You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (199)

በጥበቡ በለጠ

የኢትዮጵያዊው ሎሬት እና ባለቅኔ ፀጋዬ ገ/መድህን ታላላቅ የጥበብ ሀብቶች ፎቶ ኮፒ ተደርገው ሰሞኑን እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ተቸበቸቡ። መፅሐፍቶች ኮፒ ተደርገው የተሸጡት አራት ኪሎ ከምኒልክ ት/ቤት ፊት ለፊት ላይ የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር በአዘጋጀው የመፅሐፍት አውደ-ርዕይ ላይ የተሳተፉ ሁለት ነጋዴዎች ናቸው።

 

በኢትዮጵያ የኪነ-ጥበባት ዓለም ውስጥ ታላቅ ቦታ የሚሰጣቸው እነዚህ መፃሕፍት በተራ ነጋዴዎችና ኃላፊነት በማይሰማቸው ቸርቻሪዎች ድፍረት እየተባዙ ሲሸጡ ያያቸው ተቆጣጣሪ አካል ባለመኖሩ ድርጊታቸው ከቀን ወደ ቀን እየተባባሰ መጥቶ ነበር። ኮፒ እየተደረጉ የተቸበቸቡ የባለቅኔው ስራዎች የሚከተሉት በዋናነት ይገኛሉ።

 

1.  በ1957 ዓ.ም ያሳተመው ሃምሌት የተሰኘው የትርጉም ስራው አንዱ ነው። ፀጋዬ በኢትዮጵያ የትርጉም አለም ውስጥ በተለይ ቴአትር ላይ እጅግ ድንቅ የሚባል ችሎታውን ያስመሰከረበት የታላቁ ፀሐፊ ተውኔት የዊሊያም ሼክስፒር ስራ ነበር። ፀጋዬ ሼክስፒርን ሙሉ በሙሉ ወደ ኢትዮጵያ እንደመጣበት የተነገረለት የጥበብ ስራ ነው። ሃምሌት በዩኒቨርስቲ የቴአትርና የትርጉም ብሎም የሥነ ጽሁፍ ትምህርት ውስጥ ከዋና ዋና ማጣቀሻዎች አንዱ ሆኖ ሲያገለግል የቆየ ነው። በሃምሌት ውስጥ ትውልድ አለ፤ እውቀት አለ፤ ጥበብ አለ፤ ታሪክ አለ፤ ክብር አለ። ኃላፊነት በማይሰማቸው ነጋዴዎች እጅ ግን ይህ ሁሉ ክብር ባዶ ሆነ ፎቶ ኮፒ እያደረጉ ሃምሌት ቸበቸቡ

 

2.  ሌላው የተቸበቸበው የፀጋዬ ስራ ሀሁ በስድስት ወር የተሰኘው የቴትር መጽሐፉ ነው። ይህ ቴአትር ደርግ ወደ ስልጣን እንደመጣ በ1967 ዓ.ም ተፅፎ እነ ወጋየሁ ንጋቱን የመሳሰሉ ታላላቅ ተዋንያን የተሳተፉበት የጥበብ ስራ ነው። በሀገሪቱ የቴአትር ታሪክ ውስጥ የክብር ቦታ ከሚሰጣቸው ስራዎች መካከል ከፊት የሚሰለፍ ነበር። እሱም በዚህ ዘመን ክብር አጣና ኮፒ ተደርጎ ተቸበቸበ።

3.  ማክቤዝ የተሰኘው በተዛማጅ ትርጉም ያዘጋጀው መጽሐፉም ኮፒ ተደርጎ ተቸብችቧል። ማክቤዝ ዊሊያም ሼክስፒር ከፃፋቸው ታላላቅ ቴአትሮች መካከል አንዱ ነው።

 

እነዚህ ነጋዴዎች መፅሐፎቹ በገበያ ላይ አለመኖራቸውን እና ተፈላጊነታቸውን በማወቅ ኮፒ አድርገው እንደሸጧቸው ለማወቅ ተችሏል። መፅሐፎቹን የገዙም አካላት እጅግ የሚፈልጓቸው ህትመቶች በመሆናቸው እያንዳንዳቸውን ኮፒ ከ50 ብር በላይ ሸምተዋል።

 

የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር የስራ አመራር አባል የሆነው ገጣሚ ይታገሱ ጌትነት ከሰንደቅ ጋዜጣ ለቀረቡት ጥያቄ በሰጠው መልስ ድርጊቱን በጥብቅ አውግዞ እንዲህ አይነት አፀያፊ ስራ የሚሰሩ መፅሐፍት ነጋዴዎችን የጠቆመን ሰው ባለመኖሩ ልንይዛቸው አልቻልንም ብሏል። እንደ ይታገሱ ገለፃ፤ በኤግዚቢሸኑ ላይ መሳተፍ ለሚፈልጉ መፅሐፍት ሻጮች ቀደም ሲል ደንቦችን አውጥተናል ብሏል። ከደንቦቹ መካከልም መፅሕፍትን እና የሌሎች ሰዎች ስራዎችን ኮፒ አድርጎ መሸጥ እንደማይቻል፣ የተሰረቁ መጽህፍትን መሸጥ እንደማይቻል፣ የመሸጫ ዋጋቸው የተፋቀ እና የተሰረዘ መፅሐፍት ፈፅሞ ወደ ገበያው እንዳይገቡ ተስማምተን ነው ቦታ የሰጠናቸው ብሏል። አሁንም ቢሆን እንዲህ አይነት ድርጊት ውስጥ ሲገቡ ጥቆማ ስላልደረሰን እርምጃ አልወሰድንም ሲል ተናግሯል።

 

የታላቁ ሊቅ የፀጋዬ ገ/መድህን ሰራዎች ገበያ ላይ አለመኖራቸውም ሌላው ችግር ነው። በአሁኑ ወቅት እጅግ ከሚፈለጉት የፅሁፍ ሃብቶቻችን ውስጥ ፀጋዬ ገ/መድህን በድንቅ ችሎው የፃፋቸው ስራዎቹ ናቸው። ምናልባት እነዚህን የፀጋዬን ስራዎች ከቤተሰቦቹ ጋር በመነጋገር ደራሲያን ማህበር፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ፕሬስ፣ ሻማ ቡክስ፣ አስቴር ነጋ አሳታሚ ድርጅትና ሌሎችም ማሳተም የሚችሉበትን ሁኔታ ቢያመቻቹ በጣም ጥሩ ይሆናል።

 

የሼክስፒር ስራዎች ላለፉት 400 ዓመታት እና እስከ አሁንም ድረስ በአለም የመፅሐፍት ገበያ ውስጥ ሁሌም እንደ አዲስ አሉ። የኛ ሼክስፒር “ፀጋዬ ገ/መድህን” ግን በፎቶ ኮፒ መቸብቸብ የለበትም። ስራዎቹ የዚህች ሀገር መድመቂያ እና መከበሪያ ስለሆኑ ሁሌም ከእይታ መራቅ የለባቸውም።

 

ቴአትርን ከመድረክ ውጭ ለሚያውቀው ዜጋው በ1950ዎቹ ውስጥ በመፅሐፉ እያሳተመ የቴአትርን ሀሁ ያስተማረ ባለውለተኛም ነው። ገና በ16 ዓመት እድሜው 1949 ዓ.ም አምቦ ከተማ ውስጥ ተማሪ ሳለ “ንጉሥ ዳዮኒሰስና ሁለቱ ወንድሞቹ” በሚል ርዕስ ከመማሪያ መፅሐፉ ላይ ያለውን ፅሁፍ ወደ ቴአትር ለውጦ፣ አዘጋጅቶ በመድረክ አቀረበው። በዚህ ቴአትሩ ገና በ16 ዓመቱ ከግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ንጉሠ ነገስት ዘኢትዮጵያ ዘንድ ሽልማት ያገኘ የብርቱነት ተምሳሌ ነው። የእርሱ ስራዎች በ1950ዎቹ ውስጥ በኦክስፎርድ ፕሬስ አማካይነት ይታተሙ የነበሩ ናቸው። ዛሬም ትውልድ እንዲነባቸው እንዲያያቸው በከፍተኛ ጥራት ደረጃ መታተም አለባቸው እላለሁ።

በአንጋፋው የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር አማካይነት ሰኔ 30 የንባብ ቀን እንዲሆን ከፍተኛ እንቅስቃሴ እየተደረገ ሲሆን፣ ይኸው ማህበር አንባቢ ሕዝብ እንዲስፋፋ ደግሞ የመፃሕፍት አውደ-ርዕይ አድርጎ ሰሞኑን ከተማዋን አሟሙቋታል።

ሰኔ 30 የንባብ ቀን ተብሎ በብሔራዊ ደረጃ እንቅስቃሴ ማድረግ የጀመረው ባለፈው ዓመት ሲሆን ዘንድሮም የንባብ ሆኖ እንዲውል ተደርጓል። ንባብ የየእለት ተግባር ስለሆነ በዓመት አንድ ቀን ደግሞ ቢዘከር ጠቃሚነቱን የበለጠ በትውልድ ስነ-ልቦና ውስጥ ማስረፅ እንደሚቻል ይነገራል።

ግን እንዲህ አይነት ለሕዝብና ለሀገር ጠቀሜታው ተዘርዝሮ የማያልቅን ነገር መንግስት ተቀብሎት አብሮ ሊዘምርለት፣ ሊያስተጋባው ይገባል። ተማሪዎች፣ ሠራተኞች፣ ሁሉም የህብረተሰብ ክፍል የንባብን ዘላቂ ጥቅም እንዲረዳ ሰፊ መድረክ ሊፈጥር ይገባል። በተለይ ባህል ሚኒስቴርና ትምህርት ሚኒስቴር አንባቢ ትውልድ መፍጠር ዋነኛው ግባቸው ማድረግ ይጠበቅባቸዋል። የማያነቡ ሕዝቦች በጨለማ ውስጥ እንደሚጓዙ መንገደኞች እንደሚመሰሉ ከተነገረ ቆይቷል። በጨለማ ጉዞ አቅጣጫው ይጠፋል፣ መንገዱ ያወናብዳል፣ ከኋላም ከፊትም የማየት እይታን ይጋርዳል። ፈሪ ያደርጋል። ማሰብና መፍትሔ ማምጣት አያስችልም። በጨለማ ውስጥ መጓዝ ድፍረት ያሳጣል። እርዱኝ መንገድ ስጡኝ፣ አሳልፉኝ እያስባለ ያስለምናል። የጨለማ ጉዞ ካለ መሪ አስቸጋሪ ነው። ስለዚህ ማንበብ ብርሃን ነው የሚለውን አባባል እንድንይዘው ይገፋፋናል። እውነትም ማንበብ ብርሃን ነው። ስንቶች አይነ-ስውራን እህትና ወንድሞቻችን ስላነበቡ ብቻ ለወግ ማዕረግ በቅተዋል። ማንበብ ሙሉ ሰው ያደርጋል ያለው ማን ነበር? ይሄ አባባል ደግሞ ያላነበበ እንደ ሰው አይቆጠርም የሚልም አንደምታ አለው።

 

የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር ከሰሞኑ ያዘጋጀው ሌላው በጎ ነገር የመፃሕፍ አውድ ርዕይ ነው።  የኢትዮጵያ መፅሐፍት ህትመትና የሽያጭ ስርጭት እጅግ አሳሳቢ ደረጃ ላይ ውድቅ ነበር። አሁን ከጥቂት ዓመታት ወዲህ ደግሞ ወደ ላይ የማንሰራራት ዝንባሌ ይታይበታል። ይህ ሊሆን የቻለው ስለ መፃህፍት ተደጋጋሚ የሆኑ አውደ-ርዕዮች፣ ውይይቶች በመኖራቸውና የተሻለ እንቅስቃሴ በመምጣቱ ነው።

 

ታዲያ ይህን ግለት እና ሞቅታ ከፍ ለማድረግ በተለይ ከትምህርት ተቋማት ብዙ ይጠበቃል። ትምህርት ሚኒስቴር በየገጠሩ ለሚገኙ ተማሪ ቤቶች እንደ ድሮው መፃህፍት መግዣ በጀት መድቦ መፃሕፍት ቢገዛ ታላቁን ግብ ተወጣ ብዬ አስባለሁ። ባህል ሚኒስቴር ደግሞ የንባብ ባህል፣ የመፃህፍት ሽያጭና ስርጭቱ እንዲመነደግ፣ ሀገርና ወገን ወደ ላቀ ደረጃ እንዲመጡ የሚያደርጉ ደራሲያንን፣ የጥበብ ሰዎችን በየጊዜው እውቅናና ክብር ቢያሰጥ፣ ወይ የት በደረሰን!

 

የኢትዮጵያ ደራሲያን ማህበር እነዚህን ሁለት ታላላቅ መርሃ ግብሮችን የማዘጋጀት እቅዶቹን የበለጠ እንዲያስፋፋቸው በዚህ አጋጣሚ ሳልጠቁም አላልፍም። በተለይ የመፃህፍት አውደ-ርዕዩ በሀገሪቱ ውስጥ የሚገኙ ትልልቅ ከተሞች ውስጥ በየጊዜው ቢሞከር አንባቢን ያመጣል፤ ደርቆ የሰነበተውን የመፅሐፍት ሽያጭና ስርጭትም ከፍ ያደርጋል ብዬ አስባለሁ። የማንክደው ነገር ከባለፉት 20 ዓመታት አሀን የተሻለ ነው።  ለውጥ መጥቷል። መቶ ሺ እና ከዚያም ያለፈ የመፃሕፍት ቁጥር ያሳተሙ ሰዎች አሉ። ግን መፃህፍት ፕሮሞተር ይፈልጋሉ። ሕዝብ ውስጥ የሚከታቸው ነበልባል ድምፆችና ታታሪ የሚዲያ ሰዎች ያስፈልጓቸዋል። እነዚያም ሰዎች መጥተዋል። መንገድ ላይ ናቸው። እነርሱን ደግሞ ሳምንት ይዤያቸው እቀርባሁ። መልካም የንባብ ቀን ይሁንልን!

በኢትዮጵያ የባህላዊ የህክምና ጥበብ ላይ፣ በተለይ ደግሞ ልዩ ልዩ እፀዋትን በመጠቀም ሰዎች እንዴት ራሳቸውን ከበሽታ መከላከል እና መፈወስ እንደሚችሉ የሚያብራራ ግዙፍ መፅሐፍ ህክምና በቤታችን በሚልር ርዕስ አሳትማ ያሰራጨች፣ ስለ ቤት እንስሳት መኖ እና አጠባበቅ መፅሐፍ አዘጋጅታ ለኢትዮጵያ ገበሬዎች ለቤት እንስሳት እንክብካቤ መኖ ልማት ባህላዊና በተፈጥሮ መድሃኒት ብላ ያደረሰች፣ ስለ እፀዋት ለኢትዮጵያ ታዳጊዎችና ህፃናት መፅሐፍ ፅፋ ያስነበበች፤ ህይወቷን ኑሮዋን ሁሉ ኢትዮያዊያን በቤታቸው በአካባቢያቸው በሀገራቸው ያሉ ተክሎችን እፀዋትን በመጠቀም ራሳቸውን እንዲጠብቁ ብላ የሰጠች ታታሪ ደራሲት በመሆኗ የኢትዮጵያ የባህል ማዕከል ለበቀለች ቶላ እውቅና እና ሽልማት ሰጥቷቷል።

 

የሴት ደራሲያን ማህበርም ታታሪዋ በቀለች ቶላ ሚዲያ የማያውቃት ግን የሴቶ ተምሳሌት ናት ሲሉ ገልፀዋታል። የኢትዮጵያ የባህል ማዕከል ዳይሬክተሯ ዶ/ር እልፍነሽ ኃይሌ ሲናገሩ የኢትዮጵያ ሴቶች በበርካታ ጉዳዮች ላይ እየተሳተፉ አመርቂ ውጤት እንደሚያመጡ ጠቅሰው እንደ በቀለች ቶላ አይነት ደግሞ ራሱን ሸሸግ አድርገው ግን ለሀገርና ለወገን በጎ ተግባር የሚፈፅሙ ሰዎችን ማዕከሉ መሸለሙ እንደሚያስደስታቸው ተናግረዋል።

 

በእለቱ ንግግር ካደረጉት ውስጥ የኢትዮጵያ ሴት ደራሲያን ማህበር ፕሬዚዳንት ደራሲት የምወድሽ በቀለ ስትገልጽ- በቀለች ቶላን ሚዲያው እያወቃትም፤ ግን የሰራችው ስራ ትልቅ ቦታ የሚያስቀምጣት እንደሆነ ገልጻለች።

 

በሰራቸው ስራ እውቅና እና ሽልማት የተሰጣት በቀለች ቶላም የተሰማትን ደስታ ገልፃ- ወደፊትም የኢትዮያን ብዝሃ ህይወት በመመርመር የምታሳትማቸው መፃህፍት እንዳሉም ገልጻለች። በዚሁ እለት ስለ ደራሲዋ ማንነት እና አበርክቶ በገጣሚ አበበች አማካይነት ጥናት ቀርቧል። በቀለች ቶላ የመጀመሪያ ድግሪ በሶሲዮሎጂ እንዲሁም የማስተርስ ድግሪ ያላት ባለሙያ ነች።

በጥበቡ በለጠ

ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በኢትዮጵያ ውስጥ የመፃሕፍት ሕትመትና ስርጭት ከነበረበት አዘቅት ወጣ እያለ ወደ ተሻለ ምዕራፍ እየተሸጋገረ መሆኑን የሚያመለክቱን ጉዳዮች አሉ። ለምሣሌ አያሌ ሰዎች በየመንደሩ እና አደባባዩ መፃሕፍትን ይዘው ሲሸጡ፣ ጎዳና ላይ ዘርግተው ሲሸጡ፣ ሕንፃዎችን ተከራይተው ሲሸጡ፣ አውደ-ርዕይ አዘጋጅተው ሲሸጡ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲም በመፃሕፍት ኤግዚቢሽን እና ሕትመት ላይ መሣተፉ፣ የሬዲዮና የቴሌቭዥን ብሎም የጋዜጣና የመፅሔት አምዶች ለመፃሕፍት ሽፋን መስጠታቸውን ስንመለከት ከቀድሞው የተሻሉ እንቅስቃሴዎች መኖራቸውን እንረዳለን።

 

ከዚህ በተለየ ሁኔታ ደግሞ የመጡ ክስተቶችም አሉ። በመፅሐፍት ንባብ ላይ አደጋ ውስጥ የገቡ የአፃፃፍ ርዕሰ ጉዳዮች ይታያሉ። ለምሳሌ የልቦለድ ሥነ - ፅሁፍ አሁን ባለው የመፃሕፍት እንቅስቃሴ አንባቢ የማጣት ድርቀት ይታይባቸዋል። እነርሱን ተከትሎም የግጥም መፃሕፍትም ገበያው ላይ ቀዝቀዝ ያሉ ናቸው። ይሔ ለምን ሆነ ብሎም ማጥናት እና ጉዳዩን ለውይይት ብሎም ለመፍትሔ ማብቃት ያስፈልጋል። ለመሆኑ አሁን በመፅሐፍት ስርጭት ላይ ከፍተኛውን ድርሻ እያገኙ ያሉት ርዕሰ ጉዳዮች የትኞቹ ናቸው?

 

ከመፅሐፍት አከፋፋዮችና ሻጮች አካባቢ ካገኘኋቸው መረጃዎች አንፃር ፖለቲካዊ መፃሕፍት፣ የፖለቲካ ወግ ያላቸው ርዕሰ ጉዳዮች፣ በተለይ ደግሞ የገዢውን መንግስት የሚተቹ ፅሁፎች እና የታሪክ መፃሕፍት በንባቡ ዓለም ቀዳሚ ምዕራፍ እንዳደያዙ ገልፀውልኛል።

 

በርካታ ጋዜጠኞችና አምደኞች ደግሞ ወደ መፃሕፍት ማሳተም ስራ ውስጥ በመግባታቸው የዘርፉን እንቅስቃሴ አሹረውታል። አሹረውታል ያልኩት ጋዜጣ አንባቢ የነበረውን ሰው ወደ መፃሕፍት ንባብ አምጥተውታል። በጋዜጦችና በመፅሔቶች ላይ ይፅፏቸው የነበሩትን መጣጥፎች ወደ መፃሕፍት ሕትመት ስላመጧቸው ፖለቲካዊ ሞቅታ እና ግለት ያላቸው ስነ -ፅሁፎች እየተበራከቱ መጥተዋል። በእንደዚህ አይነት ጭብጦች ላይ ያተኮሩ መፅሐፍትን በተለይ ከ1960ዎቹ ትግል በኋላ የመጡትን የተወሰኑትን ከዚህ በፊት አጭር ዳሰሳ አድርጌባቸው ነበር። አሁን ደግሞ በዘመነ ኢሕአዴግ ውስጥ የታዩትን ልዩ ልዩ ጉዳዮችን የሚያሳዩ ሥነ -ፅሁፎች በርከት ብለዋል።

 

በዚህ ዘመን ውስጥ ያሉትን አፃፃፎች ለመቃኘት ደፋ ቀና በምልበት ወቅት አዳዲስ መፃሕፍትም እየተደመሩብኝ መጡ። በቅርቡ እንኳን ሙሉዓለም ገ/መድሕን የኢሕአዴግ ቁልቁለት የሚል መፅሐፍ ሲያሳትም፣ አለማየሁ ገበየሁ ደግሞ የረከሰ ፍርድ በሚል ርዕስ መፅሐፍ አሳትሟል። ከዚህ በፊት የታተሙትን ፖለቲካዊ ቃናቸው ጎልቶ የሚታዩትን መፃሕፍት የተቀላቀሉት እነዚህ ሁለቱ መፃሕፍት የራሳቸው የሆነ ልዩነትን ይዘው ነው የመጡት።

 

የሙሉዓለም ገ/መድህን የኢሕአዴግ ቁልቁለት የተሰኘው መፅሐፍ 235 ገፆችን የያዘ እና 14 ምዕራፎችን ያካተተ ነው። እነዚህ ምዕራፎች ዝርዝር ገለፃዎችና ትንታኔዎችን በውስጣቸው የያዙ ሲሆን፣ በስልጣን ላይ ያለውን መንግሥት እንዲሁም ደግሞ በተቃውሞ መስመር ውስጥ ያሉትን የተለያዩ ፓርቲዎችን ድክመትና ጥንካሬያቸውን የሚያሳይ ነው። ከዚህ አልፎ ደግሞ በተለይ በገዢው ፓርቲ ላይ መራር ሂስ በመስጠት ትልቁን ድርሻ የሚይዝ መፅሐፍ ነው።

 

የሙሉዓለም ገ/መድህን፣ የኢሕአዴግ ቁልቁለት መፅሐፍ ውስጥ የተዘረዘሩት ምዕራፎች ፀሐፊው ከዚህ በፊት በፋክት፣ በአዲስ ጉዳይ እና በሎሚ መፅሔቶች ላይ የፃፋቸውን መጣጥፎች ገሚሶቹን አሻሽሏቸውና የተለያዩ መረጃዎችን አክሎባቸው ሰብሰብ አድርጎ ያሳተማቸው ናቸው።

 

ጋዜጠኛ አለማየሁ ገበየሁ ደግሞ የረከሰ ፍርድ በተሰኘው መፅሐፉ 14 ርዕሰ ጉዳዮችን በ189 ገፅ መፅሐፉ እየዘረዘረ ፅፏል። አለማየሁ ገበየሁ አሁን ኑሮውን በውጭ ሀገር ያደረገ ሲሆን በሀገር ውስጥ ሳለ በጋዜጠኝነቱ እየተዘዋወረ ሲሰራ የገጠሙትን ታሪኮች ከማስታወሻ ደብተሩ ላይ እያጣቀሰ ሰፋ ዘርዘር አድርጎ የፃፋቸው ታሪኮች ናቸው። እርሱ እንደሚለው “ትናንሽ ታሪኮች ደንበኛ ታሪክ ከመሆናቸው በፊት ጋዜጣ ላይ ይሰፍራሉ። ጋዜጣ ላይ ከመስፈራቸው በፊት ደግሞ ጋዜጠኛው ማስታወሻው ደብተር ላይ ይሰፍራሉ። የአንድ ጋዜጠኛ ሀብትም ይሄው ነው። እውነት እላችኋለሁ ጋዜጠኛ ሀብት የለውም፤ ከማስታወሻ ደብተሩ በቀር። እድሜ ያጨራመታትን ማስታወሻ ደብተሬን እንደ ቀልድ ማገላበጥ ጀመርኩ። ያልተከተበ ጉዳይ የለም. . .። . . . እናም . . . ይህችን ማስታወሻ ደብተሬን ለናንተ በማጋራቴ ደስ ብሎኛል” ይለናል።

 

ሙሉዓለም ገ/መድህን ቀደም ሲል በልዩ ልዩ መፅሔቶች ላይ የፃፋቸውን፣ አለማየሁ ገበየሁ ደግሞ ከማስታወሻ ደብተሩ ላይ ያገኛቸውን ትውስታዎች ይዘው ወደ ኢትዮጵያ ሥነ- ጽሁፍ በተለይም ፖለቲካዊ ዘውግ ወዳላቸው ርዕሰ ጉዳዮች ተቀላቅለዋል። እርግጥ ነው አለማየሁ ገበየሁ በመፃህፍት ሕትመት የመጀመሪያው ባይሆንም በአዲሱ መፅሐፉ ግን ለየት ባለ ርዕሰ ጉዳይ ቀርቧል።

 

መፃሕፍቶቹ በውስጣቸው የያዙትን ርዕሰ ጉዳይ በአጭሩ ላስረዳ። የሙሉዓለም ገ/መድህን፣ የኢሕአዴግ ቁልቁለት መራር ሃሳቦች የሚንፀባረቁበት፣ በተለይ ደግሞ ገዢው ፓርቲ ለዲሞክራሲና ለሰብዐዊ መብት መከበር ያልቆመ መሆኑን፣ በሀገሪቱ ውስጥ የሚካሔዱ የመብት ጥሰቶችን እና ድርጊቶችን በትንታግ ቃላትና ገለፃ የሚተነትን ነው። የሙሉዓለም ገ/መድህን የሰላ ሂስ በመንግስት ላይ ብቻ አይደለም። በተቃውሞ መስመር ውስጥ ገብተው የረጅም ዘመን የፖለቲካ ትግል የሚያደርጉትንም ፓርቲዎች ይተቻል። የውስጥ አሰራራቸውን፣ ራዕያቸውን እና ያስመዘገቡትን ውጤት እያነሳሳ በሚፈጁ የቃላት ውርጅብኞች ይተነትናቸዋል። ከነዚህ ውስጥ አንዱ ኦነግ /የኦሮሞ ነፃነት ግንባር/ እየተባለ ስለሚጠራው የፖለቲካ ቡድን ከ40 ዓመታት በላይ የተራዘመ ትግል ያደረገው ሀገራዊ አጀንዳ የሌለው በመሆኑ እና ኢትዮጵያንም እንደ ሀገር ለመመልከት ችግር ያለበት በመሆኑ ከስኬቱ ውድቀቱ መብዛቱን ያመለክታል ፀሐፊው። ቀደም ባለው ዘመን ኢትዮጵያዊ ለመሆን መደራደር እንፈልጋለን ይሉ የነበሩት የኦነግ ከፍተኛ አመራር የነበሩት ሌንጮ ለታ፣ ዛሬ ከፓርቲው ራሳቸውን አግልለው ሌላ ፓርቲ መስርተው በተወሰነም ደረጃ ኢትዮጵያዊ የሆነ አጀንዳ ቀርፀው ዳግም ብቅ ማለታቸውም ተአማኒነት የሚያስገኝላቸው እንደማይሆን ሙሉዓለም ገ/መድህን ያስረዳል።

 

ከዚህ በተጨማሪም የቀደመው ትውልድ ማለትም 1960ዎቹ ትውልድ ጥሎት ያለፈው መጥፎ አሻራም በዚህ ዘመን ላይ ላለው ወጣት ትልቅ ሳንካ እንደሆነበትም ይገልጻል። ያለፈው ትውልድ ከውይይትና ከድርድር ውጭ መልስ ይመላለስ የነበረው ከጠመንጃ ላንቃ ከሚንፎለፎሉ አረሮች አማካይነት ስለነበር ዜጎች አለቁ፤ እናቶች አነቡ፤ ትውልድ ተሰደደ፤ ቀሪውም ከፖቲካው መድረክ ራሱን አቀበ። ፍራቻ ነገሰ። አድርባይነት ተስፋፋ። የ40 ዓመት የኢትዮጵያ ፖለቲካ መረጋጋት እንደጠፋበት የሙሉዓለም መፅሐፍ ይገልጻል። ስለ ስደተኛ ፖለቲከኞች፣ ነፍጥ አንስተው ስለሚዋጉ ኃይሎች፣ ከፖለቲካው ዓለም ራሳቸውን ስላገለሉ ሰዎች፣ ስለ ብሔራዊ እርቅ አስፈላጊነት፣ ስለ ነጻው ፕሬስ ሳንካዎችና ሌሎችም ርዕሰ ጉዳዮች ዳሷል።

 

ጋዜጠኛ ዓለማየሁ ገበየሁም በልዩ ልዩ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ፅፏል። የሃሳብ መነሻውን ከጋዜጠኛ ማስታወሻ ደብተሩ ላይ እየወሰደ ሥነ - ፅሁፋዊ ገለፃ እና ትርክቶችን በያዙ ቃላት ፅፏል። በተለይ በምርጫ 97 ወቅት እርሱ የመንግስት ጋዜጠኛ ሆኖ በምርጫ ጣቢያዎች እና በድምፅ ቆጠራ ወቅት ያያቸውን እና በማስታወሻ ደብተሩ ላይ ያሰፈራቸውን ሃሳቦቹን እየዘረዘረ አቅርቧል። በስራ አጋጣሚ በተገኘባቸው ስብሰባዎች ላይ የታዘባቸውን አያሌ አስተዳደራዊ እና ስሜታዊ መልሶችን ሁሉ በመፅሐፉ ውስጥ በወግ የአቀራረብ ስልት ይተርካል።

 

በዓለማየሁ ገበየሁ ብዕር ውስጥ ብዙ የትዝብት ሀቆች እንደተገለፁበት ከሚያሳዩን ቦታዎች አንዱ በስብሰባዎች ወቅት የሚነሱ ጥያቄዎችና ከሰብሳቢው አካል ደግሞ የሚሰጡ መልሶች ናቸው። ለምሳሌ ጥቂቶቹን እንይ፤

 

“የኢህአዴግ የፍትህ ስርዓት ሽባ ሆኗል። የሆነ ቦታ ያጠፋ ሰው፤ የሆነ ቦታ የሚሾምበት ሀገር ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ ነው። ዳኞች በነፃነት አይወስኑም፣ ዳኛው ጨክኖ ቢወስንም ወዲያው ፖሊስ ያፈርሰዋል. . .”

 

የሚል ጥያቄ ሲቀርብ የተሰጠው መልስ የሚከተለው እንደነበር መጽሐፉ ይገልፃል፡-

 

“ዳኞችን እያስገደዱና እያስፈራሩ እንዲወስኑ የሚደርግበት አሰራር የለም። ወ/ሮ ብርቱካን ሚድቅሳ ስዬን በነፃ ነው ያሰናበቱት። መንገድ ላይ እንዲያዙ መደረጉ የፍትህ ስርዓቱን የሚቃወም አይደለም። ተፅዕኖ የሚባለው ወ/ሮ ብርቱካን ላይ ተፅዕኖ ተደርጎ በነፃ መልቀቅ የለብሽም ቢባል ነበር” 58

 

 

ሌሎችንም በዚህ አይነት ሁኔታ የተሰጡ ጥያቄና መልሶችን እናነባለን። የጋዜጠኛው የማስታወሻ ደብተሩ ትዝታዎች ናቸው። በርግጥ እንዲህ ባለው መድረክ ላይ የሚነሱ ጥያቄዎችና መልሶች ሙሉ በሙሉ የመንግሥት አቋም ናቸው ስለማይባል፣ በተለይ ደግሞ መድረኩን እንደሚመራው ሰው አስተሳሰብና ችሎታ የሚወሰን ነው። ግን የሚያሳየው የአስተዳደር ክፍተት ደግሞ ሰፊ ነው።

 

እነዚህ ሁለት መፃሕፍት ዋነኛ ጭብጣቸው መንግሥትና ሕዝብ ነው። ያዩትን የታዘቡትን አንዱ በመራር ፅሁፍ ሌላኛው ደግሞ ሥነ-ፅሁፋዊ ቀለም እየቀባባው ጽፈዋል። ሁለቱም በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ የመፅሐፍት ገበያ ውስጥ ተፈላጊ እየሆኑ ከመጡ ርዕሰ ጉዳዮች መካከል ዘውጋቸውን መሰረት አድርገው ተቀላቅለዋል።

 

አሁን ባለንበት ወቅት የመፅሐፍት ሽያጩ የደራላቸው ርዕሰ ጉዳዮች ፖለቲካዊ ቃና፣ ፖለቲካዊ ሽሙጥ፣ ፖለቲካዊ ወግ፣ የግል የሕይወት ታሪኮች በተለይ በፖለቲካው መድረክ ውስጥ የነበሩ ሰዎች የሚፅፏቸው መፃሕፍት በተደጋጋሚ እየታተሙ ይሸጣሉ። በአዟሪዎች ተደብቀውና ተሸሽገው የሚሸጡ ዋጋቸውም ውድ የሆኑ የእነ ኤርሚያስ ለገሰ እና ነገደ ጎበዜ መፃሕፍትም አሉ።

 

የበርካታ ጋዜጦችና መፅሔቶች ሕልውና እያከተመ በመጣበት በአሁኑ ወቅት ጋዜጠኞች ወደ መፅሃፍት ሕትመትና ስርጭት ውስጥ እየገቡ በመሆኑ አዲስ የሥነ-ፅሁፍ ዘውግ ኢትዮጵያ ውስጥ እየጎለመሰ መታየት ጀምሯል። ቀደም ሲል ጋዜጦች እና መፅሔቶች ላይ የምናያቸው ፖለቲካዊ እና በተለይ ያለውን ስርዓት በሰላ ሂስ የሚነቅፉ ፀሐፊያን የኢትዮጵያ የመፅሐፍት ህትመት ሂደት ውስጥ ተቀላቅለዋል።

 

ፖለቲካዊ ሥነ-ፅሁፍ በተለይ በውስጡ ተጨባጭ የሆኑ ነገሮችን ከመያዙ አንፃር እና ልዩ ልዩ ትርጓሜዎች ተሰጥቶት ስለሚፃፍ የአንባቢን ቀልብ የመያዝ ችሎታው ትልቅ ነው። ምንም አይነት የፖለቲካ ፓርቲ ባልነበረበት ዘመን እነ ፍቅር እስከ መቃብር፣ አደፍርስ እና ከአድማስ ባሻገር የመሳሰሉ ረጃጅም ልቦለዶች በመጀመሪያ የተወደዱት በውስጣቸው ፖለቲካዊ ትርጓሜ ያሏቸውን ርዕሰ ጉዳዮች ስለያዙ ነው በሚል ነበር። በአሁኑ ጊዜ ደግሞ ስለ አበባ ደማቅነት፣ ፍካት፣ ስለውቢቷ ወጣት ደም ግባት፣ ተክለ ሰውነት፣ ስለ ደኑ፣ ስለመልክአምድሩ ወዘተ ውበት መፃፍ ብዙ አዋጪ እየሆነ እንዳልመጣ የመፅሐፍት ገበያው ያሳያል። ከዚያ ይልቅ የፖለቲካው ትኩሳት ያጋላቸውና ያሞቃቸው መፃሕፍት መድረኩን እየተቆጣጠሩት ነው።

 

ጋዜጦችና መፅሔቶች እንደ ቀደሙት ዓመታት በሰፊው ገበያ ላይ ባለመኖራቸውና ህልውናቸውም በእጅጉ በመዳከሙ የተነሳ የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ ሌላ ምዕራፍ እየያዘ በመምጣት ላይ ነው። የተመሰገን ደሳለኝን፣ የአለማየሁ ገላጋይን፣ የሙሉነህ አያሌውን እና የኃይለመስቀል በሸዋም የለህን፣ የአንዷለም አራጌን፣ የርዕዮት ዓለሙን እና የሌሎችንም በርካታ የወቅቱ ፖለቲካዊ መፃህፍትን ስናገላብጥ የምሬት ሥነ-ፅሁፎች በስፋት የታዩበት ዘመነ እየሆነ መጥቷል።

 

በአጠቃላይ ሲታይ በኢትዮጵያ ውስጥ አብዮቱ በ1966 ዓ.ም ከፈነዳ በኋላ ላለፉት 40 ዓመታት የኢትዮጵያ የፖለቲካ ሥነ -ፅሁፍ ምን ይመስላል በሚለው ርዕሰ ጉዳይ መነጋገር ይገባል። ከዘመነ ኢሕአፓ በኋላ በርካታ ፀሐፊያን በኢትዮጵያ ውስጥ የነበረውን ፖለቲካ እና እልቂት በእንግሊዝኛ ቋንቋ ነበር የፃፉት። በዚህም ሳቢያ መፅሐፍቶቻቸውን አብዛኛው ኢትዮጵያዊ አላነበበም ነበር። አሁን ከቅርብ ጊዜ በኋላ የኢሕአፓን ዘመን ጨምሮ እኛ እስካለንበት ይህ ዘመን ድረስ ስርዓት ተኮር፣ መንግስት ተኮር፣ ፓርቲ ተኮር፣ ትግል ተኮር ወዘተ መፃሕፍት እየመጡ ነው። እስኪ ሳምንትም በአዲሱ የሥነ -ፅሁፍ ዘውጋቸው ላይ ጥቂት ነጥቦችን ለማንሳት ተቀጣጥረን ብንለያይስ? መልካም ሳምንት!። 

በጥበቡ በለጠ


    በኢትዮጵያ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ታሪክ ውስጥ ስማቸው በእጅጉ ጎልቶ ከሚጠሩት ሰዎች መካከል አንዱ ዳሪዮስ ሞዲ ነው። ዳሪዮስ ሞዲ በሬዲዮ ጋዜጠኝነት በተለይም በዜና እና በልዩ ልዩ ዘገባዎች የአፃፃፍ እና የአቀራረብ ቴክኒክ ውስጥ ሙያዊ አስተዋፅኦ በእጅጉ ሰፊ ነው። አያሌዎች በእርሱ የጋዜጠኝነት ተሰጥኦ እና ድምፅ ተማርከው ወደ ሙያው ገብተዋል። በሙያ ውስጥም የነበሩት ከእርሱ ተምረው ራሳቸውን አሳድገዋል። ለመሆኑ የዳሪዮስ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ብቃት መለኪያው ምንድን ነው ተብሎ ሊጠየቅ ይችላል። በጥቂቱ የተወሰነውን መግለፁ አስፈላጊ ሆኖ አግኝቼዋለሁ።

     በሬዲዮ ጋዜጠኝነት ውስጥ ድምፅ ትልቁን ቦታ ይወስዳል። ድምፅ ሲባል የፃፍነውን ወይም የተፃፈልንን ነገር የምናቀርብበት ለዛ ነው። ሬዲዮ በባሕሪው በጆሮ የሚደመጥ በመሆኑ የሚቀርበውን /የሚተላፈውን/ ርዕሰ ጉዳይ እንዲደመጥ የማድረግ ችሎታ ከጋዜጠኛው ይጠበቃል። ጋዜጠኛው በተወሰነ ደረጃ የተፈጥሮ የድምፅ ለዛ ሊኖረው ይገባል። ይህን የድምፅ ለዛውን እንደየሚቀርበው ወሬ፣ ዜና፣ ታሪክ፣ ትረካ ወዘተ እያስማማ የአድማጩን ጆሮ መማረክ አለበት። ቃላት በባሪያቸው ይጠብቃሉ፣ ይላላሉ። ግን የሚላሉትና የሚጠብቁት በውስጣቸው ባሉት ፊደላት ላይ አንባቢው /ጋዜጠኛው/ በሚፈጥረው ድምፀት ነው። ይህን ማወቅና ማቅረብ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት የመጀመሪያው ሀሁ ነው። በዚህ ረገድ ደግሞ ዳሪዮስ ሞዲ አፉን የፈታበት ነው ብሎ መናገር ይቻላል።

     ሌላው ደግሞ ለሬዲዮ ዜናም ሆነ ዘገባ ወይም ታሪክ ሲፃፍ እንደ ጋዜጣ እና መፅሔት ፅሑፎች አለመሆኑን ማወቅ ነው። በጋዜጣና በመፅሔት የሚፃፉ ፅሁፎች አንባቢው በአይኑ እያየ የሚያነባቸውና ካልገባውም ወደ ኋላ ተመልሶ አንብቦ የሚረዳበት፣ የቃሉ ፍቺ ከከበደው መዝገበ ቃላት ሁሉ አምጥቶ የሚረዳበት ነው። ሬዲዮ አድማጭ ግን ካልገባው አልገባውም። ካመለጠው አመለጠው። ወደ ኋላ ተመልሶ የሚረዳበት አጋጣሚ የለም። ስለዚህ ለሬዲዮ አድማጭ የሚፃፉ ስክሪብቶች ቀለል ያሉ ናቸው። ቅለታቸው የሃሳብ ቅለት አይደለም። የአገላለፅ ቅለት ነው። ሁሉም ሰው ሳይቸገር ሊረዳቸው የሚችሉ፣ በሙያ ቃላት ያልታጀቡ፣ እንደ ንግግር፣ እንደ ጨዋታ በጆሮ የሚፈሱ መሆን አለባቸው። የሬዲዮ ጽሁፎች ምንም እንኳን በአይን የማይታዩ ቢሆኑም በጆሮ ሲገቡ ግን ምስል መከሰት እንዳለባቸው የሙያው ጠበብቶች ጽፈውበታል። በዚህ ለሬዲዮ ተብለው በሚፃፉ ጽሑፎች ታሪክ ውስጥም ዳሪዮስ ሞዲ ከፊት ከፊት የሚሰለፍ አንጋፋ ባለሙያ ነበር።

     እኔም ከ15 ዓመታት በፊት የዩኒቨርስቲ ትምህርቴን በማጠናቀቅበት ወቅት የሰራሁት የመመረቂያ ወረቀት በሬዲዮ ጋዜጠኝነት በተለይም በዜና አቀራረብና ንባብ ላይ ያተኮረ ነበር። ይህ የጥናት ወረቀት እንደ ማመሳከሪያ አድርጎ ያቀረበው መረጃ፣ በኢትዮጵያ ሬዲዮ ውስጥ በተለይም “ዜና ፋይል” እየተባለ በሚጠራው ፕሮግራም ላይ ነበር። በዚህ በዜና ፋይል ውስጥ የተፃፉ ዜናዎችን በምመረምርበት ወቅት በርካታ ጠንካራ ጎኖችን አግኝቼ ነበር። ለምሳሌ በሌሎች ጋዜጠኞች የተፃፉ ዜናዎችን በብዛት ያርም /የአርትኦት/ ስራ ይሰራ የነበረው ዳሪዮስ ሞዲ ነበር። ዜናዎችን ያረመበት እና አስተካክሎ የፃፈበት መንገድም የሬዲዮ ዜና አፃፃፍ ቴክኒኮችን በሚገባ የተከተሉ እንደነበሩ በጊዜው ለማወቅ ችያለሁ። በጥናቴ ውስጥም በዝርዝር ተካቷል። ስለዚህ ዳሪዮስ ሞዲ በኢትዮጵያ የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ታሪክ ውስጥ ትልቅ ቦታ የሚሰጠው እንደሆነ መገንዘብ ይቻላል።

     ግን ይህን ሁሉ መዘርዘር ሳያስፈልግ የዳሪዮስ ሞዲን አስገምጋሚ የሬዲዮ ድምፅ በመስማት ብቻ ብዙ መናገር ይቻል ነበር። ዳሪዮስ ሞዲ ዜና ሲያነብ አድማጩን ሁሉ ቁጭ አድርጎ፣ የሚጓዘውም ቆሞ እንዲያደምጠው የማድረግ ኃይል አለው።

ኢትዮጵያን ለ17 ዓመታት የመሩት ኮ/ል መንግሥቱ ኃይለማርያም ባልተጠበቀ እና ባልታሰበ ሁኔታ ከሀገር የመውጣታቸውን ዜና ለሚሊዮኖች ያበሰረው (ያረዳው) ዳሪዮስ ሞዲ ነው። ዜናው የቀረበው ግንቦት 13 ቀን 1983 ዓ.ም ነበር። ዳሪዮስ የሚከተለውን አነበበው፡-

“ለረጅም ዓመታት በሰሜኑ የሀገራችን ክፍል ሲካሔድ የነበረው የርስ በርስ ጦርነት ያስከተለውን የኢትዮጵያዊያን ህይወት መጥፋትና ከኑሮ መፈናቀል ለማስቀረት በልዩ ልዩ መልክ ጥረት ሲደረግ ቆይቷል። ሆኖም ችግሩ አልተቃለለም። ይልቁንም ወደ ባሰ ደረጃ እየተሸጋገረ በመሔድ ላይ ይገኛል። ስለዚህ ደም መፋሰስ እንዲቆምና ሰላምም እንዲሰፍን በልዩ ልዩ ወገኖች የሀገሪቱ ፕሬዚዳንት ከስልጣን መውረዳቸው እንደሚበጅ የታመነበት ስለሆነ ይህንኑ በማመዛዘን ፕሬዚዳት መንግሥቱ ኃይለማርያም ከስልጣቸው ወርደው ከኢትዮጵያ ውጪ ሔደዋል። “

        ይህን ዜና ያነበበው የአስደማሚ ድምፅና ላዛ ያለው ዳሪዮስ ሞዲ ነበር። ዜናው በእጅጉ አስደንጋጭ ነበር። “ሁሉም ነገር ወደ ጦር ግንባር” እያሉ የፈከሩት መንግሥቱ፣ “አንዲት ጥይት እና ሰው እስከሚቀር እንዋጋለን!” ያሉት መንግሥቱ፣ “ማዕረጋቸውን ቆርጥን፣ ቂጣቸውን በሳንጃ ወጋን!” ያሉት መንግሥቱ፣ “ቀኝህን ለመታህ ግራህን ስጠው የሚለው አባባል የሚያስቃቸው መንግሥቱ፣ “ኢትዮጵያ ትቅደም እያሉ በወኔ የሚናገሩት መንግሥቱ፣ ከአብዮታዊ መሪያችን ቆራጥ አመራር ጋር ወደፊት የተባለላቸው መንግስቱ፣ አገር ጥለው ሔዱ ሲባል ያስደነግጣል። ለዚያውም የት እንደሔዱ እንኳን አይታወቅም ነበር። የኢትዮጵያ ሁኔታ ደግሞ በእጅጉ አሳሳቢ ነበር። ጦርነት ከሰሜን ኢትዮጵያ በብርሃን ፍጥነት ወደ ታች እየተጓዘ ነው። እናም ዳሪዮስ ሞዲ በነበልባል ድምፁ ይህን ዜና በማቅረቡ ታሪካዊ ሰው እንዲሆንም አድርጎታል። ለመሆኑ ዳሪዮስ ሞዲ ይህን ዜና እንዴት አነበበው ተብሎ ሊጠየቅ ይችላል። በአንድ ወቅት “ኢትዮጵ” በመባል ትታወቅ የነበረችው መፅሔት ግንቦት ወር 1994 ዓ.ም የሚከተለውን ቃለ-ምልልስ ከዳሪዮስ ጋር አድርጋ ነበር።

ኢትዮጵ፡- ዳሪዮስ ያንን ዜና ስታነበው ፍርሃት አልተሰማህም?

ዳሪዮስ፡- ለምን ትንሽ ሰፋ አድርጌ አልገልፅልህም፤ በወቅቱ የማስታወቂያ ሚኒስቴር የነበሩት አቶ አብዱልሐፊዝ ዩሱፍ ጋዜጠኛ ጌታቸው ኃይለማርያምን ወደ ቢሯቸው ያስጠሩታል። ጌታቸው ያኔ የቅርብ አለቃዬ ነበር። ጌታቸው ከሚኒስትሩ ቢሮ ተመልሶ እንደመጣ “ቆይ ከዚህ እንዳትሄድ” አለኝ። “ለምን” ስለው “የሚነበብ ዜና አለ” አለኝ። “እኔ እኮ ተረኛ አይደለሁም አልኩት። “አይ አንተ ነህ የምታነበው” አለኝ። እና በዚያው አነበብኩት።

ኢትዮጵ፡- ዜናው ምን እንደሆን አስቀድሞ አልተነገረህም?

ዳሪዮስ፡- በፍፁም! እንኳንስ እኔ፣ ጌታቸው ራሱ ያወቀ አልመሰለኝም። ብቻ በቃ “የሚነበብ ዜና አለ” ነው የተባልኩት። ስድስት ሰዓት ሲደርስ ስቱዲዮ ገባሁ። ያኔ ወረቀቱን ሰጠኝ። “ለሀገርና ለህዝብ ደህንነት ሲባል ከሀገር እንዲወጣ ተደርጓል” ይላል።

ኢትዮጵ፡- አልደነገጥክም?

ዳሪዮስ፡- በጭራሽ! እንዲያውም እውነት ለመናገር ትልቅ ደስታ ነው የተሰማኝ። ልክ አንብቤ እንደጨረስኩ “አሁን ወደምትፈልግበት መሔድ ትችላለህ ተባልኩ”።

    ዳሪዮስ ሞዲ ለበርካታ የሬዲዮ ጋዜጠኞች መፈጠር እንደ ማንቂያ እና መቆስቀሻ ሆኖ አገልግሏል። ነጋሽ መሐመድ፣ ዓለምነህ ዋሴ፣ ቢኒያም ከበደ፣ ደረጄ ኃይሌን የመሳሰሉ ጎበዝ የሬዲዮ ጋዜጠኞች ሞዴላቸው ዳሪዮስ ነበር።

የዳሪዮስ ሞዲ ልዩ መገለጫ ናቸው ከሚባት ውስጥ ለልጆቹ የሚያወጣላቸው ስም ነው። ስማቸው ከወትሮው ስም ለየት ያለ፤ አንዳንዴም ደንገጥ የሚያደርግ ነበር። በዚሁ ዙሪያ የዛሬ 13 ዓመት 1994 ዓ.ም ግንቦት ወር ላይ ከወጣው ኢትዮጵ መፅሔት ላይ የሰፈረውን ባወጋችሁስ፡-

ኢትዮጵ፡- ዳሪዮስ ለልጆችህ የምትሰጠው ስም አስገራሚ ነው ይባላል። የሰሙ ሰዎች ለማመን ያቅታል ነው የሚሉት።

ዳሪዮስ፡- ለምን ያቅታቸዋል?

ኢትዮጵ፡- አስገራሚ ስለሆነ ነዋ!

ዳሪዮስ፡- ምን የሚገርም ነገር አለውና?

ኢትዮጵ፡- እስኪ ለምሳሌ ከልጆችህ ስሞች መካል አንዱን ጥቀስልኝ?

ዳሪዮስ፡- ቼ ጉቬራ

ኢትዮጵ፡- እሺ ሌላስ?

ዳሪዮስ፡- ትግል ነው።

ኢትዮጵ፡- የምርህን ነው ዳሪዮስ?

ዳሪዮስ፡- አዎና! ትግል ነው ዳሪዮስ።

ኢትዮጵ፡- ከሴቶቹ መካከል ለምሳሌ?

ዳሪዮስ፡- አምፀሸ ተነሺ!

ኢትዮጵ፡- እየቀለድክብኝ ነው?

ዳሪዮስ፡ ቀልድ አልወድም! “አምፀሸ ተነሺ ዳሪዮስ” ብዬሀለሁ።

ኢትዮጵ፡- እና አሁን ይሄ እውነት የልደት ስማቸው ነው? ትምህርት ቤትም በዚሁ ነው የሚጠሩት?

ዳሪዮስ፡- ስማቸው እኮ ነው!

     ዳሪዮስ ሞዲ ላመነበት ነገር እስከ መጨረሻው ድረስ በአቋሙ ፀንቶ የመቆየት ብቃት ያለው ጋዜጠኛም ነበር። ይህንን ፀባዩን የሚያሳይልን ደግሞ በአንድ ወቅት የተከሰተው ሁኔታ ነው። ጉዳዩ፣ አንድ ሰው የማይወዳቸው ምክትል ምኒስትር ከስራ ቦታቸው በእድገት ይቀየሩና ወደ ሌላ መስሪያ ቤት ይዘዋወራሉ። ታዲያ በዚህ ወቅት ሰራተኛው መዋጮ አድርጎ የአሸኛኘት መርሃ ግብር ያደርጋል። ዳሪዮስ ግን አስገራሚ ነገር ፈፀመ። ታሪኩን ከኢትዮጵ መፅሔት ጋር እንዲህ ተጨዋውቶታል፡-

ኢትዮጵ፡- ለምክትል ሚኒስትሩ መሸኛ ከሰራተኛው ገንዘብ ሲዋጣ አስር ሳንቲም ብለህ ሊስቱ ላይ ሞልተሃል ይባላል።

ዳሪዮስ፡- አይ ተሳስተሃል. . .!! አምስት ሳንቲም ነው ያልኩት። ግን እኮ ታዲያ ለበቀል አይደለም። እንደውም ከኔ በላይ የተጎዱ ሰዎች ነበሩ። እነዚያ ሰዎች ከአቅማቸው በላይ አዋጥተዋል። ይህንን ሳይ ተናደድኩና አምስት ሳንቲም ብዬ ሞላሁ። “ቦቅቧቆች! ያንን ያደረኩት።

ኢትዮጵ፡- ሚኒስትሩ ተናደው ወደ ቢሮህ ድረስ መጥተው ሳንቲሟን አፍንጫህ ላይ ወርውረው ሔዱ የተባለውስ?

ዳሪዮስ፡- ውሸት ነው። ምክንያቱም እኔ ሳንቲሟን ገቢ አላደረኩም። አምስት ሳንቲም ብዬ ከስሩ ሌላ ነገር ፃፍኩበት።

ኢትዮጵ፡- ምን ብለህ?

ዳሪዮስ፡- ከደሞዜ ላይ የሚቆረጥ!

    እንዲህ አይነት የሚያስቁ የሚያስገርሙ ድርጊቶችና ገጠመኞች ያሉት ዳሪዮስ ሞዲ፣ በሬዲዮ የጋዜጠኝት ታሪክ ውስጥ ሙያውን ጠንቅቆ የሚያውቅና በስራውም እንከን የማይገኝበት ጋዜጠኛ እንደነበር አብረውት የሰሩ ሁሉ ይመሰክራሉ።

ዳሪዮስ ሞዲ ገና ስራ በያዘበት ወር 1964 ዓ.ም የመጀመሪያ ደሞዙን እንዳገኘ ውብ ከነበረችው ባለቤቱ ከመሳይ ጋር ጋብቻ ፈፀመ። ላለፉት 43 ዓመታትም ዳሪዮስና መሳይ ፍቅርና ደስታ የተሞላበት ሕይወት ከልጆቻቸው ጋር አሳልፈዋል። ነገር ግን የዛሬ አራት ወር ባለቤቱ መሳይ አረፈች። ከሰሞኑ ደግሞ ይሔው የነጎድጓዳማና የነበልባል ድምፅ ባለፀጋው ዳሪዮስ ሞዲ ተከተለ።

     ብዙዎች የሬዲዮ ጋዜጠኞች በሞት ያጣነው ዳሪዮስ ለሙያው ት/ቤት ሆኖ አገልግሏል ባይ ናቸው። ባለፈው እሁድ የቀብር ስነ-ስርዓቱ ሲከናወን የዳሪዮስን የህይወት ታሪክ የፃፈውና ያነበበው ጋዜጠኛ ቢኒያም ከበደ ነበር። በሬዲዮ ጋዜጠኝነት ውስጥ ዳሪዮስን ተካተዋል ከሚባሉት ውስጥ ቢኒያም ከበደ አንዱ ሲሆን፣ እሱም የዳሪዮስን ታሪክ እንዲህ ፅፎ እየተንሰቀሰቀ አነበበው፡-

የተፃፈለትን ያላነበበ ጋዜጠኛ

     “ጋሽ ዳሪዮስ ጋዜጠኛ ብቻ ሳይሆን የጋዜጠኞች አባትም ነበረ። ይሄ ታሪክ ብቻ ሊሆን ይችላል። ነበር ቅርብ ነው። ነበር እያልን ዳርዮስን ብቻ ሳይሆን ሙያውንም አብረን እንቅበረው።

     በፒያሳ ራስ መኮንን ድልድይ፣ በኢትዮጵያ የመጀመሪያው ፎቶ ቤት ሞሪስ እልቪስን የከፈቱት የሚስተር ሞዲ ጉስታቭ ልጅ ነው፤ ዳሪዮስ ሞዲ። በትውልድ ፐርሺያዊ በዜግነት እንግሊዛዊ ከሆኑት ከሚስተር ጉስታቭ እና ከወ/ሮ አማረች መኩሪያ ታህሳስ 12 ቀን 1939 ዓ.ም እዚያው ራስ መኮንን ድልድይ አካባቢ ተወለደ። የድርሰትና የግጥም ዝንባሌ የነበረው ዳሪዮስ ሞዲ ማንበብ፣ ሁኔታዎችን በጥልቀት ማስተዋልና መመርመር የጀመረው ከልጅነቱ ጀምሮ ነው።

     በኢትዮጵያ ስር ነቀል ለውጥ እንዲመጣ ሲታገሉ ከነበሩት ተማሪዎች በተለይም ከጥላሁን ግዛው ጋር ለአንድ አላማ ተሰልፈው በእውቀት ላይ የተመሰረተ እንቅስቃሴ ላይ ቢቆይም የጥላሁን ግዛውን መገደል ተከትሎ ድርጊቱን በፅኑ ካወገዙት አስር ጓደኞቹ ጋር የዩኒቨርስቲ ትምህርቱን ጥሎ ወጥቷል። ዘመኑም 1962 ዓ.ም ነበር። በወቅቱ በነበረው መንግሥት አመለካከቱ ያልተወደደለት ዳሪዮስ፣ ድፍን ሁለት ዓመት ሙሉ ስራ የሚቀጥረው አላገኘም ነበር። ይሁንና በግሉ የትርጉም ስራዎችን ይሰራ ስለነበር በ1964 ዓ.ም በብስራት ወንጌል ራዲዮ ጣቢያ ለመቀጠር ምክንያት ሆነው። ህይወቱ መስመር ያዘ፡-

በመልካም ፀባይ እና ባህሪዋ የቁንጅና ጣሪያ ከሆነችው መሰረት ኃይሌ /መሳይ/ ጋር ትዳር መሰረተ። ትዳሩም ፀንቶ አራት ወንድ ልጆችን እና ሶስት ሴት ልጆችን አፈራ።

     ዳሪዮስ ሞዲ ለሬዲዮ የተፈጠረ ምሉዕ በኩልዔ የሆነ ጋዜጠኛ ነበረ። ተስምቶ የማይጠገብ፣ እያነበበ የሚስረቀረቅ የሬዲዮ ሞገድን የሚገዛ ባለግርማ ድምፅ የታደለው ዳሪዮስ ሞዲ፣ ከዜና ባህሪው ተነስቶ አነባነቡን የሚከተል እንከን አልባም ዜና አንባቢ ነበር። መንግሥታት በተለዋወጡ ቁጥር የሚሉት ጎልቶ ይደመጥላቸው ዘንድ የሚዲያው ልሳንና የድምፅ ሞገድ ዳሪዮስ ነበር። እንደየጊዜው የአዳዲስ ምዕራፍ መሸጋገሪያ ድልድይ ድምፅ ሆኖም አገልግሏል። እስከ ዛሬ ድረስ በኢትዮጵያ ሚዲያ ስራ ውስጥ እንደ ዳሪዮስ አይነት የትርጉም ጌታ አልተገኘም። ዳሪዮስ ዘንድ በይመስለኛል እና ይሆናል በሚል አቻ ትርጉም አይገኝም። የቀደምት አባቶቹን መዝገብ እየፈተሸ፣ ለዘመናዊው አለምም እንዲስማማ የራሱንም የትርጉም መንገድ እየፈለገ የሚማስን የቃላት ዲታ እና ታላቅ ሙያተኛ ነበር። የራሱን ትርጉም የሕዝብ ቋንቋ ማድረግ የቻለ፣ የቋንቋ ምሁራንም ደግመው ደጋግመው የሚመሰክሩለት የትርጉም መምህር ነበር። አማርኛ፣ ኦሮምኛ፣ እንግሊዝኛ፣ ጀርመንኛ፣ ፈረንሳይኛ፣ ጣሊያኒኛ የመተርጎም ብቃት የመነጨው ካልተቋረጠ የንባብ ብቃቱ ነው።

     ስራው ላይ እንዳቀረቀረ እስከወዲያኛው ያንቀላፋው ይህ ሰው በቁሙ አስታውሶ፣ ሙያዊ ልቀቱን መዝኖ መሸለም ባልተለመደበት ሀገር እንደዋዛ ኖሮ ማለፉን ለምናውቅ ለኛ የእግር እሳት ነው።

     በብስራተ ወንጌል ሬዲዮ ጣቢያ የጀመረው የሬዲዮ ጋዜጠኝነት ሕይወቱ በኢትዮጵያ ሬዲዮ እና በኢትዮጵያ ዜና አገልግሎት ለ30 ዓመታት ቢቀጥልም ይከፈለው የነበረው ደሞዝ የሰውየውን አስደናቂ ችሎታና የሙያ ልቀት የሚመጥን ቀርቶ ለወር አስቤዛ የማይበቃ ነበር። እንዲህም ሆኖ ህይወት ለዳሪዮስ ሬዲዮ ነው። ጡረታም ወጥቶ የናፈቀውን ሬዲዮ ለተወሰነም ጊዜ ቢሆን በሸገር እና በሬዲዮ ፋና ቀጥሎበት ቆይቷል።

     ዳሪዮስ ሞዲ ወር ጠብቆ ከሚያገኘው ከሶስት አሃዝ ባልበለጠ ደሞዝ ራሱን እና ቤተሰቡን ለማስተዳደር ቢቸገርም ያን ወርቃማ ድምፁን ግን ለማስታወቂያ ለማዋል፣ ማስታወቂያ ሊሰራበት ግን ፈቃደኛ አልነበረም። ዜና ላይ የሚሰማ ድምፅ እንዴት ሆኖ ሸቀጥ ይተዋወቅበታል ሲል ይሞግታል። ይህ በራሱ የሙያውን ሥነ-ምግባር መጣስ ነው ሲል ለሙያው መርህ እና ልዕልና አጥብቆ ይከራከራል።

     የመጨረሻዎቹ ሶስት ዓመታት ለዳሪዮስ ጥሩ አልነበሩም። ለዘመናት ማልዶ ከስራው ገበታው የማይታጣው ዳሪዮስ ህመም ደጋገመው። እንደ ልብ መተንፈስ ተሳነው። በኦክሲጅን እየተረዳ ቆየ። ዳሪዮስ የልብ ትርታው ቀጥ የምትል የምትመስለው ኦክሲጅን ሲያጣ ብቻ አልነበረም። ካላነበበና ዜና ካልሰማ እስትንፋሱ ያለ አይመስለውም።

ጋሽ ዳሪዮስ ሰውን ቶሎ የማይቀርብና ከቀረበም የእድሜ ልክ እውነተኛ ወዳጅ የሚሆን፣ ትሁት ደግ እና እውቀቱን ያለ ስስት የሚሰጥ ታማኝ ሰው ነበር።

እንደው በቀዝቃዛው በክረምቱ ሰሞን

እንከተላለን አንድ ጎበዝ ቀድሞን

አይ ጉድ መፈጠር ለመሰነባበት

ዳሪዮስን መቼም ማንም አይደርስበት

ሮጥን ሮጥን የትም አልደረስንም

ማን ይከተለዋል ውድ ዳርዮስን

ብለን ለመሰነባበት ከእግዚአብሔር አስገራሚ ስራ አንዱን እንደ ማሳረጊያ እንይ።

     ለ43 ዓመታት ከጎኑ ያልተለየችው፣ ለትዳሯም ለልጆቿም ህልውና የደከመችው፣ ልጆቿ እንኳን አይተዋት ስሟ ሲጠራ የሚንሰፈሰፉላት መሳይ፣ ልክ የዛሬ አራት ወር ከሁለት ቀናት ታማ አርብ እለት ሆስፒታል ገባች። ዳሪዮስም ለመጨረሻ ጊዜ ሆስፒታል የገባው በዕለተ አርብ ነበር። አርብ ለቅዳሜ አጥቢያ ከሌሊቱ 11 ሰዓት በተመሳሳይ ቀንና ሰዓት ባለትዳሮቹ ነፍሳቸው ተለየች። ልክ እንደዛሬው በዚህ ስፍራ መሳይን ሸኘናት። ዳሪዮስ ተከተላት። አርብ፣ ቅዳሜ እሁድ በተመሳሳይ ቀንና ሰዓት ይህችን አለም ተለዩ።”

     እኛም የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል አባላት በጋዜጠኛ ዳሪዮስ ሞዲ ሞት የተሰማንን ሀዘን እየገለፅን፣ ለቤተሰቡ፣ ለልጆቹ እና ለመላው አድናቂዎቹ መፅናናትን እንመኛለን።

በጥበቡ በለጠ

     በኢትዮጵያ የሙዚቃ ዓለም ውስጥ በተለይ በድምፃዊያን ተርታ ስናስቀምጥ ጥላሁን ገሠሠ፣ ብዙነሽ በቀለ፣ መሐሙድ አሕመድ. . . እያልን መዘርዘራችን የተለመደ ነው። በተለይ መሐሙድ ደግሞ የጓደኞቹ የጥላሁን ገሠሠ፣ የብዙነሽ በቀለ አድናቂ እና ወዳጅ በመሆኑ ለራሱ ዝናና ክብር ብዙም ሳይጨነቅ ረጅም ጊዜ አሳልፏል። መሐሙድ የጥላሁን ገሠሠ ስም ሲጠራ ቀድሞ የሚገኘው እሱ ነው። ለጥላሁን ግንባሩን የሚሰጥ የምን ግዜም ወዳጁ ነው።

     በ1995 ዓ.ም በኢግዚቢሽን መአከል 50ኛ ዓመት የመድረክ ዘመን ለጥላሁን ገሠሠ ሲከበር ዋነኛው ተደሳች መሐሙድ ነበር። በእያንዳንዱ የፕሮግራም እንቅስቃሴ ውስጥ መሐሙድ ነበር። ስለ ጥላሁን ገሠሠ መሐሙድን ጥያቄዎች እቅርቤለት ነበር። ስለ ጥላሁን ገሠሠ ካጫወተኝ ውስጥ የማልረሳው ጉዳይ አለ።

     “ጥላሁን ገሠሠ የአደራ ጓደኞዬና ወንድሜ ነው” ሲል ገልፆልኛል መሐሙድ። ጉዳዩ እንዲህ ነው፡-

     ጥላሁን እና መሐሙድ አንድ ቀን ወደ ወሊሶ ይሄዳሉ። ወሊሶ ውስጥ የጥላሁን አያት ይኖራሉ። ከአያቱ ጋር ሲጫወቱ ውለው ወደ አዲስ አበባ ሊመጣ ሆነ። በዚህ ግዜ ጥላሁን ከሰዎች ጋር ሲያወራ፣ አያቱ መሐሙድን ወደ ጓሮ ወስደውት ከመሬት ላይ ሳር ነጭተው በእጁ አሲዘውት እንዲህ አሉት፡-

“ጥላሁን ገሠሠ ወንድምና እህት የለውም። ያለኸው አንተ ነህ። አደራ ሰጥቼሃለሁ። በምድር የሰጠውክን በሰማይ እጠይቅሃለሁ” ብለውት አደራ ለመሐሙድ ሰጡት።

     ጥላሁን ገሠሠ ይህን አደራ አያውቅም። መሐሙድም ነግሮት አያውቅም። ግን ሁል ጊዜ ጥላሁን ባለበት ቦታ ሁሉ መሐሙድ አለ። የአደራ ወንድሙ፣ የአደራ ጓደኛው ነበር።

     መሐሙድ አሕመድ ጥላሁን ገሠሠን እያነገሰ በመኖሩ እርሱን የሚያየው ጠፍቶ ነበር። የዛሬ ዓመት ግድም በሬዲዮ ፋና በአዲስ ጣዕም የሬዲዮ ዝግጅት ክፍል ይህን ድምፃዊውን በተመለከተ ሰፊ ፕሮግራም ተሰርቶ ነበር። በተለይ የሐገራችን ዩኒቨርስቲዎች ለበርካታ ታዋቂ ሰዎች የክቡር ዶክትሬት ድግሪ ሲሰጡ መሐሙድ አሕመድ እንዴት ይዘነጋል በሚል ርዕስ የከያኒውን ፕሮፋይል ጥልቀት ባለው መልኩ ሰርቶ አየር ላይ አውሎት ነበር።

      ልክ በዓመቱ ደግሞ ከሰሞኑ የክቡር ዶ/ር ሼህ መሐመድ ሁሴን አሊ አላሙዲ ይህን የኢትዮጵያ የሙዚቃ ሌጀንድ አክብረው የሚገባውን ማዕረግ አሳይተውታል። በኢትዮጵያ ታሪክ ላበረከተው የኪነ- ጥበብ ስራ በአደባባይ አምስት ሚሊዮን ብር የተሸለመ ከያኒ የለም። መሐሙድ የልፋቱን ዋጋ ተክሷል።

     ይህን መርሃ ግብር እውን እንዲሆን ላመቻቹ ሁሉ ምስጋና ይገባቸዋል። በርግጥ በዚህ በሸራተን ሆቴል በተካሔደው መርሃ ግብር በአዘጋጆቹ ስለ መሐሙድ አሕሙድ የጥበብ አበርክቶ አጭር ዶክመንተሪ ቢቀርብ እና ስራዎቹና ማንነቱም በዝርዝር ቢነገር ጥሩ ነበር። ወደፊትም በሕይወት እያለ የሕይወት ታሪኩ በመፅሐፍ መልክ ተዘጋጅቶ ቢቀርብ በ70ዎቹ የእድሜ ክልል ውስጥ ያለውን መሐሙድን ይበልጥ ህያው ያደርገዋል።

      የመሐሙድ ስም ሲጠራ አብረው ብቅ የሚሉት ዘፈኖቹ አያሌ ናቸው።

“ካንቺ በቀር ሌላ ብሞት አልመኝም

ግን እስከ አሁን ድረስ አላወቅሽልኝም”

ብሎ የዘፈነልን መሐሙድ ኢትዮጵያንም እየዞረ ስለ ከተሞችና ነዋሪዎቻቸው አዚሟል።

“የድሬ ልጅ ናት የከዚራ

ስለ ውበቷ ስንቱን ላውራ

የሀረር ልጅ ናት የአዋሽ ማዶ

ልቤ ተጨንቋል እሷን ወዶ”

ሲል፤ አይደለም የሐረርና የድሬ ልጅ፣ መላው ኢትዮጵያ ከርሱ ጋር ያውረገርጋል።

“የዘገየሽበት ምን ይሆን ምክንያቱ

አይኖቼ ተራቡ ደረሰ ሰዓቱ”

ሲለንማ የፍቅር ሐድራዎች በሙሉ ጓዛቸውን ሰብስበው ይሰፍሩብናል።

     ሐገሩን ለቆ በውጭው ዓለም የሚኖረውን ኢትዮጵያዊ በያለበት እየዞረ መሐሙድ እንዲህ ይለዋል።

“መቼ ነው?

ዛሬ ነው?

ሀገሬን የማየው?

ኢትዮጵያን የማየው?”

እያለ ያዜማል። አብሮ ያለቅሳል።

     አጉል ነገር ጀመርኩ። የመሐሙድን ሙዚቃዎች ተንትኜ መጨረስ አልችልም። ግን ለአሁን የዛሬ ዓመት በአዲስ ጣዕም የሬዲዮ ዝግጅት ላይ ከቀረበው የመሐሙድ ፕሮፋይል ጥቂቱን ባቋድሳችሁስ?

     ታላቁ የሙዚቃ ሰው መሐሙድ አሕመድ ኒውዮርክ አሜሪካ ውስጥ ልኬ የዛሬ ዓመት ኮንሰርት እንዲያቀርብ ፕሮግራም ተይዞለት ነበር። ኮንሰርቱን ያዘጋጁለትም አካላት በወቅቱ ትልልቅ ማስታወቂያዎችን በየከተሞች እና በድረ-ገፆች ጭምር ይሰሩለት ነበር። ማስታወቂያዎቹ እንደሚገልጹት ከሆነ ደግሞ ታላቁ የአፍሪካ አንጋፋ ድምፃዊ ሙዚቃዎቹን ሊያቀርብ ነው፤ በማለት ደረጃውን ከኢትዮጵያ አውጥተው በአፍሪካ ደረጃ አስቀምጠውት ነበር። በዚሁ በኒውዮርክ ሬድ ሁክ፣ ቦርክሌይ ውስጥ በሚቀርበው የመሐሙድ አሕመድ ኮንሰርት ቀደም ብለው አዘጋጆቹ በሰጡት ጋዜጣዊ መግለጫ መሐሙድ ከአፍሪካ ምድር ከተገኙ ምርጥ ድምፃዊያን መካከል አንዱ መሆኑን ዋቢ እየጠቃቀሱ ይናገሩ ነበር። ይህን ኮንሰርት ያዘጋጁለት ድርጅቶችም መቀመጫቸውን ዩናይትድ ስቴትስ ውስጥ ያደረጉት “ዘ ኢሹ ፕሮጀክት ሩም” እና “ፓዮኒየር ዎርክስ ፎር አርትስ” የተባሉ ድርጅቶች ናቸው። እነዚህ ሁለቱ አለማቀፍ ድርጅቶች ልክ የዛሬ ዓመት ባወጡት መግለጫ፣ መሐሙድ አሕመድ በኢትዮጵያ ሙዚቃ ታሪክ ውስጥ “ወርቃማ ዘመን” እየተባለ በሚጠራው ከ1950 ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ እስከ ስልሳዎቹ አጋማሽ ድረስ በታየው ድንቅዬ ዘመን ላይ፣ እንደ ከዋክብት ሲያበሩ ከነበሩ የሙዚቃ ሰዎች መካከል አንዱ እንደሆነም ገልጸውለታል።

     ከሀምሳ ዓመታት በላይ ከመድረክ ላይ ሳይወርድ፣ መድረክን ለረጅም ሰዓታት እየተቆጣጠረ ጡዑመ ዜማዎችን ሲያንቆረቁር የኖረው መሐሙድ አሕመድ፣ በአፍሪካ የጥበብ መድረክ ላይ በሕይወት ያለ ባለታሪክ /A Living Legend/ በማለት አዘጋጆቹ ጠርተውታል።

     ስለ መሐሙድ አሕመድ የሙዚቃ ክህሎት፣ ተሰጥኦ እና አቀራረብ እየዘገቡ ያሉት የሙዚቃ ልሂቃን እንደሚናገሩት ከሆነ፣ መሐሙድ የሀገሩን የኢትዮጵያ ሙዚቃ በልዩ ልዩ መድረኮች ላይ በማቅረብና እናት ሀገሩን ኢትዮጵያን በጥበቡ ዓለም በማስተዋወቅ ረገድ ወደር የማይገኝለትን አስተዋፅኦ ማድረጉን ይናገራሉ። አሁንም እንኳን በ70ዎቹ የእድሜ አጋማሽ ላይ ሆኖ ካለምንም የትንፋሽ መቆራረጥ መድረክ ላይ ሆኖ እየዘፈነ፣ እየተውረገረገ፣ እየጨፈረ፣ እየተረከ . . . የጥበብ መንፈስን የሚያረካ ተአምረኛ ከያኒ እንደሆነም አስመስክሯል።

      መሐሙድ አሕመድ የሚዘፍናቸው ጥዑመ ዜማዎች ከኢትዮጵያ አፈርና ነብስ ያልተወለዱትን አውሮፓውያንን ሳይቀር የሚማርኩ እንደሆኑም እማኝ እየጠቀሱ መናገር ይቻላል። ድምፁ እና የአቀራረብ ቃናው ለአውሮፓ የሙዚቃ አፍቃሪዎችም ጆሮ ግቡ ሆኖ እንደሚያስደስታቸው ይወሳል። በዚህም የተነሳ እ.ኤ.አ. በ2007 ዓ.ም የዓለም አቀፉን የቢቢሲ ሬዲዮ ጣቢያን ሽልማት፣ በምርጥ ድምጻዊነት ተመርጦ የሽልማት አክሊል የደፋ ከያኒ ነው። በዚህም ሽልማት የተነሳ መሐሙድ ዓለማቀፋዊ እውቅናው እየገዘፈ መጣ። በልዩ ልዩ ሀገራት ውስጥ መሐሙድ ሙዚቃ ያቀርባል ከተባለ ጥቁሩም ነጩም እኩል ተጋፍቶ በመግባት በዝግጅቱ ላይ ይታደማል። በቢቢሲ ሬዲዮ ጣቢያ ምርጥ ድምጻዊና ከያኒ ተብሎ የተመረጠ ስለሆነ ዝናው ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሷል።

     ወደዚህች ዓለም በ1934 ዓ.ም የመጣው መሐሙድ አሕመድ ገና ከልጅነቱ ጀምሮ በሙዚቃ ምትሃት እንደተለከፈ ይናገራል። በትምህርት ቤት ውስጥ ሆኖ ያዜማል። ትምህርቱንም አቋርጦ በሊስትሮ ስራ በተሰማራበትም ወቅት ያዜማል። ሙዚቃ ከደሙና ካጥንቱ ብሎም ከመንፈሱ ጋር የተዋሃደችው ገና በጨቅላ እድሜው ጀምሮ እንደሆነ መሐሙድ ይናገራል።

     ቀጥሎም አሪዞና ተብሎ በድሮ አራዶች ዘንድ ይጠራ በነበረው ጭፈራ ቤት /ናይት ክለብ/ ውስጥ በአስተናጋጅነት ይቀጠራል። ይህ አሪዞና ተብሎ የሚጠራው ክለብ ከ1955 ዓ.ም በፊት ታዋቂ ቤት ነበር። የሚገኘውም መድሐኒአለም ት/ቤት ፊት ለፊት ሲሆን፣ ቤቱም የራስ ኃይሉ ቤት እንደሆነም ይወሳል። እዚያ ቤት በአስተናጋጅነት የተቀጠረው መሐሙድ፣ አንድ ቀን የክለቡን ኃላፊ ይለምነዋል።

     “እባክህ ከነዚህ ድምጻዊያን ጋር አንድ ዘፈን ልዝፈን? እባክህ ፍቀድልኝ” እያለ ይማፀነዋል።

     ታዲያ አንድ ቀን ኃላፊው ፈቀደለት። መሐሙድም አዜመ። በተፈጥሮ የተሰጠውን የሙዚቃ ፀጋ አሳየ። ሁሉም ታዳሚ አድናቆቱን ገለፀለት። ደጋግሞም ማዜም ጀመረ። ታዲያ አንድ ቀን፣ የክቡር ዘበኛ ሙዚቃ ኃላፊዎች አሪዞና ክለብ ሊዝናኑ ይመጣሉ። መሐሙድ አሕመድ የተባለ ድምፃዊ የነ ጥላሁን ገሠሠን ዘፈኖች ልዩ በሆነው የድምፅ ለዛው ያቀነቅናቸዋል። የክለቡንም ታዳሚ ቁጭ ብድግ ያደርግበታል። በድምፁና በአቀራረብ ችሎታው የተማርኩት ክቡር ዘበኞች በታህሳስ ወር 1955 ዓ.ም መሐሙድን ከአሪዞና ክለብ ማርከው ወደ እነርሱ የሙዚቃ ካምፕ አስገቡት። ከዚያች ቀን ጀምሮ ኢትዮጵያም በሙዚቃው ዓለም የሚያስከብራትን የወርቃማ ድምፅ ባለፀጋውን መሐሙድ አሕመድን አገኘች።

      ወደ ክቡር ዘበኛ ሙዚቃ የተቀላቀለው መሐሙድ አሕመድ፣ እዚያም ጥላሁን ገሠሠንና ብዙነሽ በቀለን የመሳሰሉ ተአምረኛ ድምፃዊያንን አገኘ። እንደ ኮ/ል ሳህሌ ደጋጎ እና ተዘራ ኃይለሚካኤልን የመሳሰሉ የሙዚቃ ሊቆች ጋርም ተዋሃደ። ከዚያም የራሱን ለዛ እና ማንነትን ይዞ ተወዳጅነትን ደርቦ እና ደራርቦ የኢትዮጵያን ሙዚቃ ወደ ላይ ይዞት ወጣ።

      መሐሙድ አሕመድ በ1955 ዓ.ም ክቡር ዘበኛን ሲቀላቀል የተጫወታት የመጀመሪያ ዘፈኑ እስከ አሁን ድረስ ተወዳጅነቷ እያየለ እስከዚህ ዘመን ደርሳለች። ገናም በትውልዶች ውስጥ ታልፋለች።

ካንቺ በቀር ሌላ ብሞት አልመኝም

ግን እስከ አሁን ድረስ አላወቅሽልኝም

ሰላምን ለማግኘት አጥብቄ ብመኝም

ታበሳጪኛለሽ ግን አላወቅሽልኝም

ከሕይወቴ ይልቅ አስባለሁ ላንቺ

ግን ድካሜ ሁሉ አልገባሽም አንቺ

     “ካንቺ በቀር ሌላ ብሞት አልመኝም” ብሎ ሙዚቃ የጀመረው መሐሙድ አሕመድ ተአምረኛ የሚባሉ ሙዚቃዎችን መጫወት ጀመረ።

“እንቺ ልቤ እኮ ነው ስንቅሽ ይሁን ያዢው

አንጀትሽ ሲታጠፍ ምሳ ብለሽ ጋብዢው

ስፍራው ጉራንጉር ነው ያለሽበት ሰፈር

አይሻልሽም ወይ የልቤ ላይ መንደር”

     የግጥሟ ሃሳብ ጥልቀትና ምጥቀት እንዲሁም የዜማዋ ልኬት፣ ከዚያም የሙሐመድ የአዘፋፈን የድምፅ ለዛ ታክሎበት፣ እንቺ ልቤ እኮ ነው ስንቅሽ ይሁን ያዢው፣ አንጀትሽ ሲታጠፍ ምሳ ብለሽ ጋብዢው የምትሰኘዋ ሙዚቃ ከሰው ልጅ የጥበብ መንፈስ ጋር ዘላለም ትኖራለች።

     የመሐሙድ ዘፈኖች አንዴ ተሰርተው ከወጡ በኋላ በአድማጮች ዘንድ ዘላለማዊ ተወዳጅነትን ይዘው የመቆየት ብቃት አላቸው። ምክንያቱ ደግሞ ርዕሰ ጉዳያቸው የሰው ልጅ የጋራ ጉዳይ መሆናቸውም ጭምር ነው። የሺ ሐረጊቱን የመሳሰሉ ዘፈኖቹ ታሞ የተኛን ሁሉ ቀና አድርገው የመፈወስ ኃይል እንዳላቸው ገጠመኞቻቸውን የገለፁልኝ ሰዎችም አሉ።

     በነዚህና በሌሎቹም ስፍር ቁጥር በሌላቸው ሙዚቃዎቹ የተወደደው ሙሐሙድ፣ የራሱን ማንነት እና ቀለም ወደሚያሰጠው ማዕረግ ተሸጋገረ። የሙዚቃ ሰዎች ሙሐመድን “የትዝታው ንጉስ” እያሉ ይጠሩት ጀመር። የትዝታን ሙዚቃ በመጫወት ወደር የማይገኝለት ከያኒም እየሆነ መጣ። እሱ ራሱ ከዛሬ 20 ዓመታት በፊት ካሊፎርኒያ ውስጥ የሙዚቃ ኮንሰርቱን ካቀረበ በኋላ ስለ ትዝታ ሙዚቃ የሚከተለውን ሃሳብ ተናግሮ ነበር።

“ትዝታ ዘፈኖች ከእኔ የትዝታ ትዝታዎች ናቸው። ትዝታን እኔ ብቻ ሳልሆን ማንም ሰው ሲጫወተው ሰውነቴን ይወረኛል። በተለይ ክራር የሚጫወት ሰው የክራር ቅኝቱን ሲጀምር ሰውነቴን ያሳክከኛል። ያቁነጠንጠኛል። አልዋሽም! ትዝታን ስጫወት ሰውነቴን ራሴን እረሳዋለሁ”

ብሏል።

     ይህ ድምፃዊ ሐገሩ ኢትዮጵያን በተለያዩ ሐገሮች ውስጥ በችሎታው በማስተዋወቅ ግዙፍ ውለታ የዋለና እየዋለም ያለ ትልቅ የጥበብ አምባሳደር ነው። ከዓመታት በፊትም ወደ እስራኤል ሀገር ሄዶም የሙዚቃ ኮንሰርቱን ሲያቀርብ በሺ የሚቆጠሩ ታዳሚያን ተገኝተው ተደስተው ወጥተዋል። በወቅቱም የእስራኤል ልዩ ልዩ ቴሌቪዥኖች 50 ዓመታት መድረክ ላይ ከተአምረኛ ሙዚቃዎቹ ጋር ስለሚውረገረገው ድምጻዊ ሰፊ ሽፋን ሰጥተውት ነበር። በወቅቱም በዚህችው የኢትዮጵያ የመንፈስ ወዳጅ በሆነችው በእስራኤል ውስጥ የሚገኘው በአማርኛ የሚተላፈው ቴሌቪዥን ጣቢያ ለመሐሙድ አጠር ያለች ዶክመንተሪ ፊልም ሰርተው አሰራጭተዋል።

     በዚህ ዶክመንተሪ ላይ መሐሙድ ሲናገር፣ ብዙውን ጊዜ የዘፈኖቹን ሃሳብ ለገጣሚያን እየነገረ፣ በዚህ ሃሳብ ላይ ግጥም ፃፉልኝ እያለ እንደሚያፅፍ እና እንደሚያቀነቅንም አውስቷል።

     ለምሳሌ በያዘው ሃሳብ እና በአገጣጠም ስልቱ ብሎም በዜማው በእጅጉ የተወደደለትን “ተው ልመድ ገላዬ” የተሰኘውን ዘፈን የመጀመሪያው የሃሳቡ ጠንሳሽ መሐሙድ ራሱ ነው።

ተው ልመድ ገላዬ

ተው ልመድ ገላዬ

ትቶ የሔደን ሰው አትበል ከለላዬ

ተው ልመድ ገላዬ

     ይህን የመሳሰሉ የሙዚቃ ሃሳቦችን የፈጠረ ነው። ከዚህ ሌላም የጉራግኛ ብሔረሰብን ዘፈን ወደ አደባባይ አምጥቶ ሕዝባዊ መሠረት እንዲኖረውና ተወዳጅ ሆኖ እንዲመጣ ከፍተኛ ውለታ ያበረከተ ከያኒ ነው።

     መሐሙድ አሕመድ ለ50 ዓመታት በኢትዮጵያ ውስጥ ከሰሜን እስከ ደቡብ፣ ከምስራቅ እስከ ምዕራብ፣ በጦር ሜዳዎችና በዱር በገደሉ እየተጓጓዘ አዚሟል። ወገኑን አዝናንቷል። በበርካታ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ስለ ፍቅር ሲያቀነቅን ኖሯል። ከዛሬ 16 ዓመታት ጀምሮ ከፈረንሳዊው የሙዚቃ ፕሮሞተር ከፍራሲስ ፋልሴቶ ጋር ሆኖ ኢትዮጵያን አልፎ በዓለም አቀፍ የሙዚቃ መድረኮች ላይ እየሰራ ነው። በሚያቀርባቸው ኮንሰርቶች ሰፊ ተቀባይነት ካገኘ ውሎ አድሯል። መሐሙድ እረፍት የሌለው ተጓዥ ድምፃዊ! አይታክቴ ከያኒ ነው!

     መሐሙድ ዛሬም በሕይወት በመኖሩ ምክንያት ልንሳሳት ልንጨነቅለት፣ ልናስደስተው የሚገባ ሰው ነው። ዛሬ በሕይወት የሌሉት ምርጥ ጓደኞቹ ጥላሁን ገሠሠ፣ ብዙነሽ በቀለ፣ ታምራት ሞላ፣ ተፈራ ካሳ፣ ተዘራ ኃይለሚካኤል፣ ኮ/ል ሳህሌ ደጋጎ እና ሌሎችም የኢትዮጵያ ምርጥ ከያኒያንና ከያኒያት በሙሐሙድ ልቦና ውስጥ ሕያው ናቸው። ዛሬም ስለ እነሱ አውርቶ አቀንቅኖ አይጠግብም። ወዲያውም እንባውን መቆጣጠር አይችልም።

“ስንቱን አስታወስኩት

ስንቱን አሰብኩት

ልቤን በትዝታ ወዲያ እየላኩት

አንዴ በመከራው አንዴ በደስታዬ

ስንቱን ያሳየኛል ይሄ ትዝታዬ”

እያለ ያቀነቅንላቸዋል። መሐሙድ የፍቅር ሰው ነው።

     ከዚህ ሁሉ የ50 ዓመታት የሙዚቃ ጉዞ በኋላ አንድ ቀን ወጣቱ ድምፃዊ ጎሳዬ ተስፋዬ መሐሙድ ዘንድ መጣ። ጥሩ የሃሳብና የዜማ ስልት ያለውን ሸግዬ ሙዚቃ በጋራ አቀነቀኑ።

“በድንገት ያለፈውን ጊዜ በትዝታ

ባሰበው ተጉዤ ወደ ኃላ

እኔስ አጣሁ መላ”

            መሐሙድ

“ይቅርና ማሰብ በትካዜ

አጫውተኝ ስላለፈው ጊዜ”

ጎሳዬ

     በዚህ ዘፈን ውስጥ ተግተልትለው የሚመጡት ሀሳቦች በሙሉ የመሐሙድ ትዝታዎች ናቸው። በእጅጉ የሚወዳቸው ጓደኞቹ ትዝ ይሉታል። ያለፈው ሕይወታቸውና ፍቅራቸው ፊቱ ላይ ግጥም ይላል። መሐሙድ ያለፉ ጓደኞቹን ማሳያ ቋሚ ምስክር ነው። ቋሚ ባለታሪክ። ፈረንጆቹ /A Living Legend/ የሚሉት የኪነት ሰው ነው። መሐሙድ የሚሣሣለት አርቲስቶችን ነው። በሀገራችን ውስጥ ያሉ አያሌ ዩኒቨርስቲዎች አንዳቸውም ለመሐሙድ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ አልሰጡትም። ቢሰጡት ለእነርሱም ክብር ነበር። ሕዝብና ዓለም የሰጠው ክብር ግን ትልቅ ነው። የክቡር ዶ/ር ሼህ መሐሙድ ሁሴን አሊ አላሙዲ ደግሞ የሚገባውን አደረጉለት።

     የሀገሪቱ ርዕሰ ብሔር ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ በታደሙበት ደማቅ መድረክ ላይ ላበረከተው ታላቅ አስተዋፅኦ የአምስት ሚሊዮን ብር ሽልማት አበርክተውለታል። ምስጋና ይገባቸዋል!

በጥበቡ በለጠ


     ልዑል ዓለማየሁ የተወለደ ሰሞን አባቱ አፄ ቴዎድሮስ እጅግ የተደሰቱበት ጊዜ ነበር። ቴዎድሮስ ደስ ያላቸው ቀን ባለሟሎቻቸውን ሰብሰብ አድርገው መጫወት፣ ማውጋት፣ ጥያቄ መጠየቅ ይወዱ ነበር ይባላል። ታዲያ እርሳቸው የሚጠይቁት ጥያቄ መልሱ አይገኝም። በመጨረሻም መልሱ ሲጠፋ የሚመልሱት ራሳቸው አፄ ቴዎድሮስ ናቸው። የአብራካቸውን ክፋይ ልዑል ዓለማየሁን በአይናቸው ያዩ ሰሞን ባለሟሎቸውን አንድ ጥያቄ ጠየቁ

 

“ለመሆኑ በዓለም ላይ ደስ የሚል ጠረን ያለው ምንድን ነው?” አሉ ቴዎድሮስ፡

     ቶሎ ብሎ ለመመለስ ባለሟሎቻቸው ይጣደፉ ገቡ። አንዱ ከመቀመጫው ተነሳ። እጅ ነሳ። በሕይወት ዘመኑ ያያቸውን የጥሪኝ አይነቶች ዘረዘረና ከእነርሱ እንዴት ያለ መልካም መዓዛ ያለው ነገር እንደሚሰራ ተንትኖ እጅ ነስቶ ቁጭ አለ።

መልሱ ግን አልተመለሰም።

አንደኛው ደግሞ ተነሳ። የሚያውቃቸውን የዱር አበባዎችና ጠረናቸውን ዘርዝሮ እጅ ነስቶ ቁጭ አለ።

አሁንም መልሱ አልተመለሰም።

ሌላኛውም ተነሳ። የጥንታዊያኖቹን የፋርስና የመካከለኛውን ምስራቅ ሽቶዎች እየጠቀሰ፣ በዓለም ላይ አሉ የተባሉትን መልካም መዓዛዎች ተነተነላቸው።

አሁንም መልሱ የለም።

ብዙ ሙከራዎች ተደረጉ። አፄ ቴዎድሮስ የጠየቁትን ጥያቄ የሚመልስ ጠፋ።

“አባ ታጠቅ፤ በቃ አንተው መልሱን ንገረን” አሏቸው።

አፄ ቴዎድሮስም የሚከተለውን መለሱ፡-

“በዓለም ላይ እጅግ ደስ የሚል ጠረን ያለው አራስ ልጅ ነው” አሉ።

    አፄ ቴዎድሮስ በዓለማየሁ መወለድ የተሰማቸውን ወሰን የሌለውን ደስታቸውን ከዚህ በላይ የሚገልፀው አባባል ያለም አይመስለኝም። እንዲህ የአራስነት ጠረኑ ከሚያማልላቸው ልጃቸው ጋር መለያየታቸው፣ ዓለማየሁም እንዲህ በጠረኑ ብቻ ፍቅራቸውን ከሚገልጹለት አባቱ ይለያል ብሎ የሚያስብ ሰው በወቅቱ ያለ አይመስለኝም።

ቴዎድሮስ ለሀገራቸው ኢትዮጵያ እና ለራሳቸውም ክብር ብለው ራሳቸውን መስዋዕት ሊያደርጉ በተዘጋጁ ጊዜ ከድርጊታቸው እንዲታቀቡ ተለምነው ነበር።

“እባክዎን በሚወዱት በልዑል ዓለማየሁ ይሁንብዎ፤ በራስዎ ላይ አይጨክኑ!” እያሉ ተማጠኗቸው።

አይበገሬው ቴዎድሮስ ቆም ብለው ለአፍታ አሰቡ። ወዲያውም እንዲህ አሉ፡-

“ለዓለማየሁ ምንም የማወርሰው ነገረ የለም። ሲያድግ ግን አባትህ አንዲት ኢትዮጵያ በአይኑ እንደዞረች ሞተ በሉት” አሉ ቴዎድሮስ።

የመቅደላው ጀግና ራሱን ሰዋ። መቅደላ ማማዋ ተናደ። በየቦታው ፍንዳታና እሳት ይጋዩ ጀመር።

Captain Hozier, laid mines under the gate and other defenses, as well as Tewadros’s artillery which had been cast with great difficulty by Emperor’s European artisans. The fort was the blown up. The Emperor’s palace and other buildings, including the church of Medhane Alem, were next set of fire. . . . spread quickly from habitation to habitation and set a heavy cloud of dense smoke which could be seen for many miles. . . . Three thousand houses & a million combustible things were burning.

    ይህ ከላይ የተገለፀው፣ የእንግሊዝ ወታደሮች አፄ ቴዎድሮስ ከተሰው በኋላ መቅደላን እንዴት አድርገው እንዳወደሟት የሚተርክ ነው። መቅደላ ላይ የተሰራው የመሳሪያ ግምጃ ቤትና ማምረቻ በፈንጂ ጋይቷል። የቴዎድሮስ ቤተ-መንግስትና ታሪካዊው መድሃኒዓለም ቤተ-ክርስቲያንም ከተቃጠሉት ውስጥ ጥቂቶች ናቸው። ከሶስት ሺ በላይ የመቅደላ ቤቶች እንዲሁም አያሌ የመቅደላ ንብረቶች ሰደድ እሳት ተለቆባቸዋል። የመቅደላ ቃጠሎ ጭሱ ከብዙ ማይሎች ርቀት ላይ ሁሉ ይታይ እንደነበር በወቅቱ በአይናቸው ያዩ የታሪክ ፀሀፊዎች ገልፀውታል

ለመሆኑ ልዑል ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ከዚህ ሁሉ ቃጠሎ ውስጥ እንዴት ወጣ?

    መቅደላ ከቴዎድሮስ ሞት በኋላ የሲኦል ምሳሌ ትመስል ነበር። ልዑል ዓለማየሁ እናቱ እቴጌ ጥሩወርቅም ይህን መከራ ለማምለጥ ተደብቀው ነበር። በኋላ አንድ የእንግሊዝ ወታደር አያቸው። ለጦሩ መሪ ለጀነራል ናፒር ነገረው። የአፄ ቴዎድሮስ ሚስትና ልጅ እነዚህ ናቸው ብሎት አሳየው። ናፒርም ሌላ አደጋ እንዳይደርስባቸው ተገቢው ከለላ እንዲሰጣቸው አደረገ።

የስድስት ዓመት እድሜ ያለው ዓለማየሁ እና እናቱ እቴጌ ጥሩወርቅ ምርኮኛ ሆኑ። ከእነርሱ ጋርም አንድ የሶስት ዓመት ሕፃንም ምርኮኛ ሆኖ መጣ።

     እንግሊዞች ለዓለማየሁ ቴዎድሮስ ሻለቃ እስፒዲን እና ኢትዮጵያዊውን ደብተራ ዘነብን ሞግዚት አደረጉ። ለዚያ ለሶስት ዓመት እንቦቀቅላ ደግሞ ኮሎኔል ቻርልስ ቻምበርሊን የተባለ እንግሊዛዊ ሞግዚት ሆነ። መቅደላ አምባ በቃጠሎ ከጋየች በኋላ፣ በውስጧ ያሉት አንጡረ ሀብቶች በሙሉ ተዘርፈው በበርካታ ዝሆኖችና በቅሎዎች ተጭነው፣ ከነልዑል ዓለማየሁ ጋር አድርገው እግሊዞች ጉዞ ወደ ብሪታኒያ ማድረግ ጀመሩ።

     አርማጭሆ በረሃ ሲደርሱ እቴጌ ጥሩወርቅ በጠና ታመው። መጓዝ አልቻሉም። የባለቤታቸው ሞት፣ የወንድሞቻቸው ሞት። የጦርነቱ መከራ፣ ምርኮኝነቱ፣ ከትልቅ ወደ ትንሽ መውረዱ ሁሉ ክፉኛ የከበዳቸው እቴጌ ጥሩወርቅ ከሀገራቸው ሳይወጡ ግንቦት 15 ቀን 1860 ዓ.ም ሕይወታቸው አለፈች። በሕመም እያቃሰቱ ሳሉ ግን ስለ ልጃቸው ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ጀነራል ናፒርን አስጠርተው የሚከተለውን ነገሩት።


“እኔ እንግዲህ መሞቴ ነው፤ የዓለማየሁን ነገር አደራ፤ አባቱ ከመሞታቸው በፊት እንግሊዝ ሀገር ሔዶ እንዲማር ከፍተኛ ፍላጎት ስለነበራቸው ደጃዝማች ዓለማየሁን ውሰዱና አስተምራችሁ ወደ ሐገሩ ላኩልን። ውለታችሁን ግን አምላክ በሰማይ ቤት ይክፈላችሁ” ብለው በተናዘዙ በሁለተኛው ቀን አረፉ።

አስክሬናቸውም ወደ ሸለቆት ገዳም ሔዶ እናታቸውና ዘመድ አዝማድ በተገኘበት ቀብራቸው ተፈፀመ። ታዲያ በዚህ ወቅት የእቴጌ ጥሩወርቅ እናት የልዑል ዓለማየሁ አያት አንድ ደብደቤ ለእንግሊዟ ንግስት ላኩ። ደብዳቤው የልዑል ዓለማየሁን ጉዳይ መሠረት ያደረገና አያቱ ምን ያህል እንደተጨነቁለት የሚያሳይ ነው። ተክለጻዲቅ መኩሪያ ይህን ደብዳቤ አፄ ቴዎድሮስና የኢትዮጵያ አንድነት በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ በሚከተለው መልኩ አቅርበውታል።

“በስመ አብ. . . ከወይዘሮ ላቂያዬ የእቴጌ ጥሩወርቅ እናት፣ የደጃዝማች ዓለማየሁ አያት የተላከ። ይድረስ ለእንግሊዝ ንግሥት። አንባቢው እጅ ይንሳልኝ፤ መድኃኒዓለም ጤና ይስጥልኝ፤ መንግሥትዎን ያስፋ፤ ጠላትዎን ያጥፋ። ሶስት ደጃዝማቾች፣ አራተኛ እቴጌ ጥሩወርቅ ሞተውብኝ የቀረኝ ደጃዝማች ዓለማየሁ ነው። አደራዎን ይጠብቁልኝ። እግዝአብሔር አባቱንና እናቱን ቢነሳው እርስዎን ሰጥቶታል። እኔም ካላየሁት ከሞቱት ቁጥር ነኝ። እርስዎን እናቴ ይላል እንጂ እኔን እናቴ አይለኝም፤ አላሰደግሁትምና። እርስዎ ያሳደጉት ስለ እግዚአብሔር ብለው”

በማለት የልዑል ዓለማየሁ አያት ለእንግሊዟ ንግሥት ቪክቶሪያ ደብዳቤ ላኩ።

የእንግሊዝ ሠራዊት ከእቴጌ ጥሩወርቅ ቀብር በኋላ ጉዞውን ቀጠለ።

    ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ታሪክ በስፋት ከፃፉ ሰዎች መካከል አንዱ ለንደን ውስጥ የሚገኘው ፈቃድ ሀብቴ የተባለ ኢትዮጵያዊ ነው። ፈቃድ ሐብቴ በእንግሊዝ ነገስታት ማሕደር ውስጥ የሚገኙትን ሰነዶች መርምሮ ስለ ልዑል ዓለማየሁ በጻፈው ጥናት “ባይተዋሩ መስፍን” በሚል ርዕስ ሰፋ ያለ ዝርዝር አቅርቧል።

     የእንግሊዝ ጦር የመጀመሪያውን ጉዞ ወደ ፓርት ሱዳን አደረገ። ከዚያም ሰኔ 3 ቀን 1860 ዓ.ም (ልክ በዛሬዋ ዕለት) ፌሮዝ እየተባች በምትጠራ የእንግሊዝ የጦር መርከብ ወደ እንግሊዝ አገር ለመመለስ ከፖርት ሱዳን ለቀቁ።

     ከአንድ ወር የባህር ጉዞ በኋላ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ፣ ሻለቃ እስፒዲ እና ደብተራ ዘነብ ወደ ለንደን ሲደርሱ፣ አብሯቸው የነበረው የሶስት ዓመቱ ኢትዮጵያዊ ህጻን ደግሞ ከሞግዚቱ ከኮሎኔል ቻርልስ ቻምበርሊን ጋር ሆነው ወደ ሕንድ ሐገር ጉዞ ጀመሩ። በወቅቱ ሕንድ የእንግሊዝ ቅኝ ግዛት ነበረች። ያ የሦስት ዓመቱ ኢትዮጵያዊ ሕፃን በኋላ ሐኪም ወርቅነህ እሸቱ /ዶ/ር ማርቲን/ እየተባሉ የሚጠሩት ታላቁ የህክምና ሊቅ፣ ዲፕሎማትና የኢትዮጵያ ሪፎርሚስት የነበሩት ሰው ናቸው።

ልዑል ዓለማየሁ ለንደን ከገባ በኋላ ሻለቃ እስፒዲ ወደ ዊንድሶር ቤተ-መንግሥት ንግስቲቷ ዘንድ ይዞት ሔደ። ንግሥቲቷም ዓለማየሁን ትክ ብለው አዩት። አቀፉት። ከዚያም የተሰማቸውን ስሜት በሚከተለው መልኩ እንደገለፁት አጥኚው ፈቃድ ሐብቴ ፅፎታል።

“ጊዜው በጋ ነበር። ውድ ዓለማየሁ! የአፄ ቴዎድሮስ ልጅ፣ ያጌጡ የአብሲኒያ ልብሶችን ለብሶ ከሻለቃ እስፒዲ ጋር ብቅ አለ። ከፍ ያለ ደስታ ተሰማኝ። ቀረብ ብዬ አቀፍኩት። ሁል ጊዜ ስለ አባቱ የምንሰማው ቁጣ ግን ከፊቱ አይነበብም። በጣም አይናፋር ሆኖ አገኘሁት። በእንግሊዝኛም ትንሽ አነጋገርኩት”

በማለት ንግሥት ቪክቶሪያ ፅፈዋል።

     ሻለቃ እስፒዲ የአለማየሁ ሞግዚት በመሆኑ ባለው የወር ደሞዝ ላይ 400 ፓውንድ በየዓመቱ ተጨመረለት። ካፒቴን እስፒዲ ስለ ዓለማየሁ ሁኔታ በየጊዜው ለንግሥቲቱ የሚያቀርበው ሪፖርት በጣም ጥሩ ነው። እርሱም ደስተኛ መሆኑን ይገልጽላቸው ነበር። ካፒቴኑ ወደ ሕንድ ሀገር በስራ ተቀይሮ ሊሔድ መሆኑ ሲታወቅም ችግር ሆነ። ዓለማየሁ ቴዎድሮስም ሕንድ ሊሔድ ሆነ። በመጨረሻም ወደ ሕንድ ሐገር ተጓዙ። ይሕን ጉዟቸውን የእንግሊዝ ባለስልጣናት መቃወም ጀመሩ።

     የእንግሊዝ ሊብራል መንግሥት የገንዘብ ሚኒስትር ሮበርት ላው ጉዞውን በግልጽ ከተቃወሙት ውስጥ አንዱ ነበሩ። ዓለማየሁ ከሕንድ ሐገር እንዲመለስ ሚኒስትሩ ሮበርት ላው ለእንግሊዙ ጠቅላይ ሚኒስትር ለግላድስተን ታህሳስ 18 ቀን 1870 ዓ.ም የፃፉትን ደብዳቤ ፈቃድ ሐብቴ አግኝቶት ይፋ አድርጎታል። ደብዳቤው ወደ አማርኛ ሲመለስ እንዲህ ይላል፡-

“ጠቅላይ ሚኒስትር ግላድስተን

10 ዳውኒንግ መንገድ ለንደን

በመጀመሪያ የጠቅላይ ሚኒስትሩን ጤንነት እየተመኘሁ ስለ ዓለማየሁ ጉዳይ ይህን መፃፍ ተገድጃለሁ።

በአሁኑ ሰዓት ግልጽ ሊሆንልዎት የሚገባው ነገር ቢኖር ዓለማየሁን በሞግዚትነት የተረከቡት ሻለቃ እስፒድና ሚስቱ ሳይሆኑ መላው የእንግሊዝ ሕዝብ ነው። ስለ ዓለማየሁ የወደፊት ሕይወት እነ ሻለቃ እስፒዲ ከሚሰጡን ሃሳብ ወጣ ብለን መንግሥታችን ዘላቂ መፍትሔ መሻት ያለበት ይመስለኛል።

በመጀመሪያ ዓለማየሁን ከሕንድ አገር ማስመጣት ይኖብናል፤ ለወደፊቱ በአብሲኒያ ፖለቲካ ከፍተኛ ሚና ይጫወታልና። የኛ መንግሥት ጥሩ ጓደኛና ጥቅም አስጠባቂ ይሆናል ብለን የምንጠብቀው ዙፋን ወራሽ ስለሆነ እንደ ሕንድ በመሰለ በሽታ፣ ድንቁርናና ኋላ ቀርነት የፊጥኝ ባሰረው ኅብረተሰብ መካከል ማቆየቱ ተገቢ አይመስለኝም። አሁንም ቢሆን እስካሁን ድረስ እዛው እንዲቆይ “መደረጉ በጣም አዝናለሁ። በአስቸኳይ ወደ እንግሊዝ ሐገር እንዲመጣ ካልተደረገ ግን መጀመሪያውኑ ዓለማየሁን ለማሳደግና ለማስተማር ከአገሩ ማስወጣቱ ቁም ነገር አልነበረውም ማለት ነው።

ሻለቃ እስፒዲና ሚስቲቱ አንዳንዴ የሚናገሩት ገና የሚያደርጉትን አያውቁም። እኔ እርስዎን ብሆን ባልና ሚስቱ የሚሉትን አልሰማም። የዓለማየሁ ከነሱ ጋር መቆየት ከራሳቸው የኢኮኖሚ ጥቅም ጋር የተገናኘ በመሆኑ መቼውኑ ቢሆን እውነትንና ለዓለማየሁ የሚበጀውን ነገር መናገር አይፈልጉም።

ለዓለማየሁ እንግሊዝ አገር እንደተመለሰ የሚገባበት ት/ቤት አዘጋጅቼለታለሁ። ብራይተን የሚገኘው የቻልተንም ኮሌጅ ርዕሰ መምህር የሆነው ጂክስ ብሌስ በራሱ የግል ቤት አስቀምጦ እንዲያስተምረው ተስማምተናል። ጂክስ ብሌስ ዘጠኝ ሴቶች ልጆች ስላሉት ዓለማየሁ መቼውንም ቢሆን ብቸኝነት አይሰማውም ብዬ አምናለሁ።

ዓለማየሁን ይህንን የምንኮራበትን የበለፀገ ባህላችንን የምናስተምርበት ከዚህ የበለጠ ዕድል የሚያጋጥመን አይመስለኝም። ከዚህ በተረፈ ግን የርስዎን ትዕዛዝ ለመፈፀም ዝግጁ ነኝ።

ታዛዥዎ

ሮበርት ላው፣ ቻንስለር

ግልባጭ

-    ለንግሥት ቪክቶሪያ

ዊንድሶር ቤተመንግት

ዊንድሶር


በዚህ ደብዳቤ ሃሳብ ንግሥት ቪክቶሪያ መበሳጨታቸው ይነገራል። ድፍረት የተሞላበት ደብዳቤ መሆኑ አስቆጥቷቸዋል።

ሕንድ ሐገር የሚገኘው ካፒቴን እስፒዲ ደግሞ የተፈጠረውን ጉዳይ አያውቅም። እንደውም ለንግሥቲቱ ደብዳቤ ፃፈ። ዓለማየሁ ወደ እንግሊዝ ሀገር መጥቶ ትልቅ ት/ቤት መማር አለበት፣ ስለዚህ ለእኔም ቅያሬ ይሰጠኝ ብሎ ፃፈ።

     የልዑል ዓለማየሁ ጉዳይ የእንግሊዝን ባለስልጣናት ያጨቃጭቅ ገባ። ይባስ ተብሎ ሻለቃ ስፒዲ ወደ ማሌዥያ ተቀየረ። በዚህ ወቅት እነ ሮበርት ላው ልዑል ዓለማየሁን ከካፒቴን ስፒዲ እጅ ለመንጠቅ ምቹ ጊዜ ተፈጠረላቸው። ሮበርት ላው ለባለስልጣናቱ የሚከተለውን ደብዳቤ መፃፉም ይነገራል፡-

“የዓለማየሁን የወደፊት ሕይወት በሚመለከት ቋሚ መመሪያ ሊኖር ይገባል። ይህ ምስኪን ልጅ አጋጣሚ ሆኖ መጀመሪያ በአንድ ወታደር እጅ በመውደቁ እሱ ዛሬ አፍሪካ፣ ነገ ሕንድ፣ ከነገ ወዲያ ቻይና ይሄድ ተብሎ በተወሰነ ቁጥር አብሮ መንገላታት የለበትም።

በአሁኑ ሰዓት ሻለቃ እስፒዲ ወደ ማሌቪያ ፒናንግ እንዲሔድ በመታዘዙ ቀደም ሲል ዓለማየሁን እንዲያስተምር ያደረግነውን ስምምነት እዚህ ላይ ለማስቆም ወስኛለሁ።

በተረፈ ግን ሻለቃ እስፒዲ ዓለማየሁን ወደ እንግሊዝ አገር አምጥቶ ለርዕሰ መምህሩ ለጃክሰን ብሌክ እንዲያስረክብ አስፈላጊውን ትዕዛዝ ሰጥቻለሁ”

በማለት ፃፈ።

    ከብዙ ጭቅጭቅና የደብዳቤ ልውውጦች በኋላ ልዑል ዓለማየሁ ወደ ጃክስ ብሌስ ዘንድ ተዘዋወረ።

ለአራት ዓመታትም ማለትም እስከ እ.ኤ.አ. 1875 ዓ.ም ከጃክስ ብሌስ ጋር በት/ት ቆየ። ልዑል ዓለማየሁ በተማሪዎች፣ በመምህራንና በባለስልጣናት ዘንድ እጅግ ተወዳጅ ልዑል ነበር። የጦር አካዳሚ ትምህርቱንም በሚገባ ተከታትሎ ነበር።

     ዓለማየሁ ፈረንሳይንና ሌሎች ከተሞችንም ከጎበኘ በኋላ መታመሙ ተሰማ። ንግሥት ቪክቶሪያ ይህን የዓለማየሁን ጤና ማጣት ሲሰሙ ደንግጠው ወዲያው ከሚማርበት ከሳንድረስት ጦር አካዳሚ ወጥቶ ከልዩ ፀሐፊያቸው ቤት ሆኖ ሕክምናውን እዲከታተል የዓለማየሁ ጉዳይ ለሚመለከታቸው ባለስልጣኖች ቴሌግራም ማድረጋቸው ተፅፏል። ሳምንት በማይሞላ ጊዜ ውስጥ ዓለማየሁን ከነበረበት ኮሌጅ አውጥተው ወደ ንግስቲቱ ልዩ ፀሐፊ ቤት ወሰዱት። ሕመሙ እየጠናበት ሄደ። ልዕልት ቪክቶሪያ ይህን ሕመሙን አስመልክተው የሚከተለውን ደብዳቤ ፃፉ፡-

“ውደ ዓለማየሁ በጣም ታሟል። በመጨረሻ የተደረገው ምርመራ ትንሽ የተስፋ ፍንጭ የሚሰጥ ይመስላል። ነገር ግን ሕይወቱ አደገኛ ጊዜ ላይ ነው ያለችው። በሳንባ በሽታ በጣም ይሰቃያል። ዓለማየሁ መርዝ አቅምሰውኛል ብሎ ስለሚጠራጠር ምግብና መድሃኒት የመውሰድ ፍላጊቱ ቀንሷል። በዚሁ ምክንያት በየዕለቱ ሰውነቱ እየደከመ በመሔድ ላይ ነው። ከቅርብ ቀናት ጀምሮ ግን ዶክተሩ ያዘዘለትን መድሃኒት መውሰድ ጀምሯል። መርዝ አብልተውኛል የሚለውን ሃሳቡን ትቷል። በተረፈ ግን ለልጅ ዓለማየሁ እንፀልይለት”

     መረጃዎችን ከእንግሊዝ ቤተ-መንግሥት የሰበሰበው ፈቃድ ሐብቴ ከዚህ በኋላ የተፈጠረውን ሁኔታ በሚከተለው መልኩ ይገልጸዋል።

“የዓለማየሁ ዶክተር የንግሥቲቱን የግል ሐኪምና ሌሎች የታወቁ የህክምና ሰዎችን አነጋገረ። ለንግሥት ቪክቶሪያ የዓለማየሁን ሕይወት ማዳን የማይችል መሆኑን ኅዳር 11 ቀን 1879 ዓ.ም ተነገራቸው። በጣም በጣም በማዘን አንድ የመጨረሻ ደብዳቤ ፃፉለት። ዓለማየሁ አልጋ ላይ ተኝቶ እያቃሰተ የንግሥት ቪክቶሪያን ደብዳቤ ለማንበብ ጥረት አደረገ። የነበረውን ሁኔታ የንግሥቱቱ ልዩ ፀሐፊ ሚስት እንዲህ ብለው ይገልጹለታል. . .

“ዓለማየሁ ደብዳቤው ከማን እንደተፃፈ ለማወቅ የደብዳቤውን አድራሻ መፈለግ ጀመረ። የንግሥት ቪክቶሪያን ስም እንዳየ ፈገግ አለ። ፖስታውን ቀደደና ወረቀቱን ወጣ አድርጎ ትንሽ መስመሮች እንዳነበበ በጣም ስለደከመው ደብዳቤውን ሊያነብ በሚችልበት ቦታ ላይ እንዳስቀምጥለት ጠየቀኝ። አንገቱን ወረቀቱ ወደተቀመጠበት ዘወር አድርጎ የጀመረውን ለመጨረስ ታገለ። አልቻለም። በመጨረሻ እጄን ይዞ ማቃሰት ጀመረ”

     በመጨረሻ የሻለቃ እስፒዲንና የጃክስ ብሌስን ሚስት እጃቸውን እንደያዘ በ19 ዓመቱ ኅዳር 14 ቀን 1879 ዓ.ም ከጥዋቱ 3 ሰዓት ላይ ዐረፈ። በንግሥት ቪክቶሪያ ትዕዛዝ ዓለማየሁ ዊንድሶር በሚገኘው የጊዮርጊስ ቤተ- ክርስትያን እንዲቀበር ተደረገ። በሞተ በሶስተኛው ቀን ንጉሣዊ ቤተሰቦችና ከፍተኛ የመንግሥት ባለስልጣኖች በተገኙበት የቀብሩ ስነ-ሥርዓት ተፈፀመ።

የታላቁ ንጉስ የአፄ ቴዎድሮስ ልጅ ልዑል ዓለማየሁ ይህችን አለም በሞት ሲለይ ንግስት ቪክቶሪያ የሚከተለውን ፃፉ።

     “የዓለማየሁን መሞት ዛሬ ጠዋት ሰማሁ። ጥልቅ ሀዘን ተሰማኝ። ባይተዋር እንደነበር ባይተዋር ሆኖ ሞተ። ከመጀመሪያ ጀምሮ ደስተኛ ልጅ አልነበረም። በወጣትነቱ ካሳደጉት ዘመዶቹና ወገኖቹ ርቆ መኖር ለወጣት ዓለማየሁ ከባድ ፈተና ነበር። ጥቁርና (አፍሪካዊ) ሆኖ መኖር በእኛ ኅብረተሰብ አስቸጋሪ መሆኑንም ተረድቶታል። አንድ ቀን ሊያየኝ የመጣ ቀን “ለምን አንዳንድ ሰዎች ትኩር ብለው ያዩኛል?” ብሎ የጠየቀኝ ትዝ ይለኛል። መልስ አልነበረኝም። ወጣቱ ዓለማየሁ ቆንጅዬና ተናፋቂ ወጣት እንደነበር ቆንጅዬና ተናፋቂ ወጣት ሆኖ ሞተ”።

በጥበቡ በለጠ

ከዓመታት በፊት 1999 ዓ.ም መገባደጃ ላይ የቅዱስ ላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎችና ሥርዓተ-መንግሥቱንም በተመለከተ የ90 ደቂቃ ዶክመንተሪ ፊልም ከጓደኞቼ ጋር ሠርተን ነበር። የፊልሙ ርዕስ Lalibela Wonders and Mystery /ላሊበላ ትንግርትና ምስጢራት/ የሚል ሲሆን፤ በዚሁ ፊልም ምርቃት ላይ ንግግር አድርጌ ነበር። ከንግግሬ መካከል አንደኛው ወደፊት ስለምንሰራቸው ዶክመንተሪ ፊልሞች አይነት ነበር። ታዲያ በወቅቱ ስናገር፣ የልዑል ዓለማየሁ ቴዎድሮስን ታሪክ በተመለከተ እንዲሁም የአባቱን የዐፄ ቴዎድሮስንም ታሪክ ለመስራት በዝግጅት ላይ መሆናችንን ተናገርኩ። ይህንን በተናገርኩ በማግስቱ አንድ ሰው ስልክ ደወለልኝ።

“ሀሎ፤ ጥበቡ ነህ?”

“አዎ ነኝ፤ ማን ልበል?”

“ታደሰ ተገኝ እባላለሁ። ትናንትና የሠራችሁትን ፊልም አይቻለሁ። በጣም ጥሩ ነው። አንዳንድ አስተያየቶችም አሉኝ። እሱን ሌላ ጊዜ እንነጋገራለን። አሁን የደወልኩልህ ግን አንድ መረጃ ልሰጥህ ፈልጌ ነው” አለኝ ደዋዩ።

“እሺ ይስጡኝ አቶ ታደሰ” አልኩኝ።

“ትናንት መድረክ ላይ ስትናገር ወደፊት የአፄ ቴዎድሮስን እና የልዑል ዓለማየሁን ታሪክ እንሰራለን ብለህ ነበር”

“አዎ ብያለሁ” አልኩኝ።

“መቼም የቴዎድሮስን እና የዓለማየሁን ታሪክ ስትሠራ መቅደላ አምባ መሄድ አለብህ አይደል?” አለኝ።

“ልክ ነው ጌታዬ እዚያም መሄድ አለብኝ” አልኩት።

“መቅደላ ለመሄድ የግድ ከእኔ ጋር መተዋወቅ አለብህ” አለኝ።

“ምነው በሠላም ነው?” አልኩት ንግግሩ እየገረመኝ።

“አዎ በሰላም ነው፤ ግን መቅደላ እንዲሁ በቀላሉ የምትሄድበት አይደለም። መኪናም ሆነ ሌላ መጓጓዣ አታገኝም። ጉዳዩ የሚቃለልልህ ከእኔ ጋር ስንተዋወቅ ነው። የምትሰራውም ሀሳብህ ብዙ ነገር ይቃለልለታል” አለኝ አቶ ታደሰ ተገኝ።

የአቶ ታደሰ ተገኝ ንግግር ቢገርመኝም በአካል ላገኘው ወሰንኩ። “እንገናኝና እንተዋወቅ የት ልምጣልህ?” አልኩት።

“እኔ የምሠራው World Food Program /WFP/ ወይም የዓለም የምግብ ፕሮግራም የሚባለው መስሪያ ቤት ነው። ቢሮዬ ካዛንቺስ ነው። እዚያ ና” አለኝ።

ሔድኩኝ። አስገራሚዬን ሰው አገኘሁት። ታደሰ ተገኝ እድሜው በስልሣዎቹ መጀመሪያ ላይ የሚገኝ፣ ረዘም ዘለግ ያለ፣ የስፖርተኛ ተክለሰውነት ያለው፣ ንግግሩ ግልፅ እና ታታሪ ሠራተኛ መሆኑን አየሁ።

ታደሰ በዓለም የምግብ ድርጅት ውስጥ ትልልቅ ኃላፊነት ካላቸው ሰዎች መካከል አንዱ ነው። በአንድ ወቅት መቅደላ አካባቢ የምግብ እጥረት ተከስቶ አካባቢውን ለማጥናትና ከዚያም የሚያስፈልገውን እርዳታ ለመለገስ በታደሰ ተገኝ የሚመራ የመስሪያ ቤቱ ልዑክ ወደ አካባቢው ይሄዳል።

ታደሰ ተገኝ መቅደላ አካባቢ ሲደርስ በሚያየው ነገር ሊያምን አልቻለም። ያቺ በአንድ ወቅት የኢትዮጵያ መናገሻ ቦታ የነበረች፣ ያቺ ኢትዮጵያዊያን ሀገራችንን ለእንግሊዝ መንግሥት አንሰጥም ብለው ጀግኖች የወደቁባት፣ ያቺ ታላቁ መሪ አፄ ቴዎድሮስ ለኢትዮጵያ ክብር ብለው ሽጉጣቸውን ጠጥተው የተሰውባት ታሪካዊት ቦታ ተራቁታለች። መቅደላ የመኪና መንገድ የላትም። የመቅደላ ልጆች ት/ቤት የላቸውም ነበር። በአንድ ወቅት የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሁፍና የጥበብ ማዕከል የነበረችው መቅደላ፣ ታደሰ ተገኝ ሲሄድባት ት/ቤትም የለባትም ነበር። ጭራሽ በምግብ እጥረት ተመታ ነዋሪዎቿ የእርዳታ ያለህ የሚሉበት ወቅት ነበር።

ታደሰ ተገኝ በሚያየው ነገር አዘነ። ግን አዝኖ ብቻ ዝም አላለም። ከንፈሩን መጦ ችላ አላለም። ይልቅስ ራሱን ጠየቀ። እኔ እንደ አንድ ኢትዮጵያዊ ምን ማድረግ እችላለሁ ብሎ አሰበ። ይህን የኢትዮጵያን የታሪክ ማማ አሁን ካለበት ችግር ለማላቀቅ የራሴን አስተዋፅኦ ላበርክት ብሎ ሃሳብ ነደፈ።

የመቅደላን ታሪካዊ ሕዝቦች ሊያያቸው አቀበቱን ሊወጣ ተራራውን ሊያያዘው ተነሳ። የመቅደላም ነዋሪዎች አዲሱን እንግዳቸውን ሊያስተናግዱት በቅሎ አቀረቡለት። አንዴ በእግሩ፣ አንድ ጊዜ በበቅሎ እያለ መቅደላ አምባ ላይ ከረጅም ሰዓታት ጉዞ በኋላ ወጣ። ታሪካዊው መቅደላ መድሐኒአለም ቤተ-ክርስቲያን አርጅቷል። አንዳንድ ጐኑ ረጋግፏል። የአፄ ቴዎድሮስ ወታደሮች የወደቁበትና የተቀበሩበት ስፍራ ነው። ታሪካዊው ሴፓስቶፖል መድፍም ዝም ብሎ ቁጭ በማለት የታሪክ ሂደትን ይታዘባል። የመቅደላ ልጆችም ተኮልኩለው ወጡ። ታደሰ ተገኝ የተባለውን የመሀል ሀገር ሰው አዩት፣ ተዋወቁት። አባቶች እናቶች ታደሰን አስተናገዱት። ከመሀል ሀገር ሄዶ የሚያያቸው የሚጠይቃቸው ሰው ስለሌለ ታደሰ ተገኝ ብርቅ ሆነባቸው።

ታደሰም የመቅደላን ነዋሪ ደግነት፣ ልበ ቀናነት፣ ታሪካዊነት እና አሁን ያለበትን አስከፊ ድህነት ሲያይ ስሜቱ ተነካ። እስከ እለተ-ሞቴ ድረስ ከናንተ ጋር ነኝ አላቸው።

ታደሰ ተገኝ የመጀመሪያው እንቅስቃሴ የነበረው የዓለም የምግብ ድርጅትን እና የመቅደላን ነዋሪዎች በማስተባበር “ምግብ ለስራ” በተባለ መርሃ-ግብር ወደ መቅደላ አምባ የሚያስኬድ ጥርጊያ መንገድ አሰራ። በዚህ የመኪና መንገድ ላይ የታደሰ ተገኝ ቶዮታ ላንድክሩዘር መኪና ጥሩንባዋን እያሰማች ለመጀመሪያ ጊዜ መቅደላ አናት ላይ ወጣች። ተአምር ተባለ። መኪና አይተው የማያውቁት የመቅደላ ልጆች ሲደነቁ፣ ሲገረሙ፣ ሲደሰቱ ሰነበቱ።

ታደሰ በዚህ ብቻም አልቆመም። የመቅደላ ልጆች ት/ቤት ሊኖራቸው ይገባል፤ እንደ ሌሎች የኢትዮጵያ ተማሪዎች መደበኛ ተማሪ መሆን አለባቸው ብሎ ተነሣ። ፈለገ-ብርሃን የተሰኘ የበጐ አድራጐት ማኅበር መስርቶ ጓደኞቹን እና ወዳጆቹን አስተባብሮ መቅደላ አምባ ላይ ት/ቤት ማሰራት ጀመረ። በመጨረሻም መቅደላ አናት ላይ የት/ቤት ደውል መሰማት ጀመረ። የመቅደላ ልጆች ታደሰ ተገኝ በሚባል ሰው ረዳትነት የት/ቤት ዩኒፎርም ለብሰው፣ ደብተር፣ መፃህፍትና የትምህርት ቁሳቁሶችን ይዘው መደበኛ ተማሪዎች ሆኑ።

እዚህ የመቅደላ አፋፍ ላይ እየወጣች የምትመጣው የታደሰ ተገኝ መኪና ናት። አንድ ቀን እኔን እና በአሜሪካ የሐዋርድ ዩኒቨርስቲ መምህር የሆነውን ጓደኛውን ዶ/ር መንበሩን ይዞን ከሁለት ቀናት ጉዞ በኋላ ከመቅደላ ልጆች ጋር አስተዋወቀን። ያቺ እለት በሕይወት ዘመኔ የተደሰትኩባት ጉዞ ነበረች።

መቅደላን አየሁ። የአጤ ቴዎድሮስን መውጪያ እና መግቢያ፣ መቀመጫ ተመለከትኩ። መቅደላ አምባ ላይ አፄ ቴዎድሮስ ያቀዱትን ትልም አሰብኩ። ታላቁን ቤተ-መዘክር አሰብኩት። አፄ ቴዎድሮስ ከመላው ኢትዮጵያ የሰበሰቧቸው ታላላቅ የብራና ጽሁፎችና ታሪኮች የተቀመጡት መቅደላ ላይ ነበር። ቴዎድሮስ መቅደላን የጥናትና የምርምር ማዕከል ሊያደርጓት አስበው ነበር። እነዚህ የኢትዮጵያ ቅርሶች በእንግሊዝ ወታደሮች ተዘርፈው በበርካታ ዝሆኖች ተጭነው ከሀገር ከወጡ 147 ዓመታት አለፉ።

ምስኪኗን መቅደላ አሁንም አሰብኳት። አንድ ነገር ትዝ አለኝ። የእንግሊዝ ሀገሩ ገናና ጋዜጣ ‘ፋይናንሻል ታይምስ’። ጋዜጣው በአንድ ወቅት ከመቅደላ አምባ ስለተዘረፉት የብራና ጽሁፎች ሰፊ ሽፋን ሰጥቶ ነበር። እንደ ፋይናንሻል ታይምስ ጋዜጣ ዘገባ፣ በእንግሊዝ ወታደሮችና በእንግሊዝ መንግስት በ1860 ዓ.ም ከመቅደላ የተዘረፉ የብራና ጽሁፎች ወደ ለንደን መጥተዋል ይላል። እነዚህ የብራና ጽሁፎች በገንዘብ ቢተመኑ ሁለት ቢሊዮን ፓውንድ እንደሚያወጡ ጋዜጣው ያትታል። ይህን ሁለት ቢሊየን ፓውንድ በአሁኑ ምንዛሬ ወደ ብር ስንቀይረው ከ63 ቢሊየን ብር በላይ ነው። መቅደላ ይህን ያህል ቅርስ ተዘርፋለች። የዛሬዋ መቅደላ ባዶ ነች። ኦና ናት። ድህነትና ጐስቋላነት ክፉኛ ተጫጭኗታል። ከውስጧ ግን 63 ቢሊዮን ብር የሚያወጡ ቅርሶችን ተዘርፋለች።

መቅደላ መድኃኒአለም ቤተክርስትያን አውደ-ምህረት ላይ ቆምኩኝ። ዙሪያ ገባውን በመቃብሮች ታጥራለች። እነዚህ መቃብሮች የመቅደላ ጀግኖች ናቸው። ለኢትዮጵያ ብለው ሕይወታቸውን የሰጡ የቁርጥ ቀን ልጆች። አፅማቸው ያረፈበት ቦታ የታሪክ ማማ ነበር። ግን ዛሬም ርቀት እና ጭርታ ጋርደውት ፍዝዝ ብሏል።

እንደገና ወደ ታሪካዊው መድፍ ሴፓስቶፖል ዘንድ ሄድኩ። አፄ ቴዎድሮስ እንደዳበሱት እኔም ዳበስኩት። እንደሳሙት ሳምኩት። ከሴፓስቶፖል ጐን ቆሜ የመቅደላን ዙሪያ ገባ ቃኘሁ። ገብርዬ የተሰዋበት እሮጌ የምትባለዋን ስፍራም በርቀት ቃኘኋት። ሀሳቦች ተግተልትለው መጡ።

ለመሆኑ መቅደላ ለምን አትካስም? የዘረፉት የእንግሊዝ ወታደሮችና የእንግሊዝ መንግስት መቅደላን ለምን አይገነቧትም ብዬም አሰብኩ። መቼም መካስን እንደ ሽንፈት የሚቆጥር ሕዝብ ያለበት ሀገር ናትና ሀሳቤን በእንጥልጥል ተውኩት። ታደሰ ተገኝ የሚባል ሰው የሚያስተባብረው የመቅደላ ልማት ብቻውንስ ይበቃል? እያልኩ ቆዘምኩኝ።

መቅደላ ከባሕር ጠለል በላይ ከ2 ሺህ 787 ሜትር ከፍታ ያላት እና ከአዲስ አበባ ከተማ በ580 ኪሎ ሜትር ርቀት የምትገኝ፣ በአማራ ክልል ወሎ ውስጥ፣ ከተንታ ከተማ ቀጥሎ እጅግ በሚገርም የተራሮች ጥልፍልፍነት የተከበበች ታሪካዊት ቦታ ነች።

ይህች ቦታ አያሌ የኪነ-ጥበብና የታሪክ ተመራማሪዎችን ቀልብ በመሳብ እስከ ዛሬ ድረስ ወደር አልተገኘላትም። በተለይ ኢትዮጵያዊያን ፀሐፍት ታላላቅ ስራዎቻቸው ከመቅደላ አካባቢ ይመዘዛሉ። ታላቁ ባለቅኔ ፀጋዬ ገ/መድሕን “የቴዎድሮስ ስንበት ከመቅደላ” በሚል ርዕስ ዘላለም እንደ አዲስ ግጥም የምትንበለበልና የዘመንን ኬላ ገና እያሳበረች የምትጓዝ ግጥም ጽፏል። ቴዎድሮስን ቴአትር ጽፏል። ብርሃኑ ዘሪሁን ከቴአትር ጀምሮ አያሌ ነገሮችን ጽፎባታል። አቤ ጉበኛ አንድ ለእናቱ ብሎ ግዙፍ መጽሐፉ ውስጥ ብዙ ነገሮችን ብሎላታል። ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያትም መቅደላ ላይ ቴአትር ጽፈዋል። አያሌዎች ብዙ ብለዋል። እስከ አሁኑ ወቅት እንኳን ብናይ ጌትነት እንየው የቴዎድሮስ ራዕይ በሚል ርዕስ መቅደላን ይዘክራታል።

ከእነዚህ ሁሉ የገረመኝ ናሆም አሰፋ የተባለ የቴአትር ባለሙያ የፃፈው ተውኔት ነው። ናሆም አንድ ቀን ዳጐስ ያለ የቴአትር ጽሁፍ “እስኪ አንብብና አስተያየትህን ስጠኝ” ብሎ እቢሮዬ አስቀምጦልኝ ሄደ። ሳነበው የልዑል ዓለማየሁን ሕይወት በተመለከተ የተፃፈ ተውኔት ነው። ናሆም ግሩም አድርጐት ጽፎት ነበር። ፃፈው እንጂ እስከ አሁን ድረስ ወደ መድረክ አልወጣም። ናሆም እባክህ ይህን ተውኔትህን ለእይታ አብቃው እያልኩኝ በዚህ አጋጣሚ እጠይቀዋለሁ።

የልዑል ዓለማየሁን ጉዳይ ካነሳን ደግሞ ገና ምንም ያልተሰራበት አጓጊ የታሪክ ገጾች ያሉት ልጅ ነው። ልጅ የወለደ ኢትዮጵያዊ ሁሉ ስለ ልዑል አለማየሁ አንድ ታሪክ ሲነገር ቀልቡ ይሰረቃል። ምክንያቱም ገና በስድስት ዓመቱ አባቱ እናቱ ሞተውበት ምንም የማያውቃቸው የእንግሊዝ ወታደሮች ወደ ሀገራቸው ወስደውት በባይተዋርነት ኖሮ በ19 ዓመቱ የተቀጨ አሳዛኝ ልጅ ነው። ልዑል ዓለማየሁ እየቦረቀ ያደገባትም የመቅደላ ምድር ከእርሱ ጋር ደብዘዝ ያለች ትመስላለች።

ልዑል ዓለማየሁን በሞግዚትነት ካሳደጉት ውስጥ አማርኛ የሚችለው የእንግሊዝ ወታደሩ ካፒቴን እስፒዲ አንዱ ነው። የዛሬ 11 ዓመት የዚሁ የካፒቴን ስፒዲ አራተኛ ትውልድ የሆነ እንግሊዛዊ እዚህ አዲስ አበባ መጥቶ ነበር። የመጣበት ምክንያት ልዑል ዓለማየሁን ወስደው ያሳደጉት የእርሱ ቤተሰቦች /ዘሮች/ ስለሆኑ አለማየሁንም የራሱ ዘመድ በማድረግ ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ የሚያሳይ የፎቶ ግራፍ ስብስቦችን ይዞ በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር አዳራሽ ውስጥ አቀረበ። በዚያን እለት አዲስ አበባ ውሰጥ ከፍተኛ የሆነ ዶፍ ዝናብ በመዝነቡ ምክንያት በአዳራሹ ብዙ ሰው ባይገኝም 15 የምንሆን ታዳሚያን ነበረን።

ይህ እንግሊዛዊ ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስና ስለ እሱ ቤተሰቦች ታሪክ አወራልን። የዓለማየሁን የእንግሊዝና የሕንድ ሀገራት ቆይታ ምን እንደሚመስል አወጋን። ከዚያም ፈጽሞ አይተናቸው የማናውቃቸውን የልዑል ዓለማየሁን ፎቶዎች ከመጀመሪያው የእንግሊዝ ሀገር ትውውቁ እስከ ሕይወቱ ፍፃሜ ድረስ ያለውን አሳየን። ዓለማየሁ ታሞ፣ ዓለማየሁ ይህችን ዓለም በሞት ተለይቶ እና ሲቀበርም ጭምር የሚያሳይ የፎቶ ግራፍ ስብስብ ለአንድ ሰዓት ተመለከትን። ጉድ ብለን አለቀስን።

ይህን እንግሊዛዊ ቃለ-መጠይቅ አድርጌለት በወቅቱ ጋዜጣ ላይ አውጥቼው ነበር። በጣም የገረመኝ ነገር የዓለማየሁን አንዱንም ፎቶ አልሰጥህም ብሎ ክርር አለብኝ። ብዙ ለመንኩት አልሆነም። እሱ ያቀረበው ምክንያት ኮፒ ራይትን ነው። እንደውም ኮፒ ራይቱ ለእኛ ነው አልኩት። ኢትዮጵያዊውን ልዑል የወሰደችው እናንተ ናችሁ። ዓለማየሁ የእኛ ነው - እያልኩ ክርር አልኩበት። ሰውየው የሚበገር አልነበረምና በአቋሙ ፀና። በጣም የገረመኝ ግን ሀገሩ ከሄደ በኋላ የተወሰኑ የልዑል ዓለማየሁን ፎቶዎች በኢሜይል ላከልኝ። ታዲያ አንድ ነገር አደራ ብሎኛል። ለጥናትና ምርምር ብቻ ተጠቀምባቸው ብሎ የተማፅኖም ጥያቄ አቅርቦልኛል።

በዚሁ በልዑል ዓለማየሁ ታሪክ ላይ ከጠየኳቸው ሰዎች መካከል አቶ ጌትነት ይግዛው ንጉሴ አንዱ ነው። አቶ ጌትነት ቀደም ሲል በጐንደር ከተማ የሚገኙትን የአፄ ፋሲል ኪነ-ሕንፃዎች ውስጥ ከፍተኛ አስጐብኚ እና ኃላፊም ነበር። አሁን እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ተዘዋውሮ መጥቷል። ጌትነት በልዑል ዓለማየሁ ቴዎድሮስ ላይ ጥናት ካደረጉ የታሪክና የቱሪዝም ባለሙያዎች አንዱ ነው። ስለ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ የሚያውቀውን በርካታ ጉዳዮች ለ40 ደቂቃዎች ያህል እያጫወተኝ በፊልም ቀርጬዋለሁ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እና ባለቤታቸው ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስትም ልዑል ዓለማየሁን በተመለከተ የሚያውቁትን ሁሉ ሲያጫውቱኝ ቀርጫቸዋለሁ። ከቃለ-ምልልሳችን በኋላ ሪቻርድ ፓንክረስት The Fall of Meqedela የተሰኘ ጥናታቸውን ሰጥተውኛል። በዚህ ጥናታቸው ውስጥ የመቅደላን ውድቀት እና ከልዑል ዓለማየሁ ጀምሮ በርካታ አንጡረ ሀብት በእንግሊዝ ወታደሮች እንዴት እንደተዘረፈች የፃፉበት እጅግ ጠቃሚ ሠነድ ነው።

ከዚህ ሌላም ልዑል ዓለማየሁን በተመለከተ አሜሪካን ሀገር የዩኒቨርሲቲ ትምህርቷን የምትከታተለው ወጣቷ ትውልደ ኢትዮጵያዊት ሰላም በቀለ አስገራሚ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርታለች። ሰላም በቀለ ልክ እንደ ዓለማየሁ ሁሉ ገና በአራት ዓመቷ በማታውቀው ሁኔታ ከሀገሯ ወጥታ አሜካ የምትኖር ናት። ዛሬ የ24 ዓመት ወጣት ናት። የልዑል ዓለማየሁ ታሪክ ከእርሷ ታሪክ ጋር ስለተቀራረበባት ወደ ለንደን አቅንታ ዓለማየሁ የነበረባቸው አካባቢዎች ላይ በመገኘት ቀረፃ አድርጋለች። ቀረፃዋ ከልዑለ ዓለማየሁ ጋር ልክ በሕይወት እንዳለ ሁሉ ምናባዊ ቃል-መጠይቅ እያደረገችለት የሰራችው ዶክመንተሪ ነው። ዓለማየሁና ሰላም በቀለ በምናባቸው ስለባይተዋርነትና ስደት አወጉ። በጣምም የተወደደላት ስራ ነው።

ከዓመታት በፊት ደግሞ በአውሮፓ የምትኖር እህቴ ወደ ለንደን አቅንታ አንድ የጥናትና የምርምር ጽሁፍ አግኝታ ነበር። ጽሁፉ የተፃፈው እዚያው ለንደን ውስጥ በሚኖረው ፈቃድ ሀብቴ በተሰኘ ኢትዮጵያዊ ነው። ዓለማየሁን “ባይተዋሩ መሥፍን” በሚል ርዕስ የፃፈውን ልካልኝ አነበብኩ። በርካታ መረጃዎችን በውስጡ ይዟል።

ልዑል ዓለማየሁ በዚህች ምድር ላይ 19 ዓመታት ሲቆይ፤ የፍቅር ሕይወቱ እንዴት ነበር? ብለው ያጠኑ እና አያሌ መረጃዎችን የያዙ ሰዎችም አጋጥመውኛል። የዓለማየሁ ታሪክ ብዙ የኪነ-ጥበብ ስራዎችን የሚያሰራ ቢሆንም፤ ገና ምኑንም አልሰራንለትም። ለማንኛውም እኔም ብሆን ጠይቄ ጠይቄ ዝም ከምላችሁ የልዑል ዓለማየሁን ታሪክ ከመቅደላ እስከ የብሪታኒያ ርዕሰ ከተማ ለንደን፣ በተለይ ደግሞ ከከተማዋ ሰላሳ ማይሎች ወጣ ብላ በተቆረቆረች ዊንድሶር እየተባለች በምትጠራ ከተማ በሚገኘው ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስቲያን ቅጽር ግቢ ውስጥ እስካረፈው ዓለማየሁ፣ ሳምንት ባጫውታችሁስ? ግን መቃብሩ ላይ እንዲህ የሚል ጽሁፍ አለ፡-

“ባይተዋር እንደነበረ ባይተዋር ሆኖ ሞተ።

መስፍኑ ዓለማየሁ ቴዎድሮስ፤ የንጉስ ቴዎድሮስ ልጅ”

ከታች ዝቅ ይልና፡- “ንግሥት ቪክቶሪያ” ይላል። 

በጥበቡ በለጠ

   

 

    ታላቁ የታሪክ ፀሐፊ አቶ ተክለፃድቅ መኩሪያ መስከረም 1 ቀን 1906 በሸዋ (ሰሜን ሸዋ) በተጉለትና ቡልጋ አውራጃ በጊናገር ወረዳ፣ በአሳግርት ልዩ ስሙ አቆዳት በሚባል ስፍራ ተወለዱ። ወደ አዲስ አበባ መጥተው የመጀመሪያ ትምህርታቸውን በአማርኛና በግዕዝ ካጠናቀቁ በኋላ በቀድሞ ተፈሪ መኮንን ት/ቤት የፈረንሳይኛ ትምህርት ተምረዋል። ለኢጣሊያ የወረራ ዘመን ሶስት ዓመታት በግዞት በሶማሊያ ቆይተዋል። ከዚያም ኢትዮጵያ ከኢጣሊያ አገዛዝ ነፃ እንደወጣች በሀገር ውስጥና በውጭ ሀገር በአስተዳደርና በዲፕሎማሲ መስክ አገልግለዋል።

     አቶ ተክለፃዲቅ መኩሪያ በኢትዮጵያ የንባብና የትምህርት ዓለም በስፋት የሚታወቁት ፅፈው ባዘጋጇቸው እጅግ ግዙፍ በሚባሉ መፃሕፍቶቻቸው ነው። በቀደመው ዘመን ላይ ለትምህርት ቤቶች የታሪክ መማሪያ በአምስት ቅፅ የታተሙት መፅሐፍቶቻቸው ነበር የሚያገለግሉት። የኢትዮጵያን ታሪክ ከማንም በበለጠ መልኩ የፃፉ ሰው ናቸው። ምክንያቱ ደግሞ እርሳቸው የኢትዮጵያን ታሪክ ለባለታሪኩ ለኢትዮጵያ ሕዝብ በመፃፍ ይታወቃሉ። የእርሳቸው ዘመን ላይ የነበሩ የታሪክ ምሁራንም ሆኑ አሁን ያሉት ምሁራን በአብዛኛው የሚፅፉት በውጭ ሀገር ቋንቋ ነው። እርሳቸው ግን ለኢትዮጵያዊ ወገናቸው ውብ በሆነ የአፃፃፍ ስልታቸው ሲፅፉለት ኖረው የዛሬ 15 ዓመታት ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል።

     ከታሪክ ፀሐፊነታቸው በተጨማሪ በመንግሥት አስተዳደር ውስጥ ብዙ አገልግለዋል። ከጣሊያን ወረራ በኋላ ከ1934 ዓ.ም እስከ 1935 ዓ.ም በመዝገብ ቤት ሹምነትና በሚኒስትር ፀሐፊነት ሰርተዋል። ከ1935-1966 ዓ.ም ደግሞ የምድር ባቡር ዋና ተቆጣጣሪ፣ በፓሪስ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ዋና ፀሐፊ፣ የጡረታ ሚኒስቴር ዋና ዳይሬክተር፣ በረዳት ሚኒስትርነት ማዕረግ የብሔራዊ ቤተመዛግብት ወመዘክር ዋና ኃላፊ፣ በሚኒስትር ማዕረግ በእየሩሳሌም ቆንስል፣ በቤልግሬድ የኢትዮጵያ አምባሳደር ሆነው አገራቸውን አገልግለዋል። የአፄ ኃይለሥላሴ ስርዓት በኃይል ከተወገደ በኋላም በዘመነ ደርግ እስከ 1967 ዓ.ም አጋማሽ ድረስ የትምህርትና የባሕል ሚኒስትር ሆነው ማገልገላቸውን ታሪካቸው ያወሳል። ከዚያም በጡረታ ተገለሉ።

እኚሁ ታላቅ ኢትዮጵያዊ ለንባብ ያበቋቸውን የኢትዮጵያን የታሪክ መፃሕፍት በአብዛኛው የፃፉት በመንግሥት ሥራ ላይ እያሉ ነው። ለሕትመት ከበቁላቸው አያሌ ሥራዎቻቸው መካከል ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው።

  1. 1. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአፄ ቴዎድሮስ እስከ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ፣
  2. 2. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአፄ ልብነድንግል እስከ አፄ ቴዎድሮስ፣
  3. 3. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአፄ ይኩኖ አምላክ እስከ አፄ ልብነድንግል፣
  4. 4. የኢትዮጵያ ታሪክ ከአክሱም ዛጉዌ እስከ ይኩኖ አምላክ፣
  5. 5. የኢትዮጵያ ታሪክና ኑቢያ፣
  6. 6. ከጣኦት አምልኮ ወደ ክርስትና፣
  7. 7. ጥንታዊት ኢትዮጵያና ግብፅ
  8. 8. የሰው ጠባይና አብሮ የመኖር ዘዴ፣
  9. 9. የግራኝ አሕመድ ወረራ
  10. 10.አፄ ቴዎድሮስ እና የኢትዮጵያ አንድነት
  11. 11.አፄ ምኒልክ እና የኢትዮጵያ አንድነት፣

እና ሌሎችም ያልታተሙ አያሌ ስራዎች አሏቸው።

እነዚህ ከላይ የሰፈሩት የታሪክ መፃሕፍት በኢትዮጵያ ውስጥ እንደ ታላላቆቹ ቅርሶች እንደ አክሱም፣ ላሊበላና ጎንደር የሚታዩ እንደሆነ ፀሐፊያን ይናገራሉ። አሁን ያሉ ወጣት ፀሐፊያን የታሪክ መፃህፍት እያሉ የሚያሳትሟቸው ስራዎቻቸው በአብዛኛው ከአቶ ተክለፃዲቅ መኩሪያ ስራዎች የተገለበጡ ናቸው። የተኮረጁ ናቸው። የተሰረቁ ናቸው። ለአንዳንዶቹ ደግሞ የመነሻ ሃሳብ የሚሰጡ ናቸው። ተክለፃዲቅ መኩሪያ በኢትዮጵያ የታሪክ ፅሁፍ ውስጥ ዘላለማዊ ብርሃን ረጭተው ያለፉ ብርቅዬ ደራሲ ነበሩ። ይህንን ውለታቸውን በመገንዘብ ነው ላዕከ ተክለማርያም ሐምሌ 20 ቀን 1992 ዓ.ም ለተክለፃዲቅ መኩሪያ የሚከተለውን ቅኔ ያቀረቡት።

ተክለፃድቅ መኩሪያ

ያንድ ቤት ያስር ቤት የመቶ ቤት እያልን፣

የታሪኩን ሂሳብ ገና እያሰላሰልን፣

በሺ ቤት መቁጠሩን ሳንማርልዎ፣

አቶ ተክለፃድቅ ምነው መሔድዎ?

      እንግሊዝ ፈረንሳይ ጣሊያኖች እረፉ፤ ሃሳብ አይግባችሁ፣

      አይመጣም እንግዲህ የኢትዮጵያን ታሪክ የሚጠይቃችሁ።

ያፄ ልብነ ድንግል የቦካን ተራራ፣

ያፄ ፋሲል ጎንደር የመቅደላ ጎራ፣

እንደ ተክለፃዲቅ ከሌለህ ወዳጅ፣

ማን ይፅፍልሃል ተረስተህ ቅር እንጂ።

      ተክለፃዲቅ መኩሪያ የበቀለብሺ፣

      ኩሪ አገሬ ቡልጋ ደብረ ፅላልሺ።

የተፈለፈለ የተሰራ ከአለት፣

እንደ ላሊበላ እንደ አክሱም ሐውልት፣

የታሪክ አምድ ነው ተክለፃዲቅ መኩሪያ፣

መናኸሪያ እሚሆን መነሻ መድረሻ።

      ታሪክ ይመላለስ እንደ ለመደው፣

      የማይመለሰው ተክለፃዲቅ ነው።

ከዚያ ከትልቁ ከሰማይ ቤት፣

የምትፅፈውን ታሪክ ለመስማት፣

ልሂድ ካንተ ጋራ አብሬ ልሙት፣

ተክለፃዲቅ መኩሪያ የታሪክ አባት።

      የተክለፃዲቅ ነፍስ ምን ቸግሯት ቦታ፣

      ቢሻት ከአብርሃም ጎን ከነ ይስሃቅ ተርታ፣

      ቢሻት ከቴዎድሮስ ከዮሐንስ ጋራ፣

      ቢሻት ከምንልክ ከተፈሪ ጋራ፣

      ትኖራለች የትም እንደ ልቧ ሆና፣

      እየፃፈች ታሪክ በጽድቅ ብራና።

ታሪክ አልማርም ባፍንጫዬ ይውጣ፣

ተክለፃድቅ መኩሪያ መምሕሬ ከታጣ።

      ጥያቄ አትጠይቁኝ አታስቸግሩኝ፣

      ተክለፃድቅ መኩሪያ ማነው አትበሉኝ፣

      ጣይ ሞቆት ጣይ ሞቆት አገር ያወቀው፣

      ተረት ተረት ሳይሆን ታሪክ ፃፊ ነው።


 


 

የአራዳዎቹ መፍለቂያ - ድሬዳዋ

     ዛሬ ጉዞ የምናደርገው ኢትዮጵያ ውስጥ ከወደ ምስራቅ በኩል ብዙውን ጊዜ በኪነ-ጥበብ ባለሙያዎች ተደጋግመው ስማቸው ከሚጠራውና የደጋጎች መኖሪያ ናቸው እየተባሉ ዘወትር ከሚጠቀሱት ከድሬዳዋና ከሀረር ከተማ ነው። ድሬዎችና ሐረሮች እንዴት ናችሁ?

    በቅርቡ እጄ ከገቡ መፃህፍት መካከል አንዱ ስለ ድሬዎች የተፃፈ ነው። መፅሐፉ በተለይ ድሬዳዋ ከተማ ላይ ትኩረት አድርጎ ሰፊውን ትኩረት በዚህችው ከተማ እና በነዋሪዎቿ ላይ አድርጓል።

    በተለያዩ አጋጣሚዎች ወደ ድሬዳዋ ተጉዣለሁ። በጉዞዬ ወቅት ታዲያ ሁሌም ተደንቄና ተገርሜ እመለሳለሁ። ምክንያቱ ደግሞ ህዝቡ ነው። የድሬ ህዝብ በጣም ተግባቢ፣ እንግዳን ሁሉ የራሱ ቤተሰብ አድርጎ የሚቀበል፣ ነገሮችን ሁሉ ቀለል አድርጎ የሚያይ፣ የማያጨናንቅ እና ፈታ ያለ ነዋሪ ይበዛበታል። ለሥራም ሆነ ለመዝናናት ወደ ድሬዳዋ የመጣ ሰው ካለምንም ችግር ጉዳዩን ፈፅሞ የሚመለስባት ተወዳጅ ከተማ ነች።

    በምስራቅ በኩል የፀሐይ መውጫ ከሆኑት ከተሞች መካከል አንዷ የሆነችው ድሬ በበርካታ ከያኒያን ዘንድ ስትወደስ፣ ስሟ ሲጠራ ስትቆለጳጰስ ኖራለች። በመፅሐፍ መልክ ደግሞ ቀደም ባሉት ዘመናት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ባሳተሟቸው መፃህፍት በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን ከተሞች በሙሉ ታሪካቸውን በተከታታይ መፃህፍት አውጥተዋል። መፅሐፋቸውም History of Ethiopian Cities /towns እያሉ አሳትመዋል።

    ከፕሮፌሰር ሪቻርድ በፊትም ሆነ በኋላ የፃፉ በርካታ ደራሲያን አሉ። ነገር ግን የእርሳቸው ሰፋ እና ዘርዘር ባለ መልኩ ታሪክን የሰነደ ስለሆነ ነው ከፊት አምጥቼ ስሙን የጠራሁት።

     ከሰሞኑ ደግሞ ከዚያው ከድሬዳዋ አካባቢ ተወልዶ ያደገው አፈንዲ ሙተቂ አንድ ለየት ያለ መፅሐፍ በድሬዎች እና በድሬዳዋ ከተማ ላይ ፅፎ አሳትሟል። አፈንዲ ብዕሩን አንዴ ድሬ፣ አንዴ ሐረር እየወሰደው የሁለቱን ከተሞች መንትያ አስተሳሰቦችን ሲያጫውተን፣ ሲያስቀን ሲያዝናናን ይቆያል በብዕሩ።

    የአፈንዲ መፅሐፍ “ኡመተ ፈናን ኡመተ ቀሽት ድሬዳዋ” ይሰኛል። ርዕሱ በድሬዎች ቋንቋ ትርጉም አለው። ትርጉሙም “አርቲስቱና ሽቅርቅሩ የድሬዳዋ ሕዝብ” ማለት እንደሆነ ደራሲው አፈንዲ ሙተቂ ይገልፃል። ይህ ደራሲ ድሬንና ሐረርን ለያይቶ ማስቀመጥ ከበድ እንደሚለው ያስታውቃል። እዚያው የመፅሐፉ የፊት ገፅ ላይ “የወግ ሽር ሽር- ከሐረር እስከ ሸገር” ብሎም ጽፏል።

    ለማንኛውም ዛሬ ድሬ ላይ ፍሬኑን ያዝ እናድርግና ጥቂት ስለድሬዳዋ እንጨዋወት።

ታላቁ የኢትዮጵያ ባለቅኔ እና ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ከዛሬ 40 ዓመት በፊት “እሳት ወይ አበባ” በሚል ርዕስ ባሳተመው መፅሐፍ ውስጥ ስለ ድሬዳዋም ውብ ግጥም አቅርቦልናል።

ድሬዳዋ ውስጠ ደማቅ

ሽፍንፍን እንደ አባድር ጨርቅ

ብልጭልጭ እንደ ሩቅ ምስራቅ

ያውራ ጎዳናሽ ዛፍ ጥላ

ጋርዶሽ ከንዳድሽ ብራቅ

    እያለ ተቀኝቶላታል። ሞቃቷ ድሬ ከዚያ ሁሉ ሙቀቷ አረፍ የሚያደርገው የከዚራ ጥላዎቿ እና የነዋሪዎቿ ጨዋታ ነው። አፈንዲ ሙተቂም በመፅሐፉ አማካይነት ድሬዳዎችን ወክሎ ያጫውተናል።

    እንደ ደራሲው አባባል፣ ድሬዳዋ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን የወለደች ብሎም ሌላ ቦታ ተወልደው ድሬዳዋ የመጡትን ደግሞ እንደ የራሷ የአብራክ ክፋይ ከልጆቿ ሳትነጥል ያሳደገች እንደሆነችም ያብራራል። ድሬ ስትጠቀስ ስማቸውም አብሮ ብቅ እንደሚል የሚነገርላቸው ተወዳጅ ድምጻዊ አሊ ቢራ፣ ሐኪሙ ፕ/ር አስራት ወልደየስ፣ ባዮ ኬሚስቱ መምህር ዶ/ር ጌታቸው ቦሎዲያ፣ ዶ/ር አብዱል መጂድ ሁሴን፣ ባሀብቱ ኦክሲዴ፣ ገጣሚው ዶ/ር ፍቅሬ ቶሎሳ፣ እግር ኳስ ተጫዋቹ ሚግ፣ ተወዳጆቹ ጋዜጤኞች ጳውሎስ ኞኞ እና ደምሴ ዳምጤ እንዲሁም ሌሎች በርካታ የድሬ ፊት አውራሪዎች እያነሳሳም ያጫውተናል።

    ድሬ በኪነ- ጥበቡ፣ በስፖርቱ፣ በዕውቀቱ፣ በፖለቲካውና በሌሎችም ዘርፎች አያሌ ኢትዮጵያዊያንን ከማፍራቷም በተጨማሪ ውብ እና ፅዱ ከተማ በመሆን ከወደ ምስራቅ የምታበራ ተወዳጅ የከተማ ጀምበር ነች።

    ከተወዳጁ ድምጻዊ ከአሊ ቢራ አፍ ዘወትር የማትጠፋው ድሬ ገና በቀደመው ዘመንም ቢሆን፣ መሐሙድ አሕመድን ማርካ ውብ ዘፈን አዘፍነዋለች።

የድሬ ልጅ ናት የከዚራ

ስለ ውበቷ ስንቱን ላውራ

የሐረር ልጅ ነች አዋሽ ማዶ

ልቤ በረረ እሷን ወዶ

    ይህች ዘፈን ድሬን እና ሐረርን ለማስተዋወቅ በብዙዎችም ዘንድ እንዲወደዱ በማድረግ ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውታለች።

በሀገራችን የወግ መፃህፍት ውስጥ ብዙውን ጊዜ የማይታይ አንድ አፃፃፍ አለ። ይህም ከተሞችን እና ህዝቦችን መሠረት አድርጎ የሕዝብ ታሪክ ብዙውን ጊዜ አይቀርብም። አፈንዲ ሙተቂ ግን ድሬዳዋ ላይ ሆኖ ድሬዎች እንዲህ ናቸው እያለ በውስጡ የኮሜዲ ስልት በተሞላበት ብዕር ድሬ ላይ ፍልስስ ያደርገናል።

    ስለ ከዚራ ያጫውተናል። ከዚህ ድሬ ውስጥ ያለ የዛፎች ጥላ ነው። ስለ ድሬዳዋ እና የባቡር ትራንስፖርት ታሪኳ ያወጋናል። ስለ ኮንትሮባንድ ንግዶቿ፣ ስለ ልጅ እያሱ፣ ስለ ተፈሪ መኮንን እና ሌሎችም በርካታ ወጎችን በድሬዎች ቋንቋ ይተርካል።

በሀገራችን ውስጥ በርካታ ከተሞች አሉ። በውስጣቸውም አስገራሚ ታሪክ፣ ፍልስፍና፣ ማንነት አለ። እነዚህን የህዝብ ታሪኮችን ፈታ፣ ዘርገፍ እያደረግን በመፃፍ የታሪካችንን ክፍተት መሙላት እንችላለን።

    ድሬን ሳነሳሳ ድምጻዊት ኃይማኖት ግርማ ትዝ አለችኝ። “ከዚራ ነው ቤቴ” የሚሰኝ ውብ ዘፈን አላት። ያንን የመሰለ ስራ አበርክታ ምነው ጠፋችሳ?

በጥበቡ በለጠ   

 

ኢትዮጵያ በባሕላዊ ህክምናዎች ታዋቂ ከነበሩ ጥንታዊ ሀገራት መካከል አንዷ ነበረች። ታላቁ ጋዜጠኛና ደራሲ ጳውሎስ ኞኞ ከዚህ ቀደም በሬዲዮ ባቀረበው መጣጥፉ ኢትዮጵያዊያን የሰውን ገላ በባህላዊ መንገድ ኦፕራሲዮን አድርገው ደዌውን አውጥተው ህሙማንን ከበሽታቸው የሚፈውሱ ቀዳማይ ሕዝቦች መሆናቸውን ሰፊ ሽፋን ሰጥቶት ሲተርክ ነበር። የተለያዩ ተጓዥ ፀሐፊዎችም ወደ ኢትዮጵያ በመጡበት ወቅት ያዩትን የሀገሪቱን የባህላዊ የህክምና ጥበብ ጽፈው ለትውልድ አስተላልፈዋል። ዛሬም በሕይወት ያሉት የኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት Medical History of Ethiopia በተሰኘው ግዙፍ መጽሐፋቸው ውስጥ የጥንታዊውን የኢትዮጵያ የባሕላዊ ሕክምና ጥበብን በሚገባ ዘክረውበታል። ዛሬም የምንጨዋወተው ስለዚሁ የህክምና ጥበባችን መፃህፍትና አጥኚዎች ምን አሉ በሚሉት ርዕሰ ጉዳዮች ይሆናል።

በ17ኛውና በ18ኛው ክፍለ ዘመን በዓለም የኪነ-ጥበብና የዘመናዊ አስተዳደር ላይ ፍልቅልቅ ብላ ወጥታ ትታይ የነበረችው የድሮዋን ጐንደር ከተማን በማጥናት የሚታወቁት አሜሪካዊው ተመራማሪ ዶ/ር ላ ቬርሊ በአንድ ወቅት ቃለ-መጠይቅ ሳደርግላቸው የነገሩኝ ታሪክ ምንግዜም አይረሳኝም።

ዶ/ር ላ ቬርሊ ከሚያጠኗቸው ርዕሰ ጉዳዮች አንዱ በኢትዮጵያ በልዩ ልዩ ምክንያት ወጥተው በውጭ ሀገራት ስለሚገኙት የኢትዮጵያ ቅርሶች ነበር። በ16ኛው ክፍለ ዘመን በጐንደር ደቅ እስጢፋኖስ ገዳም እንደተፃፈ የሚነገርለትን ቁመቱን ከአንድ አጠር ያለ ሰው የሚስተካከል የብራና ጽሁፍ ወደ አውሮፓ እንደገባ ይናገራሉ ላ ቬርሊ። ይህ የብራና ጽሁፍ በውስጡ የያዘው ጉዳይ ሕክምናን ነው። በሕክምና ጥበብ ውስጥ ትልቅ ቦታ ሊሰጠው የሚገባው ይኸው የኢትዮጵያ የብራና ጽሁፍ እንደሆነም ያብራራሉ። ምክንያታቸውንም ሲያስቀምጡ የሚከተለውን ሃሳብ ሰንዝረዋል።

ይህ ከኢትዮጵያ ወጥቶ አውሮፓ የገባው ብራና በውስጡ የያዘው ሃሳብ ሕክምና ቢሆንም፤ አቀራረቡ ለየት ይላል። ብራናው በእያንዳንዱ ገጽ ላይ በሽታውን ይጽፋል። የበሽታውን ስም። በሽታው የሚያስከትላቸውን ልዩ ልዩ ስሜቶች ይፅፋል። ከዚያም ለዚህ በሽታ የሚፈውሱ የመድሐኒት ዘሮችን ይገልፃል። ቀጥሎም የመድሐኒቱን ናሙና በጨርቅ ቋጥሮ እዚያው ገፅ ላይ ያስቀምጣል። እንዲህ እያደረገ ለየበሽታው ዝርዝርና የናሙና መድሐኒት ያቀረበ ብራና ነው። ይህ ብራና በግዕዝ ቋንቋ የተፃፈ ነው። በርካታ የአውሮፓ የሕክምና ሰዎች ይህን ብራና በማስተርጐም ዛሬ የተገኙትን ዘመናዊ የሕክምና መድሐኒቶችን እንደፈጠሩ ዶ/ር ላ ቬርሊ ግምታቸውን ይገልፃሉ። ኢትዮጵያ ለዓለም የሕክምና ታሪክ ከፍተኛ እገዛ ማድረጓን እኚሁ ምሁር ያወሳሉ።

ወደኋላ ከሄድን አያሌ የህክምና ታሪኮቻችንን እያነሳሳን ሰፊ ወግ መጨዋወት እንችላለን። እሱን ገታ እናድርገውና አሁን በቅርቡ እንኳን በየቤታችን ‘ድንገተኛ’ የሚባል መድሐኒት ነበረን። ዛሬ ደግሞ ድንገተኛን ማግኘት አንችልም። ተመራማሪዎች ደግሞ ይህ ድንገተኛ የተባለው እፅ ከህመም የመፈወስ ትልቅ አቅም እንዳለው እየነገሩን ነው። በነገራችን ላይ ቀበሪቾ የሚባለውን እፅ በዓለም ላይ ጥናት አድርገው የሳይንስ ስም ያሰጡት ኢትዮጵያዊው ዶ/ር መስፍን ታደስ ናቸው።

በቅርቡ ከዚህ ዓለም በሞት የተለዩት ኢትዮጵያዊው የሕክምና ሊቅ ፕሮፌሰር ጀማል አብዱልቃድር ደግሞ በአንድ ወቅት በሰጡት ቃለ-መጠይቅ አስገራሚ ነገር ብለዋል። ጋዜጠኛው የጠየቃቸው እንዲህ ብሎ ነበር፡-

“እንደው እርስዎ እንደ ዛሬው ታላቅ የሕክምና ሊቅ ከመሆንዎ በፊት በልጅነትዎ ሐኪም የመሆን ፍላጐት ወይም ዝንባሌ ነበርዎት?” ይላቸዋል።

እርሳቸውም ሲመልሱ፤

“አይ የለም፤ እንዲህ ዘመናዊና የተማረ ሐኪም እሆናለሁ ብዬ አስቤም አላውቅም። ግን በልጅነቴ ትዝ የሚለኝ ነገር፣ መንደራችን ውስጥ ሰው ሲታመም የምች መድሐኒት እየቆረጥኩ አጠጣ ነበር” ብለዋል ታላቁ ሐኪም ፕሮፌሰር ጀማል አብዱልቃድር።

የፕሮፌሰር ጀማልን ትዝታ እያወጋኋችሁ አንድ ሌላ አስገራሚ የሳይንስ ሰው ትዝ አሉኝ። ዶ/ር ጌታቸው ቦሎዲያ ይባላሉ። ብዙዎቻችሁ ታውቋችኋላችሁ ብዬ አስባለሁ። በ1984 ዓ.ም ከዚህ ዓለም በሞት ከመለየታቸው በፊት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ እና በሌሎች የአፍሪካ ዩኒቨርሲቲዎች Bio-Chemistry የሚባለውን የሳይንስ ትምህርት በማስተማር በእጅጉ ይታወቁ ነበር። ታድያ እርሳቸውንም አንጋፋው የሬዲዮ ጋዜጠኛ ታደሰ ሙሉነህ እንዲህ ብሎ ጠየቃቸው፡-

“በልጅነትዎ ሐረር እያሉ፣ እንዲህ አይነት የሳይንስ ምሁር እሆናለሁ ብለው አስበው ያውቃሉ ወይ?” አላቸው።

እርሳቸውም ሲመልሱ፤ “ኧረ በጭራሽ! አንድም ቀን አስቤው አላውቅም። ይልቅ እኔ መሆን የምፈልገው ቄስ ነበር። ምክንያቱም የቄስ አስተማሪያችንን እፈራቸው ነበር። የማውቀው አዋቂ እርሳቸውን ነው። የሚገርፍና የሚቀጣ ሰው የማውቀው እርሳቸውን ነው። ሰው ሁሉ አክብሮ ሰላም ሲላቸው የማውቀው እርሳቸውን ነው። ለእኔ ዓለምን የማይበት መነጽሬ መምህሬ የኔታ ናቸው። እናም እንደ እርሳቸው ቄስ ለመሆን ነበር ፍላጐቴ” ብለዋል ዶ/ር ጌታቸው ቦሎዲያ።

የኢትዮጵያ የሕክምና ሊቆች በልጅነታቸው ወደፊት ሐኪም እንደሚሆኑ አላወቁም ነበር። ወይም ዝንባሌያቸውን የነገራቸው አልነበረም። እናም ክስተት ሆኑ። ሕክምና የሕይወት ጥሪ ነው መሰለኝ።

ዛሬ በዚህ በእኛ ዘመን ሕክምና በቤታችን እያለች ግዙፍ መጽሐፍ ያሳተመችልን በቀለች ቶላም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የተመረቀችው በሶሲዮሎጂ የትምህርት ዘርፍ ነው። የማስትሬት ድግሪዋንም ሠርታለች። አሁን በቅርቡ ለሁለተኛ ጊዜ ሕክምና በቤታችን የተሰኘ ባለ 400 ገጾች የሆነ መጽሐፍ አሳትማ ሰጥታናለች። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ በሀገራችን ውስጥ ያሉ ልዩ ልዩ በሽታዎች ከነ መድሐኒታቸው ተካቷል። መድሐኒቱ ደግሞ በቤታችን እና በአቅራቢያችን ያሉ እፅዋት ናቸው። ልዩ ልዩ የአዝእርትና የቅጠላ ቅጠል ዝርያዎችን እያስተዋወቀች ከደዌ እንድንፈወስና ጤነኛ ማኅበረሰብ እንድንሆን የበቀለች ቶላ መጽሐፍ ያስተምረናል።

በቀለች መጽሐፉን ያዘጋጀችበትን ምክንያት ስትገልፅ፤ የሚከተሉትን ነጥቦች አስቀምጣለች፡-

      1. አቅም በፈቀደ መጠን የቤት ውስጥ ህክምና ለቀላል ህመሞች የተሻለ አማራጭ መሆኑን ለማስገንዘብና በቀላሉ በቤት ውስጥ በሚገኙ ነገሮች በመጠቀም የታመሙ ሰዎችን ማከም እንደሚቻል ለማስረዳት፣ 
      2. ስለ ባሕላዊ መድሐኒት ያለውን ነባር የኅብረተሰብ እውቀት አሰባስቦ በጽሁፍ ለትውልድ ማስተላለፍ እንዲቻል፣
      3. የባሕል መድሐኒት መገኛ የሆኑ አንዳንድ እፅዋት በአስጊ ሁኔታ እየተመናመኑ እና እየጠፉ ስለሆነ ሰዎች ዕፅዋትን በየጓሯቸው ለማልማት እና በመስክም ለሚገኙት እንክብካቤ ለማድረግ እንዲበረታቱ ለመርዳት
      4. ባሕላዊ መድሐኒቶች ለጤና የሚያበረክቱትን አስተዋፅኦ አጉልቶ ለማሳየት፣
      5. የባሕላዊ መድሐኒት አሰባሰብ፣ አያያዝ፣ አዘገጃጀትና አጠቃቀምን ለማሳወቅና እውቀቱም እንዲሻሻል መነሻ ለመስጠት፣
      6. ስለ ተፈጥሮ የባሕል መድሐኒት እውቀት ለማስጨበጥ
      7. ሰዎች ለተፈጥሮ ባሕላዊ መድሐኒት መክፈል የሚገባቸውን ዋጋ ከፍለው ተጠቃሚ እንዲሆኑ፣ ነገር ግን መክፈል ከሚገባቸው ዋጋ በላይ ከፍለው እንዳይታለሉ ለመርዳት፣
      8. በየብሔረሰቡ ያሉ ነገር የሕዝብ እውቀትን መሠረት ያደረጉ

- ስለ እፅዋት ልማት፣ አካባቢና የተፈጥሮ ሀብት ጥበቃ፣ የምግብ ሰብል አመራረትና አያያዝ፣ ስለ ባህላዊ ምግባች አያያዝና ዝግጅት፣ የባሕል መድሐኒት አያያዝና አጠቃቀም እንዲሁም ስለ ባሕላዊ ህክምና ምንነት አስባና ተጨንቃ ያዘጋጀችው ግዙፍ መጽሐፍ ነው።

በሀገራችን ኢትዮጵያ የሕክምና ሳይንስን በስፋት እስከ ከፍተኛ ደረጃ የተማሩ ፕሮፌሰሮቻችን እና ሐኪሞቻችን ሕዝባቸው ራሱን ከህመምና ከሞት እንዲታደግ በሚገባው ቋንቋ ሲፅፉ አይስተዋሉም። እውቀታቸው ለሕዝብ ሳይሰራጭ ብዙ የኢትዮጵያ የህክምና ባለሙያዎች አልፈዋል። ያለመፃፋቸው ችግሩ ምንድን ነው ብሎ ያጠና ሰውም ሆነ ተቋም የለም። መጽሐፉም ቄሱም ዝም ሆኗል። የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የጤና ሳይንስ ትምህረት ክፍልም፣ ለምንድን ነው ሐኪሞቻችን ለሀገራችን ሕዝብ የማይፅፉት ብሎ አጥንቶ ከዚያም ለችግሩ መፍትሄ ሲሰጥ አይስተዋልም።

ሐኪሞቻችን የተማሩትን የሕክምና ጥበቦች ለሕዝባቸው በልዩ ልዩ መንገድ ግንዛቤ ከመፍጠር ይልቅ ታሞ የመጣውን ሰው ማከሙ ላይ ብቻ የተወጠሩ ሆነዋል። ህዝቡ ከልዩ ልዩ ደዌ አስቀድሞ የሚከላከልበትን መንገድ የሚጠቁሙ የጽሁፍ ሕትመቶችን ሲያሳትሙ አይስተዋልም። ይልቅስ አንዳንዶች በሰፊው የገቡበት ሙያቸውን ገንዘብ መሰብሰቢያ ብቻ ወደ ማድረግ ገብተውበታል። ፕሮፌሽንን እያፈራረሱ ከድሃው ወገናቸው ላይ በህክምና ሰበብ ኪሱን የሚያራግፉት ሐኪሞች እየተበራከቱ የመጡበት ዘመን ነው።

አንዳንድ ሐኪሞች ደግሞ አሉ። ጠዋት ማታ የወገናቸው ስቃይና መከራ የሚያሳስባቸው። ለእሱም ብለው ራሳቸውን መስዋዕት እስከማድረግ የደረሱ አያሌ ሐኪሞችንም እናውቃለን። እንደ እነርሱ አይነቱ እንዲበረክትልንም እንመኛለን።

ከማኅበረሰቡ ውስጥ ተወልደውና አድገው ለዚያው ለተወለዱበት ሀገርና ሕዝብ ታታሪ ሆነው ብዙ የሚሰሩ ሰዎችም አሏት ኢትዮጵያ። ከእነዚህ መካከል ደግሞ በቀለች ቶላ ተጠቃሽ ናት። በቀለች፣ ሕክምና በቤታችን - የቤት ውስጥ ባሕላዊ ሕክምና በተፈጥሮ መድሐኒት በሚል ርዕስ አዘጋጅታ ያሳተመችው መጽሐፍ ኢትዮጵያዊ ወዝ እና ለዛ ያለው ነው።

የበቀለች መጽሐፍ በሀገራችን ያሉትን እፅዋት በመጠቀም እንዲሁም ደግሞ ልዩ ልዩ የባሕል ህክምና አባቶች ያዘጋጇቸውን መፅህፍትና ሰነዶችን በዋቢነት በማገላበጥ ለትውልድ የሚተርፍ የባሕላዊ ሕክምና መጽሐፍ አዘጋጅታለች። በዚህ መጽሐፏ ላይ አስተያየት ከሰጡት መካከል ዶክተር መላኩ ወረደ ይገኙበታል። ዶክተር መላኩ የብዝሃ ሕይወት ዓለም አቀፍ አማካሪ ሲሆኑ፤ በጄኔቲክ ሀብት የዓለም አቀፍ ሽልማት ያገኙ የዘመናችን ሎሬት ናቸው። እርሳቸውም ስለ መጽሐፉ የሚከተለውን ብለዋል፡-

“በዓለማችን ኅብረተሰብ በተለይ በመልማት ላይ ያሉ አገራት ሕዝቦች ሰማንያ በመቶ (80%) ያህሉ ከተፈጥሮ በሚገኘው መድሐኒት ተዋፅኦ እየተገለገሉ ይገኛሉ። ይሁን እንጂ የተፈጥሮ ሀብቱ እና አብሮት ሲካብት የቆየው ጥምር እውቀት እየሳሳና አቅጣጫውን እየለወጠ በመሄድ ላይ ይገኛል።

“ማንኛውም ዘመናዊ መድሐኒትም ቢሆን መሠረቱ ከተፈጥሮ የሚገኘው የብዝሃ ህይወት ሐብት ነው።

“ይህን ከፍተኛ ሀብት ጠብቆ፣ አልምቶ እንዲሁም ያጠቃቀም ዘዴውን አጐልብቶ የበለጠ ጥቅም ላይ ማዋሉ ለኅብረተሰብ ጤንነት ዋስትና የሆነ አይነተኛ አማራጭ እንደሚሆን አያጠሪጥርም።

“ይህ መጽሐፍ ያለውን በሙሉ ባያካትትም በአገር ውስጥም ሆነ ከአገር ውጭ የሚገኙ ባለ ብዙ ጠቀሜታና እምቅ ሀብት ያላቸው ዕፅዋትን እየዳሰሰ ጥቅሙን እና የአጠቃቀሙን ዘዴ እያገናዘበ የተዘጋጀ ነው። ይህ ሥራ ጅምር እንደመሆኑ ሁሉ አዘጋጅዋ ወደፊትም እያስፋፋች የምትሄድ መሆኑን ያመለክታል።” በማለት ሎሬት ዶ/ር መላኩ ወረደ እማኝነታቸውን ሰጥተዋል።

የመጽሐፉ አርታኢ የሆኑት እሸቱ ደምሴም በሰጡት አስተያየት የበቀለች መጽሐፍ የጊዜውን ሁኔታ በማገናዘብ እና ከፍተኛ ጠቀሜታ ያላቸውን መሠረታዊ ተፈጥሮአዊ ህክምና ዘዴን የያዘ ነው ሲሉ ይገልፁታል።

ደራሲዋ በቀለች ቶላ፣ ከዚህ ሌላ አራት መፃህፍትን ለአንባቢያን በማድረስ ትታወቃለች። አንደኛው “ለቤት እንስሳት እንክብካቤ መኖ ልማትና ባሕላዊ ሕክምና በተፈጥሮ መድሐኒት” በሚል ርዕስ 224 ገጾች ያሉት መጽሐፍ በ2001 ዓ.ም አሳትማ ለንባብ አብቅታለች።

ሁለተኛው መጽሐፏ “ስለ ዕፅዋት ለሕፃናት እና ለታዳጊዎች” በሚል ርዕስ ያሳተመችው 80 ገጾች ያሉት መጽሐፍ ነው። መጽሐፉ የታተመው በ2004 ዓ.ም ሲሆን፤ ሕፃናትና ታዳጊዎች ስለ እፅዋት እንዲያውቁና አዕምሯቸው እንዲበለፅግ ኢትዮጵያዊ ውለታዋን ያበረከተች ደራሲት ናት። ለመሆኑ ትምህርት ሚኒስቴር እነዚህን መፃሕፍት በመደገፍና ለተማሪዎች በማድረስ ረገድ የተጫወተው ሚና ምንድን ነው? ብለን ብንጠይቅ እምብዛም እንደሆነ እንረዳለን።

ሦስተኛው የበቀለች ቶላ መፅሐፍ “በዐይነት እንጀራ ለምለም እንጀራ ከብዝሃ ሰብሎች” የተሰኘ ነው። ይህ 128 ገጾች ያሉት መፅሐፍ በ2004 ዓ.ም የታተመ ሲሆን፤ የኢትዮጵያውያኖች ልዩ ሙያ የሆነውን የእንጀራን አዘገጃጀት ከጤፍ ውጭ ያሉትን ሰብሎች ሁሉ በመጠቃቀስ ያዘጋጀችው ነው።

በቀለች ቶላ በእንግሊዝኛ ቋንቋ Injera Variety from crop diversity በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ. 2012 ዓ.ም 144 ገጾች ያሉትን መጽሐፍ ለንባብ አብቅታለች። ይህ መጽሐፏ ቀደም ሲል በአማርኛ የተፃፈ ሲሆን፤ እንግሊዝኛ አንባቢ ለሆኑ ሰዎች ኢትዮጵያን እና እንጀራዋን የሚያስተዋውቅ ነው።

በአጠቃላይ እንዲህች አይነት ሴት በማኅበረሰባችን ውስጥ መገኘቷ ትልቅ ነገር ነው። ለወገን እና ለሀገር አስበው ከሚሰሩ ሰዎች መካከል አንዷ በመሆኗ ምስጋናና ክብር ይገባታል እላለሁ። 


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 8 of 15

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us