልብስ፣ የአፄ ኢያሱ አልጋና ሰይፍ፣ የንጉስ ተክለ ሃይማኖት ተደራራቢ አልጋ፣ ከእንጨት የተሰሩ መቅረዝና አገልግል መስቀሎች የገበታ ላይ ስዕሎችና የብራና መጻሕፍት ይገኙባቸዋል። ወደ ክብራን ገብርኤል መግባት የሚፈቀድላቸው ወንዶች ናቸው።

 

ዘጌ

የጣናን ሀይቅ ከምዕራብ ወደ ምስራቅ በመግፋት ተንሰራፍቶ የሚታየው ባህረገብ መሬት/ፔኒንሲዩላ/ ዘጌ ይባላል። በቅርብ ርቀት ሆነው ሲመለከቱት ክንፉን ዘርግቶ የተቀመጠ አሞራ ይመስላል። ዘጌ ከባህር ዳር ከተማ 15 ኪ.ሜ ያህል የሚርቅ ሲሆን በጀልባም አንድ ሰዓት ተኩል ያህል ያስኬዳል። በመኪና ደግሞ ሁለት ሰዓት ይፈጃል። ርቀቱም 23 ኪ.ሜ እንደሆነ ይገመታል።

 

በዘጌ ባህረ ገብ ምድር ላይ ሰባት የሚሆኑ አብያተክርስቲያናት ይገኛሉ። እነኚህም መሀል ዘጌ ጊዮርጊስ፣ አቡነ በትረማርያም፣ አዝዋ ማርም፣ ውራ ኪዳነ ምህረት፣ ደብረስላሴ፣ ይጋንዳ አቡነ ተክለሃይማኖትና ፉሬ ማርያም ይባላሉ። ከመጨረሻዎቹ ሁለቱ በስተቀር ሌሎቹ ገዳማት አነስተኛ ጀልባዎችን ሊያስጠጉ የሚችሉ ወደቦቸ አሏቸው።

 

በጣና ሀይቅና በዙሪያው የሚገኙት አብዛኞቹ ገዳማት ሰባቱ ከዋክብተ በሚል መጠሪያ ከሚታወቁት የሃይማኖት አባቶች ጋር የተሳሰረ ታሪክ አላቸው። መነሻቸው ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች እንደሆነ የሚነገርላቸው እነኚህ ጻድቃን የሃይማኖት መሪዎች አቡነ ታዴዎስ፣ አቡነ ዘዮሀንስ፣ አቡነ በትረ ማርያም፣ አቡነ ሂሩት አምላክ ዳጋ እስጢፋኖስ፣ አቡነ አሳይ ምንዳባን፣ አቡነ ዘካርያስና አቡነ ፍቅረ እግዚዮሃንስ ይባላሉ። አቡነ ታዴዎስ ደብረ ማርያምን አቡነ ዘዮንስ ደግሞ ጣና ቂርቆስን እየገደሙ እንዳቀኑ የነገራል።

 

ከዘጌ ገዳማት በእድሜ አንጋፋ እንደሆነ የሚነገርለት የመሃል ዘጌ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ነው። ቤተክርስቲያኑ በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተመሰረተ የመስራቹን የአቡነ በትረ ማርያምን ገድል ዋቢ በመጥቀስ ካህናቱ ይገልጻሉ። አቡነ በትረ ማርያም ከሸዋ ልዩ ስሙ ሙገር ከተባለ አካባቢ እንደመጡ ይታመናል።

 

በመሀል ዘጌ ጊዮርጊስ በርካታ ጥንታዊ ቅርሶች ይገኛሉ። ከብረት የተሰራው የአቡነ በትረ ማርያም የፀሎት ልብስ፣ የጥንት ነገስታትና መኳንንት ስጦታዎች፣ የብራና መጻሕፍት ከቅርሶቹ ጥቂቶቹ ናቸው። ቤተክርስቲያኑ በተለያየ ጊዜ የመፍረስና እንደገና የመሰራት ዕድል ቢገጥመውም የጥንቱን እደጥበብ የሚመሰክሩ የእንጨት ቅርጻ ቅርጾች በመስኮቶቹና በሮቹ ላይ ይታያሉ።

 

ከጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን አጠገብ ጥንታዊ ገጽታቸውን ጠብቀው ከቆዩት ጥቂት ቤተክርስቲያናት መካከል አንዱ የሆነው የበትረ ማርያም ቤተክርስቲያን ይገኛል። ይህ ቤተክርስቲያን አቡነ በትረ ማርያም ካረፉ በኋላ ረዳታቸው በነበሩት በአቡነ በትረሎሚዎስ አማካኝነት በመቃብራቸው ላይ ለመታሰቢያነት የተተከለ ነው። ውስጡ ባማሩ ጥንታዊ የሃይማኖት ስዕሎች ያሸበረቀውና በክብ ቅርጽ ተሰርቶ በባህላዊ የሳር ክፍክፍ የተከደነው የበትረ ማርያም ቤተክርስቲያን የጥንቱን ዘመን የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ የሚዘክሩ በሮችና መስኮቶች አሉት።

 

በጥንታዊ ቅብ ስዕሎች ከሚታወቁት የዘጌ ገዳማት አዝዋ ማርያምና ውራ ኪዳነ ምህረት ሳይጠቀሱ የሚታለፉ አይደሉም። በአጼ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት እንደተሰራች የሚነገርላት አዝዋ ማርያም በመቅደስዋ ዙሪያ ያማሩ የግድግዳ ቅብ ስዕሎችን የያዘች ነች። አንዳንዶቹ ስዕሎች ዙሪያቸው በብር ጉባጉብቶች የተዋቡ ናቸው። በዘጌ የሚገኙ የሌሎች አብያተክርስቲያናት ስዕሎች የተሰሩት በአዝዋ ማርያም ስለነበር አንዳንድ ጊዜ ስዕል ቤት ተብላ ትጠራለች።

 

የውራ ኪዳነ ምህረት ቤተክርስቲያን በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት በአቡነ ዘዮሃንስ እንደተመሰረተች ይነገራል። አቡኑ ከሸዋ መርሃቤቴ የመጡ ሲሆን በቀድሞው ደብረ አስባ ገዳም በአቡነ ሕዝቅያስ እጅ ቅስና እንደተቀበሉ በጣና ሃይቅ ደቡባዊ ምስራቅ ዳርቻ በደራ ወረዳ ከሚኖሩ ጥቂት የክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች ጋር ቆይታ አድርገው ወደ ክብራን ደሴት እንደሄዱ ገድላቸው ያትታል።

ውራ ኪዳነ ምህረት በክብ ቅርጽ የተሰራች ጥንታዊ ቤተክርስቲያን ናት። የቅኔ ማህሌቱ ከሸንበቆ ቅድስቱና መቅደሱ ከጭቃና ከድንጋይ የተሰሩ ሲሆን እስከ ቅርብ ጊዜ ጣሪያው በሳር ክፍክፍ የተሸፈነ ነበር። የመቅደሱ ዙሪያ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተሳሉ የሚነገርላቸው ውብ የሃይማኖት ስዕሎች ያጌጤ ነው። ጥንታዊ የብራና መጻህፍት፣ የነገስታት ዘውዶች፣ ካባዎችና መስቀሎች ከታሪካዊ ቅርሶቿ ናቸው። ውራ ኪዳነ ምህርትን ወንዶችም ሴቶችም ሊጐበኟት ይችላሉ።

 

በዘጌ ባረ ገብ መሬት ላይ የጣና ሀይቅንና አካባቢውን ሰፊ በሆነ አድማሳዊ ርቀት ለመመልከት የሚያስችል የአራራት ተራራ አለ። በዚህ ተራራ አናት ላይ የይጋንዳ ተክለ ሃይማኖት ቤተክርስቲያን ይገኛል። አፄ አዲያም ሰገድ እያሱ ዘመነ መንግስት እንደተመሰረተ የሚነገርለት ይህ ቤተክርስቲያን በቅርስ ክምችታቸው ከሚታወቁት የዘጌ ገዳማት አንዱ ነው። ከሀይቁ ዳር ወደ ይጋንዳ የሚወስደው የእግር መንገድ አቀበት የበዛበት ሲሆን ቢያንስ አንድ ሰዓት ያስኬዳል።

 

ደቅ ደሴት

ጣና ሀይቅ ካሉት ደሴቶች ትልቁ ደቅ ደሴት ነው። ከባህር ዳር ከተማ ሰሜናዊ አቅጣጫ 37 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኝ ሲሆን በጀልባ ቢያንስ 3 ሰዓት ያስኬዳል። ይህ ደሴት የሰባት ደብር አገር ተብሎ ይታወቃል። ምክንያቱም ከደሴቱ በቅርብ ርቀት የሚገኘውን ዳጋ እስጢፋኖስ ገዳም ጨምሮ ሰባት አድባራትን ስለያዘ ነው። እነዚህም ናርጋ ስላሴ፣ ቅድስት አርሴማ፣ ኮታማርያም፣ ዝባድ ኢየሱስ፣ ጆጋ ዮሀንስና ጋደና ጊዮርጊስ ናቸው። ደቅ የሚለው ቃል በግዕዝ ልጅ ወይንም ትንሽ ማለት ሲሆን ደሴቱ ከሌሎች ደሴቶች ትልቁ ሆኖ ሳለ ለምን ይህ ስም እንደተሰጠው በውል አይታወቅም።

 

ደቅ ደሴት መጀመሪያ ለመነኮሳት ብቻ እንጂ ለአለማውያን ኗሪዎች ያልተፈቀደ ነበር። ኋላ ግን ቀስ በቀስ በርካታ ሰዎቸ ወደ ደሴቱ በመምጣት በመስፈርና በመዋለድ የኗሪው ቁጥር ከፍ ሊል ችሏል። የደሴቱ ኗሪዎች አማርኛ ተናጋሪና የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች ብቻ ናቸው።

የአካባቢው ኗሪዎች ወደ ደሴቱ ሕዝብ በብዛት የገባበትን ዘመን በኦሪት የተለያዩ ጊዜያት ከፋፍለው ይናገራሉ። የመጀመሪያው በግራኝ አህመድ ጦርነት ወቅት፣ ሁለተኛው እቴጌ ምንትዋብ የናርጋ ስላሴ ቤተክርስቲያንን በሚያሰሩበት ወቅት፣ ሦስተኛው በአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት፣ አራተኛው ደግሞ በአፄ ዮሃንስ 4ኛ ዘመነ መንግስት በነበረው የድርቡሾች ወረራ ወቅት ነበር።

 

ደቅ ደሴትን ከሌሎች ደሴቶች  ለየት ከሚያደርጉት ነገሮች አንዱ የቀድሞ ነገስታት የስልጣን ተቀናቃኞቻቸውንና ተቃዋሚዎቻቸውን በግዞት የሚያቆዩበት ቦታ በመሆኑ ነው የሚሉ የታሪክ ፀሃፊዎች አሉ። ለምሳሌ በአፄ ሕዝበ ናኝ ዘመን የደብረ ጽሞና ገዳም መስራች በነበሩት በአባ ሲኖዳ ላይ ንጉሱን የሚቃወም ንግርት ተናግረሀል በሚል ክስ ቀርቦባቸው በአፄው ትዕዛዝ ወደ ደቅ ደሴት እንደተጋዙና ሕይወታቸውም እዚያው እንዳለፈ በዲማ ጊዮርጊስ የሚገኘው ገድላቸው ያትታል።

 

በክረምት ወራት በሃይቁ ሙላት ሳቢያ ወደ ደሴትነት የሚለወጠውና በበጋው ወራት ውሃው ሲጐድል የደቅ ምእራባዊ አካል በመሆን ደሴቱን የሚቀላቀለው የናርጋ ስላሴ ገዳም የወንዶችና የሴቶች የቁሪት ገዳም በመባል ይጠራል። ገዳሙን  ያሰሩት የአፄ በካፋ ባለቤት የነበሩት እቴጌ ምንትዋብ /1730-1755/ ናቸው። የናርጋ ስላሴ ቤተክርስቲያን በክብ ቅርጽ ከድንጋይ ከኖራና ከእንጨት የተሰራ ሲሆን ቁመታቸው አራት ሜትር፣ ስፋታቸው ደግሞ ሁለት ሜትር፣ የሆኑ ስምንት ግዙፍ በሮች አሉት። መቅደሱ በጥንታዊ የሃይማኖት ስዕሎች ያሸበረቀ ነው። ስዕሎቹ የተሳሉት በመቅደሱ ዙሪያ ሲሆን በስተምዕራብ የክርስቶስን ታሪክ ከውልደት እስከ እርገት በስተደቡብ የቅድስት ማርያምን ስደትና ተአምራት በስተምስራቅ የከርስቶስት ተአምራት በስተሰሜን ደግሞ የሰማዕታትን ገድል ይዘክራሉ። ከቤተክርስቲያኑ ጋር በተመሳሳይ ጊዜ የተሰሩ የጐንደር ዘመን የኪነህንጻ ጥበብ የሚንፀባረቅባቸው ባለፎቅ የጥበቃ ማማዎችና የሌሎች ሕንጻዎች ፍርስራሾች በግቢው ውስጥ ይገኛሉ። የእቴጌ ምንትዋብና የልጃቸው የአፄ ኢያሱ አልጋዎችና ካባ ልዩ ልዩ የብራና መጻሕፍትና የእጅ መስቀሎቸ በቅርስነት ተቀምጠዋል።

 

በደቅ ደሴት ምዕራባዊ አቅጣጫ ዙሪያዋን በትላልቅ ዛፍ ተከባ የምትገኝ ጥንታዊ ገዳም አለች። ቆላ ቅድስት አርሴማ ትባላለች። በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአፄ ሰይፈ አርዕድ ዘመነ መንግስት እንደተመሰረተች ይነገራል። በአሁኑ ሰዓት ከአንድ ጠንካራ ገበሬ ቤት ብዙም ልቃ የማትታየው የቅስት አርሴማ ገዳም ታቦቷ አባ ዮሃንስ በተባሉ መነኩሴ ከኢየሩሳሌም እንደመጣ የገደሟ ካህናት ይገልጻሉ። እንደ አፈታሪኩ ከሆነ በስሟ ቤተክርስቲያን የቆመላት ቅድስት አርሴማ በትውልድ ጀርመናዊት ነበረች ይባላል። ከደናግልት ጋር ወደ አርሜንያ ተሰዳ ለዕምነቷ ብዙ ፈተናን የተቀበለች በኋላም የተሰየፈች ሰማዕት እንደነበረች ገድሏ ላይ እንደተፃፈ ይነገራል። ከመቅደሱ አናት ላይ በአብዛኛው ደብዝዘው የሚታዩት የግድግዳ ቅብ ስዕሎች የሰማዕቷን ገድሎች ይተርካሉ።

 

በደቅ ደሴት ላይ የመጀመሪያዋ ቤተክርስቲያን እንደሆነች የሚነገርላተ ኮታ ማርያም ናት። ቤተክርስቲያኗ ዳጋ እስጢፋኖስ ገደም በነበሩት በአባ ሂሩት አምላክ እንደተመሰረተች የገዳሟ ካህናት ይገልጻሉ። ኮታ ማርያም በክብ ቅርጽ የታነፀች ዙሪያዋ ከእንጨት ከጭቃና ከኖራ የተሰራ ጣሪያዋ በሳር ክፍክፍ የተከደነ ነው። ወለሉ ደግሞ በጥንቃቄ ተሰንጥቀው በጠፍና በተያያዙ ሸንበቆዎች ተሸፍኗል። ጣሪያውን ደግፈው የያዙት 12 ረጃጅምና ወፋፍራም አምዶች ናቸው። በመቅደሱ ዙሪያ የተገጠሙት መስኮቶች ልዩ የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ ይታይባቸዋል። በ1978፣ በ1983 አና በ1984 ዓ.ም አንዳንድ የቤተክርስቲያኗ አካሎች በባህል ሚኒስቴር የቅርስ ጥገና ባለሙያዎች የተወሰነ እድሳት ተደርጐላቸዋል። በመቅደሱ ግድግዳ ላይ የነበሩት ጥንታዊ የቅዱሳን ስዕሎች ግን ከእድሜ ብዛትና ከእንክብካቤ ጉድለት ክፉኛ ተጐድተዋል።

 

ከጣና ሃይቅ ደሴቶች ለደቅ ደሴት የሚቀርበው የዳጋ ደሴት ነው። ደሴቱ ከሃይቁ ከፍ ብሎ የሚገኝ በመሆኑ ከማንኛውም የሃይቁ ዳርቻ ሊታይ ይችላል። ዳጋ ጥቅጥቅ ባለ ጫካ የተሸፈነና በውስጡ የእስጢፋኖስን ገዳም የያዘ ነው። እንደ ገዳሙ ካህናት አስተያየት የዳጋ እስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን ባፄ ይኩኖ አምላከ ዘመነ መንግስት በአቡነ ሂሩት አምላክ እንደተመሰረተ የአማራ ክልል ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ይገልፃል።

 

የዳጋ እስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን በቅርፁ ከሌሎቹ የሀይቁ ገዳማት የተለየ ነው። ቤተክርስቲያኑ በመርከብ ቅርጽ የተሰራ ሲሆን ምሳሌውም በጥፋት ውሃ ዘመን የሰው ዘር በኖህ መርከብ አማካይነት መዳኑን ለማመልከት እንደሆነ መነኮሶቱ ይናገራሉ።

 

ዳጋ እስጢፋኖስ በርካታ መናኒያን መነኮሳት የሚገኙበትና ትክክለኛው የገዳም ሕይወት ስርዓት የሚታይበት ስፍራ ነው። ገደሙን ልዩ ከሚያደርጉት ባህሪያት በመካከለኛው ዘመን የነበሩ የኢትዮጵያ ነገስታት አጽሞች ሳይፈራርሱ በክብር ተቀምጠው መገኘታቸው ነው። ነገስታቱ በሕይወት ዘመናቸው ለገዳሙ ያበረከቷቸው ስጦታዎችም በገዳሙ እቃ ቤት በቅርስነት ተቀምጠው ይገኛሉ። ዳጋ እስጢፋኖስ የአንድነት ገደምና ለወንዶች ብቻ የተፈቀ ነው።

በጥበቡ በለጠ

 

ይህን ፅሁፍ እንዳዘጋጅ የገፋፋኝ አንድ ጉዳይ አለ። ሰሞኑን አንድ ወጣት ኢትዮጵያዊን አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ባለው የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ በሆነ አጋጣሚ ተገናኘን። ወጣቱ አማርኛ ቋንቋን አይችልም። አይናገርም አይጽፍበትም። ግራ ገባኝ። አብሮት ወዳለው ጓደኛው ዞር አልኩና የት ተወልዶ እንዳደገ ጠየኩት። ነገረኝ። እዚሁ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ግን ዩኒቨርሲቲ እስከሚገባ ድረስ አማርኛ ቋንቋን አልተማረም። ጉዳዩ ከነከነኝ። ጥፋቱ የማን ነው? የልጁ ነው? የወላጆቹ ነው? የመንግስት ነው? ወይስ የፈጣሪ እያልኩ ቆዘምኩኝ። አንድ ሃሣብ ግን መጣልኝ።

 

ኢትዮጵያን እየመሯት ያሉት አቶ ሐይለማርያም ደሳለኝ ለሕዝባቸው ንግግር የሚያደርጉት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ፓርላማው አዋጆች፣ ደንቦችና ረቂቆችን የሚያየውና የሚወያይበት እንዲሁም ውሳኔ የሚያስተላልፍበት ቋንቋ አማርኛ ነው። የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ መለስ ዜናዊም በፓርላማም ሆነ በልዩ ልዩ ኢትዮጵዊ በአላት ላይ ለሕዝባቸው ንግግር ያደርጉ የነበሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያም ኢትዮጵያን 17 አመት ሲመሩ ለሕዝባቸው በአማርኛ ቋንቋ ነው የሚናገሩት። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ለሕዝባቸው የሚናገሩት በአማርኛ ቋንቋ ነበር። ሊግ ኦፍ ኔሽን፣ ጄኔቫ ላይ ያሠሙት ታሪካዊ ንግግርም ሣይቀር በአማርኛ ቋንቋ ነው። አጤ ምኒልክም ለሕዝባቸው የሚናገሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ታላቁን የአድዋ ጦርነትም ያወጁት በአማርኛ ቋንቋ ነበር። የአድዋን ድልም ያበሰሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ከእርሣቸው ቀደም ያሉት አፄ ዮሐንስ እና አፄ ቴዎድሮስም ከሕዝባቸው ጋር በአማርኛ ቋንቋ ነበር የሚነጋገሩት። እናም አማርኛ የመንግሥት ቋንቋ ነው። እነዚህ ከላይ የጠቀስኳቸው መሪዎች አማርኛ ቋንቋን ባይናገሩ ኖሮ ኢትዮጵያን ሊመሩ አይችሉም። ስለዚህ ሁላችንም አማርኛን ቋንቋ እንድናውቅ ግድ ይለናል።

 

የሐገሬ መሪ የሚናገረውን ቋንቋ፣ የሐገሬ ፓርላማ የሚወያይበትን ቋንቋ፣ አዋጅ የሚነገርበትን ቋንቋ፣ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊማረው ይገባል። ሊናገረው ይገባል።

 

ድሮ አማርኛ፣ እንግሊዝኛ እና የሒሳብ ትምህርቶች ላይ የወደቀ ወይም F ያመጣ የማትሪክ ተፈታኝ ዩኒቨርሲቲ መግባት አይችልም ነበር። እነዚህ ትምህርቶችን ማለፍ ግዴታ (Compulsory)  ነበር። እነዚህ ሦስት ትምህርቶች ሁሉም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ የመጀመሪያ አመት ተማሪ ሲሆን ይማራቸው ነበር። አማርኛ ቋንቋ ከዚህ ማዕረግ ውስጥ ከወጣ 30 አመታት አለፉ። የመሪያችንን ቋንቋ፣  የፓርላማውን ቋንቋ ብዙ ትኩረት አልሠጠነውም።

 

በ1955 ዓ.ም የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ምስረታ ወቅት የአፍሪካ ሕብረት ቋንቋ ምን ይሁን የሚል ጥያቄ በምሁራን ዘንድ ተነስቶ ነበር። ያነሡት ኢትዮጵያዊያን አልነበሩም። ከቅኝ ግዛት የተላቀቁት የሌሎች አፍሪካ ሐገራት ምሁራን ናቸው። እንግሊዝኛ፣ ፈረንሣይኛ፣ ፖርቹጋልኛ የአፍሪካ ቋንቋዎች አይደሉም፤ የቅኝ ገዢዎቻችን ቋንቋዎች ናቸው። ስለዚህ አፍሪካዊ የሆነ ቋንቋ ያስፈልገናል ተባባሉ። አፍሪካዊ ፊደል ያለው የፅሁፍ ቋንቋ የሆነው ብዙ ታሪክ ያለው አማርኛ ቋንቋ በዋናነት ታጭቶ ነበር። ምክንያቱን በውል ባለተረዳሁበት እና መረጃም ያጣሁለት ነገር ቢኖር ይህ እጩነት እንዴት ገቢራዊ እንዳልሆነ ነው። አማርኛ ለአፍሪካ አንድነት ድርጅት የልሣን  ቋንቋ እንዲሆን መታሠቡ የቋንቋውን ግዙፍነት ያሳያል። ይህን ታሪክ ያገኘሁት የዛሬ አራት አመት የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ አመቱን ሲያከብር የሕብረቱን መጽሔት ካዘጋጁት መካከል የቡድን መሪ ስለነበርኩኝ ሰነዶችን በማገላብጥበት ወቅት የአማርኛን እጩነት አነበብኩኝ።

 

ለነገሩ በአሜሪካም ውስጥ ዋሽንግተን እና አንዳንድ ከተሞቸ አማርኛ በአሜሪካ  ከሚነገሩ ቋንቋች ምድብ ውስጥ ገብቶ የአሜሪካ መንግሥት እውቅና ሠጥቶታል። ፍ/ቤት እና ሌሎች አገልግሎት ስፍራዎች ላይ አማርኛ በመንግሥት ደረጃ ፈቃድ አግኝቷል።

 

የቅርቡን እንተወውና ወደ ሩቁ ዘመን እንሂድ። ለመሆኑ አማርኛ ቋንቋ እንዴት ተፈጠረ፣ እንዴትስ አደገ፣ ተስፋፋ የሚለውን ርዕሰ ጉዳይ እናንሳ።

 

እርግጥ ነው አንድን ቋንቋ በዚህ ዘመን ተፈጠረ ብሎ መናገር አይቻልም። አስቸጋሪ ነው። ነገር ግን ቋንቋው አገልግሎት ላይ ይውልበት የነበረውን ዘመን መጠቆም ይቻል ይሆናል።

 

አንዳንድ ፀሐፊያን ሲገልፁ፣ የአክሱም ስርወ መንግስት ከሰባተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኋላ እየተዳከመ መጣ። በተለይ በቀይ ባህር ዙሪያ ላይ ሰፊ የሆነ የእስልምና ሃይማኖት መስፋፋት ስለነበር እንደ ቀደመው ዘመን ገናነቱ ሊቀጥል አልቻለም። ከውስጥም ግጭቶች እያየሉ መጡ። በኋላም እየተዳከመ መጥቶ ስልጣን ወደ ሮሃ ላስታ አካባቢ መጣ። የአማርኛ ቋንቋንም መስፋፋትን ከዚሁ ከዘመነ ዛጉዌ ጀምረው የሚቆጥሩ አሉ። በተለይ በንጉስ ላሊበላ ዘመነ መንግስት ጀመረ የሚሉ አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ አማርኛ የተስፋፋው ስልጣን ወደ ሸዋ ሲመጣ በአፄ ይኩኖ አምላክ /1245-1268/ ዘመነ መንግስት ነው ይላሉ። አማርኛን ሸዋዎች ናቸው የጀመሩት ይላሉ። ሌሎች ደግሞ፣ አማርኛ ወሎ ውስጥ አማራ ሳይንት ከተባለች ቦታ የፈለቀ ነው ይላሉ። ግን የድሮው ታሪክ ፀሐፊ አለቃ ታዬ ይህን አይቀበሉትም። አለቃ ታዬ በ1920 “የኢትዮጵያ ሕዝብ ታሪክ” በሚል ርዕስ ባሳተሙት መፅሐፍ የሚከተለውን ሃሳብ ይሰነዝራሉ፡-

 

“ባፄ ይኩኖ አምላክ ጊዜ የአማርና ቋንቋ ተጀመረ ማለት ፈፅሞ ጨዋታ እና ተረታ ተረት ነገር ነው። ባፄ ይኩኖ አምላክ ጊዜስ አማርኛ ፈፅሞ የሠለጠነ ያማረ የተወደደ ጉሮሮ የማያንቅ፣ ለንግግር የማያውክ ሆኖ ስለተገኝ የቤተ-መንግስት ቋንቋ እንጂ ንግግሩስ አስቀድሞ ከዚህ በፊት ብዙ ዘመን የነበረ ነው። አፄ ይኩኖ አምላክ የነበሩትና የነገሡት አሁን በቅርቡ በ1253 ዓ.ም ነው። ከአፄ ይኩኖ አምላክ መጀመሪያ መንግስት እስከ አሁን እስከ ዘመናችን እስከ 1913 ዓ.ም 660 አመት ነው። አማርኛ ቋንቋ ከዚህ ዘመን ብቻ ተነገረ ማለት እንደ ተረት ያለ የጨዋታ ታሪክ ነው። ከዚህ አስቀድሞ ከ5ሺ022 ዓመተ አለም 6ሺ 434 አመተ አለም ከአፄ ይኩኖ አምላክ በፊት ከሺ 640 ዓመት የሚበልጥ አማርኛ ቋንቋ እንደነበር በፊተኛው ክብረ ነገስት ተፅፏል። ከዚያ ዘመን ውስጥ ከነገሡት አያሌ የነገስታት ስም ባማርኛ ቋንቋ ነበር። ይህም ወረደ ነጋሽ፣ ጉም፣ አስጐምጉም፣ ለትም፣ ተላተም፣ መራ ተክለሃይማኖት፣ መባላቸው ይገለጣልና ይታያል። በፊት አማርኛ ቋንቋ ተሌለ ይህ ሁሉ ስም ከምን መጣ? ይህ ሁሉ በግዕዝ በትግርኛ የሌለ ያማርኛ  ስም ነው። ነጋሽ፣ ጐሽ፣ የአረብ ፊደል የአማርኛ ቃል ነው እንጂ በግዕዝ “ሸ” “ጀ” “ጨ” የሚል ቃል አንድ እንኳ አይገኝም።”

 

ታሪክ ፀሐፊያችን አለቃ ታዬ ከላይ በሠፈረው ፅሁፋቸው አማርኛ ቋንቋ በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተፈጠረ ሣይሆን ገና ድሮ ጥንት በአክሡም ዘመነ መንግሥት እንደነበር የራሣቸውን መከራከሪያ ነጥቦች ጠቅሠው ይሟገታሉ። ነገር ግን የእርሣቸውም አፃፃፍ ቢሆን ትክክለኛውን ዘመን ይህ ነው ብሎ ማሣየት አይችልም። ግን በዘመነ አክሡም ስርዓት ውስጥ አማርኛ ቋንቋ ነበር ነው የሚሉን።

 

እንደሚታወቀው የኢትዮጵያ ታሪክ በጥንት ዘመን የተፃፈው በግዕዝ ቋንቋ ነው። ጥንታዊት ኢትዮጵያን የምናውቀው የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ተጠቅልላ ነው። አማርኛ የፅሁፍ ቋንቋ አልነበረም ማለት ነው። የሚፃፈው በግዕዝ ነው። ግን አማርኛን ልሣነ ንጉስ፤ የንጉስ አንደበት መናገሪያ እያሉትም የሚጠሩት አሉ። ሰለዚህ አማርኛ የንግግር ብቻ ነበር ብሎ መገመት ይቻላል።

አማርኛ የፅሁፍ ቋንቋ ሆኖ ብቅ ያለው መጀመሪያ ላይ በአፄ አምደ ፅዮን ዘመነ መንግሥት ከ1297-1327 ለንጉሡ በተገጠመ ግጥም እንደሆነ ጥናቶች ያሣያሉ። ይህ ማለት የዛሬ 789 አመት ነው። ከዚያም ለሁተለኛ ጊዜ በተገኘ የፅሁፍ ማስረጃ በአማርኛ ቋንቋ የተፃፈው በአፄ ይስሃቅ ዘመን መንግስት በተፃፈ ግጥም ነው። ሦስተኛው ደግሞ በአፄ ዘርአያዕቆብ ዘመን መንግስት ከ1399-1414 ዓ.ም  በተፃፈ ፅሁፍ ነው። እንዲሁም ለአፄ ገላውዲዮስ/አፅናፍ ሰገድ 1540-1559/ የተገጠመው ግጥም ተገኝቷል። ግጥሙ ንጉሡ ከግራኝ አህመድ ጋር ያደረጉቱን ጦርነት እና ያገኙትን ድል የሚያወሣ ነው።

 

አማርኛ በየ ስርዓተ መንግስቱ እየጐለበተ መጣ። በተለይ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ አንድ ክስተት ተፈጠረ። አባ ጐርጐሪዮስ የሚባሉ አባት በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከቤተ-አምሐራ ይሠደዱ እና ወደ አውሮፓ ይሔዳሉ። እዚያም ሂዮብ ሉዶልፍ የተባለ የቋንቋ ተመራማሪ ጋር ይገናኛሉ። አባ ጐርጐሪዮስ የአማርኛ ቋንቋን ሥርአት ባጠቃላይ ስዋሰውን ለሂዮብ ሉዶልፍ ያስረዱታል። አሱም አባ ጐርጐሪዮስን እንደ መረጃ አቀባይ (informant) ቆጥሮ የአማርኛ ቋንቋ ሰዋሠው መዝገበ ቃላት እ.ኤ.አ በ1698 ዓ.ም አሣትሞ አስወጥቷል። ከዚህ ዘመን ጀምሮ የአውሮፓ ሊቃውንት በአማርኛ ቋንቋ እና በኢትዮጵያ ላይ ጥናትና ምርምር ማድረግ ጀመሩ በማለት በአዲስ አበባ ዩኑቨርሲቲ የቋንቋና የሥነ-ጽሑፍ ሊቅ የነበሩት መምህራችን ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ ጽፈዋል።

 

ስለ አማርኛ ቋንቋ መስፋፋት ምክንያት የሆኑ ነጥቦችን ስንጠቅስ አንድ ታላቅ ጀርመናዊ እፊታችን ድቅን ይላል። ይህ ሠው ዮሐን ፖትከን ይባላል። የኮሎኝ ሠው ነው። ይህ ሰው በቫቲካን በቅዱስ እስጢፋኖስ ከሚገኙ መነኮሣት የዳዊት የግዕዝ ግልባጭ አግኝቶ በህትመት እንዲወጣ አድርጓል ይባላል። ይህም የሆነው በ1513 ዓ.ም ነው። ጀርመናዊው ጉተንበርግ የመጀመሪውን የሕትመት መሣሪያ እንደሰራ ከታተሙ የአለማችን መፃሐፍት አንዱ ይህ ኢትዮጵያዊ መጽሐፍ ነው። ስለዚህ የኢትዮጵያን መፃሕፍት በአውሮፓ ማሣተም የተጀመረው እ.ኤ.አ በ1513 ዓ.ም በዮሐን ፖትከን አማካይነት ነው።

 

ታላቁ የኢትዮጵያ የታሪክ ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ስለ ሕትመት ታሪክ ባዘጋጁት ግሩም መጽሃፋቸው ውስጥ ሌላ ጀርመናዊን ይጠቅሣሉ። ይህ ሰው ፒተር ሃይሊንግ ይባላል። ሙያው ሕክምና ነው። ግን ከፍተኛ የቋንቋ ችሎታ ያለው ሠው ነበር። ጐንደር ላይ ገናና መሪ ከነበሩት ከአፄ ፋሲል/1632-1667/ ጋር ጥሩ ጓደኝነት ይፈጥራል። በወቅቱ ሐይማኖትን ለማስፋፋት ይፈልግ የነበረው ይኸው ጀርመናዊ ከመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል የዮሐንስ ወንጌልን እ.ኤ.አ በ1647 ዓ.ም ወደ አማርኛ ተርጉሞ በማሣተም በብዛት ማሠራጨቱ ተጽፏል።

 

ለአማርኛ ቋንቋ መስፋፋት አስተዋጽኦ ካደረጉ ሠዎች መካከል ኢዘንበርግ የተባለው ሚሲዮናዊ ተጠቃሽ ነው። ይህ ሰው እ.ኤ.አ በ1841 ዓ.ም የጂኦግራፊ መጽሐፍ አሣትሟል። አማርኛው ግን ያው የፈረንጅ አማርኛ ነበር። ይህ ሰው ትግራይ አድዋ ውስጥ ለረጅም ጊዜ በመቆየቱም በትግርኛ ቋንቋም አሣትሟል። እ.ኤ.አ በ1835 ዓ.ም ደብተራ ማቲዮስ የተባለ ኢትዮጵያዊ ቀጥሮ ሐዲስ ኪዳንን ወደ ትግርኛ ቋንቋ መተርጐሙን ዶ/ር አምሣሉ አክሊሉ አጭር የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ ታሪክ በተሠኘው የጥናትና ምርምር መጽሐፋቸው ላይ ገልፀዋል።

 

መጽሐፍ ቅዱስን በኢትዮጵያ ቋንቋ የመተርጐምና የማሠራጨት ስራ ተስፋፍቶ ነበር። በ1870 የሉቃስ ወንጌል፣ በኦሮምኛ ቋንቋ ተተርጉሟል። ከሦስት አመት በኃላ መዝሙረ ዳዊት እና ኦሪት ዘፍጥረት ቀጥሎም ኦሪት ዘፀአት እ.ኤ.አ. በ1877 በኦሮምኛ ታትሟል።

 

ይኸው ኢዘንበርግ የተባለው ሚሲዮናዊ ከጂኦግራፊ መፅሐፍ ሌላ የአማርኛ ንባብ ማስተማሪያ መፅሐፍ “የትምህርት መጀመሪያ” በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1941 ዓ.ም፣ “የአለም ታሪክ መጽሐፍ” እ.ኤ.አ በ1842 ደርሶ አሳተመ።

 

ከዚያም ኢትዮጵያዊ መፃሕፍት በአውሮፓ ውስጥ ይታተሙ የነበሩት በብዛት ጀርመን እና ስዊዝ ውስጥ ነበር። በተለይ በስዊዝ አገር በቅዱስ ክሪቮና የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ማተሚያ ቤት ተቋቁሞ ስለነበር ከስዊዝ እስከ ኢትዮጵያ መፃሕፍት ይጓጓዙ ነበር። በሰው፣ በእንስሳት፣ በባህር ላይ እየተጓጓዙ በአማርኛ ቋንቋ ለማደግ ሁሉም ተረባርቧል። አማርኛ ቋንቋ የሁሉም ነው።

 

የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ ማተሚያ ቤት እ.ኤ.አ በ1863 ዓ.ም ምፅዋ ውስጥ መቋቋሙን ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ይገልጻሉ። ያቋቋሙት የላዛሪስት ቄስ የነበሩት ቢያንኪየሪ የሚባሉ ሰው እንደሆኑ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ አጭር የኢትዮጵያ የሥነ-ፅሁፍ ታሪክ በተሰኘው ያልታተመ ስራቸው በሆነው መፅሐፍ ገልፀዋል።

 

ማተሚያ ቤት በከረን ውስጥም በ1879 ዓ.ም ተቋቋመ። እንዲህ እያለ እየተስፋፋ መጣ። እውቀትም ተስፋፋ። በአማርኛ ቋንቋ መፃፍ፣ መናገር፣ መማር፣ ማስተማር እየጎለበተ መጣ። አማርኛም ኢትዮጵያን ጠቀመ። አሳደገ። ዕውቀት አስፋፋ። የዓለምን እውቀት ወደ ኢትዮጵያ አመጣ። ባለውለተኛ ቋንቋ ሆነ።

 

ለአማርኛ ቋንቋ እድገት ሁሉም ማሰነ። ጊዜውን፣ ዕውቀቱን አበረከተ። አማርኛ የሁሉም ኢትዮጵያዊ ነው። ፈረንጆቹ ሳይቀሩ ለአማርኛ ቋንቋ እድገት ማስነዋል። ታዲያ ይህን ቋንቋ ኢትዮጵያዊ ሆኖ፣ ዩኒቨርስቲ ደርሶ አለመናገር፣ አለመስማት ለምን ተፈጠረ? አማርኛ በስርዓተ ትምህርት ውስጥ ተካቶ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊማረው የሚገባ ቋንቋ መሆኑን ብዙም ማስረዳት አያስፈልገውም።

 

ወደፊት ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ጀምሮ እዚህ እስከኛው ዘመን ድረስ አማርኛን ቋንቋ መሠረቱን ያቆሙትን እና ያስፋፉትን ሊቃውንት ለማስታወስ እሞክራለሁ።

 

መላው መፅሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ ቋንቋ ለመትርጐም ተነሣስቶ ከብዙ አመታት ድካም በኃላ ሐሣቡን እግቡ ያደረሠው የጐጃም ተወላጅ የሆነው መነኩሴ አባ አብርሃም ነው። አብርሃም በግብፅ አድርጐ ኢየሩሳሌም ለመሣለም ሂዶ ነበር። ከዚያም የትምህርት ሠው ስለነበር ወደ ሶርያ አርሜኒያ ፋርስ እና ወደ ሕንድ አገር ሔዶ እየተዘዋወረ ከጐበኘ በኃላ ወደ አገሩ ተመለሠ። አገሩ ለረጅም ጊዜ ከቆየ በኋላ እድሜው ከሃምሳ በላይ ሲሆን እንደገና ወደ ግብፅ ሔደ። እግብፅ ከደረሠ በኋላ በጠና ይታመምና የፈረንሣይ ረዳት ቆንሲል የነበረው አሰለን ረድቶት ያድነዋል። ከዚህ በኋላ አሰለን ኢትዮጵያዊውን መነኩሴ በቅርብ ሲያውቀው ብዙ ቋንቋዎችን ያውቃል። ፋርስኛ፣ ኢጣልያኒኛ፣ ግሪክኛና ሌሎችም ቋንቋዎች የሚያውቅ ሠው መሆኑን ይረዳል። ከዚህ የተነሣ ፈረንሣዊው አሰለን መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ እንዲተረጉም ጠይቆት ከተስማሙ በኋላ በሣምንት ሁለት ሁለት ቀን ማለትም ማክሰኞ እና ቅዳሜ እየተገናኙ አስር አመት ሙሉ ከሠሩ በኋላ መላው መጽሐፍ ቅዱስ ወደ አማርኛ ተተርጉሞ አለቀ። በትርጉሙ ላይ የአሰለን ድርሻ አንዳንድ ከበድ ያሉ ቃላት ሲያጋጥሙ ከኢብራይስጡ፣ ከሱርስትና ከሳባው ሊቃውንት ትርጉም እያመሣከረ አብርሃምን መርዳት ነበር። የትርጉም ስራ እ.ኤ.አ በ1818 ዓ.ም ካለቀ በኋላ አባ አብርሃም ለዕረፍት ወደ እየሩሳሌም ሂዶ ሳለ ወዲያው በአገሩ ውሰጥ ወረርሽኝ ገብቶ ስለነበረ በዚሁ በሽታ ተለክፎ እዚያው ሞቶ ተቀበረ።

 

ወደ አማርኛ የተተረጐመው መላው መጽሐፍ ቅዱስ በእጅ ጽሁፍ 9539 ገጽ እንደነበረው ሲታወቅ በዚያው በተርጓሚው በአብርሃም የአማረ ብዕር የተፃፈ ነበር። ይላሉ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ ግሩም አድርገው ባዘጋጁት መጽሀፋቸው። አሰለን Church mission society  እና ለ Bible society  የአብርሃምን ረቂቅ ቢያስረክባቸው ወጭ ያደረገውን 1250 ፓውንድ ጠይቆ አስረክቧቸዋል።

 

ይህ የአብርሃም ትርጉም በእንግሊዝ አገር በሚገኙ የቋንቋ አዋቂዎች ከተመረመረ በኃላ መላ አርባዕቱ ወንጌል እ.ኤ.አ በ1824 ዓ.ም በአማርኛ ታትሞ ወጥቷል። ሐዲስ ኪዳንን እ.ኤ.አ በ1829 ዓ.ም ታትሞ ሲወጣ መላው መጽሐፍ ቅዱስ እ.ኤ.አ በ1840 ዓ.ም በአማርኛ ታትሞ ወጥቷል።

 

ይህ የአባ አብርሃም የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ አቡሩሚ በሚባል ስም ይታወቅ ነበር። አቡሩሚ ግብፆች አባ አብርሃምን ይጠሩበት የነበረ ስም ነው። ይህ ሠው ለአማርኛ ሥነ-ፅሁፍ ላበረከተው አስተዋፅኦ በምንም ቃላት ማወደሻ ሊገለፅለት አይችልም።

 

የእሡን መጽሐፍ ቅዱስ አውሮፓ ውስጥ እያሣተመ ወደ ኢትዮጵያ ማስገባት ተጀመረ። በአመቱ ማለትም በ1841 ዓ.ም ክራኘፍ የተባለ ሚሲዮናዊ 1000 ልሳነ ክልኤ (ባለ ሁለት ቋንቋ) የአረብኛ እና የአማርኛ መፃህፍት ቅዱሣትን ለሸዋው ንጉስ ለንጉሥ ሳህለሥላሴ ሰጥቷል። እንዲህ እያለ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች እያደጉ መጡ።

 

በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን የታወቀው ሚሲዮናዊ ማርቲን ፍላድ እ.ኤ.አ በ1856 ወደ ኢትዮጵያ ሲመጣ 300 የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ሐዲስ ኪዳን እና ልዩ ልዩ የሃይማኖት ጽሁፎችን ወደ ኢትዮጵያ አስገብቷል።

 

አማርኛ ቋንቋ የኢትዮጵያ መገለጫ ከሆነ ከ150 አመታት በላይ ሆኗል። በአፄ ቴዎድሮሰ ዘመነ መንግሥት የንጉሡ ደብዳቤ መላላኪያ ሆኖ የመጣ ቋንቋ ነው። ከዚያ በፊት ደግሞ በቤተ መንግሥት ውስጥ ያሉ ሠዎች ብቻ የሚነጋገሩበት ቋንቋ ነው።

 

አማርኛ ቋንቋ የሴም ቋንቋዎቸ ውስጥ የሚመደብ ነው። የግዕዝ ቤተሠብ ነው።

 

ዘመድ ነው። አንዳንድ አጥኚዎች ግዕዝና አማርኛ የሩቅ ዘመዶች ናቸው ይላሉ። አንዳንዶች ደግሞ የእህትና የወንድም ልጅ ናቸው ይላሉ። ደፈር ያሉት ደግሞ አማርኛ እናትና አባቱ ግዕዝ ነው ይላሉ። ደፈር ያሉት ደግሞ አማርኛ አባቱ ግዕዝ ነው ይላሉ። ምንም ተባለ ምንም አማርኛ ቋንቋ በርካታ ነገሮቹ ከግዕዝ ጋር ይዛመዳል። ብዙ ቃላትን ከግዕዝ ተውሷል። በሰዋሠዋዊ መዋቅር (Grammatical Structure) የተለያዩ ቢሆኑም የአማርኛ ውልደት ከግዕዝ ማሕፀን ውስጥ መሆኑ ምንም አያጠራጥርም።

 

ለዚህ ምክንያት የሚሆነን ንጉሥ አምደፅዮን በተጓዘባቸው ጦርነቶች ድል ካደረገ በኃላ በግጥም መልክ የተፃፈው አማርኛ የቋንቋውን መወለድና ልደቱን ያሣየናል። ቋንቋው በአማርኛ ይፃፍ እንጂ ቃላቱ ከግዕዝ ጋር ከፍተኛ ዝምድና ያላቸው ነበሩ።

ለምሣሌ

 

ሐርበኛ ዓምደ ጽዮን

መላላሽ የወሠን

ወኸ እንደመሰን

መላላሽ የወሰን

 

እያለ ይቀጥላል። የአማርኛ ቋንቋ መሠረት የተጣለበት ዘመን ነው ተብሎ የአምደ ጽዮን ስርዓት ይጠቀሣል። ሌሎች አጥኚዎች ደግሞ የአማርኛ ዕድሜ ከዚያም ይልቃል ነው የሚሉት።

 

አማርኛ ቋንቋ እንዲህ ተወለደና አደገ። የኢትዮጵያ የሥነ ጽሑፍ የመንግሥት እና የሕዝብ ቋንቋ ሆነ። አማርኛ በከፍተኛ ደረጃ እመርታ አሣየ። የትምህርት ቋንቋም ሆኖ የኢትዮጵያን አያሌ ሊቃውንት አፍርቷል።

 

በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ጐንደር ከተማ ውስጥ የሐይማኖት መስበኪያም ሆኖ እንደመጣ አንዳንድ ፀሐፊያን ይገልፃሉ። አማርኛ ቋንቋ እንዲህ ራሡን አደራጅቶ የሚሊዮኖች ልሣን ሊሆን የበቃበት ምክንያት ብዙ ቢሆንም በዘመኑ የነበሩት የቋንቋ ልሂቃን (elites) አስተዋፅኦ ቀላል አልነበረም። ቋንቋው የራሡ የሆነ ሥርዓተ ድህፈት(Orthography) ያለውና ከፍተኛ የሆነ የሰዋሠው  (Grammar) እና የሥነ-ልሣን (Linguistics) ጥናትና ምርምር እየተደረገበት ዛሬ በአለም ላይ አድገዋል ተብለው ከሚጠሩት ቋንቋዎች መካከል አንዱ ሆኗል።

 

የአማርኛ ቋንቋ እድገት ምስጢር

አማርኛ ቋንቋ ስርዓቱ ክፍት ነው። ቃላትን ከተለያዩ ቦታዎች እና ቋንቋዎች እየተቀበለ ራሡን አወፈረ። አደነደነ። አሣደገ። አማርኛ ከትግርኛ ይዋሣል። ከግዕዝ ይዋሣል። ከኦሮምኛ ይዋሣል። ከጣሊያን፣ ከፈረንሣይ፣ ከእንግሊዝ፣ ከአረብ፣ ከሂብሩ ወዘተ ወዘተ ይዋሣል። ተውሶ የራሡ ያደርጋል። በራሡ የቋንቋ ስርዓት ውስጥ ይከታል።

 

- ቴሌቪዥን

- መኪና

- ሱሪ

- ኮት

- ሻሂ

- ጉዲፈቻ

- አባወራ

 

ሌሎች በርካታ ቃላትን ከሌሎች እየተዋሠ እየወሠደ ሕዝባዊ ቋንቋ ሆኗል።

 

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ሲናገር አማርኛ የኢትዮጵያ ሕዝብ ቋንቋ ነው ይላል። ይህንን እንዲል ያስገደደው ቋንቋው ከሁሉም ብሔረሰቦች እየተዋሠ ያደገ በመሆኑ የጋራ ቋንቋ ነው ይለዋል።

 

የኘላኔቷ ተአምረኛ ፀሐፌ ተውኔት የሆነው የሼክስፒር ስራዎች በአማርኛ ቋንቋ ተተርጉመዋል፡ በተለይ ሎሬት ፀጋዬ የተረጐማቸው እንደነ ሃምሌት የመሣሠሉት ቴአትሮች የአማርኛ ቋንቋን የመግለፅ ከፍተኛ አቅም ያሣየበት ነው። አማርኛ ቋንቋ የማይሸከመው የምድራችን ሃሣብና ገለፃ እንደሌለ ፀጋዬ ገ/መድህን ሃምሌትን ተርጉሞበት አሣይቷል።

 

አማርኛ የራሡ ፊደል የለውም

አማርኛ ቋንቋ ብልጥ ነው። ፊደል ባይኖረውም ፊደልን የተዋሠው ከግዕዝ ነው። ብዙ ሠዎች አማርኛ የራሡ ፊደል ያለው ይመስላቸዋል። ነገር ግን አብዛኛዎቹን ፊደሎች የተዋሰው ከሀገሩ ልጅ ከግዕዝ ቋንቋ ነው። የተወሠኑ ፊደሎችን ብቻ ለራሡ ድምፅ ጨመረ። የተቀሩት የግዕዝ ቋንቋ ፊደሎች ናቸው። በተውሶ የዳበረ ቋንቋ ነው።

 

ለነገሩ ትግርኛም፣ አደርኛም፣ ጉራግኛም ፊደሎቻቸውን የተዋሡት ከግዕዝ ነው። ሌላ ሀገር ሆና ዛሬ የተገነጠለችው ኤርትራ ሣትቀር የቋንቋዋ ፊደል የግዕዝ ነው። እነዚህ ቋንቋዎች የተዋሡት ከጐረቤታቸው፣ ከቅርባቸው ነው። ሩቅ አልሄዱም። በፊደል ሕግ ሩቅ መሔድ ብዙ አያዋጣም። አንዳንድ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች የላቲን ፊደልን በመጠቀማቸው የተነሣ ዛሬ ተጐጅዎች ሆነዋል።

 

ተጐጂ የሆኑበት ምክንያት የላቲን ፊደሎች በውስጣችው አናባቢ (Vowel) የላቸውም። በላቲን ተነባቢው (Consonant) ሲፃፍ አናባቢው አብሮ ነው የሚፃፈው። ስለዚህ የላቲን ፊደል የተጠቀሙ የሃገራችን ቋንቋዎች አንድ ነገር ለመፃፍ ሲፈልጉ በጣም ረጅም ይሆንባቸዋል። ለምሣሌ

 

በአማርኛ          በላቲን

አበበ               Aababa

 

አንዱ ቃል በእጥፍ ይጨምራል። ስለዚህ ፍቅር እሰከመቃብርን ወደ ላቲን ወደሚጠቀሙ የሃገራችን ቋንቋዎቸ ብንተረጉመው ብዙ ቅጽ መጽሐፍ ሊወጣው ይችላል። የግዕዝ ፊደሎች በውስጣቸው አናባቢውን (Vowel) ሰለሚይዙ አፃፃፋቸው ስብሰብ ይላል። ቅለትም አለው።

 

አማርኛ ቋንቋ የሴም ቋንቋ ነው ቢባልም ከሁሉም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች እየተዋሰ ያደገ ነው። እናም የሁሉም ኢትዮጵያዊ ቋንቋ ስለሆነ ቋንቋውን ማወቅ ግድ ይለናል።

Page 3 of 17

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us