You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (217)

 

 

በጥበቡ በለጠ

አዲስ አበባ የፀብ መነሻ ሆና ሰነባበተች። በእሷ ሳቢያ ሰዎች ሞቱ፤ ቆሰሉ፤ ቤት ንብረታቸውን ተቃጠለ፤ ማስተር ፕላንዋ ምክንያት ሆነ ተባለ። አዲስ አበባችን ትንሽ ግራ አጋብታን ቆየች። ለመሆኑ አዲስ አበባ የማን ናት? ባለቤትዋ ማን ነው? የአፍሪካ መዲና የምንላት አዲስ አበባ የመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ ናት ወይስ የኦሮሚያ ክልል? በአዲስ አበባ ከተማ መስተዳድርና በኦሮሚያ ክልል አስተዳደር ያለው ልዩነት እና እንድነት ምንድን ነው? የኦሮሚያ ዋና ከተማ ማን ነው? የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ማን ነው? የአዲስ አበባ እና የፊንፊኔ ልዩነት እና አንድት ምንድን ነው? አዲስ አበባ የቱጋ ያልቃል? ፊንፊኔ የቱጋ ይጀምራል? ማስተር ፕላን ለመስራት እና ለማጽደቅ ማን ነው የሚፈቅደው? ብዙ መመለስ የሚገባቸው ጥያቄዎች አሉ። እኔም ለወሬ ምክንያት አገኘሁና ስለ አዲስ አበባ ከተማ ላወጋችሁ ነው፡-

አዲስ አበባ ዕድሜዋ 130 ዓመት እየተጠጋ መሆኑ ይነገርላታል። ግን ደግሞ እንደ ሌሎች ሀገራት ከተሞች ስትታይ ገና ልጅ ናት የሚያሰኛትም ነው። በነገራችን ላይ አዲስ አበባን 130 ዓመቷ ነው ያለው ማን ነው?

ጉዳዩ ከአፄ ምኒልክ እና ከእቴጌ ጣይቱ ጋር ካያያዝነው በተለይ ከስሟ ጋር/ ትክክል ሊሆን ይችላል። እቴጌ ጣይቴ ስም ካወጡላት ጀምሮ አዲስ አበባ ብለው ከጠሯት ዘመን ከተነሳን ልክ ልንሆን እንችላለን። እንደዋና ከተማነትም ታስባ መገንባቷን ካነሳን ልክ ነን። ግን ከዚህ ሁሉ ነገር ወጣ ስንል ደግሞ በአዲስ አበባ ውስጥ በታሪኳ አስገራሚ ነገር አለ።

በአዲስ አበባ ከተማ ግንባታ የተጀመረው ከዛሬ አንድ ሺ ዓመት በፊት በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደሆነ መረጃዎች ያመለክታሉ። ደግሞ ምን ተሰራና ነው ይህ ጉዳይ የመጣው ሊባል ይችላል።

የኢትዮጵያ የኮንስትራክሽን ቅድመ ታሪክ እንደሚያሳየው የአክሱም ነገስታት የነበሩት ሁለቱ ወንድማማቾች ኢዛና እና ሳይዛና በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ገናና መሪዎች ነበሩ። ዛሬ አክሱም ከተማ ላይ ተገማሽረው የምናገኛቸው የጥንታዊ ስልጣኔ ማሣያዎች የሆኑት ሀውልቶች የታነፁት አብዛኛዎቹ በነዚህ ነገስታት ዘመን ነው።

በኢትዮጵያ ታሪል ለመጀመሪያ ጊዜ ክርስትያን የሆነው ንጉሥ ኢዛና ነው። ከዛሬ 1600 ዓመታት በፊት። ኢዛና ክርስትያን ሲሆን የፃፈው ፅኁፍ አሁንም አክሱም ከተማ ውስጥ በድንጋይ ላይ ተቆርፆ ይታያል። እኔ ንጉስ ኢዛና ከዛሬ ጀምሮ ክርስትያን ሆኛለሁ ይላል። ድንጋይን አንድ ወረቀት እያጣጠፉ በሚፅፉ የኢትዮጵያ ጥንታዊ የኪነ-ሕንፃ ባለሙያዎች እጅ የተፃፈ ነው።

ታዲያ ንጉስ ኢዛና ወደ አዲስ አበባ ከዛሬ 1600 ዓመታት በፊት መጥቶ ነበር። መጥቶ የሠራው ኪነ-ሕንፃ አለ። ይህ ኪነ-ሕንጻ ዛሬ የካ ብለን በምንጠራው አካባቢ ወደ ኮቴቤ መስመር ከሲቪል ሰርቪስ ዩኒቨርስቲ ፊት ለፊት ባለ መንገድ በሦስት ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ይገኛል። ስሙም ዋሻው ሚካኤል ይባላል።

ይህ ኪነ-ሕንጻ የአክሱማዊያን ዘመን ጥበብ ነው። ንጉስ ኢዛና የግዛት መጠኑ ምን ያህል ሰፊ እንደነበርም ያሳያል። ይህ ኪነ-ሕንጻ በተለያዩ የኪነ-ሕንፃ ተመራማሪዎች ዘንድ በዘመነ አክሱም ስልጣኔ ወቅት እንደተሰራ ይነገራል። መንግሥታት የትምህርት የሣይንስ እና የባህል ድርጅት በተለያዩ ጊዜያት አጥኚ ቡድን እያሰማራ በዓለም ቅርስነት ሊመዘግበው በዝግጅት ላይ ይገኛል።

ለማንኛውም ይሄን መንደርደሪያ ያደረግነው አዲስ አበባ ከተማችን ከአፄ ምኒልክ በፊት በአንድ ሺህ ስድስት መቶ ዓመታት አካባቢ የኢትዮጵያን ነገስታት ቀልብ ስባ ከአክሱም መጥተው ኪነ-ሕንፃ ያቆሙባት ምድር ነች። በዚያን ጊዜ አዲስ አበባ ውስጥ ይኖሩ የነበሩት እነማን ይሆኑ? በዚያን ወቅት ተቃውሞ ይኖር ይሆን? በዚህ ርዕሰ ጉዳይ ላይ የታሪክ ዲፓርትመንታችን ምን ፅፎ ይሆን?

ከ1500 ዓመታት በኋላ አፄ ምኒልክ የእንጦጦ ማርያምን ቤተ-ክርስትያን አሰርተው አጠናቀቁ። ከዚያም ሰፊ ድግስ ተደርጎ የምረቃ ሥነሥርዓት ተከናውኗል። በዚህ የምረቃ ሥነ-ስርዓት ላይ ንጉሱ ንግግር አድርገው ነው። ፀሐፊ ትዕዛዛቸው ገብረስላሴ እንደፃፉት ከሆነ ምኒሊክ ሲናገሩ ዛሬ የመረቅነው ቦታ የአያት የቅድመ አያቶቻችን መኖሪያ የነበረው ግዛት ነው ማለታቸው ይታወቃል። ይህ ማለት እንጦጦም ሆነች አዲስ አበባ ከጥንት ዘመን ጀምሮ የነገስታት የትኩረት አቅጣጫ ቦታ መሆኗን ነው። ስለዚህ የአዲስ አበባን ዕድሜ ስንቆጥር የኋላ ታሪኳንም ማስታወስ ግድ ነው። ለምሳሌ የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት የሣይንስ እና የባህል ድርጅት (UNESCO/ የካ የሚገኘው ዋሻ ሚካኤልን በቅርስነት ቢመዘግብ የከተማዋ ዕድሜ ከአፄ ምኒልክ ጀምሮ አይቆጠርም። ወደ 1600 ዓመታት ከፍ ተብሎም የአዲስ አበባ ታሪክ መነገር ይጀምራል።

ከዚህ ሌላ አዲስ አበባ ብዙ የአርጂዮሎጂ ምርምርና ጥናትም የሚያስፈልጋትም ከተማ ነች። በምሳሌ የረር ተብሎ በሚታወቀው የአዲስ አበባ ክፍል መሬት ውስጥ የተቀበሩ ታቦታት፣ የቤተክርስቲያን መገልገያ እቃዎች የቀሳውስት አጽሞች ወዘተ ተገኝተዋል። በባለሙያዎች አስተያየት እነዚህ ግኝቶች ወደ 16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከወደምስራቅ የኢትዮጵያ ክፍል የተነሳው ግራኝ  አሕመድ ጦርነቱን እየገፋ ሲመጣ ቀሳውስት ከአብያተ ክርስትያናት ቅዱሳን ንብረቶች ጋር እንደሸሹና በየዋሻውም እንደተሸሸጉ ጥናቶች ያሳያሉ። እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ የረር አካባቢ የተገኙትም የቤ-ክርስትያን መገልገያዎች የዚያ ዘመን የጦርነት ውጤቶች እንደሆኑ ይገምታሉ። ስለዚህ አዲስ አበባ ከተማ ቀደምት ታሪክ በመቶ ዓመት ውስጥ ብቻ የሚጠራ ሳይሆን መርማሪ ካገኝ ብዙ የታሪክ ሀቆች እንደሚኖሩ በርካታ ማሳያዎች አሉ።

የረር የሚባለው በአዲስ አበባ ዙሪያ የሚገኘው ተራራም በውስጡ በርካታ እና አዳዲስ ግኝቶች በቅርቡ ይሰጡናል ብለን እንገምታለን። በአጠቃላይ አዲስ አበባ እንደ ዋና ከተማነት ወደ 130 ዓመታት ብታስቆጥርም በውስጧ ግን በሺ ዓመት የሚቆጠሩ ታሪካዊ ቅርሶች ያሏት ነች።

እናም የአዲስ አበባ ኦርጂናል ሰፋሪዎች እነማን ናቸው? አዲስ አበባን እድሜዋን ከየት ጀምረን እንቁጠረው? ከ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ተነስተን እንቁጠር ወይስ ከዚያ በፊት? ወይስ ከአፄ ምኒልክ ዘመን?

ለአንድ የሀመር ብሔረሰብ አዲስ አበባ ምኑ ናት? ለአንድ የዳሰነች ብሔሰብ አባልስ? ለአንድ አማራስ? ለአንድ ትግሬስ? ለአንድ ኦሮሞስ? አዲስ አበባ የማን ናት? ይህን ጉዳይ ብዙ ሳናስቀምጠው ቶሎ ብለን መልሡን ሠርተን ማሳረም አለብን። ወደፊትም የግጭት መንስኤ መሆን የለበትም።

ይህን ካልኩ ዘንዳ እስከ ዛሬ እስኪ ዛሬ ዘመናዊት ናት ስለምትባለው አዲስ አበባ ድንገተኛ እድገት እና ስልጣኔ በተመለከተ የተወሰኑ ነገሮችን እንጨዋወት፡-

አለቃዬ አንድ ቀን እንዲህ አለኝ። “እስኪ ስለ አዲስ አበባ የኮንስትራክሽን ታሪክ አንድ መጣጥፍ ለአንባቢዎቻችን ብታቀርብላቸው ምን ይመስልሃል?” ሲል ሀሳብ አቀረበልኝ። እኔም ነገሩ ቀላል ነው በማለት እሺ አልኩት። ወደ ስራዬ ለመግባት የተለያዩ ሰነዶችን ማገላበጥ ነበረብኝ። ነገሩ ከጠበኩት በላይ ከባድ ሆኖብኝ ሰነበተ። ዋናው ማነቆ የሆነብኝ የተለያዩ የጥናት ጽኁፎችና መጻሕፍትን ለማግኘት አዳጋች ነበር። የተቀናበረ የመረጃ መሰነጃ /Archive Centre/ ስለሌለን በአንድ ጊዜ ሁሉንም ጉዳይ ማግኘት የማንችል ህዝቦች ነን። ከሌሎች ሀገሮችም የሚለየን ይሄ ነው። ብቻ ለኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም የቤ-መፃህፍት ሰራተኞ ምስጋና ይግባቸውና ዛሬ የማጫውታችሁን ታሪካችንን እንድንፅፍ ብዙ ተባብረውኛል። አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ ደግሞ ለተለያዩ ጥያቄዎቼ መልስ ስለሰጠኝ በኮንስትራክሽኑ ዘርፍ ጎዶሎነቴን የሞላልኝ ታታሪ ባለሙያ ነው። እናም እስኪ እንጨዋወት።

መቼም ሀገራችን ኢትዮጵያ የኮንስትራክሽን ታሪክ ሲነሳ በታሪክ ውስጥ ከፊት የምትሰለፍ ናት። የሚገርመው ደግሞ ድህነቱም ሲነሳ መጥታ ከፊት ትሰለፋለች። የሚያበሸቀው ድህነቱ እኛ አሁን በሕይወት ያለነው ትውልዶች ባለንበት ወቅት በመሆኑ ነው። ድህነትን ታሪክ እናደርጋለን እያልን ነው። ቶሎ ብናደርገው ጥሩ ነበር። እስኪ ለዛሬ ድህነቱን እንተወውና በኮንስትራክሽን ዘርፍ ያሳለፍናቸውን የታሪክ ክስተቶች እንጨዋወት።

ታሪክ ስንናገር ሁል ጊዜ ከመጀመሪያው ዘመን መጀመር የለብንም። የአክሱምን፣ የላሊበላን፣ የጎንደርን አንስተን ማውጋት አይጠበቅብንም። እነዚህን የኪነ-ህንፃ ልዩ ጥበቦች፣ ዓለም ሁሉ አክብሮ የተቀበላቸው ናቸውና ለጊዜው ስለ እነርሱም እናንሳ። ይልቅ ከመቶ ዓመት በፊት ስለተቆረቆረችው አዲስ አበባ የግንባታ ታሪኳን እናውጋ፡፤

አዲስ አበባ ስትነሳ አፄ ምኒልክ አብረው ብቅ ይላሉ። ዛሬ በሕይወት የሌለው ድንቅዬ ጋዜጠኛ እና ታሪክ ፀሐፊ የነበረው ጳውሎስ ኞኞ በአንድ ወቅት ሰዎች እንዲህ አሉት። “ጋሽ ጳውሎስ፣ አንተ ስትፅፍም ስትናገርም አፄ ምኒልክን ሳትጠቅስ አታልፍም” ይሉታል። እርሱም ሲመልስ፣ “ምን ላድርግ ብላችሁ ነው፤ እኔ አንድ ነገር ልፅፍ ወይም ልናገር ስነሳ ከኔ በፊት አፄ ምኒልክ በጉዳዩ ላይ ብዙ ነገር አድርገው አገኛለሁ፤ ወድጄ አይደለም፤ ምኒልክ እጃቸው ያልገባበት ስልጣኔ የለም” ብሏል። ጳውሎስ እንደተናገረው ስለ ኮንስትራክሽንም ስናነሳ አፄ ምኒልክ ትልቁን ድርሻ ይወስዳሉ።

በእኛ የዘመን አቆጣጠር በ1966 ዓ.ም፤ በፈረንጆቹ ደግሞ በ1974 ዓ.ም የወጣው “ላሴቴማና ኢንግሚስቲካ” የተባለው የኢጣሊያ መፅሔት በ44ኛ ዓመት ቁጥር 2258 ላይ “የማይታመኑ እውነቶች” በሚል ርዕስ ስለ አፄ ምኒልክ ጽሁፍ አቅርቦ ነበር። ፅኁፉ በካርቱን ፎቶ የተደገፈ ነው። ካርቱኑ የሚያሳየው አፄ ምኒልክ ከፊታቸው ያለውን ረጅም ድልድይ በእጃቸው መትተው ሲሰብሩት ነው። ስዕሉ ግራ የሚያጋባ ቢሆንም፤ ጽሑፉ የሚከተሉትን ሀሳብ የያዘ ነው።

አፄ ምኒልክ የተባሉት የኢትዮጵያ መሪ አንድ የተሰራን ድልድይ እ.ኤ.አ. በ1902 በእጃቸው መትተው ሰበሩት። ከዚያም ለመሀንዲሶቹ ይሄ ቀሽም ድልድይ ነው አሉ። ሌላ ድልድይ እንደገና መቱ። እሱ አልተሰበረም። ከዚያም ይሄ ጠንካራ ነው አሉ የሚል ሃሳብ የያዘ ፅሑፍ ነው። መፅሔት ጉዳዩን አጋኖ አቀረበው እንጂ እውነታው ግን የሚከተለው ነው።

አጤ ምኒልክ አልፍሬድ ኤልግ የተባለ የስዊዝ ተወላጅ የሆነ አማካሪ መሐንዲስ ነበራቸው። ይሄ ሰው ታዲያ አንድ ቀን በከተማዋ ውስጥ ወደፊት መሰራት ስላለባቸው ድልድዮች ሞዴል ሰርቶ ያቀርብላቸዋል። ምኒልክ ሞዴሎቹን ከተመለከቱ በኋላ ጥንካሬያቸውን ማረጋገጥ ፈለገ። እናም ሁለቱንም የድልድይ ሞዴሎች በጡጫ በተራ በተራ መቷቸው። አንደኛው ተሰበረ። ሁለተኛው አልነበረም። ምኒልክም ወደ አልፍሬድ ዞር አሉና “ያልተሰበረው ጠንካራ ነው። እሱ ይሰራ” እንዳሉት የኮንስትራክሽን ታሪካችን ያወሳል።

አዲስ አበባ የኢትዮጵያ መናገሻ ከመሆኗ በፊት ይህ ነው የሚባል የግንባታ ታሪክ የለንም። በዘመነ ጎንደር በተለይም ከእቴጌ ምንትዋብ ሞት በኋላ በተከሰተው ዘመነ መሣፍንት አስተዳደር ኢትዮጵያ ብትንትኗ ስለወጣ ዋና መቀመጫ ቦታ የለም ነበር። ዘመነ መሣፍንትን የጣለው አፄ ቴዎድሮስ ራሱ የመንግሥቱን መቀመጫ የሚያደርግበት ቦታ ጠፍቶት አንዴ ጎንደር፣ ሌላ ጊዜ ደብረታቦች፣ ቢቸግረው ደግሞ እጅግ ሰንሰለታማ በሆነው በመቅደላ አምባ ላይ አደረገው። ይሁን እንጂ የዋና ከተማን ጠቀሜታ የተረዳ መሪ ነበር። ያው ዘመኑን ሁሉ በጦርነት አሳለፈና የእርጋታ ጊዜ ሳያገኝ አለፈ።

ከርሱ በኋላ የመጡት አጤ ዮሐንስም መቀሌን ርዕሰ ከተማ አደረጓት። የእርሳቸው ዘመንም የተረጋጋ አልነበረም። ከሸዋው መንግሥት ጋር የነበረው ልብ ለልብ ያለመናበብ ተደምሮ ሌላ ጦርነትም መጣባቸው። ከሱዳን ከመጡት ድርቡሾች ጋር ሠራዊታቸውን ይዘው ሲዋጉ ቆዩ። በኋላም ለሀገራቸው ክብረ ተሰው። ደርቡሾች አንገታቸውን ቆረጡ። ትልቅ ወንጀልና ጭካኔ ፈፀሙ።

ከአፄ ዮሐንስ በኋላ የመጡት አጤ ምኒልክ፣ የኢትዮጵያን መንበረ ሙሴ ተረከቡ። በቴዎድሮስም ሆነ በዮሐንስ ዘመን የነበሩትን የሀገሪቱን ክስተቶች በሚገባ የተረዱ ነበሩ። ኢትዮጵያ እንደ ሀገር ለመቆም ምን ያስፈልጋታል የሚለውን አስበው ጨርስታል። የመንግሥታቸውን መቀመጫ ወደ መሐል ኢትዮጵያ ማለተም ወደ ሸዋ አደረጉ። በደቡብ በምስራቅና በምዕራብ ኢትዮጵያ የአገዛዝ ስርዓታቸውን አስፋፉ። እጅግ ጠንካራ የሚባ የጦ አርበኞችን ከጎናቸው አሰለፉ። በየትኛውም የጦርነት ቀጠና ድል ማድረግ መለያቸው ሆነ። የሰለጠነ የጦር ሠራዊት እና በርካታ ጀነራሎን ይዞ የመጣውን የጣሊያን ወራሪ ባልተጠበቀ ፍጥነት ድምጣማጡን አጠፉት። ቀሪዋን ኢትዮጵያ በፍቅርና በሰላም መግዛትጀመረ።

ከዚህ በኋላ ነው የግንባታ ታሪካችን ብቅ የሚለው። ምኒልክ የእንጦጦ ተራራ ላይ ቤተ-መንግሥታቸውን አገማሽረው ከቆዩ በኋላ አንድ ቀን ባለቤታቸው እቴጌ ጣይቴ አንድ ነገር ይታያቸዋል። እንጦጦ ላይ ሆኖ ቁልቁል የሚታየውን ለጥ ያለ መሬት ለዋና ከተማነት መረጡት። በዚያ ላይ ደግሞ ፍል ውሃ አለው። እናም ቤተ-መንግሥታቸው ወደዚሁ አካባቢ እንዲሀን ሀሳብ አቀረቡ። ሃሳባቸው የሚጣል ስለማይኖው እሺ ተባሉ። ምኒልክ ቤተ-መንግስታቸውን ወደዚሁ ስፍራ አደረጉ። ጣይቱም ይህን ስፍራ “አዲስ አበባ” በማለት ሰየሙት። የዛሬዋ መዲናችን የዚያን ጊዜ መቆርቆር ጀመረች።

ጥለዋት የመጧት እንጦጦም ግንባታ የፈሰሰባት ከተማ ነች። በተለይ ዛሬን ጨምሮ ጥንትም የበርካታ ቱሪስቶች መዳረሻ የሆነው የጥንቱ ቤተ-መንግሥታቸውና የተለያዩ ድንቅ አብያተ ክርስትያናት ይገኙበታል። እነዚህ ግንባታዎች የተካሄዱት ከጎንደር በመጡ የኪነሕንፃ ጥበበኞች አማካይነት እንደነበር ጥናቶች ያመለክታሉ። ምኒልክ አዲስ አበባ ላይ ግን በአብዛኛው የተጠቀሙባቸው ባለሙያዎች የውጭ ሀገር ሰዎችን ነው።

እርግጥ ነው አጤ ምኒልክ የዘመናዊነትን ፅንፍ እንዲይዙ ያደረጋቸው ሐኪም ወርቅነህ እሸቱ ናቸው ይባላል። ሐኪሙ አውሮፓ አድገውና ሰልጥነው ስለመጡ የስልጣኔን ቁልፍ ለምኒልክ ሰጥተዋቸዋል የሚሉ አሉ። እርግጥ ነው ይሄ አንዱ መላምት ቢሆንም፤ ምኒልክ በተፈጥሮአቸውና እንዲሁም ደግሞ አፄ ቴዎድሮስ ቤት በማደጋቸው የሀገራችንን ችግሮች በሚገባ የተረዱ ሰው በመሆናቸው ለስልጣኔ ቅርብ ሆኑ የሚሉ አሉ። ብቻ የ19ኛውን ምዕት የአውሮፓ የኢንዱስትሪ አብዮት የደረሰበት ጎዳና ዘመናዊ አስተሳሰቦችን በመቀበላቸው መሆኑ ምኒልክ በተለያዩ መንገዶች ገብቷቸዋል።

ታዋቂው የሀገራችን ኢትዮጵያ አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ አንድ ግዙፍ መፅሐፍ ከዴኒስ ዥራልድ ጋር በመሆን በጋራ አሳትሟል። የመፅሐፉ ርዕስ /The City and Its Architectural Heritage/ ይሰኛል። በውስጡ የያዘው በርካታ ፎቶግራፎችን እና ፅሁፎችን ነው። ከዚህ ሌላ የዲዛይን ስራ ሁሉ በውስጡ አካቷል። መጽሐፉ ውስጥ ያሉት ታሪኮች በሙሉ የኢደስ አበባን ውልደትና እድገት የሚዘክሩ ናቸው። አይተናቸው የማናውቃቸው በርካታ ፎቶግራፎችን እናገኛለን በመፅሐፉ። ይህን መፅሐፍ ያዘጋጁት አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ በህይወት ዘመን ሊሰራ የሚችል ትልቅ ገፀ-በረከት ለሀገራችንም ሆነ ለተመራማሪዎች አበርክተዋል። ታዲያ በዚህ መፅሐፍ ውስጥ አፄ ምኒሊክ ዋነኛው የግንባታ ታሪክ ገፀ-ባህሪ ሆነው ተቀምጠዋል። እናም ፋሲል ጊዮርጊስን ጠየኩት። ለምን ምኒልክ ልዩ ሆኑ? አልኩት።

እሱም ሲመልስ “ምኒልክ የተለዩ ሰው ናቸው። የዋና ከተማ አስፈላጊነት በጣም የገባቸው ናቸው። በተለይ ደግሞ ለኮንስትራክሽን በጣም ወዳጅ ነበሩ። መንገድና ድልድይ ሲሰራ ቆመው ያያሉ። አንዳንድ ጊዜ ድንጋይ ተሸክመው ሁሉ በስራ ያግዛሉ። ግንበኞችን ሰራተኞችን እየሰሩ ያበረታታ። እርሳቸውን እያየ ህዝቡ ደግሞ በግንባታው ስራ ይሰማራ ነበር። ስልክ፣ ፖስታ፣ መኪና፣ ብስክሌት፣ ውሃ፣ መብራት ወዘተ የገባው በእርሳቸው ዘመን ነው። ይሄ ሁሉ ስልጣኔ ኮንስትራክሽን ይጠይቃል። ለዚህም ነው እርሳቸው ገነው የወጡት” በማለት ፋሲል ያስረዳል።

ከዚህ ሌላ አጤ ምኒልክ ከውጭ ሀገር ባለሙያዎችን አምጥቶ በመቅጠርና ያላቸውን ክህሎት ኢትዮጵያ ላይ እንዲያፈሱ ያደረጉትን ጥረት በጣም እንደሚያደንቀው አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ ይናገራል። ከውጭ ሀገር ካስመጧቸው ባለሙያዎች መካከል የስዊዝ ተወላጁ አልፍሬድ ኤልግ ዋነኛው እንደሆነና የምኒልክም የምህንድስና አማካሪ እንደነበር የፋሲል መፅሐፍ ያወሳል። ለምሳሌ በ1897 አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ ድልድዮች እንዲሰሩ ያማከራቸው ይህ ሰው ነበር።

ስለ አዲስ አበባ የኮንስትራክሽን ታሪክ ሲነሳ የውጭ ባለሙያዎች እርዳታና ተሳትፎ ቀላል አልነበረም። ለምሳሌ ሞንዡር ፋለር የተባለው አውሮፓዊ የተለያዩ የከተማዋን ዲዛይኖች እየሰራ ለምኒልክ አቅርቦላቸዋል። ቤተ-መንግስትንና የሌሎች ግንባታዎችን የወደፊት ገፅታ እየነደፈ አሳይቷቸዋል። ከዚሁ ሰው ጋርም በመሆን አርመኖች፣ ግሪኮችና ኢጣሊያኖች ለምኒልክ ብዙ ዘመናዊ ሃሳቦችን ሰጥተዋቸዋል።

ጳውሎስ ኞኞ ደግሞ በመፅሐፉ ውስጥ እንደገለፀው አጤ ምኒልክ የባቡር መንገድ ለማሰራት በፈለጉ ጊዜ ከነገስታቶቻቸው ጋር የተፃፃፏቸውን ደብዳቤዎች አውጥቷቸዋል። በደብዳቤዎቹ መሠረት የባቡር መንገድ ለማሰራት ምኒልክ አዋጅ አውጥተው ነበር። አዋጁ የሚለው የባቡር መንገድ ስለሚሰራ የኢትዮጵያ ህዝብ መዋጮ እንዲያወጣ የሚያስገድድ ነው። መዋጮው ደግሞ የሚወስነው ሰው ባለው የከብት ብዛት ሆነ። በአንድ ከብት አንድ ብር ተወሰነ። መቶ ከብት ያው መቶ ብር ክፈል ተባለ። በዘመኑ አጠራር በከብት የሚለው “በጭራ አንድ ብር” ይባል ነበር።

እናም በብዙ ውጣ ውረድ ገንዘቡ ተዋጣ። ታዲያ አንድ ጊዜ ይህን የተዋጣውን ገንዘብ ብዛት አዩና ራስ ወሌ ከጀሉ። አፄ ምኒልክን ከተዋጣው ገንዘብ ላይ ብድር ስጡኝ ብለው ራስ ወሌ ደብዳቤ ፃፉ። አጤ ምኒልክም ነገሩ ስላላማራቸው እንዲህ በማለት መለሱ። “ወሌ ሙት አላበድርህም፤ የህዝብ ገንዘብ ግዝት ነው! እኔ መሓላ አለብኝ። የህዝብ ገንዘብ ላመንካት። ይልቅ አንተጋ ያለውን የተዋጣውን ብር ቶሎ ብለህ ላክልኝ” በማለት ምኒልክ ለደብዳቤው መልስ ሰጥተዋል። ሙስና የሌለባቸው መሪ እንደነበሩ ደብዳቤያቸው ያስረዳል።

ምኒልክ ይሄን ከህዝብ የሰበሰቡትን ብር ይዘው ጎበዝ ጎበዝ ባለሙያዎችን እያስመጡ ወደ ግባታው ገቡ። ከባቡር መንገዱ ሌላ በቤቶች ግንባታ ላይም ተሰማሩ። ለምሳሌ በእንጨት የሚሰሩ ቤቶችን የሚያንጸውን ህንዳዊውን ሀጂ ካዋስን አስመጡ። ከሐጂ ካዋስ ጋር ሌሎም አጋዥ የሆኑ ህንዶች መጥተው ነበር። እነዚህ ህንዶች ሙስሊሞች ነበሩ። ይሁን እንጂ ጥበብ በሃይማኖት ስለማትለይ ህንዶቹ በአብያተ ክርስትያናት ግንባታዎች ላይ ሁሉ እንደተሳተፉ የኮንስትራክሽን ታሪካችን ያወሳል።

በዚህም የተነሳ በዚያን ዘመን የተሰሩት ኪነ-ህንጻዎች እስላማዊ ጥበብ /Indo-Islamic Architecture/ ተፅዕኖ እንደነበራቸው አጥኚዎች ይገልጻሉ። ሌሎችም በርካታ የጥበብ ተፅዕኖዎች ያሉባቸውን ኪነ-ህንጻዎች ወደፊት በዝርዝር እናያለን።

ምኒልክ ካመጧቸው የኪነ-ህንጻ ባለሙያዎች መካከል ሚናስ ከሀርበጉያን፣ አቫኪያን አውጎርልያን እና ሳርኪስ ቴሬዚያን ከአርመን ወደ ኢትዮጵያ የመጡ በእንጨት ስራ ላይ ተሰጥኦ የነበራቸው ባለሙያዎች ነበሩ። በእነ ፋሲል ጊዮርሲስ መፅሐፍ ውስጥ ከእነዚህ አርሜኒያዊያን ውስጥ በርካታ ስራዎችን ለኢትዮጵያ የሰራው ሚናስ በሀርበጉያን እንደሆነ ፅፈዋል። ሚናስ ወደ ኢትዮጵያ የመጣው በ1881 ሲሆን በርካታ አብያተ-ክርትያናት፣ መንገዶችን፣ ድልድዮችን፣ እና ቤቶችን ሲቀይስ እስከ 1895 ዓ.ም ድረስ ቆይቷል። አበሾች በዚያን ጊዜ “. . . ሚናስ ብቻ ቀረ ቤት እያፈረሰ” ብለው ይገጥሙበት ነበር። ሚናስ አዲስ አበባን በቅያስ ያተራመሳት ሰው ነበር ይባላል።

ኢትዮጵያ ወደ ዘመናዊ የኮንስትራክሽን ዘርፍ እየዋወቀች መጣች። የመጀመሪያው የሸክላ ፋብሪካ በ1900 ዓ.ም ተቋቋመ። የምኒልክ አማካሪ አልፍሬድም የመጀመሪያውን የብረትና የእንጨት ቅርፅ ማውጫ ማሽን አስተዋወቀ። የብረት ቆረጣ እና ስራ በ1901 ዓ.ም ለባቡር ሐዲዱ ሲባል ተጀመረ። እንዲህ እያለ አለማዊው ግንባታ በሰፊው መካሄድ ጀመረ። የውሃው፣ የስልኩ፣ የመ/ቤቱ ወዘተ ግንባታ ሲፋጠን የሃይማኖት ሰዎች ደግሞ ማጉረምረም ጀመሩ። ቤተ ክርስትያን ተረሳች አሉ።

አጤ ምኒልክ የሃይማኖት ሰዎችንም ጥያቄ ችላ አላሉም። ማስተናገድ ጀመሩ። በዘመነ ምኒልክ የተሰሩ ኪነ-ህንጻዎች አብዛኛዎቹ ባይኖሩም አብያተ ክርስትያናት ግን አሉ። አብያተ ክርስትያናት የህዝብ ንብረት ስለሆኑ ዛሬም ድረስ አሉ። ስለዚህ የዚያን የምኒልክን ዘመን የኪነ-ህንጻ ጥበብ ለአሁኑ ትውልድ ለማስቃኘት በኔ በኩል እነዚህን አብያተ ክርስቲያናት መርጫለሁ። ከዚያም ሌሎች ጥበቦችን እናያለን።

በሀገራችን ኢትዮጵያ ከግንባታዎች ሁሉ የሚቀድመውና በጥንቃቄ የሚሰራው ቤተ-ክርስትያን ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ የቤ-ክርስትያን አሰራር በአብዛኛው ክብነው። ክብ ቅርፅ የሚዘወተርባት ሀገር ነች። ጎጆ ቤቱ፣ ዘፈን ስንዘፍን፣ ሕፃናት ሲጫወቱ፣ ምጣዱ፣ አክንባሎው፣ ረከቦቱ፣ ምድጃው. . . ሁሉ ክብ ነው። ሽምግልናም ስንቀመጥ ክብ ነው። እና ይሄ የክብ አባዜ ከየት መጣ? እርግጥ ነው የክብ የቤተክርስቲያን አሰራር ብቅ ያለው ከ14ኛው መቶ ክፍ ዘመን ጀምሮ እንደሆነ የስነ መለኮት ተመራማሪዎች ያስረዳሉ። አንዳንዶች እንደሚሉት ከደሴ ከተማ ወጣ ብላ በምትገኘው በሐይቅ እስጢፋኖስ አካባቢ እንደተጀመረ ያስረዳሉ። ዝርዝሩ ውስጥ ስንገባ ብቻ የክብ ቤተክርስትያን አሰራር በሀገሪቱ የተለመደ መሆኑን እንያዝ።

የክብ ቤተ-ክርስትያን አሰራር የራሱ የሆኑ ሕግጋትና ደንቦች አሉት። አሰራሩ በተለይም በውስጠኛው የቤቱ አካል በሶስት ክፍሎች የተወቀረ ነው። ይህም የመጀመሪያው “ቅኔ ማህሌት” ሲባል፣ ሁለተኛው ደግሞ “ቅድስት” ሲባል ሦስተኛው “መቅደስ” በመባል ይለያል።

“ቅኔ ማህሌት” የሚባለው ወደ ቤተ-ክርስትያን የሚገቡት አማንያን ሁሉ የሚያመልኩበት ቦታ ነው። ሁለተኛው “ቅድስት” የሚሰኘው ደግሞ ዲያቆናትና ቄሶች ብቻ የሚገቡበት ክፍል ነው። ሦስተኛው ማለትም “መቅደሰ” የሚባለው ታቦት የሚያርፍበት ክፍል ሲሆን፤ የሚገቡትም ለታቦት ቅርብ የሆኑ ቄሶችና ነገስታት ብቻ ናቸው። ይህ ክፍል በልዩ ልዩ ስነ-ጥበባት ስራ ያጌጠ ነው። እና ይሄ የክብ አሰራ ሌሎች ተፅዕኖዎች ሲመጡበት ምን ይሆናል? በአጤ ምኒልክ ዘመን ከተለያዩ ሀገሮች ጥበበኞች በአብያተ ክርስትያናት ግንባታዎች ላይ በመሰማራታቸው የክብ ቤተክርስትያን አሰራር ለየት ባለ መልኩ ሲሰራ ታይቷል።

ለምሳሌ አውሮፓ ውስጥ የጥበብን ትንሳኤ የሚያሳዩ ቅርፆች ይዘወተሩ ነበር። ይህም Renalssance-Style European forms በመባል ይታወቃሉ። እናም ከአውሮፓ የመጡት ጥበበኞች በአብያተ ክርስትያኖቻችን ላይ ይሄን ጥበብ አንፀባርቀዋል። ለአስረጅነት የአራዳ ጊዮርጊስን ቤተክርስትያንና የእራት ኪሎዋን ባዕታ ለማርያምን ቤተክርስትያን መጥቀስ ይቻላል።

የአራዳ ጊዮርጊስ ቤተክርስትያን አገነባብ ላይ የታየው HP Octagounal form የሚባለው ሲሆን፤ አውሮፓዊ ተፅዕኖ ያለበት ስራ ነው። ይሁን እንጂ ውስጣዊ ገፅታውን ቅኔ ማህሌትን፣ ቅድስት እና መቅደስን በስርዓት የያዘ ነው። ውጪአዊ ቅርፁ እንጂ ውስጣዊ ቅርፁ ከጥንታዊው ክብ ቤተ-ክርስትያን አልተለየም።

መቼም እየተጨዋወትን ያለነው ነገር ታሪክም ነውና ስለ አራዳ ጊዮርጊስ አሰራር የማውቀውን ላጫውታችሁ ልለፍ።

የአድዋን ድል ለማስታወስ ራስ ዳርጌ የቅዱስ ጊዮርጊስን ቤተ-ክርስትያን ቢራቢራሳ በተሰኘ ቦታ ላይ አሰሩ። የመጀመሪያው የጊዮርጊስ ቤተክርስትያን ቢርቢርሳ ላይ የተሰራው በ1897 ሲሆን፣ ይህም በ1529 ዓ.ም በግራኝ አህመድ ጦርነት ወቅት የተቃጠለውንም ለመተካት ነበር ራስ ዳርጌ ይህን ያደረጉት። ራስ ዳርጌ የምኒልክ አጎት ናቸው። የራስ ዳርጌ ሦስተኛ ትውልድ የሆኑት ልጅ እንግዳ ገብረክርስቶስ መሿለኪያ አካባቢ ዛሬም አለ።

አሁን አራዳ ላይ ውበትን ተላብሶ የቆመው የጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን የተሰራው እ.ኤ.አ. ከ1906 እስከ 1911 ነበር። የተሰራውም በኢጣሊያዊ መሐንዲስ ካስታግና እና በበላይ ተቆጣጣሪ አርክቴክት በግሪካዊው ኦርፋናዲስ ነበር። ይህ አውሮፓዊ ስልጣኔን የሚያሳየው አክታጎናል ቅርፅ ያለው ውብ ቤተ-ክርስትያን በቅርፅ ግቢው ውስጥ የመጀመሪያውን የጦር ሚኒስትር የፊታውራሪ ሀብተጊዮርጊስ አስክሬን ይዟል።

የጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን በ1929 ዓ.ም በኢጣሊያ ወራሪ ወቅት በፋሽስቶች ከፍተኛ ጉዳት የደረሰበት ሲሆን፤ ቀሳውስቱም ታቦቱን አሸሽተው ወደ ይፋት ወስደውት ነበር። ከዓት በኋላ ጣሊያኖቹ ራሳቸው ጠግነውት ነበር። ይሁን እንጂ ቤተ-ክርስትያኑ በስርዓት የተጠበነው ከወረራው በኋላ በኢትዮጵያዊያኖች ሲሆን፤ ታቦቱም ከይፋት ተመልሶ ገብቷል። ዛሬ በከተማችን ካሉት ምርጥ ሙዚየሞች ውስጥ አንዱን የያዘው የአራዳው ጊዮርጊስ ቀደም ሲል ቅኔና ዜማ የሚማሩበት ደብር ሲሆን፣ ምኒልክና ጣይቱም ዘውድ ደፍተውበታል።

በነገራችን ላይ አዲስ አበባ ላይ የተለያዩ መስኪዶችም የተሰሩበት ከተማ እንደነበረች አብዱልፈታህ አብደላ፣ የአዲስ አበባ መስኪዶች ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ አስፍረዋል። ታታሪው ደራሲ ብርሃኑ ሰሙ ደግሞ ከእንጦጦ ሐሙስ ገበያ እስከ መርካቶ (ከ1879 እስከ 2000 ዓ.ም ) በተሰኘው መፅሐፉ፣ አዲስ አበባ ከተማ ከተመሰረተች በ11ኛው ዓመት አካባቢ 2ሺህ ያህል የእስልምና እምነት ተከታዮ በከተማው ውስጥ እንደነበሩ ይገልጻል። አጤ ምኒልክም የሀጂ ወሌ መሐመድ መስኪድን ጨምሮ ለመላው ሙስሊም ማህበረሰብ ብዙ ሰርተዋል።

ወደ ዋናው ርዕሰ ጉዳያችን እመለስ። የአፄ ምኒልክ የኪነ-ህንጻ ግንባታ ትኩረቱን በአብያተ -ክርስቲያናትና በቤተ-መንግሥቶች ላይ አደረጉ። በቤተ-ክርስትያናት ላይ ያሉት አሻራዎች ዛሩም ቢኖሩም ግን አንዳንድ ነገሮቻቸው ተቀይሯል። የቀየሩት ደግሞ ልጃቸው ንግሥት ዘውዲቱ ናቸው።

ንግሥት ዘውዲቱ አባታቸው አጤ ምኒልክን እጅግ በጣም ይወዷቸው ነበር። ምኒልክ ሲያርፉ ዘውዲቱ ተተኩ። ታዲያ ዘውዲቱ በኢትዮጵያ ታሪክ በርካታ ቤተ-ክርስትያናት በማነፅ ይታወቃሉ። አባታቸው ምኒልክ ያሰሯቸውን ቤተ-ክርስትያናት በማሳደስ ለአባታቸው ያላቸውን ፍቅር በወቅቱ ይገልፁ ነበር። ነገር ግን ያን ዋናውን የምኒልክን የኪነ-ህንጻ ኦርጅናል ግንባታ በተወሰነ ደረጃ እድሳቱ ለውጦታል።

በአንዳንድ ታሪክ ፀሐፊዎች ምኒልክ ያሰሯቸውን አብያተ -ክርስትያናት ሁሉ ዘውዲቱ ናቸው ያሰሯቸው እየተባለ ተፅፏል። እርግጥ ነው ሙሉ እድሳት ሲያደርጉ “ኮፒ ራይቱ” ለዘውዲቱ ተሰጠ። እንዲህ አይነት ሁኔታ በዘመነ ጎንደርም ታይቷል። በስነጥበብ ርቀታቸው አይንን የሚያማልሉት ስዕሎች ያሉበት ደብረብርሃን ስላሴ በቴክርስትያን መጀመሪያ ያሰሩት አድያም ሰገድ እያሱ ነበሩ። ቤተ-ክርስትያኑም ክብ ነበር። ታዲያ አንድ ቀን በመብረቅ አደጋ ጉዳት ይደርስበታል። በወቅቱ አድያም ሰገድ እያሱ በዙፋ ላይ አልነበሩም። የነበሩት ልጃቸው አፄ ዳዊት ናቸው። እናም አፄ ዳዊት ጉዳት የነበረውን ባለ አራት ማዕዘን አድርገው /Rectangular/ ቤተ-ክርስትያን አድርገው ዛሬ ጎንደር ከተማ ላይ የሚታየውን አቆሙት። ጥያቄው ደብረብርሃን ሥላሴን ማን ሰራው ሲባል ማን ይባል? ኢያሱ ወይስ ዳዊት?

ልክ እንደዚያው ሁሉ በምኒልክና በዘውዲቱ መሀል ታሪክ ፀሐፊዎች ሲወዛገቡ ይታያሉ። ለምሳሌ አዲስ አበባ ውስጥ ያለውን ቀራንዮ መድሃአለምን ቤተክርስትያን መጀመሪያ ያሰሩት ንጉሥ ሳህለ ሥላሴ ነበሩ። አጤ ምኒልክ ደግሞ እንደገና አሳድሰው አሰሩት። ከዚያ ደግሞ ንግስት ዘውዲቱ አሰሩት። ማን አሰራው የሚለው የሚያምታታው እዚህ ላይ ነው።

የቅዱስ ሩፋኤልን ቤተክርስትያን መጀመሪያ ያሰሩት ምኒልክ ናቸው። ይህ ቤተ-ክርስትያን እንደገና በዘውዲቱ ብዙ ማሻሻያዎች ተደርገውለት ተሰርቷል።

ከዚህ ሌላ ቅዱስ ዑራኤል ቤተክርስትያን ጥንት ያቆሙት ምኒልክ ናቸው። በኋላ ልጃቸው ዘውዲቱ እንደገና አሰሩት። ማን ሰራው ሲባል ግማሹ ምኒልክ ይላል። ሌላው ዘውዲቱ ይላል።

እንጦጦ ማርያም ቤተክርስትያን የተሰራችው አዲስ አበባ ከመቆርቆርዋ በፊት ነው። የተገነባችውም አጤ ምኒልክ በ1890 የጎጃሙን ንጉሥ ተክለሃይማኖትን በእንባቦ ጦርነት ድል ካደረጓቸው በኋላ ነበር። ታቦቱም መጥቶ የገባው በጎጃም ነበር። የመጀመሪያዋ እንጦጦ ማርያም ቅርጿ ክብ ሲሆን በድንጋይ፣ በሞርታር፣ እና በሌሎም የመገንቢያ ቁሳቆሶች የታነፀች ነበረች። እንደ ፀሐፊ ትዕዛዝ ገብረሥላሴ ገለፃ ከሆነ በምርቃቷ ቀን በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ከብቶች ታርደው ሀበሻ ሲደሰት ቆይቷል። ይህችን የእንጦጦ ማርያምን ቤተክርስትያን እንደገና አሳድሰው ያሰሯት ንግሥት ዘውዲቱ ናቸው። በውስጧም ውብ ስሎች እንዲሳሉ አድርገዋል። በአሁኑ ወቅት የምናያቸውን ስዕሎች የሳሏቸው አለቃ ኅሩይ የተባሉ የስነ-ጥበብ ባለሙያ ነበሩ። እና ምኒልክን እና ዘውዲቱን እንዴት እንግለፃቸው?

እርግጥ ነው ዘውዲቱ ብቻቸውን ያሰሯቸው አብያተ-ክርስትያናት በርካታ ናቸው። ከነዚህም ውስጥ የመርካቶውን ደብረአሚን ተክለሃይማኖት፣ የጉለሌውን ጴጥሮስ ወጳውሎስ እና ቁስቋምን እና ቅዱስ ዮስፍ አብያተ ክርስትያናት ከብዙ በጥቂቱ ይጠቀሳሉ፡፤

በአጠቃላይ ግን እነዚህ አብያተ-ክርስትያናት የኪነ-ህንፃ ጥበብ አሻራ ያረፈባቸው ስራዎች ናቸው። ዛሬም ድረስ በውበት አጊጠውና ከምዕምናን አልፈው የጎኝዎችን ቀልብ የሚገዙት በስርዓት ተጠብቀው የተሸጋገሩ ጥበቦች ስለሆኑ ነው። በዘመናቸው ቀላል የማይባል ዕውቀትና የሰው ሃይል የፈሰሰባቸው ናቸው። የአብያተ ክርስትያናት አሰራር በኢትዮጵያ ውስጥ ዋነኞቹ የቱሪስት መስህቦችም እንደሆኑ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በጥናታቸው ላይ ይገልጻሉ።

ከዚህ ሌላ በአዲስ አበባ ከተማ የኪነ-ህንጻ ታሪክ ውስጥ የጎላ ስፍራ የሚሰጣቸው ታላላቅ ቅርሶች አሉ። እነዚህን ቅርሶ The City znede its Architectural Heritage በተሰኘው በነአርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ መፅሐፍ ውስጥ በሚገባ ተዘርዝረዋል። ጥቂቶቹን ላስታውሳችሁ።

የቢትወደድ ኃይለጊዮርጊስ ቤት

ይህ ቤት ከአራዳው ጊዮርጊስ ቤተክርስትያን ፊት ለፊት የሚገኘው ዛሬ ፍርድ ቤት የሆነው ወይም ደግሞ የጥንቱ የአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት የሚባለው ነው። ቤቱ የቢትወደድ ኃይለጊዮርጊስ ነበር። የተገነባው በ19ኛ ምዕተ ዓመት መገባደጃ ላይ ነበር። የዛሬን አያድርገውና በዘመኑ እጅግ ውብ የሚባል የኪነ-ህንፃ አሻራ ያረፈበት ነበር።

ቢትወደድ ኃይለጊዮርጊስ የምኒልክ የቅርብ ሰው ከመሆናቸው በላይ የገንዘብ ሚኒስቴር እንዲሁም የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴ ሆነው አገልግለዋል። እጅግ ሀብታምም ነበሩ። በ1916 ዓ.ም ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዙፋን ላይ ሲወጡ ቢትወደድ እና ልጅ እያሱ የጠበቀ ጓደኝነት ስለነበራቸው በአፄ ኃይለሥላሴ የተጠሉ ሆኑ። ከዚያም ቤታቸው ወደ ማዘጋጃ ቤትነት ተቀየረ። ዛሬ ከፍተኛ እድሳትን ጥበቃ ከሚያስፈልጋቸው ቅርሶች መካከል አንዱ ነው።

የሼህ ሆጆሌ ቤት

የሼህ ሆጀሌ ቤት የሚገኘው ጉለሌ ቅዱስ ሩፋሴል ቤተ-ክርስትያን አካባቢ ነው። ቤታቸው አዲስ አበባ ውስጥ ካሉ የግል መኖሪያ ቤቶች በትልቅነቱ ወደር ያልተገኘለት ነው። ከምዕራብ እስከ ምስራቅ ያለው ርዝመቱ 90 ሜትር ነው። ወደ ላይ ደግሞ 10 ሜትር ነው። በቤቱ ያሉትን የእንጨት ስራዎች የሰሩት ህንዶች ሲሆኑ ቀሪውን ኢትዮጵያዊያን ናቸው።

ሼህ ሆጆሌ ከቤንሻንጉል የመጡ ሲሆን የአሶሳ ህዝብ ባህላዊ መሪ ነበሩ። ወደ አዲስ አበባ ሲመጡ በበርካታ ሰዎች ታጅበው ነበር። በጣም ሀብታምም እንደነበሩ ይነገራል። ወደ አዲስ አበባ ወርቅ እያመጡ ይነግዱ ነበር። አጤ ምኒልክ ራስ ላድርግህ ቢሏቸው የምጠራበት ማዕረጌ “ሼህ” ይሻለኛል ብለው እምቢ አሉ። ምኒልክም ተገርመው እንደነበር ይነገራል። ይህ የሼህ ሆጀሌ ቤት ዛሬ ከፊሉ ት/ቤት ሲሆን ቀሪው ደግሞ የሰዎች መኖሪያ ቤት ነው። ከከተማችን ቅርሶች መካከል ልዩ የሆነው ይህ ቤት ከፍተኛ እንክብካቤ ያስፈልገዋል።

የራስ ብሩ ወልደገብርኤል ቤት

ከመስቀል አደባባይ ጀርባ ያለው ቦታ ሁሉ የእርሳቸው ነበር። ዛሬ የአዲስ አበባ ቱሪዝም ቢሮ የሆነው የርሳቸው ቤት ነው። ራስ ብሩ ኮንታ፣ ከፋ፣ ሲዳሞና ወለጋን ያስተዳደሩ የምኒልክ ቅርብ ሰው ነበሩ። ጥንት እርሳቸው በመኪና ሲሄዱ በርካታ አጃቢዎች በፈረሶች መኪናቸውን አጅበው ይጓዙ እንደነበር ተፅፏል። ይሄ የራስ ብሩ ቤት በተሻለ ሁኔታ ከተጠበቁ የአዲስ አበባ የኪነ-ህንጻ ጥበቦች መካከል አንዱ ነው። 

በዛሬ ፅሁፌ ሁሉንም ነገር ለኮፍ ነው ያደረኩት። እያንዳንዱ ሀገር የኪነ-ህንፃ ታሪክ አለው። የእኛም አዲስ አበባ አልጠበቅንላትም እንጂ በርካታ የሚነገሩላት ታሪኮችንና ቅርሶች አሏት። በሌላ ጽሁፌ እነርሱን አስተዋውቃችኋለሁ። ለምሳሌ የምኒልክን ዋነኛ አማካሪ የአልፌሬድ ኤልግ ቤትንና አሰራሩን፣ የአፈንጉሥ ነሲቡን ቤት፣ የአፈንጉሥ ጥላሁን ቤትን፣ የደጃዝማች አያሌው ብሩን፣ የራስ ከበደ መንገሻን፣ የራስ ናደው አባ ወሎ፣ የፊታውራሪ ኃብተጊዮርጊስን እና ልዩ ልዩ ታሪካዊ ኪነ-ህንጻዎችን አስተዋውቃችኋለሁ። ቀጥሎም ዘመነ ኃይለስላሴ፣ ዘመነ ኢጣሊያ ወረራን፣ ዘመነ ደርግንና ዘመነ ኢህአዴግን የኮንስትራክሽን ታሪካችንን እናወጋለን። የነገ እና የወደፊት ሰው ይበለን።

      

 

በጥበቡ በለጠ

በኢትዮጵያ ውስጥ ኃይማኖቶች ረጅም እድሜ አስቆጥረዋል፤ ከአለም ሀገራትም ኃይማኖት የተሰበከባት ጥንታዊት ሐገር እያልን ብንጠራትም ሐይማኖትን ግን በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን መስበክ አልተፈቀደላትም። በኢትዮጵያ የሚዲያ ሕግ የሐይማኖት ስብከት እና ትምሕርት በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን አልተፈቀደም። ያልተፈቀደበት ምክንያት የራሱ የሆነ ዝርዝር መልሶች ሊኖሩት ይላሉ። በዋናነት ግን ሐይማኖት ስሡ (Sensitive)  የሆነ ተቋም ስለሆነ በቀላሉ የሰውን ልጅ በአሉታዊም ሆነ በአዎንታዊ መልኩ የመቀስቀስ ባሕሪ ስላለው ጥንቃቄ ሊወሠድበት እንደሚገባ ከ15 አመታት በፊት የብሮድካስት ሕግ ሲረቀቅ ይነገር ነበር። ባጠቃላይ በኢትዮጵያ ሚዲያ በተለይ በሬዲዮ እና ቴሌቪዥን ሐይማኖትን መስበክ ሲከለከል የሐይማኖት ተቋማቱ ዝም አላሉም። ሌላ አማራጭ ፈለጉ። ይህ አማራጭ ደግሞ ከውጭ ሀገር ሆነው ወደ ሐገር ውስጥ ሐይማኖታዊ ጉዳዮችን ማሰራጨትን ዋናው መፍትሔ አድርገው ወስደውታል።

በኢትዮጵያ የሚዲያ ታሪክ ሌላ አማራጭ ሆኖ እያገለገለ ያለው EBS የተባለው ቴሌቪዥን ጣቢያ ነው። EBS በተለይ ለመካከለኛው እና ለከፍተኛው የኑሮ ጣሪያ ላይ ለሚኖረው ኢትዮጵያዊ ጥሩ አማራጭ ሆኖ ቀርቧል። ለመካከለኛው ኑሮ ውስጥ ላሉት የተለያዩ ትምሕርታዊ እና የመዝናኛ ኘሮግራሞችን ያቀርባል። ቶክ ሾው፤ የኃይማኖት ስብከቶችና ፍልስፍናዎች ኪነ-ጥበባት እና የመሣሠሉትን መካከለኛ የኑሮ ደረጃ ላይ ላሉ (Middle Class Communities) ያቀርባል።

የከፍተኛ ጣሪያ ላይ ላሉ  የገቢ ምንጫቸው ንሮ የልጆቻቸውን ልደት በቴሌቪዥን ለሚያቀርቡት ኢትዮጵያዊያንም ያገለግላል። የሀብታም ልጆችን የኑሮ ጣሪያም ያሣየናል። ከአርባ አመታት በፊት ንጉስ ኃይለሥላሴ ልደታቸውን 80 ሻማ አብርተው ኬክ ቆርሰው አከበሩ ብሎ ያ-ትውልድ ከስልጣናቸው አወረዳቸው። የያ ትውልድ ልጆች ደግሞ በአሁኑ ወቅት ልደታቸውን ኬክ እየቆረሱ ከእድሜያቸው በላይ ትዝታቸውን እያወጉ በቴሌቪዥን ያቀርባሉ፤ ይቀርባሉ። EBS እነዚህን የኢትዮጵያዊያንን የኑሮ ወርቅ እና ሰም ገፅታዎች እያሣየን ነው።

ግን አንድ ነገር ሁሌም ይገርመኛል። ያለፈውን ስርዓት የኮነንበት አይንህ ላፈር ብለን ከመቃብር ከከተትነው በኋላ የእሡን ድርጊት መልሰን እንቀጥለዋለን። ቁጭ ብዬ ሣስበው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ያውም የመጨረሻቸውን ልደት አከበሩ ተብለው ሕዝብ በድርቅ እየተሠደደ እና እየሞተ እርሣቸው ልደት ያከብራሉ እየተባሉ ሲወቀሡ ቆይተዋል። ከዚያም ይሕች ምክንያት ሆነችና ሌባ ተብለው ከመንበረ ሥልጣናቸው ወርደው ተገደሉ። ልደትን ማክበር ዛሬ በቴሌቪዥን እየተላለፈ ነው። ዛሬም ኢትዮጵያ በድርቅ ውስጥ ነች። ሰዎች ችጋር አጋጥሟቸዋል። የተራቡ ልጆች አሉ። ልደታቸውን ድል ባለ ድግስ የሚያቀርቡ አሉ። ሕይወት ያለፈውን መድገም ነው።

ወደ ዋናው ቁም ነገሬ እመጣለሁ ብዬ የዘመን ክፍተት ውስጥ ዋኘሁ። ቁም ነገሬ ስለ ኃይማኖት ስብከት ትምሕርትና ፍልስፍና በተለይ በ EBS ቴሌቪዥን ጣቢያ መተላለፍ ከጀመሩ ሰንበትበት ከማለታቸው አንፃር የተወሠነች ነገር ጣል ማድረግ ፈልጌ ነው።

ቀደም ሲል አንደገለፅኩት ኃይማኖታዊ ጉዳዮችን በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን ማሠራጨት በሐገሪቱ ሕግ አይፈቀድም። በ EBS የሚተላለፍበት ምክንያት አንደኛ የቴሌቪዥን ሥርጭቱ ከሰሜን አሜሪካ የሚመጣ በመሆኑ ይመስለኛል። ሁለተኛው ምክንያት እነዚህ የኃይማኖት ኘሮግራሞች አጫጭር ስለሆኑ እና ሁሉም የራሱ የሆነ የአየር ሰዓት ሣይዳላ ስለተሠጠው እምብዛም አጨቃጫቂ ጉዳዮች አልተከሠቱበትም። ሦስተኛው ምክንያት የሚመስለኝ የሚተላለፉት የኃይማኖት ኘሮግራሞች እርስ በርሣቸው አልተጣሉም። አንዱ ሌላውን አልነቀፈም። በዚህ የተነሣ እርስ በርሣቸው ኮሽታ ሣይሠማባቸው ለተወሠኑ ጊዜያት ቆየተው ነበር።

አሁን አሁን ደግሞ ድንገት አስደንጋጭ ሁኔታዎች እየተከሠቱ ነው። ከሚተላለፉት ኘሮግራሞች ውስጥ ሦስቱ ተቋርጠዋል። እነዚህም የማሕበረ ቅዱሣኑ፤ ታኦሎጐስ እና ቃለ-አዋዲ የተሰኙት ናቸው። የተቋረጡበት ምክንያት ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስትያን በተፃፈ ቅሬታ ነው። ስለ ኘሮግራሞቹ መቋረጥ ዝርዝር መረጃ እስካሁን አልቀረበበትም። ለምሣሌ ምን አጠፉ? ምን ወንጀል ሠሩ? ማነው የሚያግዳቸው? በእገዳው ምክንያት የሚፈጠር ሌላ ችግርን ማነው ኃላፊነት የሚወስደው? በሚሉትና በሌሎችም ጉዳዮች ላይ ትንፍሽ ያለ የለም።

እንዲቋረጡ ትዕዛዝ ከተላለፈባቸው ውስጥ ሁለቱ ማለትም ታኦሎጐስ እና ቃለ-አዋዲ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ተከታዮች ዘንድ የተቃውሞ ፊርማ ሲሠባሠብባቸው ነበር። የፊርማው ማሠባሠቢያ ኃሣብ እንደሚገልፀው እነዚህ ሁለቱ የቴሌቪዥን ኘሮግራሞች የቤተ-ክርስትያኒቱን ስርአተ-አምልኮ አይጠብቁም በሚል መንፈስ ነው።

ቀደም ሲል እንደገለፅኩት ኃይማኖት ስሡ (Sensitive)  ነው። በቀላሉ ሠዎችን በብዛት ሊያንቀሣቅስ የሚችል ተቋም ነው። በብዙ መልኩ ኃይማኖት ተጠየቅ (Logic) የለውም። ጉዳዩ ማመን ነው። በብዛት ሆነው ያመኑበት እንደ ትክክል ይቆጠራል። የብዙሃን ድምፅ (Majority Vote)  አለው ኃይማኖት። ቃለ-አዋዲ እና ታኦሎጐስ የዚያ ሰለባ ሣይሆኑ አልቀሩም።

ለመሆኑ ኃይማኖት ነፃነት የለውም? ተብሎም ሊጠየቅ ይችላል። በሐገሪቱ ውስጥ የኃይማኖት ነፃነት ተፈቅዷል። ማንኛውም ሠው የፈለገውን እምነት መከተል ማቋቋም ወዘተ ይችላል። በኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትናም ሆነ እስልምና ብሎም የጁዳይዝም እምነት በዋናነት ሕጋዊ መሠረት ኖሯቸው ለበርካታ አመታት ኖረዋል። ከ1983 ዓ.ም በኋላ ደግሞ ቀድሞ እንደ ባዕድ አምልኮ ይቆጠሩ የነበሩ እምነቶች ሁሉ ሕጋዊ ነፃነት ተሠጥቷቸው መንቀሣቀስ ይችላሉ።

ጥያቄው የመጣው በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ስም ከቤተ-ክርስትያኒቱ ቀኖና እና ዶግማ ውጭ መስበክ ማስተማር ጉባኤ መምራት አይቻልም የሚለው ነው። የተቃውሞ ፊርማም የሠበሠቡት አካላት ዋነኛው ጥያቄያቸው ይሔ ነው። ይሁን እንጂ እነዚህ ሁለቱ ኘሮግራሞች መጀመሪያውኑ የመስበክ፤ የማስተማር፤ ጉባኤ የመምራት ኃላፊነትን የሠጠቻቸው ቤተ-ክርስትያኒቱ አይደለችም። እነርሱ ራሣቸው የቤተ-ክርስትያኒቱ ልጆች ነን፤ በእሷ አስተምህሮት ያደግን ነን፤ ብለው የራሣቸውን መንገድ የተከተሉ ናቸው። ተቃዋሚዎቻቸው ደግሞ ከሌላ የእምነት ተቋም ምድብ ውስጥ ያስገቧቸዋል።

የዚያ መወነጃጀል ትርፉ ምንድን ነው? በመወነጃጀሉ መካከል ምን ይፈጠራል? ማን ይጐዳል? ትርፍና ኪሣራው ተሠልቷል ወይ?

የመወነጃጀሉ ፍፃሜ በቤተ-ክርስትያኒቱ ውስጥ ሕጋዊ ተቋም የነበረውን የማሕበረ ቅዱሣንን የቴሌቪዥን ኘሮግራም ጨምሮ ቃለ አዋዲ እና ታኦሎጐስ የተሠኙት ኘሮግራሞች ሁሉም እንዲቋረጡ ተደርጓል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያንም ከስንትና ስንት አመታት በኋላ ያገኘችውን የቴሌቪዥን ስርጭት ተዘጋባት። የቤተ-ክርስትያኒቱ ተከታዮች የሚከታተሉትን ኘሮግራሞች አጡ። ሰአቱ ባዶ ሆነ።

በአንፃሩ ደግሞ የሌሎቹ ኃይማኖቶች የቴሌቪዥን ስርጭት እንደቀጠለ ነው። በልዩ ልዩ የኘሮቴስታንት ኃይማኖት ተቋማት እና አብያተ-ክርስትያናት የቴሌቪዥን ኘሮግራሞች እየቀረቡ ነው። ኦርቶዶክስ በፀብ እና በንትርክ ዝግትግት ስትል ሌሎቹ ደግሞ እየደማመቁ ነው። ቴሌቪዥን ጣቢያው EBS ሚዛናዊነት ባጣው በዚህ ጉዳይ የተቸገረ ይመስላል። ምክንያቱም የአየር ሰአቱን በተመለከተ የተፈጠረውን ችግር እየፃፈ መግለጫ ይሠጣል።

በኃይማኖት ውስጥ ትርፍና ኪሣራ የለም እስካልተባለ ድረስ የኦርቶዶክስ ኃይማኖት ተከታዮች እየተጐዱ ነው። በአያሌው ኦርቶዶክሶዋዊ መረጃዎች የዳበረው የማሕበረ ቅዱሣን የቴሌቪዥን ኘርግራም በመታገዱም ከፍተኛ ጉዳት ማስከተሉ አይቀርም። ወጣቶች ከአንድ የኃይማኖት ተቋም ብቻ የሚተላለፉ የቴሌቪዥን ኘሮግራሞችን እንዲከታተሉ ግድ ሆኖባቸዋል። የኃይማኖት ሜዳው ተመጣጣኝ አልሆነም። ለዚህ አለመመጣጠን ተጠያቂው ማን ነው?

ለመሆኑ የእነዚህ የቴሌቪዥን ኘሮግራሞች እንዲቋረጡ ለምን ተወሠነ? ጥፋታቸው ወደ ብሮድካስት ኤጀንሲ ሔዶ ታይቶ ነው  የፀደቀው? ማን ነው ጥፋተኝነታቸውን ያረጋገጠው? ቤተ-ክርስትያንን፤ ሀይማኖትን፤ አማኒያኑን እና አማኒያቱን የጐዳ ምን ድርጊት ፈፀሙ? የነዚህ ኘሮግራሞች መኖር ወይስ መዘጋት ነው የሚጠቅመው?

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ከዚህ ቀደም በውስጥዋ ብዙ ነገሮች እየተከሠቱ በጭቅጭቅ እና በንትርክ አያሌ ነገሮች አልፈዋል። ለምሣሌ የቀድሞው ፓትርያርክ አቡን ጳውሎስ ለምን ነጭ ልብስ ይለብሣሉ በሚል ብዙ እሠጣ-አገባ ነበር። ግን መፍትሔ ሣያገኝ አልፏል። የአቡነ ጳውሎስ ፎቶዎች በየ አብያተ-ክርስትያናቱ ሲለጠፉ ጉምጉምትዎች ተሠምተው ነበር። “ይሔ ጉዳይ ልክ አይደለም፤  የቤተ-ክርስትያኒቱን ስርዓት የጠበቀ አይደለም” የሚሉ ድምፆች ይሠሙ ነበር። ያስተናገዳቸው የለም። ፎቶዎቻቸው እስከ አሁን ድረስ ተሠቅለው ይገኛሉ። አቡነ ጳውሎስ ቦሌ መድኃኒያለም ቤተ-ክርስትያን ፊት ለፊት በሕይወት እያሉ ሐውልት ቆመላቸው ።

ለሐይማኖት መሪ ሐውልት አይቆምም፤ የቤተ-ክርስትያኒቱም ስርዓት አይደለም ተብሎ ብዙ ግር ግር ነበር። ለዚህ ግርግር መፍትሔ ተሠጥቶ ነበር። ያንን መፍትሔ እስከ አሁን ድረስ ተፈፃሚ ያደረገ የለም። በቤተ-ክርስትያኒቱ ውስጥ የሚታዩት ልዩ ልዩ ምዝበራዎች እስከ አሁን ድረስ እልባት አላገኙም። የዲያቆናት፤ የቀሣውስት፤ የጳጳሣት ስደት ከምን ግዜውም በላይ ብሷል። ቤተ-ክርስትያኒቱን በርካታ ፈተናዎች ገጥመዋታል። በነዚህ ሁሉ ችግሮች ውስጥ ያለችውን ቤተ-ክርስትያን ድምጿን እና ገፅታዋን ከቴሌቪዥን ላይ ማጥፋት ለምን አስፈለገ?

EBS ቴሌቪዥን ጣቢያ ከብሮድካስት ባለስልጣን ዘንድ ትዕዛዝ እስካልመጣለት ድረስ ቤተክርስቲያኒቱ በፃፈችው ደብዳቤ ብቻ እነዚህን ኘሮግራሞች ማቋረጠ ያለበት አይመስለኝም።

 

በጥበቡ በለጠ

ዛሬ የታላቁ የነብዩ መሐመድ ልደት ነው። ይህ የልደት ቀን በመላው ዓለም ያሉ የሙስሊም እምነት ተከታች በሙሉ ማለት ይቻላል የሚያከብሩት ነው። በመካከለኛው ምስራቅ ከምን ግዜውም በተለየ መልኩ ሰላም የታጣበት ወቅት በመሆኑ በርካታ የሙስሊም ኃይማኖት ተከታዮች ችግር ውስጥ ናቸው። ከአፍሪካዊቷ ሐገር ከሊቢያ ብንነሣ ማሊ፤ ናይጄሪያ፤ ሶማሌያ፤ ግብፅን አክለን ወደ የመን፤ ሶርያ፤ ኢራቅ እያልን በርካታ ሀገራትን እና ሕዝቦችን ብናነሣ በአያሌ ችግሮች ውስጥ ተዘፍቀዋል። እናም የዘንድሮው በዓል ብዙ የሚፀለይበት ሰላም በምድሪቱ ላይ እንዲሰፍን ፈጣሪ የሚለመንበትም ወቅት ሊሆን አንደሚችል ይገመታል።

የነብዩ መሐመድ ስም እና ታሪክ በተነሣ ቁጥር የኢትዮጵያ ስም እና ታሪክም አብሮ ብቅ ማለቱ አይቀርም። የሕይወት ታሪካቸው እንደሚያወሣው ነብዩ በሕፃንነታቸው እናታቸው ከዚህ አለም በሞት ሲለዩ ሞግዚቶች ተቀጥረውላቸው ነበር። ከነዚህ ሞግዚቶች መካከል ለነብዩ ቅርብ የነበሩት ኢትዮጵያዊቷ እሙአይመን ነበሩ። ኢትዮጵያዊቷ እሙአይመን ከአክሱም አካባቢ ወደ መካ ሔደው ነብዩን ጡት ሁሉ እያጠቡ ያሣደጓቸው እንደነበር በርካታ የታሪክ ፀሐፍት ገልፀዋል።

አቶ አማረ አፈለ ብሻው የተባሉ ፀሐፊ ኢትዮጵያ የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የሥልጣኔ ምንጭ ናት በተሰኘው መፅሃፋቸው ውስጥ ይሕን ጉዳይ በተመለከተ በርካታ መረጃዎችን ሰብስበው አሣትመዋል። እንደርሣቸው አባባል ነብዩ መሐመድ ጡት አጥብተው ካሣደጓቸው ከእሙ አይመን ሌላም ከበርካታ ኢትዮጵያዊያን ጋር ወዳጅነት እንደነበራቸው እየዘረዘሩ ፅፈዋል።

ኧሰት የባሕልና የታሪክ መሠረት በተሰኘው መፅሃፍ ውስጥ ነብዩ በሕፃንነታቸው ከእናታቸው ጡት በተጨማሪ ጡትዋን አጥብታ ያሣደገቻቸው አሙአይመን ከኢትዮጵያ ሐበሻ ወደ አረብ የተወሰደች ኢትዮጵያዊት ናት ሲል በገፅ 226 ላይ መፃፉ ይታወቃል። ይህንኑ አባባል የኢትዮጵያዊነት የታሪክ መሰረቶችና መሣሪያዎችእስልምና እና የታላቁ ነብይ የመሐመድ ታሪክ የተሠኙትም መፃሕፍት አስረግጠው ያስረዳሉ።

ነብዩ መሐመድ በኚሁ አሣዳጊያቸው አማካይነት ጥንታዊ የኢትዮጵያ ቋንቋ የነበረውን የግዕዝ ቋንቋን ይናገሩ ነበር ተብሎም ተፅፏል። ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ በሕፃንነታቸው ጀምሮ ሲሠሙ እንዳደጉ ይነገራል። በዚህም ምክንያት ኢትዮጵያን አጥብቀው ይወዱ ነበር። በነገራችን ላይ ኢትዮጵያዊቷ እሙአይመን የቀድሞ ስማቸው ባሕሯ እየተባለ ይጠራ ነበር።

የእስልምናን ሐይማኖት በአለም ላይ እንዲስፋፋ ካደረጉት አካላት መካከል ኢትዮጵያዊያን ግንባር ቀደም ቦታ ይይዛሉ የሚሉ ፀሐፍት አሉ።

ነብዩ መሐመድ ከመካ ወደ መዲና በተሠደዱበት ወቅት /ሂጃራ/ ከተከተሏቸው ጠንካራ የእስልምና እምነት ከተከታዮች አንዱ ኢትዮጵያዊው ቢላል ነበር። አንድ ቀን ነብዩ መሐመድ ከጥቂት ተከታዮቻቸው ጋር ሆነው ዕለታዊ ተግባራቸውን ለማከናወን ሲዘዋወሩ ድንገት የሆነ ደስ የሚል ድምፅ ከጆሮዋቸው ጥልቅ ይላል። ድምፁ ወደ መነጨበት አካባቢ ነበረና የሚጓዙት የበለጠ ሣባቸው። ከዚያም ስለ ቢላል  ጠይቀው ተረዱ። ድምፀ መረዋውን ቢላል ተዋወቁት። እርሡም ወደዳቸው። አብሯቸውም ሆነ።

የሶላት/የፀሎት/ ሰዓት ሲደርስ አዛን ማሠማት የተጀመረው በኢትዮጵያዊው ቢላል ነው። ለመጀመሪያ ጊዜ አላህ ዋአክበር…. ብሎ ሶላት ያሰማ ኢትዮጵያዊ ቢላል። እስልምናን ከፍ ያለ ቦታ ላይ ሆኖ ያወጀው ኢትዮጵያዊው ቢላል ነው። የጥንት ስሙ በላይ ነው እየተባለ በፀሐፍት ተገልጧል። ስለዚህ እስልምናን ከፍ አድርጐ በአለም ላይ በማወጅ በመጥራት ቢላልን ማን ሊስተካከለው።

ከነብዩ መሐመድ ዘንድ ቢላልም ሆነ ሌሎች ኢትዮጵያዊያን ከጐናቸው ነበሩ። አብረዋቸው እስልምናን አስፋፍተዋል። ነብዩ ከሌሎች ወገኖች የሚደርስባቸው ጥቃት ለመቋቋም ቤተሰቦቻቸውን የላኩት ወደ ኢትዮጵያ ነበር። “ጥሩ ንጉስ አለ፤ በእሡ ግዛት ሠላም ነው፤ ክፉ አይነካችሁም” ብለው ልጃቸውን እና ቤተሰቦቻቸውን ወደ ኢትዮጵያ ላኩ። ዛሬ ትግራይ ውስጥ ያለው አልነጃሺ የተሰኘው መስኪድ በዚያን ዘመን የተመሠረተ ነው። የነብዩ ቤተሠቦች የነበሩበት ቦታ ነው። የቀብር ቦታቸው ሁሉ በዚሁ መስኪድ ውስጥ ተጠብቆ ይኖራል። መስኪዱን በተመለከተ ከዚህ ቀደም ሠፋ ያለ የፊልም ቀረፃ አድርጌበት ነበር። ታሪኩ እንደሚያስረዳው በአለማችን ላይ ካሉ ቀደምት መስኪዶች መካከል አንዱ ነው። ግን የማስተዋወቅ ሥራ አልተሠራለትም።

ነብዩ መሐመድ ኢትዮጵያን ማንም እንዳይነካት እንዳይተናኮላት እንዲወዳት የተናገሩ እና የፃፉ ናቸው። የእስልምናን ኃይማኖት የሚከተሉ ሁሉ የእርሣቸውን ቃል እንዲተገብሩ ግዝት አለ። ቃል አለ።

በአጠቃላይ ሲታይ ኢትዮጵያ የክርስትናውንም ሆነ የእስልምናውን ኃይማኖት አስቀድማ በመቀበልና በማስፋፋት ረገድ ትልቅ ታሪክ ያላት ነች። ነገር ግን ሐይማኖት በዚህች ሀገር ውስጥ የሚዲያ ነፃነት ስለሌለው በየጊዜው ሊሠራበት አልቻለም። የክርስትናም ሆነ የእስልምና ሐይማኖቶች የሬዲዮ ጣቢያ፤ የቴሌቪዥን ጣቢዎች መኖር አለባቸው። በነዚህ ተቋማት ልክ በአረቡ አለም እና በሌላው የክርስትያን አለም እንደሚደረገው ሁሉ ኃይማኖቶቹን የማስተዋወቁ ተግባር እየተስፋፋ ይመጣ ነበር። ወደፊት የራሣቸው የሚዲያ ተቋማት ይኖራቸዋል ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ። ለማንኛውም መልካም የመውሊድ በአል እንዲሆንላችሁ ለመላው የእስልምና ኃይማኖት ተከታይ ወገኖቼ እመኝላችኋለሁ።

 

በጥበቡ በለጠ

የኢትዮጵያን ጥንታዊ ስልጣኔና ቀደምትነት እያስታወሰ የሚቆረቆር ንድ ባለቅኔ ነበር። እሱም ኃይሉ ገብረዮሀንስ/ ገሞራው/ ነው። ስርአተ ቀብሩ የዛሬ አመት እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ የተፈጸመው ይህ ድንቅ ባለቅኔ 40 አመታት በሙሉ በስደት ተንከራትቶ ያለፈ ከያኒ ነው። እሱን መሰል ጓደኞቹ ተሰደው ሲንከራተቱ ሲያይ፤ ኢትዮጵያ ሁሌም ከድርቅና ከችጋር ጋር ስሟ ሲጠራ ሲሰማ፤ ከእርዳታና ከተመጽዋችነት አልወጣ ብላ በየአመቱ በልግስና ስትደጎም ሲያስተውል፤ መቼ ይሆን ሀገሬን የምኮራባት እያለ ሲያስብ መልስ አጣ። እናም ተስፋ ቆረጠ። ወደ ኋላ ሄዶ አሰበ። አንድ ነገር ጠረጠረ። ኢትዮጵያ ተረግማለች ብሎ ደመደመ።

ይህ ግዙፍ የስነ-ጽሁፍ ስብእና ያለው ባለቅኔ እንዴት በእርግማን አመነ? የማናድገው እርግማን ስላለብን ነው ብሎ ካመነ መፍትሄው ምንድን ነው? ጉዳዩን እናስብበት። ግን ለመሆኑ ማን ነው የረገመን? እነማን ናቸው መርገምት የለቀቁብን? ባለቅኔው ኃይሉ ገ/ዮሀንስ /ገሞራው/ እኛ ኢትዮጵያዊያንን ማን እንደረገመን ከአስር አመታት በፊት ገልጾት ነበር። ገሞራው ሲገልጽ እንዲህ ብሎ ነበር፡-

 

 

“….አበው እንደሰጡኝ ምላሽ ከሆነ “የማይፋቅ መርገምት አለብን!” የሚል ነው። የወረደብንን መርገምትም ምንነት ሲያብራሩ ከባለፈው ምእተ አመት መገባደጃ ምዕራፍ ዘመን ላይ ይጀምራሉ። ከነገስታቱ የነ አፄ ቴዎድሮስ አርግማን፤ የነ አፄ ዮሐንስ፤ የነ አፄ ምኒልክ፤ የነ አፄ ኃይለ ስላሴ፤ ከሕዝባውያኑ ደግሞ የነ አቡነ ጴጥርስ፤ የነ በላይ ዘለቀ፤ የነ መንግስቱ ነዋይ እርግማን ይጠቅሳሉ። ቴዎድሮስ ሐገር አንድ ላድርግ ብሎ ቢነሳ ካህናት  ሳይቀሩ በመስዋዕት ውስጥ የእባብ ጭንቅላት አድርገው ሊገድሉት እንደሞከሩና በተለይም ለመንገስ ሲሉ የራሱ ሀገር ሰው የሆኑት አፄ ዮሐንስ የጠላት ጦር /እንግሊዞችን/ መቅደላ ድረስ እየመሩ አምጥተው ሊያስገድሏቸው ሲዘጋጁ በማወቃቸው “ይችን የኢትዮጵያ ኩሩ ነፍስስ የውጭ ጠላት አይገድላትም!” ብለው፤ ራሳቸው ሽጉጣቸውን ጠጥተው ሊገድሉ ሲሉ፡- “ኢትዮጵያን ወንድ አይብቀልብሽ!!!”  ብለው ረግመዋታል።

 

 

ቀጥሎም ኢትዮጵያን ከመጣባት ወረራ ለማዳን ከድርቡሽ ጋር አፄ ዮሐንስ በተፋጠጡ ጊዜ የሸዋው አፄ ምኒልከና የጎጃሙ ንጉስ ተክለሃይማኖት ለእርዳታ እንዲደርሱላቸው ጠይቀው ባለመምጣቸቸው የጦርነቱ አውድ ገብተው አንገታቸው ተቆርጦ ከመሞታቸው በፊት፤ “ኢትዮጵያ ዘር አይብቅልበሽ” ብለው ረግመዋል።

 

 

ከዚያም አፄ ምኒልክ እንደልጃቸው ያዩት የነበረውን የልጅ ልጃቸውን አቤቶ ኢያሱን ለማንገስ ፈልገው “ልጄን ተቃውሞ ለዙፋኔ የማያበቃ ቢኖር ጥቁር ውሻ ይውለድ!” ብለው በመርገማቸው ያው እንዳየነው ንጉስ ተፈሪ ኢያሱን ገድለው ዙፋኑን ቢወርሱ ያን ፋደት የደርግ ጥቁር ውሻ ወልደው አንድ ንፁህ ትውልድ አስበሉ።

 

 

ራሳቸው ንጉስ ኃይለስላሴም በተራቸው ከሞቀ ዙፋናቸው ወርደው 4ኛ ክፍለ ጦር ታስረው ሳሉ ምግብ ተመግበው ከጨረሱ በኋላ ታጥበው ፎጣ ለማድረቂያ ሲሰጣቸው እምቢ ብለው ጣቶቻቸውን ወደ ታች አድርገው የታጠቡበትን ውሃ እያንጠባጠቡ “ይህን አስተምሬው የከዳኝን ትውልድ ደሙን እንዲህ አንጠብጥብልኝ..!” እያሉ መርገማቸውን ያየ የሰፈሬ ሰው በደብዳቤ ገልፆልኛል።

 

 

እንዲሁም አባት ጴጥሮስ ለጠላት ጣልያን የሚገዛ ውጉዝ ይሁን! መሬቱም ሾክ አሜከላ ታብቅል! ብለው ሊረሸኑ አቅራቢያ ረግመዋል። በላይ ዘለቀም መስቀያው አጠገብ እንዳለ “አንቺ ሀገር! ወንድ አይውጣብሽ!” ብሎ ተራግሟል። ጀኔራል መንግስቱም ከተሰቀለበት የተክለሃይማኖት አደባባይ ላይ ሕዝብ እየሰማው “አንቺ አገር..” ብሎ በማማረር ተራግሞ አልፏል። ወዘተ

 

እንግዲህ እኛ የዛሬዎቹ ይህ ሁሉ የግፍና የደይን የፍዳና የመከራ የመቅሰፍትና የመአት ማዕበልና ናዳ የሚወርድብን ያን ሁሉ እርግማን ቆጥሮብን ይሆን?

በጥበቡ በለጠ

 

ታህሳስ ወር 1953 ዓ.ም ብዙ ደም የፈሰሰበት ወቅት ነበር። የነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ የመፈንቅለ-መንግስት ሙከራ መክሸፍን ተከትሎ አያሌዎች አልቀዋል። መንግስቱ ንዋይ ራሳቸው ውድ የኢትዮጵያን ታላላቅ ሰዎች ገድለዋል። የታሰበው ሳይሆን ቀረ። መንግስቱ ንዋይም ታሰሩ። የሞት ፍርድ በስቅላት ተፈረደባቸው። ይግባኝ አልጠይቅም አሉ። የሞት ፍርዱ መጋቢት 19 ቀን 1953 ዓ.ም ተፈጻሚ ሊሆን ከመሰቀያው ማማ ላይ ወጡ። የሚሰቀሉበት ገመድ ሸምቀቆው ገጎናቸው ቆሟል። ይህችን አለም በስቃይ ሊሰናበቱ ጥቂት ደቂቃዎች ቀርተዋቸዋል። በነዚህ ጥቂት የህይወት ርግፍጋፊ ደቂቃዎች የሚከተለውን ተናገሩ፡-


እናንተ ዳኞች የበየናችሁብኝን የሞት ፍርድ ያለ ይግባኝ ተቀብያለሁ። ይግባኝ ብዬ ጉዳየን የሚመለከትልኝ የኢትዮጵያ ህዝብ ቢሆን ኖሮ ይግባኝ ማለት በፈለግሁ ነበር። ነገር ግን ይህ እንደማይሆን አውቃለውና በይግባኝ የአፄ ኃ/ስላሴን ፊት ማየት አልፈቅድም። በእግዚያብሄር ስም ተሰይማችሁ ከተቀመጣችሁበት የፍርድ ወንበር ላይ ከመቀመጣችሁ በፊት በእኔ ላይ የምትሰጡትን የዛሬውን ፍርድ ታውቁት እንደነበር ሳስብና ፍርድ እስከዚህ መርከሱን ስታዘብ ሐዘኔ ይበዛል።


ለኢትዮጵያ ህዝብ አንድነት፣ ነፃነትና እርምጃ የተነሳሁ ወዳጅ ነኝ እንጅ ለማፋጀት የተነሳሁ ወንበዴ አይደለሁም። ይህንን ማድረግ ፈልጌ ቢሆን ኖሮ ማንም የማይወዳደረው ሰራዊትና መሳሪያ ሳላጣ ዛሬ እዚህ ከእናንተ ፊት ለመቆም ባልበቃሁ ነበር።


እኔ ከየአፄ ኃ/ስላሴ ድንክ ውሾች ያነሰ ደመወዝ የሚያገኙ ሁለት የተራቡ ወታደሮችን አጣልቼ ለማደባደብና አገር ለማፍረስ አለመምጣቴን የሚያረጋግጥልኝ እናንተ በትዕዛዝ ያገኛችሁትን ፍርድ ለመቀበል እዚህ መቆሜ ነው።


ከእኔ በፊት በግፍ የፈሰሰው ንፁህ የኢትዮጵያዊያን ደም ብዙ ነው። በየአፄ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ግፍ ሽልማት በመሆኑ  እኔ ለመሞት የመጀመሪያው ሰው አልሆንም። ስልጣን አላፊ ነው። እናንተ ዛሬ ከጨበጣችሁት የበለጠ ስልጣን ነበረኝ። ሀብትም አላጣሁም። ነገር ግን ህዝብ የሚበደልበት ስልጣንና ድሃ የማይካፈለው ሀብት ስላልፈለግሁ ሁሉንም ንቄ ተነሳሁ።
አሁንም እሞታለሁ። ሰው ሞትን ይሸሻል ። እኔ ግን በደስታ ወደሞት እሄዳለሁ። ለኢትዮጵያ ህዝብ ታላቅነት ቀድመውኝ መስዋዕት የሆኑትን አብረውኝ ተነስተው የነበሩትን ጀግኖች ወንድሞቼን ለመገናኝት ናፍቄአለሁ።


የጀመርኩት ስራ ቀላል አይደለም። አልተሸነፍኩም። ወገኔ የሆነው ድሃው የኢትዮጵያ ህዝብ የጀመርኩለትን ስራ በቅርብ ጊዜ ውስጥ ፈፅሞ ራሱን በራሱ እንደሚጠቅም አልጠራጠርም። ከሁሉ በበለጠ የሚያስደስተኝ ለኢትዮጵያ ህዝብ ልሰራለት ካሰብኳቸው ስራዎች አንዱ የኢትዮጵያ ወታደር ዋጋና ክብር ከፍ ማድረግ ሲሆን ይህ ሃሳቤ ህይወቴ ከማለፉ በፊት ሲፈፀም ማየቴ ነው።


ዛሬ መኖራችሁን በማየቴ ነገ መሞታችሁን ረስታችሁ አሜን ብላችሁ ቀናችሁን በማስተላለፍ በመገደዳችሁ በእኔ ላይ ሳትፈርዱ በራሳችሁ ላይ የፈረዳችሁ መሆናችሁን አላስተዋላችሁም። እኔ የተነሳሁት ከትክክለኛ ህግና ከህሊናችሁ ውጭ ለመፍረድ እንዳትገደዱ ለማድረግ ነበር። በአጭሩ በእኔ ላይ ለመፍረድ የቸኮላችሁትን ያህል  አስር እና አስራ አምሰት ዓመት በቀጠሮ የምታጎላሉትን ህዝብ ጉዳይ እንደዚህ አፋጥናችሁ ብትመለከቱትና  ብትሸኙት ኖሮ የእኔ መነሳት ባላስፈለገኝም ነበር።


ከእናንተ ከዳኞቹና የሞት ፍርድ እንድትበይኑብኝ ካዘዛችሁ ሰው ይልቅ እኔ ፍርድ ተቀባይ የዛሬ ወንጀለኛ የነገ ባለታሪክ ነኝ። የኔ ከ ጓደኞቸ መካከል ለጊዜው በህይወት መቆየትና ለእናንተ ፍርድ መብቃት የመመዘኑን ፍርድ ለመጭው ትውልድ የሚያሳይ ይሆናል።


ዋ! ዋ! ዋ! ለእናንተና ለገዢአችሁ። የኢትዮጵያ ህዝብ  ሃሳቤ በዝርዝር ገብቶት በአንድነት በሚነሳበት ጊዜ የሚወርድባችሁ መዓት አሰቃቂ ይሆናል።


በተለይ የአፄ ኃ/ስላሴ የግፍ መንግስት ባላደራዎች ሆነው ድሀውን የኢትዮጵያ ህዝብ ሲገሸልጡት ከነበሩት መኮንን ሀ/ወልድና ገ/ወልድ እንግዳወርቅን ከመሳሰሉት በመንፈስ የታሰሩ በስጋ የኮሰሱ መዠገሮች መካከል ጥቂቶቹን ገለል ማድረጌን ሳስታውስና የተረፉትም  ፍፃሜያቸውን በሚበድሉት በኢትዮጵያ ህዝብ እጅ ላይ መውደቅ ሲሰማኝ ደስ ይለኛል።

በጥበቡ በለጠ

 

እነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ እና ገርማሜ ንዋይ በታህሳስ ወር 1953 ዓ.ም የመፈንቅለ መንግስት ሙከራ አድርገው ሳይካላቸው ቀርቷል። ታዲያ በዚያ ወቅት ጥላሁን ገሠሠን የፀጥታ ሰዎች ወደ ኮልፌ በመሔድ በቁጥጥር ስር አዋሉት። ከዚያም ከኮልፌ እስከ አራተኛ ክፍለ ጦር ድረስ በሰደፍና በርግጫ እየደበደቡት አመጡት። ጥላሁን ምን ቢያደርግ ነው እንዲህ የተደበደበው ማለታችሁ አይቀርም። ጉዳዩ ብዙ አስገራሚ ነገሮች አሉት።

የዛሬ 13 አመት 1995 አ.ም ጥላሁን ገሰሰን ቃለ-መጠይቅ አድርጌለት ነበር። በአዲስ ዜና ጋዜጣ ላይ በሰፊው ወጥቷል። ለዛሬ ግን ከሰፊው ትዝታው በጥቂቱ ላቋድሳችሁ፡-

በ1995 ዓ.ም ጥላሁን ገሠሠ ለአዲስ ዜና ጋዜጣ በሰጠው አስተያየት ጀነራል መንግስቱ ንዋይ ባይወልዱኝም እንደ አባት እና ወላጅ ሆነው ስርዓት ይዤ ለተሻለ ደረጃ እንድበቃ ብዙ የጣሩልኝ ሰው ናቸው። እኔም ወላጆቼ በቅርበት በአጠገቤ ስለሌሉ እርሳቸውን እንደ አባት ነበር የምቆጥራቸው። ከርሳቸው ጋር የቀረበ ግንኙነት ነበረኝ። በዚህ የተነሳ እና በዘመኑ “ጩኸቴን ብትሰሚኝ” እያልኩ ዘፍኜ ነበር። በነዚህ ምክንያቶች የተነሳ ከመፈንቅለ መንግስቱ መክሸፍ በኋላ እኔም ተይዤ በጥፊ፣ በርግጫ፣ በሰደፍ እየተመታሁ ከኮልፌ እስከ አራተኛ ክፍለ ጦር ድረስ መጣሁ። እዚያ ስደርስ ጀነራል ፅጌ ዲቡ ተረሽነው አስከሬናቸው አስፋልት ላይ ተዘርግቷል። እርሳቸውም በጣም የማከብራቸውና የማደንቃቸው ሰው ነበሩ። እንደተራ ሰው መንገድ ላይ ተዘርግተው ሳይ የራሴን ድብደባ እና ሕመም ረሳሁት። ይዘውኝ የመጡት ወታደሮች መንገዱ ላይ የተዘረጉት አስክሬኖች ላይ ውጣባቸው አሉኝ። ይህ እንዴት ይሆናል ብዬ ብጠይቃቸው አናቴን በሰደፍ መቱኝ። ከዚያ ያደረኩትን አላውቅም። በመጨረሻም እስር ቤት ተልኬ ብዙም ጉዳት ሳይደርስብኝ ተለቅቄያለሁ” ብሏል።

ጥላሁን ገሠሠ በርካታ ችግሮች በሕይወቱ ላይ እየተጋረጡ ሲመጡ ተቋቁሞ የኖረ ነው። ሀገሩ ኢትዮጵያን አንድም ቀን የመክዳትና የመራቅ ሁኔታን ሳያሳይ አፈሯን፣ ምድሯን፣ ህዝቧን፣ ታሪኳን፣ ማንነቷን እያወዳደሰ 68 ዓመታት ኖሮባት በክብር የተሸኘ የኢትዮጵያ የሙዚቃ ንጉስ ምን ግዜም አንረሳውም።

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

 

በየአመቱ ሕዳር 29 “የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ቀን” በሚል መከበር ከጀመረ አስር አመታትን አስቆጠረ። ይህ በዓል መምጣቱን የሚያበስሩን ደግሞ ጥቂት የማስታወቂያ ባለሙያዎች መልካቸውና ድርጊታቸው በየአመቱ ተመሣሣይ የሆኑ ናቸው። አንዳንድ ጊዜ ይህ በዓል የእነርሱ የግላቸው ስራ እስኪመስለኝ ድረስ ተቆጣጥረውታል። የፌደራል ስርአቱ ማስታወቂያዎችና ዝግጅቶች በሙሉ የእነርሱ ይመስለኛል። ማን እንደሚሠጣቸውና በምንስ ምክንያት እነርሱ ብቻ እንደሚመረጡም የማውቀው ነገር የለም። ነገር ግን ሁሌም የብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በዓል እንዲሁም በየክልሉ የሚከበሩ በዓላትና ባዛሮች በመጡ ቁጥር እነዚሁ የማስታወቂያ ሰዎች ልብሶቻቸውን እየቀያየሩ ብቅ ይላሉ። ስለ በዓሉ ይነግሩናል። ጉዳዩን ተመሣሣይ በሆነ ቃና ሁሌም ያወሱናል። ለመሆኑ ሌላ ሠው በሐገሪቱ ውስጥ ጠፍቶ ነው ተመሣሣይ መልኮች ይህን ሁሉ የኢትዮጵያን ብሔር ብሔረሰብና ሕዝብ የወከለው? እያልኩ በዓሉን አከብራለሁ።  


ይህ የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች የጋራ በዓል አንደምታው በጣም ጥሩ ነው። በሐገሪቱ ውስጥ ያሉትን ልዩ ልዩ ብሔረሰቦችን አንድ ላይ ማገናኘት እና ማስተዋወቅ በራሱ ትልቅ ጉዳይ ነው። ከዚህም ባለፈ ልዩ ልዩ የየብሔረሰቦቹ እሴቶችም ሊተዋወቁ የሚችሉበትን አጋጣሚ ይፈጥራል። ብቻ የበዓሉ መከበር ሠፊና ጥልቅ ጠቀሜታዎች አንደሚኖሩት በግሌ አምናለሁ።


በዚህ የበዓል አከባበር ላይ የማያቸው ተደጋጋሚ ቅሬታዎቼንም መግለፅ እወዳለሁ። በዚህ በዓል ላይ ለመታደም የሚጋበዙ ሰዎች በየአመቱ ተመሣሣይ ናቸው። የሚጠሩትም ተቋማት ተመሣሣይ ናቸው። በዓሉ የሁሉም ኢትዮጵያዊ ሆኖ ሣለ ምነው በየአመቱ ተመሣሣይ ሰዎች የሚጋበዙት? የሚታደሙት? እያልኩ እጠይቃለሁ። የተለያዩ ሰዎችን በየአመቱ እንዲታደሙ ማድረግስ አይገባም ወይ እያልኩ አሰባለሁ።


በየአመቱ ከሚጋበዙት ሰዎች መካከል የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ናቸው ተብለው የሚታሰቡ ሰዎችም አሉ። በሐገሪቱ ውስጥ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የፓርቲም ሆነ ሀገራዊ ክብረ-በዓላት ሲኖሩ እነዚህን የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ናቸው ተብለው የታሰቡትን ሰዎች ይዞ መሔድ እየተለመደ መጥቷል። እነሱ የሚጋበዙበት ምክንያት በሙያቸው አማካይነተ ያዩትን፣ የታዘቡትን፣ ውሰጣቸው የገባውን የጥበብና የፈጠራ ለዛ አላብሰውት መልሰው ለሕዝብ ያቀርባሉ በሚል ግምት እንደሆነ በአንዳንድ መድረኮች ላይ ሰምቻለሁ። ጥያቄው ግን እነዚህ የኪነት ሙያ አላቸው እየተባሉ የሚጋበዙ ሠዎች ስለ ተጋበዙበት ጉዳይ ምን አዲሰ ነገር ይዘውልን ቀርበዋል የሚለው ነጥብ መታየት አለበት። ወጪ አስወጥቶ ድግሱን በልቶ ጠጥቶ ከመውጣት ውጭ ያደረጉት አስተዋፅኦ ካለ ማየቱ ጥሩ ነበር። ነገር ግን በበኩሌ የማየው አዲስ ለውጥ ስለሌለ ትክክለኞቹ ሙያተኞች የሚመረጡ አይመስለኝም። የኪነ-ጥበብ ባለሙያዎቹ ይህን ሁሉ ድግስ በልተው ያሣዩን ወይም ያመጡልን የጥበብ ስራ አለመታየቱ ቆም ተብሎ መታሰብ ያለበት ጉዳይ ይመስለኛል።


በብሔር ብሔረሰቦች እና ሕዝቦች ቀን አከባበር ላይ በተደጋጋሚ የማይጠሩ ሰዎችም አሉ። እነዚህ ሰዎች ስለ ኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ባሕል ታሪክ ወግ ቋንቋ ወዘተ ላይ በተደጋጋሚ የሚመራመሩና የሚፅፉ ናቸው። ለምሣሌ በተለያዩ የሀገር ውስጥ እና የውጭ ሀገር ዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ ኢትዮጵያን እና ሕዝቦቿን በተመለከተ የምርምርና የጥናት ሥራዎችን ያበረከቱ ሰዎችና ተቋማት ሲጠሩ እና መድረክ ተሰጥቷቸውም ሲናገሩ አላየሁም። ይህ ችግር የሚመነጨው በተለያዩ ምክንያቶች ቢሆንም በዋናነት ግን በኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ላይ ማን ምን ሠራ ብሎ በጥልቀት የሚመረምር አዘጋጅ አለመኖሩ ይመስለኛል። መቼም ሁል ጊዜ እየተጋበዘ በልቶ ጠጥቶ አበል ተቆርጦለት የመጓጓዣው ወጪ ተሸፍኖለት ወንበር አሙቆ ከሚመጣ ተጋባዥ ነገ አዲስ ነገር ሊፅፍና ሊመራመር የሚችልን ባለሙያ መጋበዝ የተሻለ እንደሆነ ለማንም ግልፅ ነው።


ይህን የባለሙያዎችን ግብዣ ስኬታማ ለማድረግ ቀላል ይመስለኛል። በየጊዜው በኢትዮጵያ ብሔሮችና ብሔረሰቦች ብሎም ሕዝቦች ላይ መሠረት አድርገው የታተሙ የተፃፉ ሰነዶችን የሚያጠና ቡድን መመስረት ያሰፈልጋል። ያ ቡድን እነማን ናቸው በዚህ ዙሪያ የፃፉ የተመራመሩ ብሎ ጋዜጦችን በማንበብ መፅሔቶችን፣ ጆርናሎችን በማየት፣ በየ ዩኒቨርሲቲው ውስጥ የተከማቹ የጥናትና የምርምር ፋይሎችን በመፈተሽ ምሁራንን በመጠየቅ አስተዋፅኦ ያበረከቱ ግለሠቦችን እና ሙያተኞችን ማግኘት ይቻላል። እነዚህን ሙያተኞች በእንዲህ አይነት በዓል ላይ መጋበዝ ትርፉ ብዙ ነው። ሌሎችንም የጥናትና የምርምር ውጤቶችን በኢትዮጵያ ሕዝብ ላይ እንዲሠሩ ያበረታታል፤ መንገድም ይቀይሣል።


ይህ እንኳ ባይሆን በየ አመቱ ሕዳር 29 ቀን በሚከበረው በዚህ በዓል ላይ ጥናትና ምርምር ያደረጉ ሰዎችን እና ተቋማትን መዘከር/ ማስታወስ/ በእጅጉ ይገባል። ካለበለዚያ በየአመቱ በዓሉን ስናከብር አንድ የተጨበጠ ነገር ሰራን ብለን የምንናገረው ሚዛን የሚያነሣ ነገር ላይኖረን ይችላል።


የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ቀን ትልቅ በጀት ተመድቦለት በየአመቱ የሚከበር በዓል ነው። ከዚህ ባጀት ውስጥ ምን ያህሉ ለጥናትና ምርምር ውሏል የሚለውም መመርመር ያለበት ጉዳይ ነው። ሁል ግዜ ተመሣሣይ በሆኑ ሂደቶች ውስጥ በጀቱ ወጥቶ ከሚያልቅ ነገ ለሁሉም ዜጋ የሚጠቅም አንድ የተጨበጠ ተግባር ተከናውኗል ወይ ብሎ መጠየቅም ተገቢ ነው።


ለምሣሌ በዚሁ የበዓል አከባበር ወቅት የኢትዮጵያን ብሔረሰቦች ማንነት የሚያሣይ መፅሃፍ ታትሟል ወይ? ብሔረሰቦቹ የት አንደሚኖሩ፣ ቁጥራቸው ስንት እንደሆነ፣ የሚናገሩት የቋንቋ አይነት፣ በውጣቸው ያሉት የሚዳሠሡ እና የማይዳሰሱ የባሕል መገለጫዎች፣ ፍልስፍናቸው ታሪካቸው ወዘተ በቀላሉ የሚገኝበት መፅሃፍ አለን ወይ? ፅፈናል? መዝግበናል? ወዘተ የሚሉት ጥያቄዎች ገና አልተመለሡም።


በእርግጥ እኔ እስከማውቀው ድረስ በኢትዮጵያ ብሔረሰቦቸ ላይ በተለያዩ ሰዎች አማካይነት አያሌ የጥናትና የምርምር ስራዎች ተሠርተዋል። ቀደም ባለው ዘመን ስለ ኢትዮጵያ ሕዝቦች ማንነትና ባሕል የሚፅፉ የነበሩት የውጭ ሀገር ዜጐች ነበሩ። ከ40 አመታት ወዲህ ባሉት ዘመናት ደግሞ በተለይ የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቋንቋ እና የሥነ-ጽሑፍ ክፍለ ትምህርት ከተቋቋመ በኋላ የኢትዮጵያዊያን ድርሻ በእጅጉ እየሠፋ መጥቷል።


በዩኒቨርሲቲው ውሰጥ የተጠኑ ጥናትና ምርምሮች ከግቢው ውጭ ወጥተው ለሚመለከተው ሕዝብ ገና አልቀረቡም። ዘላለማዊ መቀመጫቸውን ቤተ-መጽሐፍት ውስጥ አድርገዋል። እነዚህ ጥናትና ምርምሮች በእንዲህ አይነት የብሔረሰቦች በዓል ላይ ወጣ እያሉ ነፋስና አየር ብሎም ሠው ቢያያቸው ቢያነባቸው ጥሩ ነበር። ለነገሩ ጉዳዬ ብሎ የሚያያቸው አካል ያስፈልጋል።


የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች እንደ ብዛታቸው ሁሉ አያሌ ባሕሎች ታሪኮች ፍልስፍናዎች …. ያሏቸው ናቸው። እነዚህ ጉዳዮች ሁሉ ለዘመናት ሲጠኑ ሲመረመሩ ቆይተዋል። እነዚህ ጥናቶች ተሠብስበው በአንድ ትልቅ አርካይቨ ውስጥ አልተቀመጡም። የኢትዮጵያን ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች መረጃ የሚሠጥ ትልቅ ሙዚየም ገና አልገነባንም። አብዛኛዎቹ የብሔረሰቦቻችን የጥናትና የምርምር ውጤቶች በውጭ ሀገራት አብያተ-መፃሕፍትና መዘክሮች ውስጥ ናቸው። ገና አልተሠበሠቡም። ስለዚህ ብዙ ስራ የሚጠበቅብን ሠዎች ነን። ለበዓሉ የሚመደበውን ገንዘብ ለእንዲህ አይነት ተግባራትም እንዲውል ማድረግ ይጠበቅብናል።


ለምሣሌ ጀርመኖች በ1919 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ፊልም ቀርፀዋል። ፊልሙን የቀረፁት ደቡብ ኢትዮጵያ ውስጥ ሔደው ነው። የሔዱት ዲሜ እየተባሉ ከሚታወቁት ማሕበረሰቦች ዘንድ ነው። የሔዱበትና የቀረፁት ፊልም ደግሞ የዲሜዎችን የመአድን አወጣጥ ጥበብ ነው። ዲሜዎች መሬትን ቆፍረው ከመሬት ውስጥ ባወጡት መአድን ብረት አቅልጠውና ቅርፅ አውጥተው የተለያዩ የጦር መሣሪያዎችን እና መገልገያ ቁሣቁሶችን እንዴት እንደሚያዘጋጁ የተቀረፀ ነው። በወቅቱ ይህ ጉዳይ ጀርመኖችን ሥቦ እዚህ ድረስ ያስመጣቸው አንድ የሚፈልጉት ጥበብ በመኖሩ ነው። ታዲያ እንዲህ አይነት የኢትዮጵያን ቅርሶች ቢያንስ ኮፒያቸው የሚገኝበትን መንገድ መፈለገ ግድ የሚሆንበት ወቅት ነው።
ከነ ግሪካዊው ሆሜር ጀምሮ ከዛሬ ሦስት ሺ አመታት በፊት የተፃፉ ቅርሦችን እየሠበሠብን ታላቁን የኢትዮጵያ ሕዝቦች ሙዚየም የመገንባት ሥራ መሠረቱ መጣል ያለበት ዘመንም ነው። ሕዳር 29 ኝን ከማክበርና ከመዘከር ባለፈ ዘላለማዊውን ሙዚየም ስለ መገንባት የምንነጋገርበትም ዘመን መሆን አለበት።


ለምሣሌ Hodson, Hronold Wienhot የተባለ ሰው Seven Years in Southern Abyssinia በሚል ርዕስ በ1919 ዓ.ም ፅፏል፤ አሣትሟል። ይህ ሰው ስለ ምን ፃፈ? ሰባት አመታት ሙሉ በደቡብ ኢትዮጵያ ውስጥ ሲኖር ምን ታዘበ? አያሌ ነገሮችን የምናገኝበት መፅሃፍ ነው። ግን ይህን መፅሃፍ ሠብስበነዋል ወይ? አለን ወይ?ችሩሊ (Cerulli) Ernesta የተባለ ሠው በ1919 ዓ.ም ላይ Peoples of South West Ethiopia የተሰኘ መፅሃፍ አዘጋጅቶ ዛሬ በለንደን የአፍሪቃ አለማቀፍ ኢንስቱትዩት ውስጥ ይገኛል። መዘርዘር ይሆንብኛል እንጂ ሌሎችንም በርካታ መፃሕፍት፣ ፊልሞችን፣ መጠቃቀስ ይቻላል። እነዚህ ሁሉ በተለያዩ ዘዴዎች ተሠብስበው ቃላቁን ሙዚየም ለመገንባት ሃሣብ መጠንሠሻ መሆን አለባቸው።

 

ሌላው ትኩረት ሊሠጠው የሚገባው ነገር ብዬ የማስበው የቋንቋና የባሕል ጉዳይ ነው። እንደሚታወቀው ኢትዮጵያ ከ1983 ዓ.ም በኋላ ሁሉም የሐገሪቱ ልጆች በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው እንዲማሩ ግፊት ሲደረግ ነበር። ይህ ውሣኔም ቀላል የማይባል ክርክርና እሠጣ ገባ ያስከተለ ነበር።


በአፍ መፍቻ ቋንቋ ትምህርትን ማስተማር ጠቀሜታ እንዳለው በስፋት ቢነገርም ተፈፃሚ ለማድረግ ግን ብዙ ውጣ ውረዶች አሉት። ውጣ ውረዶቹ ምንድን ናቸው? የሚል ጥያቄ መነሣቱ አይቀርም።
በአፍ መፍቻ ቋንቋ ለማስተማር ዝም ብሎ ተነስቶ የሚገባበት ጉዳይም አይደለም። በዚያ ቋንቋ ትምህርት ለማስተማር ከተፈለገ መጀመሪያ ቋንቋውን ለትምህርት ማብቃት ወይም ማሣደግ ያስፈልጋል። ትምህርት ሊሠጥበት በታሠበበት ቋንቋ መፃሕፍትና አጋዥ የሆኑ ሌሎች ሠነዶቸ ማዘጋጀት የግድ ይላል። እንደሚታወቀው ትምህርት አለማቀፋዊ ባሕሪ አለው። አያሌ የሣይንስና የቴክኖሎጂ ስያሜዎችን የያዘ ነው። እነዚህ ስያሜዎች በሙሉ ትምህርት ሊሠጥበት በታሠበበት ቋንቋ መተርጐም አለባቸው። መዝገበ ቃላት መዘጋጀት አለበት። ቋንቋው ወደ መደበኛ (Standard) ቋንቋነት ማደግ አለበት። መምህራን በሠፊው መሠልጠን አለባቸው።

 

ሌላው ነገር የትምህርቱም ግብ (Target) መታወቅ አለበት። እነዚህ በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው ትምህርት የሚሠጣቸው ልጆች መጨረሻቸው ምንድን ነው? የሚለውም መታየት አለበት። በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው ተምረው ምን ይሆናሉ? የት ይደርሳሉ? ዕውቀት የውድድር ባሕሪም ስላለው ከሌሎች ጋር ተወዳድረውበት የተሻለ ደረጃ መድረስ ይችላሉ ወይ? በትምህርታቸው ምክንያት ሌላም ቦታ ሔደው ሊማሩበት ይችላሉ? በአፍ መፍቻ ቋንቋ ትምህርትን መስጠት እስከ ምን ድረስ ነው የሚሉት ሁሉ በዝርዝር ተጠንተው ከተለዩ በኋላ ነው ትምህርቱ ሊሠጥ የሚችለው። አንዳንድ በዚህ ርዕስ ጉዳይ ላይ ጥናትና ምርምር ያደረጉ ሠዎች እንደፃፉት ከሆነ አንድ ቋንቋ ለትምህርት ማስተማሪያነት እንዲውል ለማድረግ ቢያንስ ከአስር አመታት በላይ ይወስዳል ይላሉ። ቋንቋውን ለትምህርት መስጫነት ለማድረስ ብዙ ነገሮች መሠራት ስላለባቸው ጉዳዩ በቀላሉ ዘው ተብሎ የሚገባበት እንዳልሆነ ፅፈዋል።


ኢትዮጵያ ውስጥ ከሚነገሩ ልዩ ልዩ ቋንቋዎች ውስጥ ከ25 ቋንቋዎች በላይ የአንደኛ ደረጃ ትምህርትን በአፍ መፍቻ ቋንቋ እንደሚሠጡ ይነገራል። እንግዲህ እዚህ ላይ ቆም ብለን አንድ ነገር እናስብ። በአሉ የጥናትና የምርምር ውጤቶች የሚቀርቡበት በዓል መሆን አለበት። በአፍ መፍቻ ቋንቋ ትምህርት ሲሠጥ ምን ጠንካራ ጐን ነበረው? ምንስ ችግር ታይቷል? በቀጣይነትስ ምን መደረግ አለበት? የሚሉት ጉዳዮች በእንዲህ አይነት በዓል ላይ ጥናቶች ሊቀርቡበት ይገባል።
ለምሣሌ በአፍ መፍቻ ቋንቋ ትምህርት የሚሰጡ ክልሎች በሚያስተምሩበት ቋንቋ ምን መፃህፍት ተዘጋጁ? ስንት መዝገበ ቃላት ታተሙ? ስንት የትምህርት አጋዥ የሆኑ መፃሕፍትና ልዩ ልዩ ሰነዶች ታተሙ? ቋንቋው ፊደል አለው? ፊደል ተቀርፆለታል? የተቀረፀው ፊደል ጠንካራና ደካማ ጐኑ ምድን ነው? በቋንቋው የግጥም፣ የልቦለድ፣ የታሪክ መፃሕፍት ታትመዋል? በቋንቋው ጋዜጣና መጽሔት ይታተማል ? ፊልም ይሠራበታል? የሬዲዮ እና የቴሌቪዥን ኘሮግራም አለው? እነዚህና ሌሎች በርካታ ጥያቄዎቸ ለውይይት መቅረብ አለባቸው። አንድ ቋንቋ ከነዚሀ ከላይ ከሠፈሩት ውስጥ በርካታዎቹን ካላሟላ ለትምህርት መስጫነት ገና አልተዘጋጀም ብሎ መናገር ይቻላል።


ሌላው በትምህርት አለም ውስጥ የወላጆች ሚናም ትልቅ ነው። ወላጆች በልጆቻቸው የትምህርት ምርጫ ላይ የወሣኝነት ሚና አላቸው። ልጄ በዚህ ቋንቋ ይማርልኝ ብለው የመምረጥ መብት አላቸው። ስለዚህ በወላጆች ምርጫስ ትምህርት የሚሠጥበት የቋንቋ አማራጭ አለ ወይ? የሚለውም መዳሠስ የሚገባው ነጥብ ነው።


ሕፃናት በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው እንዲማሩ የሚሠጠው መብት እንዳለ ሆኖ ከእርሱ ባልተናነሠ ሁኔታ ደግሞ የልጆቹ ወላጆችም ለአብራካቸው ክፋዮች የሚማሩበትን ቋንቋ የመምረጥ እኩል መብት እንዳላቸው ልዩ ልዩ አለማቀፋዊ ኮንቬንሽኖች ያስረዳሉ። ስለዚህ በተለያዩ የኢትዮጵያ ክልሎች ውስጥ የሚኖሩ ወላጆች ልጆቻቸው የሚማሩበት ቋንቋ እነሱ በመረጡበት ቋንቋ ነው ወይ? የሚለውም የመወያያ ነጥብ መሆን አለበት።


ሌላው በኢትዮጵያ ውስጥ ያልተመለሠው ጥያቄ የብሔራዊ ቋንቋ (National Language) ጉዳይ ነው። ኢትዮጵያ ብሔራዊ ቋንቋ የላትም። ያላት የሥራ ቋንቋ ነው። አማርኛ የፌደራል መንግሥቱ የሥራ ቋንቋ መሆኑ ነው የተፃፈው።
በአንዳንድ የኢትዮጵያ ክልሎች ባሉ የአክራሪነት ባሕሪ ባላቸው ሰዎች አማርኛን የመጥላት ዝንባሌ ይታያል። አማርኛ ቋንቋ ነው። መግባቢያ ነው። ያውም ይህን ሁሉ ኢትዮጵያዊ አግባብቶ ያነጋገረ ያስተሣሠረ ቋንቋ ነው። በምንም መመዘኛ አንድ ቋንቋ አይጠላም። ግን የአማርኛ ቋንቋ ተናጋሪ ናችሁ በሚል ሠበብ የተጐዱ የዚህች ሀገር ዜጐች አሉ። ይህ ጉዳታቸውም መቆም አለበት። ሀይ ብሎ የሚከለክል አካል ያስፈልጋል።


አማርኛ ቋንቋ የፌደራል መንግሥቱ የሥራ ቋንቋ እንደሆነ ቢገለፅም በተዘዋዋሪ መንገድ ብሔራዊ ቋንቋም እንደሆነ የሚገልፁ ሁኔታዎች አሉ። አንድን ቋንቋ ብሔራዊ ነው ሊያሰኙ ከሚችሉ ጉዳዮች መካከል ፓርላማው ነው። ፓርላማው የሚያወራበት ቋንቋ ምንድን ነው? አዋጆች፣ ደንቦች፣ ሕጐች፣ መመሪያዎች ተፅፈው ለውይይት የሚቀርቡት በአማርኛ ቋንቋ ነው። የሐገሪቱ ኘሬዘዳንት እና ጠቅላይ ምኒስትር ለሕዝባቸው ንግግር የሚያደርጉት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ለሀገሪቱ ሕዝብ መመሪያ የሚሰጠው በአማርኛ ነው።


ብሔራዊ ቴሌቪዥኑ፣ ሬዲዮኑ፣ ጋዜጣው፣ መጽሔቱ፣ ሁሉ በአማርኛ ቋንቋ ነው። ቴአትሩ፣ ፊልሙ፣ መፃሕፍቱ ወዘተ ሁሉ በአማርኛ ቋንቋ ናቸው። ስለዚሀ አማርኛ ቋንቋ ብሔራዊ ቋንቋ ነው ተብሎ ባይቀባም አገልግሎቱ ግን የብሔራዊ ቋንቋ ሚና አለው።


ስለዚሀ አንድ በኢትዮጵያ ውስጥ ተወልዶ አድጐ የሚኖር ሠው አማርኛ ቋንቋ ካልቻለ የሚጐዳው ነገር አለ። መረጃ እንደ ልቡ ላያገኝ ይችላል። ፓርላማው ስለ ምን እያወራ መሆኑን እንኳ አለማወቅ ትልቅ ጉዳት ነው። ልዩ ልዩ ብሔረሰቦችን ወክለው በፓርላማ ወንበር ይዘው ያሉ እንደራሴዎች የሚናገሩበትና የሚያነቡት ቋንቋ አማርኛ ነው። ስለዚሀ አማርኛ የኢትዮጵያን ብሔረሰቦች ለመግባቢያነት ያስተሣሠረ ቋንቋ ነው።


ይህ ቋንቋ እንደ አገልግሎቱ ተገቢው ትኩረትና እንክብካቤ ያልተሠጠው ነው። አማርኛ ቋንቋ በዘመነ ኃይለሥላሴ ወቅት እስክ ዩኒቨርሲቲ ድረስ መደበኛ ትምህርት ሆኖ ይሠጥ ነበር። አማርኛ ለኮሌጅ ደረጃ የተሰኘ ትምህርት ነበር። አማርኛ ከእንግሊዝኛ ጋር ሆኖ በቋንቋ ትምህርትነት ሁሉም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ ይማረው ነበር። ይህ ሂደት በዘመነ ደርግ የተወሰነ ሂደት ኖሮት ሣለ በኋላ ደግሞ የዩኒቨርሲቲ ትምህርቶችን ሁሉ በአማርኛ ቋንቋ የማድረግ እቅድ ነበር።


አማርኛ ቋንቋ በጣም አድገዋል ከሚባሉ ቋንቋዎች ምድብ ውስጥ ነው። የቋንቋ እድገቱ የሚለካው ምን ያህል ጥናትና ምርምር ተደርጐበታል? ምንስ ያህል ተናጋሪዎች አሉት? በቋንቋው መፃሕፍት ይታተማሉ? ግጥሙ፣ ሥነ -ፅሁፉ ልቦለዱ፣ ቴአትሩ፣ ፊልሙ ወዘተ በዚህ ቋንቋ ይዘጋጃል? ጋዜጣው፣ መጽሔቱ፣ ሬዲዮኑ፣ ቴሌቪዥኑ ወዘተ ምን ያህል በቋንቋው ይዘጋጃሉ የሚለው ነጥብ የአንድን ቋንቋ ዘርፈ ብዙ አገልግሎት የሚያሣዩ ናቸው።


አማርኛ ቋንቋ የራሱ ፊደል ባይኖረውም ፊደል የተዋሠው ከግዕዝ ቋንቋ ነው። የግፅዝን ፊደላት ወስዶ የራሱን የተወሠኑ ፊደላት ጨማምሮ ሀገራዊ ወዝና ደርዝ ይዞ የተነሣ ነው። በዚህ ረገድ ትግርኛ' ጉራግኛ፣ አደርኛ፣ አርጐብኛ ብሎም የኤርትራው ትግርኛ ቋንቋዎች ፊደላቸውን የተዋሡት ከግዕዝ ነው። እነዚህ ቋንቋዎች የአንድ ቤተሠብ ቅርንጫፎች ሊሆኑ ይችላሉ። ሁሉም ሴሜቲክ በሚባለው የቋንቋ ምድብ ውስጥ ናቸው። ግን ሌሎች የኢትዮጵያ ቋንቋዎች የላቲን ፊደላትን ሙሉ በሙሉ ከሚጠቀሙ የግዕዙን ፊደል ቢዋሡ ጥሩ ነበር በማለት አስተያየት የሚሠጡ የዘርፉ ባለሙያዎቸ አያሌ ናቸው።


በአሁኑ ወቅት አብዛኛዎቹ የኢትዮጵያ ብሔረሰቦች ለፅሕፈት (Orthography) የሚጠቀሙበት የላቲን ፊደልን ነው። እዚህ ውሣኔ ላይ እንዴት ተደረሰ ብለው የሚሞገቱ አሉ። የላቲን ፊደልን ለመጠቀም ምን አይነት ጥናትና ምርምር ተደርጐበት ነው ለውሣኔ ተደረሶ ተፈፃሚ እንዲሆን የተደረገው? የቋንቋ ምሁራንና አጥኚዎች ተሣትፈውበታል ወይ? የሚለውም ሌላው ጥያቄ ነው። የላቲን ፊደልን መጠቀም ጥቅሙና ጉዳቱ ታይቷል? ያስከተለው ችግር ምንድን ነው? በሚሉትና በሌሎችም ጉዳዮች አሁንም መወያየት ያስፈልጋል።


የላቲን ፊደላት ከነ አናባቢ (Vowels) ጋር ስለሚፃፉ ብዛት እንዳላቸው ይታወቃል። የግዕዝ ፊደላት ደግሞ አናባቢዎችን በውስጣቸው ይዘው ስለሚፃፉ እጥር ምጥን ይላሉ። ስለዚህ ከጊዜም አንፃር ከቦታ ቁጠባ አንፃር የላቲን ፊደላት ችግር እንዳለባቸው በተደጋጋሚ ይገለፃል። ታዲያ መቼ ነው በግልፅ ተነጋግረን ያሉትን ችግሮች የምንቀርፈው? እንዲህ አይነት የብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ቀን ሲከበር ከላይ ባነሣኋቸው ርዕስ ጉዳዮች ላይ መነጋገርና የመፍትሔ ሃሣቦችን ማምጣት ይገባል።


ሌላው እየጠፉ በመምጣት ላይ ያሉ ቋንቋዎቸ ጉዳይም ትኩረት ሊሠጠው ይገባል። የቋንቋ ሞት (Language Death) የሚባል ጉዳይም አለ። የቋንቋ ሞት በልዩ ልዩ ምከንያቶች ይከሠታል። በዋናነት ግን በተደጋጋሚ የሚታየው ችግር የቋንቋው ተናጋሪዎች ቋንቋቸውን እየተው አጠገባቸው ያለውን ሌላ ቋንቋ በመናር (Language Shift) በመፈጠሩ ሣቢያ ነው። ከዚህ አንፃር በደቡብ ኦሞ ዞን ውስጥ ያሉትን የኦንጐታ ብሔረሰብ አባላትን ጉዳይ ማንሣት ይቻላል።


ኦንጐታዎቸ ቋንቋቸው በሞት አፋፍ ላይ ያለ፤ በቋንቋ አዋቂዎቸ ዘንድ ሞቷል ተብሎ የሚገመት ነው። ምክንያቱም ከቋንቋው ተናጋሪዎች ውስጥ የቀሩት ስድስት ሰዎች ብቻ ናቸው። ሌሎቹ የዚህ ብሔረሰብ አባላት ቋንቋቸውን ወደ ፀማኮ ቀይረዋል። የእነዚህን የቀሩትን ስድስት ስዎች ኢጣሊያዊው የቋንቋ ሊቅ ኘሮፌሰር ግራዚያኖ ሣቫ ወደ አዲስ አበባ ይዟቸው መጥቶ ሁለት ቀን ሙሉ ድምፃቸውና ዘፈናቸውን ስንቀርፅ ውለን አድረናል። ኘሮፎሰር ግራዚያኖ እንዲህ ያደረገበት ምክንያት እነዚህ የቀሩት ስድስት ሠዎች ከሞቱ ሙሉ በሙሉ ቋንቋው ስለማይኖር ከዚያ በፊት ዶክመንት ላድርገው ብሎ ነው። ኘሮፌሰር ግራዚያኖ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ (Documentary Linguistics and Culture ) የተሠኘው የትምህርት ክፍል ውስጥ መምህር ነበር። ዛሬ ኑሮውን ወደ መጣበት አውሮፓ አድርጓል። በነገራችን ላይ ኘሮፌሰሩ የዶክተሬት ድግሪውን የሰራው በፀማኮ ቋንቋ ላይ ነው።


እንደ ኦንጐታ ቋንቋ ሁሉ ጥንታዊው ግዕዝም በከፍተኛ የሞት ጠርዝ ላይ ሆኖ ቆይቶ ነበር። አሁን አሁን ግን ሕክምና እያገኘ ግዕዝ የመተንፈስ ደረጃ ላይ እየመጣ ነው። በባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር የቋንቋዎች ጥናት ክፍል ለግዕዝ ቋንቋ ሕመም ማስታገሻ እየሠጠው ነው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን በተለይም ማሕበረ ቅዱሣን በመምህር ደሴ ቀለብ ሀኪምነት ግዕዝን እየፈወሡት ይገኛሉ። ግዕዝ ማገገም ጀምሯል። የኦንጐታ ቋንቋም መታከም ቢጀምር ከሞት ጠርዝ ላይ ማውረድ ይቻል ነበር። ሌሎችም በርካታ ቋንቋዎች አሉ ሕክምና የሚያስፈልጋቸው።


በኢትዮጵያ ቋንቋዎች እና ባሕሎች ላይ አያሌ ሰዎችና ተቋማት ሥራ ሠርተዋል። ከአዲሰ አበባ ዩኒቨርሲቲ ብንነሣ እነ ኘሮፌሰር ባየ ይማም፣ ዶ/ር ፈቃደ አዘዘ፣ ዶ/ር ዘላለም ልየው እና ሌሎችም በርካታ ምሁራን አያሌ አበርክቶዎች አሏቸው። የሠሯቸው ስራዎች መታተምና መሠራጨት አለባቸው።


ኢትዮጵያ የቋንቋ ፖሊሲ ፅፋ ወደፊት ይፋ ታደርገዋለች የሚባል ጉዳይም አለ። ፖሊሲው ተረቋል። አሁን ያነሣኋቸው ጉዳዮች ሁሉ በፖሊሲው ውስጥ ተካተው መፍትሔ ያገኛሉ የሚል ፅኑ እምነት አለኝ።
በተረፈ ለሁልም የኢትየጵያ ብሔረሰቦች መልካም በዓል እመኝላቸዋለሁ።¾

ጽዮን ማርያም

December 02, 2015

 

በጥበቡ በለጠ

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን እምነት ውስጥ ከሚከበሩት ታላላቅ በዓላት መካከል በትናንትናው ዕለት በጥንታዊቷ አክሱም ከተማ ውስጥ የተከበረው የጽዮን ማርያም አመታዊ ክብረ-ንግሥ አንዱ ነው። ጽዮን ማርያም ለኢትዮጵያ የክርስትና እምነት ዋነኛዋ መሠረት ነች። የእምነት ቋሚው፤ ግድግዳው እና ማገሩ እንዲሁም ጣርያው የቆመው የዛሬ ሶስት ሺ አመት እዚህችው አክሱም ከተማ ላይ ነው። ዛሬም በርካታ አማኒያን እና አማኒያት እንዲሁም ጐብኚዎቸ ጽዮን ማርያም ላይ ተሰባስበው ስለሚገኙ  እኛም እዚህች ከተማ ላይ አረፍ ብለን አንዳንድ ነገሮችን እንጨዋወታለን። መንፈሣችንን ፀጋና መባረክ ባለበት ስፍራ ላይ እንወስደዋለን።

 

አክሱም ከተማ በተለያዩ የሥራና የጥናት አጋጣሚዎች ሔጃለሁ። ተመላልሼባቸው ካልጠገብኳቸው ስፍራዎች መካከል አክሱም አንዷ ነች። የአክሱም ነዋሪዎች ረጋ ደርበብ ያሉ ናቸው። የሐይማኖታቸው መሠረት የሆነው ጽላተ-ሙሴው መቀመጫው እዚህችው ከተማ በመሆኑ የነዋሪዎቿ ጠባይና ምግባር አክሱምን ከኢትዮጵያ ከተሞች ሁሉ ለየት ያደርጋታል። የክርስትና እምነት ተከታዮች የሆኑ የዚህች ኘላኔት ዜጐች ሁሉ መመሪያ የሆነው አስርቱ ትዕዛዛት የተፃፈበት የሙሴ ጽላት መቀመጫው  አክሱም ናት። በዚህም ሣቢያ ላለፉት እጅግ በርካታ ዘመናት የሰው ልጅን ቀልብ እየሣበች የኖረች ቅዱስ ስፍራ ነች።

 

አንድ ግዜ በዚህችው ከተማ ውስጥ ስላሉት ምስጢራት ዶክመንተሪ ፊልም በምንሠራበት ወቅት ከተለያዩ ሀገራት የመጡ ሀገር ጐብኚዎችን ቃለ-መጠየቅ እናደርግላቸው ነበር። ከነዚህ ውስጥ በተለይ ከሰሜን አሜሪካ ልዩ ልዩ ዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ የሚያስተምሩ እና የሚማሩ አያሌ ጥቁር አሜሪካዊያኖችን አገኝን። ከነርሱ ጋር በነበረን ቆይታ እፊታቸውና የውስጥ ስሜታቸው ላይ የመታደስ ስሜት እንደነበረባቸው ዛሬም ድረስ ከፊልሙ ላይ የማየው ገፅታቸው ይነግረኛል። እነዚህ አሜሪካዊያንን የገረማቸውና ያስደነቃቸው ጉዳይ እንዲህ ነው።

 

የእነሱ የቀደመው ትውልድ ከአፍሪካ በባርነት ተግዞ ነው አሜሪካ የሔደው። ከዚያም ለረጅም ዘመን ሲቀነቀን የኖረው ጥቁር ሕዝብ ምንም እንዳልሆነና እንደ ሰውም የሚቆጠር አልነበረም። መላው አፍሪካም ለነጮች የበላይነት በኰሎኒያሊዝም አፈና ውስጥ ለረጅም ዘመን ወድቋል። ስለዚህ ጥቁር ሃይማኖት አልባ እንደሆነ ሁሉ በአሜሪካ ማሕበረሰብ ውስጥ ብዙ ተፅፎ ነበር። ምንም እንኳ ያ አስተሣሠብ ዛሬ በግላጭ ባይታይም ጥቁርን አሣንሶ መመልከት በልዩ ልዩ ሁኔታዎች ውስጥ ይታያል። በዚህ ስር የሰደደ ችግር ውስጥ ተወልደው ያደጉት ጠቁር አሜሪካዊያን የዘር ግንዳቸው ከተመሠረተበት ከአፍሪካ ምድር ተገኝተዋል። አክሱም ከተማን አይተው ጽዮን ማርያምን ለግማሽ ቀን ጐብኝተው አገኘናቸው። መላው አስተሣሠባቸው ተቀይሯል። ሁሉም ለካሜራችን ተናጋሪዎች ሆኑ። ስሜታቸውን ገልፀው አልወጣ አላቸው።

 

“ኢትዮጵያ የአለም ሕዝብ ሁሉ መሠረት!፤ የክርስትና መሠረት፤ የክርስትያን ጠባቂ፤ የእግዚአብሔር የአስርቱ ትዕዛዛት መኖሪያ፤ ቅድስት ሀገር፤…” እያሉ ብዙ ትንታኔና ማብራሪያ ሰጡን። በተለይ ጥቁሮች ወደ አክሱም ከተማ መጥተው ከጐበኙ በኋላ የጐደለው መንፈሣቸው ሞልቶ ይሔዳል። በተፅእኖ የተናቀው ማንነታቸው ለምልሞ እና አብቦ የሚወጡበት ሥፍራ ቢኖር አክሱም ጽዮን ማርያም ምድርን ከረገጡ በኋላ ነው።

 

በርግጥ ከነዚህ ጥቁር አሜሪካዊያን በፊትም የሀርቫርድ ዩኒቨርሲቲ ኘሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ አፍሪካን ከጐበኙ በኋላ እጅግ አስገራሚ ዶክመንተሪ ፊልም ሰርተዋል። እኚህ ሰው ጥቁር አሜሪካዊ ሲሆኑ የሚያስተምሩት ደግሞ የክርስትያን ሥነ-ልቦና ነበር። ታዲያ በሚያስተምሩበት ወቅት ሁሉም የክርስትና ታሪኮች ከነጮች ጋር እና በተለይ ከመካከለኛው ምስራቅ ሀገራት ጋር የተገናኘ ብቻ ነበር። ጥቁር በክርስትና ውስጥ ያለው ቦታ በታሪክ መዝገብ ላይ እምብዛም አልሠፈረም። ታዲያ ኘሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ ወደ አፍሪካ በተለይ ኢትዮጵያ መጥተው አክሱምን እና ጐንደርን ካዩ በኋላ መንፈሣቸው ተቀየረ። አስተሣሠባቸው ወደ ሌላ ምዕራፍ ተሸጋገረ። በመጨረሻም በአለም አቀፍ ደረጃ በእጅጉ የታወቀላቸውን Wonders of the African World የተሰኘውን ረጅም ዶክመንተሪ ፊልም ሠሩ። የፊልሙ መነሻ ሃሣብም የተፀነሠው ከዚሁ ስፍራ ነው።

 

በቅርቡ ሕይወታቸው ያለፈው በትውልድ ኬንያዊ የሆኑት እና በአሜሪካ ብሎም በመላው ጥቁሮች ዘንድ በእጅጉ የሚታወቁት ምሁርና ፈላስፋ፤ ኘሮፌሰር አሊ መሐዙሪ እርሣቸውም ብዙ ሽፋን የተሠጠላቸውን ዶክመንተሪ ፊልም ሠርተዋል። የእርሣቸው ፊልም The Africans የሚሰኝ ሲሆን በፊልሙ አማካይነት ከኢትዮጵያ ተነስተው አፍሪካን የሚያካልሉበት የእምነት፤ የባህል፤ የታሪክ፤ የማንነት ወዘተ… መገለጫ የሆነ ተወዳጅ ዶክመንተሪ ፊልም ነው።

አክሱም ከተማ ውስጥ ያለችው ጽዮን ማርያም የበርካታ ተመራማሪዎችን፤ የታሪክ ሰዎችን እና ፊልም ሰሪዎችን ቀልብ የምትስብ ናት። ጋዜጠኛው ግርሃም ሀንኩክ The sign and the seal የተሠኘውን መጽሐፉን ከማሣተሙም በላይ በጽዮን -ማርያም ዙሪያ እውቅና ያስገኘለትን ዶክመንተሪ ፊልም ሠርቷል።

ከዛሬ አንድ መቶ አመታት በፊት በ1903 ዓ.ም ጀርመናዊው የሥነ-ቁፋሮ /አርኪዮሎጂ/ ባለሙያ ኢኖ ሊት ማን ወደ አክሱም መጥተው ምርምርና ጥናት አካሒደው ነበር። ከዚያም Expedition on Axum የተሰኘውን ግዙፍ ተከታታይ መጽሐፋቸውን ካሣተሙ ጀምሮ አያሌ ተመራማሪዎች አክሱም ላይ ብዙ ሲፅፉና ሲሠሩ እስከ አሁን ድረስ አሉ። እነርሱን ሁሉ መጥቀስ አንችልም። ግን ብዙ ዕውቀት ስላስተላለፉልን አናመሠግናቸዋለን። እነ ዴቪድ ፊልፕሰንን ሳንረሳ ማለት ነው።

 

ንግሥተ ሣባ ከጠቢቡ ሰለሞን ቀዳማዊ ምኒልክን ወልዳ፤ ቀዳማዊ ምኒልክም በ22 አመት እድሜው አባቱን ንጉስ ሰለሞንን ለማየት ወደ እየሩሳሌም ሔደ። አባቱን አይቶ እና ተዋውቆ በመጨረሻም ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ ሊመለስ ሆነ። አባቱ ሰለሞንም ልጄ ብቻውን ወደ ሐገሩ አይሔድም በማለት የእስራኤል የካህናትና የመኳንንት የበኸር ልጆች ከምኒልክ ጋር እንዲሔዱ አዘዛቸው።

 

እነዚህ የመኳንንት እና የካህናት ልጆች ታቦተ ጽዮንን ጥለን አንሔድም በማለት የጽላቷን ተመሣሣይ አሠርተው ዋናውን ጽላት ሰርቀው ተመሣሣዩን አስቀምጥው ጉዞ ወደ ኢትዮጵያ እንደተደረገ አያሌ የአፈ-ታሪክ ሰነዶች ያሰረዳሉ። በዚሁ አጋጣሚም ጽላተ-ሙሴ ወደ ኢትዮጵያ እንደመጣች ይነገራል። በመጀመሪያም በጣና ደሴት ከዚያም አክሱም፤ ቀጥሎም ዝዋይ ሀይቅ ላይ እንዲሁም ሸዋ ውስጥ ልዩ ልዩ ቦታዎች ከተዘዋወረች በኋላ አሁን ያለችበት አክሱም ከተማ ውስጥ እንደተቀመጠች ጥንታዊ ሰነዶች ያመለክታሉ።

 

አንዳንድ ሰዎች ይህ ጽላት እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ መኖሩን የሚጠራጠሩ አሉ። ነገር ግን አያሌ የመካከለኛው ምስራቅ ተመራማሪዎች ለብዙ ዘመናት የዚህን ጽላት አድራሻ በልዩ ልዩ ቦታዎች ውስጥ አስሠው አጥተውታል። መደምደሚያቸውም ኢትዮጵያ ውሰጥ ያለው ጽላተ-ሙሴ ከጠቢቡ ሰለሞን ሐገር ከእስራኤል የተሠረቀው እንደሆነ ገለፀዋል። በተለይ ደግሞ ጽላቱን ይዘው የመጡት የቤተ-እስራኤላዊያን ታሪክ በራሱ ዋነኛው ማስረጃም እንደሆነ በልዩ ልዩ ዶክመንተሪ ፊልሞቻቸውና ፅሁፎቻቸው ገልፀውታል።

 

የጥንቷ አክሱም ጽዮን ማርያም ብዙ ታሪክ አላት። ጥንት አስባ በኋላም መዝበር እየተባለ በሚጠራው እዚያው አካባቢ በሚገኘው ቦታ ላይ በድንኳን ውስጥ ተቀምጣ ነበር የምትኖረው። በ315 ዓ.ም ገናናዎቹ ወንድማማች የኢትዮጵያ መሪዎች አብርሃ እና አጽብሐ ሕንፃ አሠሩላት። በዘጠነኛው ክፍለ ዘመን የአይሁድ እምነት ተከታይ የነበረችው ዮዲት/ጉዲት/ በአክሱም መንግስት ላይ ተነስታ ሕንፃውን አወደመችው። ቀጥሎም ንጉስ አነበሳ ውድም እንደገና አሠራው። ከዚያም በኦቶማን ቱርኮች በሚመራው በግራኝ አሕመድ ጦር በ16ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን ተቃጠለ። ቀጥሎም የጐንደር መንግሥት ከተቋቋመ በኋላ ጥበበኛው አፄ ፋሲል ድንቅ የሆነ ኪነ-ሕንፃ አክሱም ላይ አሠሩ።

 

በተጨረሻም እስከ አሁን ድረስ የበርካታ ሀገር ጐብኚዎችን ቀልብ የሚገዛውን ኪነ-ሕንፃ ደግሞ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አሠሩት። ይህ ሕንፃ የስለት ሕንፃ ነው እንደሆነም ይነገራል። የስለት ሕንፃ የሆነበት ምክንያት ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በ1929 ዓ.ም ትወረራለች። ንጉሱ ቀዳማዊ ኃይለስላሴም ከዙፋናቸው ተነስተው ይሠደዳሉ። ሀገር አልባ ይሆናሉ። ግን አንድ ነገር ለጽዮን ማርያም ይሣላሉ። “በሕይወት እያለሁ የሀገሬን የኢትዮጵያን ነፃነት አሣይኝ። ኢትዮጵያ እንደ ሀገር ቆማ ማየት እመኛለሁ። መንግሥቷ ተመልሶ ከቆመ ህዝቧ በነጻነት ከኖረ የጽዮን ሕንፃሽን መልሰን ባማረ መልኩ እናቆመዋለን” በማለት ተስለው ነበር። እናም ፋሽስቶች ወደቁ። የኢትዮጵያም ነፃነት ተመልሶ ቆመ። ጽዮንም በሚያምር ግርማ ሞገስ ቆመች። ታዲያ የአክሱም ጽዮን ማርያም እምነት ብቻ ሣትሆን የኢትዮጵያም የትንሣኤ በገለጫም ነች።

 

ቀዳማዊ ኃይለሥላሴም ሕንፃው ተሠርቶ ሲጠናቀቅ በምረቃው ላይ ተገኝተው የሚከተለውን ታሪካዊ ንግግር ማድረጋቸውን አቶ በሪሁን ከበደ የዐጼ ኃይለስላሴ ታሪክ በተሰኘው መጽሀፋቸው ውስጥ አስቀምጠውታል። በዚህ የምረቃ በአል ወቅት ዛሬም ድረስ ያሉት የእንግሊዝዋ ንግስት ኤልሳቤጥ በክብር እንግድነት ተገኝተው ነበር። ጊዜውም ጥር 30 ቀን 1957 ዓ.ም ነበር። የጃንሆይ ንግግርም የሚከተለው ነበር፡-

 

ታሪክ እንደሚመሰክረው የአክሱም ከተማ የተቆረቆረችው ከክርስቶስ ልደት በፊት 2550 ዓመት ግድም ኢትዮጲስ በተባለው የኢትዮጵያ ንጉሥ ነው።

ከክርስቶስ ልደት በፊት በ950 ዓመት ውስጥ ቀዳማዊ ምኒልክ ሌዋውያንና ከ12ቱ የእሥራኤል ነገድ የበኩር ልጆች ይዞ ወደ አክሱም መጥቶ ቤተ መቅደስን መሥርቶ ሕገ እግዚአብሔርን አቋቋመ።

ከክርስቶስ ልደት በኋላ 330 ዓ.ም ውስጥ ክርስትናን የተቀበሉት አብርሃና አጽብሐ ለማሠራት የአሰቡትን ቤተ-ክርስቲያን ዳግማዊ አጽብሃ በነገሠ ጊዜ በ372 ዓ.ም ግድም ተጀምሮ በ424 ዓ.ም ውስጥ በንጉሥ ዩአብ ተጠናቀቀ። ሁላችሁም እንደምታውቁት በ1535 ዓ.ም በግራኝ ዘመን የአክሱም ቤተ-ክርስቲያን ተቃጥሎ ነበር። አክሱም ከክርስቶስ ልደት በፊት ጀምሮ የኢትዮጵያ መናገሻ ከተማ ብቻ ሳትሆን የሃይማኖት መዲናና የሕግጋት መነገሪያ ሆና የኖረች ቦታ መሆኗ የታወቀ ነው።

ቀዳማዊ ምኒልክና እናቱ ንግሥተ ሳባ ሕገ ኦሪትን እንደ ተቀበሉ አሁን ይህን ቤተ-ክርስቲያን በሠራንበት ቦታ ላይ ታላቅ ቤተ-መቅደስ ሠርተው አምልኮተ እግዚአብሔርን ይፈጽሙብት ነበር።

ጥንታዊት ኢትዮጵያ ሰፊ ግዛት ያላትና ልዩ ልዩ ነገዶች የሚኖሩባት አገር ነበረች። በታሪክ የታወቁ ብዙ ከተማዎችና ታላላቅ ሥራዎች የተፈፀሙባቸው ቦታዎች ነበሯት። ከነዚሁም ውስጥ እነ መርዌን እነ ኑብያን እነ ሳባን እናስታውሳለን።

እንዲሁም ከደሴቶቿና ከወደቦቿ እነ አዶሊስን ብናነሣ ታሪክ ይደግፈናል። አክሱም ሥልጣኔ የገባባት ታላቅ የኢትዮጵያ በር ናት። የፊደላትና የቅርጻ ቅርጽ አቅድ የተገኘው በአክሱም ዘመነ መንግሥት ነው።

አክሱም የግሪክ የፊኒክስ የባቢሎን ሥልጣኔ ከኢትዮጵያ ሥልጣኔ ጋር በማቀነባበር ይታይባት የነበረች ዕውቀት በሰፊው ይሸመትባት፤ ሕዝብ እንደአሻው ይገባባት ይወጣባት የነበረች ከተማ ናት።

አክሱም የሃይማኖት መዲና በመሆኗ ያለማቋረጥ ሕገ እግዚአብሔር የተነገረባት ከተማ ናት። አክሱም በኦሪትም በሐዲስም ተከብራ የኖረች የኢትዮጵያ ነገሥታት ታላላቅ ሥራዎችን የሠሩባት ግዳጃቸውን የፈጸሙባት ሕያው ታሪከ አላት።

ስለዚህ ነገሥታቶቿ ሁሉ አንዳንዶቹ ቤተ-መቅደስን፤ አንዳንዶቹ ልዩ ልዩ ሐውልቶችን፤ አንዳንዶቹ ልዩ ልዩ መታሰቢያዎችን የሠሩላት ስለሆነች እነዚህ ሁሉ እስከ አሁን ድረስ ቀዋሚ ምስክር ሆነው ለጐብኝዎች ሁሉ አስረጅዎች ናቸው።

አክሱምን ስናነሳ የመጀመሪውን የአክሱምን ክብር የአስገኘውን ሕገ-ኦሪትን ወደ አገሩ ያስመጣው፤ ኢትዮጵያን ሀገረ እግዚአብሔረ ያሰኘውን ቀዳማዊ ምኒልክን እንዲሁም ክርስትና ወደ ሀገራቸው እንዲገባ አክሱም የክርስትና ፀሐይ መውጫ እንድትሆን የሠሩትን ለሥነ ጽሑፋችን መልክ የሰጡትን ቅዱሳን ክርስቲያናውያን ነገሥታትን አብርሃና አጽብሃን በዚህ ሰዓት እናነሣቸዋለን።

ለኢትዮጵያ ስፋት ለወገን ኩራት በመሆን ሥርዓተ ቤተ-ክርስቲያንን የወሰኑትን የሥልጣኔና የነጻነት ደጋፊ የነበሩትን እነ ዐፄ ካሌብን፤ እነ ዐፄ ገብረ መስቀልን ልናስታውሳቸው እንወዳለን። በኋላም ዘመን ቢሆን የአክሱም ቅርስ እንዳይጠፋ ይህን ሁሉ በመመልከት እስከ እኛ ዘመነ-መንግሥት ድረስ ለአክሱም የተለየ አስተያየት መደረጉ ታሪካዊም ሥራ መሠራቱ አልቀረም።

ለምሳሌ በጐንደር መንግሥት ጊዜ ዐፄ ፋሲል ይህን አሁን የሚገኘውን ሕንፃ በዘመናቸው ታላቅ ተብሎ የተገመተውን በጥብቅ ሥራ ሠርተውት እናገኘዋለን። በቅርቡም ዐፄ ዮሐንስ ጽዮን የሚለውን ማዕረግ ወስደው አክሱምን የቀድሞውን ክብሯን እመልሳለሁ፤ ታሪኳን አድሰዋለሁ የማለት ምኞት ነበራቸው። እኛም ከነገሥንበት ዘመን ጀምሮ ይህን መንፈሳዊ ተግባር ለመፈፀም ያላሰብንበት ጊዜ የለም። ነገር ግን ታላቅ ሥራ ለመሥራት ሰፊ ጊዜና ረጅም ጥናት የሚጠይቅ ስለሆነ እስከ አሁን ቆየን። አሁን ግን በእግዚአብሔር ፈቃድ አሳባችን ተፈጽሞልን ይህ መርቀን የምንከፍተው ካቴድራል በታላቅነትም በዘመናዊነትም ከሌሎች ካቴድራሎች የበለጠ ለአክሱም ተስማሚ ይሆናል ብለን ያመንበት ነው።

የአክሱም ካቴድራሉን ብቻ በመሥራት አልተወሰንም። እንደ ጥንቱ የዕውቀት ምንጭ፤ የጥበባት መገኛ የሃይማኖት መዲና እንድትሆን በማሰብ ወጣቶች ትምህርትን የሚገበዩበት ትምህርት ቤት፤ ሕዝቡ ጤናው የሚጠበቅበትን ሆስፒታል እንዲሠራ አድርገናል።

ለቤተ ክርስቲያኑም አገልግሎት የሚያስፈልገውን ንዋዬ ቅድሳት አልባሳትና መጻሕፍት ለጊዜው የሚስማማ በሙሉ ሰጥተናል።

በዳግማዊ ምኒልክ ጊዜ ከፍ ወደአለ ሥራ ለማድረስ አርኬዎሎዥስቶች መርምረው እየተቆፈረ ከነገሥታቱ መቃብር ውስጥ አብሮ የተቀበረው ወርቅ ተገኝቷል። የአክሱምን የአለፈውን ታሪኳንና ክብሯን በሰፊው ገልጦልናል።

ይሁን እንጂ አክሱም በጥንቱ የሥልጣኔ መልክ ካልተገኘች የቀድሞ ታሪኳ የሚበቃ አይደለም። ስለዚህ ካህናቱ በምስጋና በፀሎት በመማርና በማስተማር ለሌሎች አዳባራትና ገዳማት ምሳሌ ሁናችሁ ካልተገኛችሁ ከሌላው የተለየ ታላቅነት ሊኖራችሁ ወይም ሊያሰጣችሁ አይችልም።

ስለዚህ በዚህ ካቴድራል የሚፈፀመው አገልግሎት በውስጥም በውጭም የሚደረገው አስተዳደር ተሻሽሎ ካልተሠራ ላለን ምኞትና ለቀደመው ታሪክ ተቃራኒ ሆኖ እንዳይገኝ ያሠጋል።

“ሕግ ይወጽእ እምጽዮን” እንደ ተባለው ማንኛውም የቤተ ክርስቲያን ሥርዓትና ትምህርት ከአክሱም ጽዮን ይመነጭ እንደነበረ የታወቀ ነው። አሁንም እንደዚያው ሆኖ መገኘት በስም አይደለም። አክሱም በሥራ እንጅ በስም ብቻ ታላቅነት ሊኖራት እንደማይችል አምናችሁ ለሥራችንም ለአሳባችንም ተባባሪ እንድትሆኑ ተስፋችን ነው።

እግዚአብሔር ትክክል አድርጐ በፈጠራቸው ወንድና ሴት መካከል ልዩነት ማድረግ ታላቅ ስሕተት ነው። ስለዚሀ ሰው ወይም ልማድ ሠራሽ በሆነ ምክንያት ሴቶች ሊለዩ የማይገባ ስለሆነ ይህ ልማድ ከዛሬ ጀምሮ ቀርቷል።

በዚህ በአሠራነው ካቴድራል ወደፊት የጾታ ልዩነት ሳይኖር ወንድም ሴትም በአንድ እምነት ባንድ ትምሕርት እንደየ ዕድሉ ሊጠቀምበት፤ የእግዚአብሔር ልጅነቱን ሊያስመክርበት ይችላል። ከዛሬ ጀምሮ ወደፊት ማንኛዋም ሴት መንፈሳዊ ስሜቷን ለማርካት ሕይወቷን በመንፈሳዊ ጐዳና ለመምራት እንድትችል ወደ ካቴድራሉ ገብታ የመፀለይ ዕድል እንዲኖራት ወስነናል። የሴት ልጅ መብት በመንፈሳዊም ሆነ በሥጋዊ እንዲጠበቅ የምንደግፈው ነው። የሴት ቅዱሳት በብዙባት አገር የሕዝብ ኑሮ ቅድስናን እንደሚያጐናጽፍ ሴቶች መንፈሳዊ ስሜት ያላቸው እንደሆነ ለልጆች ቅድስና አላፊዎች እንደሚሆኑ በቅዱስ መጽሐፍትና በታሪክም ጐልቶ የሚታይ ነው። በብሉይም በሐዲስም የወንዶችንና የሴቶችን እኩልነት ማን ሊሽረው ይችላል? ሴቶች ገዳም የማይገቡበት እነሱም ራሳቸው ገዳም አቋቁመው የመንፈሳዊውን ሥራ እንዲሠሩ በማሰብ ብቻ ነው።

አክሱም ጽዮንን ለማየት የሚመጡ ጐብኝዎች ብዙዎቸ ናቸው። ከሚያዩትና ከሚሰሙት ሁሉ አንዳንድ ነገር ተምረውና አጥንተው ለመሄድ የሚችሉበት መሣርያው በእጃችሁ ነው።

ለቦታው ጽዳት ለታሪኩ ታላቅነት ሁላችሁም እንድትደክሙበት ቢሆን ጥቅሙ የአክሱም ጽዮን ሲሆን በተለይ የመላው ኢትዮጵያ ነው።

ለስማችን ማስጠርያ ያህል ቤተ-ክርስቲያንን ሠርተን የምንተወው እንዳልሆነና ከፍ ያለ ጥናት እንዳለን ባለፈው ተናግረናል። አሳባችንን ወደ ፍጻሜ ለማድረስ የናንተ የመላ ሕዝበ ክርስቲያን ድጋፍና አገልግሎት ያስፈልጋል።

ሁሉን የሚችል እግዚአብሔር ይህን ታላቅ ሕንፃ አስጀምሮ ለማስፈፀምስለአበቃን ስሙ ቅዱስ ይሁን። (ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ንጉሰ ነገስት ዘኢትዮጵያ፤ ጥር 30 1957 ዓ.ም)

ይህ የንጉሱ ንግግር ውስጡ አያሌ ታሪኮች አሉበት። እውቀት አለበት። ትእዛዝና ጥቆማ አለበት። አዲስ ፍልስፍናም አለው። ይህ ፍልስፍና ቤተ-ክርስትያን ስለ ሴቶች የምትከተለውን ደንብ የሚቃወም እና አዲስ አተያይ ያንጸባረቁበት ንግግር ነው። የሴትን ልጅ መብትም ያስከበሩበት በተግባርም ሕንጻ ሰርተው የሴቶችን ነጻነታቸውን ያስከበሩበት ነው። 

 

 

በነገራችን ላይ አንዳንድ የኢትዮጵያ ገዳማትና አድባራት ሴቶች እንዳይገቡ ዛሬም ሲከለከሉ ይታያል። ይህን ክልከላ በተመለከተ ብዙ የሀይማኖት ሰዎችን ጠይቄ ነበር። ነገር ግን ትክክለኛውን መልስ ማገኘት አልቻልኩም። አንዳንዶች እንደሚሉት አክሱምን ዮዲት ጉዲት ካወደመቻት ጊዜ በኋላ ክልከላው እንደመጣ ይናገራሉ።

ላስታ ላሊበላ ውስጥ ያሉት የቤተ-ክርስቲያን ታሪክ ሊቅ የሆኑት አፈ-መምህር አለባቸው ረታ እንደገለጹልኝ ከሆነ፤ ሴቶች በፍጹም መከልከል የለባቸውም ይላሉ። ምክንያታቸውን ሲያስቀምጡም ጌታችን በተሰቀለ ጊዜ አጠገቡ ሆነው የመከራው ተካፋይ የነበሩት ሴቶች ናቸው፤ ስለዚህ መከልከል የለባቸውም ሲሉ ነግረውኛል።

ባጠቃላይ የዛሬ 51 አመት የተመረቀችዋ አዲሷ ጽዮን ማርያም ለሕንጻዋ ማሰሪያ የወጣው ገንዘብ አንድ ሚሊዮን ሶስት መቶ ሺ ብር ነበር። ዛሬ ቢሆን ዋጋው እጅግ የትየለሌ ነበር።

 

 

አክሱም በውስጥዋ እንዳላት ቅርስ አልተዋወቀችም። ምንም ያልተነገረላት የፕላኔታችን ምስጢራዊ ስፍራ ናት። ጽላተ-ሙሴን ያህል የሃይማኖት መገለጫ ጠብቃ የያዘች ምድር። ስፍር ቁጥር የሌላቸው የሰው ልጅ ጥንታዊ ስልጣኔን የሚገልጹ አስደማሚ ቅርሶች ባለቤት ናት። ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊያያት ሊጎበኛት ይገባል። ያመት ሰው ይበለን!

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

በኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ /ኢሕአፓ/ ውስጥ በጫካ ታጋይነታቸው ከሚታወቁት አንዱ የሆነውና በቅርቡ ከዚህ ዓለም በሞት የተለየው ደራሲ አስማማው ኃይሉን የሚዘክር ዝግጅት ባለፈው ቅዳሜ ሕዳር 18 ቀን 2008 ዓ.ም በዋቢ ሸበሌ ሆቴል ተካሒዷል።

በዚሁ ዝክረ-አስማማው ኃይሉ ዝግጅት ላይ ቤተሰቦቹ፣ ጓደኞቹ፣ አብሮ አደጎቹ እና የቀድሞው የኢሕአፓ አባላት ተገኝተዋል። በዝግጅቱ ላይም የአስማማው ኃይሉ የሥነ-ፅሁፍ ርቀት እና ጥልቀት በተለያዩ ባለሙያዎች የተቃኘ ሲሆን፤ ደራሲው አስማማው እንደ ሰው ደግሞ ምን አይነት ስብዕና እንደነበረውም ከጓደኞቹ ዘንድ ምስክርነት ተሰጥቷል።

አስማማው ኃይሉ ያለውን ሁሉ ለሰው በመስጠት እና ባዶውን በመቅረት የሚታወቅ ስብዕና ያለው መሆኑን አንድ ጓደኛው የተናገሩ ሲሆን ሲያክሉም የሚከተለውን ብለዋል።

“አስማማው ኃይሉን ደግነት፣ ቸርነት፣ ቅንነት አይገልፁትም። ይልቅስ ደግነት፣ ቸርነት እና ቅንነት የሚገለፁት በአስማማው ነው” ብለዋል።

በዝክረ አስማማው ኃይሉ ዝግጅት ላይ ደራሲና ሃያሲ አለማየሁ ገላጋይ የአስማማውን የደራሲነት ስብዕና ከልዩ ልዩ ማዕዘናት አይቶ አቅርቧል። ዶ/ር ዳኛቸው አሰፋም ታጋዩን እና ደራሲውን አስማማው ኃይሉን የገለፁት ሲሆን፤ በዲስኩር አዋቂነቱ ዝነኛ የሆነው በኃይሉ ገብረእግዚአብሔም በአስማማው ኃይሉ ሕይወትና ስራዎች ላይ ከተናገሩ ሰዎች መካከል አንዱ ነበር። ገጣሚያኑ ደምሰው መርሻ እና ባንቺ አየሁ ከአስማማው የግጥም ስራዎች ውስጥ የተወሰኑትን አቅርበዋል።

አስማማው ኃይሉ ሐምሌ 8 ቀን 1947 ዓ.ም ከእናቱ ከወ/ሮ ዓለሚቱ ገረመው እና ከአባቱ ከአቶ ኃይሉ ጓንጉል በጥንታዊቷ ጎንደር ከተማ እንደተወለደ የሕይወት ታሪኩ ያወሳል። የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን ካጠናቀቀ በኋላ ከ1966-1969 ዓ.ም ወደ አዲስ አበባ በመምጣት በስታስቲክስ መስሪያ ቤት ተቀጥሮ በልዩ ልዩ የሀገሪቱ ክፍሎች ተዘዋውሮ መስራቱም ተነግሯል።

ከዚያ በኋላም ኢሕአፓን በመቀላቀል ወደ በረሃ በመውረድ ደርግ ላይ መሣሪያ አንስቶ ሲዋጋው የነበረ ታጋይ እንደሆነ የሕይወት ታሪኩ ያወሳል። የኢሕአፓን ትግል ካቆመ በኋላ ወደ ሱዳን ተሰድዶ ለአምስት ዓመታት ቆይቷል። ከዚህም ወደ አሜሪካ ተሰድዶ ኑሮውን በመጀመሪያ ፊላደልፊያ ቀጥም በዋሽንግተን ዲሲ፣ በኮሎምቦስ፣ በኦሃዩ፣ በሂውስተን፣ ዳላስና ቴክሳስ እና ቨርጂኒያ በማድረግ በኬዝ ወርከርነት፣ በበጎ ፈቃድ አገልግሎት ሰጪነት በተለይም የኢትዮጵያ ኮሚኒቲ አባላትን የሚጠቅሙ በርካታ ተግባራትን እንዳከናወነ የተጻፈለት የሕይወት ታሪኩ ያወሳል። በአሜሪካ የተወለዱ ወጣቶች የአገራችውን ባህልና ቋንቋ እንዲያውቁ በማስተማር ከፍተኛ አስተዋፅኦ ማድረጉም ይነገራል።

አስማማው ኃይሉ ይድረስ ከአያ ሻረው በተሰኘው የግጥም ሲዲው የሚታወቅ ሲሆን ይህም ስራው በአሜሪካ ኮንግሬስ ላይብረሪ እውቅና ተሰጥቶት ተቀምጧል። ከዚያ በኋላም ከደንቢያ ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ የተሰኙ የልቦለድ መፃሕፍትን ክፍል አንድ እና ክፍል ሁለትን አሳትሟል። ቀጥሎም የኢሕአሠ ታሪክ ከ1975-1978 እና የኢሕአሠ ታሪክ ከ1978-1980 የተሰኙ ሁለት ተከታታይ መፃሕፍትን አሳትሟል።

አስማማው ኃይሉ በድንገት በተፈጠረ የጤና እክል ፊላደልፊያ በሚገኘው የፔንስልቫንያ ዩኒቨርስቲ ሆስፒታል ገብቶ ሲታከም ቆይቶ ረቡዕ ጥቅምት 3 ቀን 2008 ዓ.ም በተወለደ በ61 ዓመቱ ከዚህ አለም በሞት መለየቱን እና ጥቅምት 13 ቀን 2008 ዓ.ም አሜሪካ በሚገኘው የደብረ ገነት ቅዱስ ሚካኤል ቤተ-ክርስቲያን አያሌ ወዳጅ ዘመዶቹና የትግል አጋሮቹ በተገኙበት የቀብር ሥነ-ሥርዓቱ መፈፀሙ ይታወሳል።

አስማማው ኃይሉ በሕመሙ ወቅት ፅፎ ያጠናቀቀው የልቦለድ መፅሐፍ የሕትመት ብርሃን የሚጠብቅ ሲሆን፤ ሌሎችም አያሌ ያልታተሙ የሥነ-ግጥም ስራዎቹ በልዩ ልዩ ሰዎች እጅ እንደሚገኙ በመድረኩ ላይ ተገልጿል።

 

ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ

የቀድሞው የኢሕአፓ አባል

በድንበሩ ስዩም

ባለፈው ቅዳሜ ሕዳር 11 ቀን 2008 ዓ.ም በሒልተን ሆቴል አዳራሽ ውስጥ የቀድሞው የደርግ መንግሥት ም/ኘሬዘዳንት የነበሩት የሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ አብዮቱና ትዝታዬ የተሰኘው መጽሐፍ ይመረቅ ነበር። በዚህ ሥነ-ሥርዓት ላይ የደርግ መንግሥትን ከመሠረቱትና ከመሩት የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስቴር ሻምበል ፍቅረሥላሴ የወግደረስን ጨምሮ አያሌ የደርግ መንግሥት ሹማምንቶች ታድመዋል። ሌሎችም በተማሪዎች እንቅስቃሴ ወቅት የመላው ኢትዮጵያ ሶሻሊስት ንቅናቄ /መኢሶን/ እየተባለ የሚጠራው ፓርቲ አባላት እና በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ሥርዓት ውስጥ የነበሩ ሰዎችም በምረቃው ላይ በጥቂቱም ቢሆን ተገኝተዋል። በዚሁ የደረግ መንግሥት ባለሥልጣናት በብዛት በታደሙበት የመፅሃፍ ምረቃ በአል ላይ አወያይ ሆነው ቁጭ ያሉት በተማሪዎች እንቅስቃሴ ወቅት የሰሜን አሜሪካ ቅርንጫፍ ፀሐፊ ሆነው ያገለገሉትና በኢሕአፓ አባልነታቸውና ወኔያቸው የሚታወቁት ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ነበሩ። ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ከዚህ ቀደም በየመድረኩ ሽንጣቸውን ገትረው ስለ ታላቅ አላማው ይናገሩለት የነበረውን ኢሕአፓን ባልተጠበቀ መልኩ ጥፋተኛ መሆኑን ሲናገሩ ተደምጠዋል። በዚሁ የደርግ ባለስልጣናት በታደሙበት መድረክ ላይ ኘሮፌሰሩ ገብሩ ታረቀ  ሲናገሩ “ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን ተቀብያለሁ” ብለዋል። በአዳራሹ ውሰጥ የነበሩ ታዳሚያንም ይህንን የኘሮፌሰሩን ንግግር ሲሰሙ በጭብጨባ አሙቀውላቸዋል።

 

ይህ የኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ገለፃ ለብዙ የኢሕአፓ አባላት ለነበሩ አስደንጋጭ ሊሆን ይችላል። ምክንያቱም በታሪክ ምሁርነታቸው የሚታወቁት እኚህ የቀድሞው የኢሕአፓ አባል የደርግ ባለሥልጣናት መድረክ ላይ ተገኝተው ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና እንደነበረው መግለፃቸው ብዙ ትርጓሜ ሊያሠጥ እንደሚችልም ይታመናል። ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና ከተጫወተ ደርግ ትክክል ነበር ማለት ነው? የዚያ ሁሉ ትውልድ እልቂት መገለጫው ይሔ አፍራሽነት ሆነ? አንድ ትውልድን የበላው የቀይ ሽብር ዘመን እንዴት ነው መገለፅ ያለበት? ብዙ ነገሮች አሰብኩ፤ ግን ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ የኢሕአፓን የአፍራሽነት ሚና በምን ስሜት ውስጥ ሆነው ተናገሩት የሚለው ጉዳይ ዋናው ጥያቄ ይመስለኛል።

 

ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን የገለፁበት አጋጣሚ የሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ መጽሐፍ ምረቃ ላይ መሆኑ ነው ጉዳዩን በተለየ መልኩ እንዳየው ያደረገኝ። ምክንያቱም ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ የደርግ ሥርአት ሁለተኛው ሰው ወይም መሪ ናቸው። በእሳቸው ስርአት አማካይነት ደግሞ በሺዎች የሚቆጠሩ የኢሕአፓ አባላት ተገድለዋል፤ ታስረዋል፤ ተገርፋዋል፤ ለአካልና ለመንፈስ ጉዳት ተዳርግዋል። ቤተሠባቸውም ክፉኛ ተጐድቷል። ሐገራዊ ምስቅልቅል ተከስቷል። ይሔ የታወቀና ፀሐይ የሞቀው ጉዳይ ነው። ግን ደግሞ ሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ እና የሚመሩት መንግሥት ባጠፋው ጥፋት 20 አመታት ያህል ታስረው ተፈቱ። ቀጥሎም አብዮቱና ትዝታዬ ብለው መጽሐፍ አሣተሙ። ይህን መፅሃፋቸውን ሁለት ሰዎች እንዲገመግሙት /ሒስ እንዲሰጡበት/ ተጋበዙ። አንደኛው የአዲሰ አበባ ዩኒቨርሲቲው ዶ/ር ካሣሁን ብርሐኑ ናቸው። እርሣቸው መፅሃፉ የተፃፈበትን የታሪክ ርዕሰ ጉዳዮችን እንዲቃኙ ነው እድሉ የተሠጣቸው። ሁለተኛው ገምጋሚ ገጣሚና ፀሐፌ-ተውኔት የሆነው አያልነህ ሙላቱ ነው። አያልነህ የፍሥሐ ደስታን መፅሃፍ ከቋንቋ አንፃር እንዲገመግም ነበር የተጋበዘው። ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ደግሞ የግምገማውን እና እሡን ተከትሎ የሚመጣውን ውይይት እንዲመሩ መድረኩ ተመቻቸ።

 

ይህ መድረክ በጣም አስገራሚ ነበር። ዶ/ር ካሣሁን ብርሃኑ እና አያልነህ ሙላቱ ከወደ መኢሶን እና ደርግ በኩል ያዘነበለ አቋም ያላቸው ናቸው። የመድረኩ አወያይ ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ የኢሕአፖ አባል ሲሆኑ የመፅሃፉ ደራሲ ሌ/ኮሎኔል ፍስሐ ደስታ ደግሞ የደርግ መንግሥት ከፍተኛ መሪ የነበሩ ናቸው። ከዚህ የመድረክ ቅንብር ውስጥ ትልልቅ የሃሣብ ፍጭቶች እና አመለካከቶች ይንፀባረቃሉ ብዬ አስቤ ነበር። ዶ/ር ካሣሁን ብርሃኑ እና አያልነህ ሙላቱ መፅሃፉን ሲያደንቁ ቆዩ። ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀም አድናቆታቸውን ገለፁ። በሰዎቹ መካከልም ልዩነት አጣሁ። በመጨረሻ ግን ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን ከራሱ አባል ሲሰማ በርገግ ማድረጉ አይቀርም።

 

ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ “ኢሕአፖ አፍራሽ ሚና መጫወቱን ተቀብያለሁ” ያሉት የአስማማው ኃይሉን መፅሐፍ ካነበብኩ በኋላ ነው ብለዋል። አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ ኢሕአሠ  /የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ሠራዊት/ የሚል መፅሃፍ አሣትሟል። መጽሃፉ ሁለት ቅጾች ሰኖሩት የኘሮፌሰር ገብሩን አመለካከት የቀየረው ግን ቅፅ ሁለት ነው። ይህንን የአስማማው ኃይሉን ኢሕአሠ ቅፅ ሁለትን መፅሃፍ ካነበቡ በኋላ ኘርፌሰር ገብሩ ታረቀ ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን ተቀብለሁ ሲሉ አብላጫው የደርግ መንግሥት ባለስልጣናት በታደሙበት መዳረክ ላይ ይፋ አድርገዋል።

 

ግን ኘሮፌሰር ገብሩ ያላብራሩት ጉዳይ አለ። አፍራሽ ሚናው ምን ነበር የሚለው ነው። በዘመኑ የነበረው ግጭት በሺዎቸ የሚቆጠሩ ወጣቶች ደም የፈሠሠበት መስዋዕትነት የተቀበሉበት ሲፃፍም ሆነ ሲነገር ጥንቃቄ የሚጠይቁ ማስረጃዎችን በመያዝ መሆን ይገባው ነበር። ለምሣሌ አስማማው ኃይሉ ምንድን ነው የፃፈው? ስለ ኢሕአፓ የአፍራሽነት ሚና ምን ብሏል? ኘሮፌሰሩን አመለካከታቸውን ያስቀየረው የአስማማው አፃፃፍና ገለፃ የትኛው ነው? አንድን የታሪክ ምሁር ለዚያውም የኢሕአፓን ታሪክ ሲያደንቅ እና ሲያወድስ የነበረን ተመራማሪ አስማማው ኃይሉ እንዴት ቀየረው? አስማማው ኃይሉ የኢሕአፓ የጫካ ታጋይና ተዋጊ ነበር። አመራር ውስጥ ያልነበረ ነው። የፃፈውም ነገር ስለ ጫካ ትግሉ ነው። እሱ ራሱ ታች ያለ ታጋይ መሆኑን በሠፊው ፅፏል። ታዲያ ይህ ሰው ለመላው የኢሕአፓ ትግል እና ርዕዮተ አለም ወካይ መሆን ይችላል ወይ? ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን አስማማው ኃይሉ ራሱ አያምንም። በመፅሃፉ ውስጥም ሆነ በቃለ-መጠይቆቹ አስማማው ስለ ኢሕአፓ የተጨናገፈ ሕልም እንጂ ስለ አፍራሽነት ሚናው የገለፀበት አጋጣሚ የለም። ስለዚህ ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ይህን አባባላቸውን በደንብ እንዲገባን ቢያብራሩልን ጥሩ ይመስለኛል።

 

አስማማው ኃይሉ በመፅሃፉ ውስጥ ሲገልፅ ኢሕአፓ የቅዱሣንና የመላክት ፓርቲም እንዳልነበር ያስታውሣል። እንደ ፖለቲካ ፓርቲ የተሣሣታቸው ነገሮች እንዳሉ ፅፏል። ግን አፍራሸ ሚና መጫወቱን አልፃፈም። እንደውም እንዲህ ይላል፡-

በአርሶ አደሩ መካከል የፖለቲካ ሥራ ሲያከናውኑና ከደርግ ጋር በከተማዎች በተካሔደው እልህ አስጨራሽ ትንቅንቅ ውድ ሕይወታቸውን የከፈሉ ጓደቻችንም በወደቁበት ጐዳና በተጓዝን ቁጥር ጀግንነታቸውን ከመኖራችን ጋር በማገናዘብ ልናስታውሣቸው የሚገባን ባለውለታዎቻችን ናቸው። /ኢሕአሠ ቅፅ ሁለት ገፅ 11/ ይላል።

አስማማው ኃይሉ ከዚህም ያክልና እንዲህ ይላል።

 

 

ለተከፈለው መስዋዕትነት ዋጋ መንሣት ትክክል አይደለም። ተወደደም ተጠላ አሁን በአገራችን ላለው ሥርዓት ሕልውና የዚህ ድርጅት አባላት አስከሬን ዛሬ የምንራመድባቸው ጐዳናዎች ላይ ቀኑን ሙሉ ተሰጥቶ ስለመዋሉ ሕዝብ ይመሰክራልና /ገፅ 16/ ይላል።

 ታዲያ ኘሮፌሰር የገለፁት የኢሕአፓ የአፍራሽነት ሚናው ከየት መጣ? እያልኩ አሠብኩ፤ መልስ ግን አላገኘሁም።

ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን ተቀብየዋለሁ ከማለታቸው በፊት አንድ ገለፃ ሠጥተው ነበር። ገለፃቸው በቀድሞው የኢትዮጵያ ኘሬዘዳንት በኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ንግግር ላይ ያነጣጠረ ነበር። ኮ/ል መንግሥቱ ኢሕአፓን በቆራጥነቱ አድንቀውታል በማለት ገብሩ ተናገሩ። ከዚም እንዲህ አሉ “ለቆራጥነቱ የእምነት ፅናት፤ የመንፈስ ፅናት፤ ሀገር የመውደድ ፅናት ነበረው በበኩሌ አልጠራጠርም” በማለት ኘሮፌሰሩ ተናገሩ። ከዚሀ በኋላ ነው ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና መጫወቱን የተናገሩትና ንግግራቸው በጭብጨባ የደመቀላቸው።

በዚሁ በሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ አብዮቱና ትዝታዬ በተሠኘው የመፅሃፍ ምረቃ ላይ አወያይ የነበሩት ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ እንደተናገሩት ከሆነ የደርግ ባለስልጣናት የ17 አመታት ጉዟቸውን ውጣ ውረዳቸውን ነግረውናል ብለዋል። ገብሩ ንግግራቸውን ሲቀጥሉ እንዲህ አሉ፡-

 

“የመጀመሪያው ኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ትግላችን በተሰኘው መፅሃፋቸው ሁለተኛው ሻምበል ፍቅረሥላሴ የወግደረስ እኛ እና አብዮቱ መፅሃፋቸው፤ የሻምበሉ ከኮሌኔሉ በእጅጉ የተሻለ ሆኖ አግኝቸዋልሁ። አሁን ደግሞ ኮ/ል ፍሥሐ ደስታ አብዮቱና ትዝታዬ የተሰኘውን መፃሃፋቸውን አቅርበውልናል። ከስፋትና ከጥልቀት አንፃር፤ ከድርሰት አቀነባበር ከሚዛናዊነት አንጻር ያልዳሠሡተ ነገር የለም። ከመረጃ አጠቃጠም ያልተሟላ ቢሆንም ከሚዛናዊነት የኢሕአፓ ሀተታቸውን ወደ ጐን ትተን የኮ/ል ፍሥሐ ከሁለቱ መሪዎች የተሻለ ነው። በቋንቋ አጠቃቀም እዚህም እዛም የሠገሠጓቸው የአበው ብሒሎች እና አይን ሣቢ ፎቶዎች ለመፅሃፉ ተጨማሪ ድምቀት ሠጥተውታል። በቋንቋ ውበት የሚመጥናቸው እኛ እና አበዮቱ ይመስለኛል። ስለሆነም ሦስቱ ደራሲያን በእጅጉ ሊደነቁ ሊመሰገኑ ይገባለ።/ ጭብጨባ/ ሦስቱም ተጨማሪ መፃሕፍትን እንደሚያቀርቡልን የጠቆሙን ይመስለኛል። ቃላቸውን እነዲያከብሩልን እያሣሰብኩሌሎች ጓደኞቻቸውም የነሱን ምሣሌነት ተከትለው እንደሚፅፉ ተስፋ አደርጋለሁ”በማለት ተናግረዋል።

ኘሮፌሰር ገብሩ በዘመነ ደርግ አብዮተኛ እና ፀረ አብዮተኛ የሚሉ አባባሎቸ መኖራቸውንም አስታውሠዋል። ደርግን እንደ አብዮተኛ መቁጠር ኢሕአፓን ደግሞ ፀረ-አብዮተኛ አድርጐ ማቅረብ። ይህ አቀራረብ ትክክል እንዳልሆነም ኘሮፌሰሩ ተናግረዋል። ምክንያታቸውን ሲያስቀምጡም በመጀመሪያ ደረጃ ሶስት አብዮተኞች ነበሩ ብለዋል። እነዚህም ኢሕአፓ መኢሶን እና ደርግ ናቸው። እነዚህን መቀበል አለብን ካሉ በኋላ አንድ ትውልድን ስለበላው ነጭ እና ቀይ ሽብር የመራን ግን ብዙ ምክንያቶች አሉ ብለው ማብራሪያ ሰጥተዋል።

 

በዚሁ በሌ/ኮሎኔል ፍሥሐ ደስታ አብዮቱና ትዝታዬ በተሠኘው መፅሃፍ ምረቃ ላይ መፅሃፉን ይገመግማሉ የተባሉት ሁለት ምሁራንም የረባ ነገር አላቀረቡም። የአንድ ትውልድ እና ስርአት ታሪክን የያዘ መፅሃፍ የብዙ አመለካከቶች ማዕከል የሆነን መፅሃፍ የአያሌዎች ደምና ሕይወት ያለበትን መፅሃፍ የገመገሙበት መንገድ ከነርሱ የማይጠበቅ ነበር።

 

ዶ/ር ካሣሁን ብርሃኑ የመፅሃፉን ርዕሶች አየጠቀሡልን ልክ አንድ መምህር የትምህርት ቢጋር (Course Outline) ለተማሪዎቹ ሠጥቶ ከዚያም የምንማራቸው እነዚሀ ናቸው እያለ እንደሚያብራራውና አንደሚገልፀው ነው ያቀረቡት። ግን አንድ ምሁር አንድን ትልልቅ ጉዳዮችን የያዘን መፅሃፍ እንዲህ ነው መገምገም ያለበት? ግምገማው ለደራሲውም ሆነ ለታዳሚው የሚሠጠውን ጥቅም ያጣሁበት ነበር። ባጠቃላይ ደካማ ሒስ ነበር።

 

አያልነህ ሙላቱም የመፅሃፉን የቋንቋ አጠቃቀም ለመገምገም ቢጋበዝም አርፍዶ በመምጣት ይቅርታ ጠይቆ ተቀላቀለ። ያረፈደውም በድህነቱ ምክንያት  ድሃው ከከተማ ይውጣ በሚለው መርህ መሠረት መኖሪያዬ ሰበታ ስለሆነ በጥዋት ብነሳም ልደርስ አልቻልኩም ብሏል። ከዚያም በሀገራችን ሀያሲ እንደሌለ ተናግሮ እሱም ሂስ እንደማይሰጥ ግን የራሱን ምልከታ እንደሚሞክር ገለፀልን። እሱም ቢሆን ስለ መፅሃፉ የቋንቋ አጠቃቀም የገለፀልን የረባ ማብራሪያ የለም። በመሠረቱ መፅሃፉ የታሪክ እንጂ የቋንቋ መፅሃፍ ስላልሆነ ለአያልነህ የተሰጠው ርዕስ በራሱ ብዙም ፋይዳ ያለው አይመስለኝም። ይህ መፅሃፍ መገምገም ያለበት ከታሪክ፤ ከፖለቲካ፤ ከታማኝነት፤ ከግልፅነት፤ ከሕግ ወዘተ አንፃር ነው።

 

በዚሁ የመፅሃፍ ምረቃ ላይ ትህትናን እና ስርአትን ተላብሰው ያገኘኋቸው ደራሲውን ኮ/ል ፍሥሐ ደስታን ነው። ፍሥሐ ደስታ ለጠፋው ጥፋት ይቅርታ ጠይቀው ወደፊትም ሐገሪቷ የቂም መቋጠሪያ እና የደም መፋሰሻ እንዳትሆን በሁሉም ወገኖች እርቅ /ብሔራዊ እርቅ/ የሚኖርበትን መንገድ እንደሚሹ ገልፀዋል። መፃሃፋቸው ምንም ቢፅፉ በተቻላቸው መንገድ አውነቱን ለማውጣት እንደሞከሩና ሚዛናዊም ሆነው ነገሮችን አይተው ያዘጋጁት እንደሆነ አውስተዋል።

 

ሌላው አሣዛኝ ጉዳይ የመድረክ አወያዩ ነገር ነው። ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ የአወያይነት ሚናቸውን በስርአት ተወጥተው አላገኘኋቸሁም። አስተያየት የሚሠጡ ትልልቅ ሰዎችን ሲያመናጭቁና እድልም ሲነፍጓቸው ለመታዘብ ችያለሁ። አወያዩ በዚያች አዳራሽ ውስጥ ያሉትን ታዳሚያን ስሜት ተቆጣጥረው ውይይቱን ፍሬያማ ማድረግ ተስኗቸዋል። ለምሣሌ ከታዳሚው የተነሱትን ጥያቄዎች እንኳን ኮ/ል ፍስሐ ደስታ እነዲመልሱዋቸው አላደረጉም። ቁጣ ተግፃፅ… ታዳሚው ላይ አበዙ። በጣም ገረመኝ። እንዲት አዳራሸ ውስጥ ያለን ስሜት አቻችለን መምራት ያልቻልን ሰዎች እንዴት ሀገር ለመምራት ታገልን እያልኩ አሠብኩ። እናንተዬ፤ ሐገር መምራት እንዴት ከባድ መሆኑን በሒልተን ሆቴል የኮ/ል ፍሥሐ ደስታ መጽሐፍ ምረቃ ላይ ገባኝ።

 

በዚሁ የመጽሐፍ ምረቃ ላይ አንድ ነገር ጭንቅላቴ ውስጥ መጣ። ይህ የታደምንበት ታሪክ ትውልዳችንን የበላ ነው። ትውልዱ በነጭ እና በቀይ ሽብር ያለቀብን ነው። ባክኖ የቀረ ባተሌ ትውልድ ነው። ደሙ በየጐደናው በየቤቱ ደጃፍ የትም የወደቀ ትውልድ። ታዲያ ምናለ ለአንዲት ደቂቃ እንኳን ብድግ ብለን የሕሊና ጸሎት ብናደርግለት እያልኩ አሠብኩ። ግን እኔ የውይይቱ መሪ አልነበርኩ። ምን ማድረግ ችላለሁ? ተውኩት።

በዚሁ የደርግ ከፍተኛ ባለሥልጣናትና መሪዎች በብዛት በታደሙበት የመፅሃፍ ምረቃ ላይ ስሜቴን የነካው ኢሕአፓ ካለምንም የተደራጀ ማብራሪያ እና ገለፃ አፍራሽ ሚና የተጫወተ ፓርቲ መሆኑን በኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ መገለፁ ነበር። ይህን አባባላቸውን ደርጐች ፊት ከማለታቸው በፊት በአንድ ወቅት በEBS ቴሌቪዥን አርአያ ሰብ በተሰኘው ኘሮግራም ቀርበው ስለ ኢሕአፓ የሚከተለውን ብለው ነበር፡-

 

“በሕይወት መኖር የሚደገም ቢሆን ኖሮ ያንን ዘመን ለመድገም ደስታውን አልችልም ነበር። ዳግም የኢትዮጵያ ተማሪዎች እንቅስቃሴን በልበ ሙሉነት ለመቀላቀል ለአንድ ሰከንድም አላመነታም። ልዩ ጊዜ ነበር። የሚያንቀሣቅሡን ነገሮች በኔ ግምት ሁለት ናቸው። ሐገራዊ ፍቅር፤ ሕዝብዊ ፍቀር፤ ምኞታችን ፍላጐታችን አገራችን አድጋ ሕዝባችን በልፅጐ በአለም የሚገባቸውን ቦታ እንዲይዙ ለማድረግ ነበር። ያ ትውልድ በሐሃር ወዳድነቱ በሕዝባዊነቱ እስከ አሁን ድረስ የሚስተካከለው አላየሁም፤ ልዩ ነበር”

ሲሉ ኘፎፌሰር ገብሩ ተናግረው ነበር።

አሁን የመጣው የአፍራሽነት ገለፃቸው ቀድሞ ከነበረው ንግግራቸው ጋር አልሔድ አለኝ። የኢሕአፓን የትግል ታሪክ እንድወደው ካደረጉኝ ሠዎች መካከል አንዱ ኘ/ር ገብሩ ታረቀ ናቸው። የአሁኑ ገለፃቸው ደግሞ ግራ አጋባኝ። ኢሕአፓ አፍራሽ ሚና ነበረው?

 

ኘሮፌሰር ገብሩ በአሜሪካ የሆባርትና ስሚዝ ኮሌጅ ከ30 አመታት በላይ ታሪክን ያስተማሩ ኢትዮጵያዊ ምሁር ናቸው። ሁለት ስመ ገናና መፃሕፍትን ያሣተሙ ናቸው። አንደኛው Ethiopia: Power and protest peasant revolts in the Twentieth  century ይሠኛል። በዚህ ርዕስ እንዲፅፉ ያደረጋቸውና የገፋፋቸው ራሱ የኢሕአፓው መስራችና መሪ ዶክተር ተስፋዬ ደበሳይ ነበር። እርሣቸው የባርነት ታሪክ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር ሊፅፉ የታዘዙትን ሃሣብ ያስቀየራቸው ሟቹ የኢሕፓ መሪ ተስፋዬ ደበሣይ ነው። ሁለተኛው መፅሃፋቸው The Ethiopia Revolution- War in the Horn of Africa የሚሠኝ ነው። ይሔም ግሩም መፅሃፍ እንደሆነ ይነገርለታል። ግን ሁለቱንም መጽሃፍት በሀገራቸው ቋንቋ ባለመፃፋቸው በሠፊው የኢትዮጵያ አንባቢ ዘንድ አይታወቁም።

ኘሮፌሰር ገብሩ ታረቀ በተማሪዎች እንቅስቃሴ ውስጥ በኢሕአፓ ውስጥ በነበራቸው ድርሻ በእጅጉ እንደሚኮሩበት እንደማይፀፀቱ በልበ ሙሉነት ሲናገሩ የቆዩ ታላቅ የታሪክ ምሁር ሆነው ሣለ የጫካ ታጋዩ አስማማው ኃይሉ በፃፈው መጽሃፍ ድንገት የአቋም ለውጥ እንዲያደርጉ የገፋፋቸው ጉዳይ ምን ይሆን እያልኩ በመጠየቅ መልሣቸውን እጠብቃለሁ።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 7 of 16

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us