You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (199)

በጥበቡ በለጠ

 

የዛሬ ሃምሳ ዓመት በጃማይካዊያን ዘንድ እጅግ ልዩ ወቅት ነበረች። ምክንያቱም እንደ አምላካቸው የሚያዪዋቸውና የሚቆጥሯቸውን ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን በዓይናቸው ያዩበት ዓመት ነው። ኪንግስተን ጀማይካ ውስጥ የራስታዎች መሲህ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ንጉሠ ነገስት ዘኢትዮጵያ ከሰማይ ወደ ምድር በአውሮፕላን ወረዱ። ምድር ቀውጢ ሆነች።

እ.ኤ.አ ሚያዚያ 21 ቀን 1966 ዓ.ም የራስ ተፈሪያዊያን ዓመት ተብሎ ይጠራል። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን በአይናቸው ያዩበት፣ እኚሁ ንጉስ ጀማይካን ከረገጡ በኋላ ሀገሪቱ እና ሕዝቦቿ ተባርከዋል ብለው ያመኑበት ወቅት ነው። በዓለም ላይ ያሉ የራስ ተፈሪያዊያን ተከታዮች አብዛኛዎቹ መሲሃቸውን ለማየት ኪንግስተን ከተሙ። ታላላቅ ስም እና ዝና ያላቸው ሰዎችም ቀደም ብለው ኪንግስተን ገብተዋል። ግዙፎቹ የዓለማችን ሚዲያዎች ኪንግስተንን አጨናንቀዋል። ሰማዩ የራስታዎችን መሲህ ሊያመጣ ሲል ድንገት ዳመና ወረረው። ለበርካታ ዓመታት የዝናብ ቆሌ የራቀው ኪንግስተን እርጥብ ዝናብ ማውረድ ጀመረ። አየሩ ጀማይካ ላይ ተቀየረ። እውነትም መሲሁ መጣ ብለው የበለጠ አመኑ።

የኢትዮጵያ ሰንደቅ ዓላማ ኪንግስተን ላይ ከምትታየው ቀስተ ደመና ጋር ተመሳሰለ። የሀገሬ ሰው የማርያም መቀነት የሚለው ቀስተ ደመና የኢትዮጵያም ሰንደቅ አላማ ነበር። ይህ ሰንደቅ አላማ ኪንግስተን ላይ በየቦታው ይውለበለባል። ራስታዎች ደግሞ የጭንቅላታቸው ቆብ፣ ልብሳቸውና መላ ተፈጥሮአቸውን ከዚህ ሰንደቅ አላማ ጋር የማያያዝ ልማድ አላቸው። እናም የካሪቢያኗ ሀገር ጀማይካ በአረንጓዴ፣ ቢጫ፣ ቀዩ የኢትዮጵያ ሰንደቅ አላማ ተሽሞንሙናለች። ሰማዩ ላይ እንደ እርጉዝ ምጥ አለ። ከዚያ ሰማይ ላይ የሚወርደው አውሮፕላን ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ይዟል። ለራስታዎች የእምነታቸው መስተዋት። የችግርና የመከራቸው መግፈፊያ መሲህ ናቸው። እናም በአረንጓዴ ቢጫ ቀዩ ሰንደቅ እና በሞአ አንበሳ የተሽሞነሞነው ግዙፉ የኢትዮጵያ አውሮፕላን የኪንግስተንን አየር ሞላው።

የዚያን ጊዜ ፓሊሳዶስ አውሮፕላን ማረፊያ /Palisadoes Airport/ የሚባለውና አሁን ደግሞ Manley International Airport ላይ እጅግ በርካታ ሕዝብ ሰማዩን አንጋጦ ሲያይ ሽንጠ ረጅሙ አውሮፕላን እየተምዘገዘገ መጥቶ ከሠፊው መስክ ላይ አረፈ። ከዚያ በኋላ ፖሊስ የለ፤ ፀጥታ አስከባሪ የለ፤ ሁሉም ወደ አውሮፕላኑ ሮጠ። የመጣው ጉዳይ መሲሃቸው ነውና። ምድሯ ራደች።

የአውሮፕላኑ መሠላል መጥቶ ከተገጠመ በኋላ ጃንሆይ ከውስጥ ብቅ ሲሉ ኪንግስተን ጦዘች። የራስታዎች ደስታ የሚገለፀው በሙዚቃ ነውና ሬጌው በየቦታው ይቀልጥ ጀመር።

ይህ ሳምንት ልዩ በመሆኑ በጥቂቱ እናወጋበታለን። የራስታዎችና የኢትዮጵያ ቁርኝት በእጅጉ የጠበቀበት ወቅት በመሆኑ ትኩረት ልሰጥበት ወደድኩ።

ለመሆኑ ጃማይካዊያንና ኢትዮጵያን ምን እንዲህ አስተሳሰራቸው። በጃንሆይ እስከ ማምለክስ ድረስ ምን አመጣቸው?

በዚህ ጉዳይ ላይ ጥናት ያደረጉት አደፍርስ አየለ የተባሉ ፀሐፊ በአንድ ወቅት እንደገለፁት፣ ባለፈው ክፍለ ዘመን መጨረሻ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ፣ በአሜሪካ አህጉር የሚገኙ ጥቁሮች በነጭ ገዢዎቻቸው የሚደርስባቸውን ጭቆና በማጤንና የጥቁሩን ሕዝብ የከረረ የነፃነት ትግል በመገንዘብ ወደ አገራቸው ወደ ኢትዮጵያ፣ ወደ አሕጉራቸው ወደ አፍሪካ ይመለሱ ዘንድ ጥሪ እንዳስተላለፉ የራስታ ንቅናቄ አባላት ይጠቅሳሉ ይላሉ ፀሐፊው። አክለውም፤ ጥቁር ሕዝቦች ሁሉ ኢትዮጵያዊነት፣ በኢትዮጵያ አምላክ፣ በኢትዮጵያ የተባበሩት የአፍሪካ መንግሥታት ማዕከልነት የሚያምኑት ራስታዎች ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን በወረረችበት ወቅት ለእናት አገራችን እንሞታለን በሚል አቋም ለዘመቻው ዝግጁ እንደነበሩ ይገለፃል።

“አንዲት ኢትዮጵያ፣ አንድ አምላክ፣ አንድ አላማ፣ አንድ እድል” የሚል ዕምነት ያላቸው ራስታዎች የምኒልክ ክለብ የተባለ እንቅስቃሴ እ.ኤ.አ. በ1937 ዓ.ም የጀመሩትም የሰይጣን እና የጭቆና ኃይላት የሆኑት የ“ባቢሎን” መሪዎች (በፋሽዝም መልክ) ኢትዮጵያን መውረራቸው ስላስቆጣቸው መሆኑንም አጥኚው አቶ አደፍርስ ይገልፃሉ።

አጤ ምኒልክ ቀደም ሲል በአውሮፓና በመካከለኛው ምስራቅ ባርያ ፈንጋዮች ወደ አዲሱ ዓለም (አሜሪካ) የሸጡዋቸው ጥቁሮች ወደ ኢትዮጵያ እንዲመለሱ ያቀረቡት ጥሪ በራስ ተፈሪያውያን ማኅበረሰብ እምነት ማርክስ ጋርቪይን በመሳሰሉ የጥቁሮች መሪ ውስጥ አዲስ እምነት ፈጠረ። ራስ ተፈሪ ሠው ነኝ ቢሉም አምላክ ናቸው የሚል ፍልስፍና የተሠራጨው እርሳቸው በ1923 ዓ.ም እንደነገሡ ሰሞን ነው።

ራስታዎች በኢትዮጵያ ጥንታዊነትና የቀደምት የሰው ልጅ መነሻነትዋ፣ በሥልጣኔ መሠረታዊ ቤት መሆንዋ፣ በኢትዮጵያ ታላቅነት፣ አንድነትና ገናናነት ታላቅ እምነት አላቸው። “ኢትዮጵያ አትበጣጠስም፤ የእግዚአብሔር ፈቃድ አይደለም። ጥቁር ሁሉ ኢትዮጵያዊ መሆን አለበት፤ ኢትዮጵያ እግዚአብሔር ተስፋ የሰጠን ጽዮን ናት እንደሚሉ የአጥኚው ጽሁፍ ያስረዳል።

የራስ ተፈሪያዊያን እምነት ያስፋፋው ማርክስ ጋርቬይ ነው። ጋርቬይ የተወለደው እ.ኤ.አ ነሐሴ 7 ቀን 1887 ዓ.ም ሲሆን፤ ገና ከልጅነቱ ጀምሮ በሳል እየሆነ መጣ። ምክንያቱ ደግሞ አባቱ መፃህፍት አንባቢ እና ተመራማሪ በመሆኑ የአባቱን ፈለግ እየተከተለ ገና በልጅነቱ አያሌ መፃህፍትን አነበበ። በዚህም ጊዜ በዓለም ላይ ያለውን ፍትሐዊነት፣ እኩልነት እና ታሪክን ሁሉ ማወቅ ጀመረ። በወቅቱ ደግሞ ጥቁር የሆኑ ሕዝቦች እንደ ሰው ልጅ ፍጡር አይታዩም ነበር። እጅግ ተጨቁነው በባርነት ሰንሰለት ተሳስረው መከራ የሚያዩበት ወቅት ነበር። በንባብና በትምህርት እየዳበረ የመጣው ማርክስ ጋርቬይ ይህን አስከፊ ሕይወት ለመቀየር ተነሣ።

ከ1912 ዓ.ም ጀምሮ የተለያዩ የዓለም ሀገራት እየተዘዋወረ ጥቁሮችን ማደራጀት እና ለእኩልነታቸውም እንዲታገሉ መቀስቀስ ጀመረ። የቅስቀሳውንም መጠሪያ እየቀያየረ እና ማደራጀት በሚያስችለው መንገድ ሁሉ ይሰይም ነበር። ለምሳሌ Black nationalism (ጥቁር ብሔርተኛ) ወይም Pan Africanism (የአፍሪካ ጥምረት፣ ታላቅነት) እያለ ይጠራ ነበር።

ታዲያ ለነፃነትም ምሳሌ ያስፈልጋልና የነፃነት ተምሳሌት ሆና በወቅቱ ለነበሩ ጥቁሮች የምትቀርበው ኢትዮጵያ ነበረች። ጥቁር ሁሉ በባርነት ስር በወደቀበት ወቅት ለትግል ማነሳሻ ታገለግል የነበረችው ኢትዮጵያ መሆኗ በታሪክ ተፅፎ ይገኛል። በተለይ ደግሞ አድዋ ላይ ጀግኖች ኢትዮጵያውያን በቅኝ ገዢዎች ላይ ያሳረፉት በትር ጭቆናን እና ባርነትን አሽቀንጥሮ መጣያ ምሳሌ ተደርጐ በጥቁሮች አንደበት ተደጋግሞ ተነሣ። በነገራችን ላይ በዚያን ወቅት ጀማይካዊያን ቅኝ ገዢዎችን “ሰይጣን” ናቸው በማለት ይጠሯቸው ነበር። ሰይጣን ማለት ኮሎኒያሊስቶች ናቸው የሚል ጽኑ እምነት ነበራቸው። በአፄ ምኒሊክ የሚመራው ጦር ታቦታትን ይዞ አድዋ ላይ ከትሞ፣ ፀሎት አድርጐ፣ ወደ ጦርነት ገብቶ፣ በግማሽ ቀን ውስጥ የኢጣሊያን ሠራዊት ድምጥማጡን አጠፋ። ሰይጣን ተሸነፈ ተብሎ በአሜሪካ ባሉ ጥቁሮች በተለይ በጀማይካዎች ዘንድ ታመነ። ያሸነፈው ደግሞ የኢትዮጵያ ጦር ነው። እነማርክስ ጋርቬይ በኢትዮጵያ ላይ ማመን ማምለክን መቀስቀሻ መሣሪያ አድርገው ይጠቀሙበት ነበር። የአድዋ ድል የእምነት መሣሪያ ሆኖ አገልግሏል። በዚህ የተነሳ ኢትዮጵያም የመላው ጥቁር ሕዝቦች የትኩረት አቅጣጫ ሆነች።

እንዲህ ምሳሌ ሆና ታገለግል የነበረችው ኢትዮጵያ ተመልሳ በኢጣሊያኖች ወረራ ሥር በ1928 ዓ.ም ወደቀች። የፋሽስት ኢጣሊያ ሠራዊት ኢትዮጵያን ተቆጣጠረ። ንጉሡ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከስልጣናቸው ተነስተው ተሰደዱ። አገር አልባ ሆኑ።

አርበኞች ቅኝ ገዢዎችን (በጀማይካዊያን አጠራር ሰይጣኖችን) ለመፋለም በዱር በገደሉ ገቡ። ጥቁሮች ሁሉ ተስፋ ያደረጉባት የነፃነት ምድሪቱ ኢትዮጵያ ደግሞ ስትወረር የሞራል መነካት አስከትሎባቸው ነበር። መሲሁ ከምስራቅ በኩል ከኢትዮጵያ ይመጣል እያሉ እምነትን ማቀንቀን የጀመሩት ራስ ተፈሪያዊያን ግራ የተጋቡበትም ዘመን ነበር። ግን በአምስት ዓመት ውስጥ የኢትዮጵያ አርበኞች በተስፋፊዎችና በቅኝ ገዢዎች ላይ ድልን ተጐናፅፈው ነፃነታቸውን መልሰው ሲቀበሉ የጥቁሮቹ የእምነት እና የነፃነት ትግል በከፍተኛ ደረጃ ተነቃነቀ።

ሊግ ኦፍ ኔሽን ላይ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ያደረጉት ታሪካዊ ንግግርም “ነብይ” አሰኛቸው። የራስ ተፈሪያዊያን እምነት እየጐለበተ መጣ። ማርክስ ጋርቬይ የጥቁር ሕዝቦችን አንድነትና ለነፃነታቸው የሚደረገውን ትግል በመምራት በእጅጉ የታወቀ ሰው ነው። Negro Improvement Association and Pan African Communities League ወይም የጥቁሮች ብልፅግና ማኅበርና የአፍሪካ ማኅበረሰብ የጥምረት ሊግ እያሉ ትግሉን አፋፋሙት። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴም በዓለም አደባባይ ከነ ግርማ ሞገሳቸው ገዝፈው ብቅ አሉ። ዝናቸው ናኘ። ጥቁር ሕዝብን ሁሉ መሰብሰብ ጀመሩ። የአፍሪካን አንድነት ለመመስረት ተነስተው መሠረቱት። ጀማይካውያን ቀደም ሲል መሲሁ ጥቁርን ይሰበስባል የሚል እምነትም ያቀነቅኑ ስለበር ውስጣቸው ያለው ነገር ሁሉ እውነት ሆነላቸው። ስለዚህም በጃንሆይ ማመን ለራስ ተፈሪያውያን ዋነኛው ማጠንጠኛ ሆኖ አረፈው።

 

የራስታዎች እምነት

ራስታዎች በእምነታቸው ጽኑ ናቸው። እንዴት በሰው ታምናላችሁ ሲባሉ አይቀበሉም። ኃይለሥላሴ ሰው አይደሉም መሲህ ናቸው የሚል እምነት አላቸው። መሞታቸውንም አይቀበሉም። በአንድ ወቅት ራሳቸውን ንጉሥ ኃይለሥላሴን የዓለም ጋዜጠኞች ስለዚሁ ጉዳይ ጠይቀዋቸው እኔ መሲህ ሳልሆን ሰው ነኝ ብለዋል። ጀማይካዎቹ ደግሞ አመኑባቸው። ምን ይደረግ እምነት የራስ ነውና እንጠብቅላቸዋለን። በአጠቃላይ ግን በአንድ ወቅት የራስታዎች እምነት ተብሎ የተፃፈ ጽሁፍ አግኝቼ በማስታወሻ ደብተሬ ላይ ለጥፌው ይገኛል። እናም እምነቱ 11 ነጥቦችን ይዘረዝራል። እነሡም፡-

1.  ራስታዎች እርስ በርሳቸው ሲወያዩና በቡድን ሲነጋገሩ ይውላሉ። ወንድማማች ይባባላሉ። አለዚያ ግን ማዕከላዊ የሆነ መዋቅራዊ፣ ድርጅታዊ ወይም ሕግጋት፣ ነባቤ አእምሮ የላቸውም። አባላቱ ሊከተለቸው የሚገባ የሃይማኖት ሥርዓቶች የሉአቸውም።

2.  መዋቅር የሌለው የዚህ ሃይማኖት መገለጫ የሚሆነው ሕያው የሆነ አምላክ በእያንዳንዱ ሠው ውስጥ መስረፅ ነው። እያንዳንዱም ሠው በቀጥታ ከእግዚአብሔር ጋር እንደሚገናኝ ይገልጣል። የእያንዳንዱ ሠው አካል መከበር የሚገባው ስለሆነ ቤተክርስትያን ወይም ሌላ የአምልኮ ስፍራ አስፈላጊ አይደለም ይላሉ። እያንዳንዱ ሠው በውስጡ አምላክ ስላለው ክፉውንና በጐውን ሊወስን እንደሚችል ይገልፃል።

3.  የራስ ተፈሪያውያን እምነቶች ማዕከላዊ ነጥቦች ሁለት ናቸው። አንደኛው ራስ ተፈሪ (ቀ.ኃ.ሥ) ሕያው አምላክ መሆናቸው ሲሆን፣ ይህም በብዙ መፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ ጥቅስ የተደገፈ ነው ይላሉ። ይህ ደግሞ እግዚአብሔር ጥቁር ለመሆኑ በማስረጃነት ይቀርባል። የአምላክ ጥቁር መሆን ለራስ ተፈሪያውያን ትልቅ ግምት የሚሰጠው ነው። ጥቁረቱ ከቅድስና ጋር ተመሳሳይ ሆኖ ይቀርባል። የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የእንቅስቃሴው ማዕከልነት የመጽሐፍ ቅዱስን ድጋፍ ያገኘ እና የተረጋገጠ መሆኑን ያምናሉ። በተለይም የንጉሡ ጥቁርና ኢትዮጵያዊ መሆን እምነታቸውን የበለጠ ያጠነክረዋል። መጽሐፍ ቅዱስም አምላካቸው ኢትዮጵያ ውስጥ እንደሚወለድ ያረጋግጣል ብለው ያምናሉ።

4.  ጥቁር ሕዝብ በኢትዮጵያ እንደሚሰበሰብና ጥቁር ሕዝብ በሙሉ ኢትዮጵያዊ ነው ብለው ያምናሉ። ጥቁር ሕዝብ በሙሉ በተባበሩት የተባበሩት የአፍሪካ መንግሥታትን በኢትዮጵያ ማዕከልነት ማቋቋም እንዳለበትም መታገል አለብን ይላሉ።

5.  “እግዚአብሔር ኢትዮጵያን እውነተኛይቱ የአፍሪካ ጽዮን አድርጐ መርጧታል። የጥንታዊ የሠው ዘር መፍለቂያ የዓለም ሥልጣኔ መነሻ ናት።”

6.  በራስታዎች እምነት መጽሐፍ ቅዱስ መጀመሪያ የተፃፈው በአማርኛ ቋንቋ በድንጋይ ላይ ነው። አውሮፓውያን አማርኛን አስተካክለው ስለማያውቁ ትርጉሙን ማበላሸታቸውንም ይገልጣሉ።

7.  የምዕራብን ሥልጣኔ “ባቢሎን” ይሉታል። የጭቆና ምንጭ፣ የባርነት መንስኤ ነው ይላሉ። በሌላ አገላለፅም ባቢሎን ማለት ጨቋኝ ፖሊስ፣ ፍርድ ቤት፣ መንግሥትና የጥቁሩ ሕዝብ መጨቆኛ መሣሪያ ሁሉ ማለት ነው።

8.  መጽሐፍ ቅዱስን እያነበቡ ለማስረዳት የሚሞክሩት ኢትዮጵያ የጥቁሮች ገነት መሆንዋን ነው። እግዚአብሔር ሕያው እንደመሆኑ ሁሉ፣ በሰዎች ውስጥ ማደሩን ይገልጣሉ። እውነተኛይቱም ገነት በምድር ላይ እንደምትገኝ ያብራራሉ።

9.  ስለ ሞት ያላቸው እምነት ደግሞ ለየት ያለ ነው። ሰዎች ከሞቱ በኋላ እንደገና ይወለዳሉ የሚል ቀጥታ አገላለጥ ባይኖራቸውም በብዙ ትውልድ ዘመን በልዩ ልዩ ቅርፅ እንደገና እንደሚከሰቱ ያምናሉ። ስለዚህ ሙሴ፣ ሰለሞን፣ ዮሐንስ መጥምቁ…. አንድ ሰው ናቸው፤ እነሡም ጥቁሮች ናቸው ብለው ያምናሉ።

10.በራስታ እምነት ወንድ በሴት ላይ የበላይነት አለው። ሴቶች ወንዶችን ወደ ፈተና የማያገቡዋቸው ናቸው የሚል አሉታዊ አመለካከት አላቸው። ይሁንና ሴት የባልዋ ብቻ ንግስት ናትም ይላሉ። የወሊድ ቁጥጥር የመጽሐፍ ቅዱስን ፍልስፍና እንደሚቃረን፣ የእስራኤልን ዘር አበዛዋለሁ የሚለውን መለኮታዊ ቃል እንደሚፃረር ይገልጣሉ።

11.ራስታዎች የኢትዮጵያን ሰንደቅ ዓላማና የፓን አፍሪካኒዝም ምልክት የሆነ ቀለም ያደመቀው ልብስ፣ መልበስን እንደ ፍልስፍናቸው ማብራሪያ ይቆጥሩታል።

በአጠቃላይ ሲታይ ራስታዎች ከኢትዮጵያ ጋር እጅግ የጠበቀ ቁርኝት አላቸው። የኢትዮጵያ አፈር የተባረከ ነው ይላሉ። ምድሪቱ ፀጋ ናት የሚሉ አሉ።

ሰሞኑን የጀማይካዊ ኪንግስተን ከተማ የሃምሳ አመት ታሪክ በደማቅ ሁኔታ አክብራለች። ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ኪንግስተን የረገጡበትን ቀን። አያሌ ዶክመንተሪ ፊለሞች ይህንኑ ቀን መሠረት አድርገው ተሠርተዋል። በርካታ መፃህፍት ታትመዋል። ሙዚቃዎች ተቀንቅነዋል።

ከሰሞኑ በተከበረው ሃምሳኛ ዓመት ላይ የንጉሥ ኃይለሥላሴ የልጅ ልጅ የሆኑት ልዑል ኤርሚያስ ሣህለሥላሴ በከብር እንግድነት ተገኝተው ሰፊ የሚዲያ ሽፋን ተሰጥቶታል።n  

 

በጥበቡ በለጠ

 

ይህ ከላይ የምትመለከቱት ፎቶ የጥላሁን ገሠሠ እና የኔ ነው። ፎቶው እኔ ስዘፍን ጥላሁን ገሠሠ የሚያዳምጠኝ ይመስላል። አስቡት፤ እኔ ዘፋኝ ሆኜ ጥሌ ሲያዳምጠኝ፤ ብቻ ይህን ፎቶግራፍ የተነሣነው ታህሳስ 4 ቀን 1995 ዓ.ም ነው። ቦታው መሿለኪያ በሚገኘው በጥላሁን ገሠሠ የነዳጅ ማደያ ጣቢያ ውስጥ ባለችው በግሉ ቢሮ ውሰጥ ነው። 13 አመታት። ጊዜው ይነጉዳል። ጥሌ እራሱ ከተለየን ሰባት አመታት ተቆጠሩ። ልክ የዛሬ ሰባት አመት የኢትዮጵያው የሙዚቃ ንጉሥ ዜና እረፍቱ ተሰማ!

 

የዛሬ ሰባት አመት እሁድ ምሽት በትንሳኤ ቀን አርፎ፣ ሰኞ ማለዳ ላይ ሚያዚያ 12 ቀን 2001 ዓ.ም ጥላሁን ገሠሠ ሞተ ሲባል ማን ይመን? ይሔን ወሬ እንዴት ማመን ይቻላል? ምክንያቱም ከሃምሣ ስድስት አመታት በላይ በኢትዮጵያ ሕዝብ ዘንድ እጅግ እየተወደደ የኖረ ጽምፀ መረዋ፣ ሐገር ወዳድ፣ በአቋሙ የሚፀና ምርጥ ከያኒ እንደዋዛ ተለየን ብለን እንዴት እንመን? ግን ዜናው መራር እውነት ነበር።

 

አንድ ከያኒ በሕዝብ ልብ ውስጥ ለዘላለም ከሚኖርባቸው ምክንያቶች መካከል ለሐገሩ፣ ለወገኑ ያለው ፍቅር እና ይሔንንም ፍቅሩን የሚገልፅበትም መንገድ ነው። ከዚህ አንፃር ደግሞ ጥላሁን ገሠሠ የሐገር ፍቅር ሞዴል ነው። የጥላሁን መገለጫ ኢትዮጵያ ናት። ገና ከጥንት ከጥዋቱ ያቀነቀናት ዘፈኑ ዛሬም ሕያው ናት፡-

 

ጥላ ከለላዬ ኢትዮጵያ ሀገሬ

ኩራት ይሰማኛል ካንቺ መፈጠሬ

 

 እያለ የዛሬ 50 አመታት ዘፍኗል። የዘፈኗ ግጥም ደራሲ ኢዮኤል ዮሐንስ ነበሩ።

ጥላሁን የኢትዮጵያን ፍቅር ሲያዜም የፍቅሮች ሁሉ ታላቅ ፍቅር ሆኖ ኃይል አለው። እሱ ራሱ ኢትዮጵያን ሲጠራ ዐይኖቹ በአራቱም ማዕዘን ዕንባውን መቆጣጠር ይሣናቸዋል።

 

ትዝታው ገንፍሎ ዕንባዬ እያነቀኝ

የሀገሬ ሽታ ጠረኑ ናፈቀኝ

 

እያለ እያለቀሰ ይዘፍናል። እኛንም ያስለቅሰናል።

ጥላሁን ኢትዮጵያ የምትባልን ሐገር 56 አመታት ሙሉ በዜጐቿ ልብ ውስጥ ሲገነባ የኖረ ከያኒ ነው። ለምሳሌ ሐገሬ ኢትዮጵያ በሚለው ዘፈኑ ሌላ የፍቅር ዕንባውን እያነባ ነበር የሚዘፍነው፡-

 

ሐገሬ--ኢትዮጵያ--ለምለሟ አበባዬ

ሳይሽ እርግፍ እርግፍ ይላል ዕንባዬ

 

 እያለ አልቅሶ ያስለቅሰናል።

ጥላሁን ኢትዮጵያን የፍቅር ወጥመድ፣ የፍቅር መገለጫ፣ ተምሣሌት፣ አድርጐ በድምጹ፣ በፊቱ፣ በተክለሰውነቱ፣ በሁለመናው ይገልፃታል። ኢትዮጵያ የፍቅር ቁንጮ ሆና ብቅ ትላለች።

 

ክብሬ እናቴ ሐገሬ የእኔ መመኪያዬ፣

አንቺው ነሽ ኢትዮጵያ መከታ ጋሻዬ።

 

እያለ ሲያዜም አብሮት የማያነባ የለም። የዚህችን አገር ዜጐች በሐገራቸው ፍቅር እያስተሣሠረ፣ በጥበብ እያጣመረ፣ ኢትዮጵያን ያኖረ ታላቅ ከያኒ ነው። ሰው ለሀገሩ ኢትዮጵያ ራሱንም ማንነቱንም እንዲሰጥ የማድረግ አንዳች ኃይል ያላቸውን ዜማዎች እንዲህ እያለ ያንቆረቁራል፡-

 

“ጥቃትሽን ከማይ በሕይወቴ ቆሜ፣

ስለ ክብርሽ እኔ ልሙት ይፍሰስ ደሜ።”

 

ሐገር ማለት መስዋዕትነት የሚከፍሉላት ረቂቅም ግዑዝም ሆና የምትቀርብ ናት። ሰዎች ቢመጡም ቢሔዱ የጥላሁን ሐገር/ኢትዮጵያ/ ሁሌም እንደምትኖር፣ ገና… ገና ብዙ ዘመናት ታሪኳ፣ ገድሏ እንደሚዘከርላት ጥላሁን ያዜማል።

 

“ታሪክሽ ተወርቶ ባያልቅም ባጭሩ፣

በሕይወት ያሉት ሊቆች ይመሰክራሉ።

ጥንት ያለፉትንም በጀግንነታቸው፣

ታሪክ አይረሳውም ይነሣል ስማቸው።

 

ምን አይነት ግጥም፣ ምን አይነት ዜማ፣ ምን አይነት ድምፅ፣ ምን አይነት አቀራረብ እንደሆነ መግለፅ ያቅተኛል። ገጣሚው፣ ዜማ አውጭውና ድምፃዊው ፍፁም የተዋሃዱበት ልዩ ሙዚቃ። ኢትዮጵያ እየረቀቀች እየገዘፈች ወደ ላይ የምትወጣበትና ያረገች እስኪመስለን ድረስ ጥላሁን በእንባው እየታጠበ ይመሠክርላታል።

ጥላሁን ገሠሠ ለዚህች ኢትዮጵያ ብለን ለምንጠራት ታሪካዊት ሐገር እና የጀግኖች ደብር ለሆነች ምድር “አጥንቴም ይከስከስ” እያለ ሲያዜም ሁሌም ሰው አብሮት ያዜም ነበር።

 

አጥንቴም ይከስከስ ደሜም ይፍሰስላት

ይህቺን አገሬን ጭራሽ አይደፍራትም ጠላት

 

እያለ በታላቅ ወኔ፣ በታላቅ ግርማ ሞገስ ብቅ ሲል ምድር ቀውጪ ትሆን ነበር።

 

ጥንት አባቶቻችን ዛሬም ልጆቻቸው

ጀግንነት ወርሰናል ከደም ከአጥንታቸው።

ስለዚህ አንፈራም ግዴለንም እኛ

ቆርጠን ተነስተናል እኔን ትተን ለእኛ

 

ይህን የጥላሁን ገሠሠ አስገምጋሚ የሐገር ፍቅር ወኔ የሚሰማው ሴት ወንዱ፣ ሕፃን አዋቂው ሁሉ ሌላ የከፍታ መንፈስ ውስጥ ገብቶ ሲዋኝ ዛሬም በአይነ ሕሊናዬ ይመጣል።

 

የሐገሬ ጀግኖች ሴት ወንዱ ታጠቁ

ከእንግዲህ ለጠላት አንተኛም ንቁ።

ጀግንነት እንደ ሆነ የአባቶቻችን ነው

ህብረታችን ፀንቷል ድል መምታት የኛ ነው።

 

የጥላሁን ገሠሠ እና የኢትዮጵያ ፍቅር የተገማመደ፣ የተሣሠረ፣ የተቆላለፈ ግን ደግሞ የጠነከረ አለት ነው። በምንም አይተካም።

አንድ ግዜ 1993 ዓ.ም መጋቢት ወር ላይ ኢትዮጵ በተሰኘ ታዋቂ መጽሔት ላይ ቃለ-መጠይቅ ተደርጐለት ነበር። ጋዜጠኛው አንድ አስደንጋጭ ጥያቄ ለጥላሁን አቀረበለት። እንዲህም አለው፡-

 

ኢትዮጵ፡- አንድ ነገር ትዝ አለኝ። በ1985 ዓ.ም ይመስለኛል አንተ ወደፊት በሉለት ይለይለትን እየዘፈንክ፣ የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ምስልህን ወደ ኃላ ሲመልስ ታይቷል። ያን ሁኔታ ስትመለከት ምን ተሰማህ?

 

ጥላሁን፡- እኔ ጥላሁን!? ---ጦር ግንባር ሆኜ ተጀምሮ እስኪጨረስ ድረስ ወደፊት እንጂ ወደ ኃላ አልልም! የተንቀለቀለ እሣት ውስጥ ገብቻለሁ። ወደ ኃላ ያልኩበት ጊዜ የለም። ምናልባት ተቃራኒው ክፍል ያን ታክቲክ ይጠቀምበት ይሆናል እንጂ እኔ ወደፊት ብዬ ወደኋላ እየሸሸሁ ምን አይነት መዋጋት ይሆናል!-- በሀገሬ ላይ ለሚመጣው ነገር!--አሁንም ቢሆን ወደፊትም ቢሆን!ወደፊት እንጂ ወደኋላ እንደማልል እንድታውቅ እፈልጋለሁ።

 

ኢትዮጵ፡- መልካም ጥላሁን !--አንተ የምትጨምረው ነገር ወይም ለማለት የምትፈልገው ነገር ካለ እድል ልስጥህ

ጥላሁን፡-ምንም የምጨምረው ነገር የለም። ግን አሁን አንተ ስትጠይቀኝ-- ትንሽ የተሰማኝና የደም ስሮቼን ልታቆመው የቻልከው በአሁኑ አነጋገርህ ነው። እና--

 

ኢትዮጵ፡- እኔ እኮ አይደለሁም ያ…

ጥላሁን፡- ገባኝ!-- ባዮቹም ቢሆኑ ደካሞች ናቸው። እኔ ወደኃላ ብዬም አላውቅም። ምናልባት ይሄን ለማለት የሚፈልግ ካለ ይበል። እኔ ግን ምን ግዜም!-- ደረቴን እንጂ ጀርባዬን ለጥይት ሰጥቼ አልኖርኩም። ያን ሁሉ--ለጥይት እየጋበዝኩ-- እኔ ራሴን ወደኃላ?!--እንዴት ይታሰባል?!---ሊሆን የማይችል ነገር ነው!

 

(ኢትዮጵ መጽሄት መጋቢት ወር 1993)

ጥላሁን ገሠሠ እንዲህ አይነት ወኔያም ከያኒ ነው። ጀግና ነው። በየጦር ግንባሩ እየሔደ ደረቱን ለጥይት ሠጥቶ የሚዘፍን ድምፃዊ አርበኛ ነበር።

 

በ1995 ዓ.ም እቢሮው ሔደን ቃለ-መጠይቅ ያደረግንለት ቀን ዛሬም ትዝ ትለኛለች። ከኔ ጋር ሁለት ጓደኞቼ አብረውኝ ነበሩ። አንዱ ጋዜጠኛ አብይ ደምለው ሲሆን ሁለተኛው ድሮ ጐበዝ የጋዜጣ አዘጋጅ የሆነውና አሁን ደግሞ የባንክ ሰራተኛ የሆነብን ሙሉጌታ አያሌው ነው። ከጥላሁን ጋር  ግማሽ ቀን ያህል ውብ ጊዜ አሣለፍን። ከዚያም በተደጋጋሚ እንገናኝ ነበር። ብዙ ቃለ-መጠይቅ አድርገንለታል። አሁንም ከአብይ ጋር ስንገናኝ የጥላሁንን ድምጹን እየሰማን ከትዝታው ጋር እናወጋለን።

 

ዛሬ ዜና ዕረፍቱ የተሰማበት ቀን ነውና እስኪ ስለ ጥላሁን ወግ እናውጋ። ጥላሁን የሕዝብ ልጅ ነው። ገና ከ13 አመቱ ጀምሮ የኢትዮጵያ ሕዝብ እንደ እናትና አባት ሆኖ ያሣደገው ነው። በኢትዮጵያ ሕዝብ አንቀልባ ላይ ሆኖ ያደገ ነው። ታዲያ እንዲህም ሆኖ ጥላሁን ምስጢርም ነው። ተፈትቶ ያላለቀ። ሆድ ይፍጀው ሆኖ ኖሮ ያለፈ። ዛሬም ሆድ ይፍጀው የሆነ።

 

አንገቱ በስለት ተቆርጦ ከሞተ ደጃፍ እና አፋፍ ላይ በተአምር ተርፎ ሆድ ይፍጀው የሆነ ሰው ነው። ጥላሁንን ማን ነው አንገቱን የቆረጠው? ምስጢሩ ለሕዝብም ለሐገርም ሆድ ይፍጀው ሆኖ ቀርቷል። ግን እኮ መርማሪ አጥቶ ነው  እንጂ አደጋውን የፈፀመው አካል ይታወቃል። ጥላሁንን አንገቱን በስለት ያስቆረጠው አካል በፖሊስ የምርመራ ማሕደር ውሰጥ ይገኛል። በእለቱ ድርጊቱን የፈፀመው አካል ማን እንደሆነ የፖሊስ መዝገብ ውስጥ ይገኛል የሚል ፅኑ እምነት አለኝ። ግን ጥላሁን ገሠሠ ያንን አካል መግለፅ ስላልፈለገ ጉዳዩ ታፍኖ ዛሬም ድረስ አለ።

 

የጥላሁን ገሠሠ የሕይወት ታሪክን በተመለከተ የኢትዮጵያ ደራሲያን ማሕበር፣ የኢትዮጰያ የሙዚቃ ንጉስ በሚል ርዕስ ጥላሁን ከሞተ በኃላ የችኮላ ስራ ሠርቶ አሣትሟል። ዘካሪያ አሕመድም የጥላሁንን የሕይወት ታሪክ ከቤተሰቡ ያገኝሁት ሰነድ ነው ብሎ አሣትሟል። ኤሚ እንግዳ ደግሞ ጥላሁን ከሞተ በኃላ ‘The King’s Farewell’ የተሰኝ ዶክመንተሪ ፊልም ሰርታለች። በአማርኛ የንጉሡ ሽኝት እንደ ማለት ነው። ሁሉም የራሣቸው ደካማና ጠንካራ ጐኖች ቢኖሯቸውም ‘የሆድ ይፍጀው’ ነገር እስከ አሁንም እንደ ተዳፈነ ነው።  

 

ጥላሁን ገሠሠ የኢትዮጵያን ሙዚቃ ለማሳደግ የመስዋዕትነት ትግል ካደረጉ ከያኒያን መካከል በግንባር ቀደምትነት ስሙ የሚጠራ ነው። ምክንያቱም ለሙዚቃ ጥበብ ትልቁን ድርሻ እያበረከተ ለዚህ ልፋቱ ደግሞ የሚያገኛት የወር ደመወዝ እጅግ አስገራሚ ነበረች።

 

ለምሳሌ በ1949 ዓ.ም ለኢትዮጵያ ብሔራዊ ቴአትር ቤት ስለ ጥላሁን ገሠሠ የተፃፈውን ደብዳቤ መመልከቱ ብቻ ብዙ ግንዛቤ ያስጨብጠናል። የፃፈው ደግሞ ባሕልና ማስታወቂያ ሚኒስቴር ነው። እንዲህ ይላል፡-

“ስለ አርቲስት ጥላሁን ገሠሠ ወልደ ኪዳን ከ1946-1949 ዓ.ም ቋሚ ሠራተኛ ስለመሆናቸውና በየወሩ የሚያገኙት ደሞዝ ልክ እንዲገለፅላችሁ በጠየቃችሁት መሰረት፣

 

-    በየወሩ ብር 30 ደሞዝ ይከፈላቸው የነበረ ሲሆን

-    ቋሚ ሠራተኛ መሆናቸውን የሚገልፅ ማስረጃ ያላገኘን መሆኑን እንገልፃለን”

ከሰላምታ ጋር

 

 

ጥላሁን ገሠሠ መድረክን እና ሕዝብን እንዲሁም ሀገርን እያስደሰተ የሚከፈለው የወር ደመወዝ 30 ብር ብቻ ነበር። በዚያ ላይ ደግሞ ቋሚ ሠራተኛ ይሁን፣ አይሁን አይታወቅም። እርሱም ስለ ገንዘቡ እና ስለ ስራው ቅጥር የሚያስብ አልነበረም። የእርሱ ጭንቀት የተዋጣለት ሙዚቃን መድረክ ላይ መጫወት ነው።

 

ጥላሁን ገሠሠ በነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ ተፅዕኖ ወደ ክቡር ዘበኛ የሙዚቃ ቡድን ውስጥ እንዲቀላቀል ተደረገ። እዚያ ሲገባ በተወሰነ መጠን ደሞዙ ተጨመረለት። የህይወት ታሪኩን በሚገልፀው መፅሐፉ ውስጥ ጥላሁን ገሠሠ ክቡር ዘበኛን ሲቀላቀል እንዲህ በማለት ገልጾታል።

 

“ለምሳሌ የእኔ ደሞዝ 40 ብር ሲሆን፣ እውቋና ሕዝብን ከመቀመጫው ትፈነቅለው የነበረችው የብዙነሽ በቀለ ደሞዝም 80 ብር ነበር። የእሷ እንዲያውም እጅግ ከፍተኛ ደሞዝ በመሆኑ እንቀናባት ነበር። በተረፈ ለቡድኑ ስም እንጂ ለግል ስምና ዝና ማን ተጨንቆ? ምክንያቱም ኑሮ በጣም ርካሽ ነው። ለምሳሌ ሽንጥ ሥጋ አምስት ብር፣ አንድ መለኪያ ውስኪ 0.05 ሳንቲም፣ ቆንጆ እራት 0.30 ሳንቲም፣ ኩንታል ማኛ ጤፍ 24 ብር፣ ኬክ 20 ሳንቲም መግዛት እንችላለን። ስለዚህ ደሞዝ ተጨመረ፣ ቀረ ምን ያስጨንቃል? ብሏል።

 

 

ጥላሁን ገሠሠ የኖረበትን ዘመን እያወደሰ፣ እያቆለጳጰሰ እያደናነቀ የኖረ ሰው ነው። ምንም መከራ እና ስቃይ ቢደርስበትም ተማሮ አይገልጸውም። ለዚህም ነው ሁሉም ነገር በቂዬ ነው እያለ ምድረ ላይ ያለ ሀብት እና ንብረት ሳያፈራ ያለፈው። ሐብት ንብረቴ የኢትዮጵያ ሕዝብ ነው እያለ ኖሯል።

 

እነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ እና ገርማሜ ንዋይ በታህሳስ ወር 1953 ዓ.ም የመፈንቅለ መንግስት ሙከራ አድርገው ሳይካላቸው ቀርቷል። ታዲያ በዚያ ወቅት ጥላሁን ገሠሠን የፀጥታ ሰዎች ወደ ኮልፌ በመሔድ በቁጥጥር ስር አዋሉት። ከዚያም ከኮልፌ እስከ አራተኛ ክፍለ ጦር ድረስ በሰደፍና በርግጫ እየደበደቡት አመጡት። ጥላሁን ምን ቢያደርግ ነው እንዲህ የተደበደበው ማለታችሁ አይቀርም። ጉዳዩ ብዙ አስገራሚ ነገሮች አሉት።

 

በ1995 ዓ.ም ጥላሁን ገሠሠ ቃለ-መጠይቅ አድርጌለት ለአዲስ ዜና ጋዜጣ በሰጠው አስተያየት ጀነራል መንግስቱ ንዋይ ባይወልዱኝም እንደ አባት እና ወላጅ ሆነው ስርዓት ይዤ ለተሻለ ደረጃ እንድበቃ ብዙ የጣሩልኝ ሰው ናቸው። እኔም ወላጆቼ በቅርበት በአጠገቤ ስለሌሉ እርሳቸውን እንደ አባት ነበር የምቆጥራቸው። ከርሳቸው ጋር የቀረበ ግንኙነት ነበረኝ። በዚህ የተነሳ እና በዘመኑ “ጩኸቴን ብትሰሚኝ” እያልኩ ዘፍኜ ነበር። በነዚህ ምክንያቶች የተነሳ ከመፈንቅለ መንግስቱ መክሸፍ በኋላ እኔም ተይዤ በጥፊ፣ በርግጫ፣ በሰደፍ እየተመታሁ ከኮልፌ እስከ አራተኛ ክፍለ ጦር ድረስ መጣሁ። እዚያ ስደርስ ጀነራል ፅጌ ዲቡ ተረሽነው አስከሬናቸው አስፋልት ላይ ተዘርግቷል። እርሳቸውም በጣም የማከብራቸውና የማደንቃቸው ሰው ነበሩ። እንደተራ ሰው መንገድ ላይ ተዘርግተው ሳይ የራሴን ድብደባ እና ሕመም ረሳሁት። ይዘውኝ የመጡት ወታደሮች መንገዱ ላይ የተዘረጉት አስክሬኖች ላይ ውጣባቸው አሉኝ። ይህ እንዴት ይሆናል ብዬ ብጠይቃቸው አናቴን በሰደፍ መቱኝ። ከዚያ ያደረኩትን አላውቅም። በመጨረሻም እስር ቤት ተልኬ ብዙም ጉዳት ሳይደርስብኝ ተለቅቄያለሁ” ብሏል።

 

ጥላሁን ገሠሠ በርካታ ችግሮች በሕይወቱ ላይ እየተጋረጡ ሲመጡ ተቋቁሞ የኖረ ነው። ሀገሩ ኢትዮጵያን አንድም ቀን የመክዳትና የመራቅ ሁኔታን ሳያሳይ አፈሯን፣ ምድሯን፣ ህዝቧን፣ ታሪኳን፣ ማንነቷን እያወዳደሰ 68 ዓመታት ኖሮባት በክብር የተሸኘ የኢትዮጵያ የሙዚቃ ንጉስ ነው።

 

ጥላሁን ገሠሠ የኢትዮጵያ ሕዝቦች ሁሉ ብሔራዊ አርማቸውን እንዲወዱ፣ ብሔራዊ ማንነታቸውን እንዲያከብሩ፣ የሀገር ፍቅር ዜማዎችን ሲያቀነቅን የኖረ እና ኢትዮጵያ ሐገሩን ከፍ ከፍ ሲያደርግ የኖረ ተወዳጅ ድምፃዊ ነው።

 

ጥላሁን ገሠሠ ከኢትዮጵያ ውጭ የሚኖሩ የሀገሩን ዜጎች ሁሉ በያሉበት እየዞረ የሚያስደስት ተወዳጅ ከያኒ ነው። ለምሳሌ በሰሜን አሜሪካ ውስጥ በሚካሄደው የኢትዮጵያዊን የእግር ኳስ ጨዋታ ላይ ከምስረታቸው ጀምሮ ለ17 ተከታታይ አመታት አንድም ጊዜ ሳያቋርጥ ወደ አሜሪካ እየሔደ ተሰባስበው የሚጠብቁትን የሀገሩን ልጆች ያስደስት ነበር። የሚገርመው ይሄ ብቻ አይደለም። በስኳር ሕመም የተነሳ አንድ እግሩ ከተቆረጠ በኋላም ያስለመድኳቸውን ሙዚቃ አላቆምም ብሎ በዊልቸር እየተገፋ ወደ መድረክ ወጥቶ አዚሟል፤ አስደስቷል። በዊልቸር እየገፋው ወደ መድረክ ያመጣው ደግሞ እጅግ የሚወደው የሙያ ጓደኛው መሐሙድ አህመድ ነው።

 

 

አንድ ወቅት ማለትም በ1995 ዓ.ም የሙያ ጓደኛው የሆነው መሐሙድ አህመድ ለጥላሁን ገሠሠ ያለውን ወዳጅነት ስጠይቀው የሚከተለውን ብሏል። “እኔና ጥላሁን አንድ ቀን ወደ ወሊሶ ሔደን ነበር። ወሊሶ አያቱ አሉ። እርሳቸውጋ ተጫውተን ስንወጣ ጥላሁን ገሠሠን ሰላም የሚለው ሰው በዛ። በረንዳ ላይ ከሁሉም ጋር ይጫወታል። በዚህ ጊዜ አያቱ እኔን ወደ ጓሮ ወሰዱኝና ሳር ከመሬት ነጭተው በእጄ አሲያዙኝ። ከዚያም እንዲህ አሉኝ። “በምድር የሰጠሁክን በሰማይ እቀበልሃለሁ። ጥላሁን እናትም አባትም የለውም። እህት ወንድም የለውም። ያለኸው አንተ ነህ። ልጄን አደራ። አንተ ነህ ወንድሙ፤ አንተ ነህ ያለኸው! ብለውኛል። ይሔን ታሪክ ለጥላሁን ገሠሠ ነግሬው አላውቅም። ገና ዛሬ ለናንተ መናገሬ ነው። ግን ሁልጊዜ ይሄ አደራ አብሮኝ ስላለ ጥላሁን ገሠሠ በሄደበት ሁሉ እኔ ከጀርባው አለሁ። የአደራ ጓደኛዬ ነው። (ከለቅሶ ጋር)

 

 

ጥላሁን ገሠሠ ሌላም አስገራሚ ትውስታ አለው። በዚሁ በ1995 ዓ.ም በሰጠው ቃለ -መጠይቅ የቀድሞውን የኢትዮጵያ ፕሬዝዳንት ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያምን በጣም እንደሚወዳቸው ተናግሯል። ለምን ወደድካቸው ተብሎም ተጠይቆ ነበር። ሲመልስም እርሳቸው ለእሱ (ለጥላሁን ገሠሠ) አክብሮትና ፍቅር እንዲሁም አድናቆት ስለነበራቸው እንደሆነ አውስቷል። በተለይ ጦር ሰራዊቱ ወደሚገኝበት ግንባር እነ ጥላሁን ገሠሠ ሊዘፍኑ በሚጓዙበት ወቅት ፕሬዝዳንቱ ጥላሁን ገሠሠን ይጠሩትና ምክር እንደሚሰጡት፣ አንዳንዴ ደግሞ እራትም ሆነ ምሳ በቤተ-መንግስት እንደሚጋብዙት ጥላሁን ገሠሠ ተናግሮ ነበር። በነዚህ ምክንያቶች ለፕሬዝዳንት መንግስቱ ፍቅር አለኝ ብሏል።

 

 

የጥላሁን ገሠሠን የሕይወት ታሪክ በሚዘክረው መፅሀፍ ውስጥ ደግሞ ጥላሁን ገሠሠ ደቡብ አፍሪካ ሆስፒታል ውስጥ እግሩ ተቆርጦ ነበር። በዚህ በእግሩ መቆረጥ ክስተት ውስጥ አንድ አስገራሚ ነገር ተከሰተ። ጥላሁን እንዲህ ያስታውሰዋል።

“የአንድ ቀኑ የስልክ ጥሪ ግን የሚደንቅ ነበር። ካረፍንበት ሆቴል ምሳ ለመብላት ሮማን ተሽከርካሪ ወንበሬን እየገፋች ወደ ምግብ አደራሹ ሄድን። እንደደረስንም ከምግብ በፊት የምወስዳቸውን መድሃኒቶች ሮማን እረስታ ኖሮ ለማምጣት ተመልሳ ወደ መኝታ ክፍላችን እንደደረሰች ስልኩ መጮኽ ይጀምራል። አንስታም ‘ሀሎ’ ስትል የሊቀመንበር መንግስቱ ኃይለማርያም ረዳት እንደሆነና ሊቀመንበር መንግስቱ እኔን ማነጋገር እንደሚፈልጉ ይነገራታል። እሷም ከአምስት ደቂቃ በኋላ መልሰው እንዲደውሉ ትነግራቸውና ስትበር ወደ አለሁበት በመምጣት፣ “ሊቀመንበሩ በስልክ ሊያነጋገሩህ ይፈልጋሉ” አለችኝና ይዛኝ ወደ መኝታ ክፍላችን ሔድን። እንደገባንም ስልኩ ይጮኻል። ሮማን ስልኩን አንስታ አቀበለችኝና ሃሎ! ስል፣ “መንግስቱ ኃይለማርያም ነኝ ጓድ ጥላሁን! እንኳን እግዜር አተረፈህ” አይዞህ! ለሀገርህ በሚገባ ሰርተህበታል” ከዚህ በኋላ ማራቶን አትሮጥበት፤ ተወው ይቆረጥ! በርታ አሉኝ። ማመን ነው ያቃተኝ። እኔም ስለ ደወሉልኝ ምስጋናዬን አቅርቤላቸው በዚሁ ተለያየን።n

በጥበቡ በለጠ

ይህ ጽሁፍ የክፍሉ ታደሰ ነው። ክፍሉ ታደሰ በ1960ዎቹና 70ዎቹ የኢትዮጵያ ሕዝብ አብዮታዊ ፓርቲ /ኢሕአፓ/ ተብሎ የሚታቀውን የፖለቲካ ድርጅት የመሰረተና ከመሪዎቹም አንዱ የነበረ ነው።በ1960ዎቹ መጀመሪያ ከአውሮፓ የከፍተኛ ትምህርቱን አጠናቆ ወደ ሀገሩ የመጣው ክፍሉ፤ ከሞት አፋፍ ላይ በተአምር እየተረፈ ዛሬም ድረስ በህይወት ያለ የዚያ ትውልድ አደራጅና መሪ ነበር።ክፍሉ ላለፉት 36 አመታት እና አሁንም በውጭ ሀገር ነው የሚኖረው።ከኢሕአፓ አመራሮች በህይወት የቀሩት እጅግ ጥቂቶች ናቸው። ከነዚያ ውስጥ ክፍሉ አንዱ ነው። በህይወት በመኖሩ የኢሕአፓን ታሪክ ያ ትውልድ በሚል ርእስ በሶስት ተከታታይ ግዙፍ ቅጾች አሳትሟል። ቀደም ባለውም ጊዜ በእንግሊዝኛ ቋንቋ The Generation የተሰኘ መጽሀፍ ስለ ኢሕአፓ ታሪክ አሳትሟል። መጽሀፎቹ በአንባቢያን ዘንድ በእጅጉ የሚፈለጉ ናቸው። ውስጣቸው ብዙ ታሪክ አለ። ትዝታ አለ። ትውልድ አለ። ሞት አለ። ስቃይ አለ። ፖለቲካው፣ አብዮቱ፣ ትግሉ፣ ሽኩቻው…..መአት ነገሮችን የያዘው የክፍሉ ታደሰ ያ ትውልድ መጽሀፍ አስገራሚም የህይወት ገጠመኞችንም እናገኝበታለን። ዛሬ ለንባብ የምጋብዛችሁ ክፍሉ ታደሰ ከአዲስ አበባ ከተማ እንዴት ጠፍቶ እንደወጣ የተረከበትን አስገራሚ ገጠመኝ ነው።

***           ****          ****

ዘመኑ ራቅ ይላል። በ1969/70 ዓ.ም ላይ። የወጣት ሬሳ በየመንገዱ፤ በየጥጋጥጉና በየግድግዳው የሚጣልበት። እኔም አዲስ አበባን ለቅቄ መውጣት ነበረብኝ።ፎቶግራፋቸው በየማዕዘኑ ተበትኖ፤ በተገኙበት እርምጃ እንዲወሰድባቸው ከተወሰነባቸው ሰዎች መሀል አንዱ ነበርኩ። መንግስት የበተናቸውንና የተለጠፉትን ፎቶግፎች ማ እንዳየና ማ እንደሚያውቀኝና እንደማያውቀኝ ግምቱ እንኳን አልነበረኝም። ብቻ አንድ ነገር እንደነበረኝ አውቃለሁ። የወጣትነት ልበ ደፋርነት! አስታውሳለሁ ጥቂት ቀደም ሲል አንድ የማዘወትርበት ቡና ቤት የምትሰራ ሴት፤ ከእኔ ጋር ለሚገናኝ የኢህአፓ አባልን እንዳይቀርበኝ እንዲያውም መጥፎ ሰው ስለሆንኩ እንዲርቀኝ ትነግረዋለች። የት ታውቂዋለሽ ብሎ ይጠይቃታል። ቀበሌ ፎቶግራፌን እንዳሳያት ትነግረዋለች። በዚያ ጊዜ ቀበሌዎችበየቡና ቤት እየዞሩ ለቡና ቤት ሰራተኞች ፎቶግራፎች ካሳዩ በኋላ ድንገት ሰውዬው የሚመጣ ከሆነ ስልክ እንዲደውሉ መመሪያ ይሰጡ ነበር። ታዲያ ጉዋደኛዬ እንደእኔው በትግሉ ውስጥ ነበርና፤ ምስኪን ተራ ነጋዴ ነው። እሱን ማነው የሚፈልገው ብሎ ሊያሳምናት ሞከረ። ለእኔም ጉዳዩን አጫወተኝ። አስፈላጊውን ጥንቃቄ አደረግሁ።

 

ወደ ጀመርኩት ጉዳይ ልመለስና አዲስ አበባን መልቀቅ ነበረብኝ። ለማደሪያነት ወደተዘጋጀልኝ ቤት ሄድኩ። መርካቶ መኪና ተራ አጠገብ ነበር ቤቱ። ቤት ማለት ይቻል እንደሆነ አላውቅም፤ በረት ልበለው!ደግሞ የከብት ማደሪያ አልነበረም። እንደመጋዘን መሳይ ነው።የደረቁ የከብት ቆዳዎች እዚህና እዚያ ተሰቅለዋል።መጋዘኑ በወጉ ግድግዳ አልነበረውምና ነፋስ ያስገባል። በዚያ በረት ውስጥ ያደርነው ሶስት ነበርን። አንደኛውና የቤቱ ባለቤት /የአባቱ መጋዘን ይመስለኛል/ ሙሂዲን ይባላል፤ ሁለተኛው ደግሞ ባልሳሳት አዛርያስ በሚል ስም ነው የተዋወቀኝ።ይኸኛው እስከ ቅርብ ጊዜ በአሜሪካ በአንድ ከፍተኛ ዩኒቨርሲቲ አስተማሪ እንደነበር አውቃለሁ። የሁለቱም ስም የድርጅት እንጅ እውነተኛ ስማቸው አይመስለኝም። ሁለቱም በአዲስ አበባ የኢህአፓ ከፍተኛ አመራር አባላት ነበሩ። ያንን ሌሊት በጥንቃቄ አደርን። ሁለታችን ስንተኛ አንዳችን በመጠበቅ።

 

ጠዋት ላይ ተነሳሁና ወደ ክፍለ ሀገር አውቶቡስ መሳፈሪያ ሄድኩ። መናኸሪያውን ጨምሮ ዙሪያ ገባው በወታደርና በአሳሽ ቡድን ተጥለቅልቋል። የአሳሽ ቡድኑ ዋና ስራ በተቃዋሚነት የሚጠረጥሯቸውን መያዝ ነው። ወደ ክፍለ ሀገር አውቶቡስ መሳፈሪያ አመጣጣቸውም ተቃዋሚ ተሳፋሪዎችን ለመያዝ ነው ። እንደ እኔ ዓይነቱን ማለት ነው። ከያዙ በኃላ የፈለጉትን እርምጃ ይወስዳሉ። ደስ ካላቸው እዚያው ይገድላሉ። ጠያቂ የለባቸውም።የኢሕአፓ አባልን ገደለ ተብሎ ሰው አይከሰስም።አበጀህ ይባላል እንጅ።

 

ከበባ መኖሩን ስረዳ ቅጽበታዊ በሆነ መንገድ ውሳኔ መውሰድ እንዳለብኝ ተረዳሁ። ዙሪያ ገባው ስለተከበበ ከዚያ መውጣት ከቶም የማይቻል እንደነበር ተገነዘብኩ። መሳፈሬን ተውኩና በአካባቢው እንደነበሩ ሌሎች ሰዎች ወሬ ተመልካች ለመሆን ወሰንኩ። እንደእኔው ብዙ ሰዎች ነበሩና እኔ የወሰድኩት እርምጃ ከሌሎች የተለየ አልነበረም። ወሬ የሚመለከቱ ሰዎች ምንም የሚፈሩት ነገር የለም የሚል ትርጉም ስለነበረው አሳሾቹ አያተኩሩባቸውም። አሳሾቹ አጠገብ ቀረብ ብዬ ስመለከት ዶ/ር ዓለሙ አበበን አየሁ። በህቡእ ትግል አብረን ሰርተናል። እንደ መሪ ከማያቸው ሰዎች አንዱ ሲሆን በፖለቲካ መደራጀት ስንጀምር እኔ የተሳተፍኩበትን የመጀመሪያ ቡድን የመሰረተው ዶ/ር ዓለሙ አበበ ነበር። በ1961 ዓ.ም እሱ ወደ ሀገር መግባቱ ነበርና እኛን አደራጅቶ መሄድ አስፈላጊ እርምጃ ነው ብሎ የገመተ ይመስለኛል። ታዲያ በ1969/70 ዓ.ም ሁኔታዎች ተቀያይረዋል። ዶ/ር ዓለሙ የመንግስት ወገን፤ እኔ ተቃዋሚ፤ እሱ አሳዳጅ፤ እኔ ተሳዳጅ፤እሱ አሳሽ፤ እኔ ታሳሽ ሆነናል።

 

ልክ ዶክተሩን ሳይ አደጋሸተተኝ። እዚያው መኪና ተራ ፊት ለፊት ከሚገኝ አልቤርጎ ሄድኩና መኝታ ያዝኩ። ዘና ብዬ ወንበር እንዲሰጡኝ ጠየቅሁና ደጃፉ ላይ ተቀመጥኩ። ይህን ያደረግሁበት ምክንያትም የምሸሸግ እንዳይመስላቸውና እንዳይጠረጥሩ ለማድረግ ነበር። ልክ በራፉጋ ቁጭ ስል አጎቴ ከየት መጣ ከየት ሳልለው አጠገቤ ደረሰ። መሰወሬን የሚያዉቅ ቢሆንም እዚያ ቦታ በዚያ ሰዓት ምን አደርግ እንደነበረ ጨርሶ ሊገባው የሚችል አልነበረም። በአጠገቤ እያለፈ ዞር ብሎ እንኳን ሳያይ ሄደ። ወደ ግራም ሆነ ወደ ቀኝ ገልመጥ አይልም። ፍዝዝ ብሎ ወደፊት ብቻ ነበር የሚመለከተው። ከላይ እስከታች ጥቁር ለብሷል። ሁለት ልጆቹን ቀይ ሽብር ቀምቶታል። አንደኛው መኩሪያ ተገኝ ይባላል። አቃቂ በሚገኝ የአብዮት ጥበቃ በዱላ ተቀጥቅጦ ነው የሞተው። መኩሪያን በቀበረ በጥቂት ሳምንታት ጊዜ ውስጥ ነበር ሌላኛው ልጁ አሸናፊ ተገኝ ከሌሎች የኢህአፓ አባላት ጋር የተያዘው።የመንግስት ወታደሮች የተያዙትንልጆች አቶ ተገኝ ቤት አመጧቸው። አጎቴም ልጄ ሊፈታ ነው ብሎ ደስ ሳይለው አልቀረም። ልጆቹ ወደተያዙበት ክፍል ወስዷቸው። በሆዳቸው አጋደሟቸው። አቶ ተገኝም ወደ ክፍሉ እንዲገባ ተጋበዘ። ገብቶ ቆመ። ወዲያውኑ ወታደሮቹና አብዮት ጥበቃ አባላቱ የቶክስ እሩምታ ከፈቱ። ወጣቶቹ በሆዳቸው የተንጋለሉበት ቀሩ። አቶ ተገኝ የቆመበት ደርቆ ቀረ። አልጮኸም። አላለቀሰም።ትንሽ ቆየት ብሎ ሌሎች ህፃናት ልጆቹን ይዞ መጣና እነዚህንም ረሽኗቸው አለ። ከዚህ አጋጣሚ በኃላ ልሳኑ ተዘጋ። ታዲያ በአጠገቤ ያለፈው ይህ አጋጣሚ ከሆነ ከጥቂት ሳምንታት በኃላ ነበርና በምን ሁኔታ ውስጥ እንደነበረ ገምቻለሁ። ላናግረው ፈለግሁ። ይሁንና ሁኔታውን እንዴት ሊቀበለው እንደሚችል መገመት ከባድ ሆነብኝና ተውኩት። አቶ ተገኝ አሳሽ ቡድኑን ከመጤፍ የቆጠረ አይመስልም። ብቻ ፍዝዝ እንዳለና ወደ ግንባር እየተመለከተ መንገዱን ቀጠለ። አሳሽ ቡዱኑም እስከ እኩለ ቀን ድረስ አካባቢውን ሲያምስ ውሎ ሄደ። ስራው ውጤታማ ይሁን አይሁን አላወቅሁም። እኔ ተርፌ ቤርጎዬ ገባሁ። አልወጣሁም። ተከርችሜ ውዬ አደርኩ። በበነጋው አውቶቡስ ተሳፈርኩ። ከእኔ ጋር ሌላ የኢህአፓ አባል ነበረና እየተጠባበቅን ነበር የምንሄደው።እንጂ በአደባባይ አንነጋገርም። ይጠብቀኛል፤ እጠብቀዋለሁ። ይህ ጓደኛዬ ኤርትራዊ ሲሆን ቤተሰቦቹ እስላሞች ነበሩ። የተሳፈርኩበት አውቶቡስ ጎሃ ጽዮን ደርሶ ለምሳ ውረዱ ተባልን። ጓደኛዬ ለምሳ ወዴት እንደሄደ አላወቅሁም። እኔ መኪናው ከቆመበት ራቅ ብዬ በመሄድ አንድ ምግብ ቤት ገብቼ ምሳ ጠየቅሁ። ከየት መጣ ከየት ሳልለው አንድ ሰው “አንተ የክርስቲያን ቤት ነውኮ” አለኝ። ዘወር ብዬ ስመለከት ሰውየውን ጨርሶ አላውቀውም። እኔ የነበርኩበት አውቶቡስ ውስጥ የነበረው ሰው መሰለኝ። ትዝ ሲለኝ ማንነቴን ለመቀየር ብዬ የእስላም ኮፍያ አድርጌአለሁ። የለበስኩትም ነጋዴ የሚያስመስል ሳሪያን ኮትና ሰፋ ያለ ሱሪ ነበር። ላየኝ ሰው የከሰረ የእህል ነጋዴ ነበር  የምመስለው። ሰውዬው ለምን እንደዚያ እንደተናገረ ወዲያው ገባኝና ያላወቀ በመምሰል “እረባክህ ቢስሚላሂ” አልኩኝ። ወደ በሩ ወጣሁና ሌላ ምግብ ቤት ፍለጋ ጀመርኩ። ሰውዬውም አምቦውሃ ገዝቶ ሲበር ሄደ።እሱ ሲሄድልኝ ኮፍያዬን አውልቄ በፊት ወደነበርኩት ቤት ተመልሼ በመግባት ምሳዬን በላሁ። አውቶቡስ ልሳፈር ስል ምግብ ማግኘት አለማግኘቴን ሰውየው ጠየቀኝ። ሌላ ቦታ ሄጄ በላሁ ብዬ ዋሸሁ።

 

ሰውየው ለምንና እንዴት ሊያውቀኝ እንደቻለ በመጠራጠሬ አውቶቡሱ ውስጥ ምን ያህል እስላሞች እንዳሉና እነማን እንደሆኑ ቀስ ብዬ አጠናሁ። እኔ ልለያቸው የቻልኩት ስምንት ያህሉን ነበር። እነዚህ ጨርሶ የማላውቃቸውና የማያውቁኝ እስላሞች ለእኔ በህይወት መትረፍ ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል።ዝርዝሩን ወደኃላ አነሳዋለሁ። አውቶቡሱ ጉዞ ቀጥሎ ብዙም ሳንርቅ አውቶቡሱ በረሃ ላይ ተሰበረ። እኔና ጉዋደኛዬ በጥቅሻ ተነጋገርንና ራቅ ብለን ሄደን ምን እናድርግ አልን። ሰው እንደሚሆነው ለመሆን ወሰን። ከጓደኛዬ ተለይቼ አውቶቡሱ ወደነበረበት ሄድኩ። አልተሰራም።ሙስሊም የሃይማኖት ወገኖቼ ሲፈልጉኝ ነበር። ለካስ ገና ከሩቅ ሲያዩኝ “የት ጠፋህ አንተ እስላም” ብለው ምግብ ጋበዙኝ። በላሁ። እስላሙ የኢህአፓ ጉዋደኛዬ የሚላስ የሚቀመስ አላገኘም። እኔ ስጋበዝ ያያል። ዝም ነው እንጅ ምን ሊያደርግ ይችላል።

 

አሁንም አውቶቡሱ አልተሰራም። ምሳ ሰዓት ደረሰ። እስላም ወዳጆቼ ምሳ ጋበዙኝ። በላሁ። የለመደች ጦጣ አሉ፤ ተነስቼ ልሄድ ስል ያ መጀመሪያ የእስላም ቤት ነው ያለኝ ሰው ሰላት እናድርግ/እንስገድ/አለኝ። ዓይኔ ፈጠጠ። ከደርግ ተሸሽጌ ለ26 ወራት አዲስ አበባ በተቀመጥኩበት ጊዜ ብዙ ቦታ ረግጫለሁ። ጉራጌ እስላሞች ቤት ኑሬአለሁ። ሰላት ሲያደርጉ አይቻለሁ። ይሁንና ስነ-ስርዓቱን ጠንቅቄ አልተረዳሁም። ታዲያ አሁን ሰላት እናድርግ ሲለኝ ሰውዬው ባልተጠረጠረው እንዳለው ሆነ።

ጨዋታው እንዲህ ነው። የገጠር ሰው ነው። ከሚስቱ ይፋታል።ትከሰዋለች። ከቀጠሮ ቀን በፊት አቦካቶው/ጠበቃው/ ይመክረዋል። እንዲህ ሲሉህ እንዲህ በል፤ ይህንን ሲጠይቁህ ይህንን መልስ እያለ ቀኑ ደረሰና ሰውዬው ዳኛ ፊት ቀረበ። ስሙን ተጠየቀ። መለሰ። የሚስቱን ስም ተጠየቀ። ወደ መሬት አቀረቀረ። ወደ ላይ አንጋጠጠ። ትንሽ ቆየ። የሚስት ስም ከየት ይምጣ!? እንደ አብዛኛው የገጠር ሰው ሚስቱን በስሟ ጠርቷትም አያውቅም። አንቺ ነው የሚላት። ታዲያ ወደ አቡካቶው ዞር ብሎ “ጌታው ባልተጠረጠረው መጡብን” አለ ይባላል።

 

እኔ ባላሰብኩትና ባልጠረጠርኩት መንገድ ፈተና ገጠመኝ። ሰላት የማያደርስ እስላም ምን ትርጉም ሊሰጠው እንደሚችል ባላገናዝብም ገበናዬ ሊጋለጥ ሆነ። እጅግ ፈጣን በሆነ መንገድ አሳማኝ መልስ መስጠት ነበረብኝ።“ጉዞ ላይ ሰላት ማታ ብቻ ነው የማደርገው” አልኩት። ይመነኝ አይመነኝ አላወቅሁም። ብቻ አየት አደረገኝና ስግደቱን ቀጠለ። ከአጠገቡ ራቅሁ። ተጠራጥሮአል መሰለኝ ጥቂት ቆየት ብሎ የት እንደምሄድ ጠየቀኝ።“ጎንደር” አልኩት። ከእነማን ዘንድ አለኝ። የሆነ ሰው ስም ሰጠሁት። አወቀው።“ክርስትያን ነውኮ” አለኝ።“የጋብቻ ዘመድ” ነው አልኩት። አሁንም አመለጥኩ ወይም ያመለጥኩ መሰለኝ።

 

አውቶቡሱ ተሰርቶ ጉዞውን ቀጠለ። ጎንደር ከተማ ከመድረሳችን በፊት ጥቂት ኪሎሜትር ሲቀረን የአብዮት ጥበቃ አባላት አስቆሙን። ሰው ሁሉ ከአውቶብስእንዲወርድ ከተደረገ በኃላ እየተፈተሸና መታወቂያውን እያሳየ እንዲገባ ተደረገ። እኔና ሌላ አንድ ሰው አትሳፈሩ ጠብቁ ተባልን። እንዳልሳፈር የከለከለኝ የአብዮት ጥበቃ ሃላፊው ሽባባው የሚባል ነበር። መታወቂያ ደብተሬን አልተጠራጠረም። መታወቂያ ደብተሬ ከሰሜን ሸዋ ከአንድ ትንሽ የገጠር ከተማ/ገምዛ/ የወጣች ናት። ያጠራጠረው መሸኛ ደብዳቤው ነው። የፋይል ቁጥር የተስተካከለ አልነበረም። ወይም የሚጎድለው ነገር ነበር። ሽባባው ስለችግሩ ጠየቀኝ። ማንበብና መፃፍ የማልችል ምስኪን ሰው ሆኜ ቀረብሁ።“እኔ ምን አውቃለሁ የሰጡኝን ነው ተቀብዬ የመጣሁት” አልኩ። ሌላው አውቶቡስ ውስጥ እንዳይገባ የተከለከለው ሰው ለጦርነት ጅጅጋ ዘምቶ የመጣ ዘማች ነው። አዲስ አበባ ደውሎ እንደሚያጣራ ሽባባው ነገረን።

 

ኢህአፓው ጓደኛዬ ደነገጠ። አጠገቡ የተቀመጠውን ሰው ከሁኔታው ባለስልጣን ወይም የፀጥታ ሰራተኛ ይሆናል ብሎ ገመቶ ነበርና “ይሄን ምስኪን እስላም ያዙትኮ”ይለዋል። ለሾፌም ተመሳሳይ ነገር ነገረ። እስላሞቹም ግልብጥ ብለው ከአውቶቡሱ ወረዱ። ይሄ ምስኪን እስላም ምን አደረገ እያሉ። ሽባባው የሚበገር አልሆነም።አልለቃቸውም አለ።እስላም ወገኖቼ፤ ሾፌሩ፤ የፀጥታ ሠራተኛው ሁሉም በአንድነት ተንጫጩ። እኔ ነገር ዓለሙ የዞረበት ነጋዴ መስዬ ጥጌን ይዤ ቆሜአለሁ። ለሚያየኝ ሳላሳዝን አልቀርም። ሽባባው ልቡ ራራ።“ሂድ ግባ ለሁለተኛው እንደዚህ ዓይነት ወረቀት ይዘህ እንዳትንቀሳቀስ!” አለኝ። እሺ አልኩ። ሽባባው ፊቱን ወደ ሚሊሽያው አዙሮ “አንተን አለቅህም! ገና ከአዲስ አበባ አጣራለሁ” አለው። ሚሊሽያው ሰውነቱ ፈርጠም ያለ ሲሆን እንደ ሽባባው ያለ የመንደር አውደልዳይ እኔን ዘማቹን እንዴት ሊጠይቀኝ ይችላል የሚል ስሜት አድሮበታል መሰለኝ ሽባባው የሚጠይቀውን በስነ-ስርዓት አይመልሰም። ያበሻቅጠዋል። የአካባቢው ንጉስ ነኝ ብሎየሚያስበው ሸባባው፤ ስለተደፈረ በጣም ተናደደ።እልህ ውስጥ ገባ። ነገርን ነገር እየወለደ ሚሊሽያውም ተናደደ። ተሳደበም። ሚሊሽያው  ቀረ። አውቶቡሱ ውስጥ የነበሩት ሰዎች ሾፌሩም ጭምር ለእሱ መቅረት ቁብ አልሰጡም። አውቶብሱም ተንቀሳቀሰ። ሁሉም ደስ አለው። ለጥቂት ደቂቃዎች ያህል ምስኪኑ እስላም የውይይት ርእስ ሆነ።

 

ጎንደር ከተማ ነው።የተለያዩ ስራዎች አከናውኜ በከተማው ከታወቀ አንድ ኢህአፓ አባል ጋር እየተወያየን በጉራንጉር መንገድ እንዳለን ከበስተኋላዬ ድምጽ ሰማሁ። እኔን አልመሰለኝም። ገልመጥ ብዬ ካየሁ በኃላ መንገዴን ቀጠልኩ። ብቻ ከአንድ ሱቅ በራፍ ላይ አንድ ሰው ቆሞ አየሁ። ሰውየው ድምፁን ከፍ አድርጎ ይጣራል። ሰውዬው ተጠጋን።“አንተ እስላም፤ አንተ እስላም” ይላል። እኔ እስላምነቴን ረስቼዋለሁ። ለማንኛውም ተጠራጠርኩና ዳግመኛ ዞር አለኩ። አብሮኝ የነበረው የኢህአፓው ሰውም እንደእኔው ዞር ብሎ ቆመ። አንተ እስላም እያለ ይጣራ የነበረው ሰው ወደ እኔ መምጣቱን በቅጽበት አቆመ።የቆመበት ደርቆ ቀረ። እረ!እረ! አለ። ከላይ እንደገለጽኩት አጠገቤ የነበረው በጎንደር የታወቀ የኢህአፓ አባል ነበር።ደግሞም እስላም ነበር። የአውቶቡሱ ጓደኛዬን እኔ ከዚህ ሰው ጋር ስሄድ ማየቱ ጭንቅላቱን መታው መሰለኝ ምንም አላለም። ፊቱን አዙሮ ተመልሶ ወደ ሱቁ ገባ።ተከተልኩት።ሰላም ልለው። ሰላምታዬን አልመለሰልኝም። ምን ያሰላስል እንደነበረ ግን ገምቻለሁ። እንደ እንቆቅልሽ ሆነውበት ለነበሩ ለብዙ ጥያቄዎች መልስ ሳያገኝ አልቀረም።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ከቅርብ ጊዜ ጀምሮ በቴሌቪዥን የማየው የቢራዎች ማስታወቂያ እያሣሠበኝ መጥቷል። የቢራን ምርት በኢትዮጵያዊነት፣ በጀግንነት፣ በአይነኩኝም ባይነት፣ በተከበረው የኢትዮጵያዊነት መንፈስ ላይ ማስተዋወቅ እየተለመደ መጥቷል። ኢትዮጵዊነትን ከቢራ ጋር ማቆራኘት እየቆየ ሲሔድ ምን ሊፈጥር እንደሚችል ሁላችሁም የራሣችሁን ግምት መውሰድ ትችላላችሁ።

ግን ሐገር ማለት ምንድን ነው?

ይህ ጥያቄ ለዘጠና ሚሊየን ኢትዮጵያዊያን ቢቀርብ መልሱ ምን ሊሆን ይችላል?አሁን በቅርቡ በተደጋጋሚ በተላለፉት የቢራ ማስታወቂያዎች አማካይነት ከሔድን ሐገር ማለት ቢራ ነው የሚል መልስ ልናገኝ እንችላለን። እርግጥ ነው ቀልድ ይሁን የምር ማረጋገጥ አልቻልኩም እንጂ ሕፃናት በሚማሩበት በአንድ ክፍል ውስጥ በዚህ በአድዋ 120ኛ አመት መምህሩ ተማሪዎቹን አንድ ጥያቄ ይጠይቃቸዋል አሉ። ጥያቄው በአድዋ ጦርነት ኢትዮጵያዊያን የተዋጉባቸው መሣሪዎች ምንድን ናቸው? የሚል ነበር። አብዛኛዎቹ ተማሪዎች ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን ቢራዎች እየጠሩ መልስ ሰጡ ብሎ አንዱ ወዳጄ የሠማውን አጫወቶኛል። ጉዳዩ የተጋነነ ወሬ አይደለም። እውነት ሊሆን ይችላል ምክንያቱም ማስታወቂያዎቹ በልጆች አእምሮ ውስጥ ይህን የሀገርን እና የቢራን ቁርኝት ሊፈጥሩ ይችላሉ። የኢትዮጵያ የብዙ ሺ አመታት ታሪክ የሚያስተዋውቀው በማጣቱ ይኸው ቢራዎች እየተረባረቡበት ነው።

ጥያቄውን ለሁለተኛ ጊዜ ላቅርበው፤ ሐገር ማለት ምንድን ነው?

ከሦስት አመታት በፊት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ትምህርት ክፍል ውስጥ ተጋብዤ ነበር። የተጋበዝኩበት ምክንያት መቀሌ ከተማ ሕዳር 29 ቀን ለሚከበረው የብሔር ብሄረሰቦች በዓል ላይ ለሕዝብ የሚቀርበውን ቴአትር አይተን እንድንገመግመው፤ አስተያየት እንድንሰጥ ነው። ይህ እንግዲህ ቴአትሩ ለሕዝብ ከመቅረቡ በፊት ተጣርቶ እንዲወጣ የተደረገ ሙከራ ነው። ሙከራውን በጣም አደንቃለሁ።

ቴአትሩ ሐገር ማለት--- የሚሰኝ ነው። ደራሲዎቹ አሁን የብሔራዊ ቴአትር ዋና ሥራ አስኪያጅ የሆነው ጓደኛዬ ተስፋዬ ሽመልስ እና የፋና ብሮድካስቲንግ ምክትል ሥራ አስኪያጅ ብሩክ ከበደ ናቸው። ቴአትሩ ሙዚቃዊ ነው። በቴአትሩ ውስጥ ዋና ገፀ-ባሕሪ የሆነችው፤ የተወከለችው፤ ኢትዮጵያን ሆና የተሣለችው ገፀ-ባሕሪ ሐገር ማለት እናንተ ናችሁ ትላለች። ሐገር ማለት ሰው ነው ትላለች። ሐገር ማለት አፋር ነው፤ ሐገር ማለት ሐረሪ ነው፤ ሐገር ማለት ሲዳማው ነው፤ ሐገር ማለት እያለች በዚያ ቴአትር ላይ እያዜመች ትተውናለች። ሐገር ማለት ሰው ነው፤ ሰው ነው ሀገር ትለናለች። የቴአትሩ ዋና ማጠንጠኛው ሐገር ማለት ሰው ነው የሚለው ጉዳይ ነው።

እውነት ሐገር ማለት ምንድን ነው?

ሀገር ማለት ሰው ብቻ ነው ብዬ በግሌ አላምንም። ምክንያቱም ሀገር በጣም ረቂቅ ጉዳይ ነው። ለምሣሌ ኢትዮጵያ ከምትባለው ሀገር ወጣ ብለን ሌላ ሀገር እንኑር። በውጭ ሀገር በመቆየታችን ምን ይሆን የሚናፍቀን? በርግጥ ሁላችንም አንደስሜታችን የምንናፍቀው ነገር ይለያያል። አንዳንድ ሰው ያደገበት፣ የቦረቀበት ሜዳው፣ ዳገቱ፣ ሸንተረሩ ሊናፍቀው ይችላል። ሌላው ደግሞ የሚዋኝበት ወንዝ ሊናፍቀው ይችላል። አንዳንዱ ደግሞ ምግቡ እንጀራው፣ ጮማው፣ ሽሮው፣ ጨጨብሣው፣ ቅቤው ድልሁ-- ሊናፍቀው ይችላል። አንዳንዱ ከብቱ፣ እንስሣቱ፣ ፈረስ ግልቢያው ወዘተ ሊናፍቀው ይችላል። አንዳንዱ ሰው ሊናፍቀው ይችላል፤ ወንድሙና እህቱ፣ እናቱ፣ አባቱ፣ ጓደኛው--። ስለዚህ ሀገር ማለት እነዚህና ሌሎች ብዙ ሚሊየን ነገሮች ማለት ነው። ሀገር ማለት ሰው ብቻ አይደለም! ሀገር ረቂቅ ነው።

ዛሬ ዛሬ ሀገር ማለት ቢራ እየሆነ በመተዋወቅ ላይ ነው። የሐገራችን ቢራዎች ሀገርን የምርታቸው ማስተዋወቂያ እያደረጉት መጥተዋል። ምናልባት ስለ ሀገር የሚያወራ በመጥፋቱ ይሆን? ሀገር ስለምንለው ጉዳይ ምስክር ሲጠፋ፣ ድምፁን ከፍ አድርጐ የሚናገር፣ የሚያወጋ በመክሰሙ ቢራዎች አጀንዳውን ይዘው መነሣታቸው ይሆን? ያውምኮ በግጥም እና በታሪክ ላይ እየተቀኙ ነው የሚያቀርቡት።

የቢራ ማስታወቂያዎች እየገረሙኝ ከቆዩ አመታት እያለፉ ነው። ለምሣሌ የሸገር ሬዲዮ 102.1 ባለቤቶች እና ጋዜጠኞች የሆኑት ተወዳጆቹ መአዛ ብሩ እና ተፈሪ ዓለሙ ቢራን ሲያስተዋውቁ ስንሰማ ድንቅ ይለናል።---“ከተማ ያደምቃል፤ ፀብ ያርቃል!”--እያሉ ቢራን ያስተዋውቃሉ። አይገርሙም?

እውነት ግን ቢራ በምን ተአምር ነው ፀብ የሚያርቀው? ሰው እንዳይጣላ፣ እንዳይጋጭ ቢራ መጠጣት አለበት? ላለፉት 20 አመታት በኢትዮጵያ ውስጥ ብሔራዊ እርቅ የሚል ፖለቲካዊ ጥያቄ መቀንቀን ከጀመረ ቆይቷል። ቢራ ፀብ ያርቃል ከተባለ ትርጉሙ ብዙ ነው። የፀባችንን ጉድጓድ ሁሉ ይደፍናል። እናም ቢራ እንጠጣ ወደሚል ድምዳሜ ይወስዳል። ይህን ቢራ ፀብ ማራቁን በተመለከተ ማስታወቂውን የሰሩልን ታላላቅ ጉዳዮችን በሬዲዮ የሚያቀርቡልን ጐምቱ ባለሙያዎች መሆናቸው ሀዘናችንን ያብሰዋል።

የኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለሥልጣን የሕዝብ ግንኙነት ሀላፊ የሆኑት አቶ ወርቅነህ ጣፋ ሰሞኑን ይህን የቢራዎች የተሣሣተ ማስታወቂያ በተመለከተ የተናገሩት ጉዳይ አለ። ለምሣሌ “ከሺ ሰላምታ አንድ ሜታ!” የሚሰኘውን የማስታወቂያ ገለፃ ጠቅሰው ተችተዋል።

 

በጣም የሚገርመው ቢራን ከሺ ሰላምታ አስበልጦ ማቅረብ፣ ቢራን ፀብ ያርቃል ብሎ መናገር ብቻ አይደለም ስህተቱ፤ ይሔን ስህተት ተቀብሎ ለዘጠና ሚሊየን ሕዝብ በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን የሚያስተላልፈው ጣቢያ ምን አይነት አስተሣሰብ በውስጡ ቢኖረው ነው? ብዬም እጠይቃለሁ። ማሕበራዊ ኃላፊነትን (Social Responsibility) ያለመወጣት ችግር በሰፊው ይታያል።

ለምሳሌ በሕዝብ ዘንድ በሙዚቃው ልዩ ቃና በእጅጉ የሚወደደው ጋሽ አበራ ሞላ (ስለሺ ደምሴ) “ያምራል ሀገሬ” የሚሰኝ፤ ነብስን የሚገዛ ሙዚቃ ሰርቶ ነበር። ታዲያ ምን ያደርጋል ብዙም ሳይቆይ ይህን የመሰለውን ሙዚቃውን ለቢራ ማስታወቂያ ሲያውለው ሳይ፤ አርአያ ይሆናሉ ብዬ የማስባቸው ሰዎች እየተመናመኑብኝ መጡ።

 

የቢራ ጉዳይ የአዲስ አበባን ስታዲየም ሣይቀር እንደ ካንሰር ወርሮት ይገኛል። የሲጋራን ማስታወቂያ አቶ ይድነቃቸው ተሰማ ከአለም አቀፍ የስፖርት መድረኮች እንዲወገዱ ያደረጉ ኢትዮጵያዊ ናቸው። እርሳቸው ከ25 አመታት በፊት ከዚህች አለም በሞት ሲለዩ የራሣቸው ሀገር ኢትዮጵያ ብሔራዊ ስታዲየሟ በመጠጥ ቤቶች ተወረሮ ቢራና ድራፍት እንደልብ የሚጠጣበት ቦታ ሆኗል። ብሔራዊ ቡድናችንም ውጤት እየራቀው ከውድድር ውጭ እየሆነ ከመጣም ቆይቷል። ድሮስ በአሸሼ ገዳሜ እና በአልኮል ከተከበበ ብሔራዊ ስታዲየም ውስጥ ምን አይነት የድል ውጤት ሊገኝ ይችላል?

 

ሌላው በጣም አስገራሚው ጉዳይ የብሔራዊ ቡድናችን ስም እና ቢራ ተመሣሣይ መሆናቸው ነው። ዋልያዎቹ ስፖንሰር የሚደረጉት በዋልያ ቢራ ነው። ለመሆኑ ብሔራዊ ቡድናችን እና የቢራው መጠሪያ ለምን ተመሣሣይ ሆነ? በኢትዮጵያ የንግድ ስያሜ ውስጥ ተመሣሣይ ስሞች ፈፅሞ አይፈቀድም። ዋልዎቹ እና ዋልያ ቢራ እንዲህ መመሣሠላቸው ብሔራዊ ቡድናችንም ከቢራ ጋር መቆራኘቱ ተገቢ ነው ትላላችሁ? ይድነቃቸው ተሰማ ይህን ቢያዩ ምን ይሉ ይሆን? የወቅቱም የኢትዮጵያ ፉት ቦል ፌደሬሽን ለኘሬዘዳንትነት የተመረጡት አቶ ጁነይዲን ባሻ ቀድሞ የሐረር ቢራ ፋብሪካ ዋና ሥራ አሥኪያጅ የነበሩ ናቸው። ምርጫውም ከወደ ቢራ አካባቢ መሆኑ ትንሽ ያስገርማል። ምናልባት የእርሣቸው የቀድሞ ኃላፊነታቸው ተፅዕኖ አድርጐ ይሆን ብሔራዊ ቡድናችን እና ስታዲየማችን በቢራ ንግድ እና ስም የተሳሠሩት።

 

ባጠቃላይ ሲታይ የቢራ ማስታወቂያዎች በተለይ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ኃላፊነት በጐደለው መልኩ እየተሰሩ ይገኛሉ። ይህንንም ድርጊታቸውን ሬዲዮ እና ቴሌቪዥን ጣቢዎቻችን ካለምንም ተቃውሞ ለአድማጭ ተመልካቾች እያስተላለፉ ነው። በጉዳዩ የተቆጣው የኢትዮጵያ ብሮድካስት ባለስልጣን ለሚዲያዎቹ የማስጠንቀቂያ ደብዳቤ ልኮላቸዋል። ከረፈደም ቢሆን እርምጃው መውሰዱ ተገቢ ነው።

 

ሳጠቃልለውም፤ እርግጥ ነው ቢራ ፋብሪካዎች ለሀገር ኢኮኖሚ የሚኖራቸው ድርሻ ቀላል አይደለም። ብዙ የስራ እድል ከፍተዋል። እኔ እንኳን የማውቀው የቀድሞው ሐረር ቢራ ፋብሪካ ውስጥ በርካታ የሐረር ከተማ ነዋሪ ስራ እየሰሩ ይተዳደሩበታል። ቢራ ለመዝናናትም ያገለግላል። ግን ሐበሻ ቢራ እና ዋልያ ቢራ በሚያስተዋውቁበት ደረጃ ከሀገር ጋር አይቆራኝም።

 

በጥበቡ በለጠ

ጤፍ የኢትዮጵያዊያን ባሕላዊ ምግብ ነው እየተባለ ለብዙ ሺ አመታት አብሮን ቆየ። አሁን ደግሞ ከኢትዮጵያዊያን እጅ ወጥቶ የአለም ቁጥር አንድ ተፈላጊ ምግብ እየሆነ ነው። አለም ፊቱን ወደ ጤፍ አዙሯል። እኛ ዘንድ ደግሞ ከጤፍ ጋር ያለን ዝምድና በብዙ ምክንያት እያሽቆለቆለ ነው። ለዛሬ መነጋገሪያ ይሆነን ዘንድ “ጤፍ የኛ በረካ” በሚል ርዕስ ሰሞኑን የታተመው የበለቀች ቶላ መጽሐፍ ነው።

 

በቀለች ቶላ ስለ ጤፍ ጥቅም መናገር፤ መወትወት፤ ማውራት፤ መፃፍ ከጀመረች አመታት ተቆጥረዋል። ጤፍ በንጥረ ማዕድናት እጅግ የበለፀገ ነው፤ በሐገራችን የእርሻ ባሕል ውስጥም ትልቅ ትኩረት ተሰጥቶት ሊሠራበት ይገባል እያለች ትናገር ነበር። ከአራት አመታት በፊትም ጥበብና እፎይታ በተሰኘ በሬዲዮ ፋና የሬዲዮ ኘሮግራም ላይ አቅርበናት የጤፍን ተአምራዊ ሊባል የሚችል ጠቀሜታ አያሌ ማስረጃዎችን እጠየቀሰች ታስረዳን ነበር።

ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ደግሞ የአለም ታላላቅ የምርምር ማእከላት ስለ ጤፍ ጥቅም አጥንተው ይፋ የሆኑ መግለጫዎችን ሰጡ። የኘላኔቷ ግዙፍ ሚዲያዎች የሚባሉት እነ ኒው ዮርክ ታይምስ'ዋሽንግተን ፖስት' ቢቢሲ' ዴይሊ ሜል እና ሌሎችም እየተቀባበሉት ስለ ጤፍ ተአምራዊነት ዘገቡ።

 

በአሁኑ ወቅት የጤፍ ጉዳይ ለየት እያለ መጥቷል። ምክንያቱም ሌሎችም ሀገሮች እያመረቱት ይገኛሉ። ሲያመርቱት ደግሞ ወትሮም ከምናውቀው በተለየ መልኩ ነው።ለምሳሌ Costa Concentrados Levantinos የተባለ እ.ኤ.አ በ1887 ዓ.ም የተቋቋመ ኩባንያ AMANDIN በሚል የንግድ ስም ጤፍን በጁስ መልክ ፈሣሽ አድርጐት የሚጠጣ አድርጎት ይዞ መጥቷል። ጤፍ ግሉቲን ተብሎ ከሚጠራው በተለይ ስንዴ ውስጥ ከሚገኘው ንጥረ ነገር የፀዳ በመሆኑ የአለም ሕዝብ ከግሉቲን ነፃ (gluten free) እያለው ጤፍ ላይ ተረባርቧል። አንድ ኪሎ ጤፍም እስከ 200.00 የኢትዮጵያ ብር በውጭው ዓለም እየተሸጠ ይገኛል።

 

ዛሬ በአለም ላይ ስለ ጤፍ ጥቅም የሚነግሩን ከእኛ ይልቅ ሌሎች አለማት ሆነዋል። እነ በቀለች ቶላን የመሣሠሉ በኢትዮጵያ አዝእርት እና እፀዋት ላይ ጊዜና ጉልበታቸውን እውቀታቸውን የሚያፈሱትን ምሁራን ሚዲያዎቻችን ሰፊ ሽፋን ስለማይሰጧቸው ነገራችን ሁሉ ከእምቧይ ካብነትም በተጨማሪ ከሞኝ ደጃፍ ሞፈር ይቆረጣል ሆኖ ቀረ። በአሁኑ ወቅትም ጤፍ የኮፒ ራይቱ ጉዳይ ወደ አውሮፓ ደች ገብቷል። ጤፍ የኢትዮጵያ ልዩ መታወቂያዋ አዝእርት ሆኖ ሣለ ልክ ከአውሮፓ የተገኝ ይመስል ኮፒ ራይታችን ሲወሰድ ከዚህ በላይ ምን ያስቆጫል?!

 

የጤፍ ታሪክ እንደሚያወሣው ከአምስት ሺ አመት በፊት በኢትዮጵያ እንደተገኘ ይነገራል። ኢትዮጵያዊያኖች ከሣር ዘሮች መካከል ይህን ተክል ለምግብነት መጠቀም ጀምረው ይህን ሁሉ ዘመንም ከቤታቸው ከማዕዳቸው ውስጥ ጠብቀው በማቆየታቸው አስገራሚ እንደሆኑ የተለያዩ ሚዲያዎች ገልፀዋል። ለምሣሌ በሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ውስጥ ሣይኖር በኢትዮጵያ ውስጥ ዋነኛው ባሕላዊ ምግብ ሆኖ መቆየቱ አስገራሚ ነው ይሉታል።

 

ጤፍ ለጤና ተስማሚ፤ ከብዙ በሽታዎች የሚከላከል፤ የሰው ልጅ ጠባቂ እንደሆነም የስነ-ምግብ አጥኚዎች ይገልፃሉ። እንዲሁም ብለውታል፡-

Teff is a cereal first grown in Ethiopia 5000 years ago. It is rich in fiber carbohydrates and minerals (calcium, iron and magnesium). It is highly appreciated by sports practitioners for its properties in helping to restore energy levels.

 

ይህን የፃፈው ጤፍን እንደ ጁስ፤ እንደ ወተት አሽጐ የሚሸጠው ኩባንያ ነው። ጤፍ የዛሬ አምስት ሺ አመታት በኢትዮጵያ እንደበቀለ፤ በፋይበር ንጥረ ነገር የበለፀገ፤ በሀይል ሰጭ እና በሚኒራል የበለፀገ፤ ካልሲየም፣ አይረን እና ማግኒዚየምን የያዘ ምግብ መሆኑን ይገልፃል። በተለይ ለስፖርተኞች ከፍተኛ ሀይል ሰጭ ምግብ መሆኑን ኩባንያው ይመክራል። እንግዲህ ጤፍ ቀን ወጥቶለታል ማለት ይቻላል።

 

ዛሬ በአሜሪካ እና በአውሮፓ ከተሞች ፓን ኬኮች እና በርገሮች በጤፍ መሠራት፤ መበላት ጀምረዋል። ሚዲያዎቹ የኢትዮጵያ ጤፍ በመጪዎቹ ጥቂት አመታት ዋናው ተፈላጊ ምግብ እንደሚሆን በተደጋጋሚ ፅፈዋል፡-

 

እኛ ምን እያደረግን ነው? የጤፍን ምርት እያሣደግን ነው? ትኩረት ሰጥተነው የወደፊቱ የሐገሪቷ ዋነኛው የኤክስፖርት ምርት ለማድረግ እየሠራን ነው? ለመሆኑ ግብርና ሚኒስቴር እና መንግሥትስ ስለ ጤፍ አጀንዳቸው ነው? እስካሁን ባየሁትና በታዘብኩት ነገር መጽሐፉም ዝም ቄሱም ዝም ብለዋል። ነገር ግን እንደ በቀለች ቶላ አይነት ወኔያም እና የሐገር ተቆርቋሪዎች ስለ ጤፍ ብዙ እያስተማሩን ነው።

 

በቀለች ቶላ ከዚህ ቀደም በ2004 ዓ.ም በእንግሊዝኛ ቋንቋ Injera Variety From Crop Diversity  ብላ ስለ ጤፍ እንጀራ መፅሃፍ አሣትማለች።

በአማርኛ ቋንቋ ደግሞ በአይነት እንጀራ የሚል መፅሐፍ ስለ ጤፍ እንጀራ መጽሃፍ አሣትማ አስነብባናለች።

 

ከዚሀ ሌላ ስለ ዕፅዋት ለሕፃናት እና ለታዳጊዎች ብላ መፅሃፍ ለልጆች አሣተመች። ቀደም ብላም ለኢትዮጵያ ገበሬዎች በማሰብና በመቆርቆር ለእንሰሣት እንክብካቤ የተሰኘ መጽሐፍ አሣትማለች። በየሰው ቤት መጥፋት የሌለበትንም ሕክምና በቤታችን፡- የቤት ውስጥ ባሕላዊ ሕክምና በተፈጥሮ መጽሃኒት ብላ ግሩም የሆነ መጽሐፍ አሣትማለች።

 

እንደ በቀለች ቶላ አይነት ለወገን ለሐገር ተብሎ የሚፈጠሩ ሰዎች አሉ። እሷ የተፈጠረችው ለሀገር ነው። እናም ዛሬ ደግሞ ጤፍ የኛ በረካ ከአጃቢዎቹ ጋር ብላ መፅሃፍ ይዛልን መጥታለች። እውነትም በረካ።

 

በባሕላችን እንጀራ ይስጥሽ፤ እንጀራሽ ከፍ ይበል፤ እንጀራ ይውጣልሽ፤ እንጀራሽ ይለምልም እየተባለ ይመረቃል። ሕፃን ልጅ ተወልዶ ክርስትና ተነስቶ ሲመጣ እንጀራ ተዘርግቶ እሱ ላይ ይንከባለላል። እንጀራው የተቀና፤ ሕይወቱ የለመለመ እንዲሆን ነው። እናም በቀለች ቶላ ያ እንጀራ የሚሠራበትን ጤፍ እንዲህ ነው ብላ ልታሣውቀን ይህን መፅሃፍ አዘጋጀችው።

 

በበቀለች ቶላ መጽሐፍ ውስጥ ከምናገኛቸው ቁም ነገሮች መካከል ጤፍ ለአውሮፓ ምግቦች እንዴት እየዋለ እንዳለ የምትገልፅበት መንገድ ነው። እንደ እርሷ ገለፃ የጤፍ ዱቄት ብቻውን ወይም እንደ አስፈላጊነቱ ከሌላ ዱቄት ጋር ተቀይጦ ለፒዛ፣ ለፒታ፣ ለፖን ኬክለኬ፣ ለመኮረኒ፣ ስፓጌቲ፣ ቴላቴሊ፣ ኖዱልስ፣ ላዛኛ እና ለሌሎችም ይሆናል ትላለች። ስታብራራም እጅግ የተወደዱት የአውሮፓ ምግቦች ፓስታ እና ማካሮኒን ትጠቅሣለች። እነዚህ ምግቦች አሠራራቸው የተለመደው ከስንዴ ነው። ፓስታን ወይም የማካሮኒ ዱቄትን ለማዘጋጀት ብዙ አማራጮች መኖራቸውን በማስታወስ በሚከተለው መልኩ አዘገጃጀቱን ፅፈዋለች።

·         የጤፍ ዱቄት ከስንዴ ዱቄት ጋር አመጣጥኖ ማዘጋጀት

·         የጤፍ ዱቄት ከአጃ ዱቄት ጋር አመጣጥኖ ማዘጋጀት

·         የጤፍን ዱቄት ከጠይሙ አጃ ጋር ትሪቲካሌ ዱቄት ጋር ማመጣጠን'

·         ጤፍን ከበክዊት ጋር በእኩል መጠን ቀይጦ አንድነት ማስፈጨት። /በክዊት የተክል አይነት ነው።/

እንደ በቀለች ገለፃ፤ ጤፍን እና በክዊት የተባለውን ተክል አብሮ በመቀላቀል ፓስታ እና ማካሮኒን የመሣሠሉ ምግቦችን አያሌ ጥቅሞች ባሉት በጤፍ መተካት እንደተቻለ ታብራራለች።

 

የጤፍ ምጥን ፍሌክስ Flakes

በበቀለች መጽሐፍ ውስጥ ከምናገኛቸው ጉዳዮች መካከል አንዱ ስለ ፍሌክስ ነው። ፍሌክስ ለምሣሌ የተለመደው የበቆሎ ፍሌክሰ Corn Flakes ነው። ፍሌክስ በስሎ ያለቀለት ስለሆነ ማብሰል ሳያስፈልግ ወተት ወይም ሻይ በላዩ ላይ በማፍሰስ የሚበላ ነው። በቀለች ስትገልፅ ስነ-ምግቡም የተሻሻለ እና ተስማሚ የሆነ ፍሌክስ ለማዘጋጀት ጤፍ፣ አጃ እና በቆሎ በእኩል መጠን አመጣጥኖ ማዘጋጀት ይቻላል ትላለች።

ለምሳሌ፣ በቤት ውስጥ ለማዘጋጀት እንኳን ይቻላል ብላለች። ይህም በሚከተለው መልኩ ነው።

·         ጤፍን በሸክላ ምጣድ አብስሎ ማመስ

·         በቆሎውን ለ48 ሰዓት መዘፍዘፍና፣ ለ36 ሰዓት ማጐንቆል፣ መቀቀል፣ ማድረቅ፣

·         አጃን ለ10 ሰዓት መዘፍዘፍ፣ ለ12 ሰዓት ማጐንቆል፣ መቀቀል፣ ማድረቅ፣

ሁሉንም ቀይጦ ማስፈጨት። ይህ የበሰለ ዱቄት ነው። ይህንን ዱቄት በስሱ በውሃ በማቅጠን በሚመች ቅርፅ ማውጫ አውጥቶ በፀሐይ ሙቅት ማድረቅ። ይህ የጤፍ ምጥን ፍሌክስ ምንም ስኳር ሣይደረግበት ጣፋጭ ይሆናል። ከውጭ ሀገር የሚገቡት የፍሌክስ አይነቶች በውድ ዋጋ እንደሚሸጡ የታወቀ ነው። የተመጣጠነ የጤፍ ፍሌክስ ፋብሪካን ማቋቋም እንዴት ያለ ጥቅም ሊያስገኝ እንደሚችል አርቃችሁ ገምቱ ትለናለች ደራሲዋ በቀለች ቶላ ጤፍ የኛ በረካ በተሰኘው መፅሐፍዋ

 

የጤፍ ዱቄት ለኬክ ስራ

በቀለች ስትፅፍ፤ ኬኮች በብዙ አይነት ይጋገራሉ ትላለች። የኬክ ባልትና በሁሉም የኢትዮጵያ ትልልቅ ከተሞች ሞልቶ መትረፉንም ታስታውሠናለች። ሆኖም ኬኮች ሁሉ የሚጋገሩት በተለምዶ በዋናነት ፉርኖ ዱቄት የሚባለው ከፋብሪካ የተገኘ የስንዴ ውጤት እና የተለያዩ ቅመሞች፣ ወተት፣ እንቁላል፣ በአንድነት ተደርጐ ነው። ነገር ግን ኬክ፣ ፓንኬክ፣ ማፈን፣ ዋፍልስ፣ ብስኩት፣ ፒዛ፣ እና ሌሎችንም ከጤፍ ዱቄት ወይም ጤፍ ከፉርኖ ዱቄት ጋር ተመጥኖ ማዘጋጀት ይቻላል ትላለች። ለማዘጋጀትም የተመጠነውን ጤፍ እንዴት መጠቀም እንዳለብን በሚከተለው መልኩ አስቀምጣዋለች።

·         ጤፍ ከሩዝ ጋር በእኩል መጠን ተቀይጦ፤/1፡1/

·         ጤፍ ከአጃ ጋር ተመጣጥኖ ተፈጭቶ /2፡1/

·         ጤፍ እና አማራንተስ ቀይጦ ማስፈጨት፤/3፡1/

·         ጤፍ እና በክዊት የተባለውን ተክል በእኩል መጠን ማስፈጨት፤/1፡1/

እንደሚገባ ትገልፃለች። እናም ጤፍ የኛ በረካ ወደ ዘመናዊ የሰው ልጅ የአመጋገብና የአጠቃቀም ምዕራፍ ውስጥ እየገባ መሆኑን ከበቀለች መጽሐፍ ውስጥ መረዳት እንችላለን።

 

እንጀራ ለጤፍ ተስማሚ እንዲሆን

እንጀራን እንደ ሰው ፍላጐት እና ጤንነት ተስማሚ አድርጐ መጋገር እንደሚቻልም በመጽሐፏ ውስጥ ተገልፆአል። ለምሣሌ ለጤናው በብረት እና ካልሲየም ማዕድን የዳበረ ምግብ ያስፈልግሃል የተባለ ሰው ከፍተኛ ካልሲየምና የብረት ምጥን እንዲኖረው ሰርገኛ ወይም ቀይ ጤፍ ላይ ቀይ ዳጉሣ፣ አማራንተስ /ካቲላ/' ሽንብራ፣ አኩሪ አተር፣ ካሳቫ፣ ተመጣጥኖ የተጋገረ ምጥን እንጀራ ቢያገኝ ይሻለዋል በማለት ሙያዊ ምክሯን ትለግሣለች ።

 

በብረት እና ካልሲየም ማዕድን የዳበረ ምግብ እንድትበላ የተባለ ሰው ዝቅተኛ የካልሲየምና ዝቅተኛ የብረት ምጥን ህላዊ እንዲኖረው በሩዝ ላይ ማሽላ፣ ስንዴ፣ ገብስ ወይም ጐደሬ ተመጣጥኖ የተጋገረ ምጥን እንጀራ ቢያገኝ ይሻለዋል ትላለች ደራሲዋ።

 

የተሻለ ካልሲየም ኖሮት ነገር ገን ብረቱ ዝቅተኛ እንዲሆን ያስፈለገ እንደሆነ ነጭ ጤፍ ላይ የጐደሬን ሥር ድርቆሽ ወይም የደረቀ ቆጮ መጣጥኖ ማዘጋጀት እንደሚረዳም ትገልፃለች።

 

አነባበሮ ወይም እንጀራው ከፍ ያለ ኘሮቲን እንዲኖረው ጤፍ ላይ ጥቁር ስንዴን፣ አኩሪ አተር፣ ሽንብራ ወይም ካቲላን አመጣጥኖ መጨመር።

 

አነባበሮ ወይም እንጀራው ዝቅተኛ ኘሮቲን እንዲኖረው ነጭ ጤፍ ላይ ሩዝ፣ በቆሎ ወይም ማሽላ መጨመር፣ ከቶም ጥራጥሬ መተው ነው። የጨጓራ ሕመም ያለበት ሰው አንድ ለሊት ተቦክቶ የተጋገረ የበቆሎ እንጀራ እንደሚስማማውም በቀለች ቶላ ትገልፃለች።

 

በሌላ መልኩ ደግሞ ብዙም ያልተነገረለት የጤፍ ችግርና ቀውስ ስለሚያመጣም ጉዳይ በቀለች ፅፋለች። ለምሣሌ ጤፍ በአለም የተደነቀበት በማዕድን ይዞታው ጭምር ነው። በብረት፣ በካልሲየም እና በሌሎችም ማዕድናቱ ሀብታምነት ነው። በአገራችን ኢትዮጵያም የከተማ ነዋሪዎች በስፋት የሚመገቡት የጤፍ እንጀራን ነው። ታዲያ ለምንድን ነው ብዙ ሰዎች በአጥንት መሣሣት (ኦስቶኘሮሲስ Osteoporosis) የሚጐዱት? በማለት በቀለች ቶላ ትጠይቃለች። ምክንያቱ ምን ይሆን? እንጀራ እየተመገብን በላዩ ላይ ምን ጨምረን እየበላን ነው? ምን ጨምረን እየጠጣን ነው? የጤፍን ንጥረ ምግብ ጠቀሜታ ከጥቅም ውጭ ያደረግነው ምን ጨምረን ነው? ይህ ነው ትልቅ አገራዊ ጥናት የሚያስፈልገው ነው ትላለች በቀለች ቶላ። ስታብራራም፡-

 

ኒውትሪሽናል ሂሊንግ ከተባለ መፅሐፍ ካነበብኩት አንድ ምሣሌ እነሆ ትላለች። ሻይ እና ቡና ሰውነት የካልሲየም ማዕድን ወደ ሰውነት እንዳይሰርግ/እንዳይወሰድ/ ያግዳሉ ይላል። በዚህ መሰረት የምንመገበው የጤፍ እንጀራ የቱንም ያህል በማዕድን የበለፀገ ቢሆን እኛው በላዩ ላይ በምንጠጣው ሻይ እና ቡና ምክንያት አይጠጋንም ማለት ነው ስትል አዲስ አተያይ አምጥታለች ደራሲዋ። ለአጥንት መሣሣት እራሣችንን ያጋለጥነው በተመገብነው እንጀራ ላይ ስንትና ስንት ሲኒ ቡና ወይም ሻይ መጠጣታችን አንዱ ነው ማለት ይቻላል በማለት ደራሲዋ በቀለች ቶላ ለበርካታ ጊዚያት ልዩ ልዩ ጉዳዮችን መርምራ የደረሰችበት ውጤት ያሣያል። በዚህ ዘመን እንደ ማወቅ፣ እንደ መራቀቅ፣ አድርገነው በቁርስ፣ በምሣ እና በእራት ላይ ቡና ሻይ--ሌላም ጠቃሚ ያልሆኑ መጠጦች ምግቦች የጉዳታችን ምንጮች እንደሆኑ በቀለች ቶላ ትጠቁመናለች። አቤት እግዚኦ! ስለ ጤና ስትሉ! ለቡና እና ሻይ ሰዓት አብጁለት፤ ከምግብ ሰዓት ቢያንስ እስከ 4 ሰዓት ራቅ አድርጉት ብላ ትመክረናለች።

በሌላ መልኩ ደግሞ ይኸው በማዕድናት የበለፀገ ነው የምንለው ጤፍ የበለጠ ጠቃሚ እንዲሆን ከሌሎች ሰብሎች ጋር ተቀላቅሎ ለምግብነት ቢቀርብ የበለጠ ጠቀሜታው እንደሚጐላ ደራሲዋ ትገልፃለች። ጤፍን ከበቆሎ፣ ከሩዝ፣ ከማሽላ፣ ከዳጉሣ ወዘተ ጋር መቀላቀል ጥቅሙን ከፍ ያደርገዋል ብላ ፅፋለች። በተለይ ከዳጉሣ ጋር! የዳጉሣን ጥቅም ከዚህ ቀደም ሰምተነው ወይም አንብበነው በማናውቀው ሁኔታ በቀለች እንዲህ ትገልፀዋለች።

 

ዳጉሳ/የእህል አውራ/፤ በወይና ደጋ እና እርጥበት ቆላማ ማሽላ አብቃይ በሆኑ አካባቢዎች ይበቅላል። በአንድ የምርት ወቅት የሚዘመር የእህል ዘር ሲሆን አበቃቀሉ የአክርማ ሣር ይመስላል ትላለች። የሚያፈራው አናቱ ላይ እንደ ጣት በተዘረጉት መስመሮቸ ውስጥ ነው። ዳጉሣ ነጭ፣ ቀይ፣ ቀይ-ቡኒ እና ጥቁር ወይም ቀይ እና ነጭ ቅይጥ አይነትዎች አሉት። ነጩ በገበያ ላይ በብዛት አይገኝም። ነጩ ምናልባትም የሚገኘው በሰሜን ጐንደር አዲአርቃ ወረዳ ውስጥ፤ በትግራይ ቆላማ አካባቢዎች እና በባሕርዳር ዙሪያ ይሆናል። ቀዩ ወይም ቀይ ቡኒው በጐጃም፣ በወለጋ በቅርቡ ደግሞ በሻሸመኔ ዙሪያ በብዛት ይገኛል።

ዳጉሣ በኢትዮጵያ ትኩረት ያልተሰጠው ለጠላ መጠጥ ብቻ የተተወ ነው። ነገር ግን ከዚህ ወደ ህንድ የተወሰደው ዳጉሣ እንዴት ያለ አልሚ ምግብ ይሠራበታል በማለት በቀለች ታስቆጨናለች። ቫንደና ሼቫ/ታዋቂዋ ሕንዳዊት የኦልተርኔት ኖቤል ባለሎሬት/አንድ ቀን አዲስ አበባ ብሔራዊ ቴአትር አዳራሸ ባደረገችው ንግግሯ ውስጥ እንዲህ ብላ ነበር፡- “ዳጉሣን ከናንተ አገር ቅድመ-አያቶቻችን ወደ ሕንድ አመጡት። እጅግ የተወደደ ምግብ ይሠራበታል። እናንተ ግን አባት አልባ እህል አደረጋችሁት---” አለች። መቼም ያን እለት ንግግሯን ለመስማት እዚያ የነበረው ሰው ትዝ ይለዋል። ከነምልክቱ ለምን እና እንዴት እንደሆነ ባላውቅም የዚያን እለት እሷ ንግግር እያደረገች ሣለ አንድ ትልቅ ድመት ከጣሪያ ላይ ከመድረኩ ፊት ተምዘግዝጐ ወደቀ። እኔ ደንግጨ ከምፅፍበት ቀና ስል ድመቱ በፍጥነት ተነስቶ ከመድረክ ኋላ ገባ። ቫንዳና ከቶም ንግግሯን አላቆረጠችም ነበር በማለት በቀለች ታስታውሣለች። ጉዳዩ ትልቅ ነው። ጉዳዩ ከኢትዮጵያ ሔዳ ሕንድን በምግብ ንጥረ ነገር ስላበለፀጋት ዳጉሣ ነው።

 

ዳጉሣ ድርቅን በእጅጉ መቋቋም ይችላል ትላለች በቀለች። በ2007 ዓ.ም በተከሰተው የዝናብ እጥረት ሌሎች ሰብሎች ተበላሽተው ሣለ ዳጉሣ ልምላሜውን እንደጠበቀ መቆየቱንም ታስታውሣለች። ለምሣሌ በነሃሴ ወር መጨረሻ ላይ በሻሸመኔ ዙሪያ ባሉት ቆላማ ወረዳዎች ውስጥ የነበረው የዳጉሣ ልምላሜ ልዩ እንደነበር ትገልፃለች።

 

ዱጉሣ እጅግ ጠቃሚ ምግብ መሆኑን ታሣስበናለች። የያዘው የካልሲየም እና ብረት ማዕድን ከጤፍ በእጅጉ ይበልጣል ትላለች። ጤፍ በካልሲየም እና ብረት የበለፀገ ነው የሚሉት የዳጉሣን ይዘት ባለማወቃቸው ነው። በአገራችንም ሆነ በአለም ደረጃ እውቅና የሚገኝበት ዘመን ሩቅ አይሆንም በማለት የመፅሃፉ አዘጋጅ በቀለች ቶላ ትገልፃለች።

 

ጤፍ ከሌሎችም ሰብሎች ጋር ተቀላቅሎ እንዴት ለጤና ተስማሚ እንደሚሆን የበቀለች መጽሐፍ ያስረዳናል። መፅሐፏ ስለ ጤፍ እና ተጓዳኝ ንጥረ ነገሮቹ ሰፊ እውቀት ከማስጨበጡም በተጨማሪ ሁላችንም ስለ ራሣችን ስለ ሀገራችን ስለ ታሪካችንም ማወቅ የሚገቡንን ጉዳዮች ሰብሰብ አድርጐ የያዘ ነው።

 

ደራሲዋ በቀለች ቶላ የጤፍን ሃያልነት እና ጠቀሜታን ብቻም አይደለም የፃፈችው። በጤፍ ጉዳይ ላይ ጐልተው የታዩ የሚታዩ ችግሮችንም ገልፃለች። እነዚህን ችግሮች በሰባት ክፍሎች ዘርዝራ ፅፋለች፡-

 

አንደኛ፡- ዛሬም ቢሆን ጤፍ የሚታረሰው፣ በሚዘራው፣ የሚታጨደው እና የሚወቃው እጅግ አድካሚ       በሆነ አሠራር ነው። ይህ የገበሬውን ቤተሰብ አባላት ድካምና እንግልት እጅግ ያበዘዋል። እንዲሁም የቤት እንስሣትን በእርሻ  እና በውቅያ የሚያሰቃይ ሂደት አለው።

 

ሁለተኛ፡- ጤፍ በዋናነት ለእርሻ ይውላል። አብዛኛው የኢትዮጵያ ከተማ ነዋሪዎች ያለ ጤፍ ሌላው ሰብል እንጀራ የሚሆን አይመስላቸውም። እንጀራ ዱቄት ከጤፍ ሌላ በብዙ አማራጭ በብዙ   መጠን ተመርቶ መቅረብ ነበረበት። የእንጀራ ምጣድ እና የእንጀራ ጋገራ ቴክኖሎጂ እራሱ ብዙ መሻሻል ይቀረዋል።

 

ሦስተኛ፡- የጤፍ ምርት እና ምርታማነት የሚፈለገውን ያህል አልተሻሻለም። እኛ ባለንበት ስንረግጥ ሌሎች ሀገራት ከእኛ በበለጠ ምረታማነትን አሻሽለው አምርተው ተጠቃሚ ሆነዋል።

 

አራተኛ፡- ለጤፍ እርሻ፣ ለጤፍ ዘር በመስመር መዝሪያ ለማረሚያ የተሻሻለ የእጅ መሣሪያ ወይም ማሽን የለም። ለማጨዳ፣ ለመውቂያ፣ ለማበጠሪያ የተሻሻለ ነገር የለም። ያው ድሮ የነበረው ነው። በሌሎች አገራት ለጤፍ አመራረት እና ለጤፍ ምግብ አሠራር ብዙ እደ ጥበባት ሥራ ላይ ውለዋል። በእኛ ዘንድ አይታወቅም።

 

አምስተኛ፡- ጤፍ በጣም ከፍተኛ ዋጋ የሚገኝበት የአለም ሰብል/ምግብ/ሆኗል። እኛ ወደ ገበያው ለመግባት ገና ብዙ ይቀረናል።

 

ስድስተኛ፡- ጤፍ ላይ ሰፊ ትምህርት አይሰጥም። ገበሬውን ያካተተ የጐሉ ጥናቶች አልተደረጉም።

ሰባተኛ፡- ጤፍን ለአገሪቱ ገፅታ ግንባታ በደንብ አልተጠቀምንበትም ትላለች በቀለች ቶላ

በቀለች ቶሎ እነዚህን በጤፍ ላይ የጐሉ ችግሮችንም ለመቅረፍ ምን ይደረግ ብላ የመፍትሔ ሃሣቦችን ሠንዝራለች።

 

ከነዚህ መፍትሔዎች መካከል አድካሚ የእርሻ ስራን በአዲስ እና በተሻሻለ አሠራር መቀየር እንዳለበት ትጠቁማለች። ይህም አስተራረስን የሚያቃልል ቴክኖሎጂ፤ በመስመር መዝራትን የሚያፋጥን ማሽን፤ አረምን የሚያቀል ዘዴ፤ አጨዳን፣ ውቅያን፣ ብጠራን የሚያቃልሉ ቴክኖሎጂዎቸ፤ ጤፍን በበልግ ዝናብ በመስኖ አመቱን ሙሉ እና በስፋት መዝራትን ያካተተ ስራ በትጋት መስራት እንደሆነ ትጠቁማለች። በሌላ መልኩም የጤፍ ምርታችንን አሻሽለን በአለም ገበያ ተሣታፊ መሆን የሚያስችል ሥራ ተግቶ መጀመር እንደሚያስፈልግም ትገልፃለች፡ በውጭ ሀገራት የዳበሩ የጤፍ አመራረትን ለእኛ ሀገር በሚያመች መንገድ መጠቀም ሌላው አማራጭ መሆኑንም ትጠቁማለች። ከዚህ ሌላ ጤፍ የኢትዮጵያ ልዩ መለያ ስለሆነ በአለም አቀፍ መድረኮች በሰፊው ማስተዋወቅ እንደሚገባ ደራሲዋ በቀለቸ ቶላ አፅንኦት ሰጥታ ትገልፃለች።n

 

ክፍል ሁለት

በጥበቡ በለጠ

ታላቁ ደራሲ ዲፕሎማት እና አርበኛ ክቡር ዶ/ር ሀዲስ ዓለማየሁ የዛሬ 14 አመታት ግድም ዘለዓለማዊት ነፃና አንድ ኢትዮጵያ በሚል ርዕስ የፃፉትን ፅሁፍ ማቅረባችን ይታወሣል። በዚያ ፅሁፍ ውስጥ ኢትዮጵያ መንግስት ከመሰረተችበት ዘመን አንስቶ እስከ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረሰ ያሣለፈቻቸውን ውጣ ውረዶች ከሚጣፍጠው ብዕራቸው አንብበናል። ዛሬ ደግሞ የዚያው ፅሁፍ ቀጣይ የሆነው መጣጥፋቸው ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ በሁዋላ ምን እንደገጠማት ያሳዩናል። ከአፄ ኃይለሥላሴ በኋላ ደርግ እና ኢሕአዴግ መጥተዋል። ደራሲ ሀዲስ እነዚህን ስርአቶች እንዴት ተመለከቷቸው? ምን ታዘቡ?  ምን ተሰማቸው? ጽሁፉን ስናነብ ብዙ ጉዳዮችን እናገኛለን።

 

ዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የአለም አቀፍ ሕግ ያጠኑት ታላቁ ደራስያችን ሀዲስ ዓለማየሁ፤ ኢትዮጵያን በበርካታ ጉዳዮች አገልግለው ያለፉ የምን ግዜም ባለውለተኛ ናቸው። ተዝቆ በማያልቀው የዕውቀት የሥራ እና የእድሜ ተሞክሯቸው የታዘቡትን ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ በሁዋላ ምን እንደሆነች እንዲህ ፅፈዋል።

 

ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በኋላ

ከሀዲስ ዓለማየሁ

ወታደሩ የመንግሥቱን ሥልጣን ከያዘ ጀምሮ አሥራ ሰባት አመት ሙሉ በኢትዮጵያ የደረሰው ችግርና መከራ በረዥም ታሪክዋ ደርሶ የማያውቅ እጅግ መራራ ነው። በዚያ አስራ ሰባት አመት በኢትዮጵያዊያን መሀከል የተነሣው የእርስ በርስ ጦርነት የብዙ ኢትዮጵዊያን ሕይወትና ንብረት ያጠፋ ከመሆኑ ሌላ እጅግ ብዙ ኢትዮጵያዊያንን ወጣቶችን የእድሜ ልክ አካለ ስንኩላን አድርጐ አስቀርቷል። በብዙ ሚሊየን የሚቆጠሩ ኢትዮጵያዊያንን ከቤት ንብረታቸው አፈናቅሎ ጥግ ፍለጋ ወደ ባዕዳን ሀገሮች እንዲሰደዱ አድርጓል። የተረፉትን ኢትዮጵያዊያን በድህነት አዘቅት ውስጥ ጥሎ በጠቅላላው አገሪቱን ለረሃብና ለከፋ ችግር ምሳሌ ሆና የምትጠቀስ አድርጓታል። ይህ የርስ በርስ ጦርነት ከኢትዮጵያ ሕዝብ የሚያጠፋውን አጥፍቶ የተረፈውን ከዚህ በላይ በተመለከተው ጣእር ውስጥ የሚኖር ከመሆኑ አልፎ አሁን ከዚህ ሁሉ የባሰ ደግሞ ኢትዮጵያን ራሱዋን አንድነትዋና ህልውናዋ እንደተጠበቅ የሚኖር መሆን አለመሆኑን በሚያጠራጥር ደረጃ አድርሷታል።

የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ምሁራንና ወታደሩ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ልማት አፋጥኖ ለማሣደግ ብዙ ሺ አመታት የሀገሪቱን ነፃነትና አንድነት ጠብቆ ያኖረውን የርስ በርስ ጦርነት ጀመረ። የዚያ የርስ በርስ ጦርነት ተፈላሚዎች ልዩ ልዩ እንደመሆናቸው ምክንያቶቹም ልዩ ልዩ ሆነው ይገኛሉ። ከነዚህ ምክንያቶቹ አንዱ፣ “ርእዮተ ዓለም” /አይዲዮሎጂ/ ሁለተኛው፣ “የስልጣን ሽሚያ” /የስልጣን ሽኩቻ/ ሦስተኛው፣ “የብሔሮች ጉዳይ” /ብሔሮች የራሳቸው እድል በራሳቸው የመወሰን መብት/ የሚሉት ናቸው።

 

ሀ. ርዕዮተ ዓለም

የወታደር ደርግና ምሁራን አማካሪዎች ሥልጣን እንደያዙ የሚመሩበት “ርዕዮተ ዓለም” መጀመሪያ፡- “የኢትዮጵያ ሕብረሰባዊነት” ሁዋላ እሱን ትተው “ኮሚኒዝም ለሕዝብ መብትና እኩልነት የቆየ ርእዮት ዓለም ነው” እየተባለ ይሰበክለት የነበረ ከመሆኑም ሌላ መስኮብና ቻይናን ባጭር ጊዜ ከእርሻ አምራችነት ወደ ፋብሪካ አምራችነት ያራመደ ነው  ይባል ስለነበር ከቅኝ ግዛት ነፃ ከወጡት ሀገሮችና እንዲሁም በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ወደ ሁዋላ የቀሩት አገሮች መሪዎች የሚበዙት አገራቸውን አፋጥኖ ለማልማት የሚያስችላቸው ኮሚኒዝም መሆኑን አምነው መቀበላቸውን በማየት የኛ ምሁራንና የሱን ሃሣብ ደግፈው የቀድሞውን መንግሥት አውርደው ሥልጣን የያዙት ወታደሮች ኮሚኒዝም መመሪያቸው ያደረጉ በዚሁ ቀና መንፈስ ሊሆን ይችላል።

 

ነገር ግን እንኳንስ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎችና ወታደሮች፤ ከውጭ ሀገር ትምህርት ቤቶች ትምህርታቸውን እየጨረሱ ተመልሰው ለደርግ አማካሪዎች ከሆኑት የኢትዮጵያ ምሁራንም በጣም የሚበዙት ስለ ኮሚኒዝም መጽሐፍ ካነበቡትና በቃል ከሰሙት ኘሮፓጋንዳ በቀር በመስኮብና በቻይና ዘለግ ላለ ጊዜ ኖረው ሕዝቦቻቸውን የሚኖሩበትን ሁኔታ የተመለከቱ አልነበሩም። ስለዚህ ኮሚኒዝም ከመሃፍና ከቃል ኘሮፖጋንዳ አልፎ በገቢር ሲተረጐም ምን እንደሚያስከትል ሳያውቁ አገራቸውን በጨለማ መንገድ መርተው በከፋ ችግር ውስጥ መጣላቸው ብርቱ በደለኞች የሚያደርጋቸው ነው። ነገር ግን እነሱ ለሰሩት በደል አሥራ ሰባት አመት ሙሉ አይቀጡ ቅጣት የተቀጣ የኢትዮጵያ ሕዝብ ነው።

 

በመሠረቱ ኮሚኒዝምም ሆነ ወይም ሌላ ርዕዮተ ዓለም ካንድ አገር ሕዝብ እምነት ባሕልና ልማት ደረጃ ጋር የማይስማማ በመሆኑ ሕዝቡ የማይቀበለው ቢሆንና በሀይል ቢጭኑበት አገርን ወደፊት በማራመድ ፈንታ ወደ ሁዋላ መጐተትን፤ በሀብት ፈንታ ድህነትን፤ በሰላም ፈነታ ሁከትን አስከትሎ መጨረሻ ወደ ታቀደው ግብ ሊያደርስ የማይችል መሆኑ ባለንበት ጊዜ እየታየ ነው።

 

ለ. የሥልጣን ሽሚያ

ወታደሩ ራሱን ደርግ ብሎ ሰይሞ ስልጣን እንደያዘ፣ ከምሁራኑ ተከፋፍለው ከሱ ጋር ለመስራት ሲስማሙ ሌሎች፣ ወታደሩ ስልጣኑን ለሠላማዊው ክፍል/ለነሱ/ አስረክቦ ወደ ጦር ሰፈሩ እንዲመለስ ጠየቁ። ነገር ግን ወታደሩ ሥልጣን የማይለቅ መሆኑን ስለታወቀና ምሁራኑንም በጥያቄያቸው ስለፀኑ፣ ይህ የሥልጣን ሽሚያ/ የስልጣን ሽኩቻ/ ባስነሣው የእርስ በርስ ጦርነት እጅግ የሚያሰቅቅ እልቂት ከደረሰ በሁዋላ፣ ወታደሩ አሸንፎ ስልጣኑን ሲያጠናክር፣ ምሁራኑ በሀገር ውስጥም፣ ወደ ውጭ ሀገርም ተበተኑ። ከዚያ፣ መጀመሪያ ደርጉን አስወግዶ የመንግሥቱን ሥልጣን ለመያዝ ከተነሱት ምሁራን መካከል ይብዛም ይነስ በቡድን በቡድን ተደራጅተው የእያንዳንዶቹ ቡድኖች አላማ፡- እነሱ እንደሚሉት ደርግን አስወግዶ ሥልጣን መያዝ ሲሆን፣ ሌሎች ቡድኖቸ አላማቸው “የብሔሮች ጉዳይ” የሚባለው መሆኑን ገለፁ።

 

ሐ. የብሔሮች ጉዳይ

“ብሔረሰቦች የራሣቸውን እድል እስከ መገንጠል ድረስ በራሣቸው የመወሰን መብት” የሚለው' ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከስልጣናቸው ከመውረዳቸው በፊት ጀምሮ፣ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች መካከል፣ “ዘዬ” ሆኖ ሲነገር ይሰማ የነበረ ነው። እንዲህ ያለው ለአንድነትና ለሠላም ጠንቅ የሆነ ሀሣብ፣ በነፃ መንግሥታት ሕገ-መንግሥት የማይገኝ በመሆኑ፣ መሠረቱ ሲጠየቅ፣ ተማሪዎቹ “ሌኒን ብለዋል” ከማለት በቀር ሌላ ማስረጃ አያቀርቡም። ነገር ግን፣ የብሔረሰቦች የራስን እድል እስከ ነፃነት ድረስ በራስ የመወሰን መብት የታወቀ መሠረቱ ሌላ  ነው።

 

ከመጀመሪያውና ከሁለተኛው የአለም ጦርነት በሁዋላ፣ ድል አድራጊዎች መንግሥታት፣ ሁለቱን የአለም ማሕበሮች/ሊግ ኦፍ ኔሽንና የተባበሩት መንግሥታት ማሕበርን/ በየተራ አቋቁመው፣ ድል የተመቱትን መንግሥታት ቅኝ ግዛቶች፣ እኒያ በሁለት ማሕበሮች በሞግዚትነት እንዲጠየቁ አደረጉ። ማሕበሮቹ በፈንታቸው፣ ከአንዳንድ መንግሥታት ጋር ስምምነት እያደረጉ የሞግዚትነቱን ተግባር ለኒያ መንግሥታት ሲያስተላልፉ፣ በስምምነቱ ውስጥ ሞግዚት፣ አስተዳዳሪዎች፣ በሞግዚት ለሚያስተዳድሯቸው ብሔረሰቦች ሊያደርጉ የሚገባቸው ተዘርዝረዋል። በዚያ ዝርዝር ውስጥ፣ ከተመለከቱት ግዴታዎች አንዱ፣ ያለማምዱዋቸውና፣ ከዚያ በሁዋላ፣ ብሔረሰቦች በራሣቸው ምርጫ፣ ሙሉ ነፃነታቸውን እንዲያገኙ ሲጠየቁ እንዲሰጡዋቸው አስተዳዳሪዎች ግዴታ ገብተዋል።

 

ስለዚህ፣ “ብሔረሰቦች የራሣቸውን እድል በራሣቸው ለመወሰን መብት አላቸው” የሚባለው፣ መሠረቱ በዚህ እንደተመለከተው፣ ቅኝ ግዛት ለነበሩት ነው እንጂ፣ ለነፃ መንግሥታት ክፍለ አገሮች አይደለም። እንዲውም፣ የተባበሩት መንግሥታት ማሕበር ቻርተር፣ አንቀፅ 78፣ የሞግዚት አስተዳዳሪዎች በሞግዚትነት ለሚያስተዳድሯቸው ብሔረሰቦች ሊያደርጉ የሚገባቸውን ከዚህ በላይ እንደተመለከተው በዝርዝር ካስታወቀ በሁዋላ፣ “ይህ ከዚህ በላይ ስለ ቅኝ ግዛቶች የተባለው፣ የተባበሩት መንግሥታት ማሕበር አባሎች ለሆኑ ነፃ መንግሥታት አገሮች አይሆንም” ይላል። ስለዚህ፣ “የነፃ መንግሥታት ክፍል የሆኑ ብሔረሰቦች የራሣቸውን እድል እስከ መገንጠል ድረስ በራሣቸው የመወሰን መብት አላቸው” የሚባለው፣ ሕጋዊ መሠረቱም፣ ተቀዳሚም የሌለው በመሆኑ፣ ተቀባይነት ሊኖረው የሚገባ አይደለም። እንዲሁም ከጥቅሙ እና ጉዳቱ ወገን ሲመለከቱት ኢትዮጵያንም ብሔረሰቦችንም ከመጉዳት በቀር፣ ማናቸውንም ስለማይጠቅም፣ በምንም መንገድ የሚቀበሉት አይደለም።

 

የብሔረሰቦች መገንጠል የሚያስከትለው

ከሁሉ በፊት በኢትዮጵያ የሚኖሩት ብሔረሰቦች ተለያይተው የራሣቸውን ነፃ መንግሥታት የሚያቋቁሙ ከሆኑ፣ በኢትዮጵያ ፈንታ፣ የኒያ ብሔረሰቦች ብዙ ትናንሽ መንግሥታቶች ይኖራሉ እንጂ “ኢትዮጵያ አትኖርም” ማለት ነው። በልዩ ልዩ ጊዜ ከየአቅጣጫው፣ መጀመሪያ በአንድነት ገብተው፣ በሁዋላ ከሀገሪቱ ነዋሪዎች ጋር ባለቤቶች ሆነው የኖሩት ብሔረሰቦች፣ በኢትዮጵያ ፈንታ ትናንሽ ነፃ መንግሥታቶቻቸውን ሲያቋቁሙ፣ እሱዋ መጐዳት ብቻ ሣይሆን ጭራሹኑ ትጠፋለች ማለት ነው። ግን እነሱም አይጠቀሙም። እኒያ ሃይላቸውን በማስተባበር በክፉ ጊዜ ከብርቱ ጠላቶች ጋር እየተጋደሉ የኢትዮጵያን ነፃነትና አንድነት አስከብረው፣ ለራሣቸው ብቻ ሣይሆን፣ ለጥቁር ህዝብ ሁሉ መኩሪያ እንድትሆን አድርገው ያኖሩ ብሔረሰቦች፣ ዛሬ ያ ክፉ ቀን አልፎ ደህና ቀን በወጣበት ጊዜ፣ እሱዋ እንድትጠፋ ማድረጉ፣ እነሱንም የሚጐዳ እንጂ የሚጠቅም አይደለም።

 

የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች አብረው እስከኖሩ ድረስ ሀብታቸውንና ኃይላቸውን እያስተባበሩ የውጭን ጠላት አሸንፈው በነፃነት እንዲኖሩ እንዲሁም፣ የሀብትና የእውቀት ሀይላቸውን በማስተባበር አገራቸውን የጋራ አልምተው፣ ድህነትን እና ሁዋላ ቀርነትን ለማሸነፍና የምቾት ኑሮ ለመኖር ይችላሉ። የየራሣቸውን ትናንሽ ነፃ መንግሥታት ያቋቋሙ እንደሆነ ግን፣ ሁሉም የተፈጥሮ ሀብት የታደሉ ባለመሆናቸው፣ ድህነትንና ሁዋላ ቀርነትን ለየብቻ ታግለው አሸንፈው፣ በኢኮኖሚ እና በማህበራዊ ኑሮ በኩል የሚገጥማቸውን ችግር ለመወጣት አይችሉም። ከዚህ ሌላ፣ ምናልባትም ከዚህ የከፋ ደግሞ፣ ልዩ ልዩ ጐረቤት ብሔረሰቦች ነፃ መንግሥታቸውን ሲያቋቁሙ የሚገጥማቸውን ችግር፣ የወሰን፣ በየውስጣቸው የሚኖሩ ትናንሽ ጐሣዎች፣ የወንዝ፣ ውሃ እና ሌሎች የሚያገናኙዋቸው ነገሮች የሚያስከትሉት መዘዝ ነው። በተለይ  የወሰን ጉዳይ በጐረቤት ሀገሮች መካከል የሚያስነሣው ጥል ወደ ጦርነት መርቶ የሚያስተላልቅና መጨረሻው ምን እንደሚሆን፣ አስቀድሞ መገመት የማይቻል፣ በጣም የሚያስፈራ ነው።

 

የአውሮፓ ቅኝ ገዥዎች ለቀው፣ የአፍሪካ ሀገሮች ነፃነታቸውን እንዳገኙ፣ የአፍሪካ መንግሥታት ያንድነት ድርጅት ሲያቋቁሙ፣ ምንም እንኳ የአውሮፖ ቅኝ ገዥ አፍሪካን ሲከፋፍሉ፣ ክፍያው የጐሣን መስመር የተከተለ ባይሆን፣ “ቅኝ ገዥዎች የተካለሉት የጐረቤት ሀገሮች ወሰን የፀና ይሆናል” የሚል መግለጫ በቻርተራቸው አግብተው የተፈራረሙ፣ የወሰን ጥል የሚያስከትለውን መዘዝ በመፍራት ነው። በሱማሌ እና በኢትዮጵያ መሀከል በወሰን ምክንያት በየጊዜው፣ የመጨረሻው ደርግ ሥልጣን እንደያዘ የተነሱት ብዙ ጦርነቶች፣ ከሁለቱም ወገን የብዙ ሰው ሕይወትና ብዙ ሃብት ከጠፋ በሁዋላ፣ ጦርነቶችን ያስነሣው የወሰን ችግር አሁንም ፍፃሜ ሣያገኝ እንደተንጠለጠለ ሆኖ፣ አንዱ ወይም ሌላው ወገን የተመቸ አጋጣሚ አግኝቶ እስኪያነሣ የሚጠብቅ ነው። ስለዚህ፣ በወሰን ምክንያት፣ በጐረቤት መንግሥታት፣ በተለይ አዲስ በሚቋቋሙ ትንንሽ መንግሥታት መሀከል የሚነሣ ጦርነት፣ ለኢኮኖሚና ለማህበራዊ ኑሮ ማሻሻል ሊውል የሚገባውን ሀብት እየበላ፣ ከሁለቱ የሚዋጉ ወገኖች ሕዝቦች የሚጨርሰውን ከጨረሰ በሁዋላ፣ የተረፉትን በድህነት አዘቅት ውስጥ የሚጥል በመሆኑ፣ በጠቅላላ ችግሩ ሊወጡት የማይቻል፣ “ሲጠጉ ገደል” ነው።

 

ዛሬ፣ በሀብት፣ በሀይልና በስልጣኔ ለየራሣቸው ገናና ታሪክ ያላቸው ታላላቅ መንግሥታት በሊቃውንታቸው አስጠንተው፣ ለየብቻ ከመኖር፣ ባንድነት መኖር የሚጠቅም መሆኑን በማመን፣ አንድ ለመሆን በሚሠሩበት ጊዜ፣ አንድ አገር አፍርሶ ብዙ ትናንሽ የጐሣ መንግሥታት ለመፍጠር ማሠብ፣ እኒያን ትናንሽ መንግሥታት ውስጥ የሚኖሩ ሕዝቦች የሚጐዳ እንጂ የሚጠቅም አለመሆኑን፣ አሁን እዚህ እንደተመለከተው፣ የአለም የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ኑሮ ጠበብት ያረጋገጡት ነው። ባገራችን፣ በብዙ “ስም” ለተሰየሙት ቡድኖች ግን፣ ለጊዜው የታያቸው፣ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ተለያይተው የየራሣቸው ትናንሽ ነፃ መንግሥታት ቢያቋቁሙ፣ በእያንዳንዱ ትናንሽ ነፃ መንግሥታት ውስጥ በሚኖረው ሕዝብ ላይ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ኑሮ ችግር ሣይሆን፣ ለነሱ ለጊዜው የታያቸው፣ የነፃነትን ስም ማግኘትና፣ በዚያ ስም የስልጣን ባለቤት መሆኑ፣ ነው። የብሔረሰቦችን የኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ከማሻሻሉ ወገን ሲታይ ግን፣ ምን ግዜም ቢሆን፣ ለየብቻ ተነጣጥሎ ከመስራት፣ ሀብትን፣ እውቀትንና ሌላ ሀይልን ሁሉ ባንድነት አስተባብሮ መስራቱ የበለጠ የሚጠቅም መሆኑ የታወቀ ነው።

 

በብዙ “ስም” የተሰየሙትን ቡድኖች፣ የኢትዮጵያ አንድነት ፈርሶ በሱ ፈንታ ልዩ ልዩ ብሔረሰቦች የየራሣቸውን ነፃ መንግሥታት እንዲያቋቁሙ ከሚፈለግባቸው ምክንያቶች አንዱ ለየብሔረሰቡ የነፃነትን የክብር ስም መስጠቱ፤ ሁለተኛው እነሱ እንደሚሉት ከብሔረሰቦች መሀከል ያማራው ክፍል ሌሎችን ጨቁኖ መኖሩ ናቸው። ነገር ግን፣ ነፃነት፣ ለኢትዮጵያ ብሔረሰቦች፣ ዛሬ እነዚህ ቡድኖች አግኝተው የሚሰጡት፣ አዲስ ሣይሆን፣ ባለፈው ረጅም ታሪካቸው ከጠላት ጋር እየታገሉ ይዘውት የኖሩት ነው። እርግጥ፣ አገሪቱ አንድነትዋንና ነፃነትዋን ለመጠበቅ በነበረባት ያላቋረጠ ትግል ምክንያት፣ ይህ ረዥም የነፃነት ሕይወት፣ አንድ ብሔረሰብ ከሌላው ሳይለይ፣ አማራው፣ ትግሬው፣ ኦሮሞውና ሌሎችም ሁሌ፣ የድህነትና የኃላቀርነት ኑሮ እየኖሩ ያሣለፉት ነው።

በጤና ጥበቃ፣ በትምህርት፣ በመገናኛ፣ ወይም በሌላ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት አማራው ከሌሎች ብሔረሰቦች የተሻለ፣ ወይም ሌሎች ብሔረሰቦች፣ ከአማራው የከፋ አገልግሎት አግኝተው አያውቁም። ስለዚህ በብዙ “ስም” የተሠየሙት ቡድኖች የሚሠጡዋቸው ምክንያቶች እውነት ካለመሆናቸው ሌላ፣ የብሔረሰቦች ነፃ መንግሥታት አቋቁሞ ኢትዮጵያን ለማጥፋት የሚበቁ አይደሉም። ከብሔረሰቦች መካከል አንዱ ያየለ፣ ሌላው የበደለ አይደሉም እንጂ፣ መስለው ቢታዩ እንኳ፣ የሁሉም መብት በትክክል የሚጠበቅበትን መንገድ መሻት ነው እንጂ፣ ከነዚህ ብሔረሰቦች፣ ብዙዎችን በአንድነት እየተቀበለች አስተናግዳ፣ ሁዋላም ባለቤት አድርጋ የኖረችና፣ ብሔረሰቦችንም በፈንታቸው ኃይላቸውን አስተባብረው ከውጭ ጠላት ጋር እየታገሉ በነፃነት ያኖሩዋትን ታሪካዊ አገራቸውን አሁን ለማጥፋት መነሣት፣ ለዚህ አድራጐት ባለቤት በሆኑት ክፍሎች ላይ፣ በተከታታይ ትውልዶች የሚያስፈርድባቸው፣ እነሱም ሁዋላ የሚያስፀጽታቸው ይሆናል።

 

ደግሞ ከዚህ ሌላ ሊረሳ የማይገባው አቢይ ነገር፣  ከምስራቅና ከሰሜን ምስራቅ በየጊዜው ወደ ኢትዮጵያ የገቡት ሴማውያንም፣ ሁዋላ ከደቡብ ከገቡት ካማውያንም፣ መጀመሪያ ሲገቡ አገሪቱን ባዶዋን ያገኙዋት መሆናቸው፣ እስከዚያ ድረስ ኢትዮጵያን “ኢትዮጵያ” አስኝተው ያኖሩዋት የካም ነገዶች በየቦታው የነበሩባት መሆናቸው ነው። እነዚህ ከምስራቅና ከሰሜን ምስራቅ፣ እንዲሁም ከደቡብ የገቡት፣ መጀመሪያ በእንግድነት፣ ኃላ ባገሪቱ ከነበሩተ ነዋሪዎች ጋር ተዋልደውና ተዛምደው፣ ባለቤት ሆነው ነው አብረው የኖሩ። ታዲያ፣ የሚያስገርመው ደግሞ፣ ዛሬ ኢትዮጵያን አጥፍተው የየራሣቸውን ነፃ መንግሥታት መፍጠር ከሚፈልጉት የሚበዙት፣ እኒህ መጀመሪያ በእንግድነት ገብተው፣ ሁዋላ ባለቤት የሆኑት ክፍሎች ናቸው።

 

ማጠቃለያ

ከዚሀ በላይ ከ1-6 ቁጥሮች የተዘረዘሩትን ለማጠቃለልና ወደፊትም ሊደረግ የሚገባውን ለመጠቆም ያክል፣ ከዚህ የሚከተለውን ባጭሩ ተመልክተዋል።

ኢትዮጵያ ጥንታዊትና በየጊዜው ከየአቅጣጫው የመጡትን ልዩ ልዩ ነገዶች እየተቀበለች፣ በውስጥዋ ከነበሩት ብሔረሰቦች ጋር እየተዋለዱና እየተዛመዱ፣ ባሉበት ሆነው እንዲኖሩ ያደረገች እንጂ ከመቶ አመት ወዲህ የተፈጠረችና፣ የሌሎችን አገር ወርራ ቅኝ ግዛት ያደረገች አየደለችም። በውስጥዋ የሚኖሩት ብሔረሰቦችም/አማራው፣ ትግሬው፣ ኦሮሞው፣ወዘተ/ ተባብረው ነፃነታቸውንና አንድነታቸውን ለመጠበቅ ከውጪ ጠላት ጋር እየታገሉ ሁሉም በድህነት፣ ወይም አንዱ ገዥ ሌላው ተገዥ ሆኖ አያውቅም። ከኢትዮጵያ ብሔረሰቦች መሀከል አማራው ገዥና ጨቁዋኝ፣ ሌሎች ተገዥዎችና ተጨቁዋኞች ሆነው የኖሩ አስመስለው የሚያወሩ፣ በኢትዮጵያዊያን መሀከል ስምምነቱ ጠፍቶ ወደ መለያየት እንዲደርሱ የሚፈልጉ ጠላቶችዋና፣ ይህን የተንኮል ወሬ፣ አምነውም ይሁን ሣያምኑ ተቀብለው፣ ለየብሔረሰቡ ነፃ መንግሥታት ገዥዎች ለመሆንና የሥልጣን መወጣጫ፣ መሣሪያ ማድረግ የሚፈልጉ የልዩ ልዩ “ቡድን” መሪዎች ናቸው።

 

የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች፣ ከዚህ በላይ በቁጥር 6 እንደተመለከተው፣ በወሰንና በሌሎች የጋራቸው በሆኑ ጉዳዮች በየጊዜው በሚነሣ የርስ በርስ ጦርነት ምክንያት የብዙ ሰው ሕይወትና ብዙ ሃብት በማጥፋት ፈንታ ሠላም አግኝተው፣ በተናጠል ማድረግ የማይቻለውን፣ የሀብትና የዕውቀት ኃይላቸውን በማስተባበር፣ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ኑሯቸውን አልምተው፣ ከቤተሰብ ማሕበር ወደ መንደር ማሕበር፣ ከመንደር ማሕበር አልፎ ወደ አለማቀፋዊ ማሕበር በመሻገር ላይ መሆኑ ይታያል። ታዲያ በዚህ ጊዜ፣ ብሔራዊ ማሕበርን አፍርሶ ወደ መንደር ማሕበር ለመመለስ ማሰብ የታሪክን ጉዞ ወደ ኃላ ለመመለስ እንደማሰብ የሚቆጠር ይሆናል።

 

ስለዚህ፣ የኢትዮጵያ አንድነትና የብሔረሰቦችዋን ተገቢ ጥያቄ ለማስማማት፣ የመንግሥቱን ሥልጣን በሁለት ከፍሎ፣ አንደኛው የመካከለኛው መንግሥት ሥልጣን፣ በጠቅላላው፣ የኢትዮጵያ ነፃነትና አንድነት የሚጠበቅበትን፣ ብሔረሰቦች፣ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ፣ እርስ በርሣቸው የሚገናኙበትና፣ እንዲሁም ኢትዮጵያ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ፣ ከውጭው አለም ጋር የምትገናኝበትን ሁኔታ የሚመለከት ይሆናል። የብሔረሰቦች ሥልጣን፣ በየክልላቸው ውስጥ፣ የፖለቲካን የኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሯቸውን ማስተዳደርና፣ ከዚያ ማስፈፀሚያ፣ ከክልላቸው ውስጥ ግብር መሠብሰብን፣ እንዲሁም ከፈለጉ፣ በየክልላቸው ውስጥ ቋንቋቸውን፣ ባሕላቸውንና ሌላ የግል መለያቸው የሆነውን ሁሌ የመጠበቅና የማዳበር መብት ይመለከታል። የማዕከላዊውን መንግሥትና የብሔረሰቦችን ሥልጣን አከፋፈል ለመጠቆም ያክል እዚህ የተመለከተው፣ ብሔረሰቦች ሁሉ ተካፋይ የሚሆኑበት የማዕከላዊው መንግሥት ምክር ቤት በዝርዝር በሚያወጧቸው ሕጐች የሚወሰን ይሆናል።

 

የመንግሥቱ ሥልጣን በሁለት የተከፈለ መሆኑ፣ የሕዝቡን መብት የሚጠብቅና በሕግ የተወሰነ ይሁን እንጂ፣ እንዲሁ በቆየ ልማድ፣ ለኢትዮጵያ አዲስ አይደለም። እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረስ፣ ብሔረሰቦች በየክልላቸው በኩል፣ የዘር መስመራቸውን ተከትለው በሚወራረሱ ገዥዎችና እነሱ በሚሾሙዋቸው መኳንንት ነበር የሚተዳደሩት። ከማዕከላዊው መንግሥት ጋር የነበራቸው ግኑኙነት፣ በገዥዎቻቸው በኩል ነበር። ያሁኑ አካፋፈል ከጥንቱ የሚለየው የማዕከላዊው መንግሥትና የብሔረሰቦች መብትም፣ ግዴታም ተዘርዝሮ በሕግ የሚወሰን መሆኑ ነው። ይህ አይነት የሥልጣን አከፋፈል፣ በዘመናዊ አነጋገር፣ የፌዴሬሽን ሥርአት የሚባለው ነው። ፌዴሬሽን ሥርአት፣ የኢትዮጵያ አንድነት እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ለብሔረሰቦች የኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ልማትንም ሰላምንም የሚያመጣ በመሆኑ ለሁለቱም ወገኖች የሚበጅ ነው።n

 

በጥበቡ በለጠ

 

ይህ ፅሁፍ የታላቁ ደራሲ፤ አርበኛ እና ዲኘሎማት፤ የክቡር ዶክተር ሀዲስ አለማየሁ ነው። ፅሁፉን ያዘጋጁት በእድሜያቸው የመጨረሻው ዘመን አካባቢ ነው። ስለዚህ እኔ በበኩሌ እንደ ኑዛዜ የማየው ፅሁፍ ነው። ምክንያቱም በፅሁፋቸው ውስጥ ምሬት አለ፤ ታሪክ አለ፤ ሀሣብ አለ፤ ርዕይ አለ፤ አደራ አለ። የፅሁፉ ዋነኛው ጉዳይ ኢትዮጵያ ነች። የኢትዮጵያን ውጣ ውረድ ያወጉናል። ባለማወቅም ሆነ በማወቅ የሰራነው ጥፋት ኢትዮጵያን እንዴት እንደጐዳት ሀዲስ አለማየሁ በውብ ብዕራቸው ያወጉናል።

 

ይህን ፅሁፍ ደራሲ ሀዲስ አለማየሁ ራሣቸው ናቸው የሰጡኝ። ጊዜው 1994 ዓ.ም ነው። ፅሁፉ 15 ገፆች ያሉት በድሮ ታይኘ የተፃፈ ነው። የሰጡኝም ጠይቄያቸው ነው። ጥያቄዬን ያቀረብኩት በወቅቱ እናዘጋጀው ለነበረው አዲስ ዜና ጋዜጣ ላይ የሚወጣ መጣጥፍ ካላቸው እንዲሰጡኝ ነበር። የድርጅታችሁን ሚዛን የሚደፋ ከሆነ ይህን ፅሁፍ ተጠቀሙበት ብለው ሰጡኝ። እቢሮዬ መጥቼ ሣነበው የታላቁ ደራሲ ሀዲስ አለማየሁ የተጠራቀመ እውቀት፤ ትዝብት፤ ቁጭት፤ ምሬት ወዘተ አለበት። አፃፃፉም ውብ ነው።

 

ይህ ፅሁፍ ዛሬ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ ይገኛል። ሀዲስ ይህችን አለም በሞት ከተለዩ በኃላ የፅሁፍ ቅርሶቻቸው ለዩኒቨርሲቲው ሲሰጥ አብሮ የተሰጠ ነው። እናም የሟችን ድርሣን ይዞ መቀመጥ ሀጥያት ነው ብዬ እነሆ ዛሬም ከሀዲስ አለማየሁ ጥልቅ ብዕር ጋር አብራችሁ እንድትቆዩ እጋብዛችኋለው። ኑዛዜው ከእጄ ላይ እንዲወጣልኝ እነሆ እላችኋለው፡-

 

1.ዘለዓለማዊት ነፃና አንድ ኢትዮጵያ

ከሀዲስ ዓለማየሁ

ኢትዮጵያ ጥንታዊት ናት። ኢትዮጵያ፤ ጠላቶችዋና የነሱን ስብከት ተቀብለው ለጊዜያዊና ለግላዊ ጥቅም መሣሪያ ለማድረግ የሚፈልጉ አንዳንድ ሰዎች እንደሚሉት፤ ከመቶ አመት ወዲህ የተፈጠረች አይደለችም። ኢትዮጵያ፤ ከብዙ ሺህ አመታት ጀምራ፤ ስመ ጥር ከነበሩት ቀደምት ሀገሮች መካከል አንድዋ ናት።

ይሕም፣ በጥንታዊያን አክሱም ነገስታት ጊዜ፣ እዚያው አክሱም ላይ ተሰርተው ዛሬ ካሉት ሀውልቶች፣ በዚያው ግዜ የአክሱሞች የወደብ ከተማ በነበረችው በአዲሷ በየሀ፣ በሀውልቱና በሌሎች የታሪክ ቦታዎች ከተገኙት ቅርሶች የሚታይ ነው። እንዲሁም በኢትዮጵያ ነገስታት ዜና መዋዕልና በአድባራቱም፣ በገዳማቱም መዛግብት ብቻ ሣይሆን፣ በኦሪት መፃሕፍትና፣ ከክርስቶስ ልደት በፊት፣ አንድ ሺህ አመታት አካባቢ በነበሩት የጥንታዊት ግሪክ የታሪክ፣ የቅኔ ደራሲያን ተመዝግቦ የሚገኝ ነው። ከዚህም ሌላ፣ ኢትዮጵያ፣ የራሳቸውን ፊደል ቀርፀው፣ በራሣቸው ቋንቋ በየጊዜው የሆነውን እና የተደረገውን ለተከታታይ ትውልድ በፅሁፍ እንዲተላለፍ ለማድረግ ከቻሉት ጥቂት ጥንታዊያን አገሮች አንድዋ መሆንዋ በየጊዜው በስልጣኔ ቀደምት ከነበሩት አገሮቸ መሀከል አንድዋ እንጂ አሁን ከመቶ አመት ወዲህ የተፈጠረች ላለመሆንዋ ምስክር ነው። እነዲያውም በግሪኮች የሥልጣኔ ጊዜ፤ ኢትዮጵያ፣ እጅግ ስመ ጥር የነበረች ከመሆንዋ የተነሣ፣ በአፍሪካ፣ ከግብፅ በላይ ላለውና ከዚያም አልፎ እስከ ሕንድ ድረስ ላለው ጥቁር ሕዝብ ሁሌ መጠሪያ የነበረች አገር ናት።

2. ኢትዮጵያ የቅኝ አገሮች ገዢ አይደለችም

ኢትዮጵያ፣ ልዩ ልዩ ጐሣ፣ ልዩ ልዩ ዘር፣ ልዩ ልዩ ቋንቋ፣ ልዩ ልዩ እምነትና ባሕል ያላቸው ብሔረሰቦች ሕዝቦች የሚኖሩባት ሀገር ናት። ብሔረሰቦች፣ ከምስራቅና ከሰሜን ምስራቅ፣ በየጊዜው የገቡት ሴማውያንና እንዲሁም ከደቡብ የገቡት ካማውያን፣ ቀድመው በአገሪቱ ውስጥ በየክፍሉ ይኖሩ ከነበሩት ካማውያን ጋር እየተዋለዱና እየተዛመዱ የሚኖሩ ናቸው። ስለዚህ ኢትዮጵያ፣ መጀመሪያ ልዩ ልዩ ሕዝቦች ከየአቅጣጫው ሲመጡ በእንግድነት ተቀብላ፣ ኃላ ባለቤት አድርጋ የኖረች አገር ናት እንጂ፣ ጠላቶችዋ እንደሚያወሩትና፣ በዚያ ወሬ ለመነገድ የሚፈልጉ ሰዎች እንደሚለት፣ የቅኝ አገሮች ገዥ አይደለችም። እርግጥ፣ በቱርኮችና በአረቦች እርዳታ በተደረገው የግራኝ ወረራ ጊዜ፣ አፄ ልብነድንግል እና ልጃቸው አፄ ገላውዲዮስ ከሞቱ በኃላ፣ ማዕከላዊ መንግሥት እየተዳከመ በመሔዱ፣ አገሪቱ ተከፋፍላ፣ በየክፍሉ ባለቤቶች ወይም መሣፍንት ስትገዛ ቆይታ ነበር። ከዚያ፣ መጀመሪያ አፄ ቴዎድሮስ፣ ቀጥለው አፄ ዮሐንስ፣ ከዚያም አፄ ምኒልክ ከኒያ የተለያዩ ክፍሎች፣ የፈቀዱትን በሰላም፣ ያልፈቀዱትን በጦርነት እንገደና እንደ ጥንቱ አንድ እንዲሆኑ አድርገዋል። ታዲያ ይህ በምንም መንገድ “የቅኝ አገር ገዢ” የሚያሰኝ አይደለም።

3. ኢትዮጵያ የነፃነት አምባ

ከዚህ በላይ የተመለከቱት ብሔረሰቦች እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረስ፣ በየክፍላቸው እንደየባሕላቸው፣ በንጉሶች፣ በአሚሮች፣ በሱልጣኖች ወዘተ እየተዳደሩና ሁሉም ባጠቃላይ፣ በማእከላዊ መንግሥት መሪ፣ “ንጉሰ ነገሥት” ወይም የነገሥታት ንጉሥ፤ እየተባለ ስያሜ የነበረውም በዚህም ምክንያት ነበር። የውጭ ጠላት ኢትዮጵያን ለማጥቃት በመጣ ጊዜ፣ ንጉሠ ነገስቱ የክተት አዋጅ ሲያውጁ እኒያ የየክፍሉ ነገሥታት/ንጉሥ፣ አሚር፣ ሱልጣን፣ ወዘተ… ጦራቸውን እያስከተቱ በንጉሠ ነገስቱ አስተባባሪነትና መሪነት ጠላትን ድል እየመቱ ከሙሉ አፍሪካ የኢትዮጵያ ነፃነት ብቻ ታፍሮና ተከብሮ እንዲኖር አድርገዋል። እነዚያ ልዩ ልዩ ብሔረሰቦች በማዕከላዊው መንግሥት መሪ በንጉሠ ነገሥቱ አስተባባሪነት ኃይላቸውን በአንድነት አስተባብረው የጋራ ጠላታቸውን ድል እየመቱ ባይመልሱ ኖሮ፣ በየጐሣቸው ተከፋፍለው ይኖሩ የነበሩትን ሌሎች የአፍሪካ ሕዝቦች አውሮፓውያን ቅኝ ግዛት እንዳደረጓቸው ሁሉ እነሱንም ነጻነታቸውን ገፍፈው ቅኝ ግዛት /ኮሎኒ/ ማድረጋቸው አይቀርም ነበር።

 

የአውሮፓ መንግሥት ከኢትዮጵያ በቀር አፍሪካን በሙሉ ተከፋፍለው፣ ሕዝቡን የእነሱ ተገዥ ባደረጉበት ጊዜ፣ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ኃይላቸውን በማስተባበር ለረጅም ጊዜ አስከብረውት የኖረው ነፃነት፣ ለራሣቸው ብቻ ሣይሆን፣ በጠቅላላው ለአፍሪካ ሕዝብ እና ከዚያም አልፎ፣ ለጥቁር ዘር ሁሉ መኩሪያ እንደነበር፣ ፋሽስት ኢትዮጵያን በወረረች ጊዜ፣ የአፍሪካ መሪዎች ለምሣሌ የጋናው ክዋሜ ንክሩማህ እንዲሁም ጆርጅ ኮድሞር፣ የኬኒያው ጆሞ ኬኒያታና ሌሎችም፣ በለንደን ተሰባስበው በጊዜው ለነበረው የአለም ማሕበር ጩኸታቸውን እና ተቃውሞአቸውን ሲያሰሙ በአሜሪካ እና በካሪቢያን አገሮች የሚኖሩት ጥቁሮች በገንዘብና በሰው ኢትዮጵያን የሚረዱበት ማሕበር አቋቁመው ነበር። ስለዚህ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች፣ በሕዝቦች ላይ የባርነት ቀንበር ለመጫን የመጡትን ወራሪዎች፣ ክንዳቸውን አስተባብረው እየመቱ ለረጅም ጊዜ ጠብቀው ያቆዩትን ነፃነት፣ ከራሣቸው አልፎ፣ በተለይ ለአፍሪካ ሕዝቦችና በጠቅላላው ለጥቁር ሕዝብ ሁሉ ተስፋና መኩሪያ መሆኑ የታወቀ ነበር። የተባበሩት መንግሥታት ማሕበር ለአፍሪካ አህጉር የኢኮኖሚክ ኮሚሽን ለማቋቋም ሲወስን፣ ዋና መስሪያ ቤቱ አዲስ አበባ እንዲሆን መወሰኑ ኢትዮጵያ፣ የአፍሪካ የነፃነት ምልክት፣ የአፍሪካ የነጻነት ፋና ሣይጠፋባት የኖረች አገር መሆንዋን በመመልከት ለዚያ ክብር ያደረጉት መሆናቸውን በተባበሩት መንግሥታት ማሕበርና በአፍሪካ የአንድነት ድርጅት ስብሰባ ተካፋይ የነበሩ የኢትዮጵያ መላክተኞች ይናገራሉ። ይህም ለኢትዮጵያ የተሰጠ ክብር የብሔሮቿ የረዥም ጊዜ የሕብረት ትግል ያስገኘው ነው።

 

እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ-መንግሥት ድረስ፣ ኢትዮጵያ በነፃነትዋ እና በአንድነትዋ ላይ ከቅርብ ጐረቤትና ከሩቅ ጠላት በቀጥታም ከውስጥ የተገዙ ቅጥረኞች በማስነሣትም ይሰነዘርባት  የነበረውን ጥቃት ለመቋቋም በነበራት ያላቋረጠ ትግል ምክንያት በፖለቲካም ሆነ፣ በኢኮኖሚ እና ማሕበራዊ ልማት ወደፊት ሣትራመድ መቆየትዋ የማይካድ እውነት ነው። ለዚህ አይነተኛው ምክንያት ሠላም ማጣት ነው። በየጐሣቸው ተለያይተው ይኖሩ የነበሩትን ሌሎች የአፍሪካ ሕዝቦች በቀላሉ ቅኝ ግዛቶቻቸው ያደረጉ የአውሮፓ መንግሥታት፣ የብሔረሰቦቿን የተባበረ ኃይል በጦርነት አሸንፎ ኢትዮጵያን ቅኝ ግዛት ማድረግ የማይቻል መሆኑን ስለ ተረዱና መቀናናትም በመሐከላቸው ስለነበር የውስጥ ብጥብጥ በመፍጠር ስትደክም እና ስትወድቅ ለመከፋፈል ይዶለትባት ነበር። ለዚህ እንግሊዝ፣ ፈረንሣይና ጣሊያን፣ እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በ1906 ዓ.ም ለንደን ላይ፣ ኢትዮጵያን በካርታ ተከፋፍለው የተፈራረሙት ውል አንድ ምሣሌ ነው። ይህ ስምምነት፣ የኢትዮጵያ መንግሥት በውስጥ ጦርነት የወደቀ እንደሆነ፣ በኤርትራ እና በሱማሌ አጠገብ ያሉ አገሮች ለኢጣሊያ እንዲሆኑ፣ ከጅቡቲ እስከ አዲስ አበባ ባለው የባቡር መንገድ አጠገብና ከባቡሩ መንገድ ምዕራብ ያሉት አገሮች ለፈረንሣይ እንዲሆኑ፣ በጌምድር፣ አባይ ያሉበት ጐጃምና ሌሎች የምዕራብ ኢትዮጵያ ክፍሎች ለእንግሊዝ እንዲሆኑ፣ በዚያ ላይ ኢጣሊያ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ከኤርትራ እስከ ሱማሌ የባቡር መስመር ለመዘርጋት መብት እንዲኖራትና ባቡሩ በሚያልፍበት አካባቢ ያለው መሬት የስዋ እንዲሆን ነበር።

 

እኒያ ሦስት መንግሥታቶች፣ እንዲያ ያለ ስምምነት ከተፈራረሙ በኃላ፣ የኢትዮጵያን ከውጪው አለም ጋር መገናኛ እየተቆጣጠሩና፣ በውስጥ ብጥብጥ የሚነሣባትን ዘዴ እየፈጠሩ፣ የምትወድቅበትን ጊዜ ይጠብቁ ነበር። ስለዚህ አውሮፓውያን አፍሪካን ቅኝ ግዛት ለማድረግ ከተነሱበት ጊዜ ጀምሮ እስከ አፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ድረስ፣ ኢትዮጵያ የነፃነት ሕይወትዋን ለመጠበቅ በተጠንቀቅ የቆመች ስለነበረች በፖለቲካ ኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ወደፊት ልትራመድ አለመቻልዋ አያስገርምም። ነገር ግን፤ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ሌሎች ምሁራንም ከውጭ ትምህርታቸውን እየጨረሱ የሚመለሱትም ኢትዮጵያ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ኃላ ቀር ለመሆንዋ ሙሉ በሙሉ ተወቃሹ መንግሥት መሆኑን አምነው ይነቀፋና የተቃውሞ ድምፅ ማሰማት ጀመሩ። በሁዋላ ያ የነቀፋና የተቃውሞ ድምፅ ይፋ እየሆነ ሄደ። በ1966 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች የተቃውሞ ሰልፍ ሲያደርጉ፣ ወታደሩ ተቃውሞውን በመደገፍ አፄ ኃይለሥላሴን አውርዶ ራሱን “ደርግ” ብሎ ሰየመና ሥልጣን ያዘ።

4. ኢትዮጵያ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት

አፄ ኃይለሥላሴ ሰው እንደመሆናቸው ከስህተትና ከጉድለት ሁሉ ነፃ የሆኑ ሰው ነበሩ ለማለት አይቻልም። በዘመነ መንግሥታቸው በጐም ክፉም ስራዎች ሰርተዋል። ነገር ግን የአፄ ኃይለሥላሴን ታሪክ እዚህ ለመፃፍ ቦታቸው ስላልሆነ እሱን ለታሪክ ፀሐፊዎች ትቶ ኢትዮጵያ በጊዜው ከምትገኝበት ሁኔታ ጋር ስለተዛመደች ብቻ ባጭር ማመልከት አስፈላጊ ይሆናል።

እስቲ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ስለተሠሩት መልካም ሥራዎች ከማመልከት በፊት በብዙ ተመልካች አስተያየት አይነተኛ ስህተቶችና ጉድለቶች ከተባሉት ለምሣሌ ያክል አንድ ወስደን እንመልከት፡-

ሀ. ስህተት

አፄ ኃይለሥላሴ ኢትዮጵያን ፈረንጆች በደረሱበት የሥልጣኔ ደረጃ አፋጥኖ ለማድረስ ከመቸኮላቸው የተነሣ ይሁን ወይም ከዕውቀት ማነስ ባንድ አገር ከትውልድ ወደ ትውልድ መሸጋገሪያ የሚሆነው የታሪክ፣ የባሕል፣ የኑሮ ስልትና እነሱን የመሣሰለው ያገሩ መለያ የሆነው ሁሉ ሳይሰናዳና ያን የሚያስተምሩ አስተማሪዎች ሣይኖሩ የፈረንጅ ት/ቤቶች እየተከፈቱ ወጣቶች ገብተው  እዚው ያገኙትን ብቻ እንዲማሩ መደረጉ ስህተት ነበር። በኒያ የፈረንጅ ትምህርት ቤቶች የተማሩ ሁሉ የተማሩትን አምነው ተቀብለው የፈረንጅ ያልሆነውን ሁሉ የሚያስንቅና የሚያስጠላ ስለነበር በፈረንጅ ትምህርት ቤቶች የተማሩት ሁሉ የተማሩትን አምነው ተቀብለው የፈረንጅ የሆነውን ሁሉ የሚያደንቁና የሚወዱ፣ ስለ ሀገራቸው ከፈረንጆች ከተማሩት ክፉ በቀር የሚያውቁት መልካም ስላልነበር የሀገራቸው የሆነውን ሁሉ የሚንቁና የማይወዱ ሆኑ። “ስለዚህ በ1966 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ቀስቅሰው የአፄ ኃይለሥላሴ መንግስት እንዲወድቅና የወታደሮች ደርግ ሥልጣን እንዲይዝ ካደረጉት አይነተኛ ምክንያቶች አንዱ ይህ የተማሪዎች አገራቸውን አለማወቅ ነው” ማለት ይቻላል።

ለ. ጉድለት

ኢትዮጵያን አሁን በምትገኝበት ሁኔታ እንድትደርስ ካደረጉዋት የአፄ ኃይለሥላሴ አይነተኛ ጉድለት አንዱ ለሥልጣናቸው እጅግ ቀናተኛ የነበሩ በመሆናቸው ነው።

ከሳቸው በቀር ለኢትዮጵያ ደህንነት በተናጠል ይሁን ወይም በድርጅት መልክ መሥራት የሚፈልጉ ሰዎች ቢኖሩ እንዲያ ያሉትን ሰዎች በማደፋፈርና በማበረታታት ፈንታ ለሥልጣናቸው ተካፋዮች መሆን የሚፈልጉ ወይም ሥልጣናቸውን የሚቀሙዋቸው መስለው እየታዩዋቸው እንዲያውም ጥብቅ ክትትል እንዲደረግባቸው ያደርጉ ነበር። ስለዚህ እሳቸው ሲያልፉ ወይም በእርጅና ምክንያት ማሰብና መስራት ሲያቅታቸው የጀመሩትን መልካም ሥራ በአዲስ ኃይል የሚቀጥል የኢኮኖሚ እና የማህበራዊ ኑሮ ኘሮግራሙን ሕዝብ ያወቀለት የፖለቲካ ድርጅት በዘመነ መንግሥታቸው ስላልነበረ ደክመው ሲሸነፉ የሥልጣናቸው ዕድሜ ለማራዘም ያደራጁት የወታደር ደርግ ሥልጣናቸውን ቀምቶ ያዘ።

እዚህ በተመለከቱትና በሌሎች አነስተኛ ስህተቶችና ጉድለቶች አንፃር በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ለኢትዮጵያ የተሰራው መልካም ሥራ እጅግ ከፍተኛ ዋጋ ሊሰጠው የሚገባና የሚናቅ ሣይሆን የሚደነቅ ነው ለማለት ይቻላል።

እንደ እውነቱ ከሆነ “ዘመናዊት ኢትዮጵያን” የምትባለው ማለትም “በዘመነ መሳፍንት” ከተፈፀመ በኃላ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግሥት ጀምሮ የወታደር ደርግ የመንግሥቱን ሥልጣን እስከያዘበት ጊዜ ድረስ ባገር ውስጥ ይሁን በአለም አቀፍ አቁዋምዋ ባፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በደረሰችበት ከፍተኛ ደረጃ ደርሳ አታውቅም።

 

ካፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በፊት ባገር ውስጥ ባፄ ምኒልክ ጊዜ ከጅቡቲ እስከ አዲስ አበባ ከተዘረጋው የባቡር መንገድ በቀር ጣሊያኖች ኢትዮጵያን በወረሩ ጊዜ የምድር የባሕር ወይም ያየር መገናኛ አልነበረም። ከቤተ-ክህነት ትምህርት ቤት በቀር የዘመናዊ ትምህርትና የጤና ጥበቃ አገልግሎት አልነበረም። በበጀት የሚተዳደሩ አገር አስተዳዳሪዎችና ዳኞች በበጀት የሚተዳደር ብሔራዊ የጦር ሠራዊት አልነበሩም። ሁሌም በኢትዮጵያ ሕዝብ ትከሻ ላይ ተጭነው የኢትዮጵያን ሕዝብ ደሞዝ አድርገው ነበር የሚኖሩ። አገር አስተዳዳሪዎች ዳኞችና የጦር ሠራዊት ከሕዝቡ ትከሻ ወርደው ወይም ሕዝቡን ደሞዝ አድርገው መኖራቸው ቀርቶ በበጀት እንዲተዳደሩና ሕዝቡ ባመት የተወሰነ ግብር ብቻ ለመንግሥት እንዲከፍል የተደረገው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። ዘመናዊ ትምህርት ቤቶች ከአንደኛ ደረጃ እስከ ዩኒቨርሲቲ ተከፍተው በሙያው የተመረቁ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ለሕዝባቸው አገልግሎት ለመስጠት እንዲበቁ የተደረገው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመን መንግሥት ነበር። የሚበቃውን ያክል ባይሆኑም በሙሉ ኢትዮጵያ ሀኪም ቤቶች የጤና ጣቢዎችና ክሊኒኮች ተቋቁመው ለሕዝቡ የጤና ጥበቃ አገልግሎት መስጠት የተጀመረው ባፄ ኃይለሥላሴ ዘመን መንግሥት ነበር። የምድር የባሕርና ያየር መገናኛዎች ተፈጥረው ባገር ውስጥ የኢትዮጵያን ክፍላተ ሀገር እርስ በርሣቸው በውጭ ኢትዮጵያን ከብዙ የአለም ክፍሎች ጋር ማገናኘት የተቻለው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር።

 

የአውሮፖ መንግሥታት አፍሪካን ቅኝ ግዛት ካደረጉበት ጊዜ ጀምሮ የኢትዮጵያ መውጪያና መግቢያ የሆነው የባሕር በርዋ ተዘግቶባት ኤርትራ ካካልዋ ተገንጥላ ከአውሮፓ ቅኝ ገዢዎች ባንዱዋ በኢጣሊያ ተይዛባት ከኖረች በሁዋላ የባሕር በርዋ ተከፍቶ እንደገና ከውጭው አለም ጋር ለመገናኘትና ኤርትራም እንደገና ወደ እናት አገርዋ ተመልሣ አንድ ለመሆን የበቃችው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር።

 

የተባበሩት መንግሥታት ማሕበርና የአፍሪካ አንድነት ድርጅት መስሪያ ቤቶቻቸውን አዲስ አበባ አድርገው ኢትዮጵያን ለአፍሪካ አሕጉር የፖለቲካና የዲኘሎማሲ ማዕከል እንድትሆን የተደረገው በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። የንግድ፣ የእርሻ፣ የኢንዱስትሪ፣ ባንኮችና የመድን ድርጅቶች ተቋቁመው የውጭ ባለካፒታሎች ገንዘባቸውን እየያዙ ገብተው ሥራ ተስፋፍቶ ሲከፈትና በየስራዉ ዘርፍ የተማሩ ብዙ ኢትዮጵያን ለከፍተኛ ሀብት ባለቤት ሊሆኑ የበቁ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር።

 

ሕገ-መንግሥት ተመስርቶ በሕዝብ የሚመረጡ አባሎች የሚገኙበት ሕግ አውጪ ፓርላሜንት ተቋቁሞ የፍርድና የአስተዳደር ተቋሞች በሕገ መንግሥት የተመደበውንና ፓርላሜንት ያወጣውን ሕግ ተከትለው መስራት የተጀመረ  በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ነበር። ከዚህ ሁሉ ሌላ የኤርትራ ፌዴሬሽን ከፈረሰ በሁዋላ የኤርትራ  ነፃ አውጪ ድርጅት የተባለው ቡድን በሰሜን ኤርትርያ ንቅናቄውን እስከ ጀመረበት ጊዜ ድረስ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ኢትዮጵያ በሙሉ ሰላም የሰፈነባትና ሕዝብዋም በሥራ የተሠማራባት አገር ሆና ነበር።

 

እርግጥ በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት ይህ ሁሉ ተደርጐ ኢትዮጵያ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚና በማሕበራዊ እድገትዋ ከአውሮፓና ከሌሎች የዓለም አገሮች ጋር መተካከል ይቅርና አልተቀራረበችም። ገና ሁዋላ ቀር ከሚባሉት ሀገሮች አንድዋ ነበረች። ነገር ግን ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በፊት ጥንታዊት ኢትዮጵያ የነበረችበትን ሁኔታ ያላወቁ የዩኒቨርሲቲ ምሁራንና ለእነሱ መሣሪያ የሆኑት ወታደሮች ያን በሁሉም በኩል የተደረገውን ደህና እርምጃ፣ የአውሮፓና ሌሎች ያደጉ አገሮች ከደረሱበት ከፍተኛ ደረጃ ጋር ሲያመዛዝኑት በጣም ዝቅተኛ ሆኖ ስላገኙትና ስላላጠገባቸው ከምንም አልቆጠሩትም። ስለዚህ ኢትዮጵያ በረዥም የነፃነት ታሪክዋ ነፃነትዋንና አንድነትዋን አስከብራ ለመኖር ከውጭ ጠላቶችና በውጭ ጠላቶች ከተገዙ ከውስጥ ቅጥረኞች ጋር የነበረባት ያላቋረጠ ጦርነት ላስከተለባት ሁዋላ ቀርነት በዩኒቨርሲቲ ምሁራንና መሣሪያዎች በሆኑዋቸው ወታደሮች ፊት ዓይነተኛ ተጠያቂው አፄ ኃይለሥላሴ ሆነው ተገኙ። ለኢትዮጵያ ካርባ ዓመት ባልበለጠ የሥልጣን እድሜያቸው ብዙ በጐ ብዙ መልካም ሥራ እንዲሰራ አድርገው፣ በሁሉም በኩል ጥንታዊት የነበረችውን ዘመናዊት እንድትሆን ደረጉትን አፄ ኃይለሥላሴን፣ እንደ ክፉ አድራጊ፤ ሁዋላ ቀርነታቸውን እንዲያዩ አስተምረው አይናቸውን የከፈቱላቸው የዩኒቨርሲቲ ምሁራንና መሳሪያዎቻቸውን ወታደሮች፤ ላልበደሉት የተጠራቀመ እዳ ከፋይ አድርገው ለእሣቸው የማይገባ ውድቀትና ሞት ሲደርስባቸው የኖሩትን አገረ ገዥዎች ዳኞችና መሰሪውን ወታደር ከትከሻው አውርደው ባመት የተወሰነ ቀላል ግብር ብቻ ለመንግሥት እንዲከፍልና ለተረፈ ሀብቱና ጉልበቱ ባለቤት ሆኖ በመጠኑ ኑሮውን እንዲያሻሽል ያደረጉለት የባላገር ሕዝብ እንኩዋ፣ እንዲዘፍን ሲታዘዝ፣ “እምቢ ፣አሻፈረኝ!” ብሎ በማልቀስ ፈንታ፣ መዝፈኑ የሚያስገርምም የሚያሣዝንም ነው።

5. ኢትዮጵያ ከአፄ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት በኋላ

ወታደሩ የመንግሥቱን ሥልጣን ከያዘ ጀምሮ አሥራ ሰባት አመት ሙሉ በኢትዮጵያ የደረሰው ችግርና መከራ በረዥም ታሪክዋ ደርሶ የማያውቅ እጅግ መራራ ነው። በዚያ አስራ ሰባት አመት በኢትዮጵያዊያን መሀከል የተነሣው የእርስ በርስ ጦርነት የብዙ ኢትዮጵያዊያን ሕይወትና ንብረት ያጠፋ ከመሆኑ ሌላ እጅግ ብዙ ኢትዮጵያዊያንን ወጣቶችን የእድሜ ልክ አካለ ስንኩላን አድርጐ አስቀርቷል። በብዙ ሚሊየን የሚቆጠሩ ኢትዮጵያዊያንን ከቤት ንብረታቸው አፈናቅሎ ጥግ ፍለጋ ወደ ባዕዳን ሀገሮች እንዲሰሰዱ አድርጓል። የተረፉትን ኢትዮጵያዊያን በድህነት አዘቅት ውስጥ ጥሎ በጠቅላላው አገሪቱን ለረሃብና ለከፋ ችግር ምሳሌ ሆና የምትጠቀስ አድርጓታል። ይህ የርስ በርስ ጦርነት ከኢትዮጵያ ሕዝብ የሚያጠፋውን አጥፍቶ የተረፈውን ከዚህ በላይ በተመለከተው ጣእር ውስጥ የሚኖር ከመሆኑ አልፎ አሁን ከዚህ ሁሉ የባሰ ደግሞ ኢትዮጵያን ራሱዋን አንድነትዋና ህልውናዋ እንደተጠበቀ የሚኖር መሆን አለመሆኑን በሚያጠራጥር ደረጃ አድርሷታል።

 

ያዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ምሁራንና ወታደሩ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚና የማሕበራዊ ኑሮ ልማት አፋጥኖ ለማሣደግ ብዙ ሺ አመታት የሀገሪቱን ነፃነትና አንድነት ጠብቆ ያኖረውን የርስ በርስ ጦርነት ጀመረ። የዚያ የርስ በርስ ጦርነት ተፈላሚዎች ልዩ ልዩ እንደመሆናቸው ምክንያቶቹም ልዩ ልዩ ሆነው ይገኛሉ። ከነዚህ ምክንያቶቹ አንዱ፣ “ርእዩተ ዓለም” /አይዲዮሎጂ/ ሁለተኛው፣  “የስልጣን ሽሚያ” /የስልጣን ሽኩቻ/ ሦስተኛው፣ “የብሔሮች ጉዳይ” /ብሔሮች የራሳቸው እድል በራሳቸው የመወሰን መብት/ የሚሉት ናቸው።

ሀ. ርዕዮተ ዓለም

የወታደር ደርግና ምሁራን አማካሪዎች ሥልጣን እንደያዙ የሚመሩበት “ርዕዮተ ዓለም” መጀመሪያ፡- “የኢትዮጵያ ሕብረሰባዊነት” ሁዋላ እሱን ትተው “ኮሚኒዝም ለሕዝብ መብትና እኩልነት የቆየ ርአዩት ዓለም ነው” እየተባለ ይሰበክለት የነበረ ከመሆኑም ሌላ መስኮብና ቻይናን ባጭር ጊዜ ከእርሻ አምራችነት ወደ ፋብሪካ አምራችነት ያራመደ ነው  ይባል ስለነበር ከቅኝ ግዛት ነፃ ከወጡት ሀገሮችና እንዲሁም በኢኮኖሚና በማሕበራዊ ኑሮ ልማት ወደ ሁዋላ የቀሩት አገሮች መሪዎች የሚበዙት አገራቸውን አፋጥኖ ለማልማት የሚያስችላቸው ኮሚኒዝም መሆኑን አምነው መቀበላቸውን በማየት የኛ ምሁራንና የሱን ሃሣብ ደግፈው የቀድሞውን መንግሥት አውርደው ሥልጣን የያዙት ወታደሮች ኮሚኒዝም መመሪያቸው ያደረጉ በዚሁ ቀና መንፈሰ ሊሆን ይችላል።

 

ነገር ግን እንኳንስ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ተማሪዎችና ወታደሮች ከውጭ ሀገር ትምህርት ቤቶች ትምህርታቸውን እየጨረሱ ተመልሰው ለደርግ አማካሪዎች ከሆኑት የኢትዮጵያ ምሁራንም በጣም የሚበዙት ስለ ኮሚኒዝም መጽሐፍ ካነበቡትና በቃል ከሰሙት ኘሮፓጋንዳ በቀር በመስኮብና በቻይና ዘለግ ላለ ጊዜ ኖረው ሕዝቦቻቸውን የሚኖሩበትን ሁኔታ የተመለከቱ አልነበሩም። ስለዚህ ኮሚኒዝም ከመጻህፍና ከቃል ኘሮፓጋንዳ አልፎ በገቢር ሲተረጐም ምን እንደሚያስከትል ሳያውቁ አገራቸውን በጨለማ መንገድ መርተው በከፋ ችግር ውስጥ መጣላቸው ብርቱ በደለኞች የሚያደርጋቸው ነው። ነገር ግን እነሱ ለሰሩት በደል አሥራ ሰባት አመት ሙሉ አይቀጡ ቅጣት የተቀጣ የኢትዮጵያ ሕዝብ ነው።

 

በመሠረቱ ኮሚኒዝምም ሆነ ወይም ሌላ ርዕዮተ ዓለም ካንድ አገር ሕዝብ እምነት ባሕልና ልማት ደረጃ ጋር የማይስማማ በመሆኑ ሕዝቡ የማይቀበለው ቢሆንና በሀይል ቢጭኑበት አገርን ወደፊት በማራመድ ፈንታ ወደ ሁዋላ መጐተትን በሀብት ፈንታ ድህነትን፣ በሰላም ፈንታ ሁከትን አስከትሎ መጨረሻ ወደ ታደቀደው ግብ ሊያደርስ የማይችል መሆኑ ባለንበት ጊዜ እየታየ ነው።

(ይቀጥላል)n

 

በጥበቡ በለጠ

 

በአንድ ወቅት ማለትም በሰኔ ወር 2000 ዓ.ም በኢትዮጵያ ደራሲያን ማሕበር አስተባባሪነት ወደ ጐጃም ጉዞ አድርገን ነበር። የጉዞው መጠሪያ #ሕያው የጥበብ ጉዞ ወደ ፍቅር እስከ መቃብር አገር” ይሰኛል። በሐገሪቱ ውስጥ ያሉ አያሌ አንጋፋና ወጣት ደራሲያን' ገጣሚያን' የሥነ-ጽሁፍ መምህራን እና እንደኔ አይነቱ ጋዜጠኛም ነበር። ጉዞው ፈፅሞ የማይረሱ ውብ ትዝታዎች ነበሩት። በዚህ ጉዞ ውስጥ ሜሮን ጌትነት ሰብለወንጌልን ሆና እየተወነች፤ እንዳለጌታ ከበደ በዛብህን ሆኖ፤ አበባው መላኩ ጉዱ ካሣን ሆኖ፤ የምወድሽ በቀለ ወ/ሮ ጥሩአይነትን ሆና፤ አስፋው ዳምጤ ፊታውራሪ መሸሻን ሆነው ታሪኩ በተፈፀመባቸው የፍቅር እስከ መቃብር ቦታዎች ላይ እየተወኑልን ተጉዘናል። ከዚያም ከታላቁ የቅኔ ዩኒቨርሲቲ ከዲማ ጊዮርጊስ ዘንድ ደረስን። ይህ ቦታ ዋነኛው የፍቅር እስከ መቃብር መፅሃፍ የታሪክ እምብርት የተቀበረበት ስፍራ ነው።

 

ዲማ ጊዮርጊስ እንደደረስን ቀሣውስት' መነኮሣት' የቅኔ ተማሪዎች እና ሊቃውንት አገኝን። ሁሉም ማለት ይቻላል ፍቅር እስከ መቃብር ስለተሠኘው መፅሃፍ አንብበዋል ወይም ታሪኩን ያውቃሉ። ጉዳዩ ገርሞን ቆየን። አንድ የሥነ-ጽሁፍ ባለሙያ' ደራሲ' ገጣሚ የተባለ የሀገሪቱ ሰው እና እዚያ የቤተ-ክህነት ትምህርት ብቻ ይሰጥበታል በተባለ ስፍራ ላይ ፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው የሀዲስ ዓለማየሁ መጽሐፍ የጋራ አጀንዳችን ሆነ።

 

እጅግ የገረመኝ ነገር' በፍቅር እስከ መቃብር ውስጥ ልቦለድ ገፀ-ባሕሪ ናቸው ብለን የምናስባቸው ፊትአውራሪ መሸሻ በውን የነበሩ ሰው እንደሆኑ ቀሣውስቱ ነገሩን። ቤታቸውም እዚያጋ ነበር እያሉ አመላከቱን። ካመልካቾቹ ውስጥ መምህር ወልደየስ መቅጫ የሚባሉ ሰው ትዝ ይሉኛል። እርሳቸው እኛ በሄድንበት ወቅት የዲማ ጊዮርጊስ ገዳም አስተዳዳሪ ነበሩ። በርግጥ ጉዱ ካሣም በሕይወት የነበረ ሰው ነው የሚውሉ መረጃዎችም ተፅፈዋል። በዚህ ፍቅር እስከ መቃብር ጉዞ ውስጥ እጅግ ጠቃሚ የሚባሉ የሕይወት ገጠመኞችን ተመልክተን መጥተናል።

 

ፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው የኢትዮጵያ ምርጡ ልቦለድ ለንባብ ከበቃ 50 ዓመት ሆነው። ይህ ትልቅ የልደት በዓል ነው። የዘመናዊ የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ ልደት ነው።

ይህ መጽሐፍ እንደታተመ ሰሞን አንድ እወደድ ባይ ሰው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘንድ ይሔዳሉ። ሔደውም እንደዚህ ይላሉ፡- “ጃንሆይ፤ ሀዲስ በኛው ተምሮ' በኛው ስራ ይዞ' በኛው ተሹሞ' በኛው ለዚህ በቅቶ ሣለ፤ መጽሐፍ ፅፎ አሣጣን። አዋረደን….” ይላሉ።

 

ጃንሆይም “አዋረደን“ የሚለውን ቃል እየቀፈፋቸው እስኪ አሣተመው የምትሉትን መፅሃፍ አምጡ ይላሉ። መፅሃፉ ይሰጣቸዋል። አዩት። ገለጥ አደረጉት። ፍቅር እስከ መቃብር ልቦለድ ታሪክ ይላል። ጃንሆይም ተቆጡ። ይሔ እኮ ልቡ የወለደውን ነው የፃፈው። ምን አደረገ? ልቡ የወለደውን እንደ እውነት ወስዳችሁ አዋረደን ትላላችሁ? እያሉ ተናግረው መፍሐፉን አነበቡ የሚሉ ተባራሪ ወሬዎች አሉ።

 

አፈሩን ገለባ ያድርግላቸውና በ1994 ዓ.ም በደራሲ ሀዲስ ዓለማየሁ ቤት ተገኝቼ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ይህን የጃንሆይን ጉዳይ አንስቼላቸው ነበር። ነገር ግን እርሣቸውም ሲናገሩ እንዲህ እንደሚባል በቅርቡ ነው የሰማሁት፤ በወቅቱ ግን መባሉን አላውቅም ብለውኛል።

እኚህ ደራሲ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ክስተት ናቸው። ከድርሰት ስራዎቻቸው በተጨማሪ ሀገራቸው ኢትዮጵያን ባርበኝነት እስከ ታላቅ ዲኘሎማትነት በመስራት ከማገልገላቸውም በላይ በፋሽስት ኢጣሊያ አማካይነት ጣሊያን ውስጥ ሰባት አመታትን ለሀገራቸው የታሰሩ ናቸው። ሀዲስን ስናነሣ የትኛውን ሀዲስ እናነሣሣ እያልኩ እቸገራለሁ።

 

ያ ገና በ1920ዎቹ መጀመሪያ ላይ ቴአትር እየፃፈ የሀበሻና የወደኋላ ጋብቻ በማለት የቴአትርን ዘርና ቡቃያ ያለመለመውን ሀዲስን ነው?

ያ በ1927 ዓ.ም ጣሊያን ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት ሕዝቡ ነቅቶ፣ ወኔ ኖሮት ሀገሩን እንዲጠብቅ የኢትዮጵያ እና የጣሊያን ጦርነት በአድዋ የተሰኘ ቴአትር ፅፎ ለሕዝቡ ያሣየውን ነው?

 

በፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት እምቢኝ ለሀገሬ ብሎ ጫካ ገብቶ ፋሽስቶችን ሲፋለም የኖረውን ሀዲስ ነው? በዚያ እልህ አስጨራሽ ጦርነት ውስጥ ተማርኮ ወደ ኢጣሊያ ተግዞ ሰባት አመታትን በእስር ያሣለፈውን ሀዲስን ነው?

በአሜሪካ' በእንግሊዝ' በእስራኤል' በኒውዮርክ' የኢትዮጵያ ብቸኛው ተጠሪ አምባሣደሩን ሀዲስ ዓለማየሁን ነው? ኧረ የትኛውን ሀዲስ አንስተን እናውጋ?

 

በመፅሃፍቶቹ ማለትም የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም /1948/ ተረት ተረት የመሰረት' /1948/ ፍቅር እስከ መቃብር /1958/ ኢትዮጵያ ምን አይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል?/1966/' ወንጀለኛው ዳኛ /1974/' የልምዣት /1980/ ትዝታ /1985/ እነዚህን ድንቅ መፃሕፍት ያስነበበንን ሀዲስን ነው?

 

የብዙ መልካም ስብዕና ባለቤት የሆኑት ሀዲሰ ዓለማየሁ የትውልድ ሞዴል ናቸው። ጐጃም ውስጥ በደብረማርቆሰ አውራጃ እንዶዳም ኪዳነምሕረት በምትባል ትንሽዬ መንደር 1902/06 እንደተወለዱ የሚገምቱት ሀዲስ በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ አለም ውስጥ ዘላለማዊ ሰው ያደረጋቸውን ፍቅር እስከ መቃብርን ካሣተሙ 50 አመት ስለሆነ ዛሬ  በጥቂቱ ስለሱ እናወጋለን።

 

ሀዲስ ዓለማየሁ የፍቅር እስከ መቃብር መፅሃፍ ታሪክ እውነተኛው ገፀ-ባሕሪ ይመስሉኛል። ምክንያቱም በ1940ዎቹ መጀመሪያ ላይ ትዳር መሰረቱ። ከወ/ሮ ክበበ ፀሐይ ጋር። ግን ብዙም ሳይቆዩ ወ/ሮ ክበበፀሐይ ይህችን አለም በሞት ተለዩ። ሀዲስም ከዚያ በኃላ ትዳር ሣይመሰርቱ ቀሩ። ዘመናቸውን በብቸኝነት አሣለፉ። ይህን ጉዳይ የዛሬ 14 አመት ጠየኳቸው። ለምን ሌላ ትዳር ሣይመሰርቱ ከ50 አመታት በላይ ቆዩ?  ልጅም እንኳን አልወለዱም? አልኳቸው። የጣት ቀለበታቸውን አሣዩኝ። ይሔን ቀለበት ያሰረችልኝ ክበበፀሐይ ናት። እኔም አስሬላታለሁ። እሷ የኔን ሣታወልቀው ነው ያረፈችው። እኔም የእሷን አላወልቀውም። ማንም አያወልቀውም። እሷ ነች ያሰረችልኝ አሉኝ። ታዲያ ፍቅር እስከ መቃብር የሚባለው ታሪክ ከሀዲስ ሕይወት ሌላ ምን አለ? ለትዳራቸው እስከ መጨረሻው ድረስ ታማኝ የሆኑ ክስተት ናቸው።

 

እጅግ በርካታ ተመራማሪዎች ስለተመራመሩበት ፍቅር እስከ መቃብር፤ ኤልያስ አያልነህ እነዚህን ምርምሮች ሰብስቦ ያሣተመበት፤ ድምፀ መረዋዋ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ አባ አለም ለምኔ እያለች ስላዜመችለት ፍቅር እስከ መቃብር፤ ብርቅዬው ተዋናይ ወጋየሁ ንጋቱ በኢትዮጵያዊያን ልቦና ውስጥ ህያው ስላደረገው ፍቅር እስከ መቃብር መጽሀፍ እስኪ ወግ እንጀምር።

 

የሀዲስ ፍቅር እስከ መቃብር መጽሃፋቸው የብዙ ሺ አመታት የመንግሥት ታሪክ ያላትን ኢትዮጵያን ቀየረ። አዲስ የሥነ-ጽሑፍ አብዮት አቀጣጠለ። አዲስ ምዕራፍ ከፈተ ተብሎ ከሊቅ እስከ ደቂቅ መሠከረ።

ፍቅር እስከ መቃብር ሃምሣ አመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሑፍ በቁንጮነት የሚመራበት ውስጣዊ ስራው ምንድን ነው? ምን ቢኖረው ነው ዘመናትን እየተሻገረ በትውልድ ውስጥ የመነጋገሪያ አጀንዳ ሆኖ የዘለቀው?

በዚህ መጽሐፍ ዙሪያ እጅግ በጣም ብዙ የሚባሉ ምሁራን፣ ተመራማሪዎች እና ተመራቂዎች የጥናት ጽሑፎችን ሲፅፉበት ኖረዋል፤ አሁንም እየፃፉ ነው፤ ወደፊትም ገና ይጽፋሉ። ፍቅር እስከ መቃብር ተመዘው የማልቁ ጉዳዮችን ይዟል። ለዚህም ነው በየዘመኑ ብቅ ያለው ትውልድ ስለ ፍቅር እስከ መቃብር የሚመራመረው።

 

ብዙ ሠዎች ስለ ፍቅር እስከ መቃብር የተወዳጅነት ምስጢር አውጉ ሲባሉ ሦስት ነገሮችን በዋናነት ያነሣሉ። አንደኛው  መጽሐፉ ስለ ፍቅር ማውጋቱ ነው። ምርጥ የፍቅር ታሪክ አለው። ይህ የፍቅር ታሪክ የሰው ልጅ ባሕሪ ስለሆነ ተወደደ ይላሉ። ሁለተኛው መፍሐፉ ፖለቲካዊ ጉዳይ በከፍተኛ ደረጃ ይዟል ይላሉ። በዚህ ምክንያት ለ1960ዎቹ አብዮቶች ቅስቀሣም በር ከፍቷል ብለው የሚናገሩ አሉ። በዚህ የተነሣም ተወዳጅነቱ አይሏል ይላሉ። ሦስተኛው የተፃፈበት የቋንቋ ደረጃ እና ብቃት ወደር የሌለው በመሆኑ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ ዘላለማዊ ፍቅር ያኖረ መጽሐፍ ነው ይሉታል። እነዚህን ሦስት ነገሮች መሠረት አድርገው የተፃፉት ታሪኮች የኢትዮጵያን የሺ አመታት የሥነ-ጽሁፍ ደረጃ ወደ ታላቅ ማማ ላይ ሀዲስ ዓለማየሁ አወጡት እያሉ ብዙዎች ተናግረውታል።

 

እስኪ የመጀመሪያውን ጉዳይ እንመልከተው። ጉዳዩ ፍቅር ነው። የሰብለ ወንጌልና የበዛብህ የፍቅር ታሪክ። ሰብለ የፊታውራሪ ልጅ። በዛብህ የድሃ ልጅ። ግን ደግሞ ጐበዝ መምህር። በዘመኑ በነበረው ባሕልና እምነት አንዲት የታላቅ ሰው ልጅ አቻዋ ካልሆነ ድሃ ሰው ጋር የፍቅር ግኑኙነት ፈፅሞ በማይታሰብበት ዘመን ላይ ሀዲስ ዓለማየሁ ሰብለን ሲገልጽዋት እንዲህ ይላሉ፡-

 

“ከድሮው ሚሊዮን ጊዜ የተዋበች ያበበች ከመምሰልዋም በላይ ባያት በመረመራት መጠን ሰአሊ ስዕሉን በመጨረሻ ማስጌጫ ቀለሙ ሲነካካው እያማረ እያማረ እንደሚሔድ በየደቂቃው በየንዑስ ደቂቃው እየተዋበች… እየተዋበች…አይኖቹ የሚያዩትን ሁሉ የሰውነት ክፍሏን ይዳስስ ጀመረ”።/ገጽ 319-320/

 

ከዚህች ውብ ልጅ ጋር የሚደረግ ወይም የተከሰተ የፍቅር ታሪክ ነው። የድሃው ልጅ በዛብህ የሰብለ ወንጌል የቤት ውስጥ አስጠኚ ሆኖ ተቀጥሮ እንደ እቶን በሚፍለቀለቅ የፍቅር ታሪክ ውስጥ ይወድቃል።

 

ሀዲስ ዓለማየሁ የዛሬ 50 አመታት ስለ ወንድ እና ሴት ፍቅር በአንድ ክፍል ውስጥ ሆነው የሚፈጠረውን ታሪክ በውብ ቋንቋ ገለፁት። በየሰው ልብ እና መንፈስ ውስጥ ታፍኖ ቁጭ ያለውን፤ በብዕር በሚገባ ያልተደሰሰውን ፍቅር በሰብለ እና በበዛብህ ውስጥ አሣዩ፤ ገለፁ። ውብ ገለፃ። ከዚህ የፍቅር ትረካ ጋር ጥቂት ብንቆይስ። ሀዲስ እንዲህ ገለፁት፡-

 

“ወዲያው አጠገቡ መጥታ ስትቀመጥ የፍርሃቱንም፣ የፍቅሩንም ስሜት እየበዛ እየበዛ በሄደ መጠን የልቡ መሸበር ፊቱን ሲያግመው፤ ግንባሩን ሲያወዛው፤ እረፍት አጥቶ ሲቸገር ቀና ብላ አየችና፡-

 

‘ምነ?’ አለች ትንሽ ፈገግ ብላ።

‘ም--ምኑ?’ አለ ቀና ብሎ ማየቱን ፈርቶ አንገቱን እንደ ደፋ።

‘ለምን አላበህ? ሞቀህ?’

‘የለ--የለም ደህና ነኝ።’ አለ።

ልቡ ካፎቱ ወጥቶ ሊሮጥ ሲንደፋደፍ ትንፋሹን እያደናቀፈው። ስሜቱን ከሁኔታው ሲታይ የስዋም ስሜት መለወጥ ጀመረ። የስዋም ፊት መጋም፤ የስዋም ልብ መሮጥ፤ የስዋም ትንፋሽ መደናቀፍ ጀመረ።

‘ደን---ጸን ልፃፍ ወይስ ደን?’

‘ሁለ---ሁለቱንም ፃፊ።’

ከማንኛውም ጊዜ የባሰ ተበላሹ።

 

‘የለም! እንደ-ሱ አይ----አይደለም!’ አለና እንደ ሁል ጊዜው እጅዋን ይዞ ለማፃፍ ከግራ ጐንዋ ቀረብ ብሎ ተቀምጦ ራቁቱን ክንዱን በራቁት ትከሻዋ አሣልፎ ቀኝ እጅዋን ለመያዝ እንዲመቸው ልብሱን ከቀኝ ወገን ጠቅለል አድርጐ ወደ ትከሻው ገፋ ሲያደርግ በውስጡ ከተቃጠለው እሣት የተነሣ ታፍኖ የቆየው ሙቀት ልብሱ ገለጥ ሲል ቀሚስዋን ዘልቆ ለገላዋ ተሰማው። ክንዱ ትከሻዋን፤ ቀኝ እጁ ቀኝ እጅዋን፤ ትኩስ ትንፋሹ ጆሮዋን፤ አንገትዋን ሲነካት ልዩ ሙቀት፤ የወንድነቱ ሙቀት በዚህ ሁሉ በኩል እንደ ኤሌክትሪክ ማዕበል በሰራ አካላትዋ ጐርፎ አጋላት።  ያ ለምለም፣ ያ ውብ አካላትዋ ከማር ሰፈፍ እንደ ተሰራ ሁሉ፤ ሙቀት እንደሚፈራ ሁሉ፤ ትንሽ በትንሽ መቅለጥ፤ ትንሽ በትንሽ መፍሰስ ጀመረ። ሰውነትዋን መግዛት በሰውነቷ ማዘዝ ተሣናት። ወዲያው ሣታስበው፤ ሣታዝዘው ራስዋ ቀና፤ ፊትዋ ወደ ፊቱ ዘወር አለና አፍዋ ተከፍቶ የሱን አፍ ፍለጋ ሲሔድ በመንገድ ተገናኙ። ከዚያ እጆችዋ እርሣስና ክርታሱን ጥለው አንገቱን፤ የእሱም እጆች የእስዋን ተጠምጥመው ይዘው፤ አፍዋ ባፉ፤ አፉ ባፍዋ ውስጥ ቀለጡ። እሱ በስዋ፤ እሷ በሱ ውስጥ ጠፉ። ሁለቱ ደናግል ሁለቱ ንፁሃን ይህን የተበላሸ፤ ይህን የቆሸሸ፤ ይህን በክፉ ነገር ያደፈ የጐደፈ አለም ጥለው ወደ ሌላ አለም ወደ አንድ አዲስ አለም ገቡ። እንዴት ጥሩ አለም ነው? የፍቅር አለም፤ ሣር እንጨቱ ፍቅር ብቻ አብቦ የሚያፈራበት፤ ወንዙ ፍቅር ብቻ የሚያፈስበት፤ አእዋፍ ፍቅር ብቻ የሚዘምሩበት፤ የፍቅርና የፍፁም ደስታ አለም እኒያ ሁለት የክፉ ባሕል ምርኮኞች፤ እኒያ ሁለት የክፉ ልማድ እስረኞች ማሰሪያቸውን ቆርጠው ከወህኒያቸው አምልጠው ክፉ አሮጌ ባሕል፤ ክፉ አሮጌ ልማድ በሌለበት ፍፁም በማይታወቅበት አለም ገቡ። የክፉ ልማድ እስረኝነታቸውን ባርነታቸውን ረሱ። አየ-- ምነው እንዲያ ባለው አለም ውስጥ ለሁል ጊዜ በኖሩ፤ ምነው ከንዲያ ያለው ጥሩ የልም አለም ወደዚህ ክፉ የውን አለም ባልተመለሱ፤ ነገር ግን ምን ይሆናል ይመለሳሉ ተመለሱ።

 

“ትንሽ ዝም ብለው አይን ላይን ተያዩና ደግሞ እንደገና አይናቸውን ከድነው ደግሞ እንደገና አፍ ላፍ ተያይዘው፤ ደግሞ እንደገና አንድ ላይ ተዋህደው፤ ደግሞ እንደገና ወዳገኙት አዲስ አለም ሔዱ።

“ሁለተኛ ሲመለሱ መመለሳቸው ከሱ ይልቅ እስዋን አስፈርትዋት አንገቱን በሁለት እጆችዋ ተጠምጥማ እንደ ያዘች እየተንቀጠቀጠች፡- ያዘኝ አትልቀቀኝ፤ እባክህ አትልቀቀኝ” አለች።

“የለም አልተውሽም፤ አልለቅሽም” አለ እሱም እየተንቀጠቀጠ። እንዲሁ አንገት ላንገት እንደ ተያያዙ ብዙ ቆይተው ሰውነታቸው ፀጥ ሲል ለቀቃትና ሁለቱም አፋቸውን ከፍተው ዝም--ብለው ተቀምጠው እርስ በርሳቸው ይተያዩ ጀመር።

 

“እስዋ በሱ፤ እሱ በስዋ ውስጥ ሆነው እፁብ ድንቅ የሆነ አለም በምን ቁዋንቁዋ ይነገራል? ምን ቃል ይበቃዋል? እንዲያ ዝም ብሎ መገረሙ እንዲያ ዝም ብሎ መደነቁ የበለጠ ሊገልፀው ይችል ይሆናል! እሱም ያን አለም ያሣየችውን፤ እስዋም ያን አለም ያሣያትን ዝም ብሎ መመልከቱ፤ ዝም ብሎ መመርመሩ ከሁሉ ይሻላል። ስለዚህ ሁለቱም አፋቸውን ከፍተው እሱ እስዋን፤ እስዋ እሱን እየተያዩ ዝም ብለው ተቀመጡ።

 

“በዛብህ አፉን ከፍቶ በፍቅር የሚዋኙ አይኖቹን በስዋ ላይ ተክሎ ሲመለከታት ሲመረምራት ያች ድሮ የሚያውቃት ውብዋ ደማምዋ ሰብለ ከድሮው ሚሊዮን ጊዜ የተዋበች፤ ያበበች ከመምሰልዋም በላይ ባያት በመረመራት መጠን ሰአሊ ስእሉን በመጨረሻ ማስጌጫ ቀለሙ ሲነካካው እያማረ እያማረ እንደሚሔድ በየደቂቃው በዬ ንዑስ ደቂቃው እየተዋበች እየተዋበች የምትሔድ መስላ ታየችውና የሱም መገረም በዚያው መጠን እየበዛ ሔደ። ተጠራጠረ። እልም ናት እውን ናት? ሰው ናት መንፈስ ናት? መንካት አለበት። እንደ ቶማስ እጁን ሰዶ አንገትዋን፤ አገጭዋን የተከፈቱ ከንፈሮችዋን፤ አፍንጫዋን አይኖችዋን ጉንጮችዋን ጆሮዎቿን ከዚያ አይኖቹ የሚያዩትን ሁሉ የሰውነት ክፍልዋን ይዳብስ ጀመር። አይኑ ያየው እውነት መሆኑን እጁም መሰከረ። አይኑ አልተሣሣተም። እልም አይደለችም። እውን ናት፤ መንፈስ አይደለችም ሰው ናት፤ ያካልዋና የመንፈስዋ ውበት ከሚያውቃቸው ሰዎች ሁሉ ብዙ ሚሊዮን ጊዜ የበለጠ ከመሆኑ በቀር ያው ሰው ናት፤ እንደ ሌላው ሰው ከስጋና ከደም፤ ካጥንትና ከጅማት የተሰራች ሴት ናት። ሰብለ ናት። ደግሞ እንደገና የተከፈተ አፍዋን አይንዋን ፊትዋን ሁሉ ዝም ብሎ ይዳብስ ጀመር። አሁንማ ከእንግዲህ ወዲያማ መፍራት የለ፤ ማፈር የለ። ምን ትለኝ ማለት የለ። ይህ ሁሉ በመሀከላቸው የነበረው ገደል ተንዶ አንድ ሆነው እሱን ራሱን ሆና ሰው ራሱን ይፈራል? ራሱን ያፍራል? ራሱን ምን ይሉኝ ይላል? የለም! ከእንግዲህ እሱ ናት። ራሱ ናት። በፈለገው ጊዜ እንደ ፈለገው ይዳብሳታል። እስዋም እንዲሁ!

 

“ስለዚህ መናገር የለ፤ መሣቅ የለ፤ ፈገግታ እንኳዋን የለ፤ እንዲያው ዝም ብቻ። አፋቸውን ከፍተው በመገረም ፊት እየተያዩ እየተደባበሱ ተቀመጡ። እንዲያው ዝም ብለው ብቻ አፋቸውን ከፍተው እሱ እስዋን፤ እስዋ እሱን እያጠኑ እየመረመሩ እያንዳንድዋ አዳዲስ ደም ግባት ሲገለፅላቸው እየተገረሙ እየተደመሙ ተቀመጡ” /ገጽ317-320/

 

ደራሲ ሀዲስ ዓለማየሁ እንዲህ ናቸው። የፍቅርን የውስጥ ነበልባል በሚያምር የገለጻ ጥበባቸው ይተርኩልናል። ይህን ዘለግ ያለውን ጥቅስ ያቀረብኩት ፍቅር እስከ መቃብር በፍቅር ጉዳይ ላይ ምን ያህል ጥልቅ እንደሆነም ያሣይልኛል ብዬ ነው። በዛብህና ሰብለ ይህን ከመሰለ የፍቅር አለም ውስጥ እንዴት ይወጣሉ? ማን ነው ይህን እቶን የፍቅር ፍም የሚያጠፋው?

ፍቅር እስከ መቃብርን ተወዳጅ እና የዘላለም ሥነ-ጽሁፍ ካደረጉት ውስጥ አንዱ የበዛብህና የሰብለ ይህን የሚያክል ግዙፍ ፍቅር ሊፈርሰ የተፈጠረው ታሪክ ነው። የመጣው ታሪክ ነው።

 

እነዚህ ሁለት ጉብሎች የመደብ ልዩነታቸው ባመጣባቸው ጣጣ መለያየት ግድ ሲሆንባቸው ሰብለም ነገር አለሙን ትታ ስትጠፋ፤ ጦርነት ሲካሔድ፤ ሞትና ደም ሲፈስ፤ የነበረው እንዳልነበረ ሲሆን በፍቅር እስከ መቃብር ውስጥ እናገኛለን። የአንድ ልቦለድ አለባዎች (Elements)  የሚባሉት ሁሉም ነገሮች ተካተውበት እጅግ ጣፋጭ ታሪክ ይዞ የዛሬ 50 አመት ብቅ ያለው ፍቅር እስከ መቃብር የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ ደረጃ ላይ ትልቅ ማማ ሆኖ ለዘላለም እያበራው ይገኛል።

 

ሌላው የፍቅር እስከ መቃብር ተጠቃሽ ጉዳዩ ፖለቲካዊ ጉዳዮች ናቸው። የፍቅር ታሪኩ በፖለቲካ ጉዳዮች የተቀመመ ነው የሚሉ አያሌ ሃያሲያን አሉ። በፍቅር ውስጥ የሚገለፅ የመደብ ትግል (Class Struggle) የመኖሩን ያህል አብዮተኛ (revolutionist) ገፀ-ባሕርያትንም በስፋት የያዘ እንደሆነ ይታወቃል። በተለይ ካሣ ደምጤ/ጉዱ ካሣ/ የተባለው ገፀ ባሕሪ የዘመነ ፊውዳሊዝም ዋነኛው አቀንቃኝ ገፀ-ባሕሪ ሆኖ ነው የተቀረፀው።

 

ነብሱን ይማረውና የሥነ-ጽሑፍ መምህሬ ዶ/ር ዮናስ አድማሱ ጉዱ ካሣን ሲገለፀው ጉድ ነው ይለዋል። ጉዱ ካሣ አብዮተኛ (Revolutionist) ብቻ ሣይሆን የሀገርና የመንግስት ጠጋኝ አቃኝ (Reformist) ነው የሚሉም አሉ። ከማህበረሰቡ ያፈነገጡ የሚመስሉ ድርጊቶች ቢኖሩትም ያ ስርአተ ማሕበር እንዳይናድ፤ የከፋ ችግር ውስጥ እንዳይወድቅ ሃሣብም የሚሰጥ ብቸኛው የ Think-tank ቡድን መሪ ነው።

 

“አዬህ በረዥም ጊዜ ልማድ የታመኑ ሰውን እንደ ተለጐመች በቅሎ ግራ ቀኝ ሣያይ በተመራበት ብቻ እንዲሔድ የሚያደርጉት ብዙ እምነቶች አሉ። እነዚህ የልማድ እምነቶች ሀዋርያቸው ማን እንደሆነ እግዚአብሔር ይወቀው። ሰውን የጌታ ዘር' የድሃ ዘር' የእጅ ሰሪ ዘር' የባርያ ዘር በሚባል ልዩ ልዩ የዘር ክፍል ከፍለውታል። ይህ ብቻ ሣይሆን እነዚህ ዘሮች ምን ማድረግ እንደሚገባቸው እንዴት እንዲኖሩ፤ ማን ከማን እንደሚጋባ፤ ማን ማንን እንዲያከብር፣ ማን ማንን እንዲንቅ ሣይቀር በነዚህ የልማድ እምነቶች ተደንግጓል። ባርያ እንዲሸጥ እንዲለወጥ፤ እጀ ሰሪው እንዲናቅ እንዲጐጠጥ፤ ድሀው በጌታ እንዲገዛ፤ እንዲረገጥ ተመድቧል። ከጌታ አለቀኑ የሚወርድ ውራድ እርስዎ እየተባለ እንዲወርድ፤ ድሃው ሸማግሌ አንተ እየተባለ እንዲሞት ተደንግጓል። ከንቱ አስቦ ከንቱ የሚናገር ዘመናይ ተብሎ እየተደነቀ፤ ገዥ እንዲሆን ተመድቧል። ይገርምሃል ይህን የማይረባ ልማድ ተመልክተህ እንዲህ ያ ስራት ሊኖር የሚገባውም የሚቻል አይደለምና ይልቅ አወዳደቁ እንዳይከፋ ቀስ ብሎ እንዲለወጥ ማድረግ ይሻላል ብለህ የተናገርህ እንደሆነ እንደ ከሀዲ ተቆጥረህ የምትሰቀልበት ገመድ ይሰናዳልሃል። ዝም ብለህ እያዘንህ ተመልካች የሆንህ እንደሆነም እንዲህ እንደ እኔ እብድ፤ ጉድ እያሉ ሰላምህን አሣጥተው ከማህበር አስወጥተው በዘመድ መሀከል ባዶ፤ ተወልደህ ባደክበት አገር እንግዳ ሆነህ እንድትኖር ያደርጉሀል። ደግሞኮ ይህን ሁሉ የሚያደርጉብህ የጌታ ዘር ነን የሚሉት ሁሉንም ረግጠው እላይ የተቀመጡት ብቻ ቢሆኑ ጥቅማቸው እንዳይጐድልባቸው ነው ትላለህ! ነገር ግን ባሮቹ እጅሰሪዎቹ ድሆቹ ሁሉ፤ ግፍ የሚሰራባቸው ሁሉ፤ ከግፍ ሰሪዎች ጋር አንድ ላይ ተባብረው ሲፈርዱብህ ምን ትላለህ? ከልማድ ጋር የማይስማማ እውነት ሁል ግዜ እሳት ነው ማለት ብቻ ነው! እየውልህ! በጠቅላላው የዚህ ልማድ እስረኞች ነን” /ገጽ 334-335/

ጉዱ ካሣ አብዮተኛ ብቻ ሣይሆን ማሕበረሰባዊ ሀያሲ (Social Critic) ነው። የሚኖርበትን ማሕበረሰብ አበጥሮ አንጠርጥሮ ያየዋል። የ1960ዎቹ የመደብ ትግል አቀንቃኞች እነ ክፍሉ ታደሰ' ዋለልኝ መኮንን' ብርሃነ መስቀል ረዳና ሌሎችም የአብዮት መዘውር ከማንቀሣቀሣቸው በፊት ሀዲስ ዓለማየሁ ጉዱ ካሳ የተባለ ገፀ-ባሕሪ ጐጃም ዲማ ጊዮርጊስ ውስጥ ፈጥረው የልቦለድ አብዮት አቀጣጥለዋል።

 

የሀዲስ ዓለማየሁን አብዮት ስንቃኝ ግን ሁሌም እፊቴ የሚመጣ ጥያቄ አለ። ሦስቱ ገፀ-ባሕሪያት ሰብለ' በዛብህ እና ጉዱ ካሳ የለውጥ አቀንቃኞቸ ናቸው። አዲስ ማሕበረሰባዊ አስተሣሰብ እንዲመጣ ራሣቸውን የሰጡ ናቸው።  ግን ፍፃሜያቸው አያምርም። ሦስቱም በስተመጨረሻ አንድ መቃብር ውስጥ ይገባሉ። ግን ለምን? ሁሌም የምጠይቀው ጥያቄ ነው።

 

በ1994 ዓ.ም ራሣቸውን ሀዲስን ጠይቄያቸው ነበር። ለምን ሶስቱም ሞተው በአንድ መቃብር ገቡ አልኩዋቸው። የሰጡኝ ምላሽ መስዋዕትነትም ትግል ነው ብለውኛል። ሀዲስ ለጥያቄዎች ጥልቅ እና የተብራራ ማብራሪያ የሚሰጡ ሰው አይደሉም፤ ግን በመልሶቻቸው ውስጥ እጅግ ትህትና፤ ሰውን አክባሪነት፤ ራስን ከፍ አድርጐ ያለመታየት እና ሽቁጥቁጥነት ያለባቸው ደራሲ' አርበኛ' ዲኘሎማት ነበሩ።

 

የፍቅር እስከ መቃብር ሦስተኛው የብረት ምስሶው ቋንቋው ነው። ቋንቋው ውብ ነው። ቋንቋ ስንል ገለፃውና ትረካው ናቸው። ሀዲስ አለማየሁ ህዳር 28 ቀን 1996 ዓ.ም በ94 አመታቸው ቢያርፉም ፍቅር እስከ መቃብር ግን  እንደ ስሙ ሁሉ እስከ ሕይወት ፍፃሜያችን ድረስ የምንወደው መጽሐፍ ያደረገው ውብ ቋንቋው ነው። ወደፊትም ገና ብዙ 50 አመቶች ይጓዛል።n

 

በጥበቡ በለጠ

ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ታሪክ በእጅጉ አስገራሚ ነው። አስገራሚ ያልኩት በብዙ ምክንያት ነው። አንደኛው ኢትዮጵያ ውስጥ የታክሲ ስራ መቼ ተጀመረ ብለን ብንጠይቅ በ1920ዎቹ ነው የሚል መልስ እናገኛለን። በ1928 ዓ.ም አዲስ አበባ ውስጥ ስምንት ታክሲዎች ብቻ ነበሩ። ከነዚህ የስምንቱ ታክሲዎች አንደኛው ባለቤት ስምኦን አደፍርስ ይባላል። የያኔው ዘመናዊ ሰው። መኪና ሲነዳ እንደ ብርቅ እና ተአምር የሚታይ ነበር።

 

ስምኦን አደፍርስ፣ አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ግራዚያኒ ላይ የካቲት 29 ቀን 1929 ዓ.ም ቦምብ ሲወረውሩ የተባበራቸው ጀግና ነው። በታክሲው ይዟቸው መጭ ያለ ልበ ደፋር ሰው ነው። በኢትዮጵያ የታሪክ አለም ውስጥ ስለ እሱ ብዙ አልተባለለትም። በአንድ ወቅት ማለትም በ1994 ዓ.ም አዲስ ዜና በተሰኘ ጋዜጣ ላይ ታሪኩን ጽፌ ነበር። በርካታ ሠዎች በጽሁፉ ተደስተው ደውለውልኛል። ጽሁፉንም አስፋፍቼ እንድፅፈው ጠይቀውኛል።

 

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ስለዚሁ ስምኦን ስለሚባለው አስገራሚ ኢትዮጵያዊ ሰፋ አድርገው ከጻፉ ሰዎች መካከል አንዱ ናቸው። እኔም ስጽፍ ከእርሳቸው መጽሀፍ ውስጥ በርካታ መረጃዎችን ወስጃለሁ። በ1977 ዓ.ም ደግሞ መንግስታዊ የሆነው አዲስ ዘመን ጋዜጣ “ምን ሰርተው ታወቁ” በተሰኘው አምዱ ስር ስለ ስምኦን አደፍርስ ቤተሰቦቹን ጠይቆ ጽፏል። እስኪ የተወሰነውን ክፍል ቤተሰቦቹ በ1977 ዓ.ም ምን አሉ በሚል እንድታነቡት ልጋብዛችሁ።

 

ስምኦን ከአባቱ ከአቶ አደፍርስ አድጎ አይቸውና ከእናቱ ከወ/ሮ ሙሉ ብርሃን መሸሻ በሐረርጌ ክፍለ ሀገር በሐብሮ አውራጃ በአንጫር ወረዳ ልዩ ስሙ ጉባ ላፈቶ በሚባለው ሥፍራ በ1905 ዓ.ም ተወለደ። እድሜው ለትምህርት ሲደርስ በመጀመሪያ እዚያው ላፍቶ በሚገኘው የካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ደብር ከዚያም ወደ አዲስ አበባ በሕፃንነቱ በመምጣት በልደታ ማርያም ካቴድራልና በአሊያንስ ፍራንሴዝ ትምህርቱን በሚገባ አጠናቀቀ። ከዚያም በታክሲ ነጂነት ወደ ግል ሥራ ተሠማርቶ ይኖር ነበር።

 

ፋሽስት ኢጣሊያም ከጥንት የተመኘቻትን ኢትዮጵያ በ1928 ዓ.ም ወረረች። አዲስ አበባንም በቁጥጥሯ ሥር አድርጋ የግፍ አገዛዟን መዘርጋትና ማጠናከር ጀመረች። ስምኦን የእናት አገሩ መደፈርና በነጮች ሥር የቅኝ ተገዥ መሆን የሆድ ውስጥ ቁስል ሆኖበት ያዝን ነበር። ዘመዶቹና ወገኖቹ በየዱሩ ተበተኑ። ሌሎቹም ተሰደዱ። በተለይ ወንድሞቹ ደበበና አጐናፍር አደፍርስ በመጀመሪያ ጅቡቲ ቀጥሎም ኬንያ ተሰድደው የአርበኝነት ሥራቸውን ከውጭ አፋፋሙ። ስምኦን ወደ ስደት ውጣ ቢባልም መሰደድን አልመረጠም። ምርጫው አዲስ አበባ ውስጥ ተቀምጦ የውስጥ አርበኛ በመሆን ጠላቱን ፋታ ማሳጣትና ለአገሩ ነፃነት መዋጋት ነበር። ወንድሙ አጐናፍር አደፍርስ ከጅቡቲ በተጨማሪ ሌላ መኪና ልኮለት በሁለት ኦፔል መኪናዎች የታክሲ ሥራውን ቀጠለ። በነገራችን ላይ በዚያን ወቅት በአጠቃላይ በአዲስ አበባ ውስጥ ወደ 8 የሚሆኑ ታክሲዎች ነበሩ። ማቆሚያቸው ጊዮርጊስ ሆኖ ከዚያ በመነሣት ወደ ለገሐር ወደ ገፈርሳና ወደ ግቢ እንዲሁም ወደ ሌላ አቅጣጫ እየተጓዙ ይሠሩ ነበር። በታክሲ ከ1 እስከ 5 ጠገራ ብር ከፍሎ የተሳፈረ ሰው ኩራቱ ሌላ ነበር።

 

ጠላት በማይጨው ጊዜዊ ድል አግኝቶ አዲሰ አበባ ሲገባ ስምኦን ገና ወጣት ነበር። ብቻውንም ይኖር ነበር። ጣሊያንንም በጣም ስለሚጠላ ለአገሩም በጣም ተቆርቋሪና ታማኝ ኢትዮጵያዊ መሆኑን ስላወቁ አብርሃ ደቦጭና ሞገስ አስገዶም ባልንጀራቸው እንዲሆን ፈለጉት። ብዙም ከተቀራረቡ በኋላ የሆዳቸውን ምሥጢር ገለፁለት ። እሱም አሳባቸውን አሳቡ በማድረግ አብረው 3ቱም እቅድ ያወጡ ጀመር። በመጀመሪያ ለማንም ሳይናገሩ በመኪናው ሆነው ወደ ዝቋላ ሔዱ። እዚያም ለ15 ቀናት ያህል ተቀምጠው በግራዚያኒ ላይ ምን ዓይነት እርምጃ እንደሚወስዱና ከወሰዱም በኋላ ምን ምን ማድረግ እንዳለባቸው ሲያወጡና ሲያወርዱ ከረሙ። በተለይም የቦምብ መጣል ልምምድ ሲያደርጉ ሰነበቱ። የቦምብ ቁልፍ አፈታትና አወራወርን ያጠኑት ዝቋላ ነበር። ያስተማራቸውም የደጃዝማች ፍቅረ ማርያም መትረየስ ተኳሽ የነበረ ሰው ነው።

 

ከ15 ቀናት በኋላ ሲመለስ መልኩ ጠቋቁሮ ስላዩት ዘመዶቹ የት ነበርክ ብለው ጥያቄ ሲያበዙበት ሽርሽር ሔጄ ነበር አላቸው። ብዙም ሳይቆዩ የካቲት 12 ቀን 1929 ደረሰ። የአዲስ አበባ ሕዝብ ቤተ መንግሥት እንዲገኝ ታዘዘ። ግቢው ዙሪያውን መትረየስ ተጠምዶበት ይጠበቅ ነበር። ግራዚያንም ለድሆች ምፅዋት እሰጣለሁ ስላለ ብዙ ሰው ወደ ግቢው አመራ። አብርሃና ሞገስም መኪናህን ቤንዚን ሞልተህ ያው እንደተባባልነው መኪናዋን አዙረህ ፊት በር በደንብ ጠብቀን ብለው ስምኦንን ቀጠሩት። እነርሱ አስተርጓሚዎች ስለነበሩ ግቢ ገቡ። ስምኦንም መኪናዋን አዘጋጅቶ በተባባሉበት ቦታ ይጠብቃቸው ነበር።

 

ወደ 5 ሰዓት ገደማ ግራዚያኑ ሕዝብ ሰብስቦ ይደነፋል። የአርበኞቻችንን ስም እየጠራ ያንኳስሳል። የሁሉንም አንገት ቆርጬ ሮማ እልካለሁ ይላል። እነአብርሃም ቦምብ ጣሉበት። እርሱንና ከእርሱ ጋር የነበሩትን ጀኔራሎቸ አቆሰሉ። የአውሮኘላን አብራሪዎች ጀኔራል ሞተ። ከዚያም በተፈጠረው ረብሻ መትረየስና ጠመንጃ ሲተኮስ እነርሱ በፊት በር በኩል ሹልክ ብለው ወጥተው በተዘጋጀችው የስምኦን መኪና ወደፍቼ ተነሥተው ሔዱ። ስምኦንም እነርሱን እዚያ አድርሶ ወደ አዲሰ አበባ ተመለሰ።

 

የካቲት 19 ቀን በሳምንቱ ጣሊያኖች በጥቆማ መጥተው ስምኦንና የቤት ሠራተኛውን ያዙ። ለብቻ አሠሯቸው። እንዲህ እንዲህ ያሉ ሰዎች ይመጡ ነበር ወይ እያሉ ሠራተኛውን ጠየቁት። እሱም ያየውን ሁሉ ነገራቸው። ፈትተው ለቀቁት። ሠራተኛው ባደረገው ጥቆማ ብዙ የስምኦን ጓደኞች ታደኑ። ታሥረውም ተገደሉ። የስምኦን ታናሽ ወንድም ሱራፌል አደፍርስም ሲታደን ከርሞ ሊያዝ ሲል ሌሊት አምልጦ በእግሩ ከአዲስ አበባ ወደትውልድ ስፍራው ወደ ሐረርጌ ተመለሰ።

ስምኦን የመጀመሪያው የጭካኔ ቅጣት ከደረሰበት በኋላ ደጃች ውቤ ሰፈር አጠገብ በነበረው ወህኒ ቤት አሠሩት። ምርመራው በጥብቅ ቀጠለ። በመግረፍ፣ ጠጉሩን በመንጨት፣ የጣቶቹን ጥፍሮች በመንቀል የሥቃይ ውርጅብኝ ቢያወርዱበትም ስምኦን ከዓላማው ፍንክች አላለም። ሚሥጢር አላወጣም። አሠቃዮቹም ከእርሱ ምንም ማግኘት ስላልተቻላቸው ሚያዝያ 29 ቀን 1929 ገደሉት።

 

ዘመዶቹም ሳያውቁ ሥንቅ ለማቀበል ሲሔዱ አንድ ዘበኛ ስምኦን መሞቱን በ11 ሰዓትም 13 ሬሳ እንደሚቃጠልና የስምኦንም  ሬሳ ከእነርሱ ጋር እንደሚቃጠል ጨምሮ ነገራቸው። የስምኦንም እህት ወ/ሮ ሸዋረገድ አደፍርስ የእሥር ቤቱን ሐኪም ያውቁት ስለነበር ሐኪሙም ወርቅ ስለሚወድ አንድ ወቄት ወርቅ ከሰጡኝ ለማንም ሳያወሩ የስምኦንን ሬሳ እሰጥዎታለሁ አላቸው። ወርቅ ሰጥተው ሬሳውን በድብቅ ወስደው በጴጥሮስ ወጳውሎስ ካቴሊካዊት መካነ መቃብር ግንቦት 1 ቀን 1929 ቀበሩት። ስምኦን በደረሰበት ሥቃይ ሬሳው የሰው ገላ አይመስልም ነበር በማለት ከፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽሑፍ ጋር በሕይወት ያሉት እህቱ ወ/ሮ አሰገደች አደፍርስ በኃዘንና በእንባ ገልፀውታል።

 

ታዲያ የዚህ ወጣት ጀግና ታሪክ እንዴት እስከዛሬ ተዳፍኖ ቀረ? የአብርሀምና የሞገስ ስም ሲነሣ የሱ ለምን ተነጥሎ ቀረ? መቃብሩስ ምንም ዓይነት ምልክት ሳይደረግበት እስከዛሬ ሣር ብቻ ለብሶ የቀረው ለምንድነው የሚሉ ጥያቄዎች አንባብያንን ሳያሳስቡ አይቀሩም በማለት በ1977 ዓ.ም ተጠይቆ ነበር። መልሱ ግን እስካሁን አልተመለሰም።

 

ግርግር ለሌባ ይመቻል እንዲሉ የወጣቱን አርበኛ የስምኦንን ንብረት ጣሊያኖችና ባንዳዎች ተከፋፈሉት። ጣሊያኖች ባንክ የነበረውን ገንዘብ ሲወስዱ ባንዳዎች ደግሞ ወንድሙ ከጅቡቲ ልኮለት ይሠራበት የነበረውንና የራሱንም ሁለት ኦፔል ታክሲዎች ተከፋፈሉ። በተለይም የንጉሱ እልፍኝ አስከልካይ የነበሩ ሰው እስከ ቅርብ ጊዜ የስምኦንን መኪና ይነዱ እንደነበረና የወጣቱ አርበኛ ስምም እንዳይነሣ ይከለክሉ እንደነበረ ብዙ ሰዎች ይናገራሉ በማለት እህቱ ከ40 አመታት በፊት ተናግረው ነበር።

 

በኢትዮጵያ የአርበኞች ትግል ፋሽስት ኢጣልያ ኢትዮጵያን ለቅቃ ስትወጣ ኢትዮጵያ የተዋደቀችለትን ነፃነቷን አስከበረች። አርበኞች ልጆቿም ከየምሽጋቸው ወጡ። የወደቁላትንም ጀግኖች ልጆቿን ጀብዱም ለማውራት በቁ። ሆኖም ብዙ ባንዳዎች የነበሩ አስከፊና አፀያፊ የሆነው ለማውራት ሥራቸውን ለመደበቅና ለመሸፈን እንዲያውም እራሳቸውን አርበኞች አስመስለው ለመቅረብ ያልፈነቀሉት ድንጋይ ያላስወሩት የሐሰት የጀብድ ወሬ የለም። እነዚህ የወገን ከሀዲዎች በግል ጥቅም የሰከሩ ስለነበሩ የዘረፉት እንዳይታወቅባቸው እንደስምኦን አደፍርስ ዓይነት ሐቀኛ የአርበኛና የትግል ሕይወት ተሸሽጎና ተቀብሮ እንዲኖር አድርገው ነበር። በጣም የሚያሳዝነው ደግሞ ኢትዮጵያ በጀግኖች ልጆቿ ትግል እንደገና ነፃነቷን አስከብራ መኖር ስትጀምር እነዚያ የትናንት ባንዳዎች አርበኞች ተብለው የስምኦንን ታክሲዎች ወርሰው ሲነዱ መታየታቸው ነበር።

 

ምንጊዜም ቢሆን እውነት ተደብቃ አትቀርም። ወጣቱ ታጋይ ስምኦን አደፍርስ በተገደለበት ጊዜ ገና የ24 ዓመት ጐልማሳ ነበር። አላገባምም ነበር። ስለዚህ ለእናት አገሩ የዋለላትን ታላቅ ውለታ ማን ይንገርለት? ልጆች የሉትም። ዘመዶቹ ታግለው ደክመው የማይሆንላቸው ሲሆን ተውት።

 

ልጅ ባይኖረው፤ ዘመድም አቅም ቢያንሰው እናት አገሩ አልረሳችውም። አትረሳውምም። አሁንም ቢሆን ወደፊት አገራችን ኢትዮጵያ ተከብራና ታፍራ የምትኖረው እንደ ስምኦን አደፍርስ ዓይነት ባሉ ሐቀኛ ዜጎቿ እንጂ ባስመሳዮች አለመሆኑ እየተረጋገጠ ነው በማለት የወጣቱ ታክሲ ነጂ አርበኛ ቤተሰቦች ተናግረዋል።

በጥበቡ በለጠ

በኢትዮጵያ የትግል እና የአርበኝነት ታሪክ ውስጥ የካቲተ 12 ቀን ሁሌም ትዘከራለች። እንድትዘከር ካደረጓት ሦስት ሠዎች መካከል አንዱ አብርሃ ደቦጭ ነው። አብርሃ ደቦጭ እና ሞገሰ አስገዶም ቦምብ ግራዚያኒ ላይ ወርውረው ጉዳት በማድረሳቸው 30 ሺ ያህል የአዲስ አበባ ከተማ ሕዝብ አልቋል። ጣሊያኖች ሕዝቡን ፈፅሞ የሰው ልጅ ያደርግዋል በማይባል ጭካኔ ጨፍጨፉት።

 

ይህ የየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም የቦምብ ውርወራ ድርጊት በተለያዩ ሠዎች የተለያዩ አስተያየቶች ይሠጡበታል። አብርሃ ደቦጭ አና ሞገስ አስገዶም ስለ ቦምብ ውርወራ፤ ስለ ቦምብ አፈታት፤ ስለ ቦምብ አጠቃላይ ሁኔታ የት ተማሩ፤ ማን አስተማራቸው፤ እነዚህ ሁለት ሠዎች ለዚህ ተግባራቸው ያነሣሣቸው እውነተኛው ምክንያት ምንድን ነው? ቦምቡን ከመወርወራቸው በፊት ምን ነበሩ? እነዚህ ከላይ የሠፈሩት ጥያቄዎች በአግባቡ መመለስ ያለባቸው ጉዳዮች ናቸው።

የጥንታዊት ኢትዮጵያ አርበኞች ማሕበር ኘሬዘዳንት ልጅ ዳንኤል ጆቴ በቅርቡ መግለጫ ሰጥተው ነበር። መግለጫቸው እንደሚያስረዳው በሚያዚያ ወር 2008ዓ.ም ለአብርሃ ደቦጭ አና ለሞገስ አስገዶም የመታሰቢያ ቴምብር እንደሚታተምላቸው የሚያወሣ ነው። እንደ እርሣቸው ገለፃ እነዚህ ሁለት ሠዎች ለፋሽስት ኢጣሊያ የአዲስ አበባው መሪ ግራዚያኒ ላይ ያደረጉት የቦምብ ውርወራ ታላቅ ተጋድሎዋቸውን የሚያሣይ መሆኑን እና የመስዋዕትነት ምሣሌ መሆናቸውን ብዙ ሠዎች ይናገራሉ።

 

አብርሃም ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ቦምብ ባይወረውሩ ኖሮ የኢጣሊያ ወረራ ይራዘም ነበር የሚሉ አሉ። ምክንያታቸውን ሲያስቀምጡም በወቅቱ የኢጣሊያ አቅም ትልቅ ስለነበር እና የተደራጀ የጦር ኃይል ስለነበራት አርበኞች እየተዳከሙ ነበር። ለኢጣሊያ በባንዳነት የሚያድሩ አርበኞችም እየበረከቱ መጥተው ነበር። ነገር ግን አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ቦምቡን ከወረወሩ በኋላ ነገሮች ተቀየሩ። ፋሽስቶች ወዳጅ ጠላት ሣይሉ ያገኙትን የአዲስ አበባ ሕዝብ ሁሉ ይጨፈጭፉት ገቡ። ሕዝብ አለቀ። ፋሽስት ደም ተቃባ። በሕይወት የተረፈው አርበኝነት ገባ። አርበኛ የነበረው ይህን ግፍ ከላዩ ላይ አሽቀንጥሮ ለመጣል የበለጠ ቁርጠኛ ሆኖ ትግሉን ቀጠለ።

 

የአብርሃ ደቦጭ እና የሞገስ አስገዶም የቦምብ ውርወራ ትግሉን አቀጣጠለው። የአርበኞችን ወኔ የበለጠ አፋፋመው የሚሉ በርካታ አስተያየቶች አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ ዳር ሆነው ጉዳዩን ከተለያዩ አቅጣጫዎች የሚመለከቱ ሰዎች የሚሠጧቸውም አስተያየቶች በዋዛ የሚታለፉ አይደሉም። እንደ እነርሱ አባባል ከቦምቡ ውርዋሮ አለመቀናጀት ጀምሮ በተለይ በአብርሀ ደቦጭ ስብዕና ላይ የሚያነሷቸው የተለያዩ ጥያቄዎች አሉ።

 

አብርሃ ደቦጭ በትውልድ ኤርትራዊ ነው። ከኤርትራ ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት ትምህርቱን በተፈሪ መኮንን የተከታተለ ወጣት ነው። ትምህርቱን እንደጨረሰ የተቀጠረው ጣሊያኖች ዘንድ ነበር። ጣሊያንኛን ቋንቋን አቀላጥፎ የሚናገር ነበር። ይህን ስራውን የሚሰራውም በኢጣሊያ ሌጋሲዮን ነበር። እንግዲህ ስራዉ ከጦርነቱ በፊት ነው። ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት።

 

ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ልትወር ስትል በወቅቱ ንቁ የነበሩ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ሕዝቡን እየሰበሰቡ ልንወረር ነው፤ ሁላችንም ታጥቀን ወረራውን ለመቀልበስ እንዘጋጅ እያሉ ንግግር ያደርጉ ነበር። ዛሬ ሐገር ፍቅር ቴአትር ቤት የምንለውና በዚያን ወቅት ደግሞ የሐገር ፍቅር ማሕበር እየተባለ በሚጠራው አዳራሽ እንደ ተመስገን ገብሬ ያሉ የነቁ ኢትዮጵያዊያን ሕዝብ እየሰበሰቡ ኢትዮጵያዊነትን ይሰብኩ ነበር።

 

በሌላ መልኩ ደግሞ ኢጣሊያ ስለ ኢትዮጵያ አቋም መረጃ እየደረሳት ለወረራው እየተዘጋጀች ነበር። ኢትዮጵያ ውስጥ ሆኖ ለኢጣሊያ መረጃ የሚሰጥ ሰው አለ ተባለ። ይህ ሰው ማን ነው ተብሎ ይታሰብ ገባ። በኢትዮጵያ የኢጣሊያ ሰላይ አለ ተብሎ ሲፈለግ አብርሀ ደቦጭ ተጠርጥሮ ታሰረ። ስለ ኢትዮጵያ መረጃ አሣልፎ ለጣሊያኖች ይሰጣል በሚል ተጠርጥሮ ታሰረ።

እዚህ ላይ ቆም ብለን ብዙ ጥያቄዎቸ መጠየቅ እንችላለን። አብርሃ ደቦጭ አገሩን ለፋሽስቶች አሳልፎ የሰጠ ነው? ታዲያ ለምን ታሰረ? አንድ ሰው አርበኛ የሚባለው መቼ ነው? አገር ካስወረሩ በኋላ አርበኝነት አለ? እነዚህን ጥያቄዎች ሁላችንም ለራሣችን እንያዝ።

 

በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አስተዳደር ጐልተው የወጡ ፖለቲካዊ ችግሮችና ትግሎች በቅርብ ባለሟላቸው የሕይወት ታሪክ መነሻነት ሲገመገሙ በተሰኘው መጽሐፍ ውሰጥ ስለ አብርሃ ደቦጭ አና ሞገስ አስገዶም ጉዳይ ተጽፏል።  እንደ መጽሐፉ ገለፃ አብርሃ ደቦጭ የታሰረው አፈንጉስ ከልካይ በተባሉ ባለስልጣን ቤት ነው። በወቅቱ እንደ አሁን ዘመን እስር ቤቶች የሉም ነበር። እስረኛ ሰው ቤት ውስጥ ነበር የሚታሰረው። ለዚህም ነው አብርሃ ደቦጭ እሰው ቤት የታሰረው።

 

ከዚሁ ጋር ተያይዞ መታወቅ ያለበት ጉዳይ አብርሃ ደቦጭ እንዴት ከእስር ተፈታ የሚለው ጉዳይ ነው። አብርሃ ደቦጭ ከእስር ነፃ የወጣው ጣሊያኖች ኢትዮጵያን ወርረው በተቆጣጠሩበት ወቅት እሱም ከእስሩ ተፈታ። ነፃ አውጠት።

ከእስር ነፃ ከወጣም በኃላ ጣሊያኖች ዘንድ በአስተርጓሚነት ተቀጠረ። እናም ከፋሽስቶች ጋር መስራት ጀመረ፤ ያውም የኢጣሊያ የፖለቲካ ቢሮ አስተርጓሚ እንደነበር መፃህፍት ያወሣሉ።

 

ስለ አብርሃ ደቦጭ ብዙ መታወቅ መዘርዘር ያለባቸው ነገሮች አሉ። ከነዚህ መካከል የጋብቻው ሁኔታ ነው። በወረራው ወቅት ጣሊያኖች ዘንድ እየሰራ ሳለ ያገባት እና ትዳር የመሰረተው የአርበኞች ቤተሰብ ከሆነችው ከወ/ሮ ታደለች እስጢፋኖስ ጋር ነው። ይህች ሴት የታላላቆቹ የኢትዮጵያ አርበኞች የነ ራስ መስፍን ስለሺ፤ የነ ራስ ደስታ ዳምጠው፤ የነ ደጃዝማች አበራ ካሣ የመሣሰሉት ሰዎች የቅርብ ዘመድ ናት።

 

ሰዎች ይህን ጋብቻ በሁለት ፅንፎች ይተነትኑታል። አንደኛው ፅንፍ ጋብቻው ሆን ተብሎ የተፈፀመ ነው፤ ጣሊያኖች ስለ አርበኞች መረጃ ለማግኘት ሲሉ አብርሃ ደቦጭ የአርበኞች ቤተሰብ የሆነችውን ልጅ እንዲያገባ አስበውበት የተደረገ ነው የሚሉ አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ አብርሃ ደቦጭ የአርበኛ ልጅ በማግባቱ ልቡ ከፋሽስቶች ከድታ ወደ አርበኞች ተቀላቅላለች ይላሉ። ከጋብቻው በኋላ ጣሊያኖች ላይ አደጋ ለማድረስ ለራሱ ቃል እንደገባ የሚያመላክቱ መረጃዎችም አሉ። የኢጣሊያን ባንዲራ እያወረደ ይጥል ነበር የሚሉ መረጃዎች አሉ።

 

ጉዳዩን በሌላ አቅጣጫ የሚያዩ ሠዎች ደግሞ ጣሊያን የአዲስ አበባን ሕዝብ ለመጨፍጨፍ ምክንያት ፈልጐ በነ አብርሃ ደቦጭ በኩል ያቀናጀው የቦምብ ውርወራ ነው የሚሉ አሉ። በተለይ በ1937 ዓ.ም የታተመው የአምስቱ የመከራ አመታት አጭር ታሪከ በተሰኘው መፅሃፍ ይህን ጥርጣሬ ሰፋ አድርጐት ፅፎታል። ቦምብ ተወረወረብኝ በሚል ሰበብ ለ40 አመታት የቋጠረውን ቂም በአዲሰ አበባ ሕዝብ ላይ መአቱን አወረደበት እያሉ ትንታኔ የሚሰጡም አሉ።

 

እነ አብርሃ ደቦጭ ቦንቡን ከወረወሩ በኋላ በስምኦን አደፍርስ ሹፌርነት አዲስ አበባን ለቅቀው መውጣታቸው ይነገራል። ያቀኑት ደግሞ ወደ ሰሜን ሸዋ ወደ ፍቼ አካባቢ ወዳሉት አርበኞች ዘንድ ነው። ከነራስ መስፍን ስለሺ ዘንድ ሔዱ። ግን በታሪክ እንደሚወሣው እነ ራስ መስፍን ስለሺ፣ አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም እነርሱ ዘንድ ሲመጡ አላመኗቸውም። ተጠራጥረውም አሠሯቸው። ጣሊያን የላከብን ሰላዮች ይሆናሉ በሚል ምክንያት ታሰሩ።

 

እነ አብርሃም ደቦጭ ከነ ራስ መስፍን ስለሺ እስር ቤት የተለቀቁት አንድ የሚመሰክርላቸውን ሰው አግኘተው ነው።

እነ አብርሃም ደቦጭን መስከረው ከእስር ያስፈቷቸው በጅሮንድ ለጥይበሉ ገብሬ ይባላሉ። እርሣቸው ሲመሰክሩ እነዚህ ሁለት ሰዎች ግራዚያኒ ላይ ቦምብ ለመጣል እንዳሰቡ ቀደም ሲል ነግረውኛል፤ አደጋ ለመጣል አስበውበት ነው ያደረጉት፤ ስለዚህ ለኢጣሊያ ስለላ እየሰሩ አይደለም በማለት መሰከሩላቸው። በዚህም ምክንያት እነ ራስ መስፍን ስለሺ ሁለቱንም ቦምብ ወርዋሪዎች ከእስር ፈቷቸው።

 

ከእስር ከተፈቱስ በኋላ ምን ሆኑ የሚለው ጉዳይ ሌላው አንገብጋቢ ነገር ነው። ብዙ ፀሐፊዎች አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶምን ጣሊያን አስገድሏቸዋል ይላሉ። ሌሎች ደግሞ መንገደኛ ኢትዮጵያዊ /ለጣሊያን ያደረ ባንዳ/ ገድሏቸዋል ይላል። በታሪክ ውስጥ ደማቸው ደመ ከልብ ሆኖ አለፈ። በታሪከ ውስጥ የተጠናቀቀ የሕይወት መዕራፍ የሌላቸው ባተሌዎች ናቸው።

 

ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ ከጥንት እስከ ዛሬ በተሰኘው መጽሐፉ ውስጥ አንድ የሚያስደነግጥ ነገር ፅፏል። የሚያስደነግጠው ጉዳይ አብርሃም ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ከእስር ከተፈቱ በኋላ ወደ አዲስ አበባ መምጣታቸውን ይገልፅና የሚከተለውን ፅፏል፡-

 

 ይፋ ያልወጡ መረጃዎች እንደሚያስረዱት ግን ከነ ሻለቃ/ራስ/ መስፍን ስለሺ እንደተለዩ የመጡት ወደ አዲሰ አበባ ነው። በምን ዘዴ እንደሔዱ ባይታወቅም ከነፃነት በኋላ እነ አብርሃ ደቦጭ በጣሊያን ዋና ከተማ በሮም ይኖሩ እንደነበር በወቅቱ ትምህርታቸውን ይከታተሉ የነበሩ ኢትዮጵያዊያን መናገራቸው ታውቋል/ገጽ451/

 

ይህ ታሪክ የተፃፈው 740 ገፆች ባሉት በፋንታሁን እንግዳ መፅሐፍ ውስጥ ነው። አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ሮም ውስጥ መታየታቸውን ማን ነው የፃፈው? የፋንታሁን ምንጭ ማን ነው?  መረጃውን ከየት አገኘው? ብሎ መጠየቅም ግድ ይለናል።

 

ይህ ታሪክ እውነት ከሆነ ደግሞ እጅግ የሚገሙ ሁኔታዎቸ ውስጥ ልንገባ ነው። ፋንታሁን እንግዳ መፅሀፉን ሲያዘጋጅ አያሌ ድርሣናትን አገላብጧል። ስለዚህ እነማን እንዲህ አይነት ታሪክ እንደፃፉ መግለጽ ይጠበቅበታል።

 

አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም በሚያዚያ ወር 2008 ዓ.ም በስማቸው ቴምብር የታተማል። እንዲህ ቴምብር እንዲታተምላቸው የሆነው ደግሞ አርበኞች ናቸው ስለተባለ ነው። አንዳንድ የውዥንብር ታሪኮች ሲቀርቡ ግራ የሚያጋቡ ጉዳዮች አሉ። ዛሬ በሕይወት የሌሉት እነዚህ ሁለት ወጣቶች ታሪካቸው በስርአት ተሰብስቦ መፃፍ አለበት።

ሁለቱንም ቁጭ ብዬ ረጅም ሰአት አሰብኳቸው። ቦምብን የሚያህል ነገር በ1929 ዓ.ም እጃቸው ላይ ይዘው ወደ ግራዚያኒ የገሰገሱት እነዚሀ ወጣቶች ያበጠው ይፈንዳ፤ የረጋው ወተት ቅቤ እንዲወጣው ይናጥ፤ ያሉ ይመስለኛል። አገሩን ናጡት። ትግሉ ተቀጣጠለ። የፋሽስቶችም ግብአ- መሬት ተቃረበ። ቀጥሎም የቅኝ ግዛት ሕልሙም ሞተ። ስለዚህ እኔ በበኩሌ አርበኛ የሚለውን ቅፅል ልተወው እና አብርሀ ደቦጭን የትግል አቀጣጣይ ኢንጂነር ነው ብለው ይቀለኛል።

ጳውሎስ ኞኞ የኢትዮጵያ እና የኢጣልያ ጦርነት በተሰኘ መጽኀፉ የሚከተለውን ብሏል፡-

 

አብርሃ ደቦጭ ኢጣልያንኛ ተምሮ ስለነበር አዲስ አበባ ባለው በፋሺስት ፖለቲካ ቢሮ ውስጥ ተቀጥሮ ይሰራ ጀመር። በዚህ ጊዜ፣ ከሞገስ አስገዶም ጋርም ጓደኛ ሆኑ - ሞገስ አስገዶም የሚኖረው ስብሃት ከሚባል ጓደኛው ጋር ነው፤ ስብሃት ደግሞ የሚሰራው ከጀርመን ኮንሱላር ሚሲዮን ውስጥ ነው።

 

አብርሃ ደቦጭ የኢጣልያኖችን የግፍ አሰራር እና ትእዛዝ እያየ ለጓደኞቹ ያጫውት ነበር። እንዲህ አይነቱን ጨዋታ ብዙ ጊዜ የሚጫወቱት ስብሃት ከሚሰራበት ከጀርመን ኮንሱላር ሚሽን ውስጥ ነው። ጀርመን፣ የኢጣልያ መንግስት ደጋፊና ወዳጅ ስለነበር በእነ አብርሃም ደቦጭ መሰብሰብ ጠርጣሪ የለም ነበር።

 

ይህም ብቻ ሳይሆን አብርሃ በኢጣልያ ፖለቲካ ቢሮ ውስጥ የሚሰራ ሰው ስለነበር ከውጭ ያለው ሰው በክፉ አይን እያየው ስለሚጠላው የሚያጫውተው ቀርቶ የሚያስጠጋውም አልነበረም።

ይህን የመሳሰለው ነገር ሁሉ አብርሃን ያስቆጨዋል። ኢጣልያኖችን ለመበቀልም ቆረጠ። ጫማ አውልቆ በባዶ እግሩ መሄድ ጀመረ። ጫማ ማድረግ የተወበት ሁለት ምክንያቶች ነበሩት። አንደኛው፣ እግሩን ለማጠንከር ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ ያን የተቀደደበትን ጫማ መለወጫ በማጣቱ ነበር። ኒው ታይምስ ኤንድ ኢትዮጵያ ኒውስ ይባል በነበረው ጋዜጣ ላይ አልአዛር ተስፋ ሚካኤል እንደፃፈለት "አብርሃ ደቦጭ ጫማ በሌለው እግሩ እግሩ ከአዲስ አበባ ከተማ ውጭ አስር እና አስራምስት ኪሎ ሜትር እየራቀ መሄድ ጀመረ። በሄደበትም ጫካ ውስጥ ድንጋይ እየወረወረ ስለ ቦምብ ኣጣጣል ማጥናትና ክንዱን ማጠንከር ጀመረ።" ብሎለታል።

አብርሃ ደቦጭ ጥናቱን ጨርሶ በራሱ መተማመን ሲጀምር የቤት እቃዎቹን በሙሉ ሸጠ። ሚስቱንም ደብረ ሊባኖስ ወስዶ አስቀመጠ።

 

የኢጣልያ ልዑል፣ ልጅ ስለወለደ በአዲስ አበባ በቤተ መንግስቱ ለልጅቱ መወለድ ምክንያት የደስታ ሥጦታ ለማድረግ መወሰኑን ሰማ። በዚያም ቦታ በግራዚያኒና በተከታዮቹ ላይ ቦምብ ለመጣል ወሰነ። ይህንኑ ውሳኔውንም ለሚያውቃቸው ኢትዮጵያውያን ነገረ። ለበጅሮንድ ለጥይበሉ ገብሬ፣ ለብላታ ዳዲ፣ ለቀኛዝማች ወልደ ዮሃንስ፣ ለደጃዝማች ወልደ አማኑዔልና ለሌሎቹም ጉዳዩን ነግሮ ጥሪው ከተደረገበት ቦታ እንዳይወጡ ኣስጠነቀቃቸው። እነኚያ ከአብርሃ ደቦጭ ማስጠንቀቂያ የተነገራቸው ሰዎች አብርሃ ደቦጭን እንደሰላይ ቆጥረው "ዞር በል ወዲያ" አሉት እንጂ ሃሳቡን አልተቀበሉትም።

የካቲት ፲፪(12) ቀን ፲፱፻፳፱(1929) ዓ.ም. አብርሃም ደቦጭና ሞገስ አስግዶም በዓሉ ከሚደረግበት ቦታ ቀደም ብለው ደረሱ። ከበዓሉ ቦታ ከመሄዳቸው በፊት አብርሃ ደቦጭ ቤት ውስጥ ሳንቃው ወለል ላይ የኢጣልያን ባንዲራ አንጥፈው ዙሪያውን በሚስማር መትተው ነበር የወጡት።

 

ሁለቱም በኪሶቻቸው ቦምብ ይዘዋል። ማርሻል ግራዚያኒ ለተሰበሰበው የአዲስ አበባ ህዝብ ንግግር ሲያደርግ የያዙትን ቦምብ ወረወሩበት። አምልጠውም ከግቢው ውስጥ ወጡ። አምልጠው ከወጡ በኋላ ከአርበኛው ከራስ አበበ አረጋይ ዘንድ ሄደው ተደባለቁ። ለራስ አበበም ምን አድርገው እንደመጡ ኣጫወቷቸው። ጥቂት ጊዜ ከራስ አበበ ዘንድ ቆይተው ወደ ሱዳን ለመሻገር መፈለጋቸውን ነግረው አስፈቀዱ። የሱዳን ጉዟቸውን ጀምረው ሱዳን ሊገቡ ሲሉ ባልታወቁ ሰዎች ተገደሉ።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 4 of 15

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us