You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (244)

 

በጥበቡ በለጠ

ነገ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ አመት ይዘከራል። የዘንድሮው አከባበር ከወትሮው ለየት ብሎብኛል። አድዋ በአል ላይ ደመቅመቅ ያሉ ጉዳዮች ይታያሉ። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር አድዋ ላይ ሽንጡን ገትሮ ተነስቷል። መንግሥትንና ሕዝብን በማስተባበር የአድዋ ሙዚየም እገነባለሁ ብሎ ቃል ገብቷል። አድዋ ለጥቁር ሕዝቦች በሙሉ የነፃነት ተምሣሌት ነው። ስለዚህ ከፍ አድርጌ እዘክረዋለሁ የሚል ቁርጠኝነት ሚኒስቴር መ/ቤቱ ላይ ይታያል። በተለይ አዲሲቷ ሚኒስትር ዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ሲናገሩ አድዋ የግዙፉነቱን ያህል ትኩረት አልሠጠነውም፤ ከፍታ ቦታም አልሠጠነውም የሚል እምነት አላቸው። በመሆኑም አድዋን እንደ ድሉ ሁሉ በሚገባ ለመዘከር ቆርጠው መነሣታቸውን ባለፈው ሣምንት በቶቶት የባሕል ሬስቶራንት በተዘጋጀው ውይይት ላይ ገልፀዋል። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ብዙ ሕልም ሰንቋል። ሃሣባችሁ ይሣካላችሁ፤ መንገዱ ይመቻችሁ ከማለት ውጭ ሌላ የምለው የለኝም።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’

አድዋ ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት ባለታሪኮች መካከል እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሀን ዘኢትዮጵያ ከአጤ ምኒልክ ባልተናነሰ ቦታ ላይ ቁጭ ይላሉ። ሴት ልጅ እንዲህ አይነት ከባድ ጦርነት ውስጥ ሰራዊት እየመራች ወራሪን ድባቅ መትታ የሀገሯን ነጻነት ስታስጠብቅ ማየት አስደናቂ ተአምር ነው። እቴጌ ጣይቱ የአድዋ ድል ሲነሳ፣ ሲዘከር ከነግርማ ሞገሳቸው ከፍ ብለው የሚወሱ የኢትዮጵያ፣ የህዝቦችዋ እና የአለም ጥቁሮች ሁሉ መኩሪያ የሆኑ ሁሉ በኩልኤ አድርጎ የፈጠራቸው ባለታሪክ ናቸው።

ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ጎንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ የተወለዱት እቴጌ ጣይቱ የነ አጼ ፋሲል ቀጥተኛ የዘር ሀረግ ያላቸው የነገስታት ቤተሰብ ናቸው። እናም ከዘመነ መሳፍንት ጀምሮ ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች እየተባለ ሲነገር እና ኢትዮጵያም ትልቅ የምትሆንበት ዘመን ይመጣል እየተባለ ይተረክ ነበር። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነግር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው አንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የህይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድሐኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር /ነጋድራስ/ አፈወርቅ ገ/እየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ።  የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ባጠቃላይ ሲታይ፣ እቴጌ ጣይቱ ወደ ኢትዮጵያ ፖለቲካና አመራር ውስጥ ከመጡ በኋላ ሀገሪቱ በጀግንነትም በስልጣኔም ዘመነች ተብሎ ተጽፏል። አድዋ ሲነሳም የሴቶች ሁሉ ምሳሌ፣የወንዶች ጀግንነትን መቆስቆሻ ሰብእና ያላቸው ታሪካዊት ሴት ነበሩ።

የአድዋ ድል እና ጥቁሮች

የአድዋ ድል በጥቁር ሕዝቦች ስነ-ልቦና ውስጥ ትልቅ ለውጥ አምጥቷል። ሁሉም ጥቁር ሕዝብ በቀኝ ግዛት እና በባርነት ውስጥ በነበረበት ወቅት እነ አጤ ምኒልክ የሰለጠነ ነው የተባለውን የኢጣሊያ ጦር በአንድ ቀን ጦርነት ውስጥ ድባቅ መትተውት ፍርስርሡን ሲያወጡት በምድሪቱ ላይ የነፃነት ደወል አቃጨለ። ከመከራ፣ ከባርነት፣ እግረ ሙቅ ውስጥ እንደሚወጣ አድዋ ምሣሌ ሆነ።

በተለይ እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ የነበሩት ደቡብ አፍሪካዊያን አድዋን ዋና መነቃቂያቸው አድርገው ተጠቅመውበታል። በአድዋ ድል ወቅት ደቡብ አፍሪካዊያን ወደ 200 አመታት በነጮች የዘር መድልዎ /አፓርታይድ/ ስር ይማቅቁ ነበር። ከዚያ ባርነት ውስጥ የሚገላግላቸውን ምድራዊም ሆነ ሰማያዊ ኃይል እየናፈቁ፣ እያሠቡ፣ የሚጠባበቁበት ጊዜ ነበር። አጤ ምኒልክ እና ሰራዊታቸው አንድ ቀን ባልሞላ ጊዜ ውስጥ የአውሮፓን ሀይል ጦር ድምጥማጡን ያጠፉት። እናም ለደቡብ አፍሪካዊያን ኢትዮጵያ በምድራዊውም ሆነ በሰማያዊው ኃይል ዋነኛዋ ምሣሌ ሆነች።

ነፍሣቸውን በነገት ውስጥ እንዲያኖርልን እየለመንኩ፣ በቅርቡ በሞት የተለዩን የኢትዮጵያ ፍፁም ወዳጅ እና ታሪክ ፀሐፊው ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አስታውሳለሁ። እርሳቸው በ2005 ዓ.ም የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ ዓመት ክብረ-በዓል ሲከበር ለመሪዎቹ በተዘጋጀው መጽሔት ላይ አንድ ውብ የጥናት ፅሁፍ አቅርበው ነበር። የአፍሪካ መሪዎች ሁሉም የወደዱት ጽሁፍ ነው። ጽሁፉም Ethiopian echoes in Early  Pan-African Writings ይሰኛል።  በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ኘሮፌሰር ሪቻርድ እንደሚገልፁት ወደ አድዋ ጦርነት ጉዞ ሲደረግ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ታቦታት፣ ጳጳሳት እና ቀሣውስትም አብረው ተጉዘው ነበር። ከጦርነቱ በፊትም ሆነ በጦርነቱ ወቅት ፀሎት ይደረግ ነበር። ታዲያ ይህ ነገር በደቡብ አፍሪካዊያን ዘንድ ሁለት ነገሮችን እንዲቀበሉ አስገደደ። አንደኛው የኢትዮጵያዊያን አርበኞች ብርቱ ጥንካሬ፣ አልገዛም ባይነት፣ ጀግንነት ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ነው። ሐይማኖቱም ለዚያ ታላቅ ድል ምክንያት ሆኗል፤ አስተዋፅኦ አድርጓል ብለው ደቡብ አፍሪካዊያን አመኑ። ከዚያም ቁጥራቸው ቀላል ያልሆነ እነዚሁ ደቡብ አፍሪካዊያን ከ1888 ዓ.ም በኃላ ሐይማኖታቸውን ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደቀየሩ ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መታነፅ እና መሠየም መጀመራቸውንም ኘሮፌሰር ሪቻርድ ለአፍሪካ መሪዎች ፅፈዋል። እነዚህም፡-

1.  African united Ethiopian Church

2.  The Ethiopian  Mission in South Africa

3.  The National Church of Ethiopia in South Africa

4.  St. Philp’s Ethiopian Church of South Africa

5.  Ethiopian Church Lamentation In South Africa 

6.  The Ethiopian Church of God the sociality of Paradise

ከነዚህ በተጨማሪም በሰሜን አሜሪካ እና በካሪቢያን ውስጥ ያሉ ጥቁሮችም የነፃነት ደወል የሠሙበት የአድዋ ድል መሆኑን አያሌ ፀሐፍት ገልፀዋል። እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ ሲማቅቁ የነበሩት እነዚህ ሕዝቦች ከአድዋ ድል በኃላ በከፍተኛ ሁኔታ ተነቃቅተው ትግላቸውን አፋፋሙት። የፓን አፍሪካን አስተሣሠብ እና ስሜትም የተጠነሠሠው ከዚሁ ከአድዋ ጦርነት ድል ማግስት ነው። እስከ አፍሪካ ሕብረት ምስረታ ድረስ የደረሰው የጥቁር ሕዝቦች አንድነት የመነሻው ደወል እነ አጤ ምኒልክ አድዋ ላይ የተቀናጁት የነፃነት ድል እንደሆነ ኘሮፌሰር ሪቻረድ ፓንክረስትን ጨምሮ አያሌ ፀሐፍት ገልፀውታል።

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና አድዋ

አድዋን ሣስብ ወዲያው እፌቴ መጥታ የምትደቀን አስገራሚ ድምፃዊት። የአድዋን ድል በዚያ ውብ ቅላፄዋ በክብር አስቀምጠዋለች። አድዋን እና የአድዋን ዘማቾች በተመለከተ ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ እያለች በሚገባ ዘክራቸዋለች። ከጂጂ ድምፅ ውስጥ የሚወጣው አድዋ በማላውቀው ሁኔታ ሁሌም ያስለቅሰኛል። እኔ ዛሬ እንድኖር፣ እንድሠራ፣ በተሠጠኝ ኢትዮጵያዊ የታሪክ ነፃነት እንድኮራ ያስቻሉኝን እነ ምኒልክን፣ ጣይቱን እና እነዚያን ውድ የኢትዮጵያ ጀግኖች ልጆች ጂጂ ስታነሣሣቸው አልችልም። እናም ሁሌም አነባለሁ። የሙዚቃን ጣሪያ ስላሣየችን ሌሎች ድምፃዊያንም ወደፊት ልክ እንደ ጂጂ እንድትሠሩ መነቃቂያ ትሆናለቸ ብዬ አስባለሁ።

ባለቅኔው ፀጋዬ ገ/መድህን እና አድዋ

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በሚታወቅባቸው ታላላቅ ስራዎቹ ውስጥ የኢትዮጵያን የድል እና የነፃነት ምዕራፎች ላይ የሚያተኩሩ ስራዎችን በማቅረብ ነው። ከነዚህ ውስጥ አድዋ አንዱ ነው። ስለ አድዋ ድል አድዋ በሚል ርዕስ የፃፈው ግጥም ሁሌም እንዲዘከር ያደርገዋል። ፀጋዬ ገ/መድህን ኢትዮጵያን እንደ ሐገር ቆማ እንድትሔድ ያስቻሏትን ርዕሠ ጉዳዮች በመለከተ የሚቀኝ እና ትውልድንም ሲያንጽባቸው ኖሯል

 

ግን ቅር የሚለኝ ነገር አለ። ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ስለ አድዋ የፃፈው ትልቅ ተውኔት አለ። ያውም በመፅሀፍ ጭምር ታትሞ ወጥቷል። ነገር ግን እስከ ዛሬ ድረስ ወደ መድረክ አልተሠራም። እርግጥ ነው ይህ ቴአትር በሣል የሆነ የመድረክ አዘጋጅ ይፈልጋል። ያም የሚጠፋ አይመስለኝም። ታዲያ ይህ እጅግ ግዙፍ የሆነው የሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ወደ መድረክ የበቃ ቀን ታሪካዊ ቀን ይሆናል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም የሎሬቱ፣ የፀሐፌ ተውኔቱ፣ የባለቅኔው፣ የኢትዮጵያ ወዳጁ፣ የፀጋዬ ገ/መድህን ውብ የአፃፃፍ ቴክኒክ የተንፀባረቀበት ታሪካዊ ተውኔት ነውና!

አባተ መኩሪያ እና አድዋ

መራሔ ተውኔቱ /የቴአትር ዳይሬክተሩ/ አባተ መኩሪያ አድዋ ላይ ከሠሩ የኢትዮጵያ ልጆች መካከል አንዱ ነበር። የአድዋን ጉዞ በተመለከተ ገና ድሮ አጭር ፊልም ሠርቶ ጉድ ያሠኘን ታላቅ ሠው ነበር። ታዲያ ከአመታት በፊት ደግሞ የአድዋን ጦርነት ፊልም እሠራለሁ ብሎ ቆርጦ ተነስቶ ነበር። ለዚህም ወደ 30 ሚሊየን የኢትዮጵያ ብር ያስፈልጋል። እሱንም ሁሉም ኢትዮጵያዊ አክሲዮን በመገባት ይህን ፊልም በጋራ እንሠራዋለን እያለ አልሞ ነበር። ግን ሞት ቀደመው እናስ ይህን ሕልም ማን ያስቀጥል?

 

ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እና አድዋ

ኘሮፌሰር ኃይሌ በ1995 ዓ.ም አድዋ የአፍሪካ ድል (Adwa an African Civilization) የተሠኝ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርተው በማዘጋጃ ቤት አዳራሽ አስመርቀዋል። በወቅቱ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ፊልሙ የሚያነሣቸው ርዕሠ ጉዳዮች በጣም ጥሩ ቢሆኑም ነገር ግን ከፍ ባለ ደረጃ ሊሠራ አይችልም ነበር? በማለት ጠየኳቸው። ገንዘብ የሚሠጠኝ ካለ አድዋን በትልቁ እሠራዋለሁ። ችግሬ ገንዘብ ነው ብለዋል። ስለዚህ አድዋን ከፍ አድርጐ ለመስራት የአባተ መኩሪያን ሕልም ኃይሌ ገሪማ እንዲሠሩት በተለይ መንግስት ድጋፍ ቢያደርግ ውጤቱ ብሩህ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

የአድዋ ተጓዦች

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ከአዲስ አበባ ተነስተው በእግራቸው አድዋ ድረስ ጉዞ ያደርጋሉ። ይህ ጉዞዋቸው በሀገሪቱ ውስጥ ትልቅ የአስተሣሠብ ለውጥ እንዲመጣ አድርገዋል። አድዋ ትኩረት እንዲያገኝ አድርገዋል ብሎ መናገር ይቻላል። ዛሬ መንግስት የአድዋን በአል አከባበር በተለየ ሁኔታ ለማካሔድ መነሣቱ በራሡ የልጆቹ ጉዞ የፈጠረው ተፅእኖም ቢሆን ይችላል የሚል እምነት አለኝ። ወጣቱም ስለ አድዋ እንዲያስብ እና እንዲያውቅ የነዚህ ተጓዦች ፅናት እና አላማ ተፅእኖ ፈጥሮል ብዬ አስባለሁ። እናም እናንተ የአድዋ ተጓዥ ወጣቶች ዘመናቸሁ ሁሉ የተባረከ ይሁንላችሁ ተብለው ሲመረቁ እኔ በሬዲዮ ኘሮግራሜ ላይ አስተናግጃለሁ።

የአድዋ ሰማዕታት ሐውልት

ለመላው ጥቁር ሕዝቦች ድል ቤዛ የሆኑ የአድዋ ጀግኖች መታሠቢያ ሀውልት ያስፈልጋቸዋል። እርግጥ ነው አዲስ አበባ ውስጥ አድዋ አደባባይ ቢኖርም ነገር ግን ትልቅ ማማ /ታወር/ ያስፈልጋቸዋል። የአድዋ ድል ከምንም በላይ ከፍ ብሎ መታየት ስላለበት ሁሉም ኢትዮጵያዊ የተወሰነች ብር ቢያዋጣ የአድዋ ማማ በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ተገማሽሮ ማየት እንችላለን።  አድዋ ኢትዮጵያዊያንን ሁሉ እንዲያስተሣስር ሁሉም ኢትዮጵያዊ ትንሽ ጥሪቱን እንዲያዋጣ ቢደረግ ይህ ትውልድ እና ስርአት ታሪክ ሠርቶ ያቆያል፤ ያልፏል።

ራስ ዳርጌ የአድዋ ባለውለተኛ

አድዋ ሲነሣ ሁሌም ማንሣት የሚገባን ጉዳይ አለ። አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ በጥቅምት ወር 1888 ዓ.ም ሲጓዙ ዙፋናቸውን ለማን ሠጡ? ኢትዮጵያን እንዲመራ ያደረጉት ማንን ነው? ያ ሠው ምን ህል ታማኝ ነው? ስልጣንን ያህል ነገር ተረክቦ፣ አስተዳድሮ፣ በመጨረሻም ለአጤ ምኒልክ ያስረከበው ያ ሠው ማን ነው?

 

እኚህ ታማኝ ባለአደራ ራስ ዳርጌ ናቸው። የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። እርሣቸው በዋናነት፣ ሌሎች ደግሞ በበታች ሹማምንትነት ኢትዮጵያን እንዲመሩ የአደራ ዙፋን ተሰጥቷቸው ነበር። ኢትዮጵያን ከጥቅምት 1888 ዓ.ም እስከ ግንቦት 1888 ዓ.ም ድረስ ለዘጠኝ ወራት መርተዋታል። የሚገርመው ነገር ያ ሁሉ የምኒልክ እና የጣይቱ ጦር ወደ አድዋ ሲዘምት የደቡብ እና የምስራቅ ኢትዮጵያ ድንበር ለቅኝ ገዢዎች መግባት የተመቸ አልነበረም ወይ የሚል ጥያቄ ይነሣ ይሆናል። ነገር ግን እነ ራስ ዳርጌ ባላቸው የጦር ጥበበኝነት፣ ጀግንነት፣ ብልሃተኝነት፣ ኢትዮጵያን ጠብቀዋል። ራስ ዳርጌ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት ጀምሮ ሀገራቸውን በቀናኢነት ያገለገሉ ታላቅ ባለውለተኛ ናቸው። አፄ ቴዎድሮስ ከሚወዷቸው ባለሟሎቻቸው መካከል ዳርጌ አንዱ ናቸው። በኋላ ግን አጤ ምኒልክ ከቴዎድሮስ ቤተ መንግስት ከጠፉ በኋላ ዳርጌ ታስረው ነበር። ምኒልክን ለማስመለጥ በተካሔደው ሴራ ውስጥ እጃቸው አለበት በማለት አጤ ቴዎድሮስ አስረዋቸው ነበር። ነፃ የወጡት ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሠው በኋላ ነው።

ብዙም ያልተነገረላቸው ራስ ዳርጌ ፍፁም ታማኝ ኢትዮጵያዊ ሊባሉ የሚችሉ ናቸው። በጦርነት ወቅት ዙፋን ተሠጥቷቸው ዙፋኑን በስርዓት ጠብቀው ኢትዮጵያን ያቆዩልን የአድዋ ቅን ጀግና ነበሩ።

ቴአትር ቤቶቻችን እና አድዋ

ከሰሞኑ በአድዋ 121ኛ አመት አከባበር ላይ እንቅስቃሴ እያደረጉ ካሉ የጥበብ ተቋማት አንዱ የብሔራዊ ቴአትር የባሕል ሙዚቃ ቡድኑ ነው። እንቅስቃሴው ጥሩ ነው። ነገር ግን አድዋ ላይ የሚያተኩሩ ሙዚቃዎችን ሲሠራ አላየሁም። የባሕል እስክስታዎች እና የብሔሮችን ሙዚቃ በብዛት ሲያቀርቡ ነው ያስተዋልኩት። አድዋን ለመዘከር ይህ በቂ አይደለም። ሌሎች በርካታ ጉዳዮችን ከብሔራዊ ቴአትር፣ ከሐገር ፍቅር እንዲሁም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ጥበባት ትምህርት ክፍል፣ ከታሪክ ትምህርት ክፍል፣ ከስነ-ጽሁፍ ትምህርት ክፍል ብዙ ብዙ ይጠበቃል።

 

አድዋ ለጥበብ ምቹ ነው። የአድዋን ድል ትልቅ ፌስቲቫል አድርጐ መጠቀም ይቻላል። ለምሣሌ ቴአትር ቤቶቻችን ልዩ ልዩ የጐዳና ድራማዎችን መስራት ይችላሉ። በአድዋ ጦረኞች ልብሰ ተክህኖ ደምቀው፣ እየሸለሉ፣ እያቅራሩ፣ እየፎከሩ ዋና ዋና መንገዶቹን ሊያሟምቋቸው ይችላሉ። ሙዚቃ እና ነጋሪት እየተጐሠመ፣ የአድዋን ድል በጐዳና ላይ ፌስቲቫል ማድመቅ ይቻላል። አዋጁ እየተነገረ፣  ሆ እየተባለ፣ ፈረስና በቅሎን እየተጠቀሙ፣ ጐዳናውን በመሙላት የአድዋ ድልን ትልቁ የኢትዮጵያ የጐዳና ፌስቲቫል አድርጐ ማቅረብ ይቻላል። ገጣሚያን' የቤተ-ክህነት አባቶች' ዲያቆናት ቀሣውስት' ምዕመናን' ሊቀ ጳጳሳት ሣየቀሩ ዋነኛዎቹ የአድዋ ድል አድማቂዎች ሆነው ትልቅ ፌስቲቫል የማድረግ ባሕል መኖር አለበት። አድዋ የመላው የጥቁር ሕዝብ ድል ነው። ግዙፍ የቱሪዝም ሐብት አድርገን ልንጠቀምበት እንችላለን።

የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫ የሆነችው አዲስ አበባ የመላው የጥቁር ሕዝቦች አመታዊ ጉባኤ (All black people annual conference) በሚል ትልቅ መሠብሠቢያ አጀንዳ መፍጠር ይቻላል። በመላው አለም ያሉ ጥቁሮች በየአመቱ ወደ አዲስ አበባ እየመጡ ስብሠባ እንዲያደርጉ ቢጋበዙ ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝብ መሠብሠቢያ ማዕከል ትሆናለች። ይህን ጉዳይ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር እንደ ትልቅ አጀንዳ አድርጐ ከመንግሥት እና ከአፍሪካ ሕብረትም ጋር ተባብሮ ወደፊት እንዲሠራው እንዲተገብረው ሀሣብ አቀርባለሁ። የፃፍኩትንም ዝርዝር የድርጊት መርሃ ግብር (Action plan) በቅርቡ ለሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እሠጣለሁ። የአድዋን ድል ከፍ እናድርግ።

የሰማዕታት አፅም

የአድዋ ተራሮች ገለጥ ሲደረጉ የሚወጣው አፅም ነው። እነዚያ የአድዋ ጀግኖች፣ ኢትዮጰያ ዛሬ በነፃነት እንድትቆም ያደረጉ የቁርጥ ቀን ልጆች፣ ለኢትዮጵያ ሲሉ ሕይወታቸውን የሠጡ ሰማዕታት አፅም በአድዋ ተራሮች ውስጥ ሞልቷል። እኛ ቋሚዎቹ፣ እኛ ነፃነታችንን በነዚህ ሠማዕታት ያገኝን ሕዝቦች አደራ አለብን። እነሡ ለዚህች አገር እና ሕዝብ የከፈሉትን የሕይወት መስዋዕትነት በአግባቡ መጠበቅ ይኖርብናል። ከፖለቲካ ውዥንብር እና ከሀሠተኛ የታሪክ ፍልፈላ ራሣችንን ነፃ አድርገን በንባብ እና በዕውቀት በሚዛናዊነት እና በአስተሣሠብ ግንዛቤ ውስጥ ራሣችንን አደራጅተን እንደ ሠው አስበን፣ እንደ ሰው መግባባት መቻል አለብን። በማህበራዊ ሚዲያ ውስጥ እና በዕውናዊው አለምም የሚታዩ በጐ ያልሆኑ ዝንባሌዎቻችንን አጥፍተን እንደ ትልቅ ሕዝቦች ነፃነታቸውን እንዳስከበሩ ሕዝቦች ተረጋግተን መነጋገሪያች ወቅት ነው። ትልልቆቹን ድሎቻችንን እያኮሠስን በመጣን ቁጥር ራሣችንንም እያኮሠስን፣ እያዋረድን እየመጣን መሆናችንን መገንዘብ አለብን። የምንኮራበት ነገር ከሌለን ባዶ ነን። ማንም እንደ ልቡ ሊያጣጥፈን እና ሊዘረጋጋን የሚችል ፍጡሮች እንሆናለን። እንዲያ ከምንሆን ይልቅ ያሉንን ታላላቅ መገለጫዎችን እንደ ስንቅ ይዘን የጐደሉንን ደግሞ ለመሙላት ብርቱ ትግል ማድረግ ይጠበቅብናል።

 

ሁላችሁንም እንኳን ለታላቁ የአድዋ ድል በአል አደረሳችሁ፤ በአሉ የተሰጠንን ነጻነት ተጠቅመን ታላቋን ኢትዮጵያ ለመገንባት የምሰራበት መነቃቂያ ይሁነን እላለሁ! 

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

 

በጥበቡ በለጠ

 

በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባሕል፣ ኢኮኖሚ እና ፖለቲካ ላይ ለበርካታ ዓመታት ጥናትና ምርምር በመፃፍ፣ በማሳተም ወደር የማይገኝላቸው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የካቲት 9 ቀን 2009 ዓ.ም አርፈው ትናንት የካቲት 14 ቀን 2009 ዓ.ም በቅድስት ስላሴ ቤተ-ክርስቲያን የኢትዮጵያ አርበኞች ማረፊያ ስፍራ ላይ ከእናታቸው ከወ/ሮ ሲልቪያ ፓንክረስት ጐን አርፈዋል።

በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቀብር ላይ ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ የኢፌድሪ ፕሬዝደንት፣ ከመገኘታቸውም በላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝም ስለፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሞት የተሰማቸውን ሐዘን በተመለከተ በባህልና ቱሪዝም ሚኒስትሯ በዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ተነቧል። ከዚህ ሌላም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን እና የኢትዮጵያ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ሊቀ ጳጳሳትና አባቶች ተገኝተዋል። ሚኒስትሮች፣ ምሁራን፣ የእንግሊዝ አምባሳደርም ተገኝተው ንግግር አድርገዋል።

የሪቻርድ ፓንክረስት ሥርዓተ-ቀብር የተፈፀመው 60 ዓመት ሙሉ በፍፁም የፍቅር ልዕልና ሲያገለግሏት በቆየችው ኢትዮጵያ ውስጥ በመሆኑ ልዩ ትርጉም እንዳለውም ተወስቷል። በታሪክ ፕሮፌሰር በሽፈራው በቀለ የተዘጋጀውም የሕይወት ታሪካቸው ተነቧል።

ሪቻርድ ፓንክረስትና ቤተሰባቸው ለኢትዮጵያ ያበረከቱት አስተዋፅኦ እጅግ ግዙፍ መሆኑም ተወስቷል። ለመሆኑ ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው?

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ላለፉት 60 ዓመታት በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባህል፣ እምነት እና ልዩ ልዩ ጉዳዮች ላይ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን የጥናትና የምርምር ጽሁፎችን አበርክተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው? ምን አበረከቱ? የሚሉትን ጥያቄዎች እያነሳን ዛሬ እንጫወታለን። በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች የሰበሰብኳቸውን የፕሮፌሰሩን ጽሁፎች እየጠቃቀስኩም እናወጋለን። ከዚህ በፊት ፕሮፌሰር ሪቻርድን እና ቤተሰባቸውን በላሊበላ፣ በጐንደር፣ በሐረር፣ በአክሱም የኪነ-ህንፃ ታሪኰች እንዲሁም ስለቤተሰባቸውም ጭምር እኔና ኤሚ እንግዳ ቃለ-መጠይቅ አድርገንላቸው ስለነበር እሱንም መሠረት አድርጌ እኚህን ምሁር በጥቂቱ አስተዋውቃችኋለሁ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የተወለዱት እ.ኤ.አ ዲሴምበር 3 ቀን 1927 ዓ.ም ለንደን ውስጥ ሲሆን፤ እናታቸው ሲልቪያ ፓንክረስት ታዋቂ የሰብአዊ መብት ተሟጋች እና የኢትዮጵያ አርበኛ ነበሩ። ፋሽስቶች ከኢትዮጵያ ምድር በሽንፈት እንዲወጡ ካደረጉ እንግሊዛዊያን መካከል ግንባር ቀደሟ ናቸው - ሲልቪያ። እ.ኤ.አ በ1936 ዓ.ም ኢትዮጵያ ላይ ሙሉ ትኩረቱን ያደረገው እጅግ ዘመናዊ የሆነውን New Times and Ethiopian News የተሰኘውን ጋዜጣ ማዘጋጀት ጀመሩ። ጋዜጣው ሃያ ዓመታት ሙሉ በተከታታይ ሲታተም ቆይቷል።

ሲልቪያ በኢትዮጵያ ባህልና ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎችን በማቅረብ የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። ለምሳሌ 735 ገፅ ያሉት Ethiopia a Cultural History የተሰኘው መጽሐፋቸው እጅግ ዝነኛ ከመሆኑም በላይ በዘመኑ ኢትዮጵያን በዓለም አደባባይ በሰፊው ያስተዋወቀ ነበር።

የሪቻርድ አባት ሲልቪዮ ካርሎ የተባሉ ወደ ለንደን የተሰደዱ ኢጣሊያዊ ስደተኛ ነበሩ። አባታቸው ካርሎ ምንም እንኳ ኢጣሊያዊ ቢሆኑም፤ ፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ አቀንቃኝ ነበሩ። ይህም አቋማቸው ነው ለስደት ያበቃቸው። አጋጣሚው ደግሞ ለንደን ውስጥ በፀረ-ፋሺዝም እንቅስቃሴዋ እና በሰብአዊ መብት ተከራካሪነት ከምትታወቀው ሲልቪያ ፓንክረስት ጋር አገናኝቷቸው። ሪቻርድ ፓንክረስት የተባለ የኢትዮጵያ የዘመናት ወዳጅ ሊሆን የበቃውን ልጅ ወለዱ። ሲልቪዮ ካርሎ በሙያቸው ጋዜጠኛ እና አሳታሚ ነበሩ።

በምዕራባዊያን የስም አወጣጥ ባህል መሠረት የቤተሰብ ስም የሚወረሰው ከአባት /ከወንድ/ ቤተሰብ ነበር። ነገር ግን የሪቻርድ ፓንክረስት የቤተሰብ ስም የተወረሰው ከእናታቸው አባት ከዶክተር ሪቻርድ ማርስደን ፓንክረስት ነው። ዶክተር ሪቻርድ ማርድሰን ፓንክረስት በስራቸው የሕግ ባለሙያ የነበሩና የእንግሊዝ የሌበር ፓርቲ አቀንቃኝ ነበሩ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መጀመሪያ የተማሩት ባንኩሮፍት ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ከለንደን ከተማ ጥቂት ወጣ ብሎ በሚገኘው ተቋም ውስጥ ነበር። ከዚያም ለንደን ውስጥ የኢኮኖሚክስ ዩኒቨርሲቲ ተማሩ። እ.ኤ.አ በ1954 ዓ.ም በምጣኔ ሐብት ታሪክ /Economic History/ በዶክትሬት ዲግሪ ተመረቁ።

የሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ፍቅር የተጠነሰሰው ገና በልጅነታቸው ዘመን ነው። የእናታቸው የሲልቪያ ፓንክረስት የፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ እና ብሎም  የኢትዮጵያን ታሪክ ከልጅነታቸው ጀምሮ ሲያነቡ ፍቅራቸው እያየለ መጣ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ንጉሠ ነገስት ዘ-ኢትዮጵያ በስደት ለንደን ውስጥ ይኖሩ ነበር። ከእርሳቸው ጋርም ለንደን ውስጥ የኢትዮጵያ ቋሚ አምባሳደርና ከፍተኛ ምሁር የነበሩት ሐኪም ወርቅነህ እሸቴም ነበሩ። ከእነዚህ ታላላቅ የኢትዮጵያ ሰብዕናዎች ጋር ለንደን ውስጥ የተገናኙትና ብዙ ነገር ያወቁት ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የኢትዮጵያ ፍቅር በደማቸው ውስጥ እየገባ መጣ።

ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ደግሞ ባለቅኔው መንግስቱ ለማ፣ ዛሬ በሕይወት የሌሉት እጅግ የተከበሩ የዓለም ሎሬት ሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ፣ ልጅ ሚካኤል እምሩ እና ሐብተአብ ባህሩ ለከፍተኛ ትምህርት ከኢትዮጵያ ወደ ብሪታንያ ይሄዳሉ። እዚያም ከሪቻርድ ፓንክረስት ጋር የቅርብ ጓደኛ ሆኑ። በዚህም የተነሳ የሪቻርድ ፓንክረስት እና የኢትዮጵያ ፍቅር ወደ ፍፁምነት ይቀየራል።

ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያን ለመጀመሪያ ጊዜ መጥተው የጐበኙት እ.ኤ.አ በ1950 ዓ.ም ነበር። እንደገና በ1956 እ.ኤ.አ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ጋር በመሆን ወደ ኢትዮጵያ መጡ። በዚህ ጊዜ ከዛሬዋ ባለቤታቸው ከወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት ጋርም ተገናኙ። ከዚያም ተጋቡ። ወዲያውም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ተቀጠሩ። ማስተማርም ጀመሩ።

እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የሚገኘውን የኢትዮጵያን ጥናትና ምርምር ተቋምን በመመስረት ከግንባር ቀደሞቹ መካከል ሪቻርድ ፓንክረስት አንዱ ናቸው። ይህ የጥናትና ምርምር ተቋም ኢትዮጵያን የተመለከቱ ማንኛውም መረጃ የሚገኝበትና በበርካታ ቱሪስቶችም የሚጐበኝ የሀገሪቱና የህዝቦቿ መገለጫ የሆነ ሙዚየም በውስጡ ይዟል።

ሪቻርድ ፓንክረስት እ.ኤ.አ ከ1963 እስከ 1975 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም /IES/ የመጀመሪያው ዳይሬክተር በመሆን አገልግለዋል።

በዚያን ዘመን የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ እና የሙዚየሙ አስጐብኚ /Curator/ ከነበሩት ፕሮፌሰር ስታንስላው ዮናስኪ ጋር በመሆን እ.ኤ.አ በ1966 ዓ.ም ሦስተኛውን ዓለም አቀፍ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ኰንፈረንስ አዘጋጅተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ወዳጆች ማኅበርን /SOFIS/ በመመስረት እና በማስፋፋት በእጅጉ ይታወቃሉ። ማኅበሩ ልዩ ልዩ ድጋፎችን ለኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ከማድረጉም በላይ ልዩ ልዩ ጠቃሚ ሠነዶችን በመግዛትና በመሰብሰብ ለተቋሙ ገቢ ያደርጋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እ.ኤ.አ ከ1974 ዓ.ም በኋላ በኢትዮጵያ ውሰጥ አብዮቱ ሲፈነዳ እና መረጋጋት ሲጠፋ ወደ ለንደን አቀኑ። እ.ኤ.አ በ1976 ዓ.ም በኢንግላንድ የጥንታዊ እና የአፍሪካ ጥናቶች ማዕከል በሆነው ለንደን ውስጥ በሚገኘው የኢኰኖሚክስ ትምህርት ቤት ተመራማሪ ሆኑ። ከዚያም Royal Asiatic Society ተብሎ በሚታወቀው ተቋም ውስጥ የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ ሆነው ተሾሙ። እ.ኤ.አ በ1986 ዓ.ም ከአስር ዓመታት ቆይታ በኋላ ወደ ኢትዮጵያ ተመለሱ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ አምራች ፀሐፊና ተመራማሪ በመሆን ከኢትዮጵያ አልፎ በመላው ዓለም በእጅጉ ይታወቃሉ። ኢትዮጵያ ላይ ብቻ ትኩረት ያደረጉ 22 መፃህፍትን አሳትመዋል። 17 ሌሎች መፃህፍትን ደግሞ የአርትኦት /Editing/ ስራ ሰርተዋል። ከ400 በላይ የጥናትና ምርምር ጽሁፎችን በልዩ ልዩ ጆርናሎች ላይ በማሳተም በዓለማችን ከሚታወቁት የታሪክ ሊቆች መካከል ግንባር ቀደም ሆነው ከሚጠሩት አንዱ ለመሆን በቅተዋል። ከዚሁ ጋርም በተለይ ከእናታቸው እና ከባለቤታቸው ጋር በመሆን Ethiopia Observer የተሰኘውን መጽሔት ያዘጋጁ ነበር። የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ጆርናልም ለብዙ ዓመታት ከፕሮፌሰር ዮናስኪ ጋር እና ከሌሎችም ጋር በመሆን አዘጋጅተዋል።

ለዚህም የአገልግሎት ብቃታቸው እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም ከመሸለማቸውም በላይ እ.ኤ.አ በ2004 ዓ.ም አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ ሰጥቷቸዋል። በእንግሊዝ ሀገርም ላበረከቱት የታሪክ ጥናትና ምርምር አስተዋፅኦ ከፍተኛ ሽልማት አግኝተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ከኢትዮጵያ ውጭ በተለያዩ ሀገሮች ውስጥ ባሉ ዩኒቨርሲቲዎች ተጋባዥ መምህር በመሆን እየተጓዙ አስተምረዋል። በዚህም ኢትዮጵያን ከቀሪው ዓለም ጋር በማገናኘት እንደ ድልድይ ያገለገሉ አንጋፋ ምሁር ናቸው።

ከጥናትና ምርምር ስራዎቻቸው በተጨማሪም የአክሱም ሐውልትን እና ከመቅደላ አምባ የተዘረፉ የኢትዮጵያን ቅርሶች ከጣሊያን እና ከእንግሊዝ ሀገር በማስመለስ ይታወቃሉ። እ.ኤ.አ በ2002 ዓ.ም ለንደን ከተማ ውስጥ በሚገኘው የኢጣሊያ ኤምባሲ በር ላይ የአክሱም ሐውልት ወደ ሀገሩ እንዲመለስ ሰላማዊ ሰልፍ አድርገዋል።

የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል ጊዜያቸውንና ኑሮዋቸውን በኢትዮጵያ ውስጥ ያደረጉ ናቸው። ለምሳሌ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ሲጀመር፣ የኢጣሊያን ወራሪ በመታገልና በመጨረሻም በመጣል ከሚታወቁት ከኢትዮጵያ አርበኞች ጋር የሚሰለፉ የቁርጥ ቀን ባለውለተኛ ናቸው። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው አያሌ ተግባራትን ለኢትዮጵያ አበርክተው በመጨረሻም እ.ኤ.አ መስከረም 27 ቀን 1960 ዓ.ም ከዚህች ዓለም በሞት ሲለዩ የተቀበሩትም እዚሁ አዲስ አበባ ከተማ ቅድስት ስላሴ የጀግኖች መካነ መቃብር ነው። ሲልቪያ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ክርስትና ከመነሳታቸውም በላይ “ወለተ ክርስቶስ” (የክርስቶስ ልጅ) በሚል በቀሳውስት አማካይነት የክርስትና ስም ወጥቶላቸዋል። በትውልድ እንግሊዛዊት ቢሆኑም በመንፈስ ደግሞ ኢትዮጵያዊም ሆነው ኖረው አልፈዋል።

ልጃቸው ሪቻርድ ፓንክረስትም 60 ዓመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ታሪክ፣ ባህልና እምነት እየተመራመሩ፣ እያስተማሩ፣ ኢትዮጵያንም እያስተዋወቁ ብዙ ውለታ አበርክተዋል። የሪቻርድ ባለቤት ሪታ ፓንክረስትም በኢትዮጵያ ውስጥ ላለፉት 60 ዓመታት ከባለቤታቸው ባልተናነሰ ሁኔታ እጅግ ግዙፍ የሚባሉ ተግባራትን አከናውነዋል። ባለቤታቸው ሪቻርድ ውጤታማ በሆኑባቸው በሁሉም ስራዎች የሪታ አጋርነትና ተሳትፎ ስለታከለበት ስኬታማ ሆኖ ኖሯል።

ከዚህ ሌላም ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ በሚገኘው ኬኔዲ ላይብረሪ ውስጥ የመጀመሪያዋ ኃላፊ ሆነው አገልግለዋል። በኢትዮጵያ ሴቶች ላይም አያሌ ጥልቅ ምርምር አድርገዋል። ልጆቻቸው ዶ/ር አሉላ ፓንክረስት እና ዶ/ር ሄለን ፓንክረስት ጥናትና ምርምር የሚያደርጉበት ርዕሰ ጉዳይ ኢትዮጵያ ናት። የፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል በኢትዮጵያ ፍቅር “የተነደፈ” ነው።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ ቀንድ ላይ የተመራመሩ እና ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ጽሁፎች ያበረከቱ አንጋፋ ምሁር ናቸው። በተለይ የኢትዮጵያን ታሪክ በተመለከተ ላለፉት 60 ዓመታት እጅግ ግዙፍ ሊባል የሚችል ጥናትና ምርምር አድርገው አያሌ መፃህፍትን እና መጣጥፎችን አቅርበዋል። እንደ አንዳንድ ሰዎች ገለፃ ኢትዮጵያ በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ውስጥ አለች ይባላል። ከፓንክረስት ጋር መጫወት፣ ማውራት፣ ማንበብ … የሚያገለግለው ኢትዮጵያን ለማወቅ ነው ይላሉ።

 

 

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እና ስራዎቻቸው

ፕሮፌሰር ሪቻርድ በተለይ በኢትዮጵያ የጥንታዊ እና የመካከለኛ ዘመን ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎች አበርክተዋል። ለምሳሌ ራሳቸውና ባለቤታቸው እንዲሁም እናታቸው ሲሊቪያ ፓንክረስት ያዘጋጁት በነበረው “ኢትዮጵያ ኦብዘርቨር” /Ethiopia Observer/ በተሰኘው የጥናትና ምርምር መጽሔት ላይ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የኢትዮጵያን የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ታሪክን አበርክተዋል። በዚሁ መጽሔት ላይ ኢትዮጵያን ቀይ ባህርን እና የኤደን ሰላጤን ወደብ በተመለከተ እስከ 20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ ያለውን ታሪካዊ ግንኙነት በዝርዝር አሳይተዋል።

እኚህ ምሁር፣ የበርካታ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን አስደናቂ ታሪኰች በልዩ ልዩ ጽሁፎቻቸው አስፍረዋል። ከመሪዎች ብንነሳ ከአፄ ቴዎድሮስ የጀግንነትና የህልፈት ታሪክ ጀምሮ እስከ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ያለውን ታሪክ ከመፃፋቸውም በላይ ከዘመነ አክሱም ጀምሮ ከዚያም እስከ ዛግዌዎች አገዛዝ ብሎም ስልጣን በሸዋ መሪዎች ከገባ በኋላም ትልልቅ ተግባራትን ስላከናወኑ የኢትዮጵያ ባለውለታዎች ጽፈዋል። ከዚህም ሌላ በጐንደር የስልጣኔ ዘመን ስለታዩት አበይት ጉዳዮችና ታሪኰች እጅግ በተብራራ ሁኔታ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈዋል።

ወደ ስነ-ጥበቡም ዓለም ስንመጣ ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ስለ አፈወርቅ ተክሌ የጥበብ ርቀትና ጥልቀት እንዲሁም የህይወት ታሪኩንም በተመለከተ በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር መጽሔት ላይ ጽፈዋል። ባለቅኔውንና ፀሐፌ-ተውኔቱን መንግስቱ ለማን በተመለከተም ሰፊ ጽሁፍ አቀርበዋል። እነዚህና ታላላቅ ሌሎች ኢትዮጵያዊያን የተለየ እውቀትና ችሎታ እንዳላቸው የዛሬ 50 ዓመት ግድም የፃፉልን ሪቻርድ ፓንክረስት ናቸው።

በባርነት ተሸጣ ሄዳ የጀርመን ልዑል ሚስት ስለሆነችው የማህቡባ ታሪክ ጀምሮ በኢትዮጵያ ውስጥ ገናና ስም ያላቸውና በጐ ተግባራትን አከናውነው ስላለፉ ምርጥ ሰዎች ጽፈው አስተዋውቀውናል። በኢትዮጵያ ላይ የጥፋት ዘመቻ እንዲከፈት ስላደረጉ እና ጉዳት ስላደረሱ ሰዎችም ጽፈዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያ ውስጥ ስለሚገኙት ልዩ ልዩ ከተሞች አመሰራረትና ታሪክ እጅግ በሚገርም ሁኔታ ጽፈዋል። የየከተሞቹን የሩቅ ዘመን ታሪክና እድገት፣ የህዝብ አሰፋፈር፣ መተዳደሪያ፣ የንግድ ግንኙነት፣ የመሪዎቻቸውን ታሪክና ማንነት በተመለከተ ተከታታይ እትሞችን በመፃህፍት አስነብበዋል።

ልዩ ልዩ ተጓዦች እና ፀሐፊዎች ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ያዩትን በአያሌ የማስታወሻ መጽሐፍቶቻቸው ውስጥ አስፍረዋል። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ደግሞ እነዚህ የታሪክ ማስረጃዎችን ከያሉበት እያሰባሰቡ ምን እንደተባለ በዝርዝር ጽፈው አስነብበውናል። ኢትዮጵያ በውጭ ፀሐፊዎች እይታ ምን እንደምትመስል አስነብበውናል።

በኢኰኖሚው ዘርፍም ቢሆን፤ በርካታ የታሪክ ማስረጃዎች የሚሆኑ ጥናቶችን አበርክተዋል። ለምሳሌ በስራ ዓለም ውስጥ የኢትዮጵያ ሴቶች ያሏቸውን ሚና እ.ኤ.አ በ1957 Employment of Ethiopian Women በሚል ርዕስ ጽፈዋል። በልዩ ልዩ ክፍለ ዘመኖች ያሉትን የኢትዮጵያን የኢኰኖሚ ታሪኰችን ጽፈው አስነብበዋል። በግብርናው መስክ ኢትዮጵያ በየዘመናቱ ያገኘችውን እና ያጣችውን የሚዘክሩ ልዩ ልዩ ጥናቶችን ጽፈዋል። በመሬት አጠቃቀምና ይዞታ ላይ በተመለከተም በየዘመናቱ ስለተሰሩ የሕግና የአስተዳደር ሁኔታዎች እንዲሁም ይዞታንም በተመለከተ መሪዎች ይከተሏቸው ስለነበሩት አመራር ጽፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም የኢትዮጵያ የግብርና ታሪክ Ethiopian Agriculture በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር ላይ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያን የመሠረተ ልማት እንቅስቃሴን በተመለከተም Ethiopian Medieval and Post-Medieval Capitals በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1979 ዓ.ም ዝርዝር ጉዳዮችን ጽፈዋል። ከዚሁ በመለጠቅም የንግድ ከተሞች የትኞቹ እንደነበሩ እና ኢትዮጵያ እና የውጭው ዓለምም እንዴት ይገናኝ እንደነበር ጽፈዋል። ለምሳሌ የኢትዮጵያ ሙስሊሞች የንግድ ማዕከል ስለነበሩት አካባቢዎች እና ስለነበረው ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሁኔታ አሳይተውናል። ስለ ባንክ ቤት ታሪክ፣ ስለ ገንዘብ ዝውውርና ልውውጥ ታሪክ፣ በአክሱም ዘመን ውስጥ ስለታዩት የንግድ፣ የግንኙነትና የአስገራሚ ስልጣኔ ውልደት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ የታሪክ እና የቀረጥ ታሪክ አመጣጥን በተመለከተም ሰፊ ጥናትና ምርምር አድርገዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም Ethiopian tax documents of the early twentieth century examination of Ethiopian tax revenues from the North provinces በሚል ርዕስ ከጥንታዊው ስርዓት ጀምሮ ያለውን ታሪክ ይዳስሳሉ። በአጠቃላይ ታክስን በተመለከተ በቀደመው ዘመን ስለነበረው አተገባበርና ታሪክ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የ1967፣ የ1973፣ የ1981፣ የ1983 ዓ.ም (እ.ኤ.አ) የጥናትና የምርምር ውጤቶች ያሳዩናል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የኢትዮጵያን የህክምና ታሪክ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ውጤቶችን አበርክተዋል። እ.ኤ.አ በ1964 ዓ.ም ከቀረቡት የኢትዮጵያ የህክምና ታሪክ ጀምሮ ልዩ ልዩ ጽሁፎችን በተከታታይ አቅርበዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የዘመናዊ የህክምና አጀማመር በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር The beginnings of modern medicine in Ethiopian በሚል ርዕስ ጽፈዋል። ከዚሁ ጋርም አያይዘው የባህላዊ ህክምና የሚሰጡ ጥንታዊ ኢትዮጵያውያን እንዴት አድርገው ቀዶ-ጥገና (ኦፕራሲዮን) እንደሚያደርጉ እና ህክምና እንደሚሰጡም ጽፈው አስነብበውናል። እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የኢንፍሉዌንዛን ህመም፣ በ1968 ዓ.ም የኰሌራን ህመም፣ በ1975 ዓ.ም የህዳር በሽታን ታሪክና ያስከተለውን ጉዳት፣ በዚሁ ዓመት ስለቂጥኝ በሽታ ታሪክ እና በአጠቃላይ ስለ አባላዘር በሽታ ስለሚባሉት ህመሞች ታሪካዊ ሁኔታ እና ያስከተሏቸውን ችግሮች በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈውልናል። ከዚሁ ጋር ስለ ታይፈስ፣ ስለ ኰሶ፣ ስለ ስጋ ደዌ፣ እና ስለ ሌሎችም አያሌ የበሽታ አይነቶችና ታሪኰች በአስገራሚ ሁኔታ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ ማኅበረሰባዊ ህይወትም በተመለከተ አያሌ ጽሁፎችን አስነብበውናል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የፃፉት ጽሁፍ ጦርነት ኢትዮጵያ ውስጥ ያስከተለውን ማኅበረሰባዊ፣ ባህላዊ እና ኢኰኖሚያዊ ቀውስ ጽፈዋል። ይሄው ጽሁፍ The effects of war in Ethiopian History የሚሰኝ ሲሆን በርካታ መረጃዎች በውስጡ ይገኛሉ። ሴቶች በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊ እና የባህላዊ ህይወት ውስጥ ያላቸውን ሚናም በተመለከተ እ.ኤ.አ 1990 ዓ.ም ጽፈዋል። የሴተኛ አዳሪነት ታሪክ መቼ እንደነበር እና እንዴት እንደተስፋፋ የሚገልፀውንም ጥናታቸውን እ.ኤ.አ በ1974 ዓ.ም The History of prostitution in Ethiopia በሚል ርዕስ አስነብበዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ያልፃፉበት ርዕሰ ጉዳይ የለም ብሎ መናገር ይቻላል። ለምሳሌ A cultural History of Ethiopia በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ብቻ እጅግ በርካታ የሆኑ የኢትዮጵያን ባህላዊና ማኅበራዊ ታሪኰችን እናነባለን። በአያቱ ኢትዮጵያዊ ስለሆነው የሩሲያ ታላቅ ደራሲ ስለሆነው አሌክሳንደር ፑሽኪን እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም Pushkin’s Ethiopian ancestry የተሰኘ ጽሁፍ አቅርበዋል። የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያን የባርያ ንግድ ታሪክ ጽፈዋል። ከኢትዮጵያ በባርነት ንግድ ምክንያት የወጡት ዜጐች በአሁኑ ወቅት የት እንዳሉ ሁሉ የሚጠቁም የጥናትና ምርምር ስራቸው ነው። በዚህ በባሪያ ንግድ እና ልውውጥ ጉዳይ ብቻ አያሌ ጽሁፎችን አበርክተዋል። ባርነት የሚካሄድባቸው የኢትዮጵያ ገበያዎች የትኞቹ እንደነበሩ ሁሉ ስዕላዊ መግለጫዎችን በማሳየት የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መፃህፍት ያስነብቡናል።

የኢትዮጵያን ወታደራዊ ታሪክ እና የጦርነት ስፍራዎቿን ታሪክ በዝርዝር በመፃፍ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ከገናና ፀሐፊዎች ምድብ የሚቀመጡ ናቸው። እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም The Battle of Adwa በሚል ርዕስ ጽፈዋል። የአድዋን ጦርነት ያሳዩበት ጽሁፍ ነው። ከዚህም ሌላ የኢትዮጵያን ሚሊቴሪ ታሪክ በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም The Ethiopian Army of former times በሚል ርዕስ ትልቅ የታሪክ ሠነድ አበርክተዋል። በዚህ ዙሪያ እጅግ በርካታ የኢትዮጵያን የጦርነት ታሪኰችን ጽፈዋል። በውስጡም የአያሌ የኢትዮጵያን አርበኞች ታሪክ እና ገድል እናገኛለን።

በኢትዮጵያ የትምህርት ታሪክ ላይም ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አያሌ መረጃዎችን ጽፈዋል። ለምሳሌ ትምህርት መቼ እንደተጀመረ፣ የኢትዮጵያ የሕትመት ታሪክ፣ የጋዜጦችን ታሪክ፣ የመፅሐፍት ሕትመት ታሪክ፣ የቤተ-መፃህፍት ታሪክ እና እውቀትን በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ሰፊ ጥናት አቅርበዋል። ይህም ጥናታቸው The Foundations of education, printing, newspapers, book production Libraries and literacy in Ethiopia ይሰኛል። በውስጡ አያሌ የኢትዮጵያ የታሪክ መረጃዎች አሉት።

ከዚሁ ጥናት በተጨማሪ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው የኢትዮጵያ ትምህርትና የመማሪያ መፃህፍት ታሪክ፣ እንዲሁም የኢትዮጵያን የዕውቀቶችም ምንጭ እና የአስተሳሰብ ርቀትን ሁሉ በተመለከተ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ብዙ ፅፈዋል።

በኢትዮጵያ የኪነ ህንፃ ታሪክ ላይ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ፅሁፎችን በማበርከት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሰፊ ድርሻ አላቸው። በአክሱም ሀውልቶች፣ በቅዱስ ላሊበላ አስደናቂ ኪነ-ህንፃዎች፣ በጐንደር የህንፃ ጥበብ እና ርቀት፣ በሀረር የጀጐል ግንብ ታሪክና የሀረር የአርኪዮሎጂ ውጤቶችንና ትንታኔ፣ ከርሱ ጋር ተያይዞ የኪነ-ህንፃን ባህልና ምጥቀት በኢትዮጵያዊያኖች ዘንድ እንዴት እንደሆነ ለአለም አሳውቀዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ላለፉት 60 ዓመታት የኢትዮጵያን ህዝብና ባህል እንዲሁም ጥንታዊ ስልጣኔ እየፃፉ ትውልድን ሲያስተምሩ ቆይተዋል።

ሪቻርድ ሆይ፤ ስላንተ የሚጻፈው ይህ ብቻ አይደለም። ገና ብዙ   እንጽፍልሀለን።

 

በጥበቡ በለጠ

ሰሞኑን ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ ተጉዤ ነበር። በቅድሚያ የሄድኩት የጎጃም እና የአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ርዕሰ ከተማ ወደሆነችው ባህር ዳር ነው። ባሕር ዳር ደጋግሜ ከሄድኩባቸው የኢትዮጵያ ከተሞች አንዷ ናት። ሁሌም ትገርመኛለች። ውብ ከተማ። ለኢትዮጵያ መዲናነት የማታንስ። በታላቁ ሃይቅ የተከበበች።

 

አዲስ አበባ ላይ የሚካሄዱ ልዩ ልዩ ዓለም አቀፍ ስብሰባዎች ለምንድነው ባህር ዳር ላይ የማይካሄዱት ብዬ አሰብኩ። ልክ እንደ ባህር ዳር ሁሉ አዋሳ፣ ድሬዳዋ፣ መቀሌ የመሳሰሉ ከተሞች እንዲህ አይነት አለማቀፍ ስብሰባዎችን እንዲያስተናግዱ እድሉ ቢሰጣቸው በርካታ ሀገራዊ ጠቀሜታዎች ይገኛሉ ብዬ አሰብኩ።

 

ኧረ ወደ ባህር ዳር ልመለስ። ቆይታዬን የባህር ዳር ነዋሪዎች አደመቁልኝ። ተንከባከቡኝ። ብቻ አንፈላሰሱኝ ብል ማጋነኔ አይደለም። ስለ ከተማዋ በተለይም ስለ ጣና ገዳማት የምሰራውን ዶክመንተሪ ፊልም በጉጉት የሚጠብቁት ወዳጆቼ ናቸው አብዛኛዎቹ። ባህር ዳርን የሚያስተዋውቀው ፊልሜ በቀርቡ ይወጣል። ብዙ ለፍተሃል እና እስኪ ለሶስት ቀናት ያህል ፈልሰስ በል ብለውኝ በፓፒረስ ሆቴል ቆይታዬን አድርገውልኝ መላው ባህር ዳርን በደንብ እንድጎበኛት አደረጉ። የከተማዋ ባህልና ቱሪዝም መስሪያ ቤት ሠራተኞች የሆኑት ወዳጆቼ ባህር ዳርን የተመለከቱ ሌሎች ሠነዶችንም ሰጡኝ። ይህችን በተፈጥሮ የታደለች ከተማን ፃፍባት አሉኝ።

 

ከየት ልጀምር? ታሪኳ ብዙ ነው። እነዚሁ የተከማዋ ብሎም የክልሉ ባህልና ቱሪዝም ቅን ተባባሪ ሠራተኞች ብዙ ነገሮችን ፅፈዋል። ከእነርሱም ከእኔም እያወጣጣሁ ስለዚህች ከተማ ባጭሩ ይህን ብልስ፡-

የባህር ዳር ከተማ በጣና ሃይቅ ደቡባዊ ጫፍ ከባህር ወለል1830 ሜትር ከፍታ ላይ ትገኛለች። አማካይ ሙቀቷ 17.5 ዲግሪ ሴንቲግሬድ ሲሆን ከሁለት መቶ ሺህ ህዝብ በላይ እንደሚኖርባት ይገመታል። ከተማዋ የክልሉ ርዕሰ መዲናም በመሆኗ በርካታ የመንግሥትና መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች የትምህርት ተቋማት ባንኮችና የመድህን ድርጅቶች አስጐብኚ ድርጅቶችና የጉዞ ወኪሎች ሆቴሎችና የንግድ ተቋማት ወዘተ ይገኙባታል።

 

 

የባህር ዳር ከተማን በቅርብ ርቀት ከላይ ቁልቁል ለመመልከት ተመራጩ ስፍራ የቤዛዊት ኮረብታ ነው። የቤዛዊት ኮርብታ በከተማዋ ምስራቃዊ ዳርቻ 5 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ይገኛል። በእግር በመጓዝ አሊያም በመኪና ወይንም በብስክሌት ወደ ኮረብታው መድረስ ይቻላል። በኮረብታው ላይ አፄ ኃይለሥላሴ በ1959 ዓ.ም ያሰሩት የቤዛዊት ቤተመንግስት ይገኛል። ቤዛዊት ኮረብታ ላይ በመሆን እስከተወሰነ ርቀት የአባይን ወንዝ ጠመዝማዛ ጉዞ በወንዙ ውስጥ የሚንቦጫረቁ ጉማሬዎችንና የተለያዩ አዕዋፋትን መመልከት ይቻላል።

 

 

ከጢስ አባይ ከተማ በስተምዕራብ 7 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በሚገኘውና ያጐሜ በሚል መጠሪያ በሚታወቀው ኮረብታ ላይ ከአንድ አለት ተፈልፍላ የተሰራችው የደንጊያ ዴቤሎ ቤተክርስቲያን ትገኛለች። የአካባቢው አዛውንት ቤተክርስቲያኗ በአፄ ላሊበላ ዘመን ተፈልፍላ እንደተሰራች ይናገራሉ። አንዳንድ ጊዜ ኮረብታውንም የላስታ ኮረብታ እያሉ ይጠሩታል። ቤተክርስቲያኗ ለብዙ አመታት ጠፍ ሆና ቆይታ ከ20 አመት በፊት  በቅዱስ ላሊበላ ስም ታቦት ተቀርጾላት አገልግሎት እየሰጠች ትገኛለች።

 

ከባህር ዳር ከተማ ወደ አዴት በሚወስደው የመኪና መንገድ በቅርብ ርቀት የደብረመዊዕና የገረገራ መንደሮች ይገኛሉ። ከእነኚህ መንደሮች ከአንድ እስከ ሁለት ሰዓት በሚፈጅ የእግር መንገድ ክልል ውስጥ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተሰሩ የሚነገርላቸው ግንብ ጊዮርጊስ ይባባ ግንብና ማርያም ግንብ የሚባሉ የመሬት ላይና የመሬት ውስጥ አብያተ-መንግስታት ቅሪቶች ሳይታዩ መታለፍ የሌለባቸው ታሪካዊ ስፍራዎች ናቸው። በኢትዮጵያ የቅኔ ትምህርት ስመጥር የሆነው የዋሸራ ማርያም ገዳም ከገረገራ መንደር ምዕራባዊ አቅጣጫ የሦስት ሰዓት የእግር ጉዞ በኋላ ይገኛል።

 

የጣና ገዳማት

በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ሀይቆች ትልቁ የጣና ሃይቅ ነው። ስፋቱ 3600 ካሬ ኪ.ሜ ሲሆን በውስጡ በሚገኙ ደሴቶችና በዙሪያው በርካታ የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖትን የሚከተሉ ገዳማት ይገኛሉ። አንዳንዶቹ ገዳማት ከ700 ዓመት እድሜ በላይ ያላቸውና ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች የተሰባሰቡ ውድ የታሪክ ቅርሶችን፣ የመካከለኛው ዘመን የኢትዮጵያ ነገስታትን አጽም የያዙ ናቸው። በመሆኑም ገዳማቱ የአገሪቱ ቤተክህነት ሙዚየም ናቸው ለማለት ይቻላል።

 

ደብረማርም

ከባህር ዳር ከተማ የሰሜን ምስራቅ አቅጣጫን በመያዝ በጀልባ ለሃያ ደቂቃ አሊያም በእግር ለአንድ ሰዓት ተኩል በመጓዝና የአባይን ወንዝ በታንኳ በማቋረጥ የደብረማርያም ገደም ወደምትገኝበት ደሴት መግባት ይቻላል። የተለያዩ ታሪካዊ ቅርሶችን የያዘችው የደብረማርያም ገዳም በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት /1307-1337ዓ.ም/ እንደተመሰረተች ይነገራል።

አካባቢው በሁለት ተጨማሪ ስሞች ይታወቃል። እነኚህም ጉማሬ ባህር እና አባየ ራስ ይባላሉ። ጉማሬ ባህር የተባለው በአካባቢው ጉማሬዎች ስለሚገኙ ሲሆን አባይ ራስ የተባለው ደግሞ የአባይ ወንዝ የሀይቁን ውሃ ሰንጥቆ የሚወጣበት ስፍራ በመሆኑ ነው።

ክብራን ገብርኤልና እንጦስ

ከባህር ዳር ከተማ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ የ45 ደቂቃ የጀልባ ጉዞ በኋላ ብዙም ያልተራራቁ መንትያ ደሴቶች ይገኛሉ። ደሴቶቹ የሚገኙት ማራኪ በሆነ ተፈጥሯዊ የመሬት አቀማመጥ ባለውና በደን በተሸፈነ ኮረብታማ ስፍራ ነው። ደሴቶቹ ክብራን ገብርኤልና እንጦስ በመባል ይታወቃሉ። ክብራን ገብርኤል የወንድ እንጦስ ደግሞ የሴት መናንያን መኖሪያ በመሆን ለብዙ አመታት ቆይተዋል። ይሁን እንጂ በአንዳንድ ችግሮች ምክንያት የእንጦስ መነኮሳት ወደ ሌላ አካባቢ መሰደዳቸው እስከቅርብ ጊዜ ድረስ ገዳሙ ጠፍ /ባዶ/ ሆኖ መቆየቱ ይነገራል። አሁን ግን ቤተክርስቲያን ተሰርቶና የኢየሱስ ታቦት ገብቶ ገዳሙ ወደ ወንዶች ገዳምነት ተለውጧል።

 

የክብራን ገብርኤል ቤተክርስቲያን መጀመሪያ የተሰራው በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት ሲሆን በዳግማዊ ዳዊትና ኋላም በአዲያም ሰገድ እያሱ በድጋሚ እንደተሰራ ይነገራል። ቤተክርስቲያኑ በወጉ በተጠረቡ ቀያይ ድንጋዮች የታነፀ ነው። በቤተ መቅደሱ ዙሪያ ከድንጋይ የተጠረቡ 12 አምዶች ይገኛሉ። ከመቅደሱ ግድግዳ ጋር ተያይዞ በተሰራ ክፍል ውስጥ የገዳሙ መስራች የአቡነ ዘዮሀንስ መቃብር ይገኛል።

 

በደሴቱ አናት ላይ በታነፀው የክብራን ገብርኤል ቤተክርስቲያንና እንዲሁም በአፄ ፋሲል እንደተሰራ በሚነገርለት ዕቃ ቤት ውስጥ በርካታ ታሪካዊ ቅርሶች ይገኛሉ። ከእነዚህም ውስጥ በሀዋርያው ሉቃስ እንደተሳለች የሚነገርላት ስዕለማርያም፣ ከብረት የተሰራው የአቡነ ዘዮሃንስ የፀሎት ልብስ፣ የአፄ ኢያሱ አልጋና ሰይፍ፣ የንጉስ ተክለ ሃይማኖት ተደራራቢ አልጋ፣ ከእንጨት የተሰሩ መቅረዝና አገልግል መስቀሎች የገበታ ላይ ስዕሎችና የብራና መጻሕፍት ይገኙባቸዋል። ወደ ክብራን ገብርኤል መግባት የሚፈቀድላቸው ወንዶች ናቸው።

 

ዘጌ

የጣናን ሀይቅ ከምዕራብ ወደ ምስራቅ በመግፋት ተንሰራፍቶ የሚታየው ባህረገብ መሬት/ፔኒንሲዩላ/ ዘጌ ይባላል። በቅርብ ርቀት ሆነው ሲመለከቱት ክንፉን ዘርግቶ የተቀመጠ አሞራ ይመስላል። ዘጌ ከባህር ዳር ከተማ 15 ኪ.ሜ ያህል የሚርቅ ሲሆን በጀልባም አንድ ሰዓት ተኩል ያህል ያስኬዳል። በመኪና ደግሞ ሁለት ሰዓት ይፈጃል። ርቀቱም 23 ኪ.ሜ እንደሆነ ይገመታል።

 

በዘጌ ባህረ ገብ ምድር ላይ ሰባት የሚሆኑ አብያተክርስቲያናት ይገኛሉ። እነኚህም መሀል ዘጌ ጊዮርጊስ፣ አቡነ በትረማርያም፣ አዝዋ ማርም፣ ውራ ኪዳነ ምህረት፣ ደብረስላሴ፣ ይጋንዳ አቡነ ተክለሃይማኖትና ፉሬ ማርያም ይባላሉ። ከመጨረሻዎቹ ሁለቱ በስተቀር ሌሎቹ ገዳማት አነስተኛ ጀልባዎችን ሊያስጠጉ የሚችሉ ወደቦቸ አሏቸው።

 

በጣና ሀይቅና በዙሪያው የሚገኙት አብዛኞቹ ገዳማት ሰባቱ ከዋክብተ በሚል መጠሪያ ከሚታወቁት የሃይማኖት አባቶች ጋር የተሳሰረ ታሪክ አላቸው። መነሻቸው ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች እንደሆነ የሚነገርላቸው እነኚህ ጻድቃን የሃይማኖት መሪዎች አቡነ ታዴዎስ፣ አቡነ ዘዮሀንስ፣ አቡነ በትረ ማርያም፣ አቡነ ሂሩት አምላክ ዳጋ እስጢፋኖስ፣ አቡነ አሳይ ምንዳባን፣ አቡነ ዘካርያስና አቡነ ፍቅረ እግዚዮሃንስ ይባላሉ። አቡነ ታዴዎስ ደብረ ማርያምን አቡነ ዘዮንስ ደግሞ ጣና ቂርቆስን እየገደሙ እንዳቀኑ የነገራል።

 

ከዘጌ ገዳማት በእድሜ አንጋፋ እንደሆነ የሚነገርለት የመሃል ዘጌ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ነው። ቤተክርስቲያኑ በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተመሰረተ የመስራቹን የአቡነ በትረ ማርያምን ገድል ዋቢ በመጥቀስ ካህናቱ ይገልጻሉ። አቡነ በትረ ማርያም ከሸዋ ልዩ ስሙ ሙገር ከተባለ አካባቢ እንደመጡ ይታመናል።

 

በመሀል ዘጌ ጊዮርጊስ በርካታ ጥንታዊ ቅርሶች ይገኛሉ። ከብረት የተሰራው የአቡነ በትረ ማርያም የፀሎት ልብስ፣ የጥንት ነገስታትና መኳንንት ስጦታዎች፣ የብራና መጻሕፍት ከቅርሶቹ ጥቂቶቹ ናቸው። ቤተክርስቲያኑ በተለያየ ጊዜ የመፍረስና እንደገና የመሰራት ዕድል ቢገጥመውም የጥንቱን እደጥበብ የሚመሰክሩ የእንጨት ቅርጻ ቅርጾች በመስኮቶቹና በሮቹ ላይ ይታያሉ።

 

ከጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን አጠገብ ጥንታዊ ገጽታቸውን ጠብቀው ከቆዩት ጥቂት ቤተክርስቲያናት መካከል አንዱ የሆነው የበትረ ማርያም ቤተክርስቲያን ይገኛል። ይህ ቤተክርስቲያን አቡነ በትረ ማርያም ካረፉ በኋላ ረዳታቸው በነበሩት በአቡነ በትረሎሚዎስ አማካኝነት በመቃብራቸው ላይ ለመታሰቢያነት የተተከለ ነው። ውስጡ ባማሩ ጥንታዊ የሃይማኖት ስዕሎች ያሸበረቀውና በክብ ቅርጽ ተሰርቶ በባህላዊ የሳር ክፍክፍ የተከደነው የበትረ ማርያም ቤተክርስቲያን የጥንቱን ዘመን የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ የሚዘክሩ በሮችና መስኮቶች አሉት።

 

በጥንታዊ ቅብ ስዕሎች ከሚታወቁት የዘጌ ገዳማት አዝዋ ማርያምና ውራ ኪዳነ ምህረት ሳይጠቀሱ የሚታለፉ አይደሉም። በአጼ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት እንደተሰራች የሚነገርላት አዝዋ ማርያም በመቅደስዋ ዙሪያ ያማሩ የግድግዳ ቅብ ስዕሎችን የያዘች ነች። አንዳንዶቹ ስዕሎች ዙሪያቸው በብር ጉባጉብቶች የተዋቡ ናቸው። በዘጌ የሚገኙ የሌሎች አብያተክርስቲያናት ስዕሎች የተሰሩት በአዝዋ ማርያም ስለነበር አንዳንድ ጊዜ ስዕል ቤት ተብላ ትጠራለች።

 

የውራ ኪዳነ ምህረት ቤተክርስቲያን በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት በአቡነ ዘዮሃንስ እንደተመሰረተች ይነገራል። አቡኑ ከሸዋ መርሃቤቴ የመጡ ሲሆን በቀድሞው ደብረ አስባ ገዳም በአቡነ ሕዝቅያስ እጅ ቅስና እንደተቀበሉ በጣና ሃይቅ ደቡባዊ ምስራቅ ዳርቻ በደራ ወረዳ ከሚኖሩ ጥቂት የክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች ጋር ቆይታ አድርገው ወደ ክብራን ደሴት እንደሄዱ ገድላቸው ያትታል።

ውራ ኪዳነ ምህረት በክብ ቅርጽ የተሰራች ጥንታዊ ቤተክርስቲያን ናት። የቅኔ ማህሌቱ ከሸንበቆ ቅድስቱና መቅደሱ ከጭቃና ከድንጋይ የተሰሩ ሲሆን እስከ ቅርብ ጊዜ ጣሪያው በሳር ክፍክፍ የተሸፈነ ነበር። የመቅደሱ ዙሪያ በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደተሳሉ የሚነገርላቸው ውብ የሃይማኖት ስዕሎች ያጌጤ ነው። ጥንታዊ የብራና መጻህፍት፣ የነገስታት ዘውዶች፣ ካባዎችና መስቀሎች ከታሪካዊ ቅርሶቿ ናቸው። ውራ ኪዳነ ምህርትን ወንዶችም ሴቶችም ሊጐበኟት ይችላሉ።

 

በዘጌ ባረ ገብ መሬት ላይ የጣና ሀይቅንና አካባቢውን ሰፊ በሆነ አድማሳዊ ርቀት ለመመልከት የሚያስችል የአራራት ተራራ አለ። በዚህ ተራራ አናት ላይ የይጋንዳ ተክለ ሃይማኖት ቤተክርስቲያን ይገኛል። አፄ አዲያም ሰገድ እያሱ ዘመነ መንግስት እንደተመሰረተ የሚነገርለት ይህ ቤተክርስቲያን በቅርስ ክምችታቸው ከሚታወቁት የዘጌ ገዳማት አንዱ ነው። ከሀይቁ ዳር ወደ ይጋንዳ የሚወስደው የእግር መንገድ አቀበት የበዛበት ሲሆን ቢያንስ አንድ ሰዓት ያስኬዳል።

 

ደቅ ደሴት

ጣና ሀይቅ ካሉት ደሴቶች ትልቁ ደቅ ደሴት ነው። ከባህር ዳር ከተማ ሰሜናዊ አቅጣጫ 37 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኝ ሲሆን በጀልባ ቢያንስ 3 ሰዓት ያስኬዳል። ይህ ደሴት የሰባት ደብር አገር ተብሎ ይታወቃል። ምክንያቱም ከደሴቱ በቅርብ ርቀት የሚገኘውን ዳጋ እስጢፋኖስ ገዳም ጨምሮ ሰባት አድባራትን ስለያዘ ነው። እነዚህም ናርጋ ስላሴ፣ ቅድስት አርሴማ፣ ኮታማርያም፣ ዝባድ ኢየሱስ፣ ጆጋ ዮሀንስና ጋደና ጊዮርጊስ ናቸው። ደቅ የሚለው ቃል በግዕዝ ልጅ ወይንም ትንሽ ማለት ሲሆን ደሴቱ ከሌሎች ደሴቶች ትልቁ ሆኖ ሳለ ለምን ይህ ስም እንደተሰጠው በውል አይታወቅም።

 

ደቅ ደሴት መጀመሪያ ለመነኮሳት ብቻ እንጂ ለአለማውያን ኗሪዎች ያልተፈቀደ ነበር። ኋላ ግን ቀስ በቀስ በርካታ ሰዎቸ ወደ ደሴቱ በመምጣት በመስፈርና በመዋለድ የኗሪው ቁጥር ከፍ ሊል ችሏል። የደሴቱ ኗሪዎች አማርኛ ተናጋሪና የኦርቶዶክስ ክርስትና ሃይማኖት ተከታዮች ብቻ ናቸው።

የአካባቢው ኗሪዎች ወደ ደሴቱ ሕዝብ በብዛት የገባበትን ዘመን በኦሪት የተለያዩ ጊዜያት ከፋፍለው ይናገራሉ። የመጀመሪያው በግራኝ አህመድ ጦርነት ወቅት፣ ሁለተኛው እቴጌ ምንትዋብ የናርጋ ስላሴ ቤተክርስቲያንን በሚያሰሩበት ወቅት፣ ሦስተኛው በአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት፣ አራተኛው ደግሞ በአፄ ዮሃንስ 4ኛ ዘመነ መንግስት በነበረው የድርቡሾች ወረራ ወቅት ነበር።

 

ደቅ ደሴትን ከሌሎች ደሴቶች  ለየት ከሚያደርጉት ነገሮች አንዱ የቀድሞ ነገስታት የስልጣን ተቀናቃኞቻቸውንና ተቃዋሚዎቻቸውን በግዞት የሚያቆዩበት ቦታ በመሆኑ ነው የሚሉ የታሪክ ፀሃፊዎች አሉ። ለምሳሌ በአፄ ሕዝበ ናኝ ዘመን የደብረ ጽሞና ገዳም መስራች በነበሩት በአባ ሲኖዳ ላይ ንጉሱን የሚቃወም ንግርት ተናግረሀል በሚል ክስ ቀርቦባቸው በአፄው ትዕዛዝ ወደ ደቅ ደሴት እንደተጋዙና ሕይወታቸውም እዚያው እንዳለፈ በዲማ ጊዮርጊስ የሚገኘው ገድላቸው ያትታል።

 

በክረምት ወራት በሃይቁ ሙላት ሳቢያ ወደ ደሴትነት የሚለወጠውና በበጋው ወራት ውሃው ሲጐድል የደቅ ምእራባዊ አካል በመሆን ደሴቱን የሚቀላቀለው የናርጋ ስላሴ ገዳም የወንዶችና የሴቶች የቁሪት ገዳም በመባል ይጠራል። ገዳሙን  ያሰሩት የአፄ በካፋ ባለቤት የነበሩት እቴጌ ምንትዋብ /1730-1755/ ናቸው። የናርጋ ስላሴ ቤተክርስቲያን በክብ ቅርጽ ከድንጋይ ከኖራና ከእንጨት የተሰራ ሲሆን ቁመታቸው አራት ሜትር፣ ስፋታቸው ደግሞ ሁለት ሜትር፣ የሆኑ ስምንት ግዙፍ በሮች አሉት። መቅደሱ በጥንታዊ የሃይማኖት ስዕሎች ያሸበረቀ ነው። ስዕሎቹ የተሳሉት በመቅደሱ ዙሪያ ሲሆን በስተምዕራብ የክርስቶስን ታሪክ ከውልደት እስከ እርገት በስተደቡብ የቅድስት ማርያምን ስደትና ተአምራት በስተምስራቅ የከርስቶስት ተአምራት በስተሰሜን ደግሞ የሰማዕታትን ገድል ይዘክራሉ። ከቤተክርስቲያኑ ጋር በተመሳሳይ ጊዜ የተሰሩ የጐንደር ዘመን የኪነህንጻ ጥበብ የሚንፀባረቅባቸው ባለፎቅ የጥበቃ ማማዎችና የሌሎች ሕንጻዎች ፍርስራሾች በግቢው ውስጥ ይገኛሉ። የእቴጌ ምንትዋብና የልጃቸው የአፄ ኢያሱ አልጋዎችና ካባ ልዩ ልዩ የብራና መጻሕፍትና የእጅ መስቀሎቸ በቅርስነት ተቀምጠዋል።

 

በደቅ ደሴት ምዕራባዊ አቅጣጫ ዙሪያዋን በትላልቅ ዛፍ ተከባ የምትገኝ ጥንታዊ ገዳም አለች። ቆላ ቅድስት አርሴማ ትባላለች። በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአፄ ሰይፈ አርዕድ ዘመነ መንግስት እንደተመሰረተች ይነገራል። በአሁኑ ሰዓት ከአንድ ጠንካራ ገበሬ ቤት ብዙም ልቃ የማትታየው የቅስት አርሴማ ገዳም ታቦቷ አባ ዮሃንስ በተባሉ መነኩሴ ከኢየሩሳሌም እንደመጣ የገደሟ ካህናት ይገልጻሉ። እንደ አፈታሪኩ ከሆነ በስሟ ቤተክርስቲያን የቆመላት ቅድስት አርሴማ በትውልድ ጀርመናዊት ነበረች ይባላል። ከደናግልት ጋር ወደ አርሜንያ ተሰዳ ለዕምነቷ ብዙ ፈተናን የተቀበለች በኋላም የተሰየፈች ሰማዕት እንደነበረች ገድሏ ላይ እንደተፃፈ ይነገራል። ከመቅደሱ አናት ላይ በአብዛኛው ደብዝዘው የሚታዩት የግድግዳ ቅብ ስዕሎች የሰማዕቷን ገድሎች ይተርካሉ።

 

በደቅ ደሴት ላይ የመጀመሪያዋ ቤተክርስቲያን እንደሆነች የሚነገርላተ ኮታ ማርያም ናት። ቤተክርስቲያኗ ዳጋ እስጢፋኖስ ገደም በነበሩት በአባ ሂሩት አምላክ እንደተመሰረተች የገዳሟ ካህናት ይገልጻሉ። ኮታ ማርያም በክብ ቅርጽ የታነፀች ዙሪያዋ ከእንጨት ከጭቃና ከኖራ የተሰራ ጣሪያዋ በሳር ክፍክፍ የተከደነ ነው። ወለሉ ደግሞ በጥንቃቄ ተሰንጥቀው በጠፍና በተያያዙ ሸንበቆዎች ተሸፍኗል። ጣሪያውን ደግፈው የያዙት 12 ረጃጅምና ወፋፍራም አምዶች ናቸው። በመቅደሱ ዙሪያ የተገጠሙት መስኮቶች ልዩ የቅርጻ ቅርጽ ጥበብ ይታይባቸዋል። በ1978፣ በ1983 አና በ1984 ዓ.ም አንዳንድ የቤተክርስቲያኗ አካሎች በባህል ሚኒስቴር የቅርስ ጥገና ባለሙያዎች የተወሰነ እድሳት ተደርጐላቸዋል። በመቅደሱ ግድግዳ ላይ የነበሩት ጥንታዊ የቅዱሳን ስዕሎች ግን ከእድሜ ብዛትና ከእንክብካቤ ጉድለት ክፉኛ ተጐድተዋል።

 

ከጣና ሃይቅ ደሴቶች ለደቅ ደሴት የሚቀርበው የዳጋ ደሴት ነው። ደሴቱ ከሃይቁ ከፍ ብሎ የሚገኝ በመሆኑ ከማንኛውም የሃይቁ ዳርቻ ሊታይ ይችላል። ዳጋ ጥቅጥቅ ባለ ጫካ የተሸፈነና በውስጡ የእስጢፋኖስን ገዳም የያዘ ነው። እንደ ገዳሙ ካህናት አስተያየት የዳጋ እስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን ባፄ ይኩኖ አምላከ ዘመነ መንግስት በአቡነ ሂሩት አምላክ እንደተመሰረተ የአማራ ክልል ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ይገልፃል።

 

የዳጋ እስጢፋኖስ ቤተክርስቲያን በቅርፁ ከሌሎቹ የሀይቁ ገዳማት የተለየ ነው። ቤተክርስቲያኑ በመርከብ ቅርጽ የተሰራ ሲሆን ምሳሌውም በጥፋት ውሃ ዘመን የሰው ዘር በኖህ መርከብ አማካይነት መዳኑን ለማመልከት እንደሆነ መነኮሶቱ ይናገራሉ።

 

ዳጋ እስጢፋኖስ በርካታ መናኒያን መነኮሳት የሚገኙበትና ትክክለኛው የገዳም ሕይወት ስርዓት የሚታይበት ስፍራ ነው። ገደሙን ልዩ ከሚያደርጉት ባህሪያት በመካከለኛው ዘመን የነበሩ የኢትዮጵያ ነገስታት አጽሞች ሳይፈራርሱ በክብር ተቀምጠው መገኘታቸው ነው። ነገስታቱ በሕይወት ዘመናቸው ለገዳሙ ያበረከቷቸው ስጦታዎችም በገዳሙ እቃ ቤት በቅርስነት ተቀምጠው ይገኛሉ። ዳጋ እስጢፋኖስ የአንድነት ገደምና ለወንዶች ብቻ የተፈቀ ነው።

በጥበቡ በለጠ

 

ይህን ፅሁፍ እንዳዘጋጅ የገፋፋኝ አንድ ጉዳይ አለ። ሰሞኑን አንድ ወጣት ኢትዮጵያዊን አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ባለው የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ በሆነ አጋጣሚ ተገናኘን። ወጣቱ አማርኛ ቋንቋን አይችልም። አይናገርም አይጽፍበትም። ግራ ገባኝ። አብሮት ወዳለው ጓደኛው ዞር አልኩና የት ተወልዶ እንዳደገ ጠየኩት። ነገረኝ። እዚሁ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ግን ዩኒቨርሲቲ እስከሚገባ ድረስ አማርኛ ቋንቋን አልተማረም። ጉዳዩ ከነከነኝ። ጥፋቱ የማን ነው? የልጁ ነው? የወላጆቹ ነው? የመንግስት ነው? ወይስ የፈጣሪ እያልኩ ቆዘምኩኝ። አንድ ሃሣብ ግን መጣልኝ።

 

ኢትዮጵያን እየመሯት ያሉት አቶ ሐይለማርያም ደሳለኝ ለሕዝባቸው ንግግር የሚያደርጉት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ፓርላማው አዋጆች፣ ደንቦችና ረቂቆችን የሚያየውና የሚወያይበት እንዲሁም ውሳኔ የሚያስተላልፍበት ቋንቋ አማርኛ ነው። የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ መለስ ዜናዊም በፓርላማም ሆነ በልዩ ልዩ ኢትዮጵዊ በአላት ላይ ለሕዝባቸው ንግግር ያደርጉ የነበሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያም ኢትዮጵያን 17 አመት ሲመሩ ለሕዝባቸው በአማርኛ ቋንቋ ነው የሚናገሩት። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ለሕዝባቸው የሚናገሩት በአማርኛ ቋንቋ ነበር። ሊግ ኦፍ ኔሽን፣ ጄኔቫ ላይ ያሠሙት ታሪካዊ ንግግርም ሣይቀር በአማርኛ ቋንቋ ነው። አጤ ምኒልክም ለሕዝባቸው የሚናገሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ታላቁን የአድዋ ጦርነትም ያወጁት በአማርኛ ቋንቋ ነበር። የአድዋን ድልም ያበሰሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ከእርሣቸው ቀደም ያሉት አፄ ዮሐንስ እና አፄ ቴዎድሮስም ከሕዝባቸው ጋር በአማርኛ ቋንቋ ነበር የሚነጋገሩት። እናም አማርኛ የመንግሥት ቋንቋ ነው። እነዚህ ከላይ የጠቀስኳቸው መሪዎች አማርኛ ቋንቋን ባይናገሩ ኖሮ ኢትዮጵያን ሊመሩ አይችሉም። ስለዚህ ሁላችንም አማርኛን ቋንቋ እንድናውቅ ግድ ይለናል።

 

የሐገሬ መሪ የሚናገረውን ቋንቋ፣ የሐገሬ ፓርላማ የሚወያይበትን ቋንቋ፣ አዋጅ የሚነገርበትን ቋንቋ፣ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊማረው ይገባል። ሊናገረው ይገባል።

 

ድሮ አማርኛ፣ እንግሊዝኛ እና የሒሳብ ትምህርቶች ላይ የወደቀ ወይም F ያመጣ የማትሪክ ተፈታኝ ዩኒቨርሲቲ መግባት አይችልም ነበር። እነዚህ ትምህርቶችን ማለፍ ግዴታ (Compulsory)  ነበር። እነዚህ ሦስት ትምህርቶች ሁሉም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ የመጀመሪያ አመት ተማሪ ሲሆን ይማራቸው ነበር። አማርኛ ቋንቋ ከዚህ ማዕረግ ውስጥ ከወጣ 30 አመታት አለፉ። የመሪያችንን ቋንቋ፣  የፓርላማውን ቋንቋ ብዙ ትኩረት አልሠጠነውም።

 

በ1955 ዓ.ም የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ምስረታ ወቅት የአፍሪካ ሕብረት ቋንቋ ምን ይሁን የሚል ጥያቄ በምሁራን ዘንድ ተነስቶ ነበር። ያነሡት ኢትዮጵያዊያን አልነበሩም። ከቅኝ ግዛት የተላቀቁት የሌሎች አፍሪካ ሐገራት ምሁራን ናቸው። እንግሊዝኛ፣ ፈረንሣይኛ፣ ፖርቹጋልኛ የአፍሪካ ቋንቋዎች አይደሉም፤ የቅኝ ገዢዎቻችን ቋንቋዎች ናቸው። ስለዚህ አፍሪካዊ የሆነ ቋንቋ ያስፈልገናል ተባባሉ። አፍሪካዊ ፊደል ያለው የፅሁፍ ቋንቋ የሆነው ብዙ ታሪክ ያለው አማርኛ ቋንቋ በዋናነት ታጭቶ ነበር። ምክንያቱን በውል ባለተረዳሁበት እና መረጃም ያጣሁለት ነገር ቢኖር ይህ እጩነት እንዴት ገቢራዊ እንዳልሆነ ነው። አማርኛ ለአፍሪካ አንድነት ድርጅት የልሣን  ቋንቋ እንዲሆን መታሠቡ የቋንቋውን ግዙፍነት ያሳያል። ይህን ታሪክ ያገኘሁት የዛሬ አራት አመት የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ አመቱን ሲያከብር የሕብረቱን መጽሔት ካዘጋጁት መካከል የቡድን መሪ ስለነበርኩኝ ሰነዶችን በማገላብጥበት ወቅት የአማርኛን እጩነት አነበብኩኝ።

 

ለነገሩ በአሜሪካም ውስጥ ዋሽንግተን እና አንዳንድ ከተሞቸ አማርኛ በአሜሪካ  ከሚነገሩ ቋንቋች ምድብ ውስጥ ገብቶ የአሜሪካ መንግሥት እውቅና ሠጥቶታል። ፍ/ቤት እና ሌሎች አገልግሎት ስፍራዎች ላይ አማርኛ በመንግሥት ደረጃ ፈቃድ አግኝቷል።

 

የቅርቡን እንተወውና ወደ ሩቁ ዘመን እንሂድ። ለመሆኑ አማርኛ ቋንቋ እንዴት ተፈጠረ፣ እንዴትስ አደገ፣ ተስፋፋ የሚለውን ርዕሰ ጉዳይ እናንሳ።

 

እርግጥ ነው አንድን ቋንቋ በዚህ ዘመን ተፈጠረ ብሎ መናገር አይቻልም። አስቸጋሪ ነው። ነገር ግን ቋንቋው አገልግሎት ላይ ይውልበት የነበረውን ዘመን መጠቆም ይቻል ይሆናል።

 

አንዳንድ ፀሐፊያን ሲገልፁ፣ የአክሱም ስርወ መንግስት ከሰባተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኋላ እየተዳከመ መጣ። በተለይ በቀይ ባህር ዙሪያ ላይ ሰፊ የሆነ የእስልምና ሃይማኖት መስፋፋት ስለነበር እንደ ቀደመው ዘመን ገናነቱ ሊቀጥል አልቻለም። ከውስጥም ግጭቶች እያየሉ መጡ። በኋላም እየተዳከመ መጥቶ ስልጣን ወደ ሮሃ ላስታ አካባቢ መጣ። የአማርኛ ቋንቋንም መስፋፋትን ከዚሁ ከዘመነ ዛጉዌ ጀምረው የሚቆጥሩ አሉ። በተለይ በንጉስ ላሊበላ ዘመነ መንግስት ጀመረ የሚሉ አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ አማርኛ የተስፋፋው ስልጣን ወደ ሸዋ ሲመጣ በአፄ ይኩኖ አምላክ /1245-1268/ ዘመነ መንግስት ነው ይላሉ። አማርኛን ሸዋዎች ናቸው የጀመሩት ይላሉ። ሌሎች ደግሞ፣ አማርኛ ወሎ ውስጥ አማራ ሳይንት ከተባለች ቦታ የፈለቀ ነው ይላሉ። ግን የድሮው ታሪክ ፀሐፊ አለቃ ታዬ ይህን አይቀበሉትም። አለቃ ታዬ በ1920 “የኢትዮጵያ ሕዝብ ታሪክ” በሚል ርዕስ ባሳተሙት መፅሐፍ የሚከተለውን ሃሳብ ይሰነዝራሉ፡-

 

“ባፄ ይኩኖ አምላክ ጊዜ የአማርና ቋንቋ ተጀመረ ማለት ፈፅሞ ጨዋታ እና ተረታ ተረት ነገር ነው። ባፄ ይኩኖ አምላክ ጊዜስ አማርኛ ፈፅሞ የሠለጠነ ያማረ የተወደደ ጉሮሮ የማያንቅ፣ ለንግግር የማያውክ ሆኖ ስለተገኝ የቤተ-መንግስት ቋንቋ እንጂ ንግግሩስ አስቀድሞ ከዚህ በፊት ብዙ ዘመን የነበረ ነው። አፄ ይኩኖ አምላክ የነበሩትና የነገሡት አሁን በቅርቡ በ1253 ዓ.ም ነው። ከአፄ ይኩኖ አምላክ መጀመሪያ መንግስት እስከ አሁን እስከ ዘመናችን እስከ 1913 ዓ.ም 660 አመት ነው። አማርኛ ቋንቋ ከዚህ ዘመን ብቻ ተነገረ ማለት እንደ ተረት ያለ የጨዋታ ታሪክ ነው። ከዚህ አስቀድሞ ከ5ሺ022 ዓመተ አለም 6ሺ 434 አመተ አለም ከአፄ ይኩኖ አምላክ በፊት ከሺ 640 ዓመት የሚበልጥ አማርኛ ቋንቋ እንደነበር በፊተኛው ክብረ ነገስት ተፅፏል። ከዚያ ዘመን ውስጥ ከነገሡት አያሌ የነገስታት ስም ባማርኛ ቋንቋ ነበር። ይህም ወረደ ነጋሽ፣ ጉም፣ አስጐምጉም፣ ለትም፣ ተላተም፣ መራ ተክለሃይማኖት፣ መባላቸው ይገለጣልና ይታያል። በፊት አማርኛ ቋንቋ ተሌለ ይህ ሁሉ ስም ከምን መጣ? ይህ ሁሉ በግዕዝ በትግርኛ የሌለ ያማርኛ  ስም ነው። ነጋሽ፣ ጐሽ፣ የአረብ ፊደል የአማርኛ ቃል ነው እንጂ በግዕዝ “ሸ” “ጀ” “ጨ” የሚል ቃል አንድ እንኳ አይገኝም።”

 

ታሪክ ፀሐፊያችን አለቃ ታዬ ከላይ በሠፈረው ፅሁፋቸው አማርኛ ቋንቋ በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተፈጠረ ሣይሆን ገና ድሮ ጥንት በአክሡም ዘመነ መንግሥት እንደነበር የራሣቸውን መከራከሪያ ነጥቦች ጠቅሠው ይሟገታሉ። ነገር ግን የእርሣቸውም አፃፃፍ ቢሆን ትክክለኛውን ዘመን ይህ ነው ብሎ ማሣየት አይችልም። ግን በዘመነ አክሡም ስርዓት ውስጥ አማርኛ ቋንቋ ነበር ነው የሚሉን።

 

እንደሚታወቀው የኢትዮጵያ ታሪክ በጥንት ዘመን የተፃፈው በግዕዝ ቋንቋ ነው። ጥንታዊት ኢትዮጵያን የምናውቀው የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ተጠቅልላ ነው። አማርኛ የፅሁፍ ቋንቋ አልነበረም ማለት ነው። የሚፃፈው በግዕዝ ነው። ግን አማርኛን ልሣነ ንጉስ፤ የንጉስ አንደበት መናገሪያ እያሉትም የሚጠሩት አሉ። ሰለዚህ አማርኛ የንግግር ብቻ ነበር ብሎ መገመት ይቻላል።

አማርኛ የፅሁፍ ቋንቋ ሆኖ ብቅ ያለው መጀመሪያ ላይ በአፄ አምደ ፅዮን ዘመነ መንግሥት ከ1297-1327 ለንጉሡ በተገጠመ ግጥም እንደሆነ ጥናቶች ያሣያሉ። ይህ ማለት የዛሬ 789 አመት ነው። ከዚያም ለሁተለኛ ጊዜ በተገኘ የፅሁፍ ማስረጃ በአማርኛ ቋንቋ የተፃፈው በአፄ ይስሃቅ ዘመን መንግስት በተፃፈ ግጥም ነው። ሦስተኛው ደግሞ በአፄ ዘርአያዕቆብ ዘመን መንግስት ከ1399-1414 ዓ.ም  በተፃፈ ፅሁፍ ነው። እንዲሁም ለአፄ ገላውዲዮስ/አፅናፍ ሰገድ 1540-1559/ የተገጠመው ግጥም ተገኝቷል። ግጥሙ ንጉሡ ከግራኝ አህመድ ጋር ያደረጉቱን ጦርነት እና ያገኙትን ድል የሚያወሣ ነው።

 

አማርኛ በየ ስርዓተ መንግስቱ እየጐለበተ መጣ። በተለይ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ አንድ ክስተት ተፈጠረ። አባ ጐርጐሪዮስ የሚባሉ አባት በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከቤተ-አምሐራ ይሠደዱ እና ወደ አውሮፓ ይሔዳሉ። እዚያም ሂዮብ ሉዶልፍ የተባለ የቋንቋ ተመራማሪ ጋር ይገናኛሉ። አባ ጐርጐሪዮስ የአማርኛ ቋንቋን ሥርአት ባጠቃላይ ስዋሰውን ለሂዮብ ሉዶልፍ ያስረዱታል። አሱም አባ ጐርጐሪዮስን እንደ መረጃ አቀባይ (informant) ቆጥሮ የአማርኛ ቋንቋ ሰዋሠው መዝገበ ቃላት እ.ኤ.አ በ1698 ዓ.ም አሣትሞ አስወጥቷል። ከዚህ ዘመን ጀምሮ የአውሮፓ ሊቃውንት በአማርኛ ቋንቋ እና በኢትዮጵያ ላይ ጥናትና ምርምር ማድረግ ጀመሩ በማለት በአዲስ አበባ ዩኑቨርሲቲ የቋንቋና የሥነ-ጽሑፍ ሊቅ የነበሩት መምህራችን ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ ጽፈዋል።

 

ስለ አማርኛ ቋንቋ መስፋፋት ምክንያት የሆኑ ነጥቦችን ስንጠቅስ አንድ ታላቅ ጀርመናዊ እፊታችን ድቅን ይላል። ይህ ሠው ዮሐን ፖትከን ይባላል። የኮሎኝ ሠው ነው። ይህ ሰው በቫቲካን በቅዱስ እስጢፋኖስ ከሚገኙ መነኮሣት የዳዊት የግዕዝ ግልባጭ አግኝቶ በህትመት እንዲወጣ አድርጓል ይባላል። ይህም የሆነው በ1513 ዓ.ም ነው። ጀርመናዊው ጉተንበርግ የመጀመሪውን የሕትመት መሣሪያ እንደሰራ ከታተሙ የአለማችን መፃሐፍት አንዱ ይህ ኢትዮጵያዊ መጽሐፍ ነው። ስለዚህ የኢትዮጵያን መፃሕፍት በአውሮፓ ማሣተም የተጀመረው እ.ኤ.አ በ1513 ዓ.ም በዮሐን ፖትከን አማካይነት ነው።

 

ታላቁ የኢትዮጵያ የታሪክ ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ስለ ሕትመት ታሪክ ባዘጋጁት ግሩም መጽሃፋቸው ውስጥ ሌላ ጀርመናዊን ይጠቅሣሉ። ይህ ሰው ፒተር ሃይሊንግ ይባላል። ሙያው ሕክምና ነው። ግን ከፍተኛ የቋንቋ ችሎታ ያለው ሠው ነበር። ጐንደር ላይ ገናና መሪ ከነበሩት ከአፄ ፋሲል/1632-1667/ ጋር ጥሩ ጓደኝነት ይፈጥራል። በወቅቱ ሐይማኖትን ለማስፋፋት ይፈልግ የነበረው ይኸው ጀርመናዊ ከመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል የዮሐንስ ወንጌልን እ.ኤ.አ በ1647 ዓ.ም ወደ አማርኛ ተርጉሞ በማሣተም በብዛት ማሠራጨቱ ተጽፏል።

 

ለአማርኛ ቋንቋ መስፋፋት አስተዋጽኦ ካደረጉ ሠዎች መካከል ኢዘንበርግ የተባለው ሚሲዮናዊ ተጠቃሽ ነው። ይህ ሰው እ.ኤ.አ በ1841 ዓ.ም የጂኦግራፊ መጽሐፍ አሣትሟል። አማርኛው ግን ያው የፈረንጅ አማርኛ ነበር። ይህ ሰው ትግራይ አድዋ ውስጥ ለረጅም ጊዜ በመቆየቱም በትግርኛ ቋንቋም አሣትሟል። እ.ኤ.አ በ1835 ዓ.ም ደብተራ ማቲዮስ የተባለ ኢትዮጵያዊ ቀጥሮ ሐዲስ ኪዳንን ወደ ትግርኛ ቋንቋ መተርጐሙን ዶ/ር አምሣሉ አክሊሉ አጭር የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ ታሪክ በተሠኘው የጥናትና ምርምር መጽሐፋቸው ላይ ገልፀዋል።

 

መጽሐፍ ቅዱስን በኢትዮጵያ ቋንቋ የመተርጐምና የማሠራጨት ስራ ተስፋፍቶ ነበር። በ1870 የሉቃስ ወንጌል፣ በኦሮምኛ ቋንቋ ተተርጉሟል። ከሦስት አመት በኃላ መዝሙረ ዳዊት እና ኦሪት ዘፍጥረት ቀጥሎም ኦሪት ዘፀአት እ.ኤ.አ. በ1877 በኦሮምኛ ታትሟል።

 

ይኸው ኢዘንበርግ የተባለው ሚሲዮናዊ ከጂኦግራፊ መፅሐፍ ሌላ የአማርኛ ንባብ ማስተማሪያ መፅሐፍ “የትምህርት መጀመሪያ” በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1941 ዓ.ም፣ “የአለም ታሪክ መጽሐፍ” እ.ኤ.አ በ1842 ደርሶ አሳተመ።

 

ከዚያም ኢትዮጵያዊ መፃሕፍት በአውሮፓ ውስጥ ይታተሙ የነበሩት በብዛት ጀርመን እና ስዊዝ ውስጥ ነበር። በተለይ በስዊዝ አገር በቅዱስ ክሪቮና የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ማተሚያ ቤት ተቋቁሞ ስለነበር ከስዊዝ እስከ ኢትዮጵያ መፃሕፍት ይጓጓዙ ነበር። በሰው፣ በእንስሳት፣ በባህር ላይ እየተጓጓዙ በአማርኛ ቋንቋ ለማደግ ሁሉም ተረባርቧል። አማርኛ ቋንቋ የሁሉም ነው።

 

የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ ማተሚያ ቤት እ.ኤ.አ በ1863 ዓ.ም ምፅዋ ውስጥ መቋቋሙን ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ይገልጻሉ። ያቋቋሙት የላዛሪስት ቄስ የነበሩት ቢያንኪየሪ የሚባሉ ሰው እንደሆኑ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ አጭር የኢትዮጵያ የሥነ-ፅሁፍ ታሪክ በተሰኘው ያልታተመ ስራቸው በሆነው መፅሐፍ ገልፀዋል።

 

ማተሚያ ቤት በከረን ውስጥም በ1879 ዓ.ም ተቋቋመ። እንዲህ እያለ እየተስፋፋ መጣ። እውቀትም ተስፋፋ። በአማርኛ ቋንቋ መፃፍ፣ መናገር፣ መማር፣ ማስተማር እየጎለበተ መጣ። አማርኛም ኢትዮጵያን ጠቀመ። አሳደገ። ዕውቀት አስፋፋ። የዓለምን እውቀት ወደ ኢትዮጵያ አመጣ። ባለውለተኛ ቋንቋ ሆነ።

 

ለአማርኛ ቋንቋ እድገት ሁሉም ማሰነ። ጊዜውን፣ ዕውቀቱን አበረከተ። አማርኛ የሁሉም ኢትዮጵያዊ ነው። ፈረንጆቹ ሳይቀሩ ለአማርኛ ቋንቋ እድገት ማስነዋል። ታዲያ ይህን ቋንቋ ኢትዮጵያዊ ሆኖ፣ ዩኒቨርስቲ ደርሶ አለመናገር፣ አለመስማት ለምን ተፈጠረ? አማርኛ በስርዓተ ትምህርት ውስጥ ተካቶ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊማረው የሚገባ ቋንቋ መሆኑን ብዙም ማስረዳት አያስፈልገውም።

 

ወደፊት ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ጀምሮ እዚህ እስከኛው ዘመን ድረስ አማርኛን ቋንቋ መሠረቱን ያቆሙትን እና ያስፋፉትን ሊቃውንት ለማስታወስ እሞክራለሁ።

 

መላው መፅሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ ቋንቋ ለመትርጐም ተነሣስቶ ከብዙ አመታት ድካም በኃላ ሐሣቡን እግቡ ያደረሠው የጐጃም ተወላጅ የሆነው መነኩሴ አባ አብርሃም ነው። አብርሃም በግብፅ አድርጐ ኢየሩሳሌም ለመሣለም ሂዶ ነበር። ከዚያም የትምህርት ሠው ስለነበር ወደ ሶርያ አርሜኒያ ፋርስ እና ወደ ሕንድ አገር ሔዶ እየተዘዋወረ ከጐበኘ በኃላ ወደ አገሩ ተመለሠ። አገሩ ለረጅም ጊዜ ከቆየ በኋላ እድሜው ከሃምሳ በላይ ሲሆን እንደገና ወደ ግብፅ ሔደ። እግብፅ ከደረሠ በኋላ በጠና ይታመምና የፈረንሣይ ረዳት ቆንሲል የነበረው አሰለን ረድቶት ያድነዋል። ከዚህ በኋላ አሰለን ኢትዮጵያዊውን መነኩሴ በቅርብ ሲያውቀው ብዙ ቋንቋዎችን ያውቃል። ፋርስኛ፣ ኢጣልያኒኛ፣ ግሪክኛና ሌሎችም ቋንቋዎች የሚያውቅ ሠው መሆኑን ይረዳል። ከዚህ የተነሣ ፈረንሣዊው አሰለን መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ እንዲተረጉም ጠይቆት ከተስማሙ በኋላ በሣምንት ሁለት ሁለት ቀን ማለትም ማክሰኞ እና ቅዳሜ እየተገናኙ አስር አመት ሙሉ ከሠሩ በኋላ መላው መጽሐፍ ቅዱስ ወደ አማርኛ ተተርጉሞ አለቀ። በትርጉሙ ላይ የአሰለን ድርሻ አንዳንድ ከበድ ያሉ ቃላት ሲያጋጥሙ ከኢብራይስጡ፣ ከሱርስትና ከሳባው ሊቃውንት ትርጉም እያመሣከረ አብርሃምን መርዳት ነበር። የትርጉም ስራ እ.ኤ.አ በ1818 ዓ.ም ካለቀ በኋላ አባ አብርሃም ለዕረፍት ወደ እየሩሳሌም ሂዶ ሳለ ወዲያው በአገሩ ውሰጥ ወረርሽኝ ገብቶ ስለነበረ በዚሁ በሽታ ተለክፎ እዚያው ሞቶ ተቀበረ።

 

ወደ አማርኛ የተተረጐመው መላው መጽሐፍ ቅዱስ በእጅ ጽሁፍ 9539 ገጽ እንደነበረው ሲታወቅ በዚያው በተርጓሚው በአብርሃም የአማረ ብዕር የተፃፈ ነበር። ይላሉ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ ግሩም አድርገው ባዘጋጁት መጽሀፋቸው። አሰለን Church mission society  እና ለ Bible society  የአብርሃምን ረቂቅ ቢያስረክባቸው ወጭ ያደረገውን 1250 ፓውንድ ጠይቆ አስረክቧቸዋል።

 

ይህ የአብርሃም ትርጉም በእንግሊዝ አገር በሚገኙ የቋንቋ አዋቂዎች ከተመረመረ በኃላ መላ አርባዕቱ ወንጌል እ.ኤ.አ በ1824 ዓ.ም በአማርኛ ታትሞ ወጥቷል። ሐዲስ ኪዳንን እ.ኤ.አ በ1829 ዓ.ም ታትሞ ሲወጣ መላው መጽሐፍ ቅዱስ እ.ኤ.አ በ1840 ዓ.ም በአማርኛ ታትሞ ወጥቷል።

 

ይህ የአባ አብርሃም የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ አቡሩሚ በሚባል ስም ይታወቅ ነበር። አቡሩሚ ግብፆች አባ አብርሃምን ይጠሩበት የነበረ ስም ነው። ይህ ሠው ለአማርኛ ሥነ-ፅሁፍ ላበረከተው አስተዋፅኦ በምንም ቃላት ማወደሻ ሊገለፅለት አይችልም።

 

የእሡን መጽሐፍ ቅዱስ አውሮፓ ውስጥ እያሣተመ ወደ ኢትዮጵያ ማስገባት ተጀመረ። በአመቱ ማለትም በ1841 ዓ.ም ክራኘፍ የተባለ ሚሲዮናዊ 1000 ልሳነ ክልኤ (ባለ ሁለት ቋንቋ) የአረብኛ እና የአማርኛ መፃህፍት ቅዱሣትን ለሸዋው ንጉስ ለንጉሥ ሳህለሥላሴ ሰጥቷል። እንዲህ እያለ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች እያደጉ መጡ።

 

በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን የታወቀው ሚሲዮናዊ ማርቲን ፍላድ እ.ኤ.አ በ1856 ወደ ኢትዮጵያ ሲመጣ 300 የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ሐዲስ ኪዳን እና ልዩ ልዩ የሃይማኖት ጽሁፎችን ወደ ኢትዮጵያ አስገብቷል።

 

አማርኛ ቋንቋ የኢትዮጵያ መገለጫ ከሆነ ከ150 አመታት በላይ ሆኗል። በአፄ ቴዎድሮሰ ዘመነ መንግሥት የንጉሡ ደብዳቤ መላላኪያ ሆኖ የመጣ ቋንቋ ነው። ከዚያ በፊት ደግሞ በቤተ መንግሥት ውስጥ ያሉ ሠዎች ብቻ የሚነጋገሩበት ቋንቋ ነው።

 

አማርኛ ቋንቋ የሴም ቋንቋዎቸ ውስጥ የሚመደብ ነው። የግዕዝ ቤተሠብ ነው።

 

ዘመድ ነው። አንዳንድ አጥኚዎች ግዕዝና አማርኛ የሩቅ ዘመዶች ናቸው ይላሉ። አንዳንዶች ደግሞ የእህትና የወንድም ልጅ ናቸው ይላሉ። ደፈር ያሉት ደግሞ አማርኛ እናትና አባቱ ግዕዝ ነው ይላሉ። ደፈር ያሉት ደግሞ አማርኛ አባቱ ግዕዝ ነው ይላሉ። ምንም ተባለ ምንም አማርኛ ቋንቋ በርካታ ነገሮቹ ከግዕዝ ጋር ይዛመዳል። ብዙ ቃላትን ከግዕዝ ተውሷል። በሰዋሠዋዊ መዋቅር (Grammatical Structure) የተለያዩ ቢሆኑም የአማርኛ ውልደት ከግዕዝ ማሕፀን ውስጥ መሆኑ ምንም አያጠራጥርም።

 

ለዚህ ምክንያት የሚሆነን ንጉሥ አምደፅዮን በተጓዘባቸው ጦርነቶች ድል ካደረገ በኃላ በግጥም መልክ የተፃፈው አማርኛ የቋንቋውን መወለድና ልደቱን ያሣየናል። ቋንቋው በአማርኛ ይፃፍ እንጂ ቃላቱ ከግዕዝ ጋር ከፍተኛ ዝምድና ያላቸው ነበሩ።

ለምሣሌ

 

ሐርበኛ ዓምደ ጽዮን

መላላሽ የወሠን

ወኸ እንደመሰን

መላላሽ የወሰን

 

እያለ ይቀጥላል። የአማርኛ ቋንቋ መሠረት የተጣለበት ዘመን ነው ተብሎ የአምደ ጽዮን ስርዓት ይጠቀሣል። ሌሎች አጥኚዎች ደግሞ የአማርኛ ዕድሜ ከዚያም ይልቃል ነው የሚሉት።

 

አማርኛ ቋንቋ እንዲህ ተወለደና አደገ። የኢትዮጵያ የሥነ ጽሑፍ የመንግሥት እና የሕዝብ ቋንቋ ሆነ። አማርኛ በከፍተኛ ደረጃ እመርታ አሣየ። የትምህርት ቋንቋም ሆኖ የኢትዮጵያን አያሌ ሊቃውንት አፍርቷል።

 

በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ጐንደር ከተማ ውስጥ የሐይማኖት መስበኪያም ሆኖ እንደመጣ አንዳንድ ፀሐፊያን ይገልፃሉ። አማርኛ ቋንቋ እንዲህ ራሡን አደራጅቶ የሚሊዮኖች ልሣን ሊሆን የበቃበት ምክንያት ብዙ ቢሆንም በዘመኑ የነበሩት የቋንቋ ልሂቃን (elites) አስተዋፅኦ ቀላል አልነበረም። ቋንቋው የራሡ የሆነ ሥርዓተ ድህፈት(Orthography) ያለውና ከፍተኛ የሆነ የሰዋሠው  (Grammar) እና የሥነ-ልሣን (Linguistics) ጥናትና ምርምር እየተደረገበት ዛሬ በአለም ላይ አድገዋል ተብለው ከሚጠሩት ቋንቋዎች መካከል አንዱ ሆኗል።

 

የአማርኛ ቋንቋ እድገት ምስጢር

አማርኛ ቋንቋ ስርዓቱ ክፍት ነው። ቃላትን ከተለያዩ ቦታዎች እና ቋንቋዎች እየተቀበለ ራሡን አወፈረ። አደነደነ። አሣደገ። አማርኛ ከትግርኛ ይዋሣል። ከግዕዝ ይዋሣል። ከኦሮምኛ ይዋሣል። ከጣሊያን፣ ከፈረንሣይ፣ ከእንግሊዝ፣ ከአረብ፣ ከሂብሩ ወዘተ ወዘተ ይዋሣል። ተውሶ የራሡ ያደርጋል። በራሡ የቋንቋ ስርዓት ውስጥ ይከታል።

 

- ቴሌቪዥን

- መኪና

- ሱሪ

- ኮት

- ሻሂ

- ጉዲፈቻ

- አባወራ

 

ሌሎች በርካታ ቃላትን ከሌሎች እየተዋሠ እየወሠደ ሕዝባዊ ቋንቋ ሆኗል።

 

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ሲናገር አማርኛ የኢትዮጵያ ሕዝብ ቋንቋ ነው ይላል። ይህንን እንዲል ያስገደደው ቋንቋው ከሁሉም ብሔረሰቦች እየተዋሠ ያደገ በመሆኑ የጋራ ቋንቋ ነው ይለዋል።

 

የኘላኔቷ ተአምረኛ ፀሐፌ ተውኔት የሆነው የሼክስፒር ስራዎች በአማርኛ ቋንቋ ተተርጉመዋል፡ በተለይ ሎሬት ፀጋዬ የተረጐማቸው እንደነ ሃምሌት የመሣሠሉት ቴአትሮች የአማርኛ ቋንቋን የመግለፅ ከፍተኛ አቅም ያሣየበት ነው። አማርኛ ቋንቋ የማይሸከመው የምድራችን ሃሣብና ገለፃ እንደሌለ ፀጋዬ ገ/መድህን ሃምሌትን ተርጉሞበት አሣይቷል።

 

አማርኛ የራሡ ፊደል የለውም

አማርኛ ቋንቋ ብልጥ ነው። ፊደል ባይኖረውም ፊደልን የተዋሠው ከግዕዝ ነው። ብዙ ሠዎች አማርኛ የራሡ ፊደል ያለው ይመስላቸዋል። ነገር ግን አብዛኛዎቹን ፊደሎች የተዋሰው ከሀገሩ ልጅ ከግዕዝ ቋንቋ ነው። የተወሠኑ ፊደሎችን ብቻ ለራሡ ድምፅ ጨመረ። የተቀሩት የግዕዝ ቋንቋ ፊደሎች ናቸው። በተውሶ የዳበረ ቋንቋ ነው።

 

ለነገሩ ትግርኛም፣ አደርኛም፣ ጉራግኛም ፊደሎቻቸውን የተዋሡት ከግዕዝ ነው። ሌላ ሀገር ሆና ዛሬ የተገነጠለችው ኤርትራ ሣትቀር የቋንቋዋ ፊደል የግዕዝ ነው። እነዚህ ቋንቋዎች የተዋሡት ከጐረቤታቸው፣ ከቅርባቸው ነው። ሩቅ አልሄዱም። በፊደል ሕግ ሩቅ መሔድ ብዙ አያዋጣም። አንዳንድ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች የላቲን ፊደልን በመጠቀማቸው የተነሣ ዛሬ ተጐጅዎች ሆነዋል።

 

ተጐጂ የሆኑበት ምክንያት የላቲን ፊደሎች በውስጣችው አናባቢ (Vowel) የላቸውም። በላቲን ተነባቢው (Consonant) ሲፃፍ አናባቢው አብሮ ነው የሚፃፈው። ስለዚህ የላቲን ፊደል የተጠቀሙ የሃገራችን ቋንቋዎች አንድ ነገር ለመፃፍ ሲፈልጉ በጣም ረጅም ይሆንባቸዋል። ለምሣሌ

 

በአማርኛ          በላቲን

አበበ               Aababa

 

አንዱ ቃል በእጥፍ ይጨምራል። ስለዚህ ፍቅር እሰከመቃብርን ወደ ላቲን ወደሚጠቀሙ የሃገራችን ቋንቋዎቸ ብንተረጉመው ብዙ ቅጽ መጽሐፍ ሊወጣው ይችላል። የግዕዝ ፊደሎች በውስጣቸው አናባቢውን (Vowel) ሰለሚይዙ አፃፃፋቸው ስብሰብ ይላል። ቅለትም አለው።

 

አማርኛ ቋንቋ የሴም ቋንቋ ነው ቢባልም ከሁሉም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች እየተዋሰ ያደገ ነው። እናም የሁሉም ኢትዮጵያዊ ቋንቋ ስለሆነ ቋንቋውን ማወቅ ግድ ይለናል።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ከአምስት አመት በፊት ነው። እዚህ አዲስ አበባ በሚገኘው ዘመናዊው የጥበብ ማዕከል ወደ ገብረክርስቶስ ደስታ የጥበብ ማዕከል ተጉዤ ነበር። እናም ይህ ማዕከል በየወሩ አንድ በጐ ተግባር መስራት ጀምሮ ነበር። በስዕል ጥበብ ውስጥ “ማን ምንድን ነው” /Who is who in Art/ በሚል ርዕስ ኢትዮጵያዊያን ሰዓሊዎችን እያቀረበ ጥበባቸውንና የህይወት ተሞክሯቸውን ከታዳሚ ጋር ያቀራርባል። ይህ እጅግ የተከበረ ተግባር ነበር። በወቅቱ አዘጋጆቹን አድንቄ ጽፌ ነበር። አሁን እየሰሩበት መሆኑን እጠራጠራሉ። ቢሰሩበት ጥሩ ነበር።  በኛ ሀገር ከጠፋው አንዱ ነገር ባለሙያዎችን እና ህዝብን በአንድ መድረክ እያገናኙ ማወያየት ነውና።

በዚሁ በገብረክርስቶስ የጥበብ ማዕከል ውስጥ የህይወት ተሞክሮአቸውን ያካፈሉት ሰዓሊ ወርቁ ማሞ ይባላሉ። ሰዓሊ ወርቁ ሁለቱም እጆቻቸው በአደጋ ምክንያት ተቆርጠዋል። በነዚህ በተቆረጡት እጆቻቸው ነው ሸራ ወጥረው፣ ብዕርና ቀለም ይዘው ዛሬ ለደረሱበት ታላቅ የጥበብ ባለሙያነት ደረጃ የበቁት።

 

 

በዚህ ውይይት ወቅት የነበረ አንድ ሰዓሊ እንዲህ አለ። የጥበብ ሰው፣ የፈጠራ ሰው “አንቱ” አይባልም፤ “አንተ” ነው የሚባለው ብሎ ተናገረ። ምክንያቱንም አስቀመጠ።  እግዚአብሔር ራሱ “አንተ” ነው የሚባለው አለን። ከእግዚአብሔር በላይ የሚከበር የለም። ግን የቅርበት እና የፍቅር መግለጫ ስለሆነ “አንተ” እንላለን። ስለዚህ እኔም ጋሽ ወርቁን “አንተ” ነው የምለው ብሎ ንግግሩን ጀምሯል። እኔም የዛሬውን የጥበብ እንግዳችንን ሰዓሊ ወርቁ ማሞን አንተ ነው የምለው።

 

 

ወርቁ ማሞ እንዴት እጆቹን ተቆረጠ? እንዴትስ ከዚያ በኋላ ተምሮ ያውም ረቂቅ ነፍስ ባለበት በስዕል ጥበብ እዚህ ደረጃ ደረሰ? አጠቃላይ ህይወቱስ እንዴት ነው በሚሉት ርዕሰ ጉዳዮች ዙሪያ መድረኩ ላይ ከነበሩት ውይይቶች ለዛሬ አጠር አድረጌ አቀርብላችኋለሁ።

ወርቁ ማሞ የተወለደው በ1927 ዓ.ም ነው። ዛሬ የ82 ዓመት ሰው ነው። በ12 ዓመቱ ግድም እዚህ ቸርችል ጐዳና አካባቢ የቆመ መኪና ውስጥ አንዲት በወረቀት የተጠቀለለች ነገር ያገኛል። ወረቀቱን ገላልጦ ሲያየው አንድ የማያውቀው ነገር ውስጡ አለ። ታዲያ ይሄ ነገር ደግሞ ምንድን ነው ብሎ መፈታታት ይጀምራል። አልፈታ ያለውን መታገል መቀጥቀጥ ድንገት ያልታሰበ ፍንዳታ አካባቢውን ያምሰዋል። ወርቁ ሲፈታታው የነበረው ነገር ቦምብ ኖሯል ለካ:: ሁለት እጆቹ ላይ ክፉኛ ጉዳት ያደርስበታል። ቤተሰብ ተጯጩሆ ወደ ሆስፒታል ይወስደዋል። እዚያም እንደደረሰ ዶክተሮቹ ያዩትና ሁለት እጆቹ ከጥቅም ውጭ ስለሆኑ መቆረጥ እንዳለባቸው ይናገራሉ። ታላቅ ሀዘን። ምንም ማድረግ ስለማይቻል ቤተሰብም እየመረረውም ቢሆን የመጣውን ነገር መጋፈጥ ግድ ነበር። የጨቅላው ወርቁ ማሞ ሁለት እጆች ተቆረጡ። ሁሉም አዘነ። ሁለት እጆቹን ያጣ ሰው ከእንግዲህ ምን ይሰራል ብሎ።

 

ይሁን እንጂ በየትኛውም የልጇ የህይወት ዕጣ ፈንታ ውስጥ የማትጠፋው እናት የወርቁም እጆች ከተቆረጡ በኋላ ታላቁን ተግባር ማከናወን ጀመሩ። ሁለት እጆች የሌሉትን ልጃቸውን ልዩ ልዩ ነገር እንዲሰራበት እንዲሞክርበት አደረጉ። በተለይም ልጃቸው እርሳስና እስክሪብቶ ይዞ ወረቀት ላይ እንዲሞነጫጭር ቀን ከሌት የሚያደርጉት ጥረት ከቀን ወደ ቀን እጅግ ተስፋ ሰጭ ሁኔታ አዩበት። ሁለቱ የተቆረጡት የወርቁ እጆች በጥምረት ሆነው ብዕር ይዘው መፃፍ ጀመሩ። የፈለገውንም ምስል ይስልበት ጀመር። ታላቅ እመርታ። እናም ት/ቤት ገባ። በትምህርቱም ትጉህ ተማሪ ሆነና አረፈው።

 

 

በአንድ ወቅት ሽመልስ ሀብቴ ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት ሲማር የርሱ ሰፈር ደግሞ ወደ ፓስተር አካባቢ ነበር። ከፓስተር ወደ ሜክሲኮ እየመጡ ለመማር መንገዱ ሩቅ ነው። በዚያ ላይ እንደዛሬው በነዋሪዎችና በቤቶች የተጥለቀለቀ መንደር ሳይሆን ጫካ ይበዛበት ነበር መንገዱ። እናም ያንን ጫካ እያቋረጡ መምጣትም ከበድ ስላለው አንዳንድ ጊዜ ማርፈድ ጀመረ። ሲደጋግም ያዩት የትምህርት ቤቱ ኃላፊ ቅጣት ብለው በሰሌዳ ላይ ሁለተኛ አላረፍድም የሚል ሀሳብ ያለበት ጽሁፍ ደጋግሞ እንዲጽፍ ያዙታል። እርሱም የተሰጠውን ቅጣት ተገበረው። የሚገርመው ነገር እርሱ የሁለት እጆች ጣቶች ሳይኖሩት የሚፅፈው ከሰውየው የእጅ ጽሁፍ በጣም ይበልጥ ነበር። እናም ቀጭውን አስደነቀው።

 

በስዕል ችሎታው ከቀን ወደ ቀን እመርታ እያሳየ የመጣው ወርቁ ማሞ፣ በመጨረሻም ስነ-ጥበብ ት/ቤት ገባ። የስዕል ጥበብን እንደሙያ ተምሮ ተመረቀ። የሚደነቅ ሰው ሆነ። ስራዎቹ መወያያ ሆኑ። ከዚያም ለከፍተኛ ትምህርት ወደ ሩሲያ ተላከ። በሩሲያም ቆይታው በስዕል ጥበብ በማስትሬት ድግሪ ተመረቀ። ሩሲያ እያለም ተራ ተማሪ ሳይሆን እጅግ ጐበዝ ሰዓሊ ከሚባሉት ተርታ የተመደበ እንደነበር የህይወት ታሪኩ ያወሳል።

 

ሰዓሊ እና ቀራፂ በቀለ መኰንን ስለ ወርቁ ማሞ ሲናገር፤ ሩስያ ውስጥ የስዕል ተማሪዎች ደካማ ከሆኑ፤ እንዲበረቱ ለማድረግ እንደ ወርቁ ማሞ እጃቸውን እንቁረጠው ይሆን? ይባል ነበር ብሏል። ይሄ አባባል ሰውየው ምን ያህል እጅ ካላቸው ሰዎች እንኳን እንደሚበልጥ የሚያሳይ ነው።

 

ሰዓሊ ወርቁ ማሞ ራሱ ሲናገር፤ የእጆቼ መቆረጥ ለበጐ ነው ብሎ ያምናል። ምክንያቱንም ሲያስቀምጥ፤ የእኔን መቆረጥ አይተው በዚህ ላይ እዚህ ደረጃ ላይ የደረስኩ ሰዓሊ መሆኔን ሲያዩ ብዙዎች ተበረታተዋል። እኔን አይተው ጠንክረዋል። እኔን አይተው የማይቻል ነገር እንደሌለ አረጋግጠዋል። በርትተዋል። ስለዚህ የእኔ እጆች መቆረጥ ለብዙዎች ጥንካሬን ስለፈጠረ ለበጐ ነው ብሎ የሚያስብ ነው ወርቁ ማሞ።

 

 

ከሩሲያ መልስም እዚሁ አሁን በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ስር በሚገኘው የስነ-ጥበብና ዲዛይን ት/ቤት መምህር ሆነ። ከቀዳሚዎቹ የስነ-ጥበብ መምህራን ምድብ ውስጥ የሚካተት ነው። በዚህም አያሌ ተማሪዎችን አስተምሯል። ዛሬ በሀገር ውስጥም ሆነ በዓለም ላይ ስመ-ጥር ሰዓሊያንን ያስተማረ ታታሪ ምሁር ነው።

ከወርቁ ማሞ ታዋቂ ስዕሎች ውስጥ ዛሬ የት እንደሚገኝ ያልታወቀው “አድዋ”  የሚሰኘው ስዕሉ ነው። አድዋ ሦስት ሜትር በስድስት ሜትር ሆኖ የተሰራ እጅግ ግዙፍ ስዕል ነው። ኢትዮጵያዊያን አርበኞች ከያሉበት ተሰባስበው ለቅኝ ገዢዎች አንንበረከክም ብለው በዚህች ፕላኔት ላይ ያሳዩትን የጀግንነት ውሎ የሚያስታውስ ስዕል ነው። ስዕሉ ታላቅ የሀገሪቱ ቅርስ እንደመሆኑ መጠን ያለበት ቢታወቅ ጥሩ ነበር። ነገር ግን ጠፍቶስ ቢቀር ይሄን ስዕል ራሱ ወርቁ ማሞ እንደገና ሊሰራው አይችልም ወይ ተብሎ በሰዓሊ እሸቱ ጥሩነህ አማካይነት ተጠይቆ ነበር። ወርቁ ማሞም ሲመልስ እንዲህ አይነት ትልቅ ስዕል በአሁኑ ወቅት ለመሳል የገንዘብና የቁሳቁስ ድጐማ ኮሚሽን መሆን አለብኝ ብሏል። በተረፈ ስዕሉን መሳል አያቅተኝም ብሎ የ82 ዓመቱ አርቲስት ወኔ ባለው መልኩ ተናግሯል። እርግጥ ነው እንዲህ አይነት ታላላቅ ስዕሎች የሀገሪቱ ቅርሶች ናቸውና እንዲያውም በቅድሚያ ለሰዓሊያን ተከፍሏቸው ነበር መሳል የሚገባው። በሙዚየም ውስጥ ቢቀመጡም የቱሪስቶችን ዓይን ከመሳባቸውም በላይ የሀገሪቱ ትልልቅ ታሪኮችም ናቸውና። ደግሞም በአድዋ ላይ ደም፣ አጥንትና ህይወት ገብረው ሀገራችንን ላቆዩልን ጀግኖች አያቶቻችን ማስታወሻ የሚሆን እንዴት እኛ ለአሁኖቹ ትውልዶች ስዕል እንኳ አናቆያቸውም። ዛሬ ነገ ሳንል ከወርቁ ማሞ ጐን መቆሚያችን ሰዓት አሁን ይመስለኛል።

 

 

ወርቁ ማሞ ከሩሲያ ማስትሬት ዲግሪውን ይዞ እንደመጣ በስነ-ጥበብ ት/ቤት መምህር ቢሆንም ለብዙ አመታት ደመወዙ ሳያድግለት በ500 ብር ብቻ መከራውን ሲያይ ኖሯል። ነገር ግን ያለውን እውቀት ምንም ሳይሰስት እስከ ዛሬ ድረስ ለተማሪዎቹ እያካፈለ እንደሆነ ሁሉም ሰዓሊዎች ይመሰክራራሉ። ግን ለምን 500 ብር ሆነ ደመወዙ? ነገሩ እንዲህ ነው። ሩስያ ውስጥ አምስት አመታት የስዕል ጥበብ ሲማር ማስተርስ ዲግሪ እንደሆነ ይታወቃል። ነገር ግን የመመረቂያ ወረቀታቸው ሲሰጥ ዲፕሎም ይላል። እዚህ አዲስ አበባ ያሉ “የትምህርት ባለሙያዎች” ደግሞ አንተ የተመረከው በዲፕሎም እንጂ በማስትሬት አይደለም ብለው በስነ-ልቦናም ሆነ በገንዘብ በኑሮው ሲጐዱት ኖረዋል። ይሁን እንጂ በሩሲያ የትምህርት ስርዓት እንደዚያ አይነት የምረቃ ወረቀቶች ሲሰጡ ዲፕሎማ ነው የሚሉት። ይህ ማለት የተማሩት በዲፕሎም ደረጃ ነው ማለት አይደለም። የሚሰጠው ወረቀት ስም ዲፕሎም እንጂ ትምህርቱ ግን ዝርዝሩ ማስተርስ እንደሆነ ነበር። ወርቁ ማሞ ሰሚ ባለማግኘቱ ችግርን ተሸክሞ አያሌ ጥበበኞችን አፍርቶ ዛሬ ኢትዮጵያ በርካታ ሰዓሊያንን ልታፈራ ችላለች።

 

 

ወርቁ ማሞ ዛሬም የራሱ የሆነ የስዕል እስቱዲዮ የለውም። ከዚህ አልፎም የሳላቸውን ስዕሎች የሚያስቀምጥበት ቦታ የለውም። የሚያስቀምጠው ሰው ጋር በአደራ መልክ ነው። ይሄ ታላቅ ሰዓሊ በሀገራችን ውስጥ በስዕል ጥበብ ችሎታው በአንድ ወቅት ተሸላሚ ቢሆንም፤ ሽልማቱም ሆነ ዝናው መሠረታዊ ችግሮቹን ሊቀርፉለት አልቻሉም። ስለዚህ ይህን ታታሪ የጥበብ ወዳጅ ከጐኑ ልንቆምለት ይገባል።

 

 

የወርቁ ማሞ እርካታ ያስተማራራቸው ልጆች በስነ-ጥበቡ ዘርፍ የተሻለ ደረጃ ደርሰው ማየት ነው። ዛሬ በሚያስተምርበት አቢሲኒያ የስዕል ት/ቤት ውስጥ በርካታ ወጣት ሰዓሊያንን እያፈራ ነው። ወርቁ ማሞ በሀገራችን ውስጥ ካሉት የጥበብ አርበኞች ውስጥ በግንባር ቀደምትነት የሚጠቀስ ነው። ተማሪዎቹ የነበሩት እና ዛሬም ታላላቅ ሰዓሊያን የሆኑት በቀለ መኰንን፣ ዮሐንስ ገዳሙ እና እሸቱ ጥሩነህም ያረጋገጡት ይሄንን ነበር።

 

ሠዓሊ ወሰኔ ወርቄ ኰስሮቭ

 

በጥበቡ በለጠ

“የስዕሌን እስቱዲዮ ገዳም ብዬ ነው የምጠራው። አዕምሮዬን ያፀዳል። እጣን አንዳንድ ጊዜ አጨስበታለሁ። ኅብረተሰቤን አስብበታለሁ። ግን ብቻዬን ነው የምነጋገረው። ለምሳሌ በምናብ መርካቶ እገባለሁ። መርካቶን እስቱዱዮዬ ውስጥ አመጣዋለሁ። ማሲንቆ ገራፊውን፣ ሁሉንም እያመጣሁ ከእነርሱ ጋር እነጋገራለሁ” ይላል ሠዓሊ ወሰኔ ወርቄ ኰስሮቭ። ይህን ሠዓሊ የዛሬ 13 ዓመት በአካል ያስተዋወቀችኝ የጀርመን የባህል ተቋም የፕሮግራም ኃላፊዋ ወይዘሮ ተናኘ ታደሰ ነች።

 

ወሰኔ ማን ነው?

ወሰኔ ማን ነው ብሎ መጠየቅ ግምት ውስጥ ይከታል። ምክንያቱም በአሁኑ ወቅት በዓለም ላይ ገናና ከሆኑት የኢትዮጵያ ሰዓሊያን መካከል አንዱ ነውና። የሥዕል ስራዎቹ እጅግ ግዙፍ በሚባሉት የዓለማችን ሙዚየሞችና ጋለሪዎች ውስጥ በክብር የተቀመጡለት ከያኒ ነው። ከሀዋርድ ዩኒቨርሲቲ በስዕል ጥበብ ሙያ በማስተርስ ዲግሪ የተመረቀው ወሰኔ፣ በአሜሪካ ልዩ ልዩ ዩኒቨርሲቲዎችና ኰሌጆች ውስጥ ስዕልን ሲያስተምር ቆይቷል።

 

 

የተወለደው እዚሁ አዲስ አበባ በ1943 ዓ.ም ነው። እነ ወሰኔ ቤት ጥበብ በራሷ የተወለደችባት ስፍራ ነች ማለት ይቻላል። ምክንያቱም ታላቅ ወንድሙ እስክንድር ቦጎሲያንም ስለተወለደ። ሁለት የኢትዮጵያ የጥበብ አውራዎች የፈለቁበት ዘርና መንደር።

 

 

ወሰኔ በ1964 ዓ.ም ከሥነ-ጥበብ ት/ቤት ተመርቋል። ኤግዚቢሽን ያሳየው ገና ተማሪ ሳለ ነበር። ከዚያም በርካታ ስዕሎቹን ለእይታ አቅርቧል። ቀጥሎም በ1970ዎቹ ወደ አሜሪካን ሀገር በመሄድ ከፍተኛ ትምህርቱን ከተከታተለ በኋላ ኑሮውንና ሥራውን እዚያው አድርጐ ቆይቷል።

 

 

ከሀገሩ እና ከህዝቡ በአካል ርቆ የቆየው ወሰኔ ከአመታት በፊት እዚህ አዲስ አበባ በሚገኘው ብሔራዊ ሙዚየም አዳራሽ ውስጥ በርካታ ስዕሎቹ ለህዝብ እይታ ቀርበዋል። እኔም ወደ ስፍራው ተጓዝኩ እና ስዕሎቹን ጐበኘሁ። እስከዛሬም ድረስ የወሰኔ የስዕል  “ምርኩዞች” አልተቀየሩም። እሱ ሁልጊዜ ስዕል ሲስል የኢትዮጵያን ፊደላት በመጠቀም ነው። ከ“ሀ” እስከ “ፐ” ያሉትን ፊደላት እና ቁጥሮች በመገነጣጠል፣ ብቻቸውን በማቆም፣ በማስተኛት፣ በመገልበጥ፣ በማጣመር፣ በማጋደም ... በላያቸው ላይ የቀለም ብርሃን እየረጨባቸው የውስጥ ሀሳቡን ይገልፅባቸዋል። የኢትዮጵያ ፊደላት የወሰኔ መጠሪያ ናቸው። ወይም ደግሞ የወሰኔ ስም ሲጠራ እነ “ሀሁ” ብቅ ይላሉ።

 

 

እያንዳንዱ የኢትዮጵያ ፊደል በወሰኔ ውስጥ ቅርፅ አለው። ስሜት አለው። ትርጉም አለው። ለምሳሌ ታላላቅ ነገሮችን መግለፅ ሲፈልግ ማለትም ደጃዝማቾችን፣ ጀግኖችን ማሳየት ከፈለገ እነ“ጀ” እነ“ደ” ብቅ ይላሉ። ሸበላነትን፣ ለግላጋነትን በነ“ሸ” እና “ሰ” ይጠቀማል። እነዚህ ፊደላት ለወሰኔ ግርማ ሞገስ አላቸው። ኃይልንና ግዙፍነትን ያሳይባቸዋል። በሌላ መልኩ ደግሞ ፍርሃትን፣ አይናፋርነትን፣ አንገት መድፋትን ለማሳየት እንደ“የ” አይነት ፊደላትን ይጠቀማል። ግልፅነትን፣ ደፋርነትን፣ እራስን አጋልጦ ደረትን መስጠትን ለማሳየት ወሰኔ “ተ”፣ “ቸ ” የመሳሰሉ ፊደላትን በስዕሎቹ ውስጥ ያሳያል። ደርባባነትን፣ የሀገር ባህል ልብስ አድርጋ እስክስታ የምትወርድን ሴት ወይዘሮ ለማሳየት “ቀ” ን ይጠቀማል። በአጠቃላይ ፊደላቱ የወሰኔ ታላላቅ ሀሳቦች የሚፈልቁባቸው ጥይቶች ናቸው። ፊደላትን ነው እንደ መሣሪያ እየተጠቀመ ስሜቱን የሚገልፀው።

ከዛሬ 14 ዓመት በፊት ኢትዮጵያ ሲመጣ ቃለ-መጠይቅ አድርጌለት ነበር። በዚያን ጊዜ እንደነገረኝ ከሆነ ወደ አራት ሺ ያህል ስዕሎችን መሳሉን አጫውቶኛል። ይህ እንግዲህ እጅግ አምራች የሚባል የጥበብ ሰው መሆኑን የሚያሳይ ነው።

 

 

በጋዜጠኝነቴና በግሌ የተለያዩ ሰዎችን ቃለ-መጠይቅ ሳደርግ የቀረፅኩበትን ካሴት አልጥልም። ምክንያቱም የአንዳንዱ ኢንተርቪው ሁልጊዜ እንደ ሙዚቃ እየተከፈተ የሚደመጥ በመሆኑ ነው። ለብዙ ጊዜ ከማዳምጣቸው ውስጥ ሰለሞን ደሬሳን፣ በቀለ መኮንን፣ ከአመታት በፊት ያረፈውን ሠዓሊ ዮሐንስ ገዳሙን፣ ገጣሚና ሠዓሊ ከበደች ተክለአብን፣ መስፍን ሀብተማርያምን፣ ፊርማዬ ዓለሙን እና ሌሎችም በርካታ ግለሰቦች አሉ። ድምፀ ወፍራሙ ወሰኔ ወርቄም ላለፉት 14 ዓመታት በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች ንግግሩን እየሰማሁ ብዙ ነገሮችን እንዳስብ እንድመራመር አድርጐኛል። ቴፔ ውስጥ የቀረው ድምፁ የብዙ ሀሳቦች ማመላከቻ ሆኖ አገልግሎኛል።

 

 

ወሰኔ ሲናገር እንዲህ ይላል፤ “አንድን ፊደል ስዕል ነው ብሎ ለእኔ ለመወሰን ብዙ ውጣ ውረድ አለው። ምክንያቱም ፊደል ስዕል ነው ብሎ ከማኅበረሰቡ ጋር ለመግባባትም በጊዜው ችግር ነው። ቡና ሲጠጡ፣ ገበሬው ሲያርስ፣ ቆንጆ ሴት ቁጭ ብላ፣ ሰውየው ማሲንቆውን ይዞ ሲጫወት ነበር የሚሳለው። ይሄን ድሮ ሰራን። እንግዲህ አንድ ሰው ደግሞ ገንጠል ይልና እዚህ ውስጥ የተደበቀ ነገር አለ ብሎ ይገባል። እኔ እዚህ ውስጥ ያገኘሁት ፊደልን ነው። ከእነዚያ ፊደላት ጋር እንግዲህ ስንጨቃጨቅ እስከአሁን ድረስ አብረን አለን” በማለት ይናገራል።

 

 

ወሰኔ ሲያብራራ፤ “አንዳንድ ፊደሎች አሉ ብቻቸውን ማሲንቆ ሲመቱ የምታያቸው፣ ግጥምም ናቸው ስትመለከታቸው። ሰዓሊው እንዴት አድርጐ ነው እነዚህን እንደ ብልት እየቆራረጠ፣ እየገጣጠመ፣ በቀለም እያጫፈረ ያ ፊደል በዓይንህ ላይ ሲበታተንብህ በየአቅጣጫው ሁሉ ያለውን ስሜት ሲሰጥህ አዲስ የአሰራር መንገድ ነው። ከኢትዮጵያ አልፎ የውጭ ሀገር ዜጐች የሚያዩት የቀለሙን አነካከርህን፣ ፊደሎቹ መወፈራቸውንና መክሳታቸውን፣ ገላጭነታቸውን፣ ኢትዮጵያዊነታቸውን ሁሉ ነው። ከእነዚህም ፈዛዛ እና ደካማ ፊደሎች ሁሉ አሉ። የሚደበቁ የሚፈሩ ፊደሎች አሉ። ለምሳሌ እነ“ቀ”ን ብትመለከት ሁለት እጃቸውን ሽንጣቸው ላይ አድርገው ማን ነው የሚደርስብን የሚሉ ናቸው። እነ“የ” ደግሞ አጐብሰው የሚሄዱ ይመስላሉ። ሁሉም የኢትዮጵያ ማንነት የሚገኘው ፊደሏ ውስጥ ነው። ከዚህ ውስጥ እንግዲህ እያወጣህ እያወረድክ ለማሳየት መሞከር ነው” ይላል ወሰኔ።

 

ይህ አንጋፋ ሠዓሊ የሰራቸው እነዚህ በኢትዮጵያ ፊደሎች ላይ የተመሠረቱ ስዕሎቹ ለምሳሌ በዋሽንግተን ዲሲ ውስጥ በሚገኘው በግዙፍነቱ እና በጐብኚዎቹ ብዛት በሚታወቀው በስሚስቶኒያን ኢኒስቲቲዩት ሙዚየም ታይተውለታል። ለምሳሌ በዓለም ላይ ስሙን እጅግ ከፍ ካደረጉለት ስራዎቹ መካከል “የኔ ኢትዮጵያ” /My Ethiopia/ የተሰኘው ስዕሉ ለወሰኔ ተጠቃሽ ነው። ይህ ስዕሉ ኒውዮርክ ጋለሪ ውስጥ ሲታይ ከፍተኛ በሚባል ዋጋ ተገዝቷል። ከዚያም በተለያዩ ሙዚየሞች እየተዘዋወረ ታይቶለታል። የአርቲስቱንም ስምና ዝና እጅግ ካጐሉት ስራዎቹ መካከል ግንባር ቀደም ሆኖ ይጠቀሳል። “የእኔ ኢትዮጵያ” ስዕሉ 132 x 112 cm ሲሆን የተሰራውም እ.ኤ.አ 2001 ዓ.ም ነው። በውስጡም የፊደላት ኀብረት ተቀናጅተው አንድነትን፣ ባህልን፣ ማንነትን፣ ማኅበረሰብን የገለፀበት ልዩ ስራው ነው። የበርካታ መገናኛ ብዙሃንን እና የጥበብ ሰዎችን አስተያየት እና አድናቆት የጋበዘ ስዕል ነው።

ከዚህ ሌላም “ሰባኪው” /The Preacher/ የተሰኘው ስዕሉም ከታላላቆች የጥበብ ጐራ የተመደበ ነው። ይህ ሰባኪው ስዕል ስለ ሃይማኖት ሰባኪው አይደለም የሚያሳየው። ይልቅስ የሰውን ልጅ ህይወት፣ ማንነቱን፣ ስብዕናውን የገለፀበት ነው።

“ሰምና ወርቅ” /Wax and Gold/ ሌላው የወሰኔን ማንነት ካጐሉት ስዕሎች መካከል አንዱ ነው። ስዕሉ የኢትዮጵያን ሥነ-ግጥም ሁለት ፍች እና ከዚያም በላይ እንዳለው ያሳየበት ነው። ወርቅ በእሳት ተፈትኖ በሰም ቅርፅ ሲቀመጥ የሚታይበት ነው። “Contemporary Art From the Diaspora” በሚሰኘው መፅሐፍ ውስጥ ወሰኔ በዓይን የሚታይ ሥነ-ግጥም ደራራሲ /ሠዓሊ/ ነው ተብሏል።

“የላሊበላ ሀሳብ” የተሰኘው ስዕሉም ሰፊ ዕውቅና ከተሰጣቸው መካከል አንዱ ነው። ወሰኔ ስለዚሁ “የላሊበላ ሀሳብ” ስለተሰኘው ስዕሉ ሲናገር 12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያን ሲመራ እና አስደናቂ የጥበብ ውጤቶችን አበርክቶ ያለፈው ንጉስ ላሊበላ ልዩ ሰው መሆኑን ይገልፃል። እንደ ወሰኔ አባባል በዚያ በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላሊበላ ይህን ሁሉ የጥበብ ውጤት ሲያበረክት መጀመሪያ የፃፈው ወይም ንድፍ የሰራበት ቁሳቁስ አልያም ፕላኑን ያስቀመጠበት “ሸራራ” ወይም “ሸማ” አልያም እንጨት ወይም ድንጋይ ይኖራል። ነገር ግን እነዚህ ሁሉ የሰራባቸው መገልገያዎች በተግባር አልተገኙም። ወሰኔ ደግሞ እነዚህን የላሊበላ ንድፎችን ለማግኘት በሀሳብ ይጓዛል። የሀሳብ ጉዞ - ጥበበኛውን ንጉስ ላሊበላን ለማግኘት። ከንጉሱ ጥበብ ጋር አብሮ ለመኖር መጓዝ። መሔድ ...

 

 

ወሰኔ በስዕሎቹ ኢትዮጵያን ካስተዋወቀበት አንዱ ስለ ቅዱስ ያሬድ ዜማ የሰራው ስዕሉ ነው። ከነቤትሆቨን፣ ሞዛርት፣ በፊት ያሬድ በሙዚቃ ጥበብ የናኘ መንፈሳዊ ሰው መሆኑን ወሰኔ ይናገራል። በዓለም ላይ እኩልነት ስለሌለ የነ ሞዛርት ስም ቀድሞ ይጠራል እንጂ የፕላኔታችን የዜማ ሊቅ ያሬድ ነው ይላል ወሰኔ። እናም ይህ ስዕሉ የያሬድን ማንነት ለዓለም እያስተዋወቀ ያለበት ነው።

 

 

“ጠጅ በብርሌ” የተሰኘው ስዕሉም ሀገርኛ ማንነትን ያስተዋወቀበት ነው። በኢትዮጵያ ፊደሎች ኅብረት የጠጁን ማር ለማሽተት የሰራሁት ነው ይላል ወሰኔ። ስዕሉ የኢትዮጵያን የባህል መጠጥ አሰራራር የሚገልፅ ነው።

 

 

“Sprit of Ancestors” የተሰኘው ስዕሉም የሀገሩ ኢትዮጵያ ህዝቦች የጥንቱ መንፈሣዊ ጥንካሬያቸውና ብርታታቸው ኃያል እንደነበር አሳይቶበታል። “አቢሲኒያ” የሚሰኘው ስዕሉም በዚሁ ምድብ ተጠቃሽ ነው።

ወሰኔ ሲናገር ስዕል ለመሳል፣ የጥበብ ሰው ለመሆን፣ የህይወትን ገፅታ፣ ምንነት ለማወቅ ዓይን ሁሉንም ነገር ማየት አለበት ይላል። “እኛ ሰዎች ሁለት ዓይን ብቻ አይደለም ያለን፤ ብዙ ናቸው። እነዚህን ዓይኖቻችንን ከጭንቅላታችን ውስጥ እያወጣን አካባቢያችንን በጥንቃቄ ማየት ከቻልንበት፣ ዓይተንም ወደ ውስጣችን አስገብተን ማስወጣት ከቻልን ጥሩ ነገሮችን ማፍለቅ እንችላለን” ይላል።

 

 

ወሰኔ ወርቄ ኰስሮቭ ከሚታወቅበት የአሳሳል ዘዬ አንዱ ነገሮችን እየቆረጡ፣ እየገለበጡ፣ ከአንዱ ገንጥሎ ሌላው ላይ በመሰካት፣ መደዴውን የሚታየውን አፍርሶ ሌላ ሠርቶ ማሳየት ... እንዲያ እያደረገ የጥበብን ልዩ ልዩ ገጽታ የማቅረብ ኃይል አለው።

 

 

ለምሳሌ ገና ወጣት ሳለ ከዛሬ 50 ዓመት በፊት ተማሪ ሆኖ የጀመረው አሳሳል አለ። ወሰኔ ሲናገር እንዲህ ይላል፡-

 

“ትዝ ይለኛል ከስዕል ት/ቤት ልመረቅ አንድ ዓመት ሲቀረኝ ሰዎች ቡና ሲጠጡ፣ ቤተ-ክርስትያን ሲሔዱ፣ መንገድ ላይ በጐች ሲሔዱ መሳል ለእኔ አልተስማማኝም። መጥፎ ነው ማለቴ ግን አይደለም። ስለዚህ አንድ ነገር መፍጠር ፈለኩኝ። አንድ የሆነ ረቂቅ /አብስትራክት/ ነገር ልስራ ብዬ የቤተ-ክርስቲያኑን ስዕል ወሰድኩ። እንግዲህ እነ ማርያምን፣ እነ ዮሴፍን ወሰድኩና ፊደሉን ደግሞ እንዲሁ በቃ በራሴው የተለያዩ ፊደሎች እየፃፍኩ እያቀነባበርኩ በመሳል እነማርያምን ዮሴፍን ክንፋቸውን ወስጄ ጭንቅላታቸው ላይ፣ ዓይናቸውን አውጥቼ ጉንጫቸውጋ አደረኩኝ። ያ ሲሆን ትንሽ ችግር ፈጠረብኝ። ትዝ ይለኛል ከ 42 ዓመት በፊት አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ኬኔዲ ቤተ-መፃህፍት ውስጥ ነበር ኤግዚቢሽን የከፈትኩት። በጣም ወጣት ነበርኩ። ብዙ አጥባቂ አማኞች ተቃወሙኝ። ያው ያለህን ነው ሰባብረህ የምትሰራው። እንደምታውቀው እኔ ያሉኝ የኢትዮጵያ ፊደሎች ናቸው። እንዳለ አይደለም ወስጄ የምፅፈው። ጐኑን እንደ ቃርያ ቆርጬ የማጋጠምና አዲስ የሆነ የስዕል እሳቤ ነው በስዕሎቼ የማሳየው። ሀይማኖት ስለሚነካ ፀብ ውስጥ ገባሁ። በኋላ ወደ አሜሪካ ሔድኩ።

 

እዚያም ሐዋርድ ዩኒቨርሲቲ ስገባ አማካሪዬ መላዕክቶቹን ተዋቸውና ፊደላቱን ያዛቸው አለኝ። እኔም ፊደላቱን አንዴ ስጠመዝዛቸው፣ ሳስተኛቸው፣ ስደራርባቸው፣ ስለጥፋቸው፣ የተለያዩ አይነት ቀለማት ስቀባቸው ቆየሁ። እንደገና ወስጄ ሳሳይ ሲስቁብኝ፣ አንዳንዴ ጥሩ መንገድ መጥተሀል፣ ይዘሃል እያሉ ሲያሞግሱኝ፣ ያ ነገር በየጊዜው በራሴው ስሜት እየተራገጥኩ እየወጣሁ መጨረሻ ላይ እነዚህ ፊደሎች ከኔ ጋር መነጋገር ጀመሩ። “ሀሁ” የቆጠርኩባቸው ፊደሎች ሌላ ነገር እየያዙ መውጣት ጀመሩ። ፊደላቱ ለእኔ መሣሪያ ሆኑኝ። እንደ ቢላ እና ሹካ፣ ከዚያም አልፎ እንደ ቲማቲም እና ሽንኩርት ሆኑ። ይቆረጣሉ፣ ይቆራረጣሉ። ዛሬ በዓለም ላይ ሀገሬንም እኔንም ያስጠራሉ። ከእኔ ጋር የትም ይጓዛሉ” በማለት ይገልፃቸዋል ወሰኔ ወርቄ ኰስሮቭ።

 

 

ሐገርኛ፤ ኢትዮጵያዊኛ የሆኑትን የወሰኔን ስራዎች በጣም እወዳቸዋለሁ። ምክንያቱም ቁጭ አድርገው ያሳስቡኛል። ከወሰኔ ወርቄ ኰስሮቭ የስዕል መንፈስ ጋር እንዳወራ ያደርጉኛል፣ ያጨቃጭቁኛል፣ የስቆጡኛል፤ እጠይቃለሁ፣ እመልሳለሁ። የጥበብ ተጓዥ ያደርጉኛል።

 

 

በድንበሩ ስዩም

 

ባለፈው እሁድ ጥር 14 ቀን 2009 ዓ.ም ሚዩዚክ ሜይዴይ ኢትዮጵያ ከኢትዮጲስ ኮሌጅ ጋር በመተባበር በብሄራዊ ቤተ-መጻህፍትና ቤተ-መዛግብት ኤጀንሲ (ወመዘክር) አዳራሽ የመጽሀፍ ውይይት አዘጋጅቶ ነበር። ለውይይት የቀረበው መጽሀፍ የኢትዮጵያ ሕዝብ አብዮታዊ ፓርቲ (ኢሕአፓ) መስራችና የፓርቲው ከፍተኛ መሪ በሆነው በክፍሉ ታደሰ አማካይነት በተጻፈው “ኢትዮጵያ ሆይ” የተሰኘው መጽሀፍ ነበር። ክፍሉ ታደሰ ከዚህ ቀደም በኢትዮጵያ ስነ-ጽሁፍ ውስጥ ስልስ ድጉስ /Trialogy/ እየተባሉ የሚጠሩትን ያ ትውልድ የተሰኙትን ሶስት ተከታታይ መጻሕፍትን አሳትሟል። መጻህፍቶቹ ደራሲው በመስራችነትና በከፍተኛ አመራርነት ሲመራው የነበረው ኢሕአፓ ምስረታውን እና የትግል ጉዞውን የዘከረባቸው የታሪክ ሰነዶች ናቸው። ክፍሉ ከዚህ ቀደምም በእንግሊዝኛ ቋንቋ The Generation በሚል ርእስ ዳጎስ ያለ መጽሀፍ አሳትሟል። መጻህፍቶቹ በየጊዜው እየታተሙ ሰፊ የሆነ አንባቢ ያላቸው ናቸው። የኢትዮጵያን የተማሪዎች ትግል በሰፊው የሚዳስሱ በመሆናቸው ለሀገሪቱ ታሪክ እንደ ትልቅ መረጃ ስለሚቆጠሩ ተቀባይነታውም ከዚሁ ጋር የተያያዘ ነው። ኢሕአፓን ከመሰረቱ የ1960ዎቹ ወጣት ምሁራን መካከል ዛሬ በህይወት ያሉት ሁለት ብቻ ናቸው። አንደኛው ክፍሉ ታደሰ ነው። ከዚያ ሁሉ እልቂት ተርፎ ያለፈውን ዘመን እንዲህ ነበር እያለ ለትውልድ ይዘክራል። አሁን በቅርቡ ያሳተማት ኢትዮጵያ ሆይ የተሰኘችው መጽሀፍም የትውልድ ዝክር ናት ተብላ ትጠራለች። ይህችም መጽሀፍ ልክ እንደቀድሞዎቹ ሁሉ ሰፊ ተቀባይነትን ያገኘች እንደሆነች የሚያመለክተው በአጭር ጊዜ ውስጥ በተደጋጋሚ መታተሟ ነው። በመጽሀፏ አጠቃላይ ይዘት ላይ ዳሰሳ እንዲያደርግና የውይይት ሀሳቦችን እንዲያነሳ የተጋበዘው ጋዜጠኛ ጥበቡ በለጠ ነበር። በዚሁ አያሌ ታዳሚያን በተገኙበት ስነ-ስርአት ላይ ጥበቡ በለጠ ይህን አቀረበ።

     ይህችን ኢትያጵያ ሆይ የተሰኘውን መጽሐፍ ሣነብ ደራሲው እንዲህ ይላል።

“ራሴን በተመለከተ ግን የሀዘኖች ሁሉ ሀዘን የገጠመኝ በምዕራብ ጐንደር ሲንቀሣቀስ የነበረው የኢሕአፓ ሠራዊት መሳሪያውን ቀብሮ ወደ ሱዳን ለመግባት በወሰነበት እለት ነበር። ሀዘኔ እስከ የሚባል አልነበረም። መሣሪያ ሣይሆን እነዚያ ከተማ የወደቁ ጓደኞቼን የቀበርኩ ስለመሠለኘ ራሴን ከእነሡ ጋር ማጐዳኘት ዳድቶኝ ነበር። ይሁንና ጽናት ትግል የማይነጣጠሉ መሆናቸውን ሌላኛው እኔነቴ አሳስቦኝ ትግሉ ይቀጥላል፤ ሌላ አንድ ቀንም ይመጣል አልኩ” ይላል ደራሲው።

 

ቀጠል ያደርግና

“በ1972 ዓ.ም የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ሰራዊት /ኢሕአሰ/ የነበረውን መሣሪያ ቀብረን ወደ ሱዳን ስንጓዝ ሰብለ የምትባል የምቀርባት የድርጅቱ አባል ይህንን ጫካ ለመጨረሻ ጊዜ ነው የማየው የሚል አስተያየት ስትሰነዝር ልቤ ስንጥቅ አለ። ተከራከርኳት። የአንተን አላውቅም እኔ እንደዚያ ነው የማስበው አለች። ፍርጥም ብላ። ያ ንግግሯ አዕምሮዬ ውስጥ በመቆየቱ ለብዙ ጊዜ ሲያቃጭል ቆየ። ብሸሸውና ላለማስታወስ ብሞክርም አልሆነልኝም። በመጨረሻም እንዳለችው ሆነ። እንደወጣን ቀረን” ይላል ክፍሉ ታደሰ።

 

“ያም ሆኖ ግን ሌላ አንድ ቀሪ ሕይወት ባገኝ እንደ ሂንዱዎቹ እምነት ሌላ ሠው ሆኜ ወደዚህ አለም ብመለስ ስህተቶቹንና ሕፀጾቹን አርሜ በኢሕአፓነቴ ያደረኩትን በሙሉ መልሼ አደርገዋለሁ። በምድር ላይ ለሰው ልጅ ክብርና ፍትሃዊ ስርአት ግንባታ አቅምንና ጉልበትን ከመለገስ በላይ ፍስሀ የሚሰጥ ጉዳይ የለም ብዬ አምናለሁና። አሁን በኖርኩት ሕይወቴ እንዳደረኩት የለውጥ ትግሉ ውስጥ ገና በልጅነቴ አልማገድም። ሀገሬንና ሕዝቡን በበቂ ሳላውቅ በ20 እና በ21 አመቴ ልምራ ብዬ አልነሣም።” ክፍሉ ታደሰ።

 

ይህ ደራሲ እንደገና ወደዚህች አለም ቢመለሰ አሁንም ኢሕአፓ ሆኜ ነው መቀጠል የምፈልገው ቢልም አንድ ነገር ደግሞ ነግሮናል። ኢሕአፓ ስህተቶች ሕፀፃች እንደነበሩበት ገልፃልናል። ከዚሁ ይለጥቅና በ20 እና በ21 አመት እድሜዬ የኢትዮጵያን ጉዳይ ተሸክሜ እጓዛለሁ፤ ኢትዮጵያን ለመለወጥ እነሣለሁ ብዬ አልሞክረውም ይለናል።

 

እዚህ ላይ ቆም ብለን ይህን ደራሲ ማሰብ እንችላለን። 416 ገፆች ያሉትን የአንድ ትውልድ ታሪክ ለመፃፍ ሲነሣ በውስጡ ብዙ ጥያቄዎች ተመላልሠዋል። ገና ከጅምሩ ኢትዮጵያ ሆይ ሲል ብዙ የሚያወጋን የሚያጫውተን ጉዳይ እንዳለው እንገምታለን።

 

እርሱ ያለፈበት ሕይወት በእጅጉ አስገራሚ ነውና ከየት ጀምሮ የቱጋ ያበቃል ብለንም ማሠባችን አይቀርም። የኢትዮጵያ ሕዝብ አብዮታዊ ፓርቲን ወይም እርሱ እንደሚጠራው ያን ትውልድ ለአዲስ አስተሣሠብና ለውጥ ገና ከጥንስሱ ጀምሮ ክፍሉ ታደሰ ነበር። ጽንሱ አድጐና ጐልምሶ ከፍተኛ የፖለቲካ ማዕበል ሲያስነሳም ክፍሉ ታደሰ ነበር። ማዕበሉ ሲተራመስ ክፍሉ ነበር። በዚያ ድብልቅልቁ በወጣው ማዕበል ውስጥ ሺዎች ወደቁ፤ ተሰው። ጓደኞቹ መስዋዕት ሆኑ ብቻ ሣይሆን አለቁ ማለት ይቻላል። የታለመው የታቀደው ሕልም አልሆነም። ክፍሉ የቆመበት ሜዳ ላይ ጓደኞቹ ተረፍርፈዋል። አልቀዋል። እናም እዚያ እልቂት ላይ ሆኖ እያሠበ ከ40 አመታት በኋላ ኢትዮጵያ ሆይ አለና ፃፈ። ኢትዮጵያ ሆይ የውስጥ ስሜትን ለዕውነት የተጠጋን የብዕር እስትንፋሰ ማጋሪያ ነው። የክፍሉ ታደሰ ኢትዮጵያ ሆይ በውስጡ ብዙ ታሪኮች አሉት። እጅግ አሣዛኝ ታሪኮች ሰቆቃዎች ለመቀበል የሚያዳግቱ እርምጃዎች ለቅሶዎች የኢትዮጵያን የዘመናት ውጣ ውረዶች እና አያሌ ጉዳዮችን ያወጋናል።

 

ጊዜያት እየቆዩ እየረፈዱ እየደበዘዙ ሲመጡ ታላላቅ እውነታዎች እየተሸሸጉ አዳዲስ ጉዳዮች መፃፍ መነጋገር መጀመራቸው ደራሲውን አሣሠበው። እርሱ እየደጋገመ የሚጠራው ያ ትውልድ ታሪኩና ማንነቱ ባላዋቂ ብዕረኞች በጀብደኛ ፀሐፊዎች እርሱ እንደሚለው ደግሞ በዋሾዎችና በቀጣፊዎች እጅ ገባ። በዚህም ምክንያት ስለዚያ ትውልድ የሚፃፉና የሚነገሩ ጉዳዮች አሣሠቡት። እርሱ እንደሚለው ከሆነ ያ ሁሉ ለኢትዮጵያ ሲል ሕይወቱን የሰጠ ወጣት አስክሬኑ የትም የተጣለ ወጣት ደሙ በጐዳና ላይ የባከነው ወጣት ታሪኩ በቀጣፊዎች እጅ መውደቅ የለበትም ብሎ ክፍሉ ታደሰ ኢትዮጵያ ሆይ ብሎ ተነሣ።

 

አሁን ባለው ትውልድ ውስጥም የሚነሱ ነጥቦች አሉ። ኢትዮጵያ ውስጥ ለሚታዩ ውስብስበ ችግሮች ምክንያቱ ያ ትውልድ ነው ብለው የሚወነጅሉ ቁጥራቸው ቀላል የሚባል አይደለም። ለነዚህም ለአዲሶቹ ትውልዶች ይሆን ዘንድ ኢትዮጵያ ሆይ ብሎ ያወጋል።

 

ከዚህ በተጨማሪም ክፍሉ የትግል አጋሮቼ ለሚላቸው ለያ ትውልድ ሰማዕት ማስታወሻ መዘከሪያ ይሆን ዘንድ ታሪካቸው ይኸውና ለማለት ኢትዮጵያ ሆይ በሚለው ትረካው ሀውልታቸውን ለማቆም ሞክሯል።

ይህም ሆኖ ግን ደራሲው ክፍሉ ታደሰ ስለዚያ ትውልድ ገና አልተፃፈም፤ ገና አልተጀመረም የሚል እምነት አለው። በዚህች ኢትዮጵያ ሆይ መጽሐፍ ውስጥ ደራሲው  ለያ ትውልድ ያለውን ጥልቅ ፍቅር እና አክብሮት ያሣየበት ነው ማለት ይቻላል።

 

የኢትዮጵያን የዘመናት የታሪክ ውጣ ውረዶችን በመዘርዘር ያ ትውልድ የመጣበትን እና የሔደበትን የታሪክ ዑደት በኢትዮጵያ ሆይ ውስጥ ደራሲው ሊያሣየን ብርቱ ሙከራ አድርጓል። በቀጣዮቹም ጉዞዬ የደራሲውን ፅሁፍ አንኳር ጉዳዮች በማንሣት ለውይይት ክፍት አደርገዋለሁ።

በክፍሉ ታደሰ መጽሐፍ ውስጥ እና በሌሎችም የተለያዩ ድርሣኖች ውስጥ እንደምናገኝው ከሆነ ክፍሉ ታደሰ ያን ትውልድ ከፈጠረና ካደራጁ ከመሩ የ1960ዎቹ ወጣት ምሁራን መካከል ከግንባር ቀደሞቹ አንዱ ነው።

 

አንድ ትውልድን ለማደራጀትና ለማታገል ክፍሉ ለምን ተነሣ? የደራሲው የክፍሉ ታደሰ በኢትዮጵያ ውስጥ የለውጥ ማዕበል እንዲመጣ ያስነሣው የኃላ ታሪክ ምንድን ነው? ብለን መጠየቅም ግድ ይለናል። በርግጥ ይሔን ጥያቄ ለሌሎችም ማንሣት እንችላለን። ዋለልኝ መኮንን ምን አስነሣው? ብርሃነ መስቀል ረዳን ምን አስነሣው? ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይን ምን አስነሣው? ዘሩ ክሽንን፣ ጌታቸው ማሩን ሌሎችንም ዝነኛ የዚያን ዘመን ወጣቶች ምንድን ነው ያስነሣቸው? ከእያንዳንዱ ሠው ጀርባ አንድ ጉዳይ ይኖራል። ብዙዎች እንደሚሉት በዘመኑ የታየው አለማቀፍ ሁኔታዎች በተለይ ደግሞ የሶሻሊስቱ ጐራ እንቅስቃሴ የተራማጅ ኃይሎች ታሪክ የተለያዩ ሐገራት አብዮት የወጣቱን ወኔ አነሳስተውታል፤ አሙቀውታል የሚባል አባባል አለ። የቻይና አብዮት መቀንቀን፣ የኢሲያ አብዮት፣ የቬትናም፣ ኩባ እና የመሣሠሉት የዘመኑ የአብዮት ትኩሣቶች ያን ትውልድ አነሣስተውታል የሚሉ ሀሣቦች ብዙ ጊዜ ይሠነዘራሉ።

 

ክፍሉ ታደሰ በመጽሐፎቹ ውስጥ ስለ ራሱ እምብዛም አይፅፍም። ሰፊውን ቦታ የሚሠጠው ለሌሎች ነው። ነገር ግን የክፍሉን ማንነት ከራሱ ብዕር በተወሠነ መልኩ የምናገኘው ከዚሁ ኢትዮጵያ ሆይ ከተሠኘው መፅሐፉ ነው። በዚሁ መፅሀፉ ውስጥ እንዴት አብዮት አቀጣጣይ ሊሆን እንደቻለ መነሻ ምክንያቱን ይገልፅልናል። እንዲህም ይለናል።-

 

የአፄ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። የ1953 ዓ.ም መፈንቅለ መንግሥት ተጨናግፎ ዋነኛ መሪዎቹ ተገለዋል። ጀነራል መንግሥቱ ነዋይ ግን ቆስለው ተያዙ። ከመሪዎቹ መሀል ሶስቱን ገድለው ሬሳውን አዲስ አበባ ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን አጠገብ ሰቀሉ። በአፄ ኃይለሥላሴ ስም እንምል የነበርነው እኔና ሁለት ጓደኞቼ ዳዊት ኅሩይና፣ ኤርሚያስ አማረ በስዕል ላይም ሆነ በሌላ ከክርስቶስ በስተቀር ሌላ የተሠቀለ አይተን አናውቅም ነበርና ጉዱን ለማየት ሔድን። እና ሰው ሲሠቀል የምናውቀው እንደ ክርስቶስ እጆቹን ዘርግቶ እንጨት ላይ ሲቸነከር ነበርና ልክ እዚያ እንደደረስን ያየነው የስቅላት ሁኔታ አስገረመኝ ። ሰዎቹ አንገታቸው ላይ ገመድ ገብቶ ተንጠልጥለዋል። በጥይት ስለተደበደቡም እግራቸው ቆስሏል። ተቦዳድሷል። ቆመን እያየን ሣለ ተመልካች የመሠሉን /ዛሬ ላይ ሆኜ ሣስበው ተመልካችም ላይሆኑ ይችላሉ/ ሁለት ሰዎች የተሠቀሉት ሰዎችን ቁስል በእንጨት መጓጐጥ ሲጨምሩ ራሳችንን መቆጣጠር አቅቶን ሳንማከርና ሳንነጋገር ሶስታችንም በአንድነት የተቃውሞ ድምፅ አሰማን። ሶስታችንም የ13 ወይም 14 አመት ልጆች ነበርን። ፖለቲካ ትርጉሙን እንኳን አናውቅም። ቦታው ላይ የነበሩ የተወሰኑ ሰዎች በእኛ ሁኔታ ተናደዱ። እነዚህ ዘመዶቻቸው ናቸው ብለው ሊደበድቡን መጡ። የተሰቀሉ ሬሳዎችን ይጠብቅ ወደነበረው ፖሊስ ዘንድ ሸሽተን በመሄድ ነፍሣችንን አተረፍን። ፖሊሱ ሰዎቹን አልደፈራቸውም። ብቻ ቶሎ ከዚህ ጥፉ ብሎ አባረረን። ከብዙ አመታት በኋላ ሳንማከርና ሳንነጋገር ሶስታችንም የአፄ ኃይለሥላሴ ሥርዓት ጠንካራ ተቃዋሚ የተማሪ ንቅናቄው ጽኑ አራማጅ ሆንን/ገጽ 68/

 

ደራሲውን ወደ ተማሪዎቸ ንቅናቄ ውስጥ ዘው ብሎ እንዲገባ ምክንያት የሆነው የነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ አሠቃቂ የግድያ እና የስቅላት ድርጊት ነው።

በሌላ መልኩ ደግሞ ይኸው ደራሲ የዘጠነኛ ክፍል ተማሪ እያለ አንድ ሕንፃ ሲሠራ የቀን ሰራተኛ ሆኖ በመቀጠር የሰራተኛውን ሕይወት ያየበትና ስሜቱ የተለወጠበት ሁኔታንም ያሣያል። ከዚያም በ21 አመቴ መንግስት እቀይራለሁ፤ ስርዓት እቀይራለሁ ብዬ ተነሣሁ ይላል ክፍሉ።

በነ ጀነራል መንግሥቱ ንዋይ አሠቃቂ የስቅላትና የግድያ ድርጊት ለለውጥ ተነሣስቶ ወደ ተማሪዎች ትግል የገባው ይህ ደራሲ ቀጥሎም ያየው ነገር ለትግል ከተነሣሣበት ምክንያት የበለጠ መራራ ሆኖ ገጠመው።

 

የተማሪዎች ትግል እየተቀጣጠለ መሬት ላራሹ ጥያቄም ሥር እየሠደደ የዲሞክራሲና የዘመናዊ አስተዳደር ጥያቄዎች እየተስፋፉ ሲመጡ ኢትዮጵያ በለውጥ አብዮት ተጥለቀለቀች። ወታደራዊ ለውጥ መጣ። ንጉሡ ወርደው ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር ደርግ ተመሠረተ። በተማሪው እና በደርግ ስርዓት መካከል መቃቃሩ ልዩነቱ እየጐላ መጣ። በመጨረሻም ወደለየለት ፀብ ተገባ። ቀይ ሽብርና ነጭ ሽብር ታወጀ ቋንቋው መሣሪያ መተኮስ ሆነ መነጋገር መወያየት ቀረ። አሸናፊው ኃይል ማለት ተኩሶ መግደል እስኪመስል ድረስ ነገሮች ጦዙ።

 

በዘመነ ቀይ ሽብር ወቅት የተሠሩ ወንጀሎችን መርምሮ ለፍርድ የሚያቀርብ ልዩ ዐቃቤ ሕግ በ1980ዎቹ አጋማሽ ላይ መቋቋሙ ይታወቃል። ዐቃቤ ሕጉ በወቅቱ የሠበሠባቸውን ማስረጃዎች አንድ ላይ ጠርዞ በማሣተም ርዕስ ሠጣቸው። ርዕሡ ደም ያዘለ ዶሴ ይሰኛል። ከዚህ ደም ካዘለ ዶሴ ውስጥ የተወሠኑ ታሪኮችን ደራሲው ያስነብበናል።

 

ደራሲው የነ ጀነራል መንግስቱ ስቅላት አስቆጭቶት ወደ ትግል ቢገባም በእርሡ የትግል ዘመን ደግሞ ይሔ ተፈፀመ።

 

ጉዳዩ የተፈፀመው በሸዋ ክፍለ ሐገር በጨቦና ጉራጌ አውራጃ በቸሀ ወረዳ የጉብሬ ከተማ ነው። ገስግስ ገብረ መስቀል የተባለ የተፈቀደለት ገዳይ በነበረበት ግዛት ነው። ተማሪ ወልደአብ ደንቡ አስፋው ገገብሳና ደሳለኝ ተዋጀ በዚህ ወረዳ የገስግስ ገብረመስቀልና ጓደኞቹ ሰለባዎች እንደሆኑ ሰነዱ ያሣያል። ሶስቱም በከበባ ሚያዚያ 15 ቀን 1970 ዓ.ም ከተያዙ በኋላ ገስግስ ገብረመስቀልና ግብረ አበሮቹ ፊት ቀርበው ጉብሮ ከተማ ተወስደው እንዲገደሉ ታዘዘ። በመጀመሪያ የተገደለው ተማሪ ወልደአብ ደንቡ ነው። አደባባይ ላይ በጥይት ተደብድቦ ተገደለ። ከዚያም አስክሬኑ ላይ ወልደአብ ደንቡ ይህ ነው የሚል ፅሁፍ ለጥፈው መንገድ ላይ ጣሉት። እለቱ የገበያ ቀን ነበር። ወልደ አብ ደንቡ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የ3ኛ አመት የቋንቋ ተማሪ ነበር። /ገጽ 64/

 

ገብሬ የተባለችው ይህች ከተማ እንኳንስ ትጥቃዊ እንቅስቃሴ ሊደረግባት ይቅርና የረባ ሰላማዊ ሰልፍ እንኳን ሊካሔድባት የምትችል አይደለችም። ወጣቶቹ በተረሸኑ ጊዜ 1ኛ ደረጃ ተማሪ የነበረውና የልዩ ዐቃቤ ሕግ 80ኛ ምስክር የሆነው የወልደአብ ደንቡ ወንድም ሰለሞን ደንቡ ሁኔታውን ያስታውሣል፤

 

ወንድሜ ወልደአብ ደንቡ ከጓደኞቼ ከአስፋው ገገብሳ ቤት ተጠልለው እንዳሉ በአበራ በቃና ጠቋሚነት ተይዘው ጉባሬ ከተማ መጥተዋል። በወቅቱ አሞራ ሜዳ የተባለው ቦታ የእናት ሐገር ጥሪ ዝግጅት ስለነበር የወረደው ባለስልጣኖችና የበአሉ ተሣታፊ ሕዝብም እዚያ ይገኝ ስለነበር እየደበደቡ ወደዚያ ወሰዷቸውና ለገስግስ ገብረመስቀል ካሣዬ በኋላ ውሣኔ አግኝተው ይመስለኛል መልሠው ጉባሬ ከተማ አምጥተው በቀበሌው እስር ቤት አሣደሯቸው ። ጧት ሚያዚያ 19 ቀን 1970 ዓ.ም በግምት ከንጋቱ 12 ሰዓት ቤታችን ሆነን የተኩስ ድምፅ ሠማን። በዚያ ቀን ወደ ት/ቤት ስሔድ ወንድሜ ወልደአብ ደንቡ ተገድሎ አስክሬኑ ከቀበሌው ጽ/ቤት ፊት ለፊት ካለ አስፋልት መንገድ ላይ ተጥሎ አይቼ ዝም ብዬ በማለፍ ት/ቤት ገባሁ። ከዚያም የሕዝብ መዝሙር በማሠማት ተማሪዎች ተሰልፈን እያየን

 

ይፋፋም ቀይ ሽብር ይፋፋም

አሁን የቀረን እዥና ጉመር ይቀጥላል

እነሙር ነቅተናል ተደራጅተናል

ኢዲዩን ደምስሰናል

ኢሕአፓን ለጅብ ሰጥተናል

ከእንግዲህ ወዲያ ማን ይደፍረናል።

 

የሚል ዘፈን በድርጅታዊ መንገድ ተዘጋጅቶ ተሰጥቶን እየጨፈርን ከት/ቤት ወደ አስክሬኑ እንድንሄድ ተደርጓል። ከመሔዳችን በፊት በሠልፉ ላይ አቶ ታደሰ መንገሻ  ገብረጊዮርጊስ ስራቱና እንድሪያስ ቡታ ሆነው ስሜን ጠርተው በማውጣት በታጣቂዎች ካስያዙኝ በኋላ ለተማሪዎቹ የሰባት ቤት ጉራጌ ቀንደኛ መሪ የሆኑት እነ ወልደአብ ደንቡ ስለተገደሉ እንኳን ደስ ያላችሁ፣ የዛሬው ቀን የምናሣልፈው በትምህርት ሣይሆን በሆታና በጭፈራ ነው በማለት እኔን እያዘመሩ ከኃላ ተማሪዎቹ እየተከተሉ ወንድሜ አስክሬን ዘንድ ደረስን። አስክሬኑ ሣልረግጥ በሁለት እግሬ መካከል አድርጌ ሳልፍ አቶ እንድሪያስ ቡታ ማጅራቴን በመያዝ በትዕዛዝ አጠራር “ሰለሞን በማለት ሬሳ እኮ የሚረገጠው እንዲህ ነው” በማለት በወንድሜ አስክሬን ላይ ቆመበት። ከዚያም ሣልወድ በግድ የወንድሜን አስክሬን ሆዱ ላይ ረግጨ አልፌያለሁ።

 

በሁለት ረድፍ የሚሔዱ የትምህርት ቤቱ ሁለት ሽፍት ቁጥራቸው በግምት 2 ሺህ 200 የሚደርስ ተማሪዎችና ለገበያ የተገኘው ሠው ሁሉ አስክሬኑን እንዲረግጥ ተደርጓል። /ገጽ 66/

 

በደራሲው ክፍሉ ታደሰ የ13 አመት ልጅ ሳለ 1953 ዓ.ም የነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ የስቅለት ቅጣት ልቡን ነክቶት ወደ ተማሪዎች ትግል ቢቀላቀልም እርሱ አድጐ በሚመራው ፓርቲ ውስጥ ያሉ ወጣቶች ደግሞ በቀይ ሽብር ዘመቻ ወቅት እንዲህ ባለ አሠቃቂ ግድያ ያልፋሉ።

ኢትዮጵያ ሆይ… መፅሃፍ ብዙ ጉዶችን ይዛለች። አስፈሪ (Horror) ፊልም የሚመስሉ በርካታ የዚህችን አገር ጉዞ ታስነብበናለች። ታሪካችን ነውና አሁንም ደም ካዘለው ዶሴ ጥቂቱን ልጥቀስ፡-

 

ይህ ደግሞ በደቡበ ክልል የተካሔደ ነው። ከታወቁት የደርግ አባላት መሀከል አንዱ የሆኑት መ/አ ጴጥሮስ ገብሬ እንደሆኑ ክፍሉ ይገልፃል። ሌላው ሻለቃ ጥሩነህ ኃብተስላሴ ነበሩ። ይህ የደርግ ቡድን ፀረ አብዮተኛ ያላቸው የኢሕአፓ አባላትን በጥይት መግደል አላረካ ስላለው ሌላ ዘዴ መቀየሡን ክፍሉ ያስረዳል። ስለዚሁ ሁኔታም ከአቃቤ ሕግ የተገኘውን መረጃ በዚህ ሁኔታ ይተርከዋል፡-

 

ቀበሌ ገበሬ ማህበር ውስጥ እስረኞች ከታሠሩበት ደረስን። አቶ ደጉ ደወሌ የሰባት እስረኞች ስም የያዘ ማስታወሻ ይዞ እርሱ እና ሌሎች ባለስልጣኖች እስረኞቹን በገመድ እንዲያስሩ አዘዙ። /የመኪና ጉዞ ተጀመረ/። ኦሞ ወንዝ ድልድይ ስንደርስ መኪናዎቹ ቆሙ። ሚሊሻዎች ከመኪና ከወረዱ በኋላ በድልድዩ ላይ ሆነው ሟቾችን ከእነ ሕይወታቸው ኦሞ ወንዝ ውስጥ እንዲጥሉ ተደለደሉ። እነ ደጉ ደወሌ ተባብረው ከመኪና እያወረዱ ወደ ወንዙ ከነ ሕይወታቸው ተራ በተራ ጣሉዋቸው። እስረኞቹ ሲጣሉ የተለያየ ንግግር ያደርጉ ነበር። ከእስረኞቹ መካከል ቦጃ የተባለው ከወንዝ ውስጥ ለመውጣት ብቅ ጥልቅ ሲል ደጉ ደወሌ እና ቴጋ ተማም በተከታታይ ተኮሱበት፤ ተመታና ውሃው ውስጥ ሰመጠ። ውሃው የወሠዳቸው መሆኑን ካረጋገጡ በኋላ በመጣንበት ሁኔታ ተመለስን ይላል ምስክሩ።

 

ኢትዮጵያ ሆይ… አያሌ የሞት አይነቶችን ደም ካዘለው ዶሴ ውሰጥ እየመዘዘች በግሩም ትረካ ታቀርባለች። እየታነቁ የተገደሉ ተገርፈው የሞቱ በጅምላ የተረሸኑ ከእስር ቤት እየተለቀሙ ደማቸውን ያፈሠሱ የዚህች ሀገር አንጡራ ዜጐች ታስታውሣለች።

 

ቆም ብለን ራሳችንን እንድንጠይቅ ደራሲው ያመቻቸናል። እውነት እነዚህ ወጣቶች ሕይወታቸውን የገበሩበት አላማ ምንድን ነው? ጽናታቸው ከየት መጣ? የመስዋዕትነቱ ዋጋ ምንድን ነው?

 

በሌላ መልኩ ደግሞ መጨካከኑስ ከየት መጣ? የአንዲት አገር ልጆች እንዲህ የሚጋደሉበት ምክንያት ምንድን ነው? መራራ ግድያዎች መነሻቸው ምንድን ነው? ገዳይ ከየት ባገኘው ጭካኔ ነው ወንድሙ ላይ እንዲህ አይነት እርምጃ የሚወስደው? እያልን ጉዳዩን ከብዙ ነገሮች አንፃር እንድናየው በዚህ አጋጣሚ መናገር እወዳለሁ።

 

ኢትዮጵያ ሆይ… መጽሐፍ ብዕሯን በዋናነት አሹላ የተነሳችው በሻ/ል ፍቅረስላሴ ወግደረስ፣ እኛና አብዮቱ /2006/ ብለው ባሳተሙት መጽሐፍ፣ ኮ/ል ፍስሃ ደስታ አብዮቱና ትዝታዬ /2007/፣ ዶ/ር ነገደ ጐበዜ ይድረስ ለግንቦት ከየካቲት /2014/ እና ገስጥ ተጫኔ የቀድሞው ጦር /2006/ መፃሕፍት ላይ ነው።

 

እነዚህ መፅሃፎች የኢሕአፓን ወጣት ታጋዮች ታሪክና መስዋዕትነት አበላሽተዋል፣ አቆሽሸዋል በሚል መነሻነት የራሱን ማስረጃ እያቀረበ እነ ሻ/ል ፍቅረስላሴን ክፉኛ ይሞግታቸዋል። በተለይ ሻ/ል ፍቅረስላሴ በወቅቱ ለተፈጠረው እልቂት እምብዛም ፀፀት እንደማይሠማቸው ገልፀዋል በማለት ክፍሉ ታደሰ የጓደኞቹን ሰቆቃ በመተንተን ረጅሙን ጊዜ ወስዷል። ደርግ እና መኢሶን ለኢሕአፓ ወጣቶች እልቂት የመዘዙት እና የሳቡትን ምላጭ እየተነተነ ይጓዛል። እየዞረ መጥቶም የወንጀሉ ዋነኛ አድራጊ ፈጣሪዎች እነርሡ መሆናቸውን ያትታል።

 

የክፍሉ ታደሰ ኢትዮጵያ ሆይ… ወደ ኢሕአፓ ጉያም በጥልቀት በመግባት አንድ ሰው ታነሣለች። ይህ ሰው ያን ትውልድ ካደራጁ እና ግንባር ቀደም ታጋዮች ከሆኑት መካከል ስመ ገናና ነው ብርሃነ መስቀል ረዳ

 

ብርሃነ መስቀል ረዳ ትንታግ ተናጋሪ እና ፈጣን አዕምሮ የነበረው የኢሕአፓ ከፍተኛ አመራር ነበር። ከድርጅቱ ጋር ቀስ በቀስ በሀሣብ መግባባት ባለመቻሉ በመጨረሻም ከአመራር መንበሩ ላይ ገሸሽ በመደረጉ የተበሣጨ የሚመስለው ብርሃነ መስቀል ረዳ የራሱን አንጃ እንደመሠረተም ኢትዮጵያ ሆይ-- ትተርካለች።

 

ብርሃነ መስቀል ረዳ ከድርጅቱ ከወጣ በኋላ ወደ ሰሜን ሸዋ ገጠር ውስጥ ገብቶ ትግል እንደጀመረ፣ ብዙም ሣይገፋበት ለእስር ተዳርጐ ሕይወቱ በአስከፊ ሁኔታ ትቀጠፋለች። ይሁን እንጂ ብርሃነ መስቀል በደርግ እስር ቤት እያለ የሰጠው ቃል ነው በሚል 98 ገጽ የተፃፈ ሰነድም አለ። በዚህ ሰነድ ውስጥ ያሉትን ገለፃዎች ክፍሉ ታደሰ ይጠራጠራቸዋል። አንዳንዱንም ይቀበላል። ግን ለብርሃነ መስቀል የትግል ብቃትና ችሎታ መመስከሩን አላቆመም። ከዚያ ጀግና ሠው ከብርሃነ መስቀል ረዳ ይሔ ቃል ይወጣል ብዬ አላምንም ሁሉ እያለ ፅፎለታል። ብርሃነ መስቀል የተማሪዎችን የትግል አካሔድ የተሳሳተ መሆኑን የሚያስረዳ ቃል ሰጥቷል በሚል ብዙዎች ይህን ጀግና ከታሠረ በኋላ ሰጠ በተባለው ቃል እየመዘኑት ነው። ነገር ግን አንድ ሠው እስር ቤት ውስጥ በምን ሁኔታ ውስጥ እንዳለ ስለማይታወቅ ቃሉ በርግጥም የርሡ ይሁን አይሁን በዚያ መመዘን የለበትም የሚሉት አሉ።

 

ብርሃነ መስቀል ረዳ በ1930 ዓ.ም በትግራይ ገጠራማ ቦታ ነው የተወለደው። እድገቱ ደግሞ ደሴ ከተማ የነበረ ሲሆን የሚኖረውም አጐቱ ቤት ነበር። አጐቱ ዳኛ እንደነበሩ ይነገራል። ብርሃነ መስቀል በ1955 ዓ.ም የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን በጣም ጥሩ ወጤት አምጥቶ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ይገባል። በዩኒቨርሲቲ ቆይታውም የተማሪዎችን እንቅስቃሴ ዋና አራማጅ ሆኖ ይጠቀሣል። መሬት ላራሹ በሚል ርዕስ የተቃውሞ ሠልፍ አደራጅቶ በ1957 ዓ.ም ተማሪዎችን ይዞ የወጣ ነው። ከተወሠኑ የተማሪዎች እንቅስቃሴ አራማጆች ጋር ሆኖ ከዩኒቨርሲቲው ለአንድ አመት ተባረረ። ከዚያም ከጓደኞቹ ጋር አውሮኘላን ከባህር ዳር ጠልፎ ወደ ካርቱም ኮበለሉ። ከዚያም ወደ አልጀርስ ሔደው የተማሪዎቹን ትግል አስፋፉት ለኢሕአፓ መመስረት ከዋነኞቹ አንዱ የሆነውና የተማሪዎችን ትግል ያፋፋመው ብርሃነ መስቀል ረዳ ፍፃሜው ብዙ አልሠመረለትም። ክፍሉ ታደሰ ግን ያ ጀግና -- እያለ ይጠራዋል።

 

ኢትዮጵያ ሆይ መጽሐፍ አያሌ አሣዛኝ ታሪኮችን ይዛለች። በመጽሐፏ ውስጥ ከሚገኙ ታሪኮች ከእንባችን ጋር እየተናነቅን ከምናነባቸው ርዕሠ ጉዳዮች መካከል የፓርቲው መሪ የሆነው የዶ/ር ተስፋዬ ደበሳይ ክስተት እና ሕልፈት ነው።

 

ክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ ብሎ የፃፈውን ታሪክ ማስታወሻነቱን ለዶ/ር ተስፋዬ ደበሳይ ነው የሰጠው ምክንያቱ ደግሞ ሁለት ነው። አንደኛው የትግል አጋሩ ስለነበርና የቅርብ ምስጢረኞችና ወዳጆች ስለነበሩ ነው። ሁለተኛው ደግሞ ተስፋዬ ደበሣይ የኢሕአፓ ቆራጥ መሪ በመሆኑና ሕይወቱንም አሣልፎ በመስጠቱ ምክንያት ዘላለማዊ ዝክር ሠጥቶታል።

 

በተስፋዬ ደበሣይ ታጋይ የኢሕአፓ ግንባር ቀደ መሪ አርቆ አሣቢና ትሁት ቢሆንም ይህን/ያ ትውልድ/ን መጽሐፍ ለእሡ መዘከሩ በፖለቲካ ትግሉ ካበረከተው ድርሻ በመነሣት አይደለም። በቀይ ሸብር ሊመቱ ተደግሶላቸው ለነበሩ ቁጥራቸው በርካታ የወቅቱ ታጋዮችን ለማዳን ጥረት ሲያደርግ እሱ ራሡ በመውደቁ ነው። መጋቢት 14 ቀን 1969 ዓ.ም በአዲስ አበባ ውስጥ ከፍተኛ አሠሣ ሊደረግ እንደታቀደ ኢሕአፓ ተረዳ ። በአጭር ጊዜ ውስጥ በርካታ ታጋዮች ከአዲስ አበባ መውጣት እንዳለባቸው ታመነበት። ከጊዜ አንፃር ይህን ከፍተኛ ኃላፊነት በኢሕአፓ ድርጅታዊ መዋቅር አማካይነት ማካሔድ እንደማይቻል ደግሞ ግልጽ ሆነ። ተስፋዬ ማንንም ሳያማክር ኃላፊነቱን ለራሱ ጠሰ። አሰሳው ሊደረግ አንድ ቀን ሲቀረው ቀኑን ሙሉ አዲስ አበባ አውቶቡስ ጣቢያ በመዋል ወደ ሃምሳ የሚጠጉ ታጋዮችን በመገናኘት የሚሸሸጉበትን የሸዋ ከተማ ስምና እዚያም ሲደርሱ ከአካባቢው የኢሕአፓ መዋቅር አባላት ጋር የሚገናኙበትን ምስጢራዊ ቃል ሲሰጥ ዋል። እሱ ግን በርካታ የድርጅት አባላትን በመከራ ጊዜ ትቶ መሔድ አልሆንልህ አለው። አዲስ አበባ ቀረ። የመከራ ፅዋውንም ከዚያ ከቀሩት ጋር አብሮ ሊጎነጭ ወሰነ። በዚያን ጊዜ ተስፋዬ ወደ ሸዋ የገጠር ከተሞች ከሸኛቸው ከብዙዎች ታጋዮች መሀል በርከት ያሉት አሁንም በሕይወት አሉ። ተስፋዬ ደበሣይ ግን-- ተስፋዬ የቀይ ሽብር ሰለባ ብቻ አይደለም። ከቀይ ሽብር መዓት ሌሎችን ለማዳን ራሱን አሳልፎ የሰጠ ታላቅ መሪ ነው” ይለዋል ክፍሉ ታደሰ።

 

ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይ ከአባቱ ከአቶ ደበሣይ ካህሳይ እና ከእናቱ ከወ/ሮ ምሕረታ ዳዶ ዑማር በ1933 ዓ.ም ትግራይ ውስጥ በምትገኘው አሊቴና በመባል የምትጠራው የገጠር ከተማ ተወለደ። ተስፋዬ ደበሣይ ትምህርቱን በአዲግራት እና በመቀሌ ከተሞች ከተማረ በኋላ ለከፍተኛ ትምህርት ወደ ኢጣሊያ ኡርባኒአና ዩኒቨርስት ተልኮ በፍልስፍና የዶክተሬት ድግሪውን ተቀብሎ የመጣ ፈላስፋ ነበር።

 

ከትምህርቱ በኋላ በማስታወቂያ ሚኒስቴርና በተለያዩ ቦታዎች ሲሰራ የቆየው ዶ/ር ተስፋዬ ደበሣይ በኋላ ደግሞ ሙሉ በመሉ ጊዜውን ለኢሕአፓ አመራርነት ሰጥቶ በስመጨረሻም በቀይ ሽብር ዘመቻ በአሰቃቂ ሁኔታ ከፎቅ ላይ ተከስክሶ ሕይወቱ አልፋለች። የተከሰከሰበት ሕንፃ አምባሳደር ፊልም ቤት ፊት ለፊት ካለው ኪዳኔ በየነ ከሚባለው ሕንፃ ላይ ነው። እጅ ከመስጠት ተከስክሶ መሞትን የመረጠ የፍልስፍና ሊቅ ነበር።

 

ዶ/ር ኃይሊ ፊዳ

ይህ ሰው መኢሶን የመላው ኢትዮጵያ ሶሻሊስት ንቅናቄ /ፓርቲ መሪ ነበር። በርካቶች እንደሚመሰክሩለት የሊቆች ሊቅ ነው ይሉታል። በ1960ዎቹ መጨረሻ ላይ ከተነሱ የለውጥ አቀንቃኞች መካከል አንዱ እሱ ነበር።

 

የገነት አየለ የኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ትዝታዎች በተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ አምባገነኑ የቀድሞ ወታደራዊ መሪ የዶ/ር ኃይሌ ፊዳን ሞት እንኳን በቅጡ እንደማያውቁ ይናገራሉ። ሞተ እንዴ? ማን ገደለው እያሉ እንደ አዲስ፣ አስገዳዩ  ጠያቂ ሆነው ቀርበዋል። ደሙ ደመ ከልብ የሆነ ምሁር ነው ኃይሌ ፊዳ።

ታስሮ እና ማቆ ከዚያም የተረሸነ ኢትዮጵያዊ የተገደው ሐምሌ 1971 ዓ.ም ነው። አፈሩን ገለባ ያድርግለት። ወደፊት ስለዚሁ የፖለቲካ መሪ እና ምሁር ግለ-ታሪክ አጫውታችኋለሁ።

 

ሀይሌ ፊዳ ኩማ የተወለደው በወለጋ ክፍለ ሀገር ሆሮ ጉድሩ አውራጃ ነው። የመጀመሪያ ድግሪውን ከአ.አ ዩኒቨርስቲ የሳይንስ ፋክልቲ ካገኘ በኋላ ለጥቂት ጊዜ በሐረርጌ የደደር ከተማ በመምህርነት ሠራ። ከዚያም በውጭ ሀገር ነፃ ስኮላርሺኘ በማግኘቱ ወደ ጀርመኗ የሀምቡርግ ከተማ ተጓዘ። ሁለተኛ ድግሪውን ከያዘ በኋላ በጂኦፊዚክስ ሳይንስ ከሀምቡርግ ዩኒቨርሲቲ ከያዛ በኋላ እዚያው ማስተማር ጀመረ። ሀይሌ በውጭ ሳለ ከአንዲት ፈረንሣዊት አንድ ልጅ እንዳለውም ይነገራል።

 

ዶ/ር ሠናይ ልኬ

በደርግ ውስጥ ይሰራ የነበረ ወጣት ምሁር ነበር ሠናይ ልኬ። በተለይ ደግሞ የሕዝብ ጉዳይ ጊዜያዊ ጽ/ቤት ምክትል ሊቀመንበር በመሆን ይሰራ ነበር።

ደርግ እንደሚገልፀው ዶ/ር ሠናይ ልኬ በ1969 ዓ.ም የተገደለው በፀረ ሕዝብ ሴረኞች በተተኮሰበት ጥይት ተመትቶ ከቆሰለ በኋላ በሆስፒታል ውስጥ ነው። ዕድሜው ደግሞ 33 ነበር።

 

ዶ/ር ሠናይ ልኬ የተወለደው በወለጋ ክፍለ ሐገር በዮብዶ ከተማ ውስጥ በ1936 ዓ.ም ነበር። የልጅነት ጊዜውን በጎሬ ከተማ ነው ያሳለፈው። በ1934 ዓ.ም እድሜው ለትምህርት ሲደርስ ጎሬ ከተማ በሚገኘው በጎሬ አንደኛ ደረጃ ት/ቤት ገብቶ እስከ 1953 ዓ.ም ድረስ በዚሁ ት/ቤት ቆይቶ አስረኛ ክፍል ድረስ ያለውን ትምህርት አጠናቀቀ። ከዚያም በ1954 ዓ.ም ደብረዘይት በሚገኘው የስዊድን ኤቫንጀሊካል ገብቶ 11ኛን እና 12ኛን ክፍል በከፍተኛ ማዕረግ ጨረሰ።

 

ከዚያም ወደ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ዩኒቨርስቲ ኮሌጅ ገብቶ የመጀመሪያውን ዓመት በከፍተኛ ማዕረግ አለፈ። ቀጥሎም የትምህርት ዕድል አግኝቶ ወደ አሜሪካ ሔደ። እዚም ላፋዩት ከሚባል ኮሌጅ ለሶስት ዓመታት ተምሮ በኬሚካል ኢንጂነሪንግ በድግሪ በከፍተኛ ማዕረግ ተመረቀ።

 

ከዚያም በ1958 ዓ.ም የካሊፎርኒያ ዩኒቨርስቲ በበርክሊ ከፍተኛ ትምህርቱን እንዲቀጥል ስኮላርሺኘ ሰጥቶት በ1964 ዓ.ም በ28 ዓመቱ የዶክትሬት ድግሪውን አግኝቷል። ከዚያም ወደ ሀገሩ መጥቶ የፖለቲካ አቀንቃኝነቱን ቀጠለበት።

 

ደርግ ውስጥ ከገቡት የፖለቲካ አቀንቃኞች መካከል አንዱ ነው የሚባለው ዶ/ር ሰናይ ልኬ በጥይት ተመትቶ ነው የሞተው። በወቅቱ ፀረ-አብዮተኛ ይባል የነበረው ደግሞ ኢሕአፓ ነበር። እውን ዶ/ር ሠናይን የገደለው ማን ነው? ገና ያልተነገረ ይፋ ያልሆነ ወሬ ነው። እነዚህ ዶክተሮች ትንታግ የፖለቲካ መሪዎች ነበሩ። ሁሉም ብቅ አሉ፤ ተማሩ፤ ፍክትክት ብለው ወጡ። ሀገርና ወገን ብዙ ሲጠብቅባቸው ጭልምልም ብለው ጠፉ

 

ኢትዮጵያ ሆይ-- የብዙ ነገሮች የውስጥ ስሜት መግለጫ መጽሐፍ ናት። ደራሲው ወጣት እያለ የዛሬ 40 አመታት በፊት የነበሩ ጓደኞቹን ያስታውሣል። ግማሹ ከኤርትራ ክፍለ ሀገር የመጣ ነው። ለኢትዮጵያ አብዮት ብለው ተሰውተዋል ይላል። ከ40 አመት በኋላ ደግሞ ብዙ ነገሮች ተለዋውጠው ሲያይ ኢትዮጵያ ሆይ እያለ እዚያ ውስጥ ያጫውተናል።

 

ያልተዘመረላቸው በሚል ርዕስም ሕይወታቸውን የገበሩ ታላላቅ የኢሕአፓ ስብዕናዎችን እያነሣሣ ይዘክራቸዋል። ደርግ ውስጥ ሆነው ለኢሕአፓ የሚሠሩ ሠዎችንም እያነሣሣ መስዋዕትነታቸውን ይዘክራል።

 

በሴቶች ማሕበራት አደረጃጀትና ትግል ውስጥ ከፍተኛ ሚና የነበራትን የመጀመሪያዋን የሴቶች አስተባባሪ ማሕበር መሪን ንግስት ተፈራን ይዘክራል። የቀይ ሽብር ሰላባ የሆነችው ንግስት ከበባ ተደርጐ ልትያዝ ስትል በደርግ እጅ ከመውደቅ ይልቅ የሲያናይድ እንክብል/መርዝ/ በመዋጥ ራሷን ሰዋች ይላል ክፍሉ። ዳሮ ነጋሽም በ1969 ዓ.ም በተካሔደው በመጀመሪያ አሰሳ ላይ ወደቀች ይላል።

 

ባጠቃላይ ሲታይ ኢትዮጵያ ሆይ ገና ብዙ የሚጻፍባት እንደሆነች መገንዘብ ይቻላል። ይህችኛዋ ቅፅ አንድ ናት። ገና ቅፅ ሁለት ትቀጥላለች። ምናልባትም ቅፅ ሦስት ድረስ ሁሉ ሊሔድ እንደሚችል አያያዙ ፍንጭ ይሰጣል። የኢትዮጵያ ጉዳይ አያልቅም። ይሔው ስንቶቹ ምሁሮቿ ልጆቿ አልቀውባት እሷ ግን አለች።

 

የኢትዮጵያ ጉዞ በደራሲያን እና በፖለቲከኞች እይታ ምን እንደሚመስል በዚሁ በኢትዮጵያ ሆይ ላይ እናገኛለን። ያ ትንታግ ባለቅኔ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ ገሞራው በረከተ መርገምን ያሕል ግጥም ፅፎ ወደ መጨረሻው ግን ወደ ተስፋ መቁረጡ የደረሠ መሠለው። ወታደራዊ ስርዓት እንደመጣ ካገሩ ተሰዶ ብዙ ፍዳ አየ። ተስፋው ጨለመ። እናም እንዲህ ሲል አሰበ። የማይፋቅ መርገምት አለብን አለ።

 

ገሞራው ሲፅፍ እንዲህ አለ፡-

“አበው እንደሰጡኝ ምላሽ ከሆነ የማይፋቅ መርገምት አለብን የሚል ነው። የወረደብንን መርገምትም ምንነት ሊያብራሩ ከትናንትናው ምዕተ አመት መገባደጃ ምዕራፍ ዘመን ላይ ይጀምራሉ። ከነገስታቱ የነአፄ ቴዎድሮስን እርግማን የነአፄ ዮሐንስ የነ አፄ ምኒልክ የነ አፄ ኃይለስላሴ ከሕዝባውያኑ ደግሞ የነ አቡነ ጴጥሮስ የነ በላይ ዘለቀ የነ መንግስቱ ነወይ እርግማን ይጠቅሳሉ።

 

ቴዎድሮስ ሐገር አንድ ላድርግ ብለው ቢነሱ ካህናት ሳይቀሩ በመስዋዕት ውስጥ የእባብ ጭንቅላተ አድርገው ሊገድሏቸው እንደሞከሩና በተለይም ለመንገስ ሲሉ የራሳቸውን ሀገር ሰው የሆኑት አፄ ዮሐንስ የጠላት ጦር /እንግሊዞችን/መቅደላ ድረስ እየመሩ አምጥተው ሊያስገድሏቸው ሲዘጋጁ በማወቃቸው ይችን የኢትዮጵያ ኩሩ ነፍስ የውጭ ጠላት አይገድላትም ብለው ራሳቸው ሽጉጣቸውን ጠጥተው ሊገድሉ ሲሉ ኢትዮጵያ ወንድ አይብቀልብሽ ብለው ረግመዋታል።

 

ቀጥሎም ኢትዮጵያ ከመጣበት ወረራ ለማዳን ከደርቡሽ ጋር አፄ ዮሐንስ በተፋጠጡ ጊዜ የሸዋው አፄ ምኒልክና የጎጃሙ ንጉስ ተክለሃይማኖት ለእርዳታ እንዲደርሱላቸው ጠይቀው ባለመምጣታቸው የጦርነቱ አውድ ገብተው አንገታቸው ተቆርጦ ከመሞታቸው በፊት ኢትዮጵያ ዘር አይብቀልብሽ ብለው ረግመዋል።

ከዚያም አፄ ምኒልክ ልጆቻቸው ያዩት የነበረውን የልጅ ልጃቸውን አቤቶ ኢያሱን ለማንገስ ፈልገው ልጄን ተቃውሞ ለዙፋኔ የማያበቃ ቢኖር ጥቁር ውሻ ይውለድ ብለው በመርገማቸው ያው እንዳየነው ንጉስ ተፈሪ ኢያሱን ገድለው ዙፋኑን ቢወርሱ ያን ፋደት የደርግ ጥቁር ውሻ ወልደው አንድ ንፁህ ትውልድ አሰበሉ። ራሳቸው ንጉስ ኃይለስላሴ በተራቸው ከሞቀ ዙፋናቸው ወርደው 4ኛ ክፍለ ጦር ታስረው ሳሉ ምግብ ተመግበው ከጨረሱ በኋላ ታጥበው ፎጣ ለማድረቂያ ሲጣቸው እምቢ ብለው ጣቶቻቸውን ወደ ታች አድርገው የታጠቡበትን ውሃ እያንጠባጠቡ ይህን አስተምሬው የከዳኝን ትውልድ ደሙን እንዲህ አንጠብጥብልኝ እያሉ መርገማቸውን ያየ የሰፈሬ ሰው በደብዳቤ ገልፆልኛል።

እንዲሁም አቡነ ጴጥሮስ ለጠላት ጣልያን የሚገዛ ውግዝ ይሁን፣ መሬቷም ሾክ አሜከላ ታብቅል ብለው ሊረሸኑ አቅራቢያ ረግመዋል። በላይ ዘለቀም መስቀያው አጠገብ እንዳለ አንቺ ሀገር ወንድ አይውጣብሽ ብሎ ተራግሟል። ጀኔራል መንግስቱም ከተሰቀለበት የተክለሃይማኖት አደባባይ ላይ ሕዝብ እየሰማው አንቺ አገር ብሎ በማማረር ተራግሞ አልፏል። ወዘተ

እንግዲህ እኛ የዛሬዎቹ ይህ ሁሉ የግፍ፣ ፍዳና የመከራ የመቅሰፍትና የመአት ማዕበልና ናዳ የሚወርድብን ያን ሁሉ ርግማን ቆጥሮብን ይሆን? /ኃይሉ ገ/ዮሐንስ ጥር 1993 ኢትዮጵ መጽሄት/

የኢትዮጵያ ነገር ግራ ያጋባል። ኃይሉ ገ/ዮሐንስ እርግማን አለብን ሲል ባለቅኔው ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ደግሞ ኢትዮጵያ የዲሞክራሲ ሾተላይ አለባት ይላል። ፀጋዬ ገ/መድህን በ1984 ዓ.ም ባዘጋጀው ሀሁ ፐፑ በተሰኘው ተውኔቱ ነጋ እና አራጋው በተሰኙት ሁለት ገፀ-ባሕሪያት ስለ ኢትዮጵያ አና ዲሞክራሲዋ እንዲህ ይላል።

ነጋ፡-

“እናታችን ኢትዮጵያ ባሕላዊ ሾተላይ ናት መሰለኝ። ዲሞክራሲን በስድሳ ስድስት ወልዳ በላች። አስቀድሞም በሃምሳ ሶስት አስጨንግፏታል። ብትወልድም ብትገላገለውም ለዘለቄታ አያደርግላትም። የማሕፀን መርገምት አለባት። የዲሞክራሲ ሾተላይ ናት ኢትዮጵያ። በስድሳ ስድስትማ ወዲያው ማግስቱን መፈክር ተፎከረላት። አብዮት ልጆቿን ትበላለች ተባለላት ተሸለለላት። የዲሞክራሲ ሾተላይ እናት በላኤ ሰውነቷን መላው የአለም ሕዝብ አስጠንቅሮ አወቀላት።”

 

በኔ ግምት ግን በዚህ ዘመን ላይ እንደሚኖር ሰው ብዙ የፖለቲካ ምስቅልቅል እንዳላየ ሠው ሆኜ እንደ አንድ የሥነ-ጽሑፍ ባለሙያ እንደ አንድ የሀገሬን የታሪክ ጉዞ እንደሚከታተል ሠው ሆኜ ነገሮችን ስመዝን ኢትዮጵያ ተስፋ አላት። ከጠመንጃ ውጭ ባለ መነጋገርና መግባባት መጨቃጨቅ ላይ ትኩረት ከሠጠነው ተስፋችን የለመለመ ነው። በያ ትውልድ ላይ በርካቶች በተለያዩ ርዕሠ ጉዳዮች ላይ ፅፈዋል። እነዚህን መፃሕፍት ለማንም ሣናዳላ እኩል ማንበብ አለብን።

 

ስለ ያ ትውልድ ታሪክና ማንነት ከክፍሉ ታደሰ በኋላ የተለያዩ ፀሐፈት እንደየግንዛቤያቸው መፃሕፍትን አዘጋጅተው አሳትመዋል። ጥቂቶቹን ለመጠቃቀስ ያህል የኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀን መጽሐፍ ማስታወሰ እንችላለን። The Ethiopian Revolution:- war in the Hom of Africa የተሰኘው መጽሐፋቸው ስለ ያ ትውልድ ጥናት አድርገው ያዘጋጁት ነው።

ሌላው ደግሞ ዓለም አስረስ የተባሉ ፀሐፊ ያዘጋጁት መጽሐፍም ተጠቃሽ ነው። History of the Ethiopian Student Movement (in Ethiopia and North America): its impact on intemal Social Change,1960-1974 ይሰኛል። መጽሐፉ በተለይ በውጭ ሐገራት ውስጥ የነበሩ የኢትዮጵያ ወጣቶች ለለውጥ ትግሉ መፋፋም ያበረከቱትን አስተዋፅኦ ይዘክራል።

በእንግሊዝኛ ቋንቋ ቀደም ብለው ከተፃፉት የያ ትውልድ መዘክሮች አንዱ ጆን ማርካኪስ እና ነጋ አየለ ያዘጋጁት Class and Revolution in Ethiopia የተሰኘው መፍሐፍ ነው። የአብዮቱ ሞቅታ ባልቀዘቀዘበት ወቅት የታተመ መጽሐፍ በመሆኑ በሰፊው ተነቧል።

 

ራንዲ ባልስቪክ የተባሉ ሰው ደግሞ Haile Selassie’s Student: Rise of Social and Political consciousness በሚል ርዕስ ስለ ክፍሉ ታደሰ ትውልድ ጽፈዋል። በኢትዮጵያ ውስጥ አዲስ የፖለቲካና የአስተሳሰብ ምህዋር እንዲፈጠር ከፍተኛ አስተዋፅኦ ስላደረጉት የ1960ዎቹ ወጣቶች ፍልስፍና ላይ ትኩረት የሚያደርግ መጽሐፍ ነው።

ሌላው አሰገራሚ መጽሐፍ ራውል ቫሊዲስ የፃፉት Ethiopia the Unknown Revolution የተሰኘው ሲሆን የታተመው ደግሞ ኩባ ነው። መጽሐፉ የኢትዮጵያን አብዮት አወንታዊ በሆነ መልኩ እየገለፀ የሚተርክና አያሌ መረጃዎችንም የሚሰጥ ነው።

አብዮት ተቀጣጥሎ ትውልድ ሁሉ በፍሙ እና በነበልባሉ ሲቀጣጠል በዓይናቸው ያዩት ደግሞ ዴቪድ ኦታዋ እና ማሪና ኦታዋ የተሰኙ አሜሪካውያን ናቸው። እነዚህ ሰዎች በወቅቱ አዲስ አበባ ውስጥ ነበሩ። ያዩትን የታዘቡትን Ethiopia:- Empire in Revolution ብለው መጽሐፍ አድርገውት ለንባብ አብቅተውታል።

 

ኘሮፌሰር መሳይ ከበደ Radicalism and Cultural Dislocation የሚሰኝ መጽሀፍ አሳትመዋል። የእርሳቸው ጽሁፍ የሶሻሊዝም እንቅስቃሴ በቀጣይ ኢትዮጵያ ላይ ያመጣውን ልዩ ለዩ ተፅዕኖ አሳይቷል። እኚሁ ምሁር ሌላው ያሳተሙት መፅሐፍ Ideology and Elite Conflicts: Autopsy of the Ethiopian Revoltion የተሰኘ መጽሐፍ ሲሆን እርሳቸውም እስከ ደርግ ፍፃሜ ድረስ የነበረውን በምሁራን መካከል የታየውን የአመለካከት ልዩነት ያሳዩበት መጽሐፍ ነው።

 

ዶናለድ ዶንሃም የተባሉ ሰውም 20 ዓመታት አጥንቼው ነው የፃፍኩት የሚሉት Marxist Modem የተሰኘው መጽሐፍም የኢትዮጵያን የለውጥ አብዮት የሚዳስስና በተለይም የተማሪዎችን እንቅስቃሴ የሚያሳይ ነው።

 

ኤድዋርድ ኪሲ የተሰኙ ፀሐፊም Revolution and Genocide in Ethiopia and Cambodia በተሰኘው መፍሐፋቸው በኢትዮጵያ እና በካምቦዲያ ውስጥ ተቃዋሚዎች ላይ የተወሰደውን የጭካኔ እርምጃ ከዘር ማጥፋት ድርጊት ጋር አገናኝተውት እያነፃፀሩ ያቀረቡበት መጽሐፍ ነው።

 

ኢትዮጵያዊው ፀሐፊ ዶ/ር አንዳርጋቸው ጥሩነህ በዚሁ በኢትዮጵያ አብዮት ላይ The Ethiopian Revolution 1974-1987 A Transformation from an Aristocratic to a Totalitarian Autocracy በሚል ርዕስ የአብዮቱ መምጣት መንስኤው ምን እንደሆነ እና ያስከተለውንም ወጤት ለማሳየት ሰፊ ጥረት አድርገዋል።

 

ባቢሌ ቶላም To Kill a Generation በሚል ርዕስ በኢትዮጵያ ውስጥ የተከሰተውን የትውልድ አልቂት በጥሩ ሁኔታ ያሳየበት መጽሐፍ ነው።

በዚሁ በኢትዮጵያ አብዮት ላይ ከተጻፉ የእንግሊዝኛ ጽሁፎች መካከል Documenting the Ethiopian Student movement:- An Exercuse in Oral History የተሰኘው መጽሀፍም በኘሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ ተዘጋጅቷል። መጽፉ በኢትዮጵያ የተማሪዎች እንቅስቃሴ ወቅት የሚባሉ አፍአዊ ታሪኮችን ሰብስቦ ለመሰነድ የሞከረ ነው።

ጳውሎስ ሚልኪያስም Haile Selassie, Western Education, and Political Revolution in Ethiopia የተሰኘ መጽሀፍ በማዘጋጀት ልዩ ልዩ መረጃዎችን በመሰብሰብ ስለ ቀዳማዊ ኃይለስላሴና ስለ ደርግ አንዳንድ ምስጢራትን የጻፉበት ሰነድ ነው።

ሪስዛርድ ካፑስንስኪ የተባለ የፖላንድ ጋዜጠኛም The Emperor:- Downfall of an Autocrat በሚል ርእስ መጽሀፍ አሳትሟል። መጽሃፉ የጃንሆይን ውድቀት ከቅርብ አገልጋዮቻቸው እየጠየቀ የተዘጋጀ ነው። ከዚሁ መጽሐፍ ጋር ተመሳስሎ ያለው ሌላው መጽሀፍ ኢትዮጵያ ውስጥ እንደኖረ የሚነገርለት ፓትራክ ግሊስ የጻፈው  the Dying Lion:- Feudalism and Modemization in Ethiopia የተሰኘው መጽሀፍ ነው። የጃንሆይን ስርአተ-መንግስት የመውደቅያ ምክንያቶች በዝርዝር የጻፈበት ነው።

 

በተማሪዎች እንቅስቃሴ ወቅት የነበረን ነጠላ ታሪክ ማለትም በአንድ ሰው ታሪክ ላይ ተመርኩዘው ከተጻፉ መካከል የሕይወት ተፈራ Tower in the Sky የተሰኘው መጽሀፍ ይጠቀሳል። ሕይወት የኢሕአፓ አመራር አመራር አባል የነበረውን የፍቅረኛዋን የጌታቸው ማሩን ሁኔታና በአጠቃላይ በፓርቲውና በዘመኑ ስለነበረው ጉዳይ ጽፋለች። መጽሀፏን በአማርኛም ቋንቋ በጌታነህ አንተነህ አስተርጉማ አቅርባለች። መጽሀፏን በአማርኛም ቋንቋ በጌታነህ አንተነህ አስተርጉማ አቅርባለች።

 

የአስማማው ኃይሉ ከጐንደር ደንቢያ እስከ አሜሪካ ዋሽንግተን ዲሲ የተሰኘው መጽሐፍና የኢሕአሠን ታሪክ የዘከረበት መጽሐፍ በውብ አፃፃፉ የተመሰገነበት ነው።

በዘመነ ኢሕአዴግ ሚኒስትር የነበሩት አቶ ሀርቃ ሀሮዬም በደቡብ ክልል ስለነበረው የኢሕአፓ እንቅስቃሴ ከግል ገጠመኛቸው በመነሳት መጽሐፍ አሳትመዋል። የኃይለማርይም ወልዱ ህለፈተ አንጃ ወክሊክ ዘ ኢሕአፓ /2006/ አሳትሟል። በቅርቡም ከኒያ ልጆች ጋር የተሰኘች ውብ መፅሐፍ ታትማለች።

በዘመኑ ከኢሐአፓ በተፃራሪ የቆሙትና ከደርግ ጋር አብሮ በመስራት ለውጥ እናመጣለን ያሉት የመላው የኢትዮጵያ ሶሻሊስት ንቅናቄ /መኢሶን/ አመራር የሆኑት አንዳርጋቸው አሰግድ በአጭር የተቀጨ ረጅም ጉዞ ብለው ስለትውልዳቸው ዘክረዋል። ኮሎኔል መንግሥቱ ኃይለማርምም ትግላችን በሚል ርዕስ የእሳቸውን የአገዛዝ ዘመን ሊያስረዱ የሞከሩበት መጽሐፍም ታትሟል። የሻምበል ፍቅረስላሴ ወግደረስ እኛ እና አብዮቱ። የሌሎች የዘመነ ደርግ ፖለቲከኞችና ጦር ሠራዊቶች ብዙ ጽፈዋል። ከወጣትነት እስከ አሁንም ንቁ የፖለቲካ ተሳትፎ ያላቸው ዶክተር መረራ ጉዲና የኢትዮጵያ ፖለቲካ ምስቅልቅል ጉዞና የሕይወቴ ትዝታዎች የሀይሉ ሻወል ሕይወቴና የፖለቲካ እርምጃዬ ሌሎችንም በተቃዋሚ የፖለቲካ ድርጅቱ ውስጥ ያሉ ፀሀፊያንን ጨምሮ ዛሬ በኢሕአዴግ ፓርቲ ስር የተሰባሰቡ ፀሐፊያንም ስላሳለፉት የ1960ዎቹ ታሪክ ጽፈዋል።

 

ያንን ዘመን ወደ ፈጠራ ስነ-ጽሁፍም በማምጣት የባየ ንጋቱ የማይቸነፍ ፀጋ የካሕሳይ አብርሃ የአሲመባ ፍቅር፣ የቆንጂት ብርሃኑ ምርኮኛ እና ሌሎችም ፀሐፊያንን እና ጽሁፎቻቸውን መጠቃቀስ ይቻላል።¾


በጥበቡ በለጠ


ከጓደኞቼ ጋር ሆኜ ከሰራሁዋቸው ትልልቅ ዶክመንተሪ ፊልሞች መካከል ክርስትና በኢትዮጵያ የሚለው አንዱ ነው። በዚህ ፊልም ውስጥ ሰፊውን ጊዜ ወስዶ የሚታየው ጥምቀት ነው። ጥምቀት በኢትዮጵያ እንዴት ተጀመረ የሚለው ርእስ ዘለግ ብሎ ይታያል። ጥምቀትን በኢትዮጵያ ውስጥ አሁን ያለበትን ስርአት ያስጀመሩት በሚል የተለያዩ ቅዱሳት አበውን ይጠቀሳሉ። ነገር ግን ብዙ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት ቅዱስ ላሊበላ ዋነኛው የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ አከባበርን የሰጠን የፕላኔቷ አስደማሚ ፍጡር ነው።


ቅዱስ ላሊበላ ኢትዮጵያን ከ1157 ዓ.ም ጀምሮ ለአርባ አመታት የመራ ታላቅ ንጉስ ነው። ንግሥናው አስገራሚ ነው። ላሊበላ ቄስ ነው። ላሊበላ ንጉስ ነው። መስቀል ይዞ ያሣልማል፤ የቤተ-ክርስትያን ሰርዓት ያስፈፅማል። ኢትዮጵያንም ያስተዳድራል። ይህ ንጉስ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ ሊቅ የሚባልም ነው። የሐገሩን የቤተ-ክህነት ትምህርት ጠንቅቆ የተማረ ነው። ከዚያም ወደ እየሩሳሌም ሔዶ 12 አመታት ቆይቶ ብዙ ተምሯል። ኢብራይስጥ እና አረብኛ ቋንቋን ሁሉ ያውቃል። ከአለም ታላላቅ ሠዎችና ፍልስፍናዎች ጋር ተዋውቋል። ሐገሩ ኢትዮጵያን በሐይማኖቱም ሆነ በስልጣኔው የማዘመን (Modern) የማድረግ ሕልም የነበረው ንጉስ ወቄስ ነው።


እናም ዛሬ ሰሜን ወሎ እየተባለች በምትጠራው በላስታ ወረዳ ሮሃ ከተባለች ቦታ ላይ ነገሠ። በነገሠ በ23 አመት ውስጥ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ እስከ አሁን ድረስ እንቆቅልሽ የሆኑትን 10 አብያተ-ክርስትያናትን ከአለት ፈልፍሎ ካለ ምንም የኮንሥትራክሽን ስህተት ሠራ። ኪነ-ሕንፃዎቹ ዳግማዊት እየሩሳሌም በኢትዮጵያ የሚወክሉ ናቸው። ኢትዮጵያን እየሩሳሌምን የማድረግ ኘሮጀክት ነው።


ቄስ የነበረው ይህ ንጉስ እየሩሳሌም በኖረበት ወቅት የታዘባቸውን ብዙ ነገሮች ሀገሩ ላይ የተሻሉ አድርጐ መንፈሣዊ ሕይወት ሠጥቷቸው የማከናወን ሕልም ነበረው። ከነዚህ ውስጥ አንዱ ጥምቀት ነው። ሁሉም አብያተ-ክርስትያናት ከምዕምኖቻቸው ጋር ሆነው ፍፁም ሀሴት በተሞላው ስርዓት እንዲያከብሩ ያደረገ ቀዳማይ ንጉስ።


በዚሁ በጥምቀት በዓል ላይ በኢትዮጵያ በኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ እጅግ መንፈሣዊ ክብር የሚሠጣቸው ታቦታት' መስቀሎች' ፅናፅሎች' ዥንጥላዎች' ታላላቅ ድርሣናት ብርቅና ድንቅ የሆኑ ቅርሶች ወዘተ ይወጣሉ። ካሐናት በአልባሣት ያሸበርቃሉ። ምዕምናን እና መዕመናት ፀዐዳ ልብሶቻቸውን ይለብሣሉ። ሕፃናት ክርስትና ለመነሣት ይዘጋጃሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ደምቃ እና ገዝፋ የምትታይበት የፈጣሪን ታላቅነት የምታሣይበት አበይት በዓሏ ጥምቀት ነው። ቅዱስ ላሊበላ ዛሬ የምናከብረውን ይህን መንፈሣዊ ትውፊት ያጉናፀፈን የጥበብ አባት ነው።
ዛሬ የከተራ በአል ነው። ለዋናው የጥምቀት በአል መሰረታዊው ቀን ነው። የስነመለኮት ምሁራን ጥምቀት ለሚለው ቃል መነከር፣መታጠብ፣መረጨትእና የመሳሰሉትን ትርጓሜዎች ይሰጡታል። የጥምቀት ዋዜማ ከተራ ይባላል። የከተራ እለት /ጥር 10 ማለት ነው/ ከቀኑ 9 ሰዓት ጀምሮ በሚሰማው የደውል ጥሪ ታቦታቱ፤ የተለያዩ ህብረ ቀለማት ያላቸው አልባሳት በለበሱ ህዝበ ክርስቲያን ታጅበው ጉዞአቸውን ወደ ጥምቀተ ባህር ያደርጋሉ።
አንዳንድ ጸሀፊያን ጥምቀትን በሚከተለው መልኩ ይገልጹታል።
በከተራው ዕለት ድንኳን ተተክሎ፣ ዳሱ ተጥሎ እና ውኃው ተከትሮ ሁሉም ነገር ከተስተካከለ በኋላ፤ ታቦተ ህጉ የሚንቀሳቀስበት ሰዓት ሲደርስ የየቤተ መቅደሱ ታቦታት በወርቅ እና በብር መጎናፀፊያ እየተሸፈኑ፤ በተለያየ ህብር በተሸለሙ የክህነተ አልባሳት በደመቁ ካህናት እና የመፆር መስቀል በያዙ ዲያቆናት ከብረው፣ ከቤተመቅደስ ወደ አብሕርት /መጥማቃት/ ለመሄድ ሲነሱ መላው አብያተክርስቲያናት የደውል ድምፅ ያሰማሉ። ምዕመናንም ከልጅ እስከ አዋቂ በአፀደ ቤተክርስቲያን እና ታቦታቱ በሚያልፉባቸው መንገዶች ለጥምቀት ያልሆነ ቀሚስ እንደሚባለው ያማረ ልብሳቸውን ለብሰው በዓሉን ያደምቃሉ።
ታቦታት ከቤተ መቅደሳቸው ወጥተው በህዘበ - ክርስቲያኑ ታጅበው ማደሪያ ቦታቸው ይደርሳሉ። በዚያን ጊዜ ዳቆናት እና ቀሳውስት በባህረ ጥምቀቱ ዙሪያ ሆነው ከብር የተሰሩ መቋሚያ እና ፅናፅን እንዲሁም ከበሮ ይዘው በነጫጭ እና በወርቅ ቀለም ባሸበረቁ እጥፍ ድርብ አልባሳት አምረው እና ተውበው፤ የክርስቶስን የጥምቀት ታሪክ የሚያወሱ ወረብ እና መዝሙሮችን ጣዕም ባለው ዜማ ያቀርባሉ። ሌሊቱን ስብሀተ -እግዚአብሔር ሲደርስ አድሮ ከዚያም ስርዓተ ቅዳሴው ይፈፀማል። በወንዙ /በግድቡ/ ዳር ፀሎተ- አኩቴት ተደርሶ 4ቱ ወንጌላት ከተነበቡ በኋላ ባህረ ጥምቀቱ በብፁዓን አባቶች ተባርኮ ለተሰበሰበው ህዝበ - ክርስቲያን ይረጫል። ለዚህ በዓል ህዝበ ክርስቲያኑ ልዩ ትኩረት ይሰጠዋል። ምክንያቱም በዓሉ እየሱስ ክርስቶስ በፈለገ ዮርዳኖስ የተጠመቀበትን ተምሳሌት በማሰብ ስለሚከበር።
የጥምቀት በዓል ሀይማኖታዊ ስርዓቱን ከባህላዊ ወግ እና ስርዓት ጋር አጣምሮ የያዘ ነው። በዚህም በርካታ ብሄር ብሄረሰቦች ህብረ - ቀለማዊ የሆነ ጨዋታቸውን በልዩ ልዩ ቋንቋዎች ያቀርባሉ። በዓሉን ለማክበር ወደ ጥምቀተ ባህር የሚሄዱ ሰዎች ከበዓሉ በፊት ተዋወቁም አልተዋወቁም በዚያን ዕለት በጋራ ሆነው ጥዑም ዜማዎችን ያንቆረቁራሉ። ይህ ዕለት ማንም ሰው ሳያፍር እና ሳይሸማቀቅ የውስጡን የሚገልፅበት እና በጋራ የሚጫወትበት ዕለት ነው። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በጓደኝነት ለመተጫጨት ለሚፈልጉ ወጣቶች መልካም አጋጣሚን ይፈጥራል። ህዝበ - ክርስቲያኑ ይህንን በዓል ዘር እና ቀለም ሳይለዩ በአንድነት ያከብሩታል። በመሆኑም በዓሉ ህዝብን ያቀራርባል፤ የመረዳዳት ባህልንም ያሳድጋል።
ይህ አባባል በሌላ ጸሀፊ የተገለጸ ነው። ጸሀፊው ጥምቀትን በሚገባ ገልጸውታል። በጣም ያሸበረቀው የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ ውስጥ ልዩ መለያ እንዲኖረው ያደረጉ የሀይማኖት ሰዎች እነማን ናቸው ብለን ወደ ኋላ ሄድ ብለን እናያለን።
የኢትዮጵያ ታሪክ ፈተና ውስጥ ከገባባቸው ቀውሶች አንዱ በጥምቀት በዓል የተነሳ ነው። አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሚገኘው የታሪክ ትምህርት ክፍል ለዘመናት ሲያስተምር የቆየው ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ማለትም በ330 ዓ.ም እንደሆነ ያወሳል። ዘመኑ ደግሞ በኢዛና እና በሳይዛና የአገዛዝ ወቅት ነው። የታሪክ ትምህርት ክፍሉ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ በኢዛና ዘመነ መንግስት ገባ ሊል የቻለበት ዋናው ምክንያት ደግሞ አክሱም ውስጥ በድንጋይ ላይ የተፃፉትን መረጃዎች በመያዝ ነው። ከንጉስ ኢዛና በፊት የነበሩት ነገስታት ክርስትናን በይፋ መቀበላቸውን የሚገልፅ መረጃ ማግኘት አልተቻለም። ነገር ግን በዘመነ ኢዛና ወቅት የተገኘው መረጃ እንደሚያመለክተው ኢዛና ክርስቲያን መሆኑን የሚገልፅ የድንጋይ ላይ ፅሁፍ በመገኘቱ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን (በ330 ዓ.ም) እንደሆነ ተፅፏል።
ከዚሁ ጋር አያይዞ የታሪክ ትምህርት ክፍሉ ሲያስተምር የቆየው ስለ መጀመሪያው የኢትዮጵያ ጳጳስም ጭምር ነው። የኢትዮጵያ የመጀመሪያው ጳጳስ የሚባሉት ፍሬመናጦስ ናቸው። እርሳቸውም ጵጵስናን ወደ ውጭ ሄደው ተቀብለው የመጡት በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስለሆነ ትምህርት ክፍሉ ይሄንንም መረጃ በአጋዥነት ይወስደዋል። በአጠቃላይ አራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ ክርስትናን በይፋ የተቀበለችበት ወቅት ነው በሚል የታሪክ ምሁሮቻችን ሲያስተምሩ ቆይተዋል፤ እያስተማሩም ናቸው።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ደግሞ ይሄን ከላይ የሰፈረውን ኀሳብ በፍፁም አትቀበለውም። ቤተ-ክርስትያኒቱ እንደምትገልፀው ከሆነ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በ34 ዓ.ም ነው። ይህ ማለት ክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ ላይ ከተጠመቀ በኋላ ባሉት አራት ዓመታት ውስጥ ነው። ስለዚህ በሀገራችን የታሪክ አፃፃፍ ውስጥ ሰፊ ክፍተት የሚታይበትን ሁኔታ መገንዘብ እንችላለን። ምክንያቱም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሃይማኖት ገለፃ እና በታሪክ ዲፓርትመንት ገለፃ መካከል ከሶስት መቶ ዓመታት በላይ የታሪክ ክፍተት አለ። ይሄ ክፍተት ከየት መጣ?
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደምትገልፀው እየሱስ ክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ ላይ የተጠመቀው በ30 ዓመት እድሜው ነው። መፅሀፍ ቅዱስም እንደሚያወሳው ኢትዮጵያዊው ጃንደረባም ወደ ስፍራው ሄዶ ተጠምቋል። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ ተመልሷል፤ አስተምሯል ይላሉ። ይህ ጃንደረባ በወቅቱ “የኢትዮጵያ የገንዘቧ አዛዥ ነበር” የሚል የቤተ-ክርስትያኒቱ ታሪክ አለ። ዲያቆን ብርሃኑ አድማስ ይሄን አባባል ሲያስረዳ በአሁኑ ወቅት የገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ሚኒስትር እንደማለት ነው ይላል። ስለዚህ ጃንደረባው በሐገሪቱ ስርዓተ-መንግስት ውስጥ ከፍተኛ ባለስልጣን እንደነበር ብርሃኑ አድማስ ይጠቁማል። በዚህም መሰረት ኢትዮጵያ በመንግስት ደረጃ ክርስትናን የተቀበለችው በጃንደረባው አማካኝነት በ34 ዓ.ም ነው በሚል የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች ያመለክታሉ።
ለመሆኑ እየሱስ ክርስቶስ የተጠመቀው በ30 ዓ.ም ከሆነ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት በ34 ዓ.ም ክርስትና ገባ ማለት ይቻላል የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀርም። ለዚህ እንደመልስ የሚሰጠው ደግሞ ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ እስኪመለስ ድረስ ወደ አራት ዓመታትን ስለፈጀበት እንደሆነም ያወሳሉ።
የመጀመሪያውን የኢትዮጵያን ጳጳስ የፍሬመናጦስን ጉዳይስ ቤተ-ክርስትያኒቱ እንዴት ታየዋለች? የሚል ጥያቄም መነሳቱ አይቀርም። ፍሬመናጦስ ጵጵስናን ለመቀበል የሄዱት ኢትዮጵያ ክርስትያን ስላልሆነች አይደለም። መጀመሪያም ክርስትያን ስለሆነች ነው፤ ጵጵስና የሚከተለው። ክርስትናው ሳይኖር፤ ሳይሰበክ ጵጵስናው ሊኖር አይችልም። ስለዚህ ፍሬመናጦስ ጳጳስ ሊሆኑ የሄዱት መጀመሪያውኑ ኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትና ስለነበረ ነው በማለት ያስረዳል የኦርቶዶክስ ታሪክ። እንደውም ክርስትናን እና ግዕዝን ለፍሬመናጦስ ያስተማሯቸው ኢትዮጵያዊያን ሊቃውንት እንደሆኑም ይወሳል።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ወደ ሐገሪቱ ክርስትና ገባ ብላ የምትገልፀው ከእየሱስ ክርስቶስ ጥምቀት ጋር በተያያዘ ነው። የታሪክ ምሁራን ደግሞ በመንግስት ደረጃ ኢዛና ክርስትያን ሆኛለሁ ያለው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው ይላሉ። እስከ ዛሬ ድረስ ልዩነቱ መፍትሄ ሳይኖረው ጥምቀትን ለብዙ ዘመናት እያከበርን ነው።
የፀሐፍት ውዝግብ
በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 8 ቁጥር 26 ላይ “የእግዚአብሔር መልአክ ፊልጶስን ተነስና ከኢየሩሳሌም ወደ ጋዛ በሚወስደው መንገድ ወደ ደቡብ ሂድ አለው። ያ መንገድ የበረሃ መንገድ ነበር። እርሱም ተነስቶ ሄደ። እነሆ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ለእግዚአብሔር ሊሰግድ ወደ ኢየሩሳሌም ሄዶ ነበር። ይህ ሰው ሕንደኬ ለተባለች የኢትዮጵያ ንግስት ባለሟልና የገንዘብዋ ሁሉ አዛዥ ነበረ። እርሱ ወደ ሐገሩ ሲመለስ በሰረገላ ተቀምጦ የነብዩ የኢሳይያስን መጽሐፍ ያነብ ነበረ” በሚል የተፃፈውንና ዝርዝሩንም በመጠቃቀስ የቤተ-ክርስትያኒቱ ፀሐፊያን ክርስትና የገባው በ34 ዓ.ም ነው ይላሉ።
ብፁዕ አቡነ ጐርጐርዮስ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን ታሪክ፡- በተባለው መፅሐፋቸው ገፅ 20 ላይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው ጃንደረባው በፊልጶስ ከተጠመቀ በኋላ መሆኑን ያወሳሉ። ከዚሁ ከርሳቸው ሃሳብ ጋር በተያያዘ አማረ ከፈለ ብሻው፤ ኢትዮጵያ! የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የስልጣኔ ምንጭ ናት በተሰኘው መፅሐፋቸው ደግሞ ከገፅ 145-149 ይህንኑ ሃሳብ አፅንኦት ሰጥተውበት ፅፈዋል። ዘመድኩን በቀለ፤ ቅዱሳን መካናት በኢትዮጵያ በተሰኘው መፅሐፋቸው በገፅ 4 ላይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በጃንደረባው አማካኝነት በ34 ዓ.ም ነው ይላሉ። ሐመር መጽሔት ነሐሴ 1987 ዓ.ም ገፅ 20 ላይ ይህንኑ ሃሳብ ያጐላዋል። በ1991 ዓ.ም የታተመው ሌላኛው ሐመር መጽሔትም በገፅ 30 ላይ ክርስትና ከጃንደረባው ጥምቀት ጋር ተያይዞ ወደ ኢትዮጵያ እንዴት እንደገባ ዘርዝሮ ፅፏል።
የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ታሪክ በማለፊያ የገለፃ ጥበብና ዕውቀት የፃፉት ሉሌ መላኩ፤ የቤተ-ክርስትያን ታሪክ በተሰኘው መጽሐፋቸው ገፅ 123 ላይ እንዲህ ብለዋል።
“ጃንደረባውም ከፊሊጶስ የተማረውን የክርስትና ትምህርት ዜና ለኢትዮጵያ ህዝብ አሰማ። ስለዚህ ከ35 ዓ.ም እስከ 330 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ህዝብ ከኦሪቱ ጋር ጥምቀትን ተቀብሎ ቆየ። እስከ ዛሬ ድረስ ቤተክርስቲያኖች ዘንድ የሚፈፀሙት ከህገ ኦሪት የተወረሱት እንደ ታቦት፤ ግርዛት፤ የአሳማ ሥጋ አለመብላትና የመሳሰሉት የኢትዮጵያ ህዝብ ከኦሪት ወደ ክርስትና እምነት ሲሸጋገር የጠበቃቸው ናቸው” ካሉ በኋላ ገፅ 124 ላይ ደግሞ “በወንጌላዊ ማቴዎስና በሕንደኬ ጃንደረባ ተሰብካ የነበረች ክርስትና በኢትዮጵያ ተስፋፋች” ሲሉ ፅፈዋል።
በአጠቃላይ እነዚህ ከላይ የሰፈሩት ፀሐፊያንና የዩኒቨርሲቲያችን የታሪክ ምሁራን የሚጋጩበት አመለካከት ይሄው የጥምቀት በዓል ነው። የዩኒቨርሲቲው የታሪክ ምሁራን መጽሐፍ ቅዱስን እንደ ምንጭነት አይቀበሉትም። የትምህርቱም ስርዓት በዚያ መልኩ አልተቀረፀም። ታሪክ የሚያምነው እጅ ላይ ባሉት ተጨባጭ መረጃዎች አማካኝነት ነው የሚል ሃሳብ ይሰነዝራሉ። ስለዚህ በ330 ዓ.ም ላይ መንበረ ስልጣን ላይ የነበረው የኢትዮጵያ ንጉስ ኢዛና ከፓጋን እምነት ወደ ክርስትና ተለወጥኩ ያለበት ዘመን ኢትዮጵያ በመንግስት ደረጃ ክርስትናን በይፋ የተቀበለችበት ነው በማለት ይገልፃሉ።
ኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትና የገባው በ34 ዓ.ም ነው ብለው ከሚከራከሩት ፀሐፊያን አንዱ የሆነው ዲ/ን ብርሃኑ አድማስ ነው። እርሱም እንደሚያወሳው፤ ከመፅሐፍ ቅዱስ ውጪም ያሉት ታሪክ ፀሐፊዎች የኢትዮጵያን ክርስትና በ34 ዓ.ም እንደተጀመረ ፅፈዋል ይላል። ለምሳሌ በአለም ላይ የታወቀው የቤተ-ክርስትያን ታሪክ ፀሐፊው አውሳቢዮስ በሁለተኛ መፅሐፉ ላይ እንደገለፀው ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ መጥቶ ከመቶ በላይ የክርስትና እንዲሁም የፀሎት ቤቶችን ማሰራቱን ፅፏል ይላል ብርሃኑ። ስለዚህ ክርስትናን ያስፋፋው ጃንደረባው ነው በማለት ብርሃኑ ሃሳቡን ይሰነዝራል። ከአውሳቢዮስ ሌላ ሄኔርዮስ የተባለ የቤተ-ክርስትያን ታሪክ ፀሐፊ በጉዳዩ ላይ ዘርዝሮ እንደፃፈ ብርሃኑ ይገልፃል።
አንዳንድ የሚገርሙ ሃሳቦችም አሉ። እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ገፀ-በረከት ያቀረቡለት ሰብዓ ሰገል የሚባሉት፤ ኢትዮጵያዊያኖች ናቸው ብለው የፃፉም አሉ። ለምሳሌ መራሪስ አማን በላይ ጉግሳ በተባለ መፅሔት ቁጥር ሶስት ላይ፤ እና አማረ አፈለ ብሻው፤ ኢትዮጵያ የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የስልጣኔ ምንጭ ናት በተባለው መፅሐፋቸው ከገፅ 127-122 ላይ እንዲሁም ሌሎችም ፀሐፍት ይሄን አባባል በማብራራት ክርስትናን ኢትዮጵያ የምታውቀው ገና ክርስቶስ ከመወለዱ በፊት ነው በማለት ያወሳሉ። ክርክሩ እንዲህ እያለ ይጓዛል። መቋጫው ግን እስካሁን አልተበጀለትም።
ወደ ዛሬው የጥምቀት በዓል እንምጣ። ኢትዮጵያስ የጥምቀት በዓልን ከመቼ ጀምራ ነው እያከበረች የመጣችው የሚል ሃሳብ መነሳቱ አይቀርም። በፅሁፍ የተቀመጡ ሰነዶች ባይገኙም ታሪኩ የረጅም ጊዜ ሂደት እንዳለው አባቶች ያወሳሉ። በተለይ በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ቅዱስ ያሬድ ልዩ ልዩ የዜማና የቅዳሴ ስልቶችን በማስተዋወቁ አብዛኛው ታሪክ ከዚሁ ዘመን ላይ ይነሳል።
ታቦታት ከመንበራቸው ተነስተው፤ ተጉዘው፤ ውጭ አድረው፤ እንደገና በአጀብና በእልልታ ተከበው ወደ መንበራቸው የሚመለሱበትና የጥምቀቱም ስርዓት እንዲህ እንዳሁኑ እየተከበረ የመጣው ደግሞ ከታላቁ የኢትዮጵያ ንጉስ ከቅዱስ ላሊበላ ዘመን ጀምሮ እንደሆነ ሰነዶች ያመለክታሉ። ይሄ ማለት ደግሞ በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ነው።
ጐንደርና ጥምቀት
ጐንደር ላይ የጥምቀት በዓል እጅግ በደመቀ መልኩ ይከበራል። በአሁኑ ወቅት በአለም ላይ ጥምቀት ሲባል ጐንደር ጐልታ ትነሳለች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶስ ተዋህዶ ሃይማኖት ውስጥ ጐንደር እንዴት የጥምቀት በዓል ማክበሪያ ዋነኛዋ ማዕከል ሆነች? በአሁኑ ወቅት ከፍተኛ የቱሪስት ፍሰትን እያስተናገደች ያለችው ጐንደር፤ የታቦታት ምድር ነች እየተባለ ይነገራል። እንዴት?
በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ 44 ታቦታት አሉ ተብሎ ይታሰባል። እነዚህ ታቦታት ደግሞ በሙሉ የሚገኙት በጐንደር ከተማና ዙሪያዋ ነው ተብሎ ይታመናል። በዚህም የተነሳ የጐንደር ከተማ ዋነኛዋ የኦርቶዶክስ አማኒያን መዳረሻ ወይም ማዕከል ናት በሚል ትታወቃለች። ጥያቄው እነዚህ ሁሉ ማለትም 44ቱ ታቦታት እንዴት ጐንደር ውስጥ ተሰባሰቡ የሚለው ነው። በዘርፉ ምርምር ያደረገው ብርሃኑ አድማስ እና ሌሎች በርካታ ታሪክ ተመራማሪዎች በጉዳዩ ላይ ሃሳብ ሰጥተዋል።
ጐንደርን የኦርቶዶስ ሃይማኖት ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች አንዱ ከጽላተ ሙሴ ጋር የተያያዘው ጉዳይ ነው። ቀዳማዊ ምኒልክና አጃቢዎቹ ጽላተ-ሙሴን ንጉስ ሰሎሞን ሳያውቅና ሳይሰማ ከእየሩሳሌም አሸሽተው ወደ አክሱም አምጥተው ነበር። ከዚያም ንጉስ ሰሎሞን ሰራዊት ይዞ መጥቶ ይወጋናል፤ ጽላቱንም ይወስድብናል የሚል ስጋት በኢትዮጵያዊያን ዘንድ አድሮ ነበር። ስለዚህ ጽላቱን አሸሽቶ ሰው በቀላሉ ወደማይደርስበት አካባቢ ለማስቀመጥ ተወሰነ። በዚህም መሠረት በጣና ሃይቅ ላይ ጣና ቂርቆስ ላይ ተቀመጠ። እንግዲህ ጐንደር ከኦርቶዶክስ እምነት ጋር መቆራኘት ጀመረች። ጽላቱን ተከትለው ሊቃውንት በስፍራው መሰባሰብ ጀመሩ። አቡነ ሰላማ እና ቅዱስ ያሬድም እዚያ መጥተው እንደቆዩ አጥኚዎች ይገልፃሉ። ይሄ እንግዲህ አንደኛው ምክንያት ነው።
ጐንደርን የክርስትና ማዕከል ካደረጓት ሁኔታዎች መካከል በሁለተኛ ደረጃ የሚጠቀሰው የዮዲት ጉዲት የጥፋት ዘመን ነው ብለው ማብራሪያ ይሰጣሉ እነ ብርሃኑ። ዮዲት ጉዲት በአክሱም ስልጣኔ ላይ ጠንካራ ክንዷን አሳርፋ በርካታ ጉዳት ስታደርስ አያሌ ቅርሶችና ታቦታት ወደ ጣና መሸሽ ጀመሩ። ቀሳውስትና ሊቃውንትም አብረው ከታቦታቱ ጋር በመጓዝ በጐንደር ዙሪያ መከማቸት ጀመሩ። ይህንን ጉዳይ አክሊለብርሃን ወልደቂርቆስም ፅፈውታል።
በሶስተኛ ደረጃ ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች የአንበሳ ድርሻውን የሚወስደው የግራኝ መሐመድ መነሳት ነው። ግራኝ መሐመድ ከምስራቅ ኢትዮጵያ ተነስቶ ክርስቲያኖችን እና የክርስትና ተቋማት ላይ ጉዳት እያደረሰ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ መጓዝ ጀመረ። በየስፍራው ያሉ ቀሳውስትና ሊቃውንትም የግራኝን ጦርነት በመሸሽ ታቦታትን፤ መፃሕፍትን እና ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስትያን መገልገያዎችን በመያዝ በጣና እና በዙሪያው መከማቸት ጀመሩ። እነዚህ የታሪክ አጋጣሚዎች ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ መናኸሪያ እያደረጓት መጡ።
ከሁሉም በላይ ደግሞ የሚጠቀሰው የግራኝ መሐመድ አሟሟት ነው። ግራኝ መላው ኢትዮጵያን ከያዘ በኋላ መንግስት ሆኖ ኢትዮጵያን ሊመራ የቀረው አንድ ዘመቻ ብቻ ነበር። ይህም ጐንደርን ነው። 15 ዓመታት ሙሉ ድል በድል ሆኖ የተጓዘው ግራኝ ጐንደር አካባቢ ዘንታራ በር በምትባል ቦታ ላይ ተገደለ። በወቅቱ የኢትዮጵያ ንጉስ ተብሎ የሚጠራው አፄ ገላውዲዮስና ተከታዮቹ የ15 ዓመታቱን አስከፊ ጦርነት ጐንደር ላይ አቆሙት፤ ፈፀሙት። እናም ጐንደር ከሃይማኖት ማዕከልነቷም አልፋ የድል ማብሰሪያ ምድር ሆነች ይላሉ ፀሐፊዎች። በዚህም ምክንያት የኢትዮጵያ መዲና እየሆነች መጣች።
ጐንደር በልዩ ልዩ የታሪክ አጋጣሚዎች የታቦታት፤ የቀሳውስት፤ የሊቃውንት፤ የመፃህፍት እና የኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑ በርካታ ጉዳዮች የተከማቹባት ስፍራ ሆነች። አፄ ፋሲልም በ1624 ዓ.ም ወደ ስልጣን ሲመጡ ከተማዋን የኢትዮጵያ መናገሻ አድርገው ቆረቆሯት። ዛሬም ድረስ የአለምን ቱሪስቶች ከሚያማልለው ቤተ-መንግስታቸው በተጨማሪ ሰባት አብያተ-ክርስትያናት” በዘመነ ስልጣናቸው ማሰራታቸውን የጐንደርን ታሪክ ጠንቅቆ የሚያብራራው አሁን የኔ አፄ ፋሲል ቤተ-መንግስት ኃላፊ የሆነው ጌትነት ይግዛው ንጉሴ ነው። እርሳቸው መጤ የሚሉትን ሃይማኖት ሁሉ ተፅእኖ እያሳደሩበት የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን እጅግ በጠነከረ መልኩ ጐንደር ላይ አስፋፉ። ከዚህ ሁሉ በኋላ ጐንደር ማበብ (Flourish) ማድረግ ጀመረች ይላሉ ፀሐፊዎቹ።
የጥምቀት በዓል አከባበር ላይ የተሰራው፤ ክርስትና በኢትዮጵያ እና የጐንደር ጥምቀት የሚሰራው ዶክመንተሪ ፊልም እነዚህን ታሪኮችና ሌሎችንም አጠቃሎ መያዙን በዚህ አጋጣሚ መግለፁ ጠቀሜታው የጐላ ነው።
የጐንደር ጥምቀት የሚከበረው አፄ ፋሲል ባሰሩት ዋና የመዋኛ ስፍራቸው ላይ ነው። በፋሲል የመዋኛ ቦታ ላይ ከመቼ ጀምሮ ነው ታቦታት ከያሉበት አብያተ ክርስትያናት ወጥተው፤ እዚያ አርፈው፤ ከዚያም ጥምቀት በዓል ማክበር የተለመደው?
ዛሬ የአለም ቱሪስቶችን ጨምሮ በርካታ ኢትዮጵያዊያን ከያሉበት ተሰባስበው በአፄ ፋሲል የመዋኛ ገንዳ ላይ ጥምቀትን የሚያከብሩት ጅማሮው የተከሰተው በአፄ ሰሎሞን ዘመነ መንግስት (ከ1770-1773) ለሶስት ዓመታት በስልጣን ላይ በቆየው መሪ ነው። አፄ ሰሎሞን የአፄ ፋሲል አምስተኛ ትውልድ ሲሆን፤ የአዲያም ሰገድ ኢያሱ የልጅ ልጅ ነበር። አፄ ሰሎሞን ጥምቀት እዚያ የመዋኛ ስፍራ ላይ እንዲከበር ያደረገው በነገሰ በመጀመሪያው ዓመት ማለትም በ1770 ዓ.ም እንደሆነ ያሬድ ግርማ፤ የጐንደር ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ ይገልፃሉ።
የጐንደርን ጥምቀት ለማየት እና ለማክበር የመጡት ምዕመናንና ምዕመናት ቁጥራቸው እጅግ ብዙ ስለሆነ በአሁኑ ወቅት ጐንደር ከተማ ውስጥ ያሉት ሆቴሎች ሁሉ በእንግዶች መያዛቸውን የከተማው ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ገልፆልኛል። የመኝታ ክፍሎችን ያጡ እንግዶች አቅራቢያ ባሉት አዘዞ እና ባህርዳር ከተሞች አርፈዋል።
የጥምቀት በዓል እየሱስ ክርስቶስ ከተጠመቀበት ከዮርዳኖስ ወንዝ /ፈለገ ዮርዳኖስ/ ጀምሮ በኢትዮጵያው ጐንደር ፋሲለደስ ድረስ ለዘመናት እየደመቀ መጥቷል። በአሜሪካ የኮርኔል ዩኒቨርሲቲ የአፍሪካ ታሪክ መምህር የሆኑት ፕ/ር አየለ በከሬ እዚህ አዲስ አበባ መጥተው የሰጡኝ መግለጫ የጐንደር ታሪክ፤ ጥምቀት፤ 44 ታቦታት ታሪክና የኦርቶዶክስ አማኒያን ማዕከል መሆኗን በአሁኑ ወቅት አለም በሰፊው አውቆታል ብለውኛል። እንደ ፕሮፌሰር አየለ ገለፃ፤ Wonders of the African World የተሰኘው የፕሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ ዶክመንተሪ ፊልም አፍሪካን ከጐንደር ጀምሮ የቀድሞ ስልጣኔዋን ስለሚያሳይ ዝናዋ እየናኘ መምጣቱን አውግተውኛል። ስለዚህ ዛሬ ዛሬ የጥምቀት በዓል ሲጠራ ኢትዮጵያ ደምቃ የምትታይበት ቀን እየሆነ መጥቷል። መልካም በዓል።¾

 

የወሎ ፍቅር

January 11, 2017

 

በጥበቡ በለጠ

 

ጥንት ወሎ ጠቅላይ ግዛት ትባል ነበር። በዘመነ ደርግ ወሎ ክፍለ ሐገር ተባለች። በኢ.ሕ.አ.ዲ.ግ ዘመን በአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት ውስጥ ደቡብ ወሎ እና ሰሜን ወሎ እየተባለች ትጠራለች። መጠሪያዋ በየዘመኑ ቢለያይም ወሎ ግን ሁል ጊዜ በኢትዮጵያ የጥበብ፣ የታሪክ፣ የባሕል፣ የሐይማኖት፣ ጉዳዮች ላይ ብርሃናማነቷን እያንቦጐቦገች ቀጥላለች።

 

በሐይማኖት ረገድ የሁለቱ ትልልቅ ሐይማኖቶች ዋነኛዋ መናኸሪያ ናት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሐይማኖት ውስጥ ቅዱስ እየተባሉ የሚጠሩ የጥበብ ሊቆች በተከታታይ የፈለቁባት ምድር ነች። ቅዱስ ይምርሃነ ክርስቶስ፣ ቅዱስ ሐርቤይ ፣ቅዱስ ላሊበላ እና ቅዱስ ነአክቶለአብ፣ የሐይማኖት መሪዎቸ ብቻ አልነበሩም። ኢትዮጵያንም ያስተዳደሩ መሪዎች ናቸው። ቤተ-ክርስትያኒቱ ሰው ከመሆን አስበልጣ የቅድስና አክሊል ያጐናፀፈቻቸው የኢትዮጵያ አስገራሚ መሪዎች ነበሩ። እነዚህን ቅዱስ መሪዎች አርግዛ የወለደችው ወሎ ናት።

 

በእስልምና ሐይማኖትም ብንሔድ ወሎ ውስጥ በርካታ አስገራሚ ጉዳዮችን እናገኛለን። በኢትዮጵያ የእስልምና ሐይማኖት ውስጥ ከመንፈሣዊ ድርሻው ባሻገር ጥበባዊ ድርሻውም እጅግ ግዙፍ የሆነው መንዙማ መገኛው ወሎ ነው። በእስልምና ሐይማኖት ውስጥ የሊቆች መገኛ መወለጃ ስፍራ ነች ወሎ። ክርስትና እና እስልምና ተከባብረው፣ ተወዳጅተው፣ ቤተሰብ ሆነው፣ አንተ ትብስ፣ አንቺ ትብስ እየተባባሉ ረጅም ዘመናት የቆዩባት አስገራሚ ምድር ወሎ ናት።

 

ኧረ ወሎን እንዴት አድርጌ ልግለፃት? በሙዚቃ የአዘፋፈን ቃና ነፍሴን ብርብር የምታደርገው ማሪቱ ለገሰ፣ አምባሰልን ስትጫወት ደንዝዤ የማለቅስባቸው በርካታ ቀኖችን አስታውሼ አልጨርሳቸውም። ወሎ የማሪቱ ለገሰ/ማሬዋ/ መገኛ፣ መወለጃ ናት። እንዲሁም በኢትዮጵያ ሙዚቃ ውስጥ ዋነኛ ስልት የሆኑት የአምባሰል፣ የባቲ፣ እና የትዝታ ቅኝቶች መፍለቂያ ስፍራ ናት። የኢትዮጵያ የጥበብ ደብር እያሉ የሚጠሯትም አሉ።

በዚህ በኛ ዘመን ውስጥ ካሉት ድምፃዊያን የሙዚቃ ምትሐተኞች መካከል ለእኔ ግንባር ቀደሟ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ ናት። የጂጂ የአዘፋፈን ስልት የተቀዳው ወይም የተወረሰው ከወሎ ነው። የወሎን ስልት ይዛ፣ የአሚናዎችን ሙዚቃዊ ልመና፣ ሙዚቃዊ ፍቅርና አክብሮት፣ ተለማማጭነት፣ ታሪክ ነግራን፣ ትረካን ይዛ እጅጋየሁ ሽባባው የኢትዮጵያን ሙዚቃ እላይ አወጣችው። የጂጂ ሙዚቃዎች ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ውስጥ ጉባኤ ቃናን፣ ከእስልምና ሐይማኖት ውስጥ የወሎን መንዙማ፣ ከሐገረሰብ ጥበባዊ ቅርሶች ውስጥ የወሎን የአሚናዎች የልመናን ዘዬ፣ በመውሰድና ሙዚቃዊ ቃና በማዋሐድ እያንጐራጐረች ወደ አለም የሙዚቃ መድረክ መጣች። CNN የተባለው ግዙፉ የአሜሪካ ቴሌቪዥን ጣቢያ ጂጂ ላይ በሰራው ዶክመንተሪ African rising star ብሎ ጠርቷታል። አፍሪካ ውስጥ ከመጡት ተስፋ ከተጣለባቸው ከዋክብት የሙዚቃ ጥበበኞች መካከል በዋናነት CNN አድናቆቱን ለጂጂ ሰጥቷታል። ይህች የሙዚቃ ታላቅ ስብዕና ጥበብን ዝቃ የወሰደችው ከወሎ ነው።

 

እና፤ ስለ ወሎ የቱን አውርቼ የቱን ልተወው? የወለዬዎች ምርቃት፣ ዝየራው፣ የወለዬዎች የቋንቋ ቃና መች ተሰምቶ ይጠገባል። አማርኛ ቋንቋ ራሱ የተፈጠረው ወሎ ውስጥ ባለችው ወረዳ አማራ ሳይንት ነው ብለው የድሮ ታሪክ ጸሀፊዎች ነግረውናል። እንዴት ይህን ሁሉ ነገር ታደለችው? እያልኩ ዘወትር እያሰብኩ፣ እያደነኳት፣ እየወደድኳት፣ የተለያዩ ዶክመንተሪ ፊልሞችንም ብሰራባት፣ የወሎ ፍቅር እንደ አዲስ ሁሌም ያገረሽብኛል።

 

ታሪካዊቷ መቅደላ አምባ የምትገኘው ወሎ ውስጥ ነው። የግዙፍ ሰብእናዎች ባለቤት የሆኑት ታላቁ ንጉስ አጼ ቴዎድሮስ ለኢትዮጵያ ፍቅር ብለው በገዛ ሽጉጣቸው መስዋዕት የሆኑባት መቅደላ ታሪክን እየዘከረች ዛሬም አለች። ኢትዮጵያ በእንግሊዝ ወታደሮች አማካይነት የጥበብ አንጡረ ሀብቶችዋ የተዘረፉባት መቅደላ አምባ ጭር ብላ ሳያት ስሜቴን እየነካችው በአመት አንዴ እየሄድኩ አያታለሁ። መቅደላ አምባ አጼ ቴዎድሮስ ከተሰው በኋላ 2 ቢሊዮን ፓውንድ /በዛሬው ምንዛሬ 60 ቢሊዮን ብር/ የሚያወጡ የብራና መጻሕፍት ተዘርፈውባታል። እነዚህ ብራናዎች አጼ ቴዎድሮስ ከጎንደር ወደ መቅደላ ያስመጧቸው ናቸው። መቅደላን ትልቅ የጥበብ ማዕከል አደርጋታለሁ ብለው ትልቅ ርዕይ ይዘው ተነስተው ነበር። ሕልማቸው አልተሳካም። መድፋቸው ሴፓስቶፖል ዛሬም መቅደላ ላይ ቁጭ ብሎ ቴዎድሮስን ያስታውሰናል። ከሴፓስቶፖል ባሻገር ባለው ሰንሰለታማ ቁልቁለት እየወረድን ስንሄድ እሮጌ የምትባል ሌላ ታሪካዊት ስፍራ እናገኛለን። በዚህች ስፍራ ላይ ታላቁ የኢትዮጵያ የምንግዜም አርበኛ ፊት አውራሪ ገብርዬ ተሰውቶባታል። ወሎ የሰማዕት ምድር ነች።

 

ሁሌም አንስቸው ወደ ማልጠግበው ሌላኛው የፕላኔቷ ብርቅዬ ሰው ላምራ። ቅዱስ ላሊበላ!

ቅዱስ ላሊበላ ከአለት እየፈለፈለ ያነጻቸው አብያተ-ክርስትያናት በምድሪቱ ላይ እስከ አሁን ድረስ ምስጢር ሆነው ቆይተዋል። የሰው ልጅ ከሰራቸው የኮንስትራከሽን ጥበቦች መካከል እንደ ትንግርት የሚቆጠሩት እነዚህ ኪነ-ሕንጻዎች ፍክትክት ብለው የሚገኙት ወሎ ወስጥ ነው። ያውም ላሰታ ቡግና ወረዳ፣ ሮሐ ከተባለች የቅድስና ቦታ ላይ ነው። ቅዱስ ላሊበላ ዛሬ ኢትዮጵያ ወስጥ ጥምቀት እያልን የምናከብረውን በአል ልዩ ስርአቱን የጀመረው ይህ ጥበበኛ መሪ እና አርክቴክት ነው። ታቦታት ከመንበረ ክብራቸው ተነስተው ጉዞ አድርገው፣ ጥምቀተ ባህር አድረው፣ እንደገና ወደ መንበረ ክብራቸው የሚመለሱበትን እጅግ ደማቅ ኦርቶዶክሳዊ ትይንተ ሀይማኖት የጀመረው ቅዱስ ላሊበላ ነው። ቦታውም ወሎ ነው።

 

ከላሊበላ ከተማ በ42 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኝ ሌላ የምድሪቱ አስደማሚ ኪነ-ሕንጻዎች አሉ። ከታነጹ 900 አመታት ተቆጥረዋል። ያነጻቸው ደግሞ ቅዱስ ይምርሀነክርሰቶስ ይባላል። ዋሻ ውስጥ የሚገኙ ናቸው። ቤተ-መንግስትና ቤተከርስቲያንን ፍጹም ውበትን ከግርማ ሞገስ ጋር አጣምረው የያዙ ድንቅ ጥበቦች ናቸው። ምንም አይነት ምስማርም ሆነ ማያያዣ ሳይኖራቸው ድንጋይ፣ እምነ-በረድ፣ እንጨት፣ እርስ በርሳቸው እየተጣመሩ የቆሙበት ኪነ-ሕንጻ የሚገኘው ወሎ ውስጥ ነው። ይህ ኪነ-ሕንጻ ውሀ ላይ ቁጭ ያለ ነው። ከስሩ ውሀ ነው። ተአምሩ እና ምስጢሩ ገና አልተጠናም።

 

ዘርዝሬ የማልጨርሰውን ጉዳይ ጀመርኩትና ግራ ገባኝ። እንደው ለማጠናቀቅ እንዲመቸኝ ከአማራ ክልል ባሕልና ተሪዝም በሰበሰብኩዋቸው መረጃዎች ሰብሰብ ልበል።

 

ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም

በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ዕምነት ተከታዮች ዘንድ በአንጋፋነታቸው ከሚታወቁ ቅዱስ ስፍራዎች ውስጥ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም አንዷ ናት። ከደሴ ከተማ ሰሜን-ምዕራብ 76 ኪ.ሜ ርቅት ላይ የምትገኘውና “ዳግማዊት ኢየሩሳሌም” በመባል የምትታወቀው ይህችው ገዳም ከዕምነትና ከአስተዳደር ጋር የተቆራኙ ታሪኮችን የያዘች ናት።

 

ኢየስስ ክርስቶስ በቀራኒዮ ተሰቅሎበት ነበር የሚባለው መስቀል የቀኙ ክንፍ በክብር ያረፈው በዚች ገዳም ውስጥ እንደሆነ በከፍተኛ ደረጃ ይታመናል። የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ደራሽ የሆነቸው እንግሊዛዊት፣ ሲሊቪያ ፓንክረስት ይህን ጉዳይ “ካልቸራል ሂስትሪ ኦፍ ኢትዮጵያ“ በተሰኘ ግዙፍ መጽሀፍበሚገባ ገልጸዋለች።

የግሸን አምባ በተፈጥሮ የመስቀል ቅርጽ አለው። የአምባው ዙሪያ ለመውጣትም ሆነ ለመውረድ ፍፁም በማይታሰብ እንደምሰሶ ቀጥ ብለው በሚታዩ ገደላ ገደል የመሬት ገፅታዎች የተከበበ ሲሆን ወደ አናቱ ለመውጣት የሚቻለው ተፈጥሮ በአዘጋጀችው አንዲት ብቸኛ ጠባብ መንገድ አማካኝነት ብቻ ነው። በአጼ ኃይለ ስላሴ ዘመነ መንግስት በንጣፍ ድንጋይ የመወጣጫ ደረጃ እስከተሰራለት ድረስ የገዳሟ መነኮሳት አምባውን ለመውጣትም ሆነ ለመውረድ ይጠቀሙበት የነበረው ብቸኛ ዘዴ ወገባቸውን በገመድ ወይንም በመጫኛ አስረው በመጐተት ነበር።

 

በአምባው ላይ በተለያዩ ጊዜያት የተተከሉ አራት አብያተ ክርስትያናት አሉ። የግሸን ማርያምና የእግዚአብሔር አብ አብያተክርስቲያናት መሠረታቸው የተተከለው በአፄ ካሌብ ዘመነ መንግሥት በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው ይባላል። ይሁን እንጂ በተለያዩ ጊዜያት ፈርሠው የመሠራትና የመታደስ ዕድል ገጥሟቸዋል።

 

ግማደ መስቀሉ በመቅደሱ ውሰጥ ተቀብሮ ይገኝበታል ተብሎ የሚታመነው የእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን በአፄ ዘርዓ ያዕቆብ እንደገና የተሠራ ሲሆን በዳግማዊ ምኒሊክ እንዲታደስ ተደርጓል። አሠራሩ በሌሎች አካባቢዎች ከሚታየው የተለየና በመስቀል ቅርጽ የተሠራ ሆኖ ልዩ ውበት ያለው ነው። የግድግዳ ላይ ስዕሎቹም በሌሎች አድባራት አንደሚታዩት ከመጽሐፍ ቅዱስ የተገኙ ሃይማኖታዊ ታሪኮችን የሚያንፀባርቁ ሳይሆን የዘርዓያዕቆብ ስዕላዊ ትርጓሜዎች ናቸው። ከግማደ መስቀሉ መገኘት ጀምሮ ግሽን እስከገባበት ድረስ ያለውን የሚተርከው ስዕል በቤተመቅደሱ ግድግዳ ዙሪያ ይታያል። የነገስታቱ ሥዕልም እንዲሁ።

 

በተመሣሣይ መልኩ የግሽን ማርያም ቤተክርስቲያን በአፄ ዘርዓያቆብ እህት በእማሆይ እሌኒ የተሠራችና በኋላም በአፄ ኃይለስላሴ ባለቤት በእቴጌ መነን እንደታደሰች ይነገራል። የአሁኗ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም ቀደም ባሉት ጊዜያት ደብረ ነጐድጓድና ደብረ እግዚአብሔር በመባል ትጠራ ነበር። ንጉስ ላሊበላ ከድንጋይ ፈልፍሎ ያሰራው ቤተክርስቲያን በእግዚአብሔር አብ ይጠራ ስለነበር ነው ደብረ እግዚአብሔር ትባል የነበረው በማለት የገዳሟ ኃላፊ ይገልፃሉ። ብዛት ያላቸውን ታሪካዊ ቅርሶች በስርዓት የያዘው ዕቃ ቤት የገዳሟን ታሪካዊነት የሚመሰክር ሌላው መረጃ ነው።

 

ሎጐ ሐይቅ

ከደሴ ወደ ወልድያ በሚወስደው ዋና መንገድ 30 ኪ.ሜ ርቀት ላይ አንዲት አነስተኛ ከተማ ትገኛለች። ከዚች የሐይቅ ከተማ ወደቀኝ 4 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሎጐ ሐይቅ ወይንም የሐይቅ ሐይቅ ተንጣሎ ይታያል። ከባህር ወለል 2030 ሜትር ከፍታ ላይ የሚኘው ሐይቅ የ35 አጸፋ ኪ.ሜ ስፋትን፣ 23 ሜትር ጥልቀትን የያዘ ነው።

 

በዚህ ሀይቅ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ ላይ በአንድ ጐኑ ሙሉ በሙሉ ከየብስ ጋር የተገናኘና ውሃውን ወደፊት የገፋ ባህረገብ መሬት ይገኛል። ይህ ቦታ ጥንት ዙሪያውን በውኃ የተከበበ ደሴት ነበር ይባላል።

 

በአጼ ድልናኦድ ዘመነ መንገሥት /908-918 ዓ.ም/ ከግብፅ አገር በመጡ አባ ሰላማ በሚባሉ የኃይማኖት አባት አማካኝነት ቤተመቅደስ ተሠርቶ ደሴቱ ላይ ጥንታዊው የሐይቅ እስጢፋኖስ ገዳም ተገደመ። በገዳሙ ኢየሱስ ሞኣና አቡነ ተክለኃይማኖት አገልግለዋል። አፄ ይኩኖ አምላክ ተምረውታል። በዛጉዌ ሥርወ መንግስት የመጨረሻው ነጋሲ የነበሩትን ይትባረክን ከስልጣን አውርዶ በምትኩ የሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት አካል የነበሩትን ይኩኖ አምላክን ለመተካት ከነአቡነ ተክለኃይማኖት ጋር ሚሲጢራዊ ተግባር የተካሄደው በዚሁ ለወንዶች ብቻ በተፈቀደው ገዳም ውስጥ ነበር ይባላል።

 

ገዳሙ በቅርስ ሃብቶች የበለፀገ፣ በተለያየ ጊዜ የገነሡት ነገሥታት በስጦታ መልክ ያበረከቷቸው ውድ ዕቃዎችና ንዋዬ ቅዱሳት እጅግ በርካታ የብራና መጻህፍትን ገድሎችንና ከድንጋይ ተፈልፍለው የተሰሩ ልዩ ልዩ ቅርሶችን የያዘ ነው። በተጨማሪም ወንጌላዊው ሉቃስ ከሣላቸው አራቱ ስዕለማርያም ውስጥ አንዷ በዚሁ ገዳም ውስጥ መኖሯን የገዳሙ ኃላፊ ይገልፃሉ።

 

ከዚህ በተጨማሪ በገዳሙ ዙሪያ የተንጣለለውን ሀይቅ፣ የአካባቢውን ተፈጥሯዊ የመሬት አቀማመጥ፣ ከሐይቁ ምግባቸውን አፈላልገው በዙሪያው ባሉት ዛፎች ላይ ተጠልለው የሚኖሩትንና መሥመር ሰርተው በሀይቁ አናት ላይ ከአንዱ ዳርቻ ወደሌላው የሚበሩ የአዕዋፍ ዝርያዎችን፣ የአሣ አጥማጆችን ሕብራዊ እንቅስቃሴን አጣምሮ ማየት ልዩ  ደስታንና የመዝናናት ስሜትን ይፈጥራል።

 

ጀመዶ ማርያም ገዳም

የጀመዶ ማርያም ገዳም ከወልዲያ 70 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘው የዋጃ ከተማ ተገንጥሎ በሚወስደው አስቸጋሪ የእግር መንገድ የሰዓታት ጉዞን በሚጠይቀው የግዳን ወረዳ ውስጥ ነው። እንደ ገዳሟ የሃይማኖት አባቶች ገለጻ ጀመዶ ማርያም ከተመሰረተች 1000 ዓመታትን አስቆጥራለች። ገዳሟ የምትገኘው ከትልቅ የባልጩት አለት ገደል ስር ርዝመቱ 15 ሜትር፣ ወርዱ 7 ሜትር ቁመቱ ደገሞ በአማካይ 20 ሜትር ከሚሆን ዋሻ ውስጥ ነው።

 

በዋሻው መሀል በልዩ የግንባታ ጥበብ የታነጸውና ዙሪያውን በቅዱሳን ስዕል ያሸበረቀው የገዳሟ ቤተመቅደስ የረቂቅ ጥበብ አሻራ ነው። ከስዕሉ መካከል በወንጌላዊው ሉቃስ እንደተሳለች የሚገርላትና ”ምስለ ፍቁር ወልዳ” በሚል መጠሪያ የምትታወቀው የቅድስት ድንግል ማርያም ስዕል የገዳሟ ልዩ የክብር ምንጭ ናት። በየዓመቱ ጥቅምት 4 እና ግንቦት 1 ቀን በሚውሉት ክብረ በዓላት “የምስለ ፍቁር ወልዳ” ስዕል በመጋረጃ ተሸፍና፣ ለመቆሚያ በተዘጋጀው የስጋጃ ምንጣፍ ላይ ሲደረስ መሸፈኛው ተገልጦ ስዕሏ ለምዕመናን እንድትታይ ከቀኝ ወደ ግራ ሦስት ጊዜ ይዞራል። ምዕመናን “ለምስለ ፍቁር ወልዳ” ያላቸውን ሃይማኖታዊ ክብር በእልልታ፣ በሆታና በስግደት ይገልጻሉ።

 

ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ መስቀሎች የተለያዩ ነዋየ ቅዱሳት በተለይም ከ950 ዓመት በላይ ዕድሜ እንዳለው የሚነገርለት መቋሚያ ከጀመዶ ማርያም ውድ ቅርሶች ጥቂቶቹ ናቸው።

 

አሸተን ማርያም

የአሸተን ማርያም ደብር በቡግና ወረዳ 024 ቀበሌ ገበሬ ማህበር ውስጥ ከላሊበላ በስተምስራቅ በተራራ ላይ የምትገኝ ውቅር ቤተክርስቲያን ስትሆን ቦታው ለመድረስ ከላሊበላ ከተማ በበቅሎና በእግር ሁለት ሰዓት ተኩል ያስኬዳል። ቤተክርስቲያኗ የተሰራችው በአፄ ነአኩቶለአብ መዘነ መንግሥት /1207-1247 ዓ.ም/ ሲሆን ከአንድ ቋጥኝ መፈልፈሏ ከላሊበላ አብያተክርስቲያናት ጋር ያመሳስላታል። ቤተክርስቲያኗ መጀመሪያ ስትፈለፈል በሦስት በኩል አምዶች ተሰርተውላት የነበረ ሲሆን የአካባቢው ህዝብ በአምዶቹ መካከል የነበረውን ባዶ ቦታ  በድንጋይና በጭቃ በመሙላት እንደ ቤት ተጠቅሞበታል። ደብሯ ከመደረሱ በፊት በተራራው ውስጥ የተሰራ ሃያ ሜትር ርቀት ያለው መሽዋለኪያ ይገኛል። ከዚህ መሽዋለኪያ አካባቢ አፄ ላሊበላ ለአሸንተን ማርያም በተክርስቲያን ግንባታ አስጀምሮት ነበር የሚባልለት አንድ ስፍራ አለ። የአሁኗ አሸተን ማርያም ከዚህ ስፍራ ጥቂት ከፍ ብላ ትገኛለች።

 

በአሸተን ማርያም ረዥም ዘመን ያስቆጠሩ በጨርቅና በእንጨት ገበታ በውሃ ቀለም የተሳሉ ስዕሎች ይገኛሉ። ስዕሎቹ ባህላዊውን የቀለም ቅብ አሰራር የተከተሉ፣ በመስመሮችና በወዝ የተሰሩ ናቸው። /የብርናንና ጥላ አጣጣልን የሚያሳይ ስዕል በወዝ የተሰራ ይባላል።/

 

ነአኩቶ ለአብ

የነአኩቶ ለአብ ገዳም በቡግና ወረዳ ውስጥ ከላሊበላ ከተማ ደቡባዊ ምሥራቅ አቅጣጫ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ይገኛል። ከላሊበላ ከተማ ወደ ስፍራው የሚደርስ  የመኪና መንገድ አለ። ይህን መንገድ በመጠቀም ስፍራው ለመድረስ 45 ደቂቃ ይፈጃል። ገዳሙ ተፈጥሮአዊ በሆነ ዋሻ የተከበበና መግቢያው ላይ በጥርብ ድንጋይ የታነጸ ሲሆን ወደ ደጃፉ ለመድረስ የሚረዳ የድንጋይ ደረጃ አለው።

 

በገዳሙ ውስጥ የሚገኙት የተለያ መጠን ያላቸው ተፈጥሮአዊ የድንጋይ ገበታዎች ከቤተመቅደሱ ጣሪያ ላይ በሚንጠባጠብ የጠበል ውሃ ዘወትር የተሞሉ ናቸው። ከጐን በሚኘው የዕቃ ቤት የተለያዩ ነገስታት የስጦታና የክብር ዕቃዎች፣ ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ ”ስማጐንደር” በሚል መጠሪያ የሚታወቀውና አፄ ነአኩቶ ለአብ ከጦርነት መልስ ይዘውት እንደመጡ የሚነገርለት ትልቅ ከበሮና ሌሎች ቅርሶች ይገኛሉ።

በነአኩቶ ለአብ ገደም ውስጥ በዘመኑ የተሰሩ የጨርቅና የገበታ ላይ ስዕሎች አሉ። ስዕሎቹ የድንግል ማርያምን ምስልና የክርስቶስን ስቅለት የሚያሳዩ፣ የአፄ ነአኩቶለአብን ንግስና ገድል የሚዘክሩ ሆነው በወፍራም የውሀ ቀለም የተሳሉ የወዝ ስራዎች ናቸው።

 

ገነተ ማርያም

ከላሊበላ ወልድያ መንገድ በመገንጠል 2 ኪ.ሜ ወደ ውስጥ ገባ ብሎ ከላሊበላ ከተማ 31 .ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኘው የገነተ ማርያም ቤተክርስቲያን ከአንድ ቋጥኝ ተፈልፍሎ የተሰራ ውቅር ህንፃ ነው። ቤተክርስቲያኑ በ1260ዎቹ በአፄ ይኩኖ አምላክ እንደተሰራ ይነገራል። በበጋ ጊዜ ወደ ደብሩ የሚያስጠጋ ጥርጊያ የመኪና መንገድ አለ።

 

የገነተ ማርያም ቤተክርስቲያን አሰራር አንዱ የላሊበላ አብያተክርስቲያናት የቤተ መድሃኒዓለምን ይመስላል። ህንፃው ከተፈለፈለበት ቋጥኝ ገደል ነፃ ሆኖ ለብቻው የቆመ ነው። በዙሪያው ያለው የተጠረበ ቋጥኝ እንደ አጥር የሚያገለግል ሲሆን በመግቢያው በር ግራና ቀኝ የመስቀል ቅርጽ ተሰርቶበታል። በአካባቢው ከተፈለፈሉና እስካሁን ከሚታወቁት ውቅር ህንፃዎች የገነተ ማርያም ደብር በዕድሜ አነስተኛ ነው።

 

በህንፃው ውስጥ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ባህላዊ የስዕል አሳሳል የተከተሉ የግድግዳ ላይ የቀለም ቅብ፣ የጨርቅ ላይ ቀለም ቅብና የገበታ ላይ ስዕሎች ይገኛሉ።

ብልባላ ጊዮርጊስ፣ ብልባላ ጨርቆስ ከገነተ ማርያምና ከላሊበላ አብያተክርስቲያናት ጋር በተጓዳኝ ወሎን የሚያስጠሩ ታሪካዊ ቅርሶች ናቸው።

 

አቡነ አሮን

አቡነ አሮን ገዳም በመቄት ወረዳ ከክፍለ ቋት ከተማ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘውና አግሪት ከምትባለው ትንሽ መንደር በስተሰሜን የ1፡30 የእግር መንገድ ያስኬዳል። ገዳሙ የታነፀው በ1330ዎቹ፣ አቡነ አሮን በተባሉ የሃይማኖት አባት እንደሆነ አዛውንቶች ይናገራሉ። ደብሩ በዋሻ ውስጥ ተፈልፍሎ የተሰራ ሲሆን የተለያየ ስፋት ያላቸው አምስት ክፍሎች፣ አስራ አራት አምዶች፣ ሁለት በሮችና ሰባት መስኮቶች አሉት። የደብሩ መግቢያ በር ባለ ሁለት ተካፋች ሲሆን ከሰባቱ መስኮቶች አንዱ በጣሪያው ላይ ይገኛል። መስኮቱ መዝጊያ የሌለው በመሆኑ በፀሐይ ጊዜ  በተወሰነ ሰዓት ብርሃን ያስገባል። በዝናብ ጊዜ ግን ምንም ውሃ እንደማያስገባ የደብሩ ካህናት ይጋራሉ። አንዳንድ ጊዜ ይህን መስኮት ስቁረት በሚል መጠሪያ ይጠሩታል።

 

አቡነ አሮን ቋጥኙን ፈልፍለው ገዳሙን ከመስራታቸው በፊት ትዕምርተ መስቀላቸውን ተክለው ፀልየውበታል በሚባለው ስፍራ ላይ ውሃ አለ። ዋሻውን ለመፈልፈል የተጠቀሙበት መጥረቢያም በማህደር ሆኖ ተቀምጧል። የገዳሙ ግብር የሚወቀጥባቸው ሁለት ሙቀጫዎች አሉ። የደብሩ ካህናት እንደሚሉት ከሙቀጫዎቹ አንዱ “ከእምባጮ” የተሰራ ነው።

 

ከጥንታዊ ስዕሎችና የብራና መጻሕፍት በተጨማሪ የበርካታ አዛውነትና ህፃናት አጽም በገዳሙ ይገኛል። አጽሙ የነማን እንደሆነና ለምን እንደተቀመጠ በውል የሚታወቅ ነገር የለም። ከገዳሙ ቅድስት ውስጥ ካለው መንበር ስርም የአቡነ አሮን መካነ መቃብር ይገኛል።

 

ዋግ ኸምራ

ዋግኸምራ ከአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ዞን መስተዳድሮች ውስጥ አንዱ ነው። በሰሜንና በምስራቅ ከትግራይ፣በደቡብ ከሰሜን ወሎ፣ በምዕራብ ከሰሜንና ደቡብ ጐንደር ጋር ይዋሰናል። የዞኑ የቆዳ ስፋት 744500 ሄክታር ሲሆን 300ሺ ያህል ህዝብ እንደሚኖርበት ይገመታል። በዞኑ ውስጥ የሚገኙት ሦስቱ ወረዳዎች ሰቆጣ፣ዝቋላና ደሀና ይባላሉ። የዞኑ ዋና ከተማ ሰቆጣ ስትሆን ታሪካዊና ረዥም ዕድሜ ካስቆጠሩት የኢትዮጵያ ከተሞች የምትፈረጅ ናት። ከወልድያ ከተማ 200 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ትገኛለች።

 

 

የዋግ ኸምራ ዞን አማርኛና ትግርኛ ተናጋሪ በሆኑ ሕዝባች መሀል የሚገኝ በመሆኑ የህዝቡ የቋንቋና የባህል ገጽታ ከአማራውና ከትግሬው ቋንቋ ባህል ጋር በአብዛኛው የተወራረሰ ነው። በዞኑ በቀደምትነት ሲነገር የቆየው አንጡራ ቋንቋ ኻምጣኛ ወይንም ኸምጣኛ ይባላል። ኻምጣኛ የሚሉት ዝቋላና ሰቆጣ ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙት ተናጋሪዎች ሲሆኑ ኸምጣኝን የሚሉት ደግሞ ከተከዜ በስተምዕራብ ያሉት መሆናቸውን ዴቪድ አፕልያርድ የተባሉ የቋንቋ ምሁር ይገልፃሉ። ኻምጣኛ ተናጋሪ ባልሆኑ አጐራባች ሕዝቦች ዘንድ ቋንቋው አገውኛ በመባል ይታወቃል። የቋንቋ ምሁራን ኻምጣኛን በኩሻዊ ቋንቋ ቤተሰብ ውስጥ የማዕከላዊ ኩሽ ንዑስ ቤተሰብ አባል አድርገው ይፈርጁታል። በዚህ ንዑስ ቤተሰብ ውስጥ የሚካተቱት የአገው ቋንቋዎች ብቻ ሲሆኑ እነርሱም ኻምጣኛ፣ ብሌንኛ እና ቅማንትኛ ናቸው።

 

በባህላዊ አሰራር በክብ ቅርጽ ከድንጋይ የሚሰሩት ባለአንድ ፎቅ የሳር ክዳን ቤቶች የጎብኝዎችን ቀልብ ይስባሉ። ከፊሎቹ የቆርቆሮ ክዳን የለበሱ ሲሆን በአካባቢው አጠራር “ህድሞ” ይባላሉ። በተመሳሳይ ቅርጽ በላሊበላ ከተሰሩት ጥንታዊ ቤቶች ጋር እጅግ ይመሳሰሉሉ።

 

መስቀለ ክርስቶስ

የመስቀለ ክርስቶስ ውቅር ቤተክርስቲያን ከሰቆጣ ከተማ ደቡባዊ ምስራቅ አቅጣጫ 5 ኪ.ሜ. ርቆ ይገኛል። ቤተክርስቲያኑ የሚገኝበት ስፍራ ልዩ ስሙ ”ውቅር አባ ዮሃንስ” ይባላል። የመስቀለ ክርስቶስ ቤተክርስቲያን በአፄ ካሌብ ዘመን መንግስት /495-525 ዓ.ም/ ከአንድ አለት ተፈልፍሎ እንደተሰራ ይነገራል። የተፈለፈለበት የድንጋይ ዓይነትና የአፈላፈሉ ዘዴ ከላሊበላ ውቅር አብያተክርስቲያናት ጋር ተመሳሳይነት ያለው ይመስላል። ቤተክርስቲያኑ በአራቱም ጐኖች ከተፈለፈለበት ቋጥኝ ተለይቶ የቆመ ሲሆን በምዕራብ በኩል ጣሪያው ከቋጥኙ ጋር የተያያዘ ነው።

 

በዕድሜ ብዛትና በእንክብካቤ ጉድለት ምክንያት በህንጻውና በውስጡ ይገኙ የነበሩት ጥንታዊ ስዕሎች ላይ ከፍተኛ ጉዳት ደርሷል። ከቀሩት ጥቂት የደብሩ ስዕሎች ለመረዳት እንደሚቻለው የአሳሳሉ ጥበብ ጥንታዊውን ዘዴ የተከተለ ሲሆን ስዕሎቹ የተሰሩት በጭቃ ሞርታር ግድግዳው ላይ በተለጠፈ ጨርቅና በውቅር ህንፃው ላይ በተቀባ የኖራ ቀለም  ላይ ነው። ስዕሎቹ የውሃ ቀለምና የቀለም ቅብ ስራዎች ናቸው። በመስመሮች የነገሮችንና የገጾችን ተምሳሌነት የሚያሳዩ የወዝ ሥራዎችም ይታይባቸዋል። በእነዚህ የአሳሳል ዘዴዎች የተሰሩት ስዕሎች በቤተክርስቲያኑ ደጀሰላም ግድግዳ ላይ በመግቢያው በርና በቋሚ ምሰሶዎች ላይ ይታያሉ።

 

አስክሬንን አድርቆ በማስቀመጥ ጥበብ ተዘጋጅተው ለረዥም ዘመናት እንደተቀመጡ የሚነገርላቸው የበርካታ ሰዎች አካላት በቤተክርስቲያኑ ምዕራባዊ ክፍል ውስጥ ይገኛሉ። አስከሬኖቹ የተገነዙት በቆዳ ሆኖ ቆዳዎቹ በትናንሽ እንጨት መሰል ቁልፎች እንዲያያዙ ተደርጓል።

 

ገታና የገታ አንበሣ

ከአዲስ አበባ 375 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በምትገኘው ኮምቦልቻ ከተማ አካባቢ ታሪካዊነት ያላቸውን የተለያዩ ቦታዎች ይገኛሉ። ከከተማዋ ወደ አዲስ አበባ በሚወስደው ዋና መንገድ 12 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የጨቆርቲ መንደርን ያገኛሉ። ከዚች መንደር ወደግራ 4 ኪ.ሜ ገብተው ነው በእስልምና ኃይማኖት ተከታዮች ዘንድ ከፍተኛ ክብር ያለውን የገታ ቅዱስ ቦታና ጥልቅ የታሪክ ፍተሻ የሚያስፈልገውን የገታ አንበሣን የሚያገኙት።

ገታ መውሊድን ምክንያት በማድረግ በያመቱ ደማቅ ክብረበዐል የሚደረግበት ስፍራ ሲሆን በብዙ ሺ የሚቆጠር ሕዝብ ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎችና ከዓረቡ ዓለምም ሳይቀር ወደዚህ ቅዱስ ስፍራ መጉረፍ የተለመደ ባህላዊ ትርዒት ነው። ገታን ያቀኑት ቀደምት የሃይማኖቱ መሪዎች አዕፅምት በአንድ ክፍል ውስጥ በክብር ተቀምጠው  ይገኛሉ።

 

ከጋታ ግቢ ጥቂት ርቀት ላይ የሚገኘው ከአንድ ወጥ ድንጋይ ተፈልፍሎ የተሠራው የአንበሣ ምስል ሌላው ትኩረትን የሚስብ ቅርስ ነው። ይህ የአንበሣ ምስል በከፊል አየር ላይ የተንጠለጠለ ሲሆን አብዛኛው የሰውነት ክፍሉ ከዋናው አለት ጋር የተያያዘ ነው።

 

ይህ ምስል መቼ ለምነና በማን እንደተቀረጸ በውል የሚታወቀ ነገር የለም። ይሁን እንጂ ረዥም ዘመናትን ያስቆጠረ ለመሆኑ ምንም ጥርጥር የለም። በአንበሳው ምስል ፊት ላይ የመስቀል ቅርጽ የሚገኝ ሲሆን ከጐኑ ደግሞ የሳባውያን ፊደላትን የሚመስሉ ቅርጾች ይገኙበታል። አንዳንድ አዛውንቶች ምስሉ በክርስትና እምነት ተከታዮች በጥንት ዘመን እንደተሰራ ይናገራሉ። ዛሬ በአካባቢው ያሉት ነዋሪዎች ሙስሊሞች ናቸው።

 

አንዳንድ አባቶች እንደሚሉት የገታ አንበሣ በክርስትና እምነት ተከታዮች የተሰራ ሲሆን የመስቀሉ ምስልም የሚጠቁመው ይህንኑ መላምታዊ ግምት ሳይሆን አይቀርም። ዛሬ በአካባቢው ብዙ ሙስሊሞች የሚኖሩ ሲሆን በመንደሩ ውስጥ የሚገኘውና ታላቅ ክብር የሚቸረው የገታ መስጊድም የዕለት ተዕለት ስርዓቱን እየሠጠ ይገኛል።

 

ከኮምበልቻ ከተማ 60 ኪ.ሜ. ርቀት ወደ አሰብ በሚወስደው አውራ ጐዳና ላይ ባቲ ትገኛለች። ዘወትር በዕለተ ቅዳሜ በተለየ ሁኔታ ደመቅ የሚለውና የአማራ፣ የኦሮሞ፣ የአርጐባና የአፋር ብሔረሰቦችን በአንድነት የሚያገናኘው የሜዳ የገጠር ገበያ በተፈጥሮ ደም ግባት የሚጐላውን የባህላዊ አለባበስና አጋጊያጥ ስብጥር የሚያሳይ ምቹ መድረክ ነው። ትዕይንቱ በማይረሳ ትዝታ መንፈስን ይመስጣል።

 

ከጉዞ በፊትም ሆነ በኋላ አረፍ ብሎ ንፁህ አየር ለመሣብና አካባቢውን ለማድነቅ የኮምቦልቻ ከተማ የተመቸች ናት።

ከኮምቦልቻ ከተማ በዋናው መንገድ 25 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የደሴ ከተማ ትገኛለች። ከአዲስ አበባ ሰሜናዊ ምስራቅ አቅጣጫ 400 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኘው ደሴ በሰሜን ማዕከላዊ ከፍተኛ ቦታዎች ምስራቃዊ ጫፍ ላይ የምትገኝ ደመቅ ያለች ከተማ ናት። የመንገዱን ግራና ቀኝ ማራኪ የተፈጥሮ አቀማመጥ እያደነቁ ወደ ደሴ ለመጓዝ የየብስ ትራንስፖርት ይመረጣል። ለፍጥነትና ለተሻለ ምችት በአውሮኘላን እስከ ኮምቦልቻ ተጉዞ ቀሪውን 25 ኪ.ሜ በመኪና በመጓዝ ደሴ መድረስ ይቻላል። ከተማዋ በከፍተኛ ስፍራ ላይ የተቆረቆረች ብትሆንም ዙሪያዋን በጦሳ ተራራ የተከበበች ናት። የጦሳ ተራራ የደሴ ከተማን ከቅርብ ርቀት ከላይ ወደታች ለመመልከት እጅግ ተስማሚ ስፍራ ነው።

 

ከተማዋ ደሴ ከመባልዋ በፊት ላኮመልዛ በሚል ስም ትታወቀ ነበር። የደሴ ከተማ መስራች የልጅ እያሱ አባት ንጉስ ሚካኤል አሊ ናቸው። ንጉሱና ተከታዮቻቸው ቋሚ መቀመጫቸውን ደሴ ላይ ካደረጉ በኋላ ከተማዋ ቀስ በቀስ እየለማችና እያደገች በመሄድ ዛሬ ኢትዮጵያ ውስጥ  ካሉት ጥቂት ታሪካዊ ከተሞች አንዷ ለመሆን በቅታለች። ደሴ አካባቢዋንና ውስጧን ለሚጐበኙ ቱሪስቶች አመቺ የመዝናኛና ታሪክን የማወቂያ ስፍራዎች አሏት። በከተማዋ ውስጥ የሚገኙት የአይጠየፍ አዳራሽ የደሴ ሙዚየምና የወሎ ባህል አምባ የየበኩላቸውን ታሪክና ቅርስ በመያዝ ለተመልካች ልዩ ስሜትን ሊፈጥሩ የሚችሉ ናቸው።

 

አይጠየፍ በአንድ ወቅት አፄ ቴዎድሮስ ተንቀሣቃሽ ድንኳናቸውን ተክለውበት እንደነበር በሚነገረው ጀም በሚል መጠሪያ በሚታወቀው ኮረብታ ላይ የሚገኝ በጣም ሰፊና ግርማ ሞገስ ያለው አዳራሽ ነው። የከተማዋን እድሜ የሚጋራው ይኸው አዳራሽ በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በንጉሥ ሚካኤል የተገነባ እንደሆነ የነገራል። በወቅቱ የነበሩት ባላባቶች ሰውን ከሰው ሳይመርጡ ግብር የሚያበሉበት ስለነበር አይጠየፍ የሚለውን ስያሜ ያገኘው በዚህ ምክንያት ነው ይባላል።

ወሎ ባህል አምባ የከተማዋን የቅርብ ጊዜ ታሪክ ገሃድ የሚያደርግልን በፋሺስት ኢጣሊያ የአምስት ዓመት /1928-1933/ ቆይታ ወቅት የተሠራ አዳራሽ ነው። አዳራሹ የተሰራበት ቁሳቁስ ከጣሊያን በተለይም ከሚላኖ ከተማ እንደመጣ ይነገራል። በዚህ ታላቅ የሲኒማ አዳራሸ አዝናኝ ሲኒማዎች ቲያትርና የሙዚቃ ትርዒቶች ይቀርቡበታል።

 

የደሴ ሙዚየም በአገሪቱ በዞን ደረጃ ከሚገኙ ሙዚየሞች ቀዳሚው ነው። የተለያዩ ታሪካዊና ባህላዊ ቅርሦች በአካል የሚታዩበት በኢትዮጵያ ብቻ ከሚገኙት ብርቅዬ የዱር እንስሣት መካከል የሰሜን ቀበሮና ጭላዳ ዝንጀሮ እንዲሁም የሌሎች እንሥሣት የውስጥ አካላቸው ወጥቶ ውጫዊ የተፈጥሮ ቀርጻቸው ሣይዛባ በታክሲደርሚ ጥበብ ደርቀው ለዕይታ የቀረቡበት በተጨማሪም የተለያዩ ገላጭ ፎቶግራፎች የሚገኙበት ሙዚየም ነው።

ከደሴ በቅርብ ርቀት የጐብኚዎችን ቀልብ የሚስቡ በርካታ ስፍራዎች ያሉ ሲሆን ቦሩ ሜዳ ግሸን መቅደላ አምባ ሐይቅ እስጢፋኖስ ውጫሌ ጥቂቶቹ ናቸው።

 

ቦሩ ሜዳ

በባላባታዊ ስርዓት የኢትዮጵያ ገዢዎች ጠባቂዎቻቸውን አማካሪዎቻቸውንና ባለሟሎቻቸውን ይዘው ለእረፍትና ለሌሎች ጉዳዮች ወደተለያዩ አመቺ ስፍራዎች የመጓዝ ልምድ ነበራቸው። ከእነዚህ የነገስታቱን አይን ከማረኩት ቦታዎች አንዱ ቦሩ ሜዳ ነበር።

 

አፄ ዮሀንስ በተገኙበት በጐጃሙ ንጉሥ ተ/ሃይማኖትና በሸዋው ንጉሥ ምኒሊክ መካከል የነበረውን የስልጣን ሽኩቻ ለማወስወገድ ውይይትና እርቅ የተካሄደው የኢትዮጰያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያነ ሥርዓትን በተመለከተ በነበረው ልዩነት ላይ ስምምነት የተደረሰው ከአፄ ዮሐንስ ዕረፍት በኋላ ንጉስ ምኒሊክ በእግራቸው መተካታቸውን ለመጀመሪያ ጊዜ ያወጁትና ነጋሪት ያስጐሸሙት ከደሴ ከተማ ወደ ግሸን ደብረ ከርቤ ገደም በሚወስደው መንገድ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በሚገኘው ቦሩ ሜዳ ላይ ነበር።

 

ውይ ወሎ፤ ስንቱን ላስታውስብሽ? ታላቁን የአድዋ ጦርነትን ያስከተለው የውጫሌ ውል የተፈረመባት ቦታ ነች። ስንቶቹ ታሪኮቿ ፊቴ ላይ መጡ። ግን ይቅርታ እየጠየኩ በዚሁ ብሰናበትስ። ቸር ይግጠመን።

Page 4 of 18

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us