You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (217)

 

በጥበቡ በለጠ


ሰሞኑን የጀርመን ዜግነት ካላቸው ስዎች ጋር ነበርኩ። እነዚህ ጀርመኖች አፍሪካን በተለያየ ሁኔታ ለማጥናትና ስራ ለመስራት ከፍተኛ ፍላጎት ያላቸው ናቸው። ለምሳሌ ጥንታዊ የስልጣኔ መሰረቶች ናቸው የሚባሉት ኪነ-ህንጻዎች ታሪካቸውን እንደገና እየበረበሩ ነው። በነገራችን ላይ አክሱም ከተማ ላይ እና በውስጥዋ በያዘቻቸው አስደማሚ ኪነ-ሕንጻዎች ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ ጥናት አድርገው ለአለም ያስተዋወቁት ጀርመኖች ናቸው። በ1906 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው አክሱምን አጥንተው ለአለም ያበሰሩት እነዚሁ ጀርመኖች ናቸው። የዚያን ዘመን የቡድን መሪው ፕሮፌሰር ኢኖ ሊትማን ይባላሉ። ከጥናታቸው በኋላ The deutsche- Aksum Expedition የተሰኘ እጅግ ድንቅ መጽሀፍ አሳትመው ሰፊ ተቀባይነትን አግኝተዋል። ዛሬ ይህ ጥናትና ምርምር ከተሰራ 102 አመት አለፈው።


 

አሁን ደግሞ ሌላኛው የጀርመን ትውልድ አፍሪካ ውስጥ የቆዩ ስልጣኔዎችን በዘመናዊ እይታ እየቃኙ ነው። ከእነዚህ ጀርመኖች ጋር ሰሞኑን በአንዳንድ የአፍሪካ ሀገራት ጋር አብሬያቸው ተጉዤ ነበር። ምስራቅ አፍሪካን አካለን ወደ ኢትዮጵያም መጥተን ነበር። ተጠናቀው ያላለቁትን ጅምር ስራዎቻቸውን ይፋ ማድረግ ባልፈልግም ነገር ግን አልቀው ህትመት ላይ ካሉት ውስጥ አንዱ ስለሆነው የአጼ ቴዎድሮስ የቤተ-መንግስት ፈላስፋ ስለነበረው “ዘነብ” ስለተባለው የሀይማኖት ፈላስፋ ጉዳይ አለማቀፋዊ ባለታሪክ ሊሆን ነው። ለአመታት ይህን የዘነብን ታሪክ ሲመረምሩ ከቆዩት ጀርመናዊያን መካከል አንዱ አንድርያስ ብሩክነር ይባላል። ይህ ሰው ዘነብ ማን ነው? የት ተወለደ? የት አደገ? ምን ተማረ? ማን አስተማረው? ስራ የት ተቀጠረ? ከአጼ ቴዎድሮስ ጋር ያላቸው ግንኙነት ምንድን ነው? ምን ጻፈ? ምንስ ተፈላሰፈ? ፍልስፍናውስ ምን አዲስ ነገር አለው? እያለ የዘነብን የህይወት ታሪክና የፍልስፍናውን ትንታኔ የያዘ ሰነድ እያዘጋጀ ነው።


ዘነብ ኢትዮጵያዊ እያለ ከ150 አመታት በፊት ስሙን የሚጽፈው ያ ባለታሪክ ዛሬም ዝናው ሊናኝ ነው።

ስለዚሁ ፈላስፋ ጉዳይ እኔም ከዛሬ ሰባት አመታት በፊት በእግዚአብሄር ላይ የተደረገ አመጽ ወይስ ፍልስፍና?በሚል ርእስ የተለያዩ ጉዳዮችን ጽፌ ነበር። የኔ ጽሁፍ ያን ያህል ጥልቅና ጥናት አዘል ባይሆንም የተወሰኑ መረጃዎችን መሰብሰቤም ነው ከጀርመናዊው አንድርያስ ብሩክነር ጋር የበጠ እንድንግባባ ያደረገን። ዘነብ አስገራሚ ሰው ነበር። ከዛሬ ሰባት አመት በፊት ስለዚሁ ሰው የጻፍኩትን በሬዲዮ ሳነበው የተደሰቱ ሰዎች የመኖራቸውን ያህል በጣም የተቆጡም ነበሩ። ጽሁፉ ምን ነበር ለምትሉ እነሆ ብላችሁስ። ድሮ ያነበባችሁት ወይም የሰማችሁትም የፈላስፋ ጨዋታ ስለማይጠገብ አይሰለችምና በድጋሚ አነሆ ብላችሁስ፡-    


በሀገራችን ኢትዮጵያ ተነስተው ከነበሩት ቀደምት ፈላስፎች መካከል የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ዘርአ ያዕቆብ በግንባር ቀደምትነት ይነሳል። በተለይም ደግሞ ሃይማኖታዊ እሳቤዎች ላይ ተመርኩዞ ያነሳቸው ጥያቄዎቹ ነበሩ የሰውየውን ጠንካራ ፈላስፋነት ያጐሉት። ለምሳሌ የትኛው ሃይማኖት ነው ትክክል ብሎ የካቶሊኩን፣ የፕሮቴስታንቱን፣ የቅባቱን፣ የየሱሳዊያንን ወዘተ እያነሳ አስተምህሮታቸውንም እየጠቀሰ ይጠይቅ ነበር። ከዚህም ሌላ አያሌ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ጥያቄ በማንሳቱ ከቀደምቶቹ ዘመናዊ ፈላስፎች ጐራ ተመድቧል። ከርሱ ሌላ ደግሞ ብዙም ያልተነገረለትና ሰፊ ጥናትም ያልተደረገበት ሌላ ኢትዮጵያዊም አለ። ይህ ሰው ዘነብ ኢትዮጵያዊ ይባላል። ጉድ የሚያሰኙ የሃይማኖት ርዕሰ ጉዳዮችን እያነሳ ይፈላሰፍ ነበር። ለመሆኑ ይህ ሰው ማን ነው?


 

በ1924 ዓ.ም “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” የተሰኘ መጽሐፍ ታተመ። የፀሐፊው ስም “ከዘነብ ኢትዮጵያዊ ተፃፈ” በሚል ተቀምጧል። ነገር ግን በ1951 ዓ.ም ይህንኑ መጽሐፍ ተስፋ ገ/ስላሴ ዘብሔረ ቡልጋ የቀድሞው ይዘቱንና ሁለመናውን ሳይለቅ እንደገና አሳትመውት ለህዝብ አሰራጩት። ስለዚሁ ጉደኛ መጽሐፍ ተስፋ ገ/ስላሴ የፃፉት መግለጫ እንዲህ ይነበባል።

ይህ “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” በአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግሥት በ1857 ዓ.ም ዘነብ የተባለ ኢትዮጵያዊ የፃፈው ነው። ይህም መጽሐፍ ከብሉይና ከሐዲስ ተውጣጥቶ የተፃፈ ነው።


 

በስጋዊም ጠቃሚ የሆኑ ፍሬ ነገሮች ስላሉበት መልካም መጽሐፍ ስለሆነ ብዙዎች ሰዎች ከዚያን ዘመን ጀምሮ በብራናና በወረቀት እየፃፉ ራሳቸው እያነበቡ ለልጆቻቸውም እያስተማሩ ሲጠቀሙበት ከኖሩ በኋላ በ1924 ዓ.ም በጐሃ ጽባህ ማተሚያ ቤት ታትሞ ለህዝብ ሳይዳረስ ጠላት ኢትዮጵያን በወረረበት ዘመን ተዘርፎና ተቃጥሎ ባክኖ ጠፋ። ይህን ጠቃሚ ፍሬ ነገር ያለበትን መጽሐፍ የአሁን ወጣቶች አንብበው እንዲጠቀሙበት ታተመ። “አ.አ ሐምሌ 15 ቀን 1951 ዓ.ም” ይላል።


 

እርግጥ ነው መጽሐፉ ቀኝ አዝማች ተስፋ ገ/ስላሴ እንዳሉት በርካታ ጠቀሜታ ያሉት ርዕሰ ጉዳዮችን አንስቷል። ቀኝ አዝማች ተስፋም ይህን መጽሐፍ ለማሳተም በመቻላቸውና ኢትዮጵያዊያንን የእውቀት ባለቤት ለማድረግ እስከ እለተ ሞታቸው ድረስ ያደረጉት ተጋድሎ በትውልድ ዘንድ ሁሌም ይታወሳል።

ይሄ “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” የተሰኘው መጽሐፍ ብዙ አስተማሪ ሃሳቦች እንዳሉት ሁሉ አስደንጋጭ ፍልስፍናዎችም አሉት። አስደንጋጭ ያልኩበት ምክንያት ሃይማኖታዊ ቀኖና በሚጫናት ሀገር ውስጥ ዘነብ የፃፈው ሃይማኖታዊ ጉዳይ የማይታሰብ ነበር። ይህ መጽሐፍ ገና የመጀመሪያውን ገጽ ሲጀምር እንዲህ ይላል፡-


 

“እግዚአብሔር እስቲሻር፣ ሚካኤል እስቲሞት ምነው በኖርሁኝ። ገብርኤል ሲያንቀላፋ፣ ሩፋኤል ሲደክም ሐሰተኛ ዲያብሎስ ንስሐ ይገባል” በማለት መጽሐፉ ይጀምራል። ይህ መጽሐፍ እያንዳንዱ ገለፃው ያልተለመደ ሃሳብ በመሆኑ ድንጋጤን መፍጠሩ አይቀርም። ወደ ውስጥ ሲገባ ደግሞ ያስበረግጋል። ፈጣሪንም እንዲህ እያለ ይናገራል፡-

“አባቶቻችንን ከዚህ ቀደም አታሎ ያወጣው ገንዘብ ይበቃዋል። ባለጠጋ ወደ መንግሥተ ሰማያት ከሚገባ ግመል በመርፌ ቀዳዳ መሄድ ይሻላል ይላል። ከእርሱ የበለጠ ባለጠጋ አለን? እርሱ በመንግሥተ ሰማያት ይኖር የለምን? ይህንን እያመካኘ የሰው ገንዘብ አሻግሮ ማየቱ ምንድን ነው? ከዚህ ቀደም አስሩን ተናግሮ ተናግሮ ከወንጌል አደረሰን፤ አታስቡ እያለ ገንዘባችንን ሲያስበላን ወዲያው ተርቤ አላበላችሁኝም:: ተጠምቼ አላጠጣችሁኝም። ታርዤ አላለበሳችሁኝም። ታምሜ አላያችሁኝም። እንግዳ ሆኜ አልተቀበላችሁኝም። ታስሬ አልጠየቃችሁም ይላል። ይህን ያህል ስድስት ቃል ምን ያናግረዋል። ወዲህ ለነገ አታስቡ ይላል፤ ወዲህ አላበላችሁኝም ይላል። ከኛ ወገን የተራበ፣ የተጠማ፣ የታረዘ የለም መስሎት ይሆን? ተሰማይ ተሰዶ መጥቶ ተርቤአለሁ፣ ተጠምቻለሁ፣ ታርዣለሁ ምንድን ነው? ሰማይን ያህል ሰፊ አገር ይዞ አባቱ ከዚያው አያበላውም? አያጠጣውም? አያለብሰውም? ልጁስ ሲቀላውጥ ነውር አይፈራምን? እኛስ ለሰማይ ንጉስ ልጅ አናበላም፤ አናጠጣም፤ አናለብስም፤ ከዚሁ ካሉት ከድሆች ወንድሞቻችን ጋር ገንዘባችንን ተካፍለን እንበላለን፤ እንጠጣለን፤ እንለብሳለን”


የዘነብ ኢትዮጵያዊ አፃፃፍ በጣም የተለየ ነው። ፈጣሪን ሞጋች ነው። ብዙም ጥያቄ የማይሰነዘርበትን ርዕሰ ጉዳይ ወደ ውስጥ ገብቶ ከመበርበር አልፎ ድምፅ አውጥቶ ይጠይቃል። የሚከተለውም ሀሳብ ከላይኛው ጋር የተያያዘ ነው።

“የሰማይ እሳት ከሰማይ ላይ ወድቆ አለማቃጠሉ ምንድን ነው? ቅዱስ፤ ቅዱስ፤ ቅዱስ እግዚአብሔር የሠራዊት ጌታ፤ የእግዚአብሔር ልጅስ ገንዘባችሁን እየሰበሰባችሁ ወደ ሰማይ ላኩ፤ ከዚያ ይቆያችኋልና ይለናል። ለካ የርሱ ገንዘብ አልበቃው ቢል ወደኛ ልጁን የላከ ቀስ ብሎ ገንዘባችንን በብልሃት እንዲያከማች ኖሯል። እንግዲህ አወቅንበት። ገንዘባችንንም አናባክን፤ ከሰማይስ እኛ ምን አለን? ገንዘባችንን ወደዚያ አሸክመን ከምንልክ አንካሶችን፣ እውሮችን፣ ችግረኞችን ወንድሞቻችንን ይዘን እንክት እያደረግን እንበላዋለን፤ እንጠጣዋለን፤ እንለብሰዋለን፤ በገዛ ገንዘባችን ምን ይመጣብናል? አላመጣችሁም ብሎ የሚያደርገውን እስቲ እናያለን።”


ፀሐፊው ዘነብ ኢትዮጵያዊ ከእየሱስ ጋር የቅርብ ትውውቅ ያላቸው እስኪመስል ድረስ ይናገራል። በዚሁ ንግግር ውስጥ ግን ሰፋፊ ሃይማኖታዊ እሳቤዎችን የያዙ ፍልስፍናዎች ይስተዋሉበታል። ከዛሬ 150 ዓመታት በፊት በነበረው የአስተሳሰብና የሃይማኖት ቀኖና ውስጥ እንዲህ አይነት ደፋር ኢትዮጵያዊ ነበር ማለት ለብዙዎች ከባድ ሊሆን ይችላል። ዘነብ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅሶችን እየወሰደ በራሱ የፍልስፍና ሙግት ጋር ያስቀምጣቸዋል። የሚቀጥለው ሃሳብም የዘነብ ነው።

“የክርስቶስ ነገር እጅግ አስቸገረ፤ ልጅ ስለሆነ ይሆን? አንድ ጊዜ ተርቤ አላበላችሁኝም ይላል፤ አንድ ጊዜ አምስት እንጀራ ለአምስት ሺህ ሰው አብልቶ አትርፎ ያስነሳል” 22


የዘነብ ብዕር እጅግ ደፋር ነው። በዘመናት ውስጥ ሊነካ ሊደፈር የማይቻለውን ሃይማኖታዊ ጉዳይ እርሱ ግን “መፅሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሣዊ” በሚል ለዛ ባለው ብዕር ይሞግተዋል። ደግሞም እንዲህ ብሏል።


 

“እግዚአብሔር ፈሪ ነው፤ እኛ ብንበድለው ልጁን ልኮ ቀስ ብለህ ተዛምደህ ና ብሎ በልጁ ታረቀን፤ አሁን ምን ያደርጉት መስሎት ነው? ለካ በየቤቱ ፍርሃት አይታጣም፤ እኛ ስለበደልነው የምንክሰውን እርሱ ካሰን። እንግዲህ ወዲህ ስጋችን ከሆነ በሰበብ ባስባብ ብለን እርስቱን እንካፈለዋለን ጥቂት ስጋ እንደ መርፌ ትወጋ እንደሚሉት፤ እንኳን ልጁን ልኮ ተዛመደን።”


የዘነብ አፃፃፍ በአሁኑ ወቅት ላይ እንኳን ሆነን ሽምቅቅ ፈራ ያደርገናል። ግን እሱ መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ እያለ ከሃይማኖቱ ጋር ይጠያየቃል። ለኛም ያወጋናል።

“እግዚአብሔር በደብረ ሲና በእጁ አስር ነገር ዘራ። የሚያጭደውም በታጣ ጊዜ አንድ ልጁን ቢልከው እንግዳ ነውና በዳዊት ቤት አደረ፤ ይህንም አዝመራ 33 ዓመት ሙሉ ብቻውን አጭዶ በጨረሰ ጊዜ አባቴ አባቴ አመስግነኝ አለ፤ ምነው ከእረኛ ቤት ተወለደ ብለን አምተነው ነበረ፤ አሁንስ እርሱ ራሱ እረኝነቱን ገለጠው፤ ለካ የበጐች እረኛ እኔ ነኝ እያለ ከሰማይ ተሰዶ የመጣ በጐችን ሊጠብቅ ነው። ከሠማይ ድረስ መጥቶ በግ መጠበቅ ካልቀረለት ይህችን ታናሽ መንጋ መጠበቁ ለምንድን ነው? ከምድር ዳር እስከ ምድር ዳር ድረስ ያለውን መንጋ አንድ አድርጐ ጠብቆ ደመወዙን በምስጋና አውጥተን አንሰጠውምን?


በዚህ ከላይ በሰፈረው አባባሉ ዙሪያ ዘነብ የሚያነሳው ጉዳይ ፈጣሪ እኛን ለመጠበቅ ወደ ምድር ከመጣ እንዳንሳሳት፣ አንዱ ሌላውን እንዳይበድለው፣ መከራና እርዛት፣ ችግር፣ ቸነፈር እንዲቀር ለምን ፈጣሪ ራሱ አይከላከልም የሚል መሰረታዊ ሃሳብ የያዘ ይመስለኛል።


 

በዘነብ ጽሁፍ ውስጥ ከፈጣሪ ሌላ መላዕክትም የፍልስፍናው አካላት ናቸው። እነርሱንም በሚከተለው መልኩ ይጠይቃል።

“በ5ሺህ አምስት መቶ ዘመን እግዚአብሔር እጅግ ተዋረደ። አንድ ልጁን ለሰው ባሪያ ሆነህ ስጋ ተሸከም ብሎ ሰደደው። ወዮ፤ ወዮ፤ ወዮ፤ ዋ፤ ዋ፤ ዋ፤ መላዕክትስ ጌታ የሰው ስጋ ሲሸከም እያዩ ቆመው ዝም ብለው ማየታቸው ለምንድን ነው? የስጋ መብል ስለአለበት ሁሉም የምድሪቱን ኑሮ ወደዱ። በሰማይስ ስጋም ጠጅም የለም አሉ። እንደዚህ ያለ ባዶ አገር፤ መላዕክትን እከክ አይቆራርጣቸውም?


በዚሁ በዘነበ ኢትዮጵያዊ ጽሁፍ የሚሞገቱት መላዕክት፣ እየሱስ ያ ሁሉ መከራ፣ ድብደባ፣ ስቅላት .” ሲደርስበት የት ነበሩ እያለ ተፈላስፏል። እንዲህም ብሏል፤


 

“መላእክትስ ጠጅና ስጋ አይወዱም ይሆን? ለሰው ልጆች በስጋ ሲያደላ አይተው ይሆን? ምነው ጌታቸው ሲሰቀል ዝም አሉ? ጌታቸው ሲሰቀል ከቶ ወድየት ሸሹ? ምናልባት እንደርሱ እንሞታለን ብለው ይሆን? መንጋ ፈሪ በሰማይ ተሰብስቦ። ሰይፍን አስረዝሞ ቢቆሙት ካልመቱበት ምን ይሆናል? የፈሪ በትሩ አስር ነው።”


የዘነብ አፃፃፍ ያልተጠየቁ ሃይማኖታዊ ጉዳዮችን የያዘ ነው። ዛሬ ላይ ቆመን እንኳን ለመፃፍ፣ ዘነብ የፃፈውን ለማንበብ የምንፈራ ብዙዎች ነን። በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን የነበረው ይህ ደፋር ፀሐፊ አሁንም መላዕክትን እንዲህ ይሞግታል።

“እንግዲህ መላዕክት ከስጋና ከጠጅ ይከልከሉ። ጌታቸውን ብቻውን አስደብድበውታልና። ይልቁንስ ፀሐይና ጨረቃ ተሸልመው መኖር ይገባቸዋል፤ የጌታቸውን ራቁትነት ቢያዩ ብርሃናቸውን ሰውረዋልና፤ ከዋክብትም ረግፈዋልና ክብር ይገባቸዋል። ሃያ አራቱ ቄሶችስ ወደየት ሄደው ነው? ዮሴፍና ኒቆዲሞስ ቅዱስ ቅዱስ ቅዱስ እያሉ የቀበሩት? የጦር ቀን ያልሆነ ሎሌ ለመቼ ነው? መንጋ ቀጥቃጣ ሞት ፈሪ”


የዘነብ ኢትዮጵያዊ ደፋር ብዕር በፈጣሪና በመላዕክት ላይ ጥያቄ ብቻ አያነሳም። ከዚሁ ሌላ ደግሞ ፈጣሪንም ያመሰግናል። ፈጣሪ የዓለም ዋርካ ምሰሶ እንደሆነም ይመሰክራራል።


 

“የፍቅር ምንጭ ማነው? ክርስቶስ ነው። ክርስቶስ አምስት ሺህ አምስት መቶ ዘመን ለተራቡ ስጋውን አብልቶ ደሙን አጠጥቷልና” እያለም ፈጣሪን ያሞግሳል።

“እግዚአብሔር ሐኪም ነው፤ ሁሉን በጥበብ አድርጓልና። እግዚአብሔር ምስጉን ነው፤ ፀሐይን ጨረቃን ፈጥሯልና። እግዚአብሔር ክቡር ነው፤ ሰማይና ምድር የራሱ ናቸውና” እያለም “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ” መጽሐፍ ያወጋናል።


የዘነብ አስተሳሰብ በሁሉም ዘርፍ የተሳለ ፍልስፍና ነው። የፈጣሪን ታላቅነት፣ ሁሉን አድራጊነት ይቀበላል። እንደገና ዛሬ “አፈፃፀም” እንደምንለው ቋንቋ፣ ሕግጋትና ደንቦችን አካሄዶችን ይጠይቃል። እንዲሁም ይፈላሰፍባቸዋል። ሕጉን ተቀብያለሁ፣ አፈፃፀሙ ላይ ግን ጥያቄ አለኝ እንደሚባለው ፈጣሪን ተቀብያለሁ ግን ሕግጋትና ቀኖናዎቹ ላይ የምለው አለኝ አይነት ፍልስፍና ያራመደ ፀሐፊ ነው ዘነብ።


 

ከዚህ ከመንፈሳዊ ፍልስፍናው ሌላ ሕጋዊ በሆኑ አለማዊ ነገሮች ላይም ፀሐፊው አተኩሯል። አንድ የገረመኝን ጽሁፉን ላስነብባችሁ፤

“የውሻ ጅራቱ ወደላይ እንዲቆም፤ የሹመት ፈላጊም ልብ እንደዚያ ነው። መርፌ ሸማን የሚወጋው ምን እጠቅም ብሎ ነው? በኋላው እንጂ ፈትል ተከትሎታል። እነዚያ እንደሚጠቃቀሙ አያውቅምን? እንደዚህ ያለ ሞኝ የፊቱን እንጂ የኋላውን የማያይ፤ ይልቁንስ የርሱን ቀዳዳ በጠቀመ።”


መርፌ የራሱን ቀዳዳ ሳይሸፍን ሌላውን የመድፈኑን ነገር ነው ዘነብ የተመለከተው። እዚህ ላይ “መርፌ” የሚለው ቃል በዘመነ ቴዎድሮስ ነበር። ይሁን እንጂ ይህች ማህበራዊ ፋይዳ ያላት ልብስ መስፊያ ኢትዮጵያ ውስጥ ሳትመረት ረጅም ዘመናትን አስቆራራለች።


 

የዘነብ መጽሐፍ 35 ገጽ ያላት ብትሆንም በውስጧ የያዘችው ሀሳብ ቢዘረዘር ግን ከ35 መፃህፍት በላይ ይሆናል። ፀሐፊው የሰውን ልጅ አእምሮ ለማስላት፣ ጥሩ አሳቢና ተመራማሪ ለማድረግ የተጠቀመባቸው ገለፃዎች እጅግ የሚገርሙ ናቸው። ለምሳሌ፡-

“ድንጋይና ጭቃ ቢቀጣጠሉ ታላቅ ቤት ረጅም ቅጥር ይሆናሉ፤ እናንተም መሬታውያን ሰዎች እንደዚህ ብትረዳዱ ጥበባችሁና ኃይላችሁ ከሰማይ በደረሰ። ጣዝማ እጅግ ብልህ ናት፤ መሬት ቀዳ ገብታ እንደዚያ ያለ መድኃኒት የሚሆን ማር ትሰራለች። ምነው እናንተ ሰዎች ወይ ከፈጣሪ፣ ወይም ከሰው ብልሃትን አትፈልጉምን? እያለ በዘመኑ ከነበረው ሁኔታ ጋር እያቆራኘ አንባቢዎቹን ያስተምራል። ውብ ቋንቋ ውብ ትምህርት


የዘነብ ጨዋታ የፍልስፍና ቅመም ውስጡ ተደባልቆ ነው የምንጠጣው። ለምሳሌ “እንሰሶች ሁሉ የሚበሉት አንድ ሳር ነው፤ ምነው ፋንድያቸው ተለዋወጠ? ሰዎችም አባታቸው አንድ አዳም ሲሆን ምነው አይነታቸው በዛ?” እያለ የሰውን ልጅ የአስተሳሰብ ምናብ ያሰፋል። ይጠይቃል። ይፈላሰፋል።


 

የዘነብ አስተሳሰብ ሰፊ ነው። ከፈጣሪው ጋር በቅርበት ያወራል፤ ይጠይቃል። እንደገና የራሱን ፍልስፍና ያንፀባርቃል። ግን ፍልስፍናው ከተፃፈው መጽሐፍ ቅዱሳዊ እሳቤ ላይ ተነስቶ ነው። ለምሳሌ ጌታን እንዲህ ይላል፤

“እናንተ የዓለም ብርሃን ናችሁ አለ። መብራት አብርቶ በእንቅብ ውስጥ የሚኖር የለም ይላል። ዓለምን ያህል እንቅብ ደፍቶብን የለምን? እኛ በወዴት እናብራ?” በማለት ይሞግታል። የስልጣኔን ብርሃን ለማግኘት ፈጣሪውን ይጠይቃል። ልክ በዚህ በዘነብ ዘመን፣ አፄ ቴዎድሮስም ፈጣሪን ሲለምኑ ሃይልና ብርሃን ስጠኝ ይሉ ነበር ይባላል። ምናልባት ዘነብ የአፄ ቴዎድሮስ መስታወት ይሆን?


በዚሁ “መጽሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ” በተባለው መጽሐፍ ውስጥ ዘነብ ሃይማኖትን ሲያስተምር እንኳን ከብዙ አቅጣጫ አንፃር ነው። ብዙውን ጊዜ ባልተለመደውና ባልታየው ጐኑ ነው የሚያወጋን። እንዲህም አለን፤


 

“ዳዊት ይሁዳን አገሩን ምድረ በዳ ትሁን እያለ ምን ያራግመዋል? እርሱ ካልበላሁለት ብሎ ነውን? እንደ ይሁዳ ያለ መልካም ነጋዴ የለም፤ የዘለአለሙን ምግብ በ30 ብር ሸጠልን” እያለ በጨዋታ መልክ ይሁዳን በስላች አመስግኖ የጌታን ታላቅነት ይነግረናል። ውብ አፃፃፍ።


“አይሁዶች ጅሎች ናቸው፤ ክርስቶስ ከሰማይ ወረድሁ ቢላቸው ከእንጨት ላይ ሰቀሉት፤ ያውም እንጨት ከነአካቴው መሰላል የሰማይ መውጫ ሆነ” እያለ ዘነብ ያጫውተናል።

ዘነብ ኢትዮጵያዊ የፃፋቸው ጥቅሶች ሁሉ የሚነበቡ የሚተረጐሙ ጥልቅ ትንታኔና ማብራሪያ የሚጠይቁ ናቸው። አንዳንዶቹ ሀሳቦቹ ፈገግ ያደርጋሉ። ፈጣሪ አብሮን በአካል ቁጭ ብሎ እያወራ ያለ እስኪመስል ድረስ ዘነብ ይቀርበዋል።


 

“እየሱስ ሠርግ ቢጠሩት በቃና ዘገሊላ ውሃውን ጠጅ አድርጐ አጠጣ፤ በሰው ሠርግ እንዲህ የሆነ በራሱ ሠርግ እንዴት ይሆን? የእግዚአብሔር ልጅ ሠርግ አይቼ ከድግሱም በልቼ ጠጥቼ ከዚያ ወዲያ ምነው በሞትሁ” እያለ ረቂቅ ሃሳቦችን እንደዋዛ ያጫውተናል።


ይሄ እጅግ የሚገርም ፈላስፋ የኖረው በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ነው። የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመኑ ኢትዮጵያዊ ፈላስፋ ዘርአ ያዕቆብ የኖረው ደግሞ በአፄ ሱስንዮስና በአፄ ፋሲል ዘመነ መንግሥት ነው። እነዚህ ዘመናት ለፈላስፋ ፀሐፊዎች መምጣት አመቺ ነበሩ? ቢጠኑ ደስ ይለኛል።


 

የዘነብ አፃፃፍን መለየት ይከብዳል። ደጋግመው ከእርሱ ጋር እየተናበቡ ቢቆዩ ደስ ይላል። ግን መለየት ግድ ሆነብኝ። እስኪ ለመጨረሻ እንዲሆነን አንድ ጥቅሱን ላስነብባችሁ፤

“መጽሐፍ አንዳንድ ጊዜስ አያውቅም፤ ሰው ቢሞት ደስ አይበልህ ይላል። ክርስቶስ ባይሞት ለኔ መንግሥትን ማን ሊሰጠኝ ኖሯል? የርሱ ሞት እኔን ጠቀመኝ እሰይ እሰይ እንኳን ሞተልኝ እልል እልል እንግዲህማ ስጋውንስ ብበላው፤ ደሙንም ብጠጣው፤ ምነው? እኔን የመሰላችሁ ሁሉ ደስ ይበላችሁ

በመጨረሻም መግለፅ የምፈልገው፣ ዘነብ ኢትዮጵያዊ ሃይማኖት የለሽ፣ ሃይማኖት ነቃፊ፣ ኢአማኝ እንዳልሆነ ማስገንዘብ እፈልጋለሁ። ሰውየው በፈጣሪው በደንብ የሚያምን ነው። ግን የእምነት ፍልስፍናቸው ሰፊ ስለሆነ በሁሉም መንገዶች ሃሳብ ሰንዝሯል፤ ተፈላስፏል። ጭራሽ መጽሐፉን ሲያጠናቅቅ በመጨረሻዋ ገጽ ላይ እንዲህ ብሏል።

“ምስጋና ይሁን ለአብ፤ ለወልድ፤ ለመንፈስ ቅዱስ፤ አንድ አምላክ፤ ቀድሞ የነበረ፤ አሁንም ያለ፣ በኋላም የሚኖር አስጀምሮ ላስጨረሰን ክብር ይግባው ለዘላለም አሜን።”

  • ዘነብ፣ የአፄ ቴዎድሮስን ታሪክ ጽፎ ያስተላለፈልን የመጀመሪያው ሰው ነው። ከዚህም በተጨማሪ የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የግል አስተማሪም እንደነበር ይነገራል።

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

የ1960ዎቹ ወጣቶች ውስጥ ስሙና ዝናው በእጅጉ ይታወቃል። የኢሕአፓ ታጋይ የነበረው አስማማው ኃይሉ። ቅፅል ስሙ አያ ሻረው ይሰኛል። ጎንደር ከተማ ላይ ተወልዶ ያደገው አስማማው ኃይሉ የወጣትነት ህይወቱን እስከ መጨረሻው ድረስ ለሚወደው ለኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ፓርቲ (ኢሕአፓ) የሰጠ ነበር። አስማማው ኃይሉ ከያ ትውልዶች ውስጥ ምርጥ ብዕር አላቸው ተብለው ከፊት ተሰላፊዎቹ ምድብ ውስጥ ነው። ታሪክን፣ ባህልን፣ ስነ-ልቦናን በሚደነቅ የቋንቋ ችሎታው ሲያስነብበን የከረመው ተወዳጅ ፀሐፊ አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ ሰሞኑን በሚኖርበት በሰሜን አሜሪካ ሕይወቱ አልፋለች።

አያ ሻረው /አስማማው ኃይሉ/ በብዙዎች ዘንድ የሚታወቀው በልዩ ስብዕናው ነበር። በቅርብ የሚያውቀው ጓደኛው የቴአትር ባለሙያው ዘላለም ብርሃኑ ሲናገር፣ አስማማው እጅግ ቸር የነበረና ያለውን ለማንም እየሰጠ ባዶውን የሚኖር ልዩ ፍጡር ነው ሲለው ገልፆታል። በዚህም የተነሳ ከውብ ብዕሩና ሃሳቡ በስተቀር ገንዘብም ሆነ ቤት የሌለው ግን የትልልቅ ሃሳቦች መናኸሪያ የነበረ ደራሲ እንደሆነ ዘላለም ብርሃኑ ለሰንደቅ ጋዜጣ ገልጿል። ኢትዮጵያም ያጣችው ታሪክን፣ ክስተትን በውብ ቋንቋ እየከሸነ የሚያስነብበንን የያን ትውልድ ደራሲ ነው።

አስማማው ኃይሉ በመፅሐፍ መልክ አዘጋጅቶ ለመጀመሪያ ጊዜ ያስነበበን ድርሰቱ “ከደንቢያ -ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ” የደራሲው ታሪካዊ ልቦለድ መፅሐፉ ነው። በሀገራችን የልቦለድ መጽሐፍት ውስጥ እንደታተመ ወዲያው ያለቀ እና በእጅጉ የሚወደድ መፅሐፍ ነበር። ከዚያም በዚሁ ርዕስ ቁጥር ሁለቱን አሳተመ።

ሦስተኛውና አራተኛው የአስማማው መፅሐፍ ኢሕአሠ /የኢትዮጵያ ሕዝባዊ አብዮታዊ ሠራዊት) ከ1964-1970 ዓ.ም ቅፅ አንድ እና ቅፅ ሁለት መፃሕፍት ናቸው። እነዚህ ሁለቱ መፃሕፍት የኢሕአፓ የጦር ሠራዊትን አጠቃላይ እንቅስቃሴ የሚያሳዩ እና ደራሲው ራሱ ያለፈባቸውን የሕይወት መንገዶች ያሳየባቸው ናቸው።

አስማማው ኃይሉ ያለፈበትን ታሪክ መፃፍና መተረክ የሚችል ደራሲ ነው። በብዕሩም በአንደበቱም የሚያረካ የዚያ ትውልድ ምስክር ነበር። የኢሕአፓን ታሪክ በጥልቀት እና በስፋት እንደፃፈው የሚታወቀው የፓርቲው መስራችና ከፍተኛ አመራሩ ክፍሉ ታደሰ፣ ያ ትውልድ በተሰኙት ሶስት ተከታታይ መጻሕፍቶቹ ውስጥ አስማማው ኃይሉን እየደጋገመ አመስግኗል። ክፍሉ ታደሰ እነዚህን መፃህፍት በሚያዘጋጅበት ወቅት አስማማው ኃይሉ በርካታ ድጋፍ አድርጎለታል። ስለዚህ የኢሕአፓ ታሪክ በተፃፈ ቁጥር ስሙ በአንድም በሌላም የሚጠቀሰው አስማማው ኃይሉ ከታጋይነቱ ባሻገር አይረሴ ማንነቶች እንዳሉት ጓደኞቹ አጫውተውኛል።

1960ዎቹ ውስጥ፣ አስማማው የኢሕአፓ ታጋይ ከመሆኑ በፊት ጎንደር ከተማ አራዳ ልጇን ጥሪ ብትባል የምትጀምረው ከአስማማው ኃይሉ ነው። አስማማው ለስልጣኔ እና ለዘመናዊነት ቅርብ የሆነ፣ በዘመኑ ዘናጭ የነበረ፣ ሽቅርቅር፣ ውበት ከቁመና ጋር የሰጠው ጎምላሌ ተክለ ሰውነት ያለው የጎንደር ልጅ ነበር። ከማንም ጋር በቀላሉ መግባባትና መጫወት ጓደኛ የመሆን ልዩ ተፈጥሮ የተሰጠው የ1960ዎቹ የከተማዋ አራዳ ነበር። እናም የኢሕአፓ መስራቾችና ታጋዮች የጎንደር ወጣቶችን በሙሉ የኢሕአፓ አባል ለማድረግ በሕዝቡ ዘንድ ታዋቂ እና ተወዳጅ የነበረውን ሽቅርቅሩን አስማማው ኃይሉን አሳምነውት የራሳቸው አደረጉት። እናም ኢሕአፓ ጎንደር ውስጥ አስማማው ላይ “መስተፋቅር” አስቀምጣ በወጣቶች ልብና መንፈስ ውስጥ እንደልቧ ዋኘች። የኢሕአፓም ዋነኛ መናኸሪያ የነበረችው ጎንደርና አካባቢዋም እንዲህ አይነት ስመ ገናና ወጣቶች ስለነበሩዋት የፓርቲው ማህፀን ሆነች።

አስማማው ኃይሉ የኢሕአፓ ታጋይ ሆኖ ከደርግ ስርዓት ጋር ሲዋጋ የነበረ ነው። የከተማ ያውም ያራዳ ልጅ ቢሆንም ከፈለገ ድምፁን ቀይሮ ሙልጭ ያለ የጎንደር ገበሬ መሆን ይችላል።

ስለ ሕይወትና ተፈጥሮ የሚፈላሰፍ፣ ነገሮችን እና ከስተቶችን በተለያየ አቅጣጫ ማየት መተንተን የሚችል ደራሲና ታጋይ ነበር። አሁን በቅርቡ እንኳን በካንሰር ሕመም መጠቃቱን የሚያክመው ዶ/ር፣ ሕመምህ ካንሰር ነው ብሎ እንዳይነግረው ሲፈራ ሲቸር አስማማው አስተዋለው። ከዚያም አስማማው ዶክተሩን እንዲህ አለው፡-

ዶክተር አይዞህ አትፍራ። እኔ እንዲሁ ሕይወቴ ሁሉ በብዙ ጭንቅ ውስጥ ስላለፈች አልፈራም። ከችግር ጋር ኖሬያለሁ። ለምን ነገር አልደነቅም፤ በሽታዬን ንገረኝ አለው። ዶክተሩም ነገረው። አስማማው ግን አልደነገጠም። ወዲያው ያደረገው ነገር ቢኖር የጀመረውን መፅሐፉን ጨርሶ ማጠናቀቅ ነበር። በካንሰር ሕመም ውስጥ እያለ መፅሐፍ አዘጋጅቶ ያለፈ ሕያው ደራሲያችን ነው። ይህ መጽሐፍም በቅርቡ ለንባብ ይበቃል።

በስልሳዎቹ የዕድሜ አጋማሽ ላይ የነበረው አስማማው ኃይሉ የዛሬ ስድስት ዓመት እዚህ ሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል መጥቶ ዘላለም ብርሃኑ ካስተዋወቀን ጀምሮ የሚደንቀኝ የቋንቋ ብቃት ያለው ደራሲ ነበር። ዛሬ ያ ሁሉ የህይወት ውጣ ውረዱ ተከተተ። የኢሕአፓ ታጋይ ሆኖ፣ ሕይወቱን ለፓርቲው ሰጥቶ፣ ጓደኞቹ በዱር በገደሉ፣ በየከተማው አልቀው፣ የቀሩትም በየፊናው ተበታትነው የታሰበው ሁሉ ሳይሆን ቀርቶ፣ ታሪክ ብቻ (ነበር ብቻ) አስማማው ኃይሉ እጅ ቀረ። ያንን ታሪክ ግን ወርቅ በሆነ ብዕሩ ፅፎታል። ለማስታወሻ ያህል ሰንደቅ ጋዜጣ “ከደንቢያ - ጎንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ” የተሰኘው የአስማማው ኃይሉ መፅሐፍ እንደታተመ በጓደኛው በካሊድ የተፃፈውን የሚከተለውን ፅሁፍ አውጥታ ነበር።

አሜሪካን ሒውስተን ቴክሳስ የሚኖረው ፀሐፊ አስማማው ኃይሉን የምናውቀው  (አያ ሻረው) የሚል ቅጽል ስሙ ነው። ይህ ስም እንደፈረስ ስም የተሰጠው ደግሞ በ1960ዎቹ መጨረሻና በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ በጐንደር ውስጥ የትጥቅ ትግል አካሂዶ በነበረውና በኋላም በተበታተነው የኢህአፓ ሰራዊት /ኢሕአሠ/ ውስጥ ተሳታፊ የነበረ አንዱ ገበሬ፤ ድርጅቱ ሲበተን ሱዳን ገብቶ ቀጥሎም በአሜሪካ የስደተኞች መልሶ ማቋቋም ኘሮግራም ታቅፎ አሜሪካን ሲኖር ያሳለፈውንና እየኖረበት ያየውን እንግዳና ግራ የተጋባ ሕይወቱን ጐንደር አርማጭሆ ሳለ (አያ ሻረው) ለሚባለው አጐቱ የፃፈውን ደብዳቤ በግጥም መልክ ስለፃፈው ነው።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ (አያ ሻረው) የሚለውን ግጥሙን የወደድንለት በዛ ጐንደሬ ገበሬ አይን የምእራቡ አለም እንዴት መስሎ እንደሚታይና ብልጭልጭ ወከባ የበዛበት ይሉኝታ የሌለበት' ነውር የማይታወቅበት መቅኖ ቢስ ስልጣኔ ውስጥ ገብቶ እየዳከረ እንደሚገኝ የገለፀበት ረጅም ግጥሙ የገበሬውን ሕይወት ለምናውቅና የውጭውንም አለም ምንነት በተለያየ መንገድ በመጠኑም እንኳ ቢሆን ለመረዳት ለቻልን ሰዎች ሁሉ አዝናኝና አስተማሪ ሆኖልን ደራሲውን እንድናደንቀው አድርጐን ቆይቷል። ደራሲ አስማማው ኃይሉ አሜሪካ ያለውን ጐንደሬ ገበሬ አስተሳሰብ በግጥም ጽፎ እራሱ እያነበበ በካሴት ስላዳመጥነው መቼም ቢሆን (የአያ ሻረው)ን ለዛ እንዳንረሳው አድርጐን ቆይቷል።

ኢትዮጵያ ውስጥ የታተመውና ገበያ የዋለው ከደንቢያ ጐንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ የተባለው የአስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ ልብወለድ መጽሀፍ በጉጉት ጀምሬ ያለ ፋታ አንብቤ ስጨርስ ደራሲውን እንደ ግጥም ችሎታው ሁሉ የረጅም ልቦለድ ሥራውም ይበል የሚያሰኝ ሆኖ በማግኘቴ ያላየሁትን ይሁንና በስራው ሳደንቀው የኖርኩትን አስማማውን /አያ ሻረውን/ የበለጠ እንዳመሰግነው አስገድዶኛል።

አዲሱ ልቦለድ መጽሀፍ በጭብጥ ደረጃ ሲታይ አሁንም /የአያ ሻረው /ግጥም ፍሬ  ሀሳብ በዘመናዊና በተማሩ ገፀ ባህርያት ምልከታ ታሽጐ የቀረበበት የባህልና የአስተሳሰብ ተቃርኖ ላይ በስፋት ያተኮረ ነው።

(ከደንቢያ -ጐንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ) በተባለው በዚህ ድርሰት ዋናው ገፀ ባህሪይ ስለሽ ተወልዶ ያደገው ጐንደር ደንቢያ በተባለው አካባቢ በመሆኑ ማኅበረሰቡ ስለ እውነት፣ ስለ እምነት፣ ስለ ሩህሩህነት፣ ስለ ጀግንነት፣ ስለ ይሉኝታ እየጋተ በሚያሳድገው መደበኛ ባልሆነ ትምህርት ታሽቶ የወጣ ነው። በወላጅ እናቱ ግፊት አስኳላ ትምህርት ገብቶ ጐንደር ከተማ ተምሯል። በእድገት በህብረት ዘመቻን ደቡብ ውስጥ አገልግሏል። ወቅቱ ኢሕአፓ የገነነበት ወጣቱም (በትግል መሞት ሕይወት) ያለበት ሆነና እሱም የኢሕአፓ መንቀሳቀሻ ወደነበረው የትግራዩ አሲንባ አቅንቶ ነበር። እነሱም በዛ በትጥቅ ትግሉም ሆነ በድርጅቱ /ኢሕአፓ/ በቆየባቸው ጊዜያቶች ከጐንደሬነት አስተዳደጉ በላይ የግራ ዘመም ፍልስፍና ጨምሮበት ስብእናው ደንድኖ እያለ በድርጅቱ መፈራረስ ምክንያት ሱዳን የገባና ከሌሎች (ጓዶቹ) ጋር ወደ አሜሪካ ለመሄድ የቻለ ነው።

 ይህ ገፀ ባህርይ /ስለሽ/ በጐንደር ስነልቡና ማደጉና በግራ ፍልስፍና መታሸቱ አዲሱን የአሜሪካ ሕይወት አንዳይላመደው እንቅፋት ፈጥሮበት ይታያል። አገሩን እንዲያላምዱት የተቀበሉት አሜሪካዊያን ቤተሰቦቹ /ሚስስ አና ሚስተር ፓርከር/ የሰጡት ፍቅር ያደረጉለት ውለታ አምኖበት ከቆየው ኢምፒሪያሊዝም ስግብግብ ነው ከሚለው የግራ ዘመም አመለካከት ጋር ተፋልሶበት እራሱን እንዲታዘብ ብቻ ሳይሆን እነኝህን አዲስ ወላጆቹን ሁሌም እንደሚያስታውሳቸው ወላጅ እናቱ ባለ ውለታ መሆናቸውን እንዲያምን አድርጐታል።

ዋናው ገፀ ባህርይ (እግረ ደረቅ) ሆነ መሰለኝ እሱን እንዲያ የተቀበሉትና እንደልጃቸው የሚያዩት (ወላጆቹ) ተደራራቢ ፈተና ሲደርስባቸው እሱም አብሮ እየተፈተነ እናያለን። ያ የሱ ፈተና ግን እራሳቸውም ፈረንጆች የማይረዱትና የማያስጨንቃቸው ነው። እያንዳንዱ ግለሰብ ለራሱ እየባከነ መኖር ግድና ባህል በሆነበት ማኅበረሰብ ውስጥ ስለሽ በጐንደሬ ይሉኝታና በኢትዮጵያዊ ትህትና ታንቆ የፈረንጅ ወላጆቹን ጥሎ ላለመሄድ ሲሰቃይ እናያለን።

ከሁለት ዓመት በኋላ ዋሽንግተን ነዋሪ በሆኑ በቀድሞ ጓደኞቹ ግፊትና መከራ ባደከማቸው የፈረንጅ እናቱ ይሁንታ ኒውጀርሲ ትሪንተንን ለቆ በርካታ ሀበሾች በሚገኙበትና የፖለቲካ ክርክርና ወሬ የእህል ውሀ ያህል ከሚናፈቅበት ዋሽንግተን ኑሮውን ሊያደላድል ሲሞክር የገጠመው ፈተናም ይሄው ያደገበት ባህልና ወገንተኛ ያልሆነ የአስተሳሰብ ቅኝቱ ከሌላው ወገኑ ጋር መጣረሱ ነው።

የረባ የፍልስፍና መሠረት ሳይኖራቸው ስለ ኢትዮጵያ ፖለቲካ የሚተነትኑና ከራሳቸው አልፈው ሌላውንም የእነሱ ተከታይ ሊያደርጉ የሚሯሯጡት አሜሪካ ነዋሪ ወገኖቹ እንቅስቃሴ እያስጠላው በዘር ሐረጋቸው በአብሮ አደግነታቸውና በቤተሰብ ቅርርባቸው ተሰባስበው ሌላኛውን ወገን የበለጠ ለማራቅ የሚጥሩ ሌሎች ወገኖቹም ቢሆኑ አልጥምህ እያሉት የፖለቲካ ባይተዋር የዋሽንግተን መናኝ ሲሆን እናያለን።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ የግጭት መነሻ ያደረጋቸው የባህልና የአስተሳሰብ ተቃርኖዎች ኢትዮጵያዊያን ከአሜሪካው አስተሳሰብና ባህል ጋር ምን ያህል እንደምንርቅ ብቻ ሳይሆን በራሳችንም /በኢትዮጵያዊያን/ውስጥ እንዳደግንበትና እንደተወለድንበት ማኅበረሰብ የሚለያይ እሴት እንዳሉንም በሚገባ አስቀምጦታል።

ዋናው ገፀ ባህርይ ስለሺ በኢሕአፓ ውስጥ አብረውት ክፉና በጐውን ካሳለፉት ይሁንና አስተዳደጋቸው ከተለያዩ የአገሪቱ ማእዘናት ከሆኑት ጓደኞቹ ጋር እጅግ ይዋደዳል፣ ይነፋፈቃል፣ ያግዙታል። ይሁንና ከእነሱም ጋር ቢሆን አብረውት የማያኖሩ የማያስማሙ ሁኔታዎች ያጋጥሙታል።

በ24ዓመቱ የአሜሪካን ሕይወት መጋፈጥ የጀመረው ስለሺ አግብታ የፈታችና ሴተ ላጤ ከሆነች ወጣት ጋር የጀመረው የፍቅር ግንኘነት ሲደምቅ ሲቀዘቅዝ መልሶ ተጠግኖ ዳግም ሲፈርስ እንደገናም ተጠጋግኖ አብሮ እስከመኖር ከደረሰ በኋላ ጭራሸን ሲፈረካከስ እናያለን።

በተለይ ከመጽሐፉ አጋማሽ ጀምሮ እየጐላ የመጣው የስለሺ እና የፍቅረኛው የመሠረት ግንኘነት ፍቅርና ውጥረት የሞላበት በመሆኑ የአሜሪካን አገር የትዳርና የፍቅር ግንኙነት ሳንካዎችን ከርቀት እንድንገነዘባቸው አድርጐናል።

ከጐንደር ገጠር ተወልዶ ስለ እውነትና ስለ ይሉኝታ አስተምረው ካሳደጉት ከገበሬ ዘመዶቹ በላይ ክብር የሚሰጠው የሌለው ስለሺና አዲስ አበባ ተወልዳ ጥሩ ለብሳ ተሽሞንሙና አድጋ በአጋጣሚና በእድል ሳይሆን በባለስልጣን ዘመድ እገዛ ጀርመን ቀጥላም አሜሪካ የገባችውን ፍቅረኛው ጨዋታቸው መቼ እንደሚደፈርስ ፍቅራቸው መቼ እንደሚቀሰቀስ ስናስተውል የአሜሪካው የኑሮ ዘይቤ ከፈጠረው የግለኝነት ስሜት በላይ በራሳቸውም በኢትዮጵያዊያን የተለያየ አስተዳደግና አስተሳሰብ የልዩነት ስፋት አንዳንድ የባህር ማዶው ትዳር አንተ ትብስ አንቺ ትብሽ በሚል መተሳሰብ እንዳልተገነባ ቁልጭ አድርጐ ድርሰቱ ያሳየናል።

የፍቅርና የትዳር ትስስር ምክንያቱ ከእውነተኛ መተሳሰብ ይልቅ ለተለያዩ ጊዜያዊ ግቦች ሊሆን እንደሚችልም ደራሲው እያዋዛ የገለፀበት ስልት አስገራሚ ነው። ለፍቅርና ለፍቅረኛ ባይተዋር የሆነው ስለሺን አክንፋ የነበረችው መሠረት እዩልኝ እንደማለት ወደ ተለያዩ የዋሽንግተን መዝናኛ ሥፍራዎች እንደምታዞረው ሲገልጽ እንዲህ ይላል።

“እንደምገምተው ከሆነ የኔ ውበትና ቁመት እንደምርጥ ኮርማ በየመንደሩ እየጐተቱ በማዞር ለናሙና እታይ ዘንድ የሚያደርስ አይደለም። መሠረት ከኔ ጋር በመታየቷ ከምትኩራራብኝ ይልቅ እኔ እሷን ከመሰለ ውብ ሰንቦዳ ጉብል ጋር በየመንገዱ በመታየቴ ጮቤ ልረግጥ ይገባኝ ነበር። የዚህ ሁሉ ድራማ ምክንያቱ ምን ሊሆን ይችላል ለሚለው ጥያቄ በመላምት ሰካክቸ ራሴው እንደመሰለኝ  መለስኩት። ከሱራፌል /የቀድሞ ባሏ/ ጋር ከተለያየች በኋላ ከብዙ ሰዎች ጋር ተነጣጠለች። ሱራፌልን ለመበቀል ስትል በወሰደችው እርምጃ ተንኮለኛዋና ሰይጣን እየተባለች ትጠራ እንደነበር ታውቅ ስለነበር ሐበሻ ባየች ቁጥር ስትበረግግ ኖራለች።

ስለዚህ ከኔ ጋር መታየቷን የአያሌዎችን አሉታዊ ግምት የምታከሽፍበት ገጠመኝ አድርጋ መጠቀም እየፈለገች ነው። በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ ሱራፌል ሚስት አግብቶና ልጅ ወልዶ እንደሚኖር በማወቋ ያደረባትን ቅናት ተወጥታ እኔንም የሚፈልገኝ ወንድ አለ ያውም በቁመና ካንተ የተሻለ የሚል መልእክት በወሬ ወሬ ይደርሰው ዘንድ ስላሰበች ነው ብዬ አሰብኩ። የሱራፌልን እህቶች ወይም ጓደኛቻቸውን ባየች ቁጥር በጉንጨና በከንፈሬ ድንበር አካባቢ እንደ በኸር ልጇ ትሞጨሙጨኝ እንደነበር ሳስታውስ በሄድንበት ሁሉ የሱራፌል እህቶች ናቸው የሚባሉትን ብናገኝ ምኛቴ ሆነ። ከላይ ከተጠቀሱት የልብ ቁስሎቿ ለመሻር በምታደርጋቸው ጦርነቶች ሁሉ በድል ትወጣ ዘንድ ወደ ውጭ ስትወጣ መሠረት የማትረሳን መሳሪያዎቿ እኔንና ቦርሳዋን ሆነ።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ የራሱ ስብእና የተንፀባረቀበትና ማስተላለፍ የፈለገውን መልእክት ለማስተላለፍ የበቃበት ብዬ በገመትኩት በዚህ መጽሐፍ በውጭ የሚኖረው ወገን ካላደገበት እና እንግዳ ከሆነ ዘመናዊ አኗኗርና ባህል ጋር ለመላመድ የሚያደርገው ትግል እጅግ ውስብስብነቱ ጐልቶ ወጥቷል። አገር ከለቀቁ በኋላ እንደ አገር እና እንደወገን የሚናፍቅ ነገር የለምና ለአገር የበልጥ ከመጨነቅ በሚመነጭ ይሆንና ያለ እውቀት በስሜት ከሚገፉ ፖለቲካ ውስጥ በመግባት ለበለጠ መወናበድ ለበለጠ መራራቅ የተዳረገ ወገን በአሜሪካ እንዳለ አሳይቶናል።

ይህንን እንደጨው ዘር የተበተነ ባይተዋር ስሜታዊ ወገን ወደ አእምሮው ተመልሶ የሚወዳት አገሩን እንደስስት የሚቆጭለት ወገኑን እንደናፈቀ እንዳይቀር አገርህ ዛሬም አገርህ ናት በማለት በትእግስት የሚያግባባ ክፍል እንዳላገኘ ይህ መጽሀፍ እንድንረዳ ያደርገናል።

የደራሲ አስማማው ኃይሉን መጽሐፍ የቋንቋ ፍሰቱን ብቻ ሳይሆን ውበቱም ድንቅ ነው። የዘመናዊነት ውጤት የሆኑትን ሁለንተናዊ እሴቶች የገለፀባቸውን ስልቶችም ሆነ በእነዚህ እውነታዎች ውስጥ የኢትዮጵያዊያንን ፈተና ያስቀመጠባቸውን አገላለፆች እየጣፈጠኝ አጣጥሜዋለሁ። ዋናው ገፀ ባህርይ ስለሽ አሜሪካ ውስጥ ሲከፋም ሆነ ጥቂት ሲደሰት የሚያስታውሳቸውን ሟች እናቱን ‘የትግራይ’ ‘የሱዳንና’ ‘የጐንደር’ ትዝታዎቹን ያቀረበባቸው የምልሰት (Flash Back) አፃፃፍ ስልቱንም አድንቄለታለሁ። ከፖለቲካ ውጭ ሆነው ሁኔታዎችን የሚከታተሉ ሰዎች አገራቸውን የጠሉና የረሱ ማለት እንዳልሆነ ይልቁንም ከስሜት ነፃ ሆነው ነገሮችን ለመገንዘብ አቅም እንዳላቸው ለማሳየት በገፀ ባህርዮች አማካኝነት የገለፀበትን መንገድ ትምህርት አግኝቸበታለሁ። በአገራችን ውስጥ ብቻ ሳይሆን በባህር ማዶም ጭፍን የጥላቻና የድጋፍ ስሜቶች ምን ያህል እንዳራራቁን ይበልጥ አይቸበታለሁ።

ደራሲው ኢሕአዴግ አዲስ አበባን እንደተቆጣጠረ በአሜሪካን የነበረውን የሐበሻዎችን ሁኔታ በገፀ ባህርይው ስለሽ አማካኝነት የገለፀው እንዲሀ ነበር።

በዚሁ ሰሞን ነበር የኢትዮጵያ ፖለቲካ ሁኔታ መቀየርም የጀመረው። የሚፈጠሩት ሁኔታዎችም የቤታችን ችግር ሆነው ቀስ በቀስ ያወዛግበን ጀመር። ደርግ ከስልጣን ወርዶ ኢሕአዴግ ስልጣኑን ይዟል። የኤርትራም ነፃነት እውን እየሆነ በመምጣቱ የሚያነጋግር አጀንዳ ሆነ። በዋሽንግተን አካባቢ የሚገኙት የሬዲዮ ጣቢያዎች በእዚህ አገራዊ አዲስ ክስተት መወያየትንና ማወያየትን እንደዋነኛ ተግባራቸው ተጠምደውበታል። በግንባርም ሆነ በውህደት ኘሮግራማቸውን ያስተዋወቁን የፖለቲካ ድርጅቶች ልክ እንደ ቢራቢሮ ክንፍ አንድ ሰሞን አጊጠውበት ሲረግፉ ማየት የየሳምንቱ ትርኢት ሆኗል።

የኢሕአዴግ መንግሥት በተቃዋሚዎቹ ድክመት ፋፍቶ ያሻውን ቢያደርግ ጠያቂ ስለሌለው አገር ወዳዱ ቆሌ የሚልበት ዛፍ አጣ። ተቃዋሚዎች ሌትና ቀን የሚማፀኑት የምእራቡ አለምም የምትሉትን አልሰማሁም ያያችሁትንም አላየሁም ሲል ትኩረት በመንፈጉ የኢትዮጵያ ነገር ቀመር ያልተገኘለት የሂሳብ ስሎ እየሆነ መጣ። ኢትዮጵያዊያን አገራቸውንም በሚመለከቱ ጉዳዮች ሁሉ ያገባናል ሲሉ ከምር የሚጮሁ መሆናቸውን ቢያስመሰክሩም ቅራኔያቸውን አቻችለው በጋራ መጓዝ የሚያስችል አቅም አጥተው እርስ በርስ እየተነካከሱ የረገፉ ጥርሶቻቸው ለእግዚቢት ቀረበ።

ዘረኛ ነው ተብሎ የተከሰሰውን መንግሥት ለመታገል ዘረኛነት እንደ አማራጭ ተወሰደ። ዛሬ በግንባር ተቃቅፈናል ሲሉ በሬዲዮ ቃለ መጠይቅ ያበሰሩን ዶክተር እገሌና ዶክተር እገሌ ሳምንት ባልሞላው እድሜ ውስጥ አሮ -ፈሶ ሲባባሉ ሰምተን ጆሯችንን ዘገነነው። የራዲዮ የአየር ጊዜን ለመግዛት ነዋይን ብቻ በሚጠይቅ አገር በመኖራችን ድምጽ ማጉያን የደፈረ ሁሉ ጨበጣት። ፖለቲካ ስብሰባ አዋቂዎች በጥንቃቄ የሚገቡበት ጠባብ በር መሆኑ ቀርቶ ደፋር ስሜተኛ ዘሎ የሚደረጐስበት  ሰፊና ትልቅ የኳስ ሜዳ በር ሆነ።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ /አያ ሻረው/ የሳለው ዋናው ገፀባህርይ ምርር ያለ መከፋት ሲደርስበት ባገኘው ብጣሸ ወረቀት የሚጽፋቸው ግጥሞቹ ከስድ ንባብ ገለፃዎቹ ባልተናነሱ ቁጥብና የውስጥ ስሜትን ገላጭ እንዲሆኑ አስችሏቸዋል። በአጠቃላይ ከደንቢያ-ጐንደር እስከ ዋሽንግተን ዲሲ ልቦለድ መጽሀፍ ሊነበብ ብቻ ሳይሆን እውነታም ስላለው ለታሪክም ሊቀመጥ የሚገባው ነው። እንደ ሃያሲ ሳይሆን እንደ አንባቢ መጽሀፉን ያለ ፋታ ለጨረስኩት ለኔ ይህ ልቦለድ ግሩም ነው።

ደራሲ አስማማው ኃይሉ ምርጥ ተራኪ፤ የቋንቋ ቱጃር፤ ሀሳበ ብዙ፤ ያልታየውን ገላልጦ ውበቱን የሚያበራልን የታሪክ ብእረኛ ነበር። ዛሬ አሱም ስሙን ዘላለም የሚያስጠሩለትን መጽሐፎቹን ሰጥቶን ወደማይቀረው ሄዷል። በቅርቡም አምስተኛው መጽሀፉ ለንባብ ይቀርባል።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በደራሲ አስማማው ኃይሉ ሞት የተሰማውን ሀዘን እየገለጸ ለወዳጅ ዘመዶቹ ለአድናቂዎቹ ሁሉ መጽናናትን ይመኛል።n

 

 

ከ1927-2008 ዓ.ም

በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያ ሰሞኑን ከባድ ሃዘን መትቷታል። ታላላቅ ሰዎቿን በሞት ተነጥቃለች።  ባለፈው ሳምንት ደግሞ ታላቁን የታሪክ ፀሐፊ ጋዜጠኛ እና ዲኘሎማት አምባሣደር ዘውዴ ረታ አጥታለች።  ዘውዴ ረታ ብሪታኒያ (ለንደን) ውስጥ አረፉ።

ከአንድ ወር በፊት ነሀሴ 7 ቀን 2007 ዓም አምባሣደር ዘውዴ ረታ የተወለዱበት የ80 ዓመት የልደት ቀናቸው ነበር። የማስተር ፊልምና ኮሚኒኬሽንስ ባለቤትና ሥራ አስኪያጅ ጋዜጠኛ ቢኒያም ከበደ ለኚህ ታላቅ ሰው የሚመጥን ዝግጅት አድርጐ የዘውዴ ረታን የ80 ዓመት የልደት በአላቸውን ጐፋ ገብርኤል በሚገኘው መኖርያ ቤታቸው በደማቅ ሁኔታ አከበረላቸው። እኔም በዚህ የልደት በአላቸው ቀን ተጋብዤ የዘውዴ ረታን የመጨረሻውን የልደት በአል አከበርኩ። ያቺ ቀን ፈጽሞ አትረሣኝም። ምክንያቱም ዘውዴ ረታ ትልቅ ኢትዮጵያዊ የገዘፈ ስብእና ብሎም በሕይወት ያሉ የዘመን ተራኪ ብእረኛ በመሆናቸው ነው። ከእንዲህ አይነት ሰው ጋር ዳቦና ኬክ ቆርሶ መቋደስ፤ የኋላና የፊት የኢትዮጵያን ታሪክ ማውጋት፤ ከቶስ በምን ይገኛል? ከሁሉም በላይ ደግሞ የመጨረሻውን ቃለ-መጠየቅ ያደረግንላቸው ቀን በመሆኑም ፈፅሞ የማትረሣ ቀን።

በዚያች በነሃሴ 7ቀን 2007 ዓም የዘውዴ ረታን የ80 አመት ልደት በደማቅ ሁኔታ ካከበርን በኋላ አይናችን ግድግዳው ላይ ባሉ አስገራሚ ፎቶዎች ላይ ተሠክቶ ቀረ። ዘውዴ ረታ በዚያ በወርቃማው ዘመናቸው ማለትም ቅድመ 1967 ዓም ከበርካታ የምድራችን ታላላቅ ሰዎች ጋር የተነሷቸው ፎቶዎችን እያየን ስንገረም ቆየን። ዘውዴ ረታም ከኛ ጋር ፎቶዎቹን እያዩ ስለ እያንዳንዱ ፎቶ ትዝታቸውን እና ታሪኩን ያወጉን ጀመር። መሪዎች፤ ንጉሶች፤ የጦር አበጋዞች፤ ዲኘሎማቶች፤ የግዙፍ ስብእና ባለቤቶች ግድግዳው ላይ ሆነው ያለፈውን ዘመን ይተርኩልናል፣ ያሳዩናል፣ ያስታውሱናል። እዚያ ግድግዳ ላይ ሆነው ከሚያወጉን የምድሪቱ ታላላቅ ሰዎች መካከል በሕይወት የቀሩት አምባሣደር ዘውዴ ረታ ብቻ ነበሩ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ፤ ፀሀፌ ትእዛዝ አክሊሉ ሀብተወልድ፤ የኢጣሊያ፤ የፈረንሣይ፤ የጀርመን፤ የአሜሪካ፤ የእንግሊዝ ወዘተ ወዘተ መሪዎችና ነገስታት በሙሉ የሉም። ዘውዴ ረታ ብቻ ቀርተው በጋራ የተነሱትን ፎቶዎች ታሪክ ተረኩልን፤ አወጉን። እንዲህ አይነት ሰው በሕይወት ኖሮ ስላለፈው ሁሉ ሲተርክ መስማት በራሱ ያስደስታል። ምክንያቱም ብቸኛው ምስክር ስለሆነ ነው። ፈረንጆቹ እንዲህ አይነት ሰውን ‘A Living Legend’ ይሉታል። በሕይወት ያለው ሕያው ምስክር። ዛሬ ያጣነው ዘውዴ ረታ ይሄ ነው። የታሪክ ምስክሩ አለፈ።

ከሃገራችን ሰው ወርቃማ ምሣሌዎች መካከል “ማን ይናገር የነበረ ማን ያርዳ የቀበረ” የሚለው አንዱ ነው። እናም ዘውዴ ረታ ከአጤ ምኒልክ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ ያለውን የኢትዮጵያ ታሪክ ድንቅ በሆኑት ታላላቅ መጽሀፎቻቸው ያስነበቡን በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመን ውስጥ ቁልፍ የታሪክ ቦታ ውስጥ በመስራታቸው ነው። ታሪክን ከውስጥ ሆነው ወደ ውጭ የፃፉ ናቸው። አብዛኛው ታሪክ ከውጭ ወደ ውስጥ ነበር የተፃፈው። በዚህ ምክንያት  ደግሞ የተለያዩ የመረጃ ክፍተቶች ይኖራሉ። ዘውዴ ረታ ግን ውስጥ ሆነው ለዘመናት ያሰባሠቧቸውን የታሪክ ማስረጃዎችን አጠናቅረው በውብ የትረካ ስልታቸው ሦስት ግዙፍ የታሪክ መፃሕፍቶችን ያስነበቡን የወርቃማ ብእር ባለቤት ነበሩ።

ሃምሌ 26 ቀን 2007 ዓ.ም በአዲሰ አበባ ኤግዚቢሽን ማእከል በተካሄደው የንባብ ለሕይወት የመጻሕፍት አውደ-ርእይ ላይ በመጽሐፍቶቻቸው ድንቅ የታሪክ አቀራረብና አፃፃፍ ምክንያት አምባሣደር ዘውዴ ረታ የወርቅ ብእር ተሸላሚ ነበሩ። በዚያ በደማቅ ሥነ ሥርዓት ወቅትም ንግግር አድርገው ነበር። የቀረውን እያዘጋጀሁት ያለው መጽሐፍ ቶሎ እንድጨርሰው ድጋፍ ሆናችሁኝ ብለው ነበር።

እኛም በልደታቸው ቀን በሽልማቱ ወቅት የተነሱትን ፎቶ ግራፍ እቤታቸው በስጦታ አበርከትንላቸው። ቀጥሎም የመጨረሻውን ቃለ መጠየቅ በጋራ አቀረብንላቸው። በወቅቱ እቤታቸው የነበርነው ጋዜጠኛ ቢንያም ከበደ፤ አቶ ሣምሶን አምሃ፤ ገጣሚ አንዱአለም አባተ (የአፀደ ልጅ)፣ አቶ ግርማ ሃብተየስ፤ አቶ ደረጀ ምክሩ /ካሜራ ማን/ እና ውድሰው ዳርዮስ ሞዲ /ኤዲተር/ ነበርን።

በዚህ የልደታቸው ቀን ላይ ብዙ ተጨዋወትን። ስለ መፃሕፍቶቻቸው፤ ስለ ዘመናቸው፤ ስለ እኛ ዘመን፤ ስለ መጪው መጽሐፋቸውም አወጋን። ዘውዴ ረታ በወቅቱ የነበራቸው የጤንነት ሁኔታ ፍጹም ጤነኛ ከመሆናቸውም በላይ ንቁ አእምሮ እና ቀልጣፋ እንቅስቃሴ የሚታይባቸው ነበሩ። የ80 አመት የእድሜ ባለፀጋ አይመስሉም ነበር። እኛም ገና ብዙ የሚቆዩ ናቸው እያልን በውስጣችን አወጋን። ለካ የኛ ግምትና አቆጣጠር አይሰራም። ጉዳዩ ያለው ከላይ ነው። መቼ እንደምንጠራ አናውቀውም።  ስለዚህ እንደ ዘውዴ ረታ  በየትኛውም ዘመን ላይ ስም የሚያስጠራ መልካም ተግባር አከናውኖ መዘጋጀት እንደ ንስሃ ያገለግላል። ንስሃ ግቡ ማለት ጥሩ ስራ ስሩ፤ አትዋሹ፤ አትቅጠፉ፤ ሃጥያት አትስሩ ነው። የዘውዴ ረታ መፃሕፍት ውስጣቸው ያለው ሃቅ ነው። ንስሃ ነው።

የዘውዴ ረታ ብዕር ካፎቱ የተመዘዘው በታሪክ ውዠንብር ውስጥ በወደቅንበት ወቅት ነበር። ለምሣሌ ኤርትራ የኢትዮጵያ ቀኝ ግዛት ነበረች እየተባለ ይወራ ነበር። ኢትዮጵያ ኤርትራን አስገድዳ ጨፍልቃ ነው የገዛችው እየተባለ የሚነገርና የሚደመጥ ሃሣብ ነበር። ዘውዴ ረታ ደግሞ የኤርትራ ጉዳይ ብለው መጽሐፍ አሣተሙ። መጽሐፉ በእውነተኛ መረጃዎች ላይ ተመርኩዞ የተፃፈ ነው በሚል አያሌ አንባቢዎች ወደዱት። እስከ ዛሬም ድረስ በተደጋጋሚ እየታተመ ወዲያው የሚያልቅ መጽሐፍ ነው። መጽሐፉ ሰፊ ተቀባይነትና እውቅና አገኘ።

ተቀባይነትን ያገኘው በኢትዮጵያዊያን ብቻም አልነበረም። ዛሬ ከኢትዮጵያ ተገንጥለው ራሣቸውን መቻላቸውን በሚናገሩ በኤርትራዊያንም ጭምር ነበር። መጽሐፉ ኢትዮጵያ ውስጥ እንደሚነበበው ሁሉ ኤርትራ ውስጥም ተነባቢ ሆነ። በርካታ ኤርትራዊያን መጽሐፉን እንደገዙትም ይነገራል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ምን ቢጠቀስ ነው የሁለቱም ሃገር ዜጐች የሚያነቡት የሚል ጥያቄ መነሣቱ አይቀርም

አምባሣደር ዘውዴ ረታ የፃፉት የኤርትራ ጉዳይ መጽሐፍ ትክክለኛ የታሪክ ሰነዶችን በመያዙና እውነተኛ ሃቅ በማንፀባረቁ ነበር የተወደደው። ለምሣሌ ቀደም ባለው ዘመን ኤርትራ በእንግሊዞች የቅኝ አገዛዝ መዳፍ ስር በነበረችበት ወቅት ከዚያ መከራ ወጥታ ከእናት ሃገሯ ከኢትዮጵያ ጋር እንድትቀላቀል ከፍተኛ መስዋእትነት የከፈሉት ኤርትራዊያን ራሣቸው መሆናቸውን ደራሲው ይገልፃሉ። በወቅቱ ኤርትራ እና ኢትዮጵያ ተዋህደው ለመኖር ካለ ጦርነት እና ተጽእኖ በሰላምና በፍፁም ደስታ እንደነበር የጽሁፍ ማስረጃዎችን እየጠቃቀሰ መጽሐፉ ይተነትናል። በነዚህና በሌሎችም የአፃፃፍ ቴክኒኩ መጽሐፉ እስከ አሁን ድረስ በከፍተኛ ደረጃ ከሚታተሙና ከሚሸጡ መፃሕፍት መካከል አንዱ ነው።

የዘውዴ ረታ የመተረክ ችሎታ በስፋት የሚያሣየው ሁለተኛው ግዙፍ መጽሐፋቸው በ1997 ዓም ላይ ብቅ አለ። ርእሱ ተፈሪ መኰንን ረዥሙ የሥልጣን ጉዞ ይሠኛል። ይህ መጽሐፍ 547 ገፆች ያሉትና ከ1884-1922 ዓ.ም የነበረችውን ኢትዮጵያን እና ቤተ-መንግሥታዊ ፖለቲካዋን የሚያስቃኘን በውብ የትረካ ክህሎት የቀረበ ነው።

መጽሐፉ የአፄ ኃይለሥላሴን ውልደት ማለትም ገና ከጋብቻና ከጽንስ ጀምረው እንዴት እንደተወለዱ በመተረክ የአፄ ምኒልክን የመጨረሻ የስልጣን ዘመን ይዞ ልጅ እያሱን፤ ንግስት ዘውዲቱን፤ ተፈሪን እያለ የሚያወጋ የታሪክ ሰነድ ነው። አንድ ታሪክ ፀሐፊ ማስተላለፍ የፈለገውን ታሪክ ለመግለጽ ዋነኛው መሣሪያ ቋንቋ ነው። ዘውዴ ረታ የሰበሰቧቸውን የታሪክ ሃቆች ውብ በሆነ የአማርኛ ቋንቋ ችሎታ አንባቢን የሚመግቡ ፀሐፊ መሆናቸውን ያስመሠከሩበት መጽሐፍ ነው።

የኢትዮጵያ ታሪክ በስርዓት ሲመረመር ብዙ አስገራሚ ጉዳዮች አሉት። ለምሣሌ ዘውዴ ረታ በፃፉት “ተፈሪ መኰንን” በተሠኘው መጽሐፍ ውስጥ አንድ ለየት ያለ ነገር እናገኛለን። ተፈሪ መኰንን /አፄ ኃይለሥላሴ/ በእናታቸው በኩል የሙስሊም ሃይማኖት አለባቸው። የእናታቸው የወ/ሮ ተናኘወርቅ አባት ሺህ አሊ የተባሉ የወረኢሉ ባላባት ናቸው። ከዚህ ቀደም አቶ በሪሁን ከበደ በፃፉት “የአጤ ኃይለሥላሴ ታሪክ” መጽሐፍ ውስጥ ደግሞ የጃንሆይ አባት ራስ መኰንን ከትግሬ ዘር እንዳለባቸው ጽፈዋል። ስለዚህ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የብዙ ኢትዮጵያዊ ማንነቶች መገለጫ እንደሆኑ መገንዘብ እንችላለን።

ዘውዴ ረታ የአጤ ኃይለሥላሴን ታሪክ ለመፃፍ ሲነሱ ከየት መጀመር እንዳለባቸው አሰቡ። የአንድ ትልቅ መሪ ታሪክ፤ ከመነሻው ተነስቶ እስከ መጨረሻው ሲዘልቅ እንጂ፤ ከመሃል ተጀምሮ ወደ ፍፃሜዉ ሲያመራ ለአንባቢዎች የተሟላ ሃሣብ ሊሰጥ አይችልም በማለት ወሰኑ። ከዚያም ራስ እምሩ ኃይለሥላሴ የተናገሩት ትዝ አላቸው። ነገር ከመነሻው እንጂ ከመጨረሻው አይጀመርም ያሉትን አስታወሱ።፡ እናም ተፈሪ መኮንን ገና ሲረገዙ ሁሉ ያለውን ታሪክ በጣፋጭ አማርኛ ተረኩት። የተፈሪ እናት እርግዝናቸው አልጠና እያላቸው ሾተላይ እያስቸገራቸው ዘጠኝ ጊዜ አስወርዷቸዋል። ከዚህ ሁሉ ምጥ እና ሾተላይ በኋላ ተፈሪ መኮንን /ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ/ እንዴት እንደተወለዱ ዘውዴ ረታ የተረኩትን በጥቂቱ ላቋድሣችሁ።

“ወ/ሮ የሺእመቤት ከባለቤታቸው ከራስ መኮንን ጋር የነበራቸው ትዳርና ሕይወት ምቾትና ሠላም ያለው በመሆኑ ሲደሰቱ በየአመቱ የሚፀንሱት ልጅ ግን ስለሚሞትባቸው ሃዘንና ሰቀቀን ሣይለያቸው ኖረ። በ1884 ዓ.ም ለዘጠነኛ ጊዜ መፀነሣቸው ሲታወቅ የሸሆቹም ሆኑ የየገዳሙ ትንቢት ተናጋሪዎች “ይህ የተፀነሰው ሕፃን በደህና ወደዚህ አለም ለመምጣት ከጌታ ተፈቅዶለታል። እንደተወለደ ከእናቱ ተነጥሎ ለብቻው በልዩ ጥንቃቄ እንዲያድግ ያስፈልጋል። ከብዙ ሰው አይን ተሠውሮ ካደገ በኋላ ብዙ ፈተናዎችን አሣልፎ አንዱ ቀን ባልተጠበቀ ጊዜ የቅድመ አያቶቹን ዘውድ ለመውረስ ይበቃል”  ብለው ነበር ይባላል።

“ይህ ትንቢት ከልዩ ልዩ ቦታዎች እየተሠራጨ ስለሚነገር የሚባለውን ለመፈፀም ራስ መኮንን እንዲስማሙ ብርቱ ጥረት ተደረገ። በዚያን ጊዜ የራስ መኮንን አስተያየት “የሚሰጥ እሱ፤ ፈጣሪያችን ነው። የሚነሳም እሱ ነው፤ አሁን እኛ በፈጣሪ ሥራ ገብተን እናትና ልጅ የምንለያየው ለምንድን ነው” የሚል ነበር። በመጨረሻም የባሕታዊዎቹ ተከታዮች አሸነፉ።

“ሐምሌ 16 ቀን 1884 ዓ.ም ሌሊት ወይዘሮ የሺእመቤት /ተፈሪ የተባለውን/ ወንድ ልጅ በደህና ሲገላገሉ ወዲያው እናቱ ሳይስሙት /ወይም ሳያዩት/ በሱፍ ጨርቅ ተጠቅልሎ በአገልግል ውስጥ ተደርጐ ለማደጊያ ወደተዘጋጀለት ሥውር ቦታ ተወሠደ። ፃድቁ የአቡነ ተክለ ሃይማኖት ልዩ አማኝ የሆኑት ወ/ሮ የሺእመቤት ለመጀመሪያ ጊዜ በደህና የተገላገሉትን ሕፃን ልጃቸውን ካላሣያችሁኝ ብለው አላስቸገሩም። “ልጅ በደህና ወልጄ ታቅፌ ለማሣደግ ስፈልግ ብዙ ተሣቅቄ እያለሁ ይኸ ዘጠነኛው ጽንሴ እጅግም አላስቸገረኝም ነበር። ሕይወት እንዲኖረው ከእናቱ መነጠል አለበት ካላችሁ በጤና አድጐ በሰላም እንዳየው እናንተም ፀልዩልኝ” ብለው ዝም አሉ።

“ተፈሪ ከተወለደ ሁለት አመት ሊሞላው ሲቃረብ ወ/ሮ የሺእመቤት እንደገና ፀነሱ። እንደሚባለው ይህ አስረኛው እርግዝና እመይቴን ሰላም አልነሣቸውም ነበር። ከሌሎች ግዜያቶች ይበልጥ ጤንነት ስለተሠማቸው ፆምና ፀሎቱን እጅግ አጥብቀው ሲጠባበቁ መጋቢት 6 ቀን 1886 ዓም የተፀነሰው ለመወለድ መጣሁ አለ። የእርግዝናቸውን ሰዓት ምጡ እጅግ አሰቃያቸው። በዚያን ግዜ በኤጀርሳ ጎሮ ወይዘሮ የሺእመቤት አጠገብ ተገኝተው የዓይን ምስክር የሆኑት በጅሮንድ ተክለ ሃዋርያት በታሪክ ማስታወሻቸው ላይ እንዳሰፈሩት አዋላጆች የሺእመቤትን ሥቃይ ምን ያህል እንዳበዛው ለማስረዳት እጅግ የሚዘገንን መሆኑን ገልፀውታል። አዋላጇ እንደምንም ልጁን መንጥቃ ብታወጣም ሕፃኑ በነፍስ አልቆየም። በቶሎ በድን ሆነ። ወይዘሮ የሺእመቤትም ስቃያቸው ወደ ጣር ተለወጠ። ሰውነታቸው ደከመ። ትንፋሻቸው እያጠረ ሄደ። በዚሁ መጋቢት 6 ቀን 1886 ዓ.ም እኩለ ሌሊት ላይ የወይዘሮ የሺእመቤት የጣር ትንፋሽ ቆሞ፣ ሕይወታቸው አለፈ።”

ዘውዴ ረታ እንዲህ አይነት ልብ የሚነኩ ታሪኮችን በቀላል አማርኛ ግን ውብ በሆነ ትረካ ያስነብቡናል። ታሪክን ከጽንስ ጀምረው እስከ ንግሥና ከዚያም እስከ አለማቀፍ ሰብእና ድረስ የመተረክ ብቃታቸውን ያስመሰከሩበት “ተፈሪ መኰንን ረዥሙ የሥልጣን ጉዞ” የተሰኘው መጽሐፋቸው ዘላለማዊ ስም ያሠጣቸዋል።

ሦስተኛው ግዙፍ መጽሐፋቸው ደግሞ የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ መንግሥት” የሚሰኘው ነው። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ምንም እንኳ ርዕሱ ከአፄ ኃይለሥላሴ ጋር ቢገናኝም፤ የመጽሐፉ ሰፊ ይዘት ግን ኢትዮጵያ ነች። አብዛኛው ርዕሰ ጉዳይ በንጉሡ ዘመን ስለመበረችው ኢትዮጵያ እና አስተዳደሯ የሚቃኝ ነው። ለምሳሌ ኢትዮጵያ ከፍፁም ፊውዳላዊ ሥርዓት ወደ ሕጋዊ አስተዳደር እንዴት እንደተሸጋገረች ልዩ ልዩ ሠነዶችን በመጠቃቀስ መጽሐፉ ያብራራል።

ከዚህ ሌላም የትምህርትና የስልጣኔ መንገድ በዚያን ዘመን እንዴት እንደነበር ይተርካሉ። በኋላ ደግሞ ይህች ጥንታዊትና ታሪካዊት ሀገር ኢትዮጵያ በፋሽስቶች እጅ የወደቀችበትን እና ዜጐቿ ደግሞ በቅኝ ግዛት መዳፍ ሥር ላለመውደቅ የከፈሉትን መስዋዕትነትም አምባሳደር ዘውዴ ረታ ይተርካሉ። ቀዳማዊ ኃይለሥላሴም በዓለም አቀፍ ደረጃ የሀገራቸውን ጉዳይ ይዘው በመቅረብ በዲፕሎማሲው ረገድ ያበረከቱትን ተግባር በተደራጀ ማስረጃ ዘውዴ ረታ ይተርካሉ። ከኢጣሊያ ወረራ በኋላም እንግሊዝ በኢትዮጵያ ላይ የበላይነቷን ለማሳየት የፈጠረችውን ደባ ንጉሡ እንዴት አድርገው በዘዴ የሀገራቸውን ሉዐላዊነት እንዳረጋገጡ መጽሐፉ ይተርካል። ይሄው 812 ገጾች ያሉት የዘውዴ ረታ መጽሐፍ ኢትዮጵያ ከ1923 ዓ.ም እስከ 1948 ዓ.ም ድረስ ምን እንደነበረች ያሳየናል። ከ1948 እስከ 1966 ዓ.ም ድረስ ያለውን ታሪክ ደግሞ በቅርቡ ያሳትሙታል ተብሎ ይጠበቃል።

እነዚህ ግዙፍ የሆኑ የዘውዴ ረታ መፃሕፍት የቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ዘመነ መንግሥት ጠንካራ እና ደካማ ጐኖች በማሳየትና በመተንተን ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸው ናቸው። እነዚህንና ሌሎችንም የውድድር ውጤቶች መሠረት በማድረግ ከሀምሌ 23-26 2007 አ.ም በተካሄደው “ንባብ ለሕይወት” በተሰኘው ትልቅ የመፃሕፍት ዐውደ-ርዕይ ላይ መራጭ ኮሚቴው ለአምባሳደር ዘውዴ ረታ ከፍተኛ ድምፅ ሰጥቶ የአመቱ  የወርቅ ብዕር ተሸላሚ አድርጓቸዋል።

በመጽሐፋቸው ውስጥ የሚገኘው ፅሁፍ እንደሚያወሳው፣ ዘውዴ ረታ ነሐሴ 7 ቀን 1927 ዓ.ም እዚሁ አዲስ አበባ ውስጥ መወለዳቸውን ታሪካቸው ያወጋል። ከ1933 ዓ.ም እስከ 1945 ዓ.ም ድረስም ቀድሞ ደጅአዝማች ገብረማርያም ይባል በነበረውና ኋላ “ሊሴ ገብረማርያም” ተብሎ በተሰየመው የፈረንሳይ ት/ቤት የመጀመሪያውንና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን አከናውነዋል።

ዘውዴ ረታ ገና የ17 አመት ወጣት እያሉ ሶስት ቴያትሮችን ጽፈው ለመድረክ አብቅተዋል። እነዘህም

1-እኔና ክፋቴ

2- ፍቅር ክፉ ችግር

3- የገዛ ስራዬ

የተሰኙ ናቸው። በነዚህ ቴያትሮች ጭብጥና አጻጻፍ የተነሳ ተሰጥኦ ያለው ጸሐፊ መጣ ተብሎ ልዩ እንክብካቤና ድጋፍ ይደረግላቸው ጀመር።

ዘውዴ ረታ፣ ከ1945 ዓ.ም እስከ 1948 ዓ.ም በጋዜጣና ማስታወቂያ መሥሪያ ቤት፣ የቤተ-መንግሥት ዜና ጋዜጠኛና በራዲዮ ዜና አቅራቢነት ሠርተዋል። ከዚያም ከ1948 ዓ.ም እስከ 1952 ዓ.ም ድረስ በፓሪስ “ECOLE SUPERIEURE DE JOURNALISM DE PARIS” የጋዜጠኝነት ትምህርት በማጥናት በዲፕሎማ ተመርቀዋል። ከትምህርታቸው መጠናቀቂያ በኋላ ከ1952 ዓ.ም እስከ 1954 ዓ.ም የኢትዮጵያ ድምጽ ጋዜጣና የመነን መጽሔት ዳይሬክተር ሆነው ሰርተዋል። ቀጥሎም ከ1954 እስከ 1955 ዓ.ም ለአንድ ዓመት የኢትዮጵያ ራዲዮ ብሔራዊ አገልግሎት ዳይሬክተር ሆነው ሰርተዋል። ከ1955 ዓ.ም እስከ 1958 ዓ.ም ደግሞ የኢትዮጵያ ወሬ ምንጭ ዋና ዳይሬክተር ነበሩ። ከ1958 ዓ.ም እስከ 1960 ዓ.ም የማስታወቂያ ሚኒስቴር ረዳት ሚኒስትር ሆነው ሰርተዋል። በኋላም ከ1960 ዓ.ም እስከ 1962 ዓ.ም ድረስ ደግሞ የኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት ድርጅት ዋና ሥራ አስኪያጅ በመሆን አገልግለዋል። ከ1956 ዓ.ም እስከ 1962 ዓ.ም የፓን አፍሪካ ኒውስ ኤጀንሲ ማኅበር ፕሬዝደንት ሆነው ሰርተዋል። ከ1962 ዓ.ም እስከ 1967 ዓ.ም ድረስ ወደ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ተዘዋውረው በሦስት ዘርፎች አገራቸውን አገልግለዋል። እነዚህም የሚከተሉት ናቸው፡

1ኛ. በፓሪስ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ሚኒስትር ካውንስለር

2ኛ. የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ም/ሚኒስትር

3ኛ. በሮም እና በቱኒዚያ የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት አምባሳደር ሆነው ሰርተዋል።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ፣ በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመነ መንግሥት የሃያ ሁለት ዓመታት አገልግሎት ካበረከቱ በኋላ፣ በደርግ ዘመን ከ1967 ዓ.ም ጀምሮ ስደተኛ ሆነው በአውሮፓ በቆዩበት ዘመን፣ በሮም የኢንተርናሽናል ድርጅት ውስጥ (IFAD) ለአሥራ ሦስት ዓመታት በፕሮቶኮልና በመንግሥታት ግንኙነት ጉዳይ ኃላፊ ሆነው ሠርተዋል።

በ1959 ዓ.ም ከባለቤታቸው ከወ/ሮ ገሊላ ተፈራ ጋር ተጋብተው ሦስት ልጆችንም ማለትም አያልነሽን፣ ቤተልሄምን እና ገብርኤል በጋራ አፍርተው ይኖሩ እንደነበር የሕይወት ታሪካቸው ያወሳል።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ፣ ከንጉሠ ነገሥቱ መንግሥት የምኒልክ የመኮንን ደረጃና የኢትዮጵያ የክብር ኮከብ አዛዥ መኮንን ኒሻን ተሸላሚም ነበሩ። ከዚህ ሌላም ከአፍሪካ፣ ከእስያና ከአውሮፓ በድምሩ ከሃያ ሁለት አገሮች የታላቅ መኮንን ደረጃ ኒሻኖችን የተሸለሙ ኢትዮጵያዊ ናቸው።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ ገና በወጣትነታቸው ዘመን ማለትም ከ1945 ዓ.ም ላይ ሁሉ ወደ አራት የመድረክ ቴአትሮችን ጽፈው ለሕዝብ ያሳዩ የሥነ-ጽሁፍ እና የዲፕሎማሲ ሰው ናቸው። በፀባያቸውም ትሁት፣ ይህን ሠርቻለሁ ብለው ልታይ፣ ልታይ የማይሉ በተፈጥሯቸው ድብቅ ናቸው።

አምባሳደር ዘውዴ ረታ፣ የአንድ ስርዓተ-መንግሥትን ማለትም የቀዳማዊ ኃይለሥላሴን ዘመን ታሪክ፣ ከውስጥ ሆነው ያዩትን እና የኖሩትን እንዲሁም ደግሞ የተለያዩ ሰነዶችን በማገላበጥ እና ሰዎችን በመጠየቅ ለትውልድ ታሪክ በማስተላለፋቸው የወርቅ ብዕር ተሸላሚ ሆነዋል።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በታላቁ ዲፕሎማትና ጋዜጠኛ ብሎም ታሪክ ጸሐፊ በሆኑት በአምባሳደር ዘውዴ ረታ ድንገተኛ ህልፈት የተሰማውን ሐዘን እየገለጸ ለቤተሰባቸው፣ ለወዳጅ ዘመዶቻቸውና ለአድናቂዎቻቸው መጽናናትን ይመኛል።  

 

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

ኢትዮጵያ ባለፈው እሁድ መስከረም 23 ቀን 2008 ዓ.ም አንጋፋውን ጋዜጠኛ እና ሃያሲ ሙሉጌታ ሉሌን አጥታለች። ጋሽ ሙሉጌታ ከዚህ ዓለም በሞት ተለየ።

 

ሙሉጌታ ሉሌ በ1960ዎቹ መግቢያ ላይ በእጅጉ የሚታወቅበት ሙያው ከሥነ-ጽሑፍ ጋር በተያያዘ ነበር። ድንቅ የሥነ-ፅሁፍ ሃያሲ ነበር። የኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ ምን አይነት እንደነበር የገባው፣ ያስተዋለ እና የሚተነትን ሰው በዚያ ዘመን ላይ ጥሩ ቢባል ሙሉጌታ ሉሌ አንድ ተብሎ ይጀመር ነበር።

 

የሙሉጌታ ሉሌን የሃያሲነት ችሎታ ላስረዳ። ኢትዮጵያ 1962 ዓ.ም ላይ አንድ ጉደኛ መጽሐፍና ደራሲ አገኘች። መጽሐፉ ከአድማስ ባሻገር ይሰኛል። ደራሲው ደግሞ በዓሉ ግርማ ነው። መጽሐፉም ሆነ ደራሲው የዚህች ሀገር አዲስ የሥነ-ፅሁፍ ክስቶች መሆናቸውን መጀመሪያ ያበሰረው ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

 

ኢትዮጵያ ከጥንታዊ የሥነ-ፅሁፍ ጉዞዋ ወደ ዘመናዊ አፃፃፍ ተሸጋገረች። አዲስ አተያይ መጣ። አዲስ ጎዳና ተያያዝን። እያለ ሙሉጌታ ሉሌ የበዓሉ ግርማን አፃፃፍ ብርቅዬነት አብስሯል። ከአድማስ ባሻገር የተሰኘው የበዓሉ ግርማ መፅሐፍ የኢትዮጵያን የሥነ-ፅሁፍ የሺ ዓመታት ጉዞ የለወጠ እና ወደ አዲስ ምዕራፍ ያሸጋገረ ነው በማለት ለመጀመሪያ ጊዜ ሂስ የፃፈው ሙሉጌታ ሉሌ ነው። እስከ ዛሬ ድረስ ላለፉት 45 ዓመታት በበዓሉ ግርማ ከአድማስ ባሻገር መጽሐፍ ላይ የድግሪ፣ የማስትሬት እና የዶክተሬት ድግሪ መመረቂያ ጥናቶች ይፃፋሉ። በሌሎችም አውደ ውይይቶች ላይ ስለዚሁ መጽሐፍ ጥናቶች ይቀርባሉ። በጣም የሚገርመው ጉዳይ እስከ ዛሬ ድረስ የሚነሱት ነጥቦች ሙሉጌታ ሉሌ የዛሬ 45 ዓመት የፃፋቸው ርዕሰ ጉዳዮች ናቸው። ለመሆኑ ሙሉጌታ ሉሌ ምን አለ? ምን ፃፈ ሊባል ይችላል።

 

ሙሉጌታ ሉሌ ስለ አድማስ ባሻገር መጽሐፍ የሰጠው ሂስ አንደኛ አፃፃፉ ላይ ነው። ከዚህ ልቦለድ መጽሐፍ በፊት የተፃፉት የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፎች የሚተርኩት ከልደት እስ ሞት ድረስ ነው። ለምሳሌ ወደ ዘመናዊ ሥነ-ፅሁፍ የተደረገውን ጉዞ ይደግፋል የሚባው የሐዲስ ዓለማየሁ ፍቅር እስከ መቃብር መጽሐፍ ትረካው የሚጀምረው ገና በዛብህ ሳይወለድ ነው። የእናትና አባቱን ጋብቻ መጀመሪያ ላይ ይተርካል። ጎጃም ውስጥ ማንኩሳ በምትባለው ቦታ ቦጋለ መብራቱ እና ውድነሽ በጣሙ የሚባሉ ባልና ምሽት እንደነበሩ ይተርካል። በነሱ ጋብቻ ምክንያት በዛብህ መወለዱ፣ ማደጉ፣ መማሩ፣ ስራ መቀጠሩ፣ የፍቅር ሕይወቱ፣ ስደቱ፣ ሞቱ ይተረካል። ከልደት እስከ ሞት ወይም ከአንቀልባ እስከ ቃሬዛ የሚሔድ ትረካ ነበረው የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ። በዓሉ ግርማ የሚባል አብዮተኛ ደራሲ መጥቶ ይህን ሕግ ቀየረው። ከአድማስ ባሻገር በሚባለው መጽሐፉ አዲስ አፃፃፍ ለኢትዮጵያ ሥነ-ፅሁፍ አበሰረ። የመጽሐፉ ታሪክ ገና ሲጀምር “ቤቱን የዝምታ አዘቅት ውጦታል” በማለት ነው። ታሪክን ከወገቡ  ጀመረው። የቀደመው ሥነ-ፅሁፍ ታሪክ ከልደት ነበር የሚጀምረው። እናም በዓሉ ግርማ አዲስ አፃፃፍ እንዳመጣ መጀመሪያ የነገረን ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

የበዓሉ ግርማ ገፀ - ባህሪዎች እነ አበራ፣ እነ ኃይለማርያም፣ እነ ሉሊት የማንነት ጥያቄ የሚያባዝናቸው የአዲሱ ትውልድ ወኪሎች መሆናቸውን ያብራራልን ሙሉጌታ ሉሌ ነው። በዓሉ ግርማ ስለተረከለት “ጥቁር ጢንዚዛ” ተምሳሌትነት ያብራራን ይኸው ጎምቱ ጋዜጠኛ ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

 

ለአንድ ሥነ- ፅሑፍ ተምሳሌት /Symbolism/ አስፈላጊነት እና የበዓሉ ግርማ የተምሳሌት አፃፃፍ እንዴት እንደሆነ ሙሉጌታ ሉሌ ተንትኖልናል። ራሷን “ጠይም ጣኦት” እያች የምትጠራው ሉሊት፣ ወንድን ልጅ የማንበርከክ ችሎታዋ፣ ወንድን በፍቅር ተብትባ እና እጅ እግሩን ይዛ፣ እያነሆለለች የምትጫወትበት ምክንያት ምን እንደሆነ በተባ ብዕሩ ያስነበበን ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

 

ሙሉጌታ ሉሌ ለኔ ልዩ ሰው ነው። ምክንያቴ ደግሞ ዛሬም ድረስ ወደር ያልተገኘለትን የበዓሉ ግርማን ከአድማስ ባሻገር ልቦለድ መጽሐፍ ለመጀመሪያ ጊዜ የገባውና የተነተነው እሱ ነው። ከአድማስ ባሻገርን ከበዓሉ ግርማ በላይ ያብራራው ሙሉጌታ ሉሌ ነው። ድንቅ ሃያሲ ነበር።

 

 

ሙሉጌታ ሉሌ ከተነተናቸው መጽሐፎች መካከል የሰለሞን ደሬሳን ልጅነት የተሰኘውን የግጥም መድብል ነው። በዘመኑ ከፍተኛ ውዝግብ ያስነሳው የሰለሞን ደሬሳ የአፃፃፍ ቴክኒክ አዲስ ዘዬ /Style/ ነው በማለት የገጣሚውን ሥራ ያስተዋወቀን ሃያሲ ሙሉጌታ ሉሌ ነው። ይህ የሆነው የዛሬ 45 ዓመት ግድም ነው። ሰለሞን ደሬሳ “ጥበብ ለጥበብ” /Art for Art sake/ የሚባል አፃፃፍ ያመጣ ነው። ለሥነ-ፅኁፍ ሕግጋት አይጨነቅም። “ለራሱ ለነብስያው የሚጨነቅ ገጣሚ ነው” እያለ ሰለሞንን ያብራራልን ሙሉጌታ ሉሌ ነው።

የ1960 ዎቹን የኢትዮጵያን የጥበብ ክስቶች ማለትም በዓሉ ግርማን፣ ሰለሞን ደሬሳን፣ ገብረክርስቶስ ደስታን፣ ብርሃኑ ዘሪሁንን ሌሎችንም የተነተነ የሥነ-ፅሁፍ ባለውለታችን ነበር ሙሉጌታ ሉሌ።

 

እሁድ ምሽት ከወደ አሜሪካ አንድ አስደንጋጭ ዜና ብቅ አለ። ሙሉጌታ ሉሌ አረፈ የሚል። የሥነ- ፅሁፍ እና የጥበብ ሃያሲነቱን ላስቀምጠውና በብዙዎች ዘንድ ጎልቶ የሚታይበትን ግርማ ሞገስ ያጎናፀፈውን የጋዜጠኝነት ሕይወቱን ደግሞ በትንሹ ልዳስሰው።

 

በኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ታሪክ ውስጥ ስማቸው ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት መካከል አንዱ ሙሉጌታ ሉሌ ነው።  ምክንያቱም በቀደመው ዘመን ትልልቅ ክብር የነበራቸውን የዛሬይቱ ኢትዮጵያን፣ የመሣሠሉ ጋዜጦችና መጽሔቶችን ከማዘጋጀት ባለፈ የኢትዮጵያ ፕሬስ ድርጅት ውስጥ በአመራርነት ያገለገለ፣ የብዙ ጋዜጠኞች ሞዴል በመሆን ወደ ሙያው እንዲገቡ ያገለገለ እና ሙያውን ያስፋፋ ሰው ነበር። በኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ሙያ ውስጥ ደማቅ አሻራ ያለው ሰው ነው።

በሄራልድ ጋዜጣ፣ በአዲስ ዘመን፣ በዛሬይቱ ኢትዮጵያ፣ በየካቲት መጽሔት፣ በመነን መጽሔት ወዘተ ላይ የፃፋቸው መጣጥፎች ዘመን ተሻጋሪዎች ናቸው። በየትኛውም ወቅት እና ትውልድ ውስጥ የሚነበቡ ናቸው።

 

ሙሉጌታ ሉሌ የቃላት ሀብታም ነው። ቃላት የሚገቡበትን የሚሰኩበትን ቦታ ጠንቅቆ የሚያውቅ የጽሑፍ ሊቅ ነው። ሃሳባቸውን በፅሁፍ በመግለጽ ከሚደነቁ ሰዎች ተርታ ስሙ ወዲያው የሚጠራ የዚህች ሃገር የጋዜጣና የመጽሔት ፊት አውራሪ ባለሙያ ጋሽ ሙሉጌታ ሉሌ ተለየን።

 

ከ1983 ዓ.ም በኋላ አዲስ ስርዓት ሲመጣ ሙሉጌታ ሉሌ ከቀድሞው የኃላፊነት ቦታውና ስራው ተሰናበተ። ግን ቁጭ አላለም። ወዲያው ደግሞ የነፃው ፕሬስ አዋጅ ወጣ። በግል ጋዜጣና መጽሔት ማሳተም ተፈቀደ። መፃፍ ተፈቀደ። መተቸት ተፈቀደ። እናም ፈጣኑ ሙሉጌታ ሉሌ ከሙያ አጋሮቹ ጋር ሆኖ ጦቢያ መጽሔትን እና ጋዜጣን መሠረተ። ከ1983 ዓ.ም በኋላ በኢትዮጵያ የነፃው ፕሬስ ምህዋር ውስጥ በእጅጉ ፈንጥቃ ትታይ የነበረችው ጦቢያ የሙሉጌታ ሉሌ የእጅ እና የአእምሮ የሥራ ውጤት ነበረች።

 

 

እስኪ አንድ ጊዜ ወደ አእምሮአችንን ከ1984 ዓ.ም እስከ 1997 ዓ.ም ድረስ ይታተሙ ስለነበሩ የኢትዮጵያ የነፃ ፕሬስ ውጤቶች እንውሰድ። ስንቶቹ መጡባችሁ? ሰንቶቹ ትዝ አሏችሁ? በዚህች ሀገር የፕሬስ ታሪክ ውስጥ ሁሉም ነገር ደማምቆ የታየበት ወቅት ነበር። ጦቢያ መጽሔትና ጋዜጣ ደግሞ ቀድማ በመምጣት እና ጎልታ በመታየት ትታወሳለች።

ጦቢያ መጽሔት በእጅጉ ከሚሸጡ እና ከሚሰራጩ የህትመት ውጤቶች መካከል ባለ ግርማ ሞገሷ ነበረች። ይህችን መጽሔት የሚገዛ ሰው ደግሞ በዋናነት የሚያነበው “ፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ” የተባለ ሰው የሚፅፈውን የፖለቲካ ትንታኔ ጽሁፍ ነው። ይህ ሰው በየወሩ ሰፊ የሆነ ትንታኔ ያቀርባል። ገዢውን መንግሥት ከልዩ ልዩ አንፃሮች እያነሳሳ ሂስ ያቀርብበታል። ማህበረሰብን ይጠይቅበታል። ታሪክን እያነሣሣ የኋላን እንድናይ ያደርገናል። በአፃፃፍ ቴክኒኩ እና ሃሳቡን በመግለፅ ብቃቱ ወደር የማይገኝለት ፀሐፊ ነው። ይህ በፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ ስም የሚጠራው ፀሐፊ ሙሉጌታ ሉሌ ነው። ፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ የሙሉጌታ ሉሌ የብዕር ስም ነው።

 

ሙሉጌታ ሉሌ በኢትዮጵያ የነፃው ፕሬስ ታሪክ ውስጥም ግንባር ቀደም ሆኖ የሚጠራ ሰው ነው። በሀገሪቱ ውስጥ የነፃ ፕሬስ አዋጅ ከወጣ ማግስት ጀምሮ በተሰጠው መብት እስከ ጥግ ድረስ ለመጠቀም የደፈረ ብዕረኛ ነበር። ሌሎችም እንዲፅፉ፣ እንዲተቻቹ፣ ሃሳብን በፕሬስ እንዲገልፁ፣ መፍራትና መሸማቀቅ እንዲቆም ብርቱ ትግል ያደረገ የነፃው ፕሬስ ተምሳሌት ነበር።

 

ለዘመናት የታፈነው የነፃው ፕሬስ አዋጅ ብቅ ሲል የተረገዘው ብሶት በብዕር መዘርገፍ የጀመረው በዚሁ አንጋፋ ጋዜጠኛ በሙሉጌታ ሉሌ አማካይነት ነው። በፀጋዬ ገ/መድህን አርአያ ስም ሃሳብን በነፃነት የመግለፅን ልምድ ያስተዋወቀ ነው። በእርሱ እግር ተተክተው ብዙ የፕሬስ ሰዎች በዚህች ሀገር መጥተው ነበር። እስከ 1990 ዓ.ም ብቻ ከ300 በላይ የጋዜጣና የመጽሔት ሕትመቶች መጥተው እንደሔዱ በዚያን ወቅት የሰራሁት ጥናት ይነግረኛል። እናም ይህች ሀገር ፕሬስ ዘንቦባት አሁን ደግሞ የፕሬስ ክፉኛ ድርቅ የመታት ሀገርም ለመሆን በቅታለች።

 

የህትመት ውጤቶች ሃሳብን በጋዜጣና በመጽሔት የመግለፅ አብዮቶች ፈክተው በታዩበት ቅድመ 97 ዓ.ም እንደ ሙሉጌታ ሉሌ የመሣሠሉ ፀሐፊዎችን ታሪክ ያስታውሳቸዋል። ለፕሬስ ነፃነት ግንባራቸውን የሰጡ ባለሙያዎች ነበሩና ነው።

ሙሉጌታ ሉሌ የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን ደብረብርሃን ከተማ ኃይለማርያም ማሞ ት/ቤት ካጠናቀቀ በኋላ የዛሬ 50 ዓመት ፕሬስ ድርጅት ውስጥ ተቀጠረ። ሙሉጌታ በጣም አስገራሚ ሰው ነበር። ልክ እንደ ጳውሎስ ኞኞ እጅግ አንባቢና ተመራማሪ ነበር። ሌሎች ቀጣይ የሆኑ የቀለም ትምህርቶችን አልተማረም። የኮሌጅ ዲፕሎማ እንኳን የለውም። ግን በሙያው ወደር የማይገኝለት ሰው ለመሆን የበቃው በንባብ ነው። ፈረንጆች Book Worm እንደሚሉት አይነት ሰው ነው። መጻሕፍትን የሚያነብ ብቻ ሳይሆን የሚበላም የሚመስል ነው። ለዚህ ነው የኢትዮጵያ ፕሬስን እላይ ሆኖ እስከ መምራት የደረሰው። ለዚህ ነው በነፃው ፕሬስ ውስጥም ትልቅ ብዕረኛ ሆኖ ያለፈው።

አንጋፋው ጋዜጠኛ፣ ሃያሲ፣ የፖለቲካ ተንታኝ ሙሉጌታ ሉሌ በተወለደ በ75 ዓመቱ በስደት በሚገኝበት በሰሜን አሜሪካ እሁድ መስከረም 23 ቀን 2008 ዓ.ም እቤቱ ውስጥ በድንገት ሕይወቱ አልፋለች። ብዙ የፕሬስ ባለሙያዎች እና አንባቢያን በዜናው ተደናግጠዋል። ሙሉጌታ ሉሌ አልፏል።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በአንጋፋው ጋዜጠኛ በሙሉጌታ ሉሌ ድንገተኛ ሞት የተሰማውን ሐዘን እየገለፀ ለቤተሰቦቹ፣ ለወዳጅ ጓደኞቹ መጽናናትን ይመኛል።n     


በጥበቡ በለጠ

ኢትዮጵያ የብዙ ተአምራት እና ቅርሶች ምድር ናት ብለው የሚያምኑ አያሌ ናቸው። ሀገሪቱ ግን ያላትን ሀብት የሚያስተዋውቅላት ጠንካራ የቱሪዝም መሪ እስካሁን አላገኘችም ብለውም የሚተቹ አሉ። ለምሳሌ ፈጣሪ በራሱ እጅ ጽፎታል ተብሎ የሚታመንበት ጽላተ-ሙሴ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዳለ ተመራማሪዎች በተለያየ ጊዜ ከመግለጻቸውም በላይ ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ልዩ ልዩ ትውፊቶችና ስርአቶች ብሎም ታሪኮች መረዳት ይቻላል። ኢትዮጵያ በዚህ ጽላተ-ሙሴ ታሪክ ብቻ የአለም የቱሪዝም መናኸሪያ ትሆን ነበር። ማን ይናገርላት? ማን ይመስክርላት? ሚዲያዎቻችን ከዚህ ታሪክ ይልቅ እነ ሩኒ ምን በልተው እንዳደሩ በየቀኑ ሲነግሩን ይውላሉ። ከነገ በስቲያ ደግሞ እየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀሉ ያለበት ቦታ ላይ ማለትም ግሸን ደብረ-ከርቤ ታላቅ በአል ይከበራል። ለመሆኑ ግማደ-መስቀሉ ኢትዮጵያ ውስጥ ስለመኖሩ ምንስ ማስረጃ አለን? ግሸን ደብረ-ከርቤን በተመለከተ ከሰራነው ዶክመንተሪ ፊልም ላይ ለመዳሰስ እወዳለሁ።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ከሚገኙ ተአምራዊ ከሚባሉ ቅዱስ ቦታዎች መካከል አንዷ የሆነችው ግሸን ናት። በዛሬዋ እለትም ይህች ቦታ እጅግ ድምቅምቅ ብላ የምትውልበት ቀን ነው። እየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀል ያለበት ታሪካዊ ስፍራ ነው። ዛሬ በጥቂቱም ቢሆን በዚህች ቅዱስ ስፍራ ቆየት እንላለን።

ግሸን ደብረ ከርቤ በደቡብ ወሎ፣ አምባሰል ወረዳ ውስጥ፣ በተፈጥሮ የመስቀል ቅርጽን ከያዘው ከግሸን አምባ ላይ የተመሠረተ ገዳም ነው። ይህ ገዳም ኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ጥንታዊ ገዳማት ውስጥ አንዱ ነው። ግሸን ደብረ ከርቤን ከሌሎች ገዳማት መካከል ለየት የሚያደርገው ነገር፣የመልክዓ ምድሩ ተፈጥሯዊ ቅርጽ ለየት ያለ በመሆኑ ብቻ አይደለም። ኢየሱስ ክርስቶስ ከተሰቀለበት መስቀል፣ የቀኝ እጁ ያረፈበት "ግማደ-መስቀል" ከዚህ ገዳም ውስጥ እንደሚገኝ በምእመናን ዘንድ በከፍተኛ ደረጃ የሚታመንበት ነገር ነው። ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን በሚገኙት መረጃዎች መሠረት፣ ዓፄ ዘርዓ ያዕቆብ በ1446 ዓመተ ምሕረት ግማደ መስቀሉን ከሌሎች ተጨማሪ ነገሮች ጋር ከስናር (ሱዳን) ወደ ኢትዮጵያ አምጥተው፣ ግሸን አምባ ላይ፣ ከእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን ስር በተዘጋጀ ልዩ ቦታ እንዲቀመጥ በማድረጋቸውና፣ እስከዛሬም ድረስ ከዚህ ልዩ ቦታ እንደሚኖር ስለሚታመንበት፣ ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው ምእመናን በየወቅቱ ወደዚህ ክቡር ቦታ እየተጓዙ ጸሎታቸውን ያደርሳሉ። ግሸን አምባ ከባሕር ጠለል 3ሺህ 019 ሜትር (9 ሺህ 905 ጫማ) ከፍታ ላይ የሚገኝ፣ በአምባው ላይ 37 ነጥብ 74 ሄክተር (93 ነጥብ 27 ኤክረስ) ስፋት ባለው ቦታ ላይ አራት አብያተ ክርስቲያናት ማለትም፣ ቅድስትማርያም (ግሸንማርያም)፣ እግዚአብሔርአብ (በመስቀል ቅርጽ የታነጸው)፣ ቅዱስ ገብርኤል እና ቅዱስ ሚካኤል ይገኛሉ።

ግሸን ደብረ ከርቤ ማርያም ቤተክርስቲያን መግቢያ አንድ መንገድ ብቻ ነው። እንደ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትውፊት ይች ቤተ ክርስቲያን በየዘመኑ የተለያየ ስያሜን አግኝታለች።

  • ከአጼ ድልናአድ ዘመን (866 ዓ.ም) እስከ 11ኛው ክፍለ ዘመን በአሁኑ ስያሜ (ደብረ ከርቤ) ትታወቅ ነበር።
  • በ11ኛው ክፍለ ዘመን አጼ ላሊበላ ከቋጥኝ ድንጋይ ፈልፍለው እግዚአብሔር አብ የተሰኘ ቤተክርስቲያን በዚሁ ቦታ ሲያሰሩ ደብረ እግዜአብሔር በሚል ስም ትታወቃለች። ብዙ ሳይቆይ ግን ደብረ ነገስት ተባለች።
  • በ1446 አጼ ዘርአ ያዕቆብ ግማደ መስቀሉን በዚህ ስፍራ ሲያርፍ ደብረ ነገስት መባሏ ቀርቶ ደብረ ከርቤ ተባለች። በዚህ ጊዜ የነበረው የቤተክርስቲያኑ አስተዳዳሪ መምህረ እስራኤል ዘ ደብረ ከርቤ ይባሉ ነበር።
  • አጼ ዘርዓ ያዕቆብ ግማደ መስቀሉን ይዘው እየገሰገስገሱ ስለመጡ በግዕዙ "ገሰ" ወይም በአማርኛው "ገሰገሰ" የሚለው ቃል ለቦታው ስያሜ ሆነ። በዘመናት ሂደት ገስ ወደ ግሸን የሚለው ስያሜ ተዛወረ። አካባቢው በዚህ ስም ታወቀ ይላሉ አንዳንድ ጽሁፎች።

መስቀልና ግሸን

መረጃዎች እንደሚያመለክቱት፣ የግሸንን ደብር የመሰረታት አንድ ጻድቅ መነኩሴ ነበር። ይኽውም በ514 ዓ.ም፣ ከዘርዓ ያዕቆብ መነሳት 900 አመት በፊት ነበር። የሆኖ ሆኖ አካባቢው በአሁኑ ዘመን የሚታውቀው የኢየሱስ ክርስቶስን ግማደ መስቀል በማኖሩ ነው። አጼ ዘርአ ያዕቆብ በነገሱ ዘመን ወደ ስናር ሄደው ግማደ መስቀሉንና ሌሎች ብዙ የቤተክርስቲያን ውድ ንዋያትን አምጥተው መስከረም 21 ቀን 1446 ዓ.ም ወደ ደብሩ በመውጣት በዘመኑ የነበሩትን አብያተ ክርስቲያናት እንደገና በማነጽ፤ በኋላም በእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን ጥግ በጥንቃቄ ጉድጓድ አስቆፍረው መስቀሉን በማስቀበርና ባለቤታቸው ንግስት እሌኒ ደብረ ከርቤ ማርያም ቤተክርስቲያንን እንደገና በማሳነጽ ከፍተኛ ስራ አከናወኑ። ከ5 አመት በኋላ መስከረም 21 ቀን 1449 ጀምሮ የመስቀል በዓል በዚህ ዕለት መከበር ተጀመረ።

እየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበት ግማደ መስቀሉ በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ወደ ኢትዮጵያ እንደመጣ ይነገራል። ቀጥሎም በልዩ ልዩ የሀገሪቱ ክፍሎች የኢትዮጵያ ህዝቦች ተሸክመውት ዞሯል። በዚያን ወቅት ያዩት ሁሉ አምነውበታል ተፈውሰውበታል፣ በጋራ ተቀብለውታል። መስቀሉ ኢትዮጵያን በመንፈሣዊ ኃይል ያስተሳሰረ የፍቅር ተምሳሌት እንደሆነ ጥንታዊ መረጃዎች ያመለክታሉ። ግን መስቀሉ እንዴት ወደ ኢትዮጵያ መጣ? እንዴትስ ተገኘ?

አባ ገብረ መስቀል ተስፋዬ ዘገንተ ማርያም፣ በሐመር መጽሔት 9ኛ ዓመት ቁጥር 4 መስከረም-ጥቅምት 1994 ዓ.ም ላይ ስለዚሁ መስቀል መጣጥፍ አቅርበው ነበር። ርዕሱም “ግማደ መስቀሉ ከሄኖም እስከ ግሸን ማርያም” ይላል። በዚህ ጽሁፋቸው ስለ መስቀሉ ያለውን ታሪክና አጠቃላይ ገፅታውን በሚከተለው መልኩ አቅርበውታል።

“እየሱስ ክርስቶስን ቤተ-እስራኤል በቀራኒዮ ላይ በሰቀሉት ጊዜ ከመከራው ፅናት የተነሳ ደሙ ወርዶ የተሰቀለበትን መስቀል አለበሰው። ከዚያም የማይሞተው አምላክ ሞተ፤ በኋላም ከመስቀሉ አውርደው ቀበሩት። በሦስተኛው ቀንም ተነሳ። ተሰቅሎበት የነበረው የእንጨት መስቀል ሌት ተቀን በሙሉ ሳያቋርጥ እንደ ፀሐይ ሲያበራ፣ በተጨማሪም አጋንንት ሲያባርር፣ ድውይ ሲፈውስ፣ ሙታንን ሲያስነሳ ቤተ-እስራኤል አይሁድ ቀንተው በአዋጅ ትልቅ ጉድጓድ ቆፍረው በመቅበር የቤት ጥራጊና አመድ ጠቅላላ ቆሻሻ ማከማቻ እንዲሆን ወሰኑ። ከዚያ ዘመን ጀምሮ እስከ 300 ዘመን ድረስ የተከማቸው ቆሻሻ እንደ ተራራ ሆነ።

“ከዚያ በኋላ የታላቁ ቆስጠንጢኖስ እናት እሌኒ ንግስት የተባለች ደግ ሴት የክርስቶስን መስቀል በ3 መቶ ዓ.ም መስከረም 17 ቀን በዕጣን ጢስ ምልክት ቁፋሮ አስጀምራ መጋቢት 10 ቀን አግኝታ በማውጣት ታላቅ ቤተ-መቅደስ ጐሎጐታ ላይ አሰርታ በክብር አስቀመጠችው። ይህ መስቀልም ከዚያ እለት ጀምሮ እንደ ፀሐይ እያበራ ድውይ እየፈወሰ፣ አጋንነት እያባረረ ልዩ ልዩ ተአምራትን እየሰራ ሙት እያስነሳ ዓይነ ስውራንን እያበራ ተአምራቱን ቀጠለ በማለት ፀሐፊው ይገልፃሉ።

“ይህንን ታላቅ ዝና የሰማው የፋርስ ንጉስ መስቀሉን ማርኰ ፋርስ ወስዶ አስቀመጠው። በዚህ ጊዜ የእየሩሳሌም ምዕመናን የሮማውን ንጉስ ህርቃልን እርዳታ በመጠየቅ እንዲመለስ አድርገው በኢየሩሳሌም ብዙ ዘመን ሲኖር እንደገና ኃያላን ነገስታት ይህን መስቀል እኔ እወስድ እኔ እወስድ እያሉ ጦርነት እንደከፈቱም ይነገራል።

“በዚህ ጊዜ የእየሩሳሌም፣ የቁስጥንጥንያ፣ የአንጾኪያ፣ የኢፌሶን፣ የአርማኒያ፣ የግሪክ፣ የእስክንድርያ የመሳሰሉት የሃይማኖት መሪዎች በመካከል ገብተው ጠቡን አበረዱት። ከዚህም አያይዘው በእየሩሳሌም የሚገኘውን የክርስቶስን መስቀል ከአራት ከፍለው በዕጣ አድርገው በስምምነት ተካፍለው ከሌሎቹ ታሪካዊ ንዋያት ጋር በየሀገራቸው ወስደው በክብር አስቀመጡት። የቀኝ ክንፉ የደረሰው ለአፍሪካ ስለነበር ከታሪካዊ ንዋየ ቅድሳት ጋር በግብፅ የሚገኘው የእስክንድርያ ፓትርያክ ተረክቦ ወስዶ በክብር አስቀመጠው።

“ይህ ግማደ መስቀልም ለብዙ ዘመን በእስክንድርያ ሲኖር በግብፅ የዓረቦች ቁጥር እየበዛ ኃይላቸው እየጠነከረ ከመሄዱም በላይ፤ በእስክንድርያ የሚኖሩትን ክርስቲያኖች “ለግማደ መስቀሉ አትስገዱ፤ የክርስትያንን ሃይማኖት አጥፉ” እያሉም ስቃይ ያፀኑባቸው ጀመር። ክርስትያኖችም አንድ ሆነው መክረው ለኢትዮጵያዊው ለዳግማዊ ዓፄ ዳዊት እንዲህ የሚል መልዕክት ላኩ። “ንጉስ ሆይ! በዚህ በግብፅ ያሉ ዓረቦች ለክርስቶስ መስቀል አትስገዱ፤ የክርስትያንንም ሃይማኖት አጥፉ እያሉ መከራ ስላፀኑብን 10 ሺ ወቄት ወርቅ እንሰጥሃለንና ኃይልህን አንስተህ አስታግስልን” ብለው ጠየቁት።

“በዚህ ጊዜ ዳግማዊ አፄ ዳዊት ለመንፈሣዊ ሃይማኖት ቀንተው የክርስቶስ ፍቅር አስገድዷቸው፤ 20 ሺ ሠራዊት አስከትለው ወደ ግብፅ ዘመቱ። የአባይን ውሃም ለመገደብ ይዘጋጁ ጀመር። በዚህ ጊዜ በግብፅ ያሉ ሁሉ ደነገጡ፤ ፈሩ፣ ተሸበሩ። ንጉሱ ዳዊትም እንዲህ የሚል መልዕክት ለዓረቦቹ ላኩ። “በተፈጥሮ ወንድሞቻችሁ ከሆኑት ክርስትያኖች ጋር ካልታረቃችሁ ሀገራችሁን መጥቼ አጠፋዋለሁ” አሉ።

“የንጉሡ መልዕክትም ለዓረቦቹ እንደደረሳቸው ፈርተው እንደ ጥንቱ በሃይማኖታቸው ፀንተው በሠላም እንዲኖሩ ከክርስትያን ወንድሞቻቸው ጋር ታረቁ። ይህንንም ዳግማዊ ዳዊት ሰሙ። በዚህም ጉዳይ ንጉሱ በጣም ደስ አላቸው። እግዚአብሔርንም አመሰገኑ። ከግብፅ የሚኖሩ ክርስትያኖችም ከ12 ሺ ወቄት ወርቅ ጋር ደስታቸውን በኢትዮጵያዊው ንጉሥ ለዳግማዊ ዳዊት በደብዳቤ አድርገው ላኩላቸው። ንጉሡም የደስታውን ደብዳቤ ተመልክተው ደስ አላቸው። ወርቁን ግን መልሰው በመላክ እንዲህ የሚል ደብዳቤ ፃፉ፡-

“በግብፅ የምትኖሩ የክርስቶስ ተከታዮች ሆይ እንኳን ደስ አላችሁ። የላካችሁልኝን 12 ሺ ወቄት ወርቅ መልሼ ልኬላችኋለሁ። የእኔ ዓላማ ወርቅ ፍለጋ አይደለም። የክርስቶስ ፍቅር አስገድዶኝ በተቻለኝ ችግራችሁን ሁሉ አስወገድኩላችሁ። አሁንም የምለምናችሁ በሀገሬ ኢትዮጵያ ረብና ቸነፈር ድርቅ ስለወረደብኝ መድኃኒታችን እየሱስ ክርስቶስ ተሰቅሎበት የነበረውን መስቀልና የቅዱሳንን አፅም ከሌሎች ክብሯን እቃዎች ጋር እንድትልኩልኝ ነው” የሚል ነበር።

አባ ገብረመስቀል ተስፋዬ ጽሑፋቸውን ሲቀጥሉም የሚከተለውን አስቀምጠዋል።

በእስክንድርያ ያሉ ምዕመናን ይህ መልዕክት እንደደረሳቸው ከሊቀ-ጳጳሳቱና ከኢጲስ ቆጶሳቱ ጋር ውይይት በማድረግ “ይህ ንጉሥ ታላቅ ክርስትያን ነው” ስለዚህ ልቡን ደስ እንዲለው የፈለገውን የጌታችንን ግማደ መስቀል ከቅዱሳን አፅምና ንዋየ ቅዱሳት ጋር አሁን በመለሰው 12ሺ ወቄት ወርቅ፣ የብር፣ የንሐስ፣ የመዳብና የወርቅ ሳጥን አዘጋጅተን እንላክለት ብለው ተስማሙ።

በክብር በሥነ-ሥርዓት በሰረገላና በግመል አስጭነው ስናር ድረስ አምጥተው አስረከቧቸው። ያን ጊዜ ንጉሡና ህዝባቸው በእጃቸው እያጨበጨቡ፣ በእግራቸው እያሸበሸቡ፣ በግንባራቸው እየሰገዱ በክብር በደስታ ተቀበሉት። ይህም የሆነው መስከረም 21 ቀን ነው።

“በኢትዮጵያ ታላቅ ብርሃን ሌት ተቀን ሦስት ቀናት ሙሉ ሲያበራ ሰነበተ። (ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን “በራ የመስቀል ደመራ” የሚለው ይህን ቀን ነው) ወሬውም ወደ ግብፁ ንጉስ ደርሶ ሰማው። ከዚያም በጣም ተቆጥቶ የእስክንድርያውን ሊቀ ጳጳሳት አባ ሚካኤልን አሰራቸው። ኢትዮጵያዊው ንጉሥ ዳግማዊ ዓፄ ዳዊትም የሊቀ ጳጳሱን መታሰር ሰምተው አዘኑ። ለግብፁ ንጉስም ሊቀ ጳጳሱን አባ ሚካኤልን እንዲፈታቸው መልዕክት ላኩ። ንጉሱም መልዕክቱን ተቀብሎ እምቢ አልፈታም የሚል መልዕክት መለሰ። አፄ ዳዊትም የግብፁን ንጉሥ አምቢታ ተመልክተው የአባይ ውሃ ወደ ግብፅ እንዳይወርድ መገደብ ጀመሩ። የግብፁ ንጉሥም ይህንን ጉዳይ ሰምቶ ፈራ፣ ተሸበረ። ጉዳዩ የሊቀ ጳጳሱቱ መታሰር መሆኑን አውቆ ከእስራቸው ፈታቸው። ንጉሱም አፄ ዳዊት ሁለተኛ፣ ጠላታቸውን ድል ስላደረጉ ደስ አላቸው። በዚህ መካከልም ግማደ መስቀሉ ወደ መካከለኛው ኢትዮጵያ ሳይደርስ አፄ ዳዊት ስናር ላይ በድንገት አረፉ። አሳዛኝ ሞት! ግማደ መስቀሉም የግድ በዚያው ስናር ላይ ቆየ።

ከዚህ በኋላ የሟቹ የዳግማዊ ዳዊት ልጅ አፄ ዘርአያዕቆብ እንደነገሰ ወደ ስናር ሄዶ ግማደ መስቀሉን ከሌሎቹ ንዋያተ ቅዱሳት ጋር አምጥቶ በመናገሻ ከተማው በደብረ ብርሃን ላይ ቤተ-መቅደስ ሰርቶ ለማስቀመጥ ሲደክም ቆየ። በኋላም በህልሙ “አንብር መስቀልየ በዲቦ መስቀል” (መስቀሌን በመስቀለኛ ቦታ ላይ አስቀምጥ) የሚል ህልም አየ።

ንጉሱም በኢትዮጵያ ክልሎች ሁሉ መስቀልኛ ቦታ በመፈለግ በበርካታ የሀገሪቱ ክፍሎች አዙሮት ነበር። በዚህ ዙረት ውስጥ ነው ይህ መስቀል ኢትዮጵያዊያንን በመንፈስ ልዕልና አንድ ያደረጋቸው። ዛሬ ከሰሜን እስከ ደቡብ ጫፍ ድረስ በኢትዮጵያ ላይ የመስቀል በዓል በልዩ ሁኔታ የሚከበረው አፄ ዘርአያዕቆብ መስቀሉን በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በሀገሪቱ ውስጥ በሙሉ በማዞሩ እንደሆነ በሰፊው ይነገራል።

ከዚህ ሁሉ ጉዞ በኋላ አፄ ዘርአያዕቆብ ለሰባት ቀናት ያህል ሱባኤ ገባ። በዚህም እግዚአብሔር ተገልጦለት መስቀልኛውን ቦታ የሚመራህ አምደብርሃን ይመጣል አለው። ዘርአያዕቆብም ከዚያ እንደወጣ መስቀልኛውን ቦታ የሚመራው አምደብርሃን ከፊቱ መጥቶ ቆመ። በዚህ ብርሃን መሪነትም ወሎ አምባሰል አውራጃ ውስጥ ግሽን ከመትባል ቦታ መርቶ አደረሰው። በእርግጥም ግሸን የተባለችው አምባ ጥበበኛ በሰው እንደቀረፃት የተዋበች መስቀልኛ ቦታ ሆኖ ስላገኛት የልቡ ደረሰ፤ ሀሴትም አገኘ። በዚህችም አምባ ታላቅ ቤተ-መቅደስ አሰርቶ መስቀሉንና ሌሎች ንዋየ ቅዱሳትን በማዕረጋቸው የክብር ቦታ መድቦ አስቀመጣቸው። ጊዜው በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነበር።”

በምርምር ጽሁፎቹ የሚታወቀው ኅሩይ ስሜ ደግሞ ከአባ ገብረመስቀል ተስፋዬ የተለየ አመለካከት አለው። ኅሩይ በ2003 ዓ.ም መስከረም ወር ላይ “የመስቀል ደመራ በኢትዮጵያ” በሚል ርዕስ በሐመር መጽሔት ላይ ባሰፈረው ጽሁፍ “በኢትዮጵያ ውስጥ መስቀልን ማክበርና መዘከር የተጀመረው በአፄ ዘርዓያዕቆብ ዘመን የሚመስላቸው ወገኖች አሉ” በማለት ሌላ አመለካከት ይዞ ብቅ ብሏል። እንደ ኅሩይ ገለፃ በዓለ መስቀል በአፄ ዘርአያዕቆብ ዘመን ጐልቶ ይታይ እንጂ መሠረቱ እጅግ ቀደም ብሎ ነው በማለት ያብራራል።

ኅሩይ ሲፅፍ፣ ይህንን ለማለት ከሚረዱን ዋነኛው አመላካች ማስረጃ፣ ገብረመስቀል የሚባል ስም በነገስታት ታሪክ ውስጥ እንኳን መገኘቱ ነው ይላል። እንደ ፀሐፊው ግመት ከጥንት ጊዜ ጀምሮ መስቀል በቤተ-ክርስትያን አዕማድ ላይ እየተቀረፀ ይከበር ነበር። እንዲሁም ካህናት የሚያሳልሙት መስቀል በከርሰ ምድር ቁፋሮ ተገኝቷል። አፄ ላሊበላም መስቀሉን የቤተ-ክርስትያን መሰረትና ጉልላት አድርገውታል ይላል ፀሐፊው። ሲያክልም፣ በአፄ ያግብአ ጽዮን ዘመንም ለመስቀል አንሰግድም ብለው የተነሱ ጥቂት መናፍቃንን ሰብስበው ንጉሱ ራሳቸው ለመስቀሉ በመስገድ ፈለጋቸውን እንዲከተሉ አሳስበዋል በማለት ይጠቁማል። በመጨረሻም ሲያጠቃልል ይህ ሁሉ የሚያሳየው ለመስቀሉ ክብርን መስጠትም ሆነ በበዓል ማክበር ከጥንት ጀምሮ የነበረ እንደሆነ ነው።

በዚህ የመስቀል በዓል ላይ በርካታ ፀሐፊዎች ልዩ ልዩ ርዕሰ ጉዳዮችን አካፍለውናል። ከላይ ከጠቀስኳቸው ከአባ ገብረመስቀል ተስፋዬ ዘገነተማርያምና ከኅሩይ ስሜ በተጨማሪ ሊቀ ጠበብት ሐረገወይን አገዘ፣ አለቃ አያሌው ታምሩ፣ ዶ/ር ስርጉው ኃብለስላሴ፣ ዲያቆን ዳንኤል ክብረት፣ ድያቆን ብርሃኑ አድማስ፣ ቀሲስ ፋሲል ታደሰ እና ሌሎችም ፀሐፊያን በመስቀል በዓል ላይ ያተኰሩ ጽሁፎቻቸው ሰፊ መረጃና እውቀት የሚሰጡ ናቸው።

ለምሳሌ አባ ገብረመስቀል ተስፋዬ ዘገነተ ማርያም፣ “ግማደ መስቀሉ ከሄኖም እስከ ግሸን ማርያም” በሚለው ጽሁፋቸው ስለ ግሸን ማርያም ቅርሶች በተመለከተም ሰፊ ማብራሪያ ሰጥተዋል። ግማደ መስቀሉ የሚገኝበት የግሸን አምባ በዓለማችን ላይ እጅግ ድንቅ የሚባሉ ታሪካዊና መንፈሳዊ ቅርሶችም መኖራቸውን ገልፀዋል።

ከእስክንድሪያ (ግብፅ) ሀገር ከመስቀሉ ጋር በልዩ ልዩ ሳጥን ተቆልፈው የመጡትን ቅርሶች በሚከተለው መልኩ ያቀርቡታል።

ጌታ በእለተ አርብ ለብሶት የነበረው ቀይ ልብስ፣ ከአፍርጌ ሀገር የመጣው ሐሞት የጠጣበት ሰፍነግ፣ ዮሐንስ የሳለው የኩርአተርእሱ ስዕል፣ ሉቃስ የሳላቸው የእመቤታችን ስዕሎች፣ አስርቱ ቃላት የተፃፈበት የእመቤታችን ጽላት (ታቦት)፣ የሐና አፅምና የራስ ፀጉር የአርሴማ ቅድስት አጽም፣ የያዕቆብ እሁሁ አፅም፣ የበርተሎሜዎስ ሐዋርያ አፅም፣ የቶማስ ሐዋርያ አፅም፣ የቅድስ ጊዮርጊስ ስማዕት አፅም፣ የቅዱስ መርቆርዮስ አፅም፣ የቅዱስ ገላውዲዮስ አፅም፣ ሔሮዱተስ ያስፈጃቸው የቤተልሄም ህፃናት አፅም፣ የቅዱስ ዲዮስቆስ ሊቀ-ጳጳሳት አፅም፣ የኢየሩሳሌም ግብፅ ውስጥ ከልዩ ልዩ ቅዱሳት መካናት የተቆነጠረ የመሬት አፈር እና የዮርዳኖስ ውሃ ናቸው።

የነዚህን ዝርዝር ለኢትዮጵያ ህዝብና ለግሸን ካህናት በፅሁፍ መስከረም 21 ቀን ላይ ተናገሩ። በመጀመሪያ ይህ ግማደ መስቀል ከእስክንድርያ ስናር የገባው መስከረም 21 ቀን ነው። ወደኢትዮጵያም የገባው መስከረም 21 ቀን ሲሆን ቤተ-መቅደስ ተሰርቶ ቅዳሴ ቤቱ የተከበረውና ዘርአያዕቆብ ለመላው ኢትዮጵያ የመጡትን እቃዎች በጽሁፍ በመዘርዘር የገለፀበትም መስከረም 21 ቀን ነው። ስለዚህ በዚህች በግሸን ደብር የክርስትና እምነት ያላቸው የኢትዮጵያ ምዕመናን ከመስቀሉ እና ከቅዱሳን አፅም በረከት ለማግኘት በየዓመቱ መስከረም 21 ቀን ቦታው ላይ በመገኘት ያከብራሉ በማለት ፀሐፊው ይገልፃሉ።

እነዚህ ከላይ የሰፈሩት ቅርሶችና ታሪኰች በሙሉ “መጽሐፈ ጤፉት” በተሰኘው ጥንታዊ የብራና ጽሁፍ ውስጥ ይገኛሉ። ይህን መጽሐፍ ያፃፈውም አፄ ዘርአያዕቆብ እንደሆነ ይታወቃል። ዘመኑም 14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ነበር። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን አማንያን ዘንድ እጅግ የተባረከና የተቀደሰ ቦታ የሚባለው ይኸው ግሸን ደብረ ከርቤ ሲሆን፣ በውስጡም ግማደ መስቀሉ እና እጅግ የሚደንቁ የዓለም ቅርሶች ያሉበት ቦታ ነው።

ስፍራውም ጥናትና ምርምር ተደርጐበት ለዓለም ቢተዋወቅ ግሸን ደብረ ከርቤ የምድራችን ትንግርታዊ ቦታ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

ለዚህ ሁሉ ታሪክ ምክንያት የሆነችው ቅድስት እሌኒ ማን ናት? ቅድስት እሌኒ /Flavia Iulia Helena Augusta/ የክርስቶስን መስቀል ከቆሻሻ መጣያ አካባቢ ያስወጣች ነች። የኖረችው እ.ኤ.አ በ250 አካባቢ ድራፓኑም (ቅዱስ ቆስጠንጥንዮስ ከነገሰ በኋላ ሔለናፖሊስ ብሎ ይህችኑ ከተማ ለክብሯ ሰይሟታል) በሚባል ከተማ ተወልዳለች። አውራጃውም ቢታኒያ ይባላል።

ለልጇ ለቅዱስ ቆስጠንጢኖስ ለህዝቡ መልካምን እንዲያደርግ እና ለዓለም ህዝብ ሁሉ ሰላም ጤና በረከት እንዲወርድ በመፀለይ በ80 ዓመቷ ግድም የክርስቶስ መስቀል የተቀበረበትን ቦታ አገኘች።

ቅድስት እሌሊ በጐሎጐታ መስቀሉን ካገኘች በኋላ አብያተ-ክርስትያናትን አሳንፃለች። ለክርስትና እምነትም ሰፊ መሠረት ጥላ አልፋለች። ኢትዮጵያም የመስቀል በዓልን እንዲህ በደመቀ መልኩ ታከብር ዘንድ የቅድስት እሌኒ አስተዋፅኦ ዝንተ ዓለም በኦርቶዶክሳዊያን አውድ ላይ እየተዘከረ ይኖራል። ስለዚህ እኛ ኢትዮጵያዊያን በዚህ ሁኔታ ያገኘነውን መስቀል አንሸሽገው።

 

 

ከኤሚ እንግዳ (ካምፓላ ዑጋንዳ)

 

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በኢትዮጵያ የሥነ-ግጥም እና የቴአትር ፅሁፍ ውስጥ ወደር የማይገኝለት ብርቅ የጥበብ ሰው ነበር። ፀጋዬ እሳት ወይ አበባ በሚለው እጅግ ድንቅ የስነ-ግጥም መፅሃፉ ውስጥ ብዙ ነገሮች ላይ ተቀኝቷል። በጣም የሚገርመው ነገር ግን ፀጋዬ የኢትዮጵያን ከተሞች በስነ-ግጥሙ ውስጥ በደንብ እያብራራላቸው ቅኔ አዝንቦላቸዋል። የሥነ-ጽሑፍ ባለሙያዎች ሲናገሩ የኢትዮጵያን ከተሞች በግጥም የገለፀ ከያኒ እንደ ፀጋዬ የለም ይላሉ።

ፀጋዬ ስለ ሐረር ከተማ ጥንታዊነት እና የምስራቅ ኢትዮጵያ የብርሃን ጮራ ፈንጣቂ መሆኗን ገጥሞላታል። ስለ ድሬዳዋ ከተማ ውበትና ታሪካዊነት ፅፏል። የተወለደባትን ከተማ አምቦን ምን አይነት ታሪክ እንዳላት ቅኔ ደርድሮላታል። ወለጋን፣ ከፋን፣ መቀሌን፣ አስመራን ወዘተ በተመለከተ ውብ ግጥሞችን አበርክቷል። ሊማሊሞን ተራራ በግጥም ያዋራዋል፤ ይጠይቀዋል። አንዳንዶች ጸጋዬን “ባለቅኔው አርክቴክት” እያሉት ይጠሩታል።


 

በሎሬት ፀጋዬ ስራ ውስጥ ግን ልዕለ ሃያል ነው ተብሎ የሚጠራለት ከዛሬ አርባ አመታት በፊት ስለ ዓባይ የገጠመው ግጥም ነው። የፀጋዬ የቅኔ ሀያልነቱ እጅግ መጥቆ የወጣበት ግጥሙ ዓባይ ዓባይ ወንዝ ቢሆንም፣ ውስጡ ግን ቅኔ ነው። ዓባይ የብዙ ሚሊየን ሕዝቦች ሕልውና ነው። ዓባይ የፈጣሪ ስጦታ ነው።፡ ዓባይ በመፅሃፍ ቅዱሰ ውስጥ ግዮን ነው። ዓባይ የማህበረሰቦችና የባሕሎች ትስስር ነው። ዓባይ የስልጣኔ መገለጫ ነው። ዓባይ ተምሣሌት ነው። ስልጣኔዎች በአባይ ሸለቆ ላይ የተመሠረቱ ናቸው። ዓባይ የብዙ ባለቅኔዎች፣ ፈላስፋዎች ተመራማሪዎች የትኩረት አቅጣጫ ነው። የሰው ዘር ምንጭ ከአባይ ሸለቆ ጋር ይያያዛል። የጥንቷ ግብፅ፣ ኑቢያ/የአሁና ሱዳን/ የዓባይ ልጆች ናቸው። ዓባይ ከኢትዮጵያ ማህፀን የፈለቀ ነው። ኢትዮጵያ የሥልጣኔ ወላጅ ናት ባይ ነው ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን።


 

ታላቁ የጥበብ ሊቀ ፀጋዬ ገ/መድህን ዓባይ ብሎ የገጠመው ቅኔው ልዕለ-ጥበብ ተብሎ የሚጠራ ነው። ፈረንጆቹ Masterpice ይሉታል። የኢትዮጵያን የሥነ-ግጥም ታሪክ ያጠናው ብርሃኑ ገበየሁ፣ በአንድ ወቅት እንደፃፈው ዓባይ የተሰኘው የፀጋዬ ግጥም ለራሱ ለጸጋዬም ሆነ ለኢትዮጵያ ሥነ-ግጥም በደረጃ ቁጥር አንድ ላይ የሚቀመጥ ነው ብሏል።

የዓባይ ግጥም ረጅም ነው። ሁሉንም ከማቅረብ የተወሠነችውን በዚህ መልኩ ባቋድሳችሁስ፣


 

ዓባይ የጥቁር ዘር ብስራት፣

የኢትዮጵያ የደም ኩሽ እናት፣

የዓለም ስልጣኔ ምስማክ፣

ከጣና በር እስከ ካርናክ፣

ዓባይ የአቴንስ የጡቶች ግት፣

የዓለም የስልጣኔ እምብርት፣

ጥቁር ዓባይ የጥቁር ዘር ምንጭ፣

የካም ስልጣኔ ምንጭ፣

ዓባይ-ዓባይ ዓባይ-ጊዮን፣

ከምንጯ የጥበብ ሳሎን፣

ግሪክ ፋርስ እና ባቢሎን፣

ጭረው በቀዱት ሰሞን፣

ዓባይ የአማልእክት አንቀልባ፣

የቤተ-ጥበባት አምባ፤

/ከእሳት ወይ አበባ/


 

ፀጋዬ ገ/መድህን በየካቲት 1998 ዓ.ም ኒውዮርክ ውስጥ ሕይወቱ ብታልፍም ገና በትውልዶች ውስጥ ስሙን የሚያስጠሩ የጥበብ ስራዎቹ ዘመናትን ይጓዛሉ። ጸጋዬ ሉሲ (ድንቅነሽ) በ1966 ዓ.ም ከመገኘቷ በፊት እሱ በ1950ዎቹ ውስጥ ኢትየጵያ የሰው ዘር መገኛ ናት። ሰው የተፈጠረውና ወደ ሌላ አለም የሄደው ከኢትዮጵያ ነው እያለ ይጽፍና ይናገር ነበር። በኋላ እነ ጌታቸው አስፋውና አሜሪካዊው ፕሮፌሰር ጆሀንሰን በአርኪዮሎጂ ምርምር ሉሲን አገኝዋት። በ1988 ዓ.ም የኖርዌይ መንግሥት ጸጋዬን የክፍለ-ዘመናችን ታላቅ ባለቅኔ ብሎ ሸልሞታል። እንግሊዞች የአፍሪካው ሼክስፒር ይሉታል። አፍሪካዊያን የሎሬትነት አክሊል አጐናፅፈውታል። የአፍሪካን ህዝብ መዝሙር ደርስዋል። የአፍሪካን መሪዎች በጋር አዘምርዋል። አፍሪካዊያን ከቅኝ አገዛዝ እንዲላቀቁ ታግሏል። ኬንያ ነጻ ስትወጣ በክብረ-በአሏ ቀን የኢትዮጵያን ልዑካን ቡድን መርቶ የሄደው እሱ ነው። ኬንያዊያንን እንክዋን ደስ አላችሁ ብሎ ከኢትዮጵያ ለመጀመሪያ ጊዜ ድምጹን ያሰማቸው እሱ ነው። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ በስነ-ፅሁፍ ችሎታው ታላቁን ሽልማታቸውንም አበርክተውለታል።

 

የዓባይ ባለቅኔዋ እጅጋየሁ ሽባባው(ጂጂ)


ሸማ ነጠላውን ለብሰው

አይበርዳቸው አይሞቃቸው

ሐገሩ ወይናደጋ ነው

አቤት ደም ግባት -ቁንጅና

አፈጣጠር ውብ እናት

ሐገሬ እምዬ ኢትዮጵያ

ቀጭን ፈታይ እመቤት

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/


 

በዓለም አቀፍ ደረጃ የኢትዮጵያን ሙዚቃ ትልቅ ደረጃ ካደረሱት ድምፃዊያን መካከል ከፊት ተሰላፊ ናት። ለምሳሌ በአለም ግዙፍ ቴሌቪዥን ጣቢያ የሚባለው   CNN በተደጋጋሚ ጂጂን እና የሙዚቃ ስራዎቿን አቅርቧል። ከአፍሪካ አህጉር የሚደመጥ ጣፋጭ ሙዚቃ እያለ የጂጂን ክህሎትና ተሰጥኦ ሲያወዳድሰው ቆይቷል። ሌሎች የሚዲያ ተቋማትም በአዘፋፈን ስልቷ፣ በድምጿ፣ በሙዚቃ ቅንብሯ እና በተለያዩ ጉዳዮች ሰፊ ሽፋን እየሰጧት ከመጡ ቆይታለች።

 

 

እጅጋየሁ ሽባባው ባለፉት 16 ዓመታት እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥም የሙዚቃ፣ የሥነ ግጥም እና የሥነ ፅሁፍ ሃያሲያን ስራዎቿን በተለያዩ አጋጣሚዎች ሲተነትኗቸው ቆይተዋል። በአንድ ወቅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በቋንቋዎች ጥናት ጉባኤ ላይ በቀረበው ጥናት ጂጂ ከኢትዮጵያ ድምጻዊያን የሚለያት ሙዚቃዎቿ እጅግ የጠለቀ ኢትዮጵያዊነት መንፈስን /ስሜትን/ በውስጣቸው አምቀው የያዙ በመሆናቸው እንደሆነ የተገለፀበትም አጋጣሚ አለ።


 

እጅጋየሁ ሽባባው ሐገርን በየሙዚቃወቿ ውስጥ የምትገልፅባቸው መንግዶችም እየተነሱ ተተንትነዋል። ለጂጂ ሀገር ማለት ቤተሰብ፣ ኑሮ፣ ትዝታ፣ መልክዐ ምድሩ፣ ወንዞች፣ ተራሮች፣ ርቃው የሄደችው ህዝቧ.. ቢሆኑም የአቀራረብ መንገዶቿ ግን ጆሮ ግቡና እጅግ ማራኪ መሆኑም ተወስቷል።


 

ለምሳሌ በአንድ ወቅት ደግሞ አባይ ወንዝ ላይ የተፃፉ ልዩ ልዩ ኪነ-ጥበባዊ ስራዎች ተሰብስበው ሚዛን ላይ ቁጭ ብለው ነበር። ሚዛን ያልኩት ሂሳዊ ምዘናውን ለመግለፅ ፈልጌ ነው። እጅግ በርካታ ገጣሚያን እና ሙዚቀኞች አባይን በየራሳቸው እይታ ሲገልፁት፣ ሲያቆለጳጵሱት ፣ሲሞግቱት፣ ሲወቅሱት፣ ሲቆጩበት.. እንደነበር በጥናት ተዳሷል። በመጨረሻም በግጥም፣ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን፣ በሙዚቃ እጅጋየሁን /ጂጂን/የሚያክል የጥበብ ሥራ ግን አልተገኘም ተብሏል። ፀጋዬ የስነ ግጥም ጣሪያ ሲሆን፣ ጂጂ ደግሞ የሙዚቃው ቁንጮ እንደሆነች ስራዎቻቸው እየተተነተኑ ቀርበዋል።

የእጅጋየሁ ሸባባው /ጂጂ/ ዓባይም እንዲሁ ከሙዚቃው ዓለም ከፀጋዬ ገ/መድህን ዓባይ ጋር ተፈርጀል።


 

የማያረጅ ውበት የማያልቅ ቁንጅና

የማይደርቅ የማይነጥፍ ለዘመን የፀና።

ከጥንት ከፅንስ አዳም ገና ከፍጥረት

የፈሰሰ ውሃ ፈልቆ ከነገት

ግርማ ሞገስ

የአገር ፀጋ የአገር ልብስ

ግርማ ሞገስ።

ዓባይ…

የበረሐው ሲሳይ……


እያለች ከህሊና በማይጠፋ የሙዚቃ ስልት እያንቆረቆረች የምታወርድ ድምፃዊት እንደሆነች ተነግሮላታል። ለጂጂ አራቱ የመጽሀፍ ቅዱስ ወንዞች ማለትም ግዮን፤ ኤፍራጥስ፤ ኤፌሶንና ጤግሮስ በሙዚቃዋ ቃና ውስጥ አሉ። እነዚህ ወንዞች በገነት ውስጥ ያሉትን እጸዋት ያጠጣሉ ይላል/ዘፍ 2፡10/ ጂጂ የኛን ግዮን/አባይን/ ይዛ ከገነት ፈልቆ ታገኘዋለች። ታጫውተዋለች። ወይ ሙዚቃ……


እነዚሁ ሁለት የኪነ-ጥበብ ሰዎች ዓባይ ላይ ባቀረቧቸው ጥበባዊ ሥራዎቻቸውም በሚዛን ሲቀመጡ ትልቅ ቦታ ተሰጥቷቸዋል። ዓባይ በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ በሰፊው ከመገለፁም በላይ በተለይ ከተለያዩ የኢትዮጵያ ክፍሎች ተያይዞ መጥቶ ጣና ሐይቅ ውስጥ ገብቶ ግዙፍነቱ ይጨምራል። ጣና ላይ ደግሞ 37 ያህል ደሴቶች አሉ። በነዚህ ደሴቶች ከ21 የሚበልጡ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ገዳማት አሉ። አጅግ አስገራሚ የኢትዮጵያ ቅርሶችም በነዚህ ገዳማት ውስጥ ይገኛሉ። ስለዚህ ዓባይ ላይ ይፀለያል፣ ይቀደሳል፣ ይዘመራል፣ በብህትውና ይኖራል፣ ይታመንበታል። ዓባይ የኢትዮጵያዊያን መንፈስ ነው። እምነት ነው። ሀብት ነው። ይሄን የጀርባ አንደምታ ይዘው ነው እነ ጂጂ ዓባይ ላይ ፍፁም ተወዳጅ የሆኑ ሰራዎችን ያቀረቡት።


 

የሚገርመው ነገር ዓባይ የሀገርና የህዝብ ትልቅ አጀንዳ ከመሆኑ አስቀድሞ ከ40 አመታት በፊት ሎሬት ጸጋየ ገ/መድህን ዓባይን ሰማየ ሰማያት አድርጎ ተቀኘበት። ጂጂ ደግሞ ከ14 ዓመታት በፊት ውብ አድርጋ ገጠመችለት አዜመችለት። በአሉ ግርማ እውነተኛ ደራሲ ነብይ ነው ይል ነበር።

በጥበቡ በለጠ


በትወና ችሎታዋ እና ብቃቷ በከፍተኛ ደረጃ ተወዳጅ የነበረችው ሰብለ ተፈራ መስከረም 1 ቀን 2008 ዓ.ም ባለቤቷ በሚያሽከረክራት መኪናቸው ሲጓዙ ከቆመ ሌላ ከባድ መኪና ጋር ንፋስ ስልክ አካባቢ በመጋጨታቸው የእርሷ ሕይወት ሲያልፍ ባለቤቷ የከፋ ጉዳት ሣያጋጥመው ተርፏል። ፖሊሲም ባለቤቷን በማሠር የአደጋውን መንስኤ ምርመራ እያደረገበት ይገኛል።


 

የመኪና አደጋ በኢትዮጵያ ውስጥ የአያሌዎችን ሕይወት እየቀጠፈ ይገኛል። በየቀኑ የዚህች ሀገር ዜጐች በመኪና አደጋ ይሞታሉ። የአብዛኛዎቹ አደጋ መንስኤ በጥንቃቄ ያለማሽከርከር ነው። ለያዙት ሰው እና ንብረት ሐላፊነት ወስዶ መኪናን አለማሽከርከር በተደጋጋሚ የሚነሣ የዚህች ሀገር ችግር ነው። ሌላው አልክሆል   ጠጥቶ ማሽከርከር ነው። መኪናዎች በየመጠጥ ቤቱ ደጃፍ ላይ ቆመው አሽከርካሪዎቹም ሲያሻቸው መኪና ውስጥ አልያም በግሮሰሪው ባንኮኒ ላይ ተገትረው ሲጐነጩ ውለው መኪና ሲያሽከረክሩ የሚከለክል የትራፊክ ፖሊስ የለም። መኪናዎች በየመጠጥ ቤቱ ቆመው ሾፌሮቻቸውን እንደልብ አልኮል የሚያስጐነጩበት አገር ኢትዮጵያ ብቻ ነው። ሀይ የሚል የለም።


 

ተዋናይት ሰብለ ተፈራ ላይ የደረሰውን የመኪና አደጋ መንስኤውን በትክክል ባናውቀውም ከቆመ መኪና ጋር መጋጨታቸው ሲሰማ ደግሞ ብዙዎች ግራ ተጋብተዋል።


 

የመኪና አደጋ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን በተለያዩ ጊዜያት ከሚወዳቸው ሕዝብ እና ቤተሰብ ለይቷቸዋል። ለምሣሌ በ1930ዎቹ መጨረሻ ላይ ያውም እንደ ዛሬው ብዙ መኪና ሣይኖር ኢትዮጵያዊው የስዕል ሊቀ እና ገጣሚ አገኘው እንግዳ የሞተው መኪና ገጭቶት ነው። አገኘው የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ የዘመናዊ ስዕል ሊቅ ነበር። በጣም የሚያሣዝነው ደግሞ እስክ ዛሬ ድረስ አገኘው እንግዳን በመኪና አደጋ ያደረሰበት አካል ወይም ግለሰብ ማን እንደሆነ አለመታወቁ ነው። ታላቁ አትሌት አበበ ቢቂላም ከሩጫው አለም የተሰናበተው እና በዊልቸር መሔድ የጀመረው የመኪና አደጋ ደርሶበት ነው። ልዑል መኮንን በመኪና አደጋ ነው ሕይወታቸው ያለፈው። ኮሜዲያን አለባቸው ተካም በመኪና አደጋ ነው ያለፈው። የማራቶን ራጩ አትሌት ቱርቦ ቱሞ ወደ አዋሣ ሲጓዝ በመኪና አደጋ ነው የሞተው። ተወዳጁ ድምጻዊና የሚዩዚክ ሜይዴይ አትዮጵያ መስራች ሽመልስ አራርሶም የሞተው በመኪና አደጋ ነው። ድምፃዊ ሰማኸኝ በለው የሚያሽከረክራት መኪና ባምቢስ ድልድይ አካባቢ አደጋ ስላደረሰ እና አብሮት የነበረው ጉደኛው ሕይወቱ በማለፉ ለአመታት ታስሮ ተፈትቷል። የመኪና አደጋ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየከፋ መጥቷል።


 

የሰብለ ተፈራ ባለቤት መቼም ከፍተኛ የሆነ ሐዘን ውስጥ ነው ። ባለቤቱን ራሱ በሚያሽከረክራት መኪና አደጋ አጥቷታል። ሞታለች። እሱ አካላዊ ጉዳት ሣይደርስበት ተርፏል። ግን ሁሌም የሚፀፅተው ጉዳይ ተከስቶበታል። የመኪና አደጋ በሰከንድ ውስጥ የሚከሰት ሆኖ ግን ፀፀቱ የእድሜ ልክ ነው። የሰብለን ባለቤት አቶ ሞገስ ተስፋዬን ሣስበውም በዚህ ጭንቀት ውስጥ ያለ ይመስለኛል።


 

ሰብለ ተፈራ ድንቅ ተዋናይት ነበረች። ታዲያ እዚህ ደረጃ ላይ ለመድረስ ብዙ ውጣ ውረዶችን አልፋለች። ሕይወትን ታግላለች። ጉዞው ለሰብለ ቀላል አልነበረም። በችግር አሣልፋለች ግን በመጨረሻም ካሰበችው ደረጃ ደረሣ የልፋቷን ልትመገብ ስትል በድንገት ተቀጨች።


 

ከአንድ አመት በፊት አዲስ ጣዕም በተሰኘው የሬዲዮ ኘሮግራሞች ላይ የቅዳሜ ምሽት እንግዳችን አድርገናት ከምሽቱ 3-6 ሰዓት ድረስ ከኛ ጋር በአየር ላይ ነበረች። በዚህ ጊዜም ሙያዋን ከየት አንስታ የት እንዳደረሰች እና ስለ ልዩ ልዩ ገጠመኞቿ ነበር ያወጋነው። ታዲያ በዚህ ምሽት የደነቀኝ ነገር ነበር። የሬዲዮ ጣቢያው በፅሁፍ መልዕክት መላኪያው በብዙ ሺ በሚቆጠሩ አድማጮች መልዕክት ተጨናነቀ። ከመላው ኢትዮጵያ እና ከተለያዩ የአለም ሀገራት ሰብለ አድናቂሽ ነን፣ እንወድሻለን፣ ጨቤ፣ ትርፌ እያሉ በብዙ ሺ የሚቆጠሩ አድማጮች የፅሁፍ መልዕክት ላኩላት። እኛም የሚላኩትን መልዕክቶች ተቆጣጥሮ ማንበብ ተሣነን። ሰብለ ተፈራ ምን ያህል በኢትዮጵያዊያን ልብ እና መንፈስ ውስጥ መግባቷን በዚያች ምሽት በሚገባ አረጋገጥኩ። ከትናንት በስቲያ መስከረም 3 ቀን 2008 ዓ.ም በመንበረ ጸባኦት ቅድስት ስላሴ ቤተ-ክርስትያን የቀብር ስነ-ስርአቷ ሲከናወን ቁጥሩ እጅግ የበዛ ሕዝብ ተገኝቶ ሰብለን ለመጨረሻ ጊዜ እንባ እየተራጨ ተሰናበታት።


 

በዚሁ የሰብለ ተፈራ የቀብር ስነ-ስርአት ላይ የሚከተው የሕይወት ታሪኳ በጓደኞቿ ተፅፎ በቀብር ሥነሥርዓቱ ወቅት ተነቧል።


 

“ተዋናይት ሰብለ ተፈራ ከ1968 እስከ መስከረም አንድ 2008 ዓ.ም። አርቲስት ሰብለ ተፈራ /እማማ ጨቤ/፣ /ትርፌ/ በአዲስ አበባ ከተማ ወሎ ሰፈር አይቤክስ ሰፈር ተብሎ በሚጠራው አካባቢ ግንቦት 18 ቀን 1968 ዓ.ም ተወለደች። አርቲስት ሰብለ ተፈራ የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርቷን መስቀል ፍላወር አካባቢ በሚገኘው የተባበሩት መንግሥታት ት/ቤት የተማረች ሲሆን፣ የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቷን ደገሞ በንፋስ ስልክ አጠቃላይ ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤት ተምራለች።


 

“አርቲስት ሰብለ ተፈራ ለደረሰችበት የኪነ-ጥበብ ሕይወቷ ከ14 አመቷ ጀምሮ ከፍተኛ ጥረት ታደርግ ነበር። 1984 ዓ.ም በክቡር ዶክተር ተስፋዬ አበበ የቴአትር ክበብ ስልጠና ወስዳለች። በመጀመሪያም “ጭንቅሎ” የተሰኘውን የቴአትር ስራዋን በማቅረብ ትወናዋን በሚገባ አስመስክራለች።


 

“አርቲስት ሰብለ ተፈራ የትወና ተሰጥዋን የበለጠ ለማሣደግ ባደረገችው ጥረትም የቴአትር ጥበባት ትምህርቷን በወጋገን ኮሌጅ ዲኘሎማዋን ያገኘች ሲሆን፣ በአዲሰ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ትምህርት ክፍል ደግሞ የድግሪ ትምህርቷን በመከታተል ላይ ነበረች።


 

“አርቲስት ሰብለ ተፈራ ከ30 በላይ ቴአትሮችን፣ የዛሬዋን ኤርትራን ጨምሮ በመላው ኢትዮጵያ ያቀረበች ሲሆን በሐገራችንም የፊልም ኢንዱስትሪ ዘርፍ በመሣተፍ በተዋናይነት ከሃያ ፊልሞች በላይ በተለየ ብቃት ችሎታዋን አሣይታለች። ከተወነችባቸው ቴአትሮች መካከልም “አምታታው በከተማ”፣” “ወርቃማ ፍሬ”፣ “ሕይወት በየፈርጁ”፣ “የሰርጉ ዋዜማ”፣ “እኩይ ደቀ መዝሙር”፣ “አንድ-ቃል”፣ “የክፉ ቀን ደራሽ”፣ “እንቁላሉ”፣ “አብሮ አደግ”፣ “ሩብ ጉዳይ” እና ሌሎችም ቴአትሮች ይጠቀሣሉ።


 

ከተወነችባቸው ፊልሞች መካከል ደግሞ “ፈንጂ ወረዳ”፣ “ያረፈደ አራዳ”፣ “ማግስት”፣ “ትንቢት” የሚሉት ፊልሞች በአፍቃሪዎቿ ዘንድ ሁሌም ይታወሣሉ።


 

“ከቀን ወደ ቀን ጥረቷ እያደገ የመጣው አርቲስት ሰብለ ተፈራ በከፍተኛ ጥረት ”እርጥባን” የተሰኘውን ቴአትር በኘሮዲዮሰርነት ሰርታ በማጠናቀቅ በአዲስ አበባ ቴአትርና ባሕል አዳራሽ ከአራት አመታት በፊት ለእይታ እንዲበቃ ያደረገች ሲሆን፡ በተጨማሪም “አልበም” የተሰኘውን ፊልም በዋና አዘጋጅነት እና በኘሮዲዮሰርነት በማቅረበ ከሁለት አመታት በፊት ለሕዝብ አሣይታለች።


 

“ከቴአትርና ፊልም ስራዋ በተጨማሪ በርካታ የሬዲዮ እና የቴሌቪዥን ማስታወቂያዎችን ለዚሁ ሙያዋ ይሆን ዘንድ ከፍታ ታስተዳድረው በነበረው ሰብለ ፊልም ኘሮዳክሽን በመስራት ላይ ነበረች።


 

“አርቲስት ሰብለ ተፈራ በትወና ሙይዋ በአብዛኛው የሀገራችን ክልሎች በመዘዋወር ስራዎቿን ያቀረበች ሲሆን፣ ከኢትዮጵያ ውጭም ስራዎቿን በሱዳን አብዬ ለኢ.ፌ.ድ.ሪ የሐገር መከላከያ ሰራዊት የሰላም አስከባሪ ኃይል፣ በእስራኤል “ሴት ወንድሜ” የተሰኘ ቴአትር፣ በሐገረ እንግሊዝ “የኛ እድር” የተሰኘውን ቴአትር፣ በደቡብ አፍሪካ “የዳዊት እንዚራ” የተሰኘውን ቴአትር እንዲሁም በቅርቡ “የኛ እድር” የተሰኘውን ቴአትር በአሜሪካ እና በሌሎች አዋሣኝ ሀገራት ለተከታታይ ስድስት ወራት ይዛ በመጓዝ ከስራ ባልደረቦቿ ጋር ስራዋን አቅርባለች።


 

“በፋና ብሮድካስቲንግ ኮርፖሬሽን ለአምስት አመታት በቀረበው ”ትንንሽ ፀሐዮች” ተከታታይ የሬዲዮ ድራማ ከታዳሚው አእምሮ የማይጠፉትን “እማማ ጨቤ” የተሰኙትን ገፀ-ባሕሪ ወክላ በመጫወት ከፍተኛ ዝና እና ፍቅር አፍርታለች። በኢትዮጵያ ብሮድኮስቲንግ ኮርፖሬሽን እየቀረበ በሚኘው “ቤቶች” ተከታታይ የቴሌቪዥን ድራማ የቤት ሰራተኛ የሆነችውን የትርፌን ገፀ-ባሕሪ ወክላ በመተወንም ላይ ነበረች። በነዚህ ስራዎቿ ከመቼውም ጊዜ በበለጠ የትወና ብቋቷን በማስመስከር ልቃ የወጣችበትና በሕዝባችን ዘንድም ከፍተኛ ዝናና ፍቅር ተጐናፅፋበታለች።


 

“አርቲስት ሰብለ ተፈራ ከአቶ ሞገስ ተስፋዬ ጋር ሚያዚያ 27 ቀን 1999 ዓ.ም ትዳር መስርታ በልዩ ፍቅር ይኖሩ ነበር።

“ሰብለ በመንፈሣዊ ሕይወቷ የተለያዩ በአዲስ አበባ እና በመላው ኢትዮጵያ በተጠራችበት ሁሉ ማለትም ከ400 በላይ ቦታዎች ሁሉ ቅድስት ቤተ-ክርስቲያናትን በማገልገል ትታወቃለች። ከልጅነቷ ጀምሮ በጥበብና በፍቅር ቤተ-ክርስትያን ያሣደጋት አምላኳ ቅዱስ እግዚአብሔርን በምክረ ካህን እና ከተለያዩ መንፈሣዊ ማህበራት ጋር በአንድነት በመሆን ገዳማትን እና ቅዱሣን መካናትን ስታገለግል ኖራለች። በሕይወት ከመለየቷ ከ40 ሰዓታት በፊትም ጳጉሜ አምስት 2007 ዓ.ም በቱሉ ዲምቱ አቃቂ ደብረ ሰላም ቅዱስ ሚካኤል ቤተ ክርስትያን በመገኘት የራሷን “የመዳን ቀን ዛሬ ነው” የሚል ግጥምና ሌሎችንም ግጥሞች አቅርባ ነበር።


 

“ለሙያዋ ከፍተኛ ከበሬታ የነበራት አርቲስት ሰብለ ተፈራ፣ ቤተሰቧን አክባሪ፣ በእምነቷ ጠንካራ፣ ሰው አክባሪ፣ ተግባቢ፣ ተጫዋች ፣ፍልቅልቅ እና ሣቅ የማይለያት፣ ሰውን ለማስደሰትና ለመርዳት ሁሌም ጥረት ስታደርግ የኖረች ቅን፣ ባለሙሉ ተስፋ፣ ለሙያዋ ከፍተኛ መስዋዕትነት የከፈለች ልዩ የጥበብ ሴት ነበረች። ሆኖም መስከረም 1 ቀን 2008 ዓ.ም ንፋስ ስልክ አባባቢ ከባለቤቷ ከአቶ ሞገስ ተስፋዬ ጋር በግል ተሽከርካሪያቸው በመጓዝ ላይ ሣሉ ቆሞ ከነበረ ከባድ መኪና ጋር በደረሰባቸው አደጋ በተወደለች በ40 አመቷ በዚሁ እለት ከቀኑ 10፡40 ላይ ከዚህ አለም በሞት ተለይታለች። ለባለቤቷ ለአቶ ሞገስ ተስፋዬ፣ ለቤተሰቦቿ፣ ለአብሮ አደግ እና ለሙያ ጓደኞቿ በአገር ውስጥም ሆነ በውጭ ሀገራት ለሚገኙ አድናቂዎቿ ሁሉ እግዚአብሔር መፅናናትን ሁሉ እንዲሰጣቸው እንመኛለን።“


 

በዚሁ በሰብለ ተፈራ የቀብር ሥነ-ሥርአት ላይ ባለቤቷን ጨምሮ ብፁአን አባቶች፣ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ዶ/ር ቴዎድሮስ አድሃኖም፣ የባሕልና ቱሪዝም ሚኒስትሩ አቶ አሚን አብዱልቃድር እና ሌሎችም ባለስልጣናት የተገኙ ሲሆን የባሕልና ቱሪዝም ሚኒስትሩ ስለ ሰብለ ተፈራ ሙያዊ ክህሎት ንግግር አድርገዋል። ሰብለ ተፈራ በቤተሰቦቿና በብዙ ሺ በሚቆጠሩ የሙያ ጓደኞቿ እና አድናቂዎቿ ታጅባ ለመጨረሻ ጊዜ መስከረም 3 ቀን 2008 ዓ.ም ተሸኝታለች።


 

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም በሰብለ ድንገተኛ ሕልፈት የተሰማውን ሀዘን እየገለፀ ለቤተሰቦቿ፣ ለሙያ አጋሮቿ እና ለአድናቂዎቿ መፅናናትን ይመኛል።

በ1952 በአሜሪካ የኢትዮጵያ አምባሳደር ባለሙሉ ስልጣን እንደራሴ የነበሩት አቶ ብርሃኑ ድንቄ በኢትዮጵያ የነበረው ስርዓት ለውጥ መለወጥ እንዳለበት በማመን ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ የጻፉትን ደብዳቤ ከተጠቃሹ ቤተሰብ በማግኝታችን ለታሪክ እንደ “ሰነድ” ያገለግል ዘንድ አቅርበነዋል።

ለግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ

አዲሰ አበባ

ግርማዊ ሆይ፡- በአሁኑ ጊዜ በኢትዮጵያ ማህበራዊ ሕይወት የሚታየውን ምሬትና ግፍ፣ በፍትሕም መጓደል ምክንያት የሚደርሰውን የአስተዳደር በደል ስለመለከት ወደ አገሬ ለመግባት ያለኝን አሳብ ማቆየት ግድ እንደሆነብኝ ለግርማዊነትዎ መግለጥ አስፈላጊ መስሎ ታይቶኛል። ይህ ሁኔታ የሚታረምበትን በሕብረት ለመሥራት ባንሞክር ታላቅ ብጥብጥ እንደሚያስከትልብን ከታሪክ መማር ካልቻልን ከተከታዩ መቅሰፍት የምናመልጥበትና የምንከለልበት ሰው ሰራሽ ዘዴ ይገኝለታል ብሎ ራስን መደለል በሕልም ዓለም ውሰጥ ለመኖር እንደመሞከር ይቆጠራል። ከዚህም በቀር ለተተኪው ትውልድ አቋም ይሆናሉ ብለን ተከባክበን ልናሳድጋቸው አላፊነት ያለብንን ሕፃናትና ውለታ ትተው ለማለፍ የተዘጋጁትን ሽማግሌዎቻችንም ደህና ዕረፍት እንዳያገኙ ከአገሪቱ በተፈጥሮ ምክንያት በፈፀምነው ስሕተት ታሪክ ምሕረት ሊያደርግልን በፍፁም አይችልም።

 

ይህን የመሳሰለው ሁኔታ በብርቱ የሚያሳስበን መሆኑን ስንገልጥ ምንም እንኳ አንዳንድ ሰዎች “አንተ ምን አገባህ” በማለት በጉዳዩ ባለቤትነት ክፍያ ድርሻችንን ለማሳነስ ቢሞክሩም በኢትዮጵያዊነት ትክክለኛ መብት ላይ አጥብበው ያስመሩትን የወሰን ክልል አሜን ብሎ ለመቀበል ከቶ ስለሚያስቸገር እያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ አላፊነቱን የማስወረድ ተግባር እንዳለበት አይካድም። እኔም ይህን ምክንያት አድርጌ በአሁኑ የመንግሥት አስተዳደር የደረሰውን ሕገ ወጥ አፈፃፀም ሁሉ ለማረምና ፍትህን ለማደላደል የሚቻልበትን አሳብ በነፃ ለመግለጥ ስል እውጭ አገር መቆየትን መረጥሁ።

 

በአሁኑ አያያዝ እንዲቀጥል የተተወ እንደሆነ በኢትዮጵያ የወገን መለያየትና የደም መፋሰስ እንደሚያሰጋ የመላው ኢትዮጵያውያን ግምት የወደቀበት ነው። ዋናው አላማ ይህ እልቂት የሚወገድበት መድኃኒቱ ምንድነው? ለተባለው ጥያቄ ለመመለስ እንደሆነ ጥርጥር የለውም። መቸም እያንዳንዱ ኢትዮጵያዊ በሚመስለውና በማያምንበት ረገድ መልሱን ለመስጠት ሞክሯል። አሁን የጐደለ መስሎ የሚታየው ከዙፋኑ በኩል የሚጠበቀው ይሁንታ ብቻ ነው። ነገሩን በመጠኑ ለማብራራት ያህል  በሚከተሉት መስመሮች አሰተያተቴን ለመግለጥ እሰነዝራለሁ።

 

የኢትዮጵያ ሕዝበ ለዙፋኑ የሰጠው ልባዊ አክብሮት ዘላቂ ሆኖ በታሪካዊ ቅርስነት እንዲጠበቅ በቤተ መንግሥቱ በኩል አልታሰበበትም ለማለት ያስደፍራል። ባለፈው “መለኮታዊ መብት” የተባለው የዘውድ ቴዎሪ የተሳሳተ መሆኑን ቢረዳውም፣ ሕዝቡ ዘውዱን ታሪካዊ ሲምቦል ወይም ምሳሌ አድርጎ በክብር ሊያኖረው ሲፈቅድ ወደ መለኮታዊ መብት አስተያየት እንደገና እንዲመለስና ጣኦታዊ ስግደት እንዲያደርግ ማስገደድ በእክል ዘውዱን ለማስረገጥ ካልሆነ በቀር ለሌላ አያገለግልም። ጃንሆይ ባለዘውድ፣ አስተዳዳሪ፣ ሕግ አውጭ፣ ዳኛ፣ ምስለኔ፣ ፖሊስ፣ ጭቃ ሹም ሆኜ ልሥራ ሲሉ፣ በሃያኛው ክፍለዘመን የሚገኝ ሕዝብ ይህን መብት አጠቃሎ በፈቃዱ ለዘውዱ ብቻ ይለቃል ማለት የማይታመን ነው። መቸም እየተደጋገመ የሚሰጠው ምክንያት “ሕዝቡ አላፊነትን ለመቀበል አልደረሰም” የሚል መሆኑን በየጊዜው ሰምተናል። በእውነቱ ከአፍሪካና በኤሻ ሕዝብ መካከል አልደረሰም ተብሎ በኢትዮጵያ ሕዝብ  መፍረድ ይገባልን? ደግሞስ ያለ መድረሰ ትርጓሜው ምንድነው? ምናልባት የማሰብ የመምረጥ፣ የማመዛዘን፣ የመፍረድ ሌንሰ አልተፈጠረለትም ማለት ነው? እንደዚህማ ከሆነ በ3000 ዘመን ውስጥ ለዚህ ሕዝብ ጭንቅላት ሆኖ ያሰበለት፣ ዓይን ሆኖ ያየለት፣ ጆሮ ሆኖ የሰማለት የዛሬው ዘውድ ነው ማለት ነዋ! የሚፈተነው ይህን የመሰለ አስተያየት ለማቅረብ እንደሆነ ምሕረት የሌለው በደል ነው።  ይልቁንስ ጃንሆይ የሕግ ጠባቂነትን ልብስ ተጐናፅፈው በዚህ መንፈስ ፍትህን ከሚያጓድሉ ሥልጣኑን ለሕዝብዎ ሰጥተው እርሱ ቢጨነቅበት እንደሚሻል ጥርጥር የለውም። ያለዚያ ከዚህ ማስታወሻዬ ውስጥ ለስማቸው እንኳ ሥፍራ ለመስጠት ዋጋ የሌላቸውና ሕሊና ቢሶች የሚያቀርቡልዎትን “ደህና ታይቷል” እያሉ ፍትሕን ለግል ስሜት መወጫ ማድረግ የቱን ያህል ለትውልድ መተዛዘቢያ ሆኖ እንደሚኖር የተሰወረ ሊሆን አይችልም።

 

ይህ ተስፋ አስቆራጭ ሁኔታ ለማሻሻል የሚቻለው ጃንሆይ ዘውድን ለራስዎ አስቀርተው አስተዳደሩን ለሕዝብ በመስጠትና የዴሞክራሲን መንፈስ በማስገባት ነው። ነገር ግን ይህ አስተያየት ለግርማዊትዎ ሰውነት አለርጂ ሆኖ ቢያስቸግርዎ እንኳ ሌላ ማማረጫ ይኖራል። ይኸውም ዘውዱን ለልዑል አልጋ ወራሽ ማስተላለፍና አብዲኬት ማድረግ ነው። እርሳቸው ሕገ መንግሥትን ጠብቀው ለመኖር ፈቃደኛ እንደሆኑ አያሌ ሰዎች ሲመሰክሩላቸው ሰምቻለሁ። ያለዚያ ተከታዩ ትርምስና ደም መፋሰስ እንደሚሆን ጥርጥር የለውም።

 

ይህ አቤቱታ ከኔ ብቻ የቀረበ አይደለም። የኢትዮጵያ ሕዝብ በፍርሃት ታፍኖ ነጋም መሸም የሚያጉመተምተው ይህንኑ ነው። ድምፁን ከፍ ለማድረግ ግን አካባቢው አልፈቀደለትም። እኔም ከርሱ የተለየሁ መስዬ ታይቼ እንደሆነ ያጋጣሚ ነገር ብቻ ነው። አዲስ አበባ የታፈንኩትን ያህል እዚህ ከተነፈስሁ በኋላ ወደ አገሬ እንድመለስ ተስፋ አደርጋለሁ። ምናልባት ይህን አቤቱታ በመጻፌ እንደወንጀል ይሆናል። ግድ የለም። የሆነ ሆኖ በትእዛዝ ሳይሆን በነፃ የሚፈርድና በግልጥ የሚያስችል ፍርድ ቤት ተቋቁሞ ራሴን በሕጋዊ ጠበቃ አማካይነት ለመከላከል ጃንሆይ የሚፈቅዱልኝ ከሆነ በአገሬ ውስጥ ለመተንፈስ ዕድል ተሰጠኝ ማለት ነው።

 

ከዚህም ሁሉ ጋራ ላስተውስ የምፈቅደው ይህን ማስታወሻ በመፃፌ ተቀይመው የኔን ሕይወት ለማስጠፋት በሺ የሚቆጠር ገንዘብ እንደሚወጣ ጥርጥር የለውም። አዝናለሁ። እኔ ለሞት የተዘጋጀሁ ስለሆነ ገንዘቡ ባይባክና ለነፍስ ገዳይ በመስጠት ፈንታ ለጦም አዳሪ ችግረኛ ቢውል የበለጠ እንደሚጠቅም ጥርጥር የለውም። በበኩሌ በአገራችን ሬቮሉሽን እንዲነሳና የማንም ደም “እንዲፈስ” አልፈቅድም።  በዚህ ባቤቱታዬ የምወተውተውም ሰላማዊ ለውጥ እንዲሆንና የምንፈራው ደም መፋሰስ እንዳይደርስ ስለሆነ ጃንሆይ አንድ ቀን “ለካ ብርሃኑ ውነቱ ኖሯል” ሳይሉ አይቀርም።

 

እንኳን ዘውድ የጫነ ሰውነትንና ማናቸውንም ሰው የማክበር ልምድ ስላለኝ ይህ አቀራረቤ ክብርን ለመድፈር እንደማያስቆጥርብኝ ተስፋ አደርጋለሁ። እውነት ሁል ጊዜ መራራ ናት። የመድኃኒት ፈውስ እንጂ ምሬት አይታሰብም እንደተባለው ይህ በቅን ልቡና የቀረበው እውነተኛ አቤቱታዬ የግርማዊነትዎን ልብ አራርቶ ለኢትዮጵያ ማህበራዊ ሕይወት አንድ ፈውስ እንዲመጣለት ተስፋ አደርጋሁ።

 

ጃንሆይ በኢትዮጵያ ወጣቱ፣ ሽማግሌው ሴቱ፣ ወንድ የአኗኗሩ ዘዴ ውሉ ተዘባርቆበታል። አምላካችን፣ ፈጣሪያችን አያለ ቢደልልዎት አይመኑት። ጨንቆት ነው። ከልብ የሚመርቅዎት ግን ራስክን አስተዳድር ብለው አርነት ሲያወጡትና ወደ ዲሞክራሲ ሲመሩት ነው። ይህንንም ስል ሕዝብ በራሱ ሲተዳደር ችግር አይገጠመውም ማለቴ አይደለም። እስከዚህ አልሳሳትም። ነገር ግን ሌላው ገፍቶ ከሚጥለውና ላንሳህ ከሚለው፣ ራሱ ወድቆ በራሱ መነሳትን ይመርጣል። ይኸም ከሥሕተት መማር ይባላል። ስለዚህ ጃንሆይን ተሳሳቱ እያለ ከሚከስዎት እርሱ በስሕተቱ እንዲፀፀትና እንዲማር ቢያደርጉት ከትልቅ ውለታ ይቆጠራል።

 

የዛሬው ሕገ መንግሥት ዴሞክራሲን ለማስገባት የሚረዳ ካለመሆኑም በላይ ያንኑም ቅሉ አክብሮ ለመጠበቅ በአንቀጽ 21 እንደተመለከተው ከንጉሠ ነገሥቱ በመሐላ የተሰጠው ቃል ፈርሷል እያሉ አያሌ ኢትዮጵያውያን እንደሚያማርሩ ግርማዊነትዎ ሳይሰማው አይቀርም። መቸም ሕገ መንግሥቱን ለመጣስ አንድ የጽሕፈት ሚኒስቴር ደብዳቤ ይበቃል። እንግዲህ ሕዝቡ ወይም ሹማምንቱ ለንጉሠ ነገሥቱ ታማኝ ነኝ እያሉ ቢምሉትም ንጉሠ ነገሥቱ በበኩሉ መሐላውን የሚጠብቅ ካልሆነ በመሐላቸው የደረሰው ሁኔታ ምሳሌ ሲሆን ይችላል ይመስለኛል።

 

ዋሽንግተን ግንቦት 25 ቀን 1952 ዓ.ም

ከታላቅ አክብሮታዊ ፍርሐት ጋር

ብርሃኑ ድንቄ

በጥበቡ በለጠ

ንባብ የሰውን ልጅ ከሌሎች እንስሳት የሚለየው ጉዳይ እንደሆነ በዘርፉ ላይ የጻፉ ሰዎች ሲያወሱት ይደመጣል። እኔም ደግሞ(የ2007 እና 2008 ዓ.ም) የንባብ አምባሳር ተብዬ በመሾሜ ስለ ንባብ ዝም ብል እወቀስበታለሁ። የንባብ አምባሳደሮች ተብለን የተሾምን ቀን በእውቀቱ ስዩም እንዲህ አለ፡- እኔ በልጅነቴ ሳድግ በጃፓን የኢትዮጵያ አምባሳደር እሆናለው ብዬ ነበር፤ ይሔው ሳድግ የንባብ አምባሳደር ሆንኩ። ሩቅ አሳቢ…… እያለ አስቆናል።

ለካ መሾም ታላቅ ኃላፊነት ነው። በዚህች ሹመቴ ምን ሰራሁ እያልኩ አስባለው፤ አበዛኸው ካላላችሁኝ ደግሞ እጨነቃለሁ። ግን የመንግስት ሹመኞችም እነደዚህ ይጨነቁ ይሆን?

 

እኔ ግን ለሹመቴ መልስ ትሆን ዘንድ አብነት ስሜ ንባብን አስመልክቶ ንባብ ለህይወት የመጻህፍት አውደ-ርእይ ላይ ያቀረበውን ንግግሩን ባካፍላችሁስ፤ አብነት ማን ነው ብላችሁ ለምትጠይቁኝ ደግሞ ወዳጄ ነው፤ በስራው በጣም አድናቂው ነኝ፤ አብነትም ይህ ነው ልበላችሁ፡-

 

  • በ1989 ዓ.ም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በኢትዮጵያ ቋንቋዎች እና ሥነ ጽሑፍ የባችለር ኦቭ ኦርትስ ዲግሪውን በማዕረግ አግኝቷል።
  • - በ2002 ዓ.ም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በ Historical and Comparative Linguistics (በታሪካዊ እና ንጽጽራዊ ሥነልሳን) የማስተርስ ዲግሪውን ተቀብሏል።
  • - በአሁኑ ወቅት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በGeneral Linguistics and Comparative Linguistics (አጠቃላይ ሥነልሳን) መርሐግብር በታሪካዊና ንጽጽራዊ ሥነልሳን   (Historical and Comparative Linguistics) የዶክትሬት ዲግሪውን አየሠራ ይገኛል።
  • - በዩነኒቨርሲቲ ከማስተማር ሥራው ጎን ለጎን ላለፉት 15 ዓመታት በአስትሮኖሚ፣ በአስትሮሎጂ፣ በቋንቋ እና በሥነጽሑፍ ጥናት እና ምርምሮችን ሲያደርግ ቆይቷል።
  • - ለማስተርስ ዲግሪው”ጌ” በተሰኘው የሴማዊ ቋንቋዎች ምእላድ ላይ ያደረገው ጥናት ቪዲኤም በተባለ የጀርመን አሳታሚ በ2002 ዓ.ም ላይ ታትሞለታል።
  • - ብሪል የተባለ የላይደን አሳታሚ ‘The Body in Language’ የተባለ መጽሐፍ በ2007 ዓ.ም አሳትሟል። በዚህ መፍሐፍ ውስጥ የተካተተው ሁለተኛው ምእራፍ የአብነት ስሜ ጥናት ነው።
  • - ለቢአ ዲግሪ ማሟያው ያደገው ጥናት የአማርኛ የመዚያ ግጥሞች ቅርጻዊ ትንተና ነው። የዚህን አጠር ያለ ዘገባ በአዲስ ዘመን ጋዜጣ በ1989 በሚያዚያ 5 እና 9 እትም ላይ አቅርቦታል።
  • - በ1991 በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በተካሔደው የቋንቋዎች ጥናት ኮንፍረንስ ላይ “በአማርኛ ግጥሞች ውስጥ በአናባቢ ቤት የመምታት ስልት” በሚል ርእስ ጥናት አቅርቧል።
  • - በ2001 ዓ.ም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በተካሔደው የቋንቋዎች ጥናት ኮንፍረንስ “የጉዱ ካሳ ኮበብ” በሚል ርእስ አንድ ጥናት አቅርቧል።
  • - በ2005 ዓ.ም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቋንቋዎች ጥናት ኮንፍረንስ ላይ Grammaticalizing Words and Dying Stars: A Sketch of Analogy የተባለ ጥናት አቅርቧል።
  • - በ1999 ዓ.ም በመቀሌ ዩኒቨርሲቲ በሦስት ተከታታይ መድረኮች “የኢትዮጵያ ኮከብና ሦስተኛው ሚሌኒየም” የተሰኘ ጥናት አቅርቧል።
  • - ለብዙኃን አንባቢያን ያቀረባቸው መጻሕፍት ደግሞ የሚከተሉት ናቸው።

1ኛ- የኢትዮጵያ ኮከብ /ጥቅምት 2006/ በዚህ መጽሐፍ በአስትሮኖሚና በአስትሮሎጂ ማእቀፍ ውስጥ ሳይንሳዊ በሆነ መንገድ በ21ኛው ምእተ ዓመት የኢትዮጵያ መጻኢ እድል ተተንብዮአል።

 

2ኛ- ፍካሬ ኢትዮጵያ /ጥቅምት 2007/፡- የዚህ መጽሐፍ መሠረቱ አስትሮሎጂ ቢሆንም አካሄዱ ግን ኤትኖግራፊያዊ፣ ሥነሰብአዊ፣ ሥነልሳናዊ እና ሥነጽሑፋዊ ነው። በአገራዊ ምሳሌዎች ከተብራሩ ከ12 የሰው ልጆች ባሕርያት በተጨማሪ የፍቅር እስከመቃብር ገፀባህርያት ውክልና እና ኮከብ ተተንትኖበታል።

 

3ኛ- የቋንቋ መሰረታዊን /ሰኔ 2007/፡- ይህ በዩኒቨርሲቲ ደረጃ ለማስተማርያነት ሲያገለግል የቆየ መጽሐፍ ነው። ከቋንቋ ጥንተ አመጣጥ እስከ ሥርዓተ ጽሕፈት ያሉ እሳቤዎች ተብራርተውበታል።

 

4ኛ- ሳይኪ እና ኪዩፒድ/ሐምሌ 2007/ ፡-ይህ መጽሐፍ ከ7-17 የእድሜ ክልል ላሉ ሕጻናት እና ወጣቶች የተዘጋጀ የ10 ተረቶች የ500 አንቆቅልሾች እና የአንድ የእንግሊዝኛ ልቦለድ መድብል ነው።

 

5ኛ- ጠቢባን ምን አሉ / በነሐሴ 2007 የሚወጣ/፡- ይህ መጽሐፍ ፍቅር እና ትዳርን በመሳሰሉ 44 ርእሰ ጉዳዮች ዙሪያ የዓለም ጠቢባን የተናገሯቸው እና የጻፏቸው ናሙና ጥቅሶች ጥንቅር ነው።

 

አብነት የዶክትሬት ዲግሪውን በመጪው ዓመት ያጠናቅቃል።  

አብነት ስሜ ንባብና ህልውና ብሎ የቀረበውን ንግግሩን እነሆ እላለሁ፡-

 

ዕውቀት ሁለት ዓይነት ነው። አንደኛው ደመነስፍሳዊ፣ ሁለተኛው ኢ-ደመነፍሳዊ ነው። ደመ-ነፍሳዊ ዕውቀት በዘር ወይም በደም የሚወረስ ነው። ይህን ዕውቀት እንስሳትም አራዊትም፣ ሰዎችም ከወላጆቻቸው ይወርሱታል። ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት አይመረጥም፣ አይሻሻልም። ይሻሻል ቢባልም ተፈጥሮ ብዙ ሺህ ዓመታትን መውሰድ አለባት።

 

ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት በዘር ወይም በደም አይወረስም። ይህን ዕውቀት የምናገኘው በትምህርት ነው። ትምህርት ደግሞ በመስማት፣ በማየት እና በማንበብ ነው የሚገኘው። እንስሳትና አራዊት ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀትን ሊያገኙም ሆነ ሊኖራቸው አይችልም። ቢያገኙና ቢኖራቸውም በጣም የተወሰነና እዚህ ግባ የሚባል አይሆንም።

 

የሰው ልጅ ከእንስሳት የሚለየው ከተወለደ በኋላ በሚያዳብረው ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት ነው። የሰው ልጅ ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት ለብዙ ዘመናት ሲጠራቀም ቆይቷል። ከትውልድ ወደ ትውልድም በቃል እና በጽሑፍ ሲተላለፍ ቆይቷል። የሰው ልጅ አሁን የደረሰበት የሥልጣኔ ደረጃ የዚህ ውጤት ነው። ይህን ዕውቀቱን በአንዳች ሰበብ ቢያጣ ከዛሬ 10 እና 20 ዘመን ወደ ነበረበት የዋሻ ውስጥ ኋላ ቀር ኑሮ ይመለሳል።

 

ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት ሰዎችን ከእንስሳት እንደሚለየው ሁሉ፣ ሰዎችንም ከሰዎች ይለያል። የምእራቡ ዓለም ሰዎች ከእኛ ከአፍሪካዊያን የሚለዩት ባጠራቀሙት ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት ነው። ስለዚህ ሰው ከእንስሳ የሚበልጠውን ያህል ምእራባዊያን ደግሞ አፍሪካዊያንን ይበልጣሉ።

 

አሁን የበላይ የሚሆን ሁሉ የበለጠ ዕውቀትና ጥበብ ያለው ነው።

ፍጥረትና ጀግንነት የበላይ ቢያደርጉ ኖሮ አንበሳና ነብር ከምድረ ገፅ ላይ እየጠፉ ያሉ አራዊት አይሆኑም ነበር። ጉልበትና የዋህነትም የበላይ እንደማያደርጉ አህያ ጥሩ ምሳሌ ትሆናለች።

 

ስለዚህም ጀግና እና ጉልበተኛ ከመሆን ይልቅ ጥበበኛ መሆን ነው የሚያዛልቀው። ጥበበኛ ለመሆን ደግሞ ዕውቀትን እየተንገበገብን እና እየተስገበገብን መብላት ነው። መጻሕፍትም የዕውቀት ማህደር እና አገልግል ናቸው።

 

የምዕራባዊያንን እና የአፍሪካዊያንን ልዩት ባነበብነው የመጻሕፍት ቁጥር ማስቀመጥ ይቻላል። በህይወት ዘመኑ ሁሉ ምንም ያላነበበ ፈረንጅ አፍሪካዊ ይሆናል።

 

አህያን እና አህያን እንደመሰሉት እንስሳት በፈረንጅ እንዳንገዛ ማንበብ እና መላቅ አለብን። ነብርን እና እሱን እንደመሰሉት አራዊት ከመድረ ገጽ እንዳንጠፋ ማንበብና ጥበበኛ መሆን አለብን።

 

ንባብ፣ ዕውቀት እና ጥበብ ለኛ ለኢትዮጵያዊያን የህልውና ጉዳይ ነው። ካላነበብን እንጠፋለን። ማንበብ፣ ማወቅና መሰልጠን የፋሽን ጉዳይ አይደለም። የሞትና የህይወት ጉዳይ ነው። የህልውና ጉዳይ ነው።

 

አንድ ትርኳት (anecdote) ላካፍላችሁ።

ሰውየው ነጋዴ ነው። ከሩቅ ሀገር ቆይቶ ሲመለስ የሆነ ነው። አጋሰሱን ይዞ ወንዝ ሊሻገር ባለበት አንድ ባህታዊ ከአሸዋ ውስጥ ተቀብሮ ሲፀልይ ያገኘውና በብዙ ይደበድበዋል። የልቡን ካደረሰ በኋላ፣ ባህታዊው “የሆነስ ሆነና ምን አድርጌህ ነው እንዲህ የደበደብከኝ? ይለዋል። ነጋዴውም፣ “እናንተ እያላችሁ በዬት በኩል እንፀድቃለን?” ይለዋል።

 

ባህታዊው ለፅድቅ የተንገበገበ ነውና ቀንና ለሊት በጋና ክረምት ይፀልያል። ነጋዴው ግን ለዚህ ጊዜ የለውም። ባመት ወይ አንዴ ወይ ሁለቴ ፈጣሪውን ቢያስብ ነው።

 

የነጋዴውና የባህታዊው ልዩነት በፈረንጅና በኢትዮጵያዊ መካከል ካለው ልዩነት ጋር ይመሳሰላል። ፈረንጅ ቀንና ለሊት፣ በጋና ክረምት ሳይል እየተንገበገበ ያነባል፣ ዕውቀትን ያግበሰብሳል፤ ይሠራል፤ ይጠባበል፤ እናም ይበልጠናል። እኛ ለዚህ ጊዜ የለንም። ስለዚህ ፈረንጅ እያለ ማደግ አንችልም ማለት ይሆናል። ያ ግን ምርጫችን ነው። ፈረንጅን ማጥፋት አንችልም። መብለጥ ግን እንችላለን። በጉልበትና በድፍረት የሰው ልጅ ሁሉ አንድ ነው። ልዩነት የሚመጣው በዕውቀትና በብልጠት ነው። በድፍረቱም ሆነ በጉልበቱ የሚመካ ይጠፋል። ዕውቀትን የሙጥኝ ያለ ግን ይኖራል። ባለ ዕውቀት የሆነው የሰው ልጅ እንስሳትን ገዝቶ፣ አራዊትን አጥፍቶ ወይም አሸንፎ ይኖራል።

 

ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀት አይወረስም። በደም ወይም በዘር አይተላለፍም። የዚህ ጥሩ ማስተላለፊያው መጽሐፍ ነው። የአንድ ሳይንቲስት ልጅ ሲወለድ ያባቱን አንድም ዕውቀት ይዞ አይወለድም። የሳይንቲስቱ ልጅ እና የአንድ ማይም ልጅ እኩል አላዋቂ ሆነው ነው የሚወለዱት። አንዱ ካንዱ የሚበልጠው በንባብና በትምህርት ብቻ ነው። የማያነብ ሀገር ህልውናው አደጋ ላይ እንደሆነ መታወቅ አለበት ባይ ነኝ።

 

ኢ-ደመነፍሳዊ ዕውቀትን ደግሞ የምናስተላልፈው መጻሕፍትን በመጻፍ ነው። ልጅ በመውለድና መጽሐፍ የምናስተላልፈው ያው ዕውቀትን ነው።n

በጥበቡ በለጠ

የታሪክ መሠረት የተዋህዶ ብርሃን

አለኝታ ክንፋችን ለኢትዮጵያዊያን

የታሪክ መዘክር የኢትዮጵያ ብርሃን።

ሁሉ የሚያነበው የተዋህዶ መጽሐፍ

በእርሡ የሚዘጋ የዋልጌዎች አፍ።

አንብቡት ይሰማ ዛሬም እንደ ድሮው

አያሌው ታምሩ የምስጢር መጽሐፍ ነው።

 

ይህ ከላይ ያሰፈርኩት መወድስ ቅኔ “ደም አልባው ሰማዕት” ብለው መምህር ላዕከ ማርያም ከፃፉት ረጅም ግጥም ውስጥ የተወሠነው ክፍል ነው። በዚህ ተቆንፅሎ በወጣው ግጥም ውስጥ እንኳን በርካታ ሃረጐችን እናገኛለን። እነዚህ ሀረጐች አለቃ አያሌው ታምሩን ለመግለፅ የሚሞክሩ ናቸው። ለምሣሌ “የታሪክ መሠረት” የሚለው ሀረግ የአለቃ አያሌውን ማንነት ለመግለፅ የገባ ነው። “የተዋህዶ ብርሃን” የሚለው ሀረግም የእምነታቸውን ውጋግራ እና ጥልቅ አማኒ መሆናቸውን ያሣያል። አለኝታ ክንፋችን የሚለው ሀረግም የእውቀት ሃይላቸውን ሰጥተውን የሚያንቀሣቅሱን ሠው መሆናቸውን ለመግለፅ የገባ ነው። “የታሪክ መዘክር”፣ “የኢትዮጵያ ብርሃን”፣ “ሁሉ የሚያነበው”፣ “የተዋህዶ መጽሐፍ” ወዘተ እያሉ ገጣሚው አለቃ አያሌው ታምሩ ምን አይነት ሰው እንደነበሩ ሊገልፁ ሞክረዋል። ግን አለቃን ዘርዝረው ስለማይጨርሷቸው እንዲህ አሉ:- “አያሌው ታምሩ የምስጢር መፅሐፍ ነው!”

እውነት ነው፤ ሰውየው የምስጢር መፅሃፍ ናቸው፤ ነበሩ!

 

ኢትዮጵያ በታሪኳ ካፈራቻቸው ሀገርኛ አዋቂዎች ውስጥ ገናና ሆነው የሚጠሩት እኝህ የኃይማኖት እና የታሪክ ብሎም የባሕል ሊቅ፣ በዚህች ምድር ላይ ብቅ ብለው አያሌ ጉዳዮችን አበርክተው ያለፉ አባት ናቸው። ባለፈው ሣምንት ነሐሴ 14 ቀን 2007 ዓ.ም ይህችን አለም በሞት ከተሠናበቱ ስምንተኛ አመታቸው ነበር። እናም ትዝ አሉኝ። ብዙ ነገራቸውን ከህሊና ጓዳዬ እያወጣሁ አሰብኳቸው። አንዱ ይመጣል፣ ሌላው ይተካል። እኔም ቅድም ቅኔ እንደተቀኙላቸው ሠው አለቃን መግለፅ ተሣነኝ። የምስጢር መፅሐፍ ናቸውና! ግን ይህች ኢትዮጵያ የምትባልን አገር በጥልቅ በመውደድ እና ለክብሯም ራሣቸውን ከሚሠጡ ሰዎች መካከል ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸው ሊቅ እንደነበሩ መናገር እችላለሁ።

 

አለቃ አያሌው ታምሩ ኢትዮጵያን ሲገልጽዋት “ምርጢቱ የእግዚአብሔር የግል ርስቱ” ይሏታል። ሌላ ጊዜ ደግሞ ይህችኑ ኢትዮጵያ እንዲህ ብለው ይገልጿታል፡- “የክርስቶስ ስረ ወጥ ልብሱ” ይሏታል። ሲያሻቸው ደግሞ “እንከን የሌለባት ስንዱ እመቤት” ይሏታል። እንግዲህ ፍቅር ነው! የኢትዮጵያ ፍቅር!

ለበርካታ ጊዜያት እና በበርካታ ጉዳዮች ቃለ-መጠይቅ ካደረኩላቸው ሰዎች መካከል አለቃ አያሌው ግንባር ቀደሙ ናቸው። እውነት ለመናገር የምሔደው ለቃለ-መጠይቅ ብቻ አልነበረም። ስለ ኢትዮጵያዊነት ለመማርም ጭምር ነው።  ደግሞ ኢትዮጵያዊነት ምን ትምህርት ያስፈልገዋል? ሊባል ይችላል። ለነገሩ ከኢትዮጵያ መወለድ ብቻ ሙሉ ኢትዮጵያዊ ያደርጋል ወይ?

 

ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባሕል፣ ኃይማኖት አለማወቅ ሙሉ ኢትዮጵያዊ አያደርግም። ኢትዮጵያዊነት ከመወለድ በተጨማሪ ታሪኳን እና ማንነቷን ማወቅ እና መመስከር መቻልንም ይጨምራል። ለምሳሌ በውጭ ሀገር የሚኖሩ ኢትዮጵያዊያን የጀርመንን፣ የፈረንሣይን፣ የእንግሊዝን ወዘተ ዜግነት ለማግኘት ማመልከቻ ቢያስገቡ እና ማመልከቻቸው ተቀባይነት ቢያገኝ ከዚያም ፈተና ይሠጣቸዋል። ፈተናው ስለ ጀርመን ታሪክና ቋንቋ፣ ስለ ፈረንሣይ ቋንቋና ታሪክ፣ ስለ እንግሊዝ ቋንቋ እና ታሪክ ተፈትነው ማለፍ አለባቸው። ስለዚህ ዜግነት ማለት የዚያችን ሀገር ታሪክ፣ ባሕል፣ ማንነትን ማወቅ ጭምር ነው። ለዚህም ነው በውስጤ ያለውን ክፍተት ለመሙላት ከአለቃ አያሌው ዘንድ በተደጋጋሚ የምሔደው። እርሣቸው የታሪክ፣ የባሕልና የሐይማኖት ማሕደር ስለነበሩ ነው።

 

አንድ ቀን አጉል ጥያቄ ያቀረብኩላቸው መሰለኝ። እንዲህ አልኳቸው፡- “ሐይማኖት እና መንግሥት የተለያዩ ናቸው፤ አንዱ በሌላኛው ላይ ጣልቃ አይገባም ይባላል። ሐይማኖት ሐገራዊ ጉዳዮች ላይ አይገባም፤ በእምነቱ ተቋም ብቻ ተወስኖ መንቀሣቀስ አለበት ይባላል፤ እርስዎ በዚህ ላይ የሚሉት ነገር አለ?  አልኳቸው።

 

አለቃ ተቆጡ። “ጥያቄው ኢትዮጵያ በኢትዮጵያ ጉዳይ ላይ መሰለኝ” አሉ። ቀጠሉና እንዲህ አሉ፡- ኢትዮጵያ እንደ ሐገር ፀንታ እንድትኖር ቤተ-ክርስትያን ዋነኛዋ ባልድርሻ ናት። ጠላት ሀገር ቢወር ሕዝቡ ሀገሩን ከጠላት እንዲከላከል ከማነሣሣት ጀምሮ ታቦቶቿን በየጦር ግንባሩ ይዛ በመሔድ ፈጣሪ ኢትዮጵያን እንዲጠብቅ ስትለምን የኖረች ቤተ-ክርስትያን ናት። ንጉስ ቢሾም ቃለ-መሐላ አስገብታ አጥምቃና ቀብታ የምታነግስ ይህች ቤተ-ክርስቲያን ነበረች። በመንግሥት ውስጥ ችግር ሲኖር መሐል ገብታ የምታረጋጋ እና ሰላም የምታሰፍን ቤተ-ክርስትያን ነበረች። ፊደል ቀርፃ፣ ቀለም በጥብጣ፣ ብራና ፍቃ፣ ፅፋ የኢትዮጵያን ትውልድ ያስተማረች ይህችው ቤተ-ክርስትያን ነች። ዛሬ እንዴትና በምን ምክንያት ነው ይህችን ቤተ-ክርስትያን ማግለል የሚቻለው? ማን ነው ሐይማኖትና መንግሥት ግኑኙነት የላቸውም ያለው? የእስከ ዛሬ የነበረውን ውህደታቸውን ማን ነው የሚበጥሠው? እያሉ የተናገሩኝ ዛሬም ትዝ ይለኛል። በኋላም የፃፉትን ሣነብ እንዲህ ብለዋል፡-

 

“ኢትዮጵያ የረጅም ጊዜ ታሪክ ያላት ስትሆን የታሪኳም መሠረት የቆመው፣ ጉልላትዋ የተደመደመው፣ አቃፊው፣ ጣርያው፣ ግድግዳው ሣይቀር በሃይማኖት ላይ ነው። ሃይማኖት በኢትዮጵያ ፊት ከአበው ቃል በቃል በአፍ፣ ኋላም ከካህናት፣ በነቢያት፣ ከሐዋርያት በመፅሐፍ ስለተሰጠ በኢትዮጵያ የጣኦት አምልኮ ስራ ላይ የዋለበት ጊዜ የለም። ስለዚህ ዛሬም ነገም “ኢትዮጵያ እጆቿን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋች” በማለት አለቃ አያሌው ፅፈዋል።

 

አለቃ አያሌው ታምሩ ከ1983 ዓ.ም በኋላ በተፈጠረው የፖለቲካ አስተሣሰብ ጋር ግጭት ውስጥ የገቡበትም ዘመን ነበር። ሐይማኖትና መንግሥት የተለያዩ ናቸው ከሚለው አስተሣሰብ ሌላ የኦርቶዶክስ ኃይማኖትም ከነፍጠኛው ጋር አብራለች የሚሉ ግለሰቦችም በአደባባይ ድምፃቸው የሚሠማበት ወቅት ነበር። ነፍጠኛው አረንጓዴ፣ ቢጫና ቀዩን ባንዲራ እያውለበለበ እና በኦርቶዶክስ ኃይማኖት ድጋፍና አጀብ ነው ሌላውን የወረረው እየተባለ አስተያየት ይሰጥ ነበር። እንደውም ኢትዮጵያ የ100 አመት ታሪክ ነው ያላት የሚሉም እምነቶች ብቅ ብለው ነበር። እናም በሕይወት ካለው ኢትዮጵያዊ የዛሬ ሦስት ሚሊዮን አመት ሞታለች የምትባለው ሉሲ ትሻላለች ብለዋል።

 

ሉሲ ሞታም ቢሆን ኢትዮጵያ እንዲህ ነበረች፤ የሰው ዘር የፈለቀባት፣ ጥንታዊት ምድር፣ ብዙ ታሪክ ያለባት ሀገር ነች ትላለች። አሁን በሕይወት ያለው ኢትዮጵያዊ ደግሞ ኢትዮጵያ መቶ አመቷ ነው ይላል። ታዲያ የሞተችው ሉሲ አትሻልም ወይ? የሚል አመለካከት ያንፀባረቁበት ወቅት ነበር አለቃ።

 

እኚህ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን የሊቆች ሊቅ የነበሩት አለቃ አያሌው ታምሩ የተወለዱት መጋቢት 23 ቀን 1915 ዓ.ም ሲሆን ቦታውም በምስራቅ ጐጃም ዞን፣ እነማይ ወረዳ በታላቁ ደብረ ድማኅ /ዲማ/ ቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን፣ ልዩ ስሙ ቤተ-ንጉስ በተሰኘ ቦታ ነበር። የአለቃ አባት አቶ ታምሩ የተመኝ  ሲባሉ እናታቸው ደግሞ ወ/ሮ አሞኘሽ አምባዬ ይባላሉ።

 

አለቃ አያሌው ገና የሦስት አመት ተኩል ሕፃን ሣሉ ዲማ አካባቢ የፈንጣጣ በሽታ ገብቶ ስለነበር በዚህም ምክንያት ሁለቱም ዐይኖቻቸው ታወሩ። ቤተሰቦቻቸውም አዘኑ። መልከ መልካሙና ተወዳጁ ልጃቸው ገና የዚህችን አለም ገፅታ ሊመለከት እንቡር እንቡር እያለ በሚነቃቃበት በጮርቃ እድሜው ዐይነ-ስውር ሲሆንባቸው ወላጆች ክፉኛ አዘኑ። ሕፃኑ አያሌው ታምሩ ያንን የዲማ ጊዮርጊስን የቅኔ ዩኒቨርሲቲን ያየው በሦስት አመት ተኩል እድሜው ነው። የዲማን ተራሮች፣ የዲማን ሸለቆዎች በዐይኑ እያየ ባያድግም፣ ነገር ግን በዲማ የትምህርትና የቅኔ መንፈስ ተሞልቶ ከራሱ አልፎ ለኢትዮጵያ ቤተ-ክርስትያን የዕውቀት ብርሃን አብርቶ ያለፈ ሊቅ ሆኗል።

 

ዲማ ጊዮርጊስ የታላቁ ደራሲ የክቡር ዶ/ር ሀዲስ ዓለማየሁ ፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው ብርቅዬ መፅሃፋቸው ታሪኩ የሚገኝባት ስፍራ  ነች። የሥነ-ፅሁፍ ሰዎች  “መቼት” ይሉታል ታሪክ የተፈፀመበትን ስፍራ። እናም የፍቅር እሰከ መቃብር መፅሐፍ ዋነኛው መቼት ዲማ ጊዮርጊስ ነው። የፊታውራሪ መሸሻ ቤት፣ የነ ሰብለ ወንጌል መታያ መድመቂያ፣ የበዛብህ መምህርነት፣ የካሣ ዳምጤ /የጉዱ ካሣ/ የለውጥ አቀንቃኝነት እና ፍልስፍና ተምነሽንሾ የታየባት ድንቅ ስፍራ ነች። ጉዱ ካሣ የስርአትን መፍረስና እና መቀየርን በተምሣሌት አድርጐ የተፈላሰፈባት ቦታ ዲማ ጊዮርጊስ ነች። ዲማ ጊዮርጊስ በኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ መቼት ውስጥ ደምቃ መታየቷ ብቻ ሣይሆን እንደ አለቃ አያሌው ታምሩ አይነት የእውነታው አለም ሊቅ የፈጠረች የቅኔ ምድር ነች።

 

ዐይነ ስውሩ /ግን/ “ልበ ብርሃኑ” አለቃ አያሌው፣ በ1920ዎቹ ዓ.ም የኢትዮጵያን የቤተ-ክህነት ትምህርት መማር ጀመሩ። /በነገራችን ላይ አለቃ አያሌውን “ልበ ብርሃን” ያሏቸው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ንጉሠ ነገስት ዘኢትዮጵያ ናቸው/። ትምህርት ከጀመሩ በኋላ አእምሯቸው ክፍት እና ጠያቂ ተመራማሪ ሆነ። በትምህርታቸውም የሀዲሳትን ጣዕም ትርጓሜ፣ ከብሉያት አራቱን ብሔረነገስት፣ ትርጓሜ ዳዊት ከነቢያት እና ከሰለሞን ጋር የውዳሴ ማርያም እና የቅዳሴ ማርያም ትርጓሜ ተምረዋል። ከዚያም በ1939 ዓ.ም አጐታቸውን መልአከ ብርሃን አድማሱ ጀንበሬን ተከትለው ወደ አዲስ አበባ መጡ። አጐታቸው ራሳቸው በኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ዘመን አይሽሬ የፅሁፍ ቅርሶችን አበርክተው ያለፉ ናቸው።

 

አዲስ አበባም መጥተው በቅድስተ ስላሴ መንፈሣዊ ት/ቤት ገብተው መፅሃፈ ኢሳያስን፣ መጽሐፈ አስራ ሁለቱን፣ ደቂቀ ነብያትን፣ መጽሐፈ አስቴርን፣ መጽሐፈ ዮዲትንና መጽሐፈ ጦቢትን ከነ ሙሉ ትርጓሜያቸው ተምረውም ከመጨረሳቸው በተጨማሪ በዳግማዊ ምኒሊክ መታሠቢያ ት/ቤት ገብተው፣ ስምንቱን ብሔረ ኦሪት እና መጽሐፈ ዳንኤልን ከነ ትርጓሜያቸው ከዚያም የአርባአቱን ወንጌል ትርጓሜ፣ መጽሐፈ ኪዳን እና ትምህርተ ኅቡአትን ተምረዋል። አለቃ አያሌው በቤተ-ክርስትያኒቱ ውስጥ የሚሠጡትን ትምህርቶች አንድ በአንድ ያጠኑ የእውቀት ማሕደር ሆነው በ1940ዎቹ ውስጥ ብቅ አሉ።

 

ከዚያም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ የሚጠየቁ የበዐላት፣ የአጿማት፣ የአምልኮ፣ የፀሎት እና የልዩ ልዩ ጥያቄዎችን መልስ ከነ ማብራሪያው በመስጠት አለቃን የሚተካከላቸው ጠፋ። የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዩኒቨርሲቲ ውስጥም ገብተው ከመጀመሪያዎቹ የግብረ ገብ መምህራን አንዱ ለመሆን በቅቷል። አለቃ አያሌው ኢትዮጵያን እና እምነቷን፣ ባሕሏን ታሪኳን የተመለከቱ ማናቸውንም ጥያቄዎች ሰፊ ትንታኔ በመስጠት በሬዲዮ፣ በጋዜጣ፣ በልዩ ልዩ ዐውደ ምህረት እና በጉባኤዎች ላይ በማብራራት የዕውቀት ብርሃን ረጩ።

 

አለቃ አያሌው ታምሩ ከሰኔ ወር 1948 ዓ.ም ጀምሮ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ጠቅላይ ቤተ-ክህነት የሊቃውንት ጉባኤ ተመርጠው የስብከተ ወንጌል ክፍል አባል ሆነው አገልግለዋል። በመቀጠልም ከጠቅላይ ቤተ-ክህነት መንበረ ፖትርያርክ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን የሊቆች ሊቅ /ሊቀ ሊቃውንት/ተብለው የሊቃውንት ጉባኤው ኘሬዘዳንት ለመሆን በቅተዋል።

 

ከ50 አመታት በላይ በሊቅነታቸው ከማገልገላቸውም በተጨማሪ ከ11 በላይ መፃሕፍትን ደርሰዋል። ከነዚህም ውስጥ የሚከተሉት ይገኙበታል፡-

 

1.  የመኮንን ጉዞ /1948 ዓ.ም/

2.  የአንበሳ ዱካ /1953/ ዓ.ም

3.  መቸ ተለመደና ከተኩላ ዝምድና /1953 ዓ.ም/

4.  የኢትዮጵያ እምነት በሶስቱ ሕግጋት /1953 ዓ.ም/

5.  የኑሮ መሰረት ለሕፃናት /1953 ዓ.ም/

6.  ወላዲተ አምላክ በኢትዮጵያ /1979 ዓ.ም/

7.  የጽድቅ በር /1979 ዓ.ም/

8.  ምልጃ እርቅና ሰላም /1992 ዓ.ም/

9.  ተአምርና መጽሐፍ ቅዱስ /1993 ዓ.ም/

10. መልዕክተ መንፈስ ቅዱስ /1995 ዓ.ም/

11. ዜና ሕይወት ዘቅድስተ ቅዱሳን እመአምላክ እና ሌሎችንም ፅፈዋል።

አለቃ አያሌው ታምሩ በ1988 ዓ.ም ከኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን አገልግሎታቸው እንዲገለሉ የተደረጉት ዛሬ በሕይወት ከሌሉት የቤተ-ክርስትያኒቱ ፓትሪያክ ከነበሩት ከአቡነ ጳውሎስ ጋር በተፈጠረ ግጭት ነው። አቡነ ጳውሎስ  ወደ ሮም ሔደው በቤተ-ክርስትያናችን ለብዙ ዘመናት በውግዝ የኖረን ስርአት አፍርሠዋል በሚል ምክንያት አለቃ ተቃውሟቸውን አሠሙ። በዚህ በተቃውሞ ፅናታቸው ከስራ ገበታቸው ለ11 አመታት ተገልለው በቤታቸው ቁጭ እንዳሉ ግን ሺዎችን እያስተማሩ ነሐሴ 14 ቀን 1999 ዓ.ም በ84 አመታቸው ሕይወታቸው አልፋለች።

አለቃ አያሌው ታምሩ 11 አመታት እቤታቸው ሲውሉ አንዱንም ቀን ካለ ስራ አላረፉም። በርካታ ጋዜጠኞች፣ አጥኚዎች፣ ትምህርት ፈላጊዎች.. ከማይጠገበው ከአለቃ አንደበት በየቀኑ እውቀትና መረጃ ይሰበስቡ ነበር። በአለቃ አያሌው ዘመን የነበረ ጋዜጣ ወይም መፅሄት ከእርሣቸው ጋር ሁሉም ማለት ይቻላል ቃለ-መጠይቅ  አድርጓል።

 

እነዚህን ጋዜጦችና መጽሔቶች መሠረት በማድረግ ሣሙኤል ኃይሉ የተባለ አድናቂያቸውና ወዳጃቸው ትምህርተ ሃይማኖት በሚል ርዕስ መፅሐፍ አሣትሞላቸው በትውልድ ውስጥ ሕያው አድርጓቸዋል። በቅርቡ ደግሞ የመጀመሪያ ልጃቸው የሆኑት ወ/ሮ ስምረት አያሌው አባቴ እና እምነቱ በሚል ርዕስ የአለቃን ስብዕና የበለጠ አግዝፎ  የሚያሣይ ግሩም መፅሐፍ አሳትመዋል። ልጅ መውለድ ትርጉሙ ይሀ ነው። አባት በልጅ ሲዘከር፤ ግሩም ሥነ-ፅሁፍ ነው። አለቃ አያሌው ገና ብዙ የሚፃፍላቸው የኢትዮጵያ ማህደር ናቸው።

 

አንድ ቀን ለረጅም ሰአታት ብዙ ሐይማኖታዊ ባሕላዊ የኢትዮጵያን ጉዳዮችን አጫወቱኝ። በጣም ተመሰጥኩኝ። ገረመኝ። ግን ሣላስበው አንድ አስደንጋጭ ጥያቄ አቀረብኩላቸው። እንዲህ አልኳቸው፡- “እርስዎ  ዐይነ ስውር በመሆንዎ ያጡት ነገር አለ? ዐይነ ስውርነትዎ ይቆጭዎት ይሆን? አልኳቸው። የሚከተለውን መለሡልኝ፡-

$1-          አንድ ቀን የሆነ ጉዳይ አበሳጨኝ። ተነሳሁና ወደ ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘንድ ወደ ቤተ-መንግሥት ሔድኩ። ቤተ-መንግሥቱ ለኔ ሁሌም ክፍት ነበር። ገባሁ። ከጃንሆይ  እልፍኝ  ደረስኩ። ጃንሆይም  ቁጭ ብለዋል። ምን እግር ጣለህ አሉኝ። እኔም እጅ ነስቼ፡- “ጃንሆይ የሚሠራው ስራ ሁሉ ልክ  አይደለም  አልኳቸው። ምኑ? አሉኝ። ወጣቱ  ትውልድ ሀገሩ ኢትዮጵያን በቅጡ ሳያውቅ ወደ ባሕር ማዶ እየተላከ አንዱ  የአሜሪካንን  ባሕል፣ አንዱ የሞስኮን  ባሕል፣ ሌላው የእንግሊዝን፣ ሌላው  የፈረንሣይን  ወዘተ  እየተማረ ወደ ኢትዮጵያ እየተመለሰ ነው። ነገ ከነገ ወዲያ የተማረበትን  ሀገርና  ባህል አስተሣሰብ  ኢትዮጵያ ላይ ካልጫንኩ ይላል። ይሔ ደግሞ ለኢትዮጵያም ሆነ ለእርስዎ  አደጋ ነው። ጃንሆይ ይህ ጉዳይ መስተካከል አለበት። ነገ አደጋ ይመጣል! አልኳቸው። ጃንሆይ ዝም አሉኝ። መልስ እልሰጥ አሉኝ። ቢቸግረኝ እጅ ነሣው። ከዚያም፡- “እንኳንም አይንህ ጠፋ!”  አሉኝ።

ጃንሆይ  ልክ  ነበሩ።  እኔ  አሁን  የኢትዮጵያን  መቸገር፣  መከራ፣  ስቃይ  ስሰማ  እንኳንም ዐይኔ ጠፋ እላለሁ። ባለማየቴ አይቆጨኝም።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 8 of 16

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us