You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (235)

 

በድንበሩ ስዩም

 

ወቅቱ ጥምቀት ነው። ሕዝበ ክርስትያን በነቂስ ወጥቶ ጥምቀትን ያከብራል። ሁሉም በተቻለው አቅም ነጭ ፀአዳ ለብሶና ተጫምቶ አምሮበት ነው የሚወጣው። ለጥምቀት ያልሆነ ቀሚስ ይበጣጠስ የሚሠኝ አባባል ሁሉ አለ። ታቦታቱን የምናጅበው ፍፁም በደስታ ነው። በእልልታ' በዝማሬ' በሽብሸባ 'በሆታ'በጭብጨባ ነው። ይሔ የዘመናት አከባበራችን ነው። ወደፊትም ይቀጥላል። ግን ደግሞ ቆም ብለን አንድ ሃሣብ እናስብ፤ ታቦታቱን ስናጅብ አንድ ነገር ብናክልበትስ?

 

ታቦታቱን ስናጅብ ኢትዮጵያን እናስብ። ይህ ሁሉ ሕዝበ ክርስትያ ያለባት ጥንታዊት ሀገር ምነው ድሃ፤ የድሆች ድሃ ሆነች? ታቦታቱን ሰናጅብ የብዙ የቃል ኪዳን ሐገር ናት የምንላት ኢትዮጵያ ለምን ጉስቁልናዋ በዛ? ለምን የአለም ጭራ ሆነች? ወንጌል ቀድሞ የተሠበከባት ጥንታዊ ሀገር ለምን በምፅዋት ትኖራለች? የብዙ ሺ አድባራት ገዳማት መኖርያ የሆነች ሐገር ለምንስ የችጋር እና የችግረኞች ሀገር ሆነች?

 

ታቦታቱን ስናጅብ ፈጣሪን ስለ ኢትዮጵያ እንለምነው፤ እንማፀነው። ታቦታቱን ስናጅብ ኢትዮጵያ ሐገረ እግዚአብሔር እያልናት ለምን በድህነት ምች ትመታለች? ፈጣሪ አንተው ጐብኛት፤ ዳሣት እያልን እንማፀነው።

ታቦታቱን ስናጅብ ፈጣሪን ስለ ሀገራችን ተንበርክከን ተደፍተን እንለምነው። ኢትዮጵያን የረሃብ የችጋር የድህነት የተመፅዋች ሀገር አታድርጋት እንበለው። ሕፃናት የሚራቡባት' ወላጆች የሚራቡባት' በጠኔ የሚወድቁባት አታድርጋት እያልን እንለምነው። አቤቱ ሆይ ይህችን የአማኞች ሀገር ጐብኛት፤ ኢትዮጵያን የዳቦ ቅርጫት አድርጋትና በልተው የሚያድሩባት ሕፃናት ተመችቷቸው የሚቦርቁባት የሐሴት ምድር አድርጋት እያልን እንለምነው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ ጥንት ከአለም ቀድማ የብዙ ስልጣኔዎቸ መጠቀሻ የነበረችው ኢትዮጵያ ለምን ወደቀች? ለምን የስልጣኔዎች ጭራ ሆነች? እባክህ ፈጣሪያችን ኢትዮጵያን ባርክ፤ ለሕዝቦቿም አእምሮ ስጣቸው። እንዲያው እንዲመራመሩ እንዲፈጥሩ ሐገራቸውን ከተመፅዋችነት እንዲያወጡ ጥበብ ስጣቸው እያልን እንፀልይ።

 

ታቦታቱን ስናጅብ አቤቱ ጌታችን መድሃኒታችን እየሡስ ክርስቶስ ሆይ በየመንገዱ የወደቁትን' ጐዳና የተኙትን' ሀገሩን እየሞሉ ያሉትን የኔ ቢጢዎች አስባቸው። እንደሠው አድርጋቸው፤ እንደ ፍጡር እነሡም እንዲኖሩ አድርጋቸው፤ ከወደቁበት የሚነሡበት ሀይልና ብርታት ስጣቸው፤ ጥበብ ስጣቸው፤ ረድኤት ስጣቸው እያልን እንለምነው።

 

ታቦታቱን ስናጅበ፡- ፈጣሪ ሆይ ሕክምና አጥተው፤ የሚታከሙበት አጥተው በብዙ ደዌዎች እየተሠቃዩ ያሉ ኢትዮጵያዊያንን ጐብኛቸው። በየ ሆስፒታሉ ተኝተው ከመድሃኒቱ ጋር ያልተገናኙትን ዳብሣቸው፤ ታሞ መዳን የጠፋባትን ኢትዮጵያን የፈውስ ምድር አድርጋት እያልን እንለምነው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ እንዲህም እያልን እንማፀነው፡- ሐኪሙ በሽተኛውን የማይዘርፍበት ሐገር አድርጋት፤ ሐኪሙ ሕሙማኖችን የሚፈውስባት ሀገር አድርጋት፤ መሪዎቸ የማይዋሹባት' የሕዝባቸውን ሕይወት የሚለውጡባት' ሕዝባቸውን የማያሠቃዩባት' ሙሰኞች የማይገኙባት' ሕዝቡን የማይጨቁኑባት አድረጋት። አቤቱ ሆይ ኢትዮጵያ የቃል ኪዳን ምድርህ ናትና ሕዝቦቿን ነፃ አድርጋቸው። ከሐሣብ ከጭንቀት ገላግላቸው። ከውዥንብር እና ከድንጋጤ ከመሸማቀቅ ሕይወት አውጣቸው። በነፃነት እንዲያስቡ እና እንዲሠሩ ጥበብና ሐይልን ስጣቸው እያልን እንማፀነው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ፡- በየቀኑ ስለሚሠደዱት ኢትዮጵያዊያን እንለምነው። ሀገሩን ጥሎ ባሕር እያቋረጠ ያለቀው አልቆ ከስደት ምድሩ የሚደርሰውን ኢትዮጵያዊ አስበው። አቤቱ ሆይ የስደት ሕይወቱ ሣያንስ በሔደበት ምድር የሚገረፈው' የሚሠቀለውን' የሚገደለውን አስበው። ጌታ ሆይ የስቃይ ሰለባ የሆኑ ስደተኛ ወገኖቻችንን ዳብሣቸው፤ ሀይልና ብርታት ስጣቸው፤ ኢትዮጵያም ዜጐቿ የሚሠደዱባት የችግር አገር አታድርጋት። ኢትዮጵያ የሠዎች መሠባሠቢያ የአንድነት የብልፅግና የአብሮ የመኖር የቸርነት እና የረድኤት ሐገር አድርግልን እያልን እንለምነው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ፡- እንዲህም እያልን እንማፀነው፡-አቤቱ ሆይ ለኢትዮጵያዊያን ልቦና ስጣቸው፤ በዘር እንዳይቧደኑ' በጐሣ 'በጐጥ' በቀበሌ' በሰፈር አጥር እየሠሩ ሠው የመባላቸውን ፍቅር እንዳያጠፉት ጥበብን ስጣቸው። አንድ ሆነው ኢትዮጵያዊያን ነን ብለው፤ በፈጣሪ አምነው በፍቅር በመተሣሠብ መንፈስ ተሣስረው ሀይልና አንድነታቸውን አደርጅተው ኢትዮጵያ የምትባል የጥንቷን ገናና ሀገር ዛሬም ስሟን እና ዝናዎን አስከብረው የሚኖሩባት ምድር አድርገህ ባርካት እንበለው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ፡- በመካከላችን ያለውን የሸር' የጥላቻ' የምቀኝነት' የሰብቅ' የውሸት' የዝሙት' የሐጢያት መንፈስ አወላልቀን የምንጥልበትን ፀጋ ስጠን። ከላያችን ላይ የተገፈፈውን ላመኑበት ጉዳይ መኖርን፤ መታገልን፤ እራስን አሣልፎ መስጠትን፤ መልሠህ አጐናፅፈን። አቤቱ ሆይ፡- ቀጣፊ ትውልድ እንዳይፈጠር የተፈጠረውም እንዳይበዛ አድርግልን እያልን እንለምነው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ፡- ለሐይማኖት መሪዎቻችንም ልቦና ስጣቸው የፈጣሪን ቃል እና ትምርቶችን እንዲያስተምሩ አድርጋቸው። በአለማዊው ሀሣብ እየተታለሉ ሕዝባቸውን እንዳይሸነግሉ እንዳይዋሹት አድርጋቸው። አቤቱ ሆይ፤ኢትዮጵያ አቡነ ጴጥሮስ የተሰኙ የሐይማኖት መሪ የተፈጠሩባት የሀቅ የእውነት የእምነት እና የመስዋዕትነት ሀገር ነችና ለሐይማኖት መሪዎች የአቡነ ጴጥሮሣዊነት መንፈስ በሁሉም የእምነት መሪዎች ውስጥ ታጐናፅፍ ዘንድ እንለምንሃለን። ሀገርን ወገንን ታሪክን የሚጐዳ ድርጊት ሲፈፀም የማይዋሹ የማይቀጥፉ የሀይማኖት መሪዎችን አብዛልን እያልን እንለምነው።

 

ታቦታቱን ስናጅበ፡- ፈጣሪ እምነታችንን እንዲባርክልን እንለምነው። የብዙ ሺ አድባራት እና ገዳማት መኖርያ የሆነች ኢትዮጵያ፤ የብዙ ሺ ቀሣውስትና የሐይማኖት መሪዎች መፈጠሪያ የሆነችው ኢትዮጵያ፤ የብዙ አማኒያን ምድር የሆነችው ኢትዮጵያ፤ ቀሣውስት ጥለዋት ወደ ውጭ የማይሠደዱባት አድርጋት። ጳጳሣት የማይሠደዱባት ሕዝባቸውንም የማይከፋፍሉባት የሕብረት ምድር አድርጋት። ፈጣሪ ሆይ በሐይማኖት መሪዎቸ ውስጥ የገባውን የመከፋፈል የመበታተን ክፉ መንፈስ በቸርነትህ እና በረድኤትህ ዳብሰው፤ አስተካክለው እያልንም እንማለደው።

 

ታቦታቱን ስናጅብ፡- ስለ መጪው ዘመንም እንለምነው። የእምነት ሐገር ኢትዮጵያ የግብረ-ሰዶማዊያን መስፋፊያ ምድር እንዳትሆን ጐብኛት እንበለው። የሐይማኖተኞች ምድር ናት በምንላት ኢትዮጵያ የግብረ-ሰዶማዊያን ጉባኤ በግልፅ ሲደረግባት በግላጭ የተቃወመ ሀይማኖተኛም ሆነ ዜጋ የጠፋባት ምድር ስለሆነች ፈጣሪ ሆይ አንተ ለሁላችንም ልቦና ስጠን፤ ሀይል ስጠን፤ የሐጢያት ፅዩፍ አድርገን እያልን አንለምነው። 

 

ታቦታቱን ስናጅብ በየ አስር ቤቱ የሚገኙትን ዜጎችም፡- አቤቱ ጌታችን አስባቸው፤ጎብኛቸው፤ጽናትን አርነትን ስጣቸው እያልን እንለምነው። ታቦታቱን ስናጅብ ፈጣሪን እንዲህ እያልን እንጠይቀው፡- ይህች የጻድቃን የሰማእታት የነቢያት መኖሪያክ የሆነችው ኢትዮጵያ ምነው ድህነትዋ በዛ? ምነው መከራዋ በዛ? መቼ ነው ከችጋር የምትወጣው? ፈጣሪ ሆይ፡- ለክብርህ መገለጫ ይሆን ዘንድ ይህ ሁሉ ኢትዮጵያዊ በእልልታና በፍጹም ደስታ ጥምቀትህን የሚያከብረው ለእምነቱ በመገዛት ነው። ፈጣሪ ሆይ ላንተ እንዳላቸው ፍቅር አንተም አስባቸው፤ አስበን፤ አሜን።   

 

በጥበቡ በለጠ

 

የጥምቀት በዓል አከባበር በኢትዮጵያ እና በኤርትራ ተመሣሣይ ነው። ሁለቱ ሐገሮች ሁለት ከመሆናቸው በፊት አንድ ነበሩ። እናም የበዓሉ አከባበር አንድ ነው። ኤርትራ ስትገነጠል የጥምቀት አከባበሩን አብሯት አለ። በዚህ የተነሣም ለተባበሩት መንግሥታት የትምህርት የሣይንስ እና የባሕል ድርጅት ማለትም ለዩኔስኮ (UNESCO) ጥምቀትን የኔ ቅርስ ነው፤ ይገባኛል የሚል ጥያቄ ማቅረቧ ይታወሣል። ከዚህ በፊትም የመስቀልን በዓል የይገባኛል ጥያቄ ማቅረቧ ይነገራል። ነገር ግን ኮሚሽኑ የመስቀል በዓል የኢትዮጵያ ቅርስ መሆኑን በማመን የአለም ቅርስ አድርጐት መዝግቦታል።

 

በጥምቀት በዓል ላይ ኢትዮጵያ አጣብቂኝ ውስጥ እየገባች መሆኗን ልብ ማለት ይቻላል። ለኤርትራ ሊሠጥ ይችላል። ስለዚህ መንግሥት፤ ቤተ-ክርስትያን፤ ቅርስ ጥበቃ ባለስልጣን፤ ተሠሚነት ያላቸው ግለሠቦችና ተቋማት ጥምቀት የኢትዮጵያ መሆኑን ለማመልከት ከምን ግዜውም በላይ መጣር ይጠበቅባቸዋል።

 

በርግጥ ኤርትራም ለመከራከሪያ የምታቀርባቸው ታሪኮቿ አሣማኝ ሊሆኑ ይችላሉ። ኤርትራ የኢትዮጵያ አናት ሆና በመኖሯ ብዙ የሐይማኖታችን ታሪኮች ኤርትራን አቋርጠው ወደ እኛ መምጣታቸው ይታወቃል። ኤርትራ የእምነት የስልጣኔ መግቢያ በር ነበረች። ቀይ ባሕርን ተታካ ያለች እጅግ ጠቃሚ የሆነች የኢትዮጵያ አካል ነበረች። አሁን በመገንጠሏ ደግሞ በታሪክ እና በእምነት ውስጥ የይገባኛል ጥያቄ በማቅረብ ላይ ነች። ስለዚህ ዩኔስኮ በጥያቄዋ ካመነ ጥምቀትን ለኤርትራ ሊሰጥ ይችላል።

 

የኢትዮጵያ ቅርሶችን የአለም ቅርስ አድርጐ ለማስመዝገብ የሚንቀሣቀሠው አካል በሁሉም ነገር ፈጣን የሆነ እርምጃ መውሠድ አለበት። ይህ ሁሉ ሚሊየን ኢትዮጵያዊ በነቂስ ወጥቶ የሚያከብረው ጥምቀት ከኢትዮጵያ ተነጥቆ እንዳይወጣ ብርቱ ትግል ማድረግ ያስፈልጋል።

 

በተለይ ጽላተ-ሙሴው እዚሁ ኢትዮጵያ ውስጥ ከመሆኑ አንፃር እና ያሉን ታቦታትም የዋናው ፅላት ብዜት (Replica) ከመሆናቸው አንፃር ኢትዮጵያ የጥምቀት በዓል ላይ የባለቤትነት ድርሻዋ ምንም የሚያጠራጥር አይደለም። የመከራከሪያ የማሣመኛ ነጥቦቻችን አያሌ ናቸው። እነሡን ይዞ መቅረብ ግድ ይላል። ኤርትራ እንዳይሄድብን ብርቱ ጥንቃቄ ማድረግ ይጠበቅብናል።

 

            

ከጥበቡ በለጠ

 

የ2007 እና 2008 ዓ.ም የኢትዮጵያ የንባብ አምባሳደር ተብዬ ከሌሎች 11 ታዋቂ ኢትዮጵያዊያን ጋር ተመርጫለሁ። እነዚህም ኢትዮጵያን ኬሚካል ኢንጂነር ጌታሁን ሄራሞ፤ ደራሲና ሀያሲ ዓለማየሁ ገላጋይ፤ አሰልጣኝ ሰውነት ቢሻው፤ አቶ ታደሰ ጥላሁን የናሽናል ኦይል ኢትዮጵያ ዋና ስራ አስኪያጅ፤ ተዋናይ ግሩም ኤርሚያስ፤ የበርካታ ቤተ-መጻህፍት መስራችዋ ወ/ሮ ማህሌት ኃይለማርያም፤ ፕሮፌሰር ዓለምጸሀይ መኮንን፤ አንጋፋው ድምጻዊ አለማየሁ እሼቴ፤ አክቲቪስቷ የትነበርሽ ንጉሴ፤ ገጣሚ በእውቀቱ ስዩም እና ሰአሊ በቀለ መኮንን ናቸው። ሁላችንም የተመረጥነው በየተሰማራንበት ሙያ ህዝባችን እንዲያነብ ግፊት የማድረግና የመቀስቀስ ስራ እንድንሰራ ነው። እኔም የተሰማራሁበት ሙያ ጋዜጠኝነት ስለሆነ በዚሁ ሙያዬ አነሰም በዛ እየሞከርኩ ነው ብዬ አስባለሁ።

በዚህች ኢትዮጵያ እያልን በምንጠራት ሀገር የንባብ ባህል በከፍተኛ ሁኔታ የወደቀበት ነው። 90 ሚሊየን ለሚገመት ህዝብ አምስት ሺ ኮፒ መጽሀፍት ታትሞ የሚቀርብባት ሀገር ናት። ጋዜጣና መጽሄትም እጅግ በሚገርም አነስተኛ ቁጥር የሚታተምባት ሀገር ናት። ንባብ በወደቀበት ሀገር ትምህርት አያድግም። ስልጣኔ አይኖርም። የችግርና የችጋር ሀገር ይሆናል። ስለዚህ ንባብ ለምን ይጠቅማል ብሎ መጠየቅ የጅል ጥያቄ ሳይሆን ይቀራል?

ሀምሌ ወር 2007 ዓ.ም በማስተር ፊልምና ኮሚኒኬሽንስ አማካይነት በተዘጋጀው ንባብ ለህይወት በተሰኘው ዝግጅት ላይ ጽሁፍ አቅርቤ ነበር። ይህን ጽሁፍ አምባሳደር ስለሆንኩም ጭምር እስኪ ለናንተም ላውጋችሁ ብዬ እነሆ እላለሁ።

ብዙውን ጊዜ ተደጋግሞ የሚነገር ጉዳይ አለ። ይህም ስለ መጻህፍትና ንባብ ነው። በልዩ ልዩ ሀገራት ስለ እነዚህ ሁለት ርዕሰ ጉዳዮች ብዙ ተጽፎባቸዋል፣ ብዙ ውይይትና ጥናት ተደርጐባቸዋል። በሀገራችንም ቢሆን አንድ ጊዜ በመፈክር፣ አንድ ጊዜ በውይይት፣ ሌላ ጊዜ በጽሁፍ አያሌ መድረኮች ተከፍቶላቸዋል። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ደግሞ የመፃሕፍት አውደ-ርዕይ እየተዘጋጀ የጉዳዩ አሳሳቢነት በሁላችንም ዘንድ እየሰረፀ በመግባት ላይ ይገኛል።

በ1987 ዓ.ም አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ባሕል ማዕከል ውስጥ ተጋብዞ የመጣውን ደራሲ ስብሐት ገ/እግዚአብሔርን አንድ ተማሪ የሚከተለውን ጥያቄ አቀረበለት፡-

“ጋሽ ስብሐት የመጽሐፍት ንባብ ለምን ይጠቅማል? እስኪ ይህን ጉዳይ አስረዳን?” አለው።

ጋሽ ስብሐት ሲመልስ፤ “ይህን ቀሽም ጥያቄህን ወዲያ ተውና ይልቅ አንድ ታሪክ ላጫውትህ…” ብሎ ወግ ጀመረ።

ስብሐት ጥያቄውን ለምን ‘ቀሽም’ አለው?

የስብሐት ወግ ምን ነበር?

እስኪ ካወራው ወግ ልጀምር።

የስብሐት ወግ ያተኮረው ሰር ዋልተር ስኮት ስለተባለ ሰው ነበር። ይህ ሰው በዚህች ምድር ላይ ሲኖር አብዛኛውን ጊዜውን ከመፃሕፍት ጋር አሳልፏል። ዋልተር ስኮት በዓለም ላይ የተፃፉ ታሪኮችን ሁሉ ሲያነብ ሲመራመር የኖረ ሰው ነው። እርሱ ያልኖረበትን፣ ከወዲያኛው ዓለም የነበረውን የሰው ልጅ ታሪክ አንብቦ፣ እርሱ ያለበትን ገሀድ ዓለም በመፃህፍቱ አማካይነት አይቶ፣ መጪውንም ዘመን ተረድቶ ይህችን ዓለም የሚሰናበትበት የመጨረሻዋ ሰዓት ደረሰች። ታዲያ በዚህች ሰዓት ቄስና ሽማግሌ ጠርቶ ኑዛዜ ውስጥ አልገባም። ይልቅ ወደ ቤተ-መፅህፍቴ ውሰዱኝ አለ። እዚያም በዊልቸር ወሰዱት። መፃህፍቶቹን አያቸው። አመሰገናቸው። ውስጤ እንዳይጐድል አደረጋችሁኝ፣ ሰብእናዬን ሞላችሁት፣ እናም ሳልሳቀቅ ወደ ሌላው ዓለም ደግሞ ልጓዝ ነው። እዚህ ሙሉ ሠው ስለነበርኩ እዚያ ጐድዬ የምታይበት ምክንያት የለም። ችርስ ብሏቸው ነው የተሰናበታቸው በማለት ስብሐት ያጫወተን ወግ ዛሬም አይረሳኝም።

ስብሐት “የመፃሕፍት ንባብ ለምን ይጠቅማል?” ተብሎ ሲጠየቅ ለምን ቀሽም ጥያቄ ነው አለው? ምናልባት ይህን ጥያቄ ስብሐት የሚያየው “ምግብ ለምን ይጠቅማል?” ከሚለው ጋር ሊሆን ይችላል። የምግብን ጠቀሜታ የምናስረዳው ለመጀመሪያ ጊዜ ምግብን ሊመገብ ለፈለገ ሰው መሆን አለበት።

ስለ ምግብና ስለ መፃሕፍት ካነሳን ዘንዳ አንድ ሰው ትዝ ይሉናል። ሻምበል አፈወርቅ ዮሐንስ። እኚህ ሰው የብዕራቸው ለዛ እና ማራኪነት ተጠግቦ አያልቅም። ከ17 በላይ መፃሕፍትን ለንባብ ያበቁ ናቸው። በሙዚቃው ዓለም እንኳ ለታላቁ ድምፃዊ ጥላሁን ገሠሠ “የትዝታዬ እናት” የሚለውን ዘፈኑን ጨምሮ 22 ግጥምና ዜማ ያዘፈኑት የጥበብ ሊቅ ናቸው። እርሳቸው በ1972 ዓ.ም “የእውቀት አውራ ጐዳና” በሚል ርዕስ ስለ መፃህፍትና ንባብ ግሩም የሆነ ጽሁፍ አሳትመዋል። በዚህ ጽሁፋቸው ውስጥ ስለ ሰው ልጅ የእድሜ ዘመን ሲገምቱ ምናልባት 70 ዓመታትን በዚህች ምድር ላይ ቢቆይ ለስጋው ምግብ፣ ለህሊናው መፃህፍት እንደሚያስፈልጉት አስረድተው አንድ ምሳሌ ይጠቅሳሉ። ይህም አንድ ሰው በምድር ላይ 70 ዓመታት ቢቆይ 100 ቶን ምግብ ይመገባል። ይህን መቶ ቶን ምግብ ለመመገብ 41 ሺህ 400 ሰዓት ማላመጥ እንዳለበት ጽፈዋል። መፃህፍት ግን በደራሲያን ተዘጋጅተው፣ ታትመው ለንባብ ብቻ የመጡ ናቸው። ምንም ዓይነት ማበጠር፣ ማንፈስ እና ማስፈጨት ሳያስፈልጋቸው ገጾቻቸውን በማገላበጥ ብቻ እያነበብን የሕይወትን ስንቅ፣ የኑሮን ማዕዘን የምናቆምባቸው ዓምዶች መሆናቸውን ፀሐፊው ይገልፃሉ።

እኚሁ ታዋቂ የኢትዮጵያ ደራሲ ስለ መፃሕፍትና ንባብ ሲጽፉ፣ ትልልቅ ምሳሌዎችን እያነሱ ነበር። የኋለኛውን ዘመን ብናየው እንኳ ታላላቅ ስልጣኔዎች እየታዩ የከሰሙበት፣ ጀግኖች እና አዋቂዎች፣ ፈላስፋዎች፣ የፈጠራ ሰዎች፣ ሊቀ-ጠበብቶች ብቅ እያሉ ያለፉበትን የሕይወት አውራ ጐዳናን እንታዘባለን። ታዲያ በዚህ ውስጥ የተገነቡ ታላላቅ ኪነ-ህንፃዎች በዘመን ሩጫ እና ግልምጫ ደክመው ይወድቃሉ፤ ይፈርሳሉ። የዓለምን ሕግ የቀየሩ ሊቃውንትም በአፀደ ሥጋ ይለዩናል። ከመጣው የሰው ዘር ጋር ሁሉ በመኖር ሕያው ምስክር በመሆን የሚዘልቁት መፃህፍት ናቸው።

የግሪኮቹ የአቴና ጥንታዊ ኪነ-ሕንፃዎች፣ የጥናትና የምርምር ማዕከሎች ዛሬ የሉም። የሮማውያን አስደማሚ ግንባታዎች ፍርስራሻቸው ካልሆነ ዋናው ግንባታ ዛሬ የለም። የባቢሎና ኢራቅ ውሰጥ የታየው ያ ስልጣኔ ለምስክርነት እንዳይበቃ እየፈራረሰ ነው። የሶርያ እና የፐርሺያ አጓጊ ጥበቦች በልዩ ልዩ ምክንያት ከስመዋል። ነገር ግን ያለፈውን ሁሉ እንዲህ ነበር እያሉ የሚያወጉት መፃሕፍት ናቸው። መፃሕፍት በቀላሉ ከቦታ ቦታ መጓጓዝ የሚችሉ ሀብቶች በመሆናቸው እንደዋዛ የሚጠፉ አይደሉም። ለዚህም ነው ብዙ ፈላስፋዎች ስለ መፃሕፍትና ንባብ ሲገልፁ ትልቅ ቦታ እና ክብር የሚሰጧቸው።

መፃሕፍት የትውልድ ድልድይ ሆነው ሩቁን ከቅርቡ ብሎም ከመጪው የሰው ዘር ጋር የሚያገናኙ ናቸው። ያልኖርንባቸውን ዘመናት እያሳዩን የሚያስተምሩን፣ ከብዙ ልሂቃን፣ ጠቢባን፣ ፈላስፋዎች፣ ደራሲያን፣ ሳይንቲስቶች ጋር ጓደኛ የሚያደርጉን ልዩ ገፀ-በረከቶች ናቸው። መፃሕፍትን ማንበብ ሙሉ ሰው ያደርጋል፤ የተሟላ ሰብዕና ይሰጣል የሚባለውም ለዚህ ነው። ከምሁራን አደባባይ እና ሸንጐ ላይ አስቀምጠው የዚህችን ዓለም ምስጢር ወለል አድርገው ያሳዩናል።

አንዳንድ ጠቢባን ሲናገሩ፤ በዓለማችን ላይ ያሉ ዩኒቨርሲቲዎች የሚያስተምሩን ንባብን ሳይሆን ማንበብ እንደምንችል ነው። ስለዚህ ከዩኒቨርሲቲ መመረቅ ብቻውን ሙሉ ሰው አያደርግም። የተሟላ ሰብዕና የሚሰጠው ንባብ ነው ሲሉ ይደመጣል። ታዲያ በዚህ አባባል እንድንረጋጋ የሚያደርገንንም አንድ ኢትዮጵያዊ የንባብ ጀግና ለምን አናስታውሰውም።

ጳውሎስ ኞኞ። ደራሲ፣ ጋዜጠኛ፣ የታሪክ ፀሐፊ፣ ዲስኩር አዋቂ እና የብዙ ችሎታዎች መገለጫ የሆነ ሰው። ጳውሎስ የቀለም ትምህርቱን እስከ አራተኛ ክፍል መማሩን ያወቀ አንድ ሰው “ስንተኛ ክፍል ነህ?” ብሎ ጠየቀው። ጳውሎስም ሲመልስ፤ እኔ የምለው አንብቡ፤ አንብቡ፤ አንብቡ፤ ነው!  ብሏል።

ጳውሎስ ኞኞ በንባብ ብቻ የታላላቅ ሰዎች ሸንጐ ላይ መቀመጥ የቻለ ከኢትዮጵያ ውስጥ ቦግ ያለ የዕውቀት ብርሃን ነበር። ጳውሎስ አዘውትሮ በማንበቡ ብቻ ምርጥ የታሪክ ፀሐፊ የሆነ፣ ምርጥ ጋዜጠኛ የነበረ እና የተዋጣለት ደራሲ ጭምር ሆኖ ያለፈ በትውልዶች ታሪክ ውስጥ ሁሌም ስሙ የሚጠራ ባለዝና ነው።

ዛሬም በሕይወት ያለውን ኢትዮጵያዊ የስዕል ሊቅ ወርቁ ማሞን መጥቀስም ይቻላል። ወርቁ ማሞ በልጅነቱ የወደቀ ነገር አግኝቶ ሲቀጠቅጥ፣ ነገሩ ቦምብ ነበርና ፈንድቶ ሁለቱንም እጆቹን እንዲያጣ ምክንያት ሆነው። ታዲያ ወርቁ ሁለት እጆቹ ባይኖሩም ከምሁራን ሸንጐ ላይ መቀመጡን የከለከለው አንዳች ነገር የለም። አነበበ፤ መፃፍን ተማረ፣ ስዕል ጀመረ። በንባብ ውስጥ የሚያገኛቸው እውቀቶች እያየሉ መጥተው ወርቁ ማሞን እስከ ሩሲያ ድረስ ወስደውት የስነ-ስዕልን ጥልቅ ምስጢር ተምሮ፣ በሙያውም አንቱ የተባለ ሊቅ ለመሆን የበቃ ነው። መፃሕፍት የተስፋ ምርኩዝ ሆነው ከወደቅንበት አዘቅት አንስተው የሀሴት ማማ ላይ የሚያደርሱን ረዳቶቻችን መሆናቸው በወርቁ ማሞ ሕይወትና ሥራ እንማራለን።

አርተር ካቫና የተባለ የአየርላንድ ዜጋ እጆች እና እግሮች አልነበሩትም። ግን እርሱም ቢሆን በማንበቡ ብቻ ለብዙ ታላላቅ መድረኮች የበቃ ብሎም በፓርላማ ውስጥ እስከ መማክርት አባል እስከመሆን የደረሰ ሰው ነው። ታላቁ ደራሲ ጆን ሚልተን እና ሆሜር ዓይነ-ስውራን ነበሩ። ሔለን ኬለር ዓይነ-ስውር እና መስማት የተሳናት ሴት ነበረች። ታዲያ ሔለን በእጆቿ እየዳሰሰች ማንበብን ተማረች። በማንበቧ ብቻ ታላቅ ሰው ሆና ዓለምን አስደምማ ለሰው ልጆች ሁሉ መነቃቂያ ሆና አልፋልች።

መፃሕፍት በዓለም ላይ ሁሉ እንደፈለግን መግባትና መውጣት እንድንችል የሚያደርጉን ቪዛ ያላቸው ፓስፖርቶች ናቸው። የየሀገሩን ወግና ልማድ፣ ታሪክና ፍልስፍና፣ የሕዝቦችን አስተሳሰብና ባህሪ ወዘተ እንደልባችን እንድናይ እንድናውቅ የሚያደርጉን ከልካይ የሌለባቸው ዘላለማዊ ሀብቶቻችን ናቸው።

ይሁን እንጂ ዛሬ ላይ በምንኖረው ኢትዮጵያዊያን ዘንድ ቆም ብለን ስለ መፃሕፍትና ንባባችን ባሕል ማየት ጠቀሜታ ያለው ጉዳይ ነው። ዛሬ በሕይወት ላለነው ኢትዮጵያውያን አያሌ የጋራ መኖርያ ቤቶች እየተገነቡልን ነው። ሪል ስቴቶችም አያሌዎች ናቸው። እነዚህ ቤቶች መኝታ ክፍል፣ እንግዳ መቀበያ ሳሎን፣ ኪችን እና መፀዳጃ ቤት ሲኖራቸው የመጽሐፍት ቤት ግን የላቸውም። መፃሕፍት ውስጥ ብዙ ሰዎች አሉ። ታላላቅ ምሁራን፣ ነገስታት፣ ሕዝቦች፣ ማኅበረሰቦች ወዘተ ውስጣቸው ይርመሰመሳሉ። ሀገራት በመፅሐፍት ውስጥ ይገነባሉ፣ ጦርነቶች ይካሄዳሉ፣ አሸናፊና ተሸናፊዎች ታሪክ ይጽፋሉ። ሕዝብ ፍርድ ይሰጣል። ወንዞች ይፈሳሉ። ማዕበሎች ይነሳሉ። መፅሕፍት የማያቋርጥ እንቅስቃሴ ያለባቸው የሕይወት ድርሳን ናቸው። ስለዚህ ለመፃሕፍቶቻችንም የክብር ቤት፣ አንዲት ክፍል ያስፈልጋቸዋል። የመፃሕፍት ቤት የሌለው ሕንፃ መስኮት እንደሌለው ቤት ጨለማ ነው ይባላል።

ሌላው ራሳችንን የምንጠይቀው ጥያቄ ምን ያህል መፅሐፍት እናነባለን? በወር ስንት መፃሕፍት? በዓመት ምን ያህል ይሆናሉ? በሕይወት ዘመናችንስ ስንት መፃሕፍት እናንብብ? የሚሉት ነጥቦች መሠረታዊ ናቸው። አንድ ሰው ባለማንበቡ ምን ያጣል? ያላነበበ ምን ይሆናል? ባለማንበቤ ምን እሆናለሁ ብለው ዛሬም የሚጠይቁ ‘የዋህ’ አሉ። ምን እንበላቸው?

ታላቁ ደራሲ ቻርልስ ዲከንስ ባላነብ ኖሮ አልባሌ ሰው ሆኜ እቀር ነበር ብሏል። በማንበቤ ስሜቴን ገዛሁ፤ አስተዋይ እና አመዛዝኜ የምሰራ ሰው ሆኛለሁ ሲል ጽፏል። የመፃሕፍት ንባብ ከጭካኔ ያርቃል፣ ከፍርደ-ገምድልነት ይሰውራል። ለሰው ልጅ ያለንን ከበሬታና ፍቅር ይጨምራል። ትሕትና ይሰጣል። ከጭንቀት፣ ከድብርት፣ ከስቃይ ይገላግላል። ንባብ ሕይወት እንዳትከብደን ማቅለያ መሣሪያ መሆኑን ነግረውን አያሌዎች እየፃፉ አልፈዋል።

ኢትዮጵያም የኪነ-ጥበብ ሀገር እንደሆነች ይታወቃል። የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት፣ የሳይንስና የባሕል ድርጅት /UNESCO/ በቅርቡ 12 ጥንታዊ የኢትዮጵያን የሥነ-ጽሁፍ ሀብቶች የዓለም ድንቅ ቅርሶች ናቸው በማለት በዶክመንተሪ መዝገብ ውስጥ አስፍሯቸዋል። ገና ብዙ የጥበብ ቅርሶችንም ሊመዘግብ በሂደት ላይ ነው። ጥንታዊ ኢትዮጵያውያን እንዲህ ዘመን ተሻጋሪ የሆኑ የጽሁፍ ቅርሶችን ሰርተው ሲያልፉ አሁን ያለነው ትውልዶች ዛሬ ላይ ምን እየሰራን ነው ብለን ማሰብ የሚገባን ወቅት ነው።

በገሃድ እየታየ የመጣውን የአንባቢ ቁጥር መጨመርን መሠረት አድርገው መጽሐፍትን ለመሸቀጥ ብቻ እጅግ የወረዱ የብልግና ጽሁፎችን ይዘው ብቅ የሚሉ ሰዎችም ተከስተዋል። እነዚህ ሰዎች እስከ አሁን ስንነጋገርበት የነበረውን ርዕሰ ጉዳይ አይወክሉም። ግን እየተገነባ ላለው የንባብ ባህላችን ላይ የሚያደርሱት ጉዳት ከአሁኑ ሃይ ካልተባለ ‘የዝሙት ሥነ-ጽሁፍን’ ሊያስፋፉ ይችላሉ።

ስለ መፃሕፍትና ንባብ አንስቶ መጨረስ አይቻልም። ማለቂያ የሌለውን ጨዋታ ነው ያነሳሁት። አንድ ግዜ ጓደኛችን ከዩኒቨርሲቲ ተመረቀና አርቲስት ስዩም ተፈራን መንገድ ላይ አገኘው። ጓደኛችንም ደስ ብሎት “ስዩሜ ትምህርት ጨረስኩ!” እያለ አቀፈው። ስዩምም “የማያልቀውን ጨስከው?” አለው። እኔም ስለ መፃህፍትና ንባብ የማያልቀውን ርዕሰ ጉዳይ ነው የጀመርኩት። ብቻ የተወሰነ ነገር እንዲህ ከተወራወርን በቂ ይመስለኛል። የመፃሕፍት ዓውደ-ርዕዩም ለተጨዋወትነው ሁሉ የመአዘን ድንጋይ ሆኖ ያገለግለናል። ለአዘጋጆቹ ለነቢኒያም ከበደ ታላቅ ክብርና ምስጋና አለኝ።

 

በጥበቡ በለጠ

አንድ የሐገር መሪ እንዴት ቅዱስ ሊሆን ይችላል ብለን ልንጠይቅ እንችላለን። መሪነት ከባድ ነው። በውስጡ ብዙ ምስጢሮች አሉበት። ስንት ነገር አለ፤ በመሪው የግዛት ዘመን ውስጥ ሰዎች ይታሠራሉ፤ ይገደላሉ፤ ይሠቃያሉ፤ የፍትህ እና የመብት ረገጣዎችም እነሰም በዛ ይኖራሉ። ጭቆናው ስደቱም ይኖራል። በአገዛዝ ዘመን ውስጥ ብዙ ጥፋቶች ይኖራሉ። ይሁን እንጂ ቅድስና ደግሞ ሌላ ነው። ቅዱስ መባል ወደፍፁምነት ይወስዳል። አንድ ሰው ቅዱስ ከተባለ እጁ ላይ ደም የለም። በአገዛዝ ዘመኑ ስቃይ የለም። እንግልት የለም ታድያ ኢትዮጵያ ውስጥ ቅዱስ መሪ ወይም ቅዱስ ንጉስ  ነበረ ወይ?

ኢትዮጵያ ቅዱስ ንጉስ (HollY king) ነበራት፤ ነበሯት ማለትም ይቻላል። እነርሡም ቅዱስ ይምርሀነ ክርስቶስ፤ ቅዱስ ሀርቤይ፤ ቅዱስ ላሊበላ፤ ቅዱስ ነአኩቶለብ ናቸው። ኢትዮጵያ አራት ቅዱሣን መሪዎች ነበሯት። አይገርምም? ኢትዮጵያ ውስጥ ቅዱሳን መሪዎች ነበሩን ስንል ማን ያምነናል?

ለማንኛውም ከነዚህ ውስጥ ለዛሬ አንዱን እንውሠድ። ስለ እሡ እናውጋ። ስለሱ የምናወጋው በብዙ ምክንያቶች ቢሆንም በዋናነት ግን ነገ የልደት በዓሉ ስለሆነ ቅዱስ ላሊበላን እናነሣሣዋለን።

 

በኢትዮጵያ ውስጥ የጌታችን የመድሃኒታችን የእየሡስ ክርስቶስ እና የቅዱስ ላሊበላ የልደት ቀን ተመሣሣይ በመሆኑ እጅግ በደመቀ ሁኔታ በጋራ ይከበራል።

ኢትዮጵያዊያኖች የገና በዓልን ወደ ላስታ ላሊበላ በመጓዝ ያከብራሉ። ላላስታ ላሊበላ ውስጥ አንድ ተአምር አለ። አንድ ድንቅ የሆነ ጥበብ አለ። እዚህ ጥበበኛ ቦታ ላይ ኢትዮጵያዊያኖች ይሠበሠባሉ። ይህ የጥበብ ቦታ 10 ድንቅ አብያተ-ክርስትያናትን ላለፉት 800 አመታት ጠብቆ የኖረ የክርስትና እምነት ማዕከል የሆነ ነው። በዚህ ቦታ ላይ የተሠሩት እነዚህ አብያተ-ክርስትያናት የቅዱስ ላሊበላ ናቸው። ቅዱስ ላሊበላ እነዚህን ሕንፃዎች ሲሠራ ዳግማዊት እየሩሳሌም በማለት ነው። ስለዚህ የክርስቶስን ልደት ለማክበር ላስታ ላሊበላ መጓዝ እየሩሳሌም እንደመሔድ ይቆጠራል።

 

ቅዱስ ላሊበላ እነዚህን ፍፁም ምስጢራት የሆኑ አስደማሚ ኪነ-ሕንፃዎችን ለምን ሠራ ብለን መጠየቃችን አይቀርም። ቅዱስ ላሊበላ በዋናነት ዳግማዊት እየሩሳሌምን በኢትዮጵያ ውስጥ ለመገንባት የፈለገበት ምክንያት የሐገሩ የኢትዮጵያን ዜጐች ከሞት እና ከስቃይ ለመታደግ በሚል ነው። ከቅዱስ ላሊበላ ወደ ሥልጣን መምጣት በፊት አያሌ የክርስትና እምነት ተከታዮች የገናን በዓል እና ጥምቀትን ለማክበር በእግራቸው ወደ እየሩሳሌም ይጓዙ ነበር። በዚህ ጉዞ ወቅት ብዙዎች ይሞታሉ፤ ይዘረፋሉ፤ በአውሬ የበላሉ፤ በሽፍታ መከራና ስቃይ ይደርስባቸው ነበር። በተለይ ግብፅን አቋርጠው እየሩሳሌም ድረስ እስከሚደርሡ ሰቆቃው ብዙ ነው። ወደ እየሩሳሌም ሊሣለም ከሚጓዘው ሕዝብ ውስጥ አብዛኛው በሕይወት ወደ ሐገሩ አይመለስም ነበር። እናም የዚህን ሕዝብ ሞት እና ስቃይ ለማቆም ቅዱስ ላሊበላ እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ላስታ ወረዳ፤ ሮሃ ከተባለች ቦታ፤ በሠው ልጁ አእምሮ ውስጥ እስካሁን ድረስ መልስ ያልተገኘላቸውን ብርቅዬ ኪነ-ሕንፃዎችን አሠራ። እየሩሳሌምን በኢትዮጵያ ፈጠረ። ጉዞ ቀረ፤ ሞት ስቃይ ቆመ። ሕዝቡን ታደገ። እንግዲህ የመሪነት አንዱ ሐላፊነት ሞትን፤ ስደትን፤ መከራን ማስቆም ነው። ቅዱስ ላሊበላ ማለት ይሔ ነው።

 

ቅዱስ ላሊበላ

የላሊበላ ቤተሠቦች የዛጉዌ ሥርወ-መንግሥት ነገስታት ናቸው። አባቱ ዠን ሥዩም ይባላል። እናቱ ኪዮርና ትባላለች። የተወለደው ቡግና አውራጃ ላስታ ውስጥ በ1101 ዓ.ም እንደሆነ የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች ያመለክታሉ። በተወለደ ጊዜም ንቦች እንደከበቡት ይነገራል። ንቦች ማር ባለበት ቦታ አይጠፉም። እናም ላሊበላ ማር ሆኖ ሣይታያቸው አልቀረም። አፈ-ታሪክ እንደሚያወሣው ላሊበላ የሚለው መጠሪያ ስሙም የተገኘው ከዚሁ ከማር ጋር በተያያዘ ነው። ላል ማለት ማር ሲሆን፤ ላሊበላ የሚለው ሥም ማር ይበላል የሚል ትርጉም እንደሚሠጥ ይነገራል። ይህ እንግዲህ ከዛሬ 800 አመታት በፊት በነበረው የአገውኛ ቋንቋ ውስጥ ያለ ትርጉም መሆኑ ነው።

 

ላሊበላ በተወለደ ጊዜ ስለ እሡ ብዙ ነገር ይነገር ነበር። ይህም የአባቱን ዙፋን እንደሚወርስ፤ ኢትዮጵያ ላይ እንደሚነግስ፤ ሀገርና ሕዝብ እንደሚመራ፤ ታላቅ ሠው እንደሚሆን በስፋት ይነገር ነበር። በዚህ ምክንያት ያባቱ ልጆች የሆኑት ወንድሙ እና እሕቱ ይጠሉት ነበር። ላሊበላን ለማጥፋት ይጥሩ ነበር።

ላስታ ውስጥ ታዋቂ የቤተ-ክሕነት ሰው የሆኑት አፈ-መምህር አለባቸው ረታ እንደሚተርኩት ከሆነ ያባቱ ልጅ እህቱ፤ ለላሊበላን መርዝ አበላችው። እንዲሞት። እናም ሞተ፤ ግን ደግሞ ከሞቱም ነቃ። ምክንያቱም ፈጣሪ ጊዜህ አልደረሠም አለው። ጌታም እንዲህ አለው፡- አንተ ላሊበላ፤ በስሜ አብያተ-ክርስትያናትን ታንፃለህ፤ ላንተም መጠሪያ ይሆናሉ። የክርስትያኖችም መሠብሠቢያ ትሠራለህ ይለዋል።

 

ላሊበላም ለጌታ እንዲህ ይጠይቀዋል፡- ጠቢቡ ሰለሞን እንኳን እየሩሳሌምን ሲሠራ ዝግባውንም፤ ፅዱንም ከፋርስ እና ከልዩ ልዩ ቦታዎች እያመጣ ነው። እኔ በየትኛው አቅሜ ነው አብያተ-ክርስትያናትን የማንፀው? ይለዋል።

ጌታም እንዲህ መለሠ፡- ከአንድ ቋጥኝ ድንጋይ ትፈለፍላለህ። አንተ ላሊበላ አነፅካቸው እንድትባል ነው እንጂ የማንፃቸው እኔ ነኝ አለው። ከዚያም ላሊበላ ከሞተበት ነቃ ይላሉ አፈ-መምህር አለባቸው ረታ፤ የቤተ-ክርስትያንን ገድለ ላሊበላን እየጠቃቀሡ።

ሌላው የላሊበላ ታሪክ እንደሚያወሣው በወንድሙ እና በእህቱ አማካይነት ችግር ቢደርስበትም ራዕይ ታይቶት ትዳር ይመሠርታል። ባለቤቱ መስቀል ክብሯ ትባላለች። የተጋቡት በቁርባን ነው። ነገር ግን ከወንድሙ እና ከእህቱ የሚደርስበትን ጫና ለመቋቋም ከባለቤቱ ጋር ሆኖ ተሠደደ። እሡ ወደ እየሩሳሌም ሔደ፤ ባለቤቱ ደግሞ አክሡም ውስጥ አባ ጴንጤሊዮን ከሚባል ገዳም ገባች።

 

ላሊበላ በእየሩሳሌም 12 አመታት ያሕል ቆየ። በዚህ ጊዜ በርካታ ትምህርቶችን ቀሠመ። እብራይስጥ እና አረብኛን መናገር መፃፍ ቻለ። ከብዙ ሰዎች ጋር ተገናኝ።

እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ደግሞ ሌላ ክስተት ተፈጠረ። ላሊበላ እንዲሠደድ ምክንያት የሆነው ወንድሙ ንጉስ ሐርቤይ በፀፀት ውስጥ ገብቷል። መንፈሡ ተረብሿል። ፈጣሪ እየወቀሠኝ ነው ይላል። ወንድምህ ላሊበላ እንዲሰደድ አድርገሃል፤ ይሔ ሐጥያት ነው፤ ስለዚህ ወንድምህን ፈልገህ ወደ ሐገሩ አምጥተህ፤ ይቅርታ ጠይቀህ ዙፋኑን ለእሡ ስጥ ይለዋል።

 

በመጨረሻም ላሊበላ ከእየሩሳሌም ወደ ሐገሩ መጥቶ አባ ጴንጤሊዮን ገዳም ውስጥ የምትገኘውን ባለቤቱን መስቀል ክብሯን ይዟት ወደ ላስታ ይመጣል። ወንድሙ ሐርቤይ ደግሞ የኢትዮጵያን ሕዝብ ሠብስቦ ጠበቀው። ድንጋይ ተሸክሞ ይቅርታ ጠየቀው። “ወንድሜ ላሊበላ እንድትሠደድ ያደረኩ እኔ ነኝ። ለዚህም ስራዬ ጌታ ሲገፅፀኝ ቆይቷል፤ እናም ይቅር በለኝ” አለው። ላሊበላም ይቅርታ አደረገለት። ሐርቤይም የኢትዮጵያን ንጉስነት ትቶ ለላሊበላ ሠጠው። “ጌታ ነግሮኛል። የኢትዮጵያ ንጉሥ አንተ ላሊበላ ነህ” አለው። እናም የስልጣን ሽግግሩ ከሐርቤይ ወደ ላሊበላ በሠላም ተሸጋገረ።

 

ንጉሥ ላሊበላ ወደ ኢትዮጵያ የፖለቲካና የአስተዳደር ሕይወት ውስጥ በ1157 ዓ.ም ብቅ አለ። ላሊበላ ቄስ እና ንጉስ ነው። እጁ ላይ መቋሚያና መስቀል፤ አንደበቱ ላይ ትህትናና አስተዳደር የበዙበት የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አስገራሚ መሪ ሆኖ መጣ።

 

ቀደም ሲል በፈጣሪ እንደተነገረው የሚታወቀውንም የአብያተ-ክርስትያናቱን ግንባታ ጀመረ። በ23 አመታት ውስጥ 10 አብተ-ክርስትያትን ከአለት ፈልፍሎ ሠራ። እነዚህ አብያተ ክርስትያናት ዛሬም ድረስ የሠው ልጅ ምስጢራት ሆነው አሉ። እንዴት እንደታነፁ፤ በግንባታው ላይ ማን እንደተሣተፈ፤ እንዴትስ እንደታሠቡ ወዘተ የሚተነትን የኪነ-ሕንፃ ፈላስፍ አልተገኘም። በዚህም ምክንያት የብዙ ጭቅጭቆች እና ውዝግቦች ምክንያት ሆኖ ለበርካታ አመታት ቆይቷል።

የአብያተ-ክርስትያናቱ የአሠራር ምስጢር ባለመታወቁ የተነሣ የሐይማኖት ሠዎች መላዕክት ላሊበላን እያገዙት በ23 አመታት ሠርቶ አጠናቀቃቸው ይላሉ። ቀን እሡ እየሠራ፤ ሌሊት መላዕክት እሡ የሠራውን አጥፍ እያደረጉለት ተሠርተው ተጠናቀቁ የሚሉ በርካታ የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች አሉ።

 

በሌላ መልኩ ደግሞ የውጭ ሀገር የኪነ-ሕንፃ ባለሙያዎች ናቸው የሠሯቸው የሚሉ ፀሐፍትም አሉ። የላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎች ለመጀመሪያ ጊዜ መጥቶ በማየት እና ለአለም በማስተዋወቅ ረገድ ፖርቹጋላዊውን ቄስ ፍሪንሲስኮ አልቫሬዝን የሚደርስ የለም። አልቫሬዝ በ1520 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ከጐበኘ በኋላ The Portuguese  Mission to Abyssinia (1520-26) የተሠኘ ግዙፍ መፅሃፍ አሣተመ። በዚህ መፅሃፍ ውስጥ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሠራር የሚከተለውን ብሏል፡-

 

“ስለ ላሊበላ ከአንድ ወጥ ድንጋይ የተሰሩ አብያተ-ክርስትያናት ላላያቸው ሰው ይህንን ይመስላሉ ብዬ ብጽፍ የሚያምነኝ ሰው አይኖርም።እስከ አሁን ያልኩትን እንኳ በቦታው ተገኝተው ያልተመለከቱ ሰዎች ውሸት ነው ይሉኛል። ነገር ግን ሙሉ በሙሉ እውነት ለመሆኑ በሐያሉ በእግዚአብሔር ስም እምላለሁ” በማለት ፅፏል። አልቫሬዝ ያየውን ነገር ማመን አልቻለም ነበር። ላላዩዋቸው ሰዎች ደግሞ ይህን ይመስላሉ ብሎ ማስረዳትም ከባድ ነው። ማንም አያምነኝም ብሎ ሠጋ። እናም ቄሡ አልቫሬዝ ማለ፤ ተገዘተ።

 

በአልቫሬዝ መፅሃፍ ውስጥ ሌላው አጨቃጫቂ ጉዳይ አብያተ-ክርስትያናቱን ማን ሠራቸው የሚለው ነገር ነው። አልቫሬዝ እንደፃፈው ማነው የሠራቸው ብሎ ሲጠይቅ ግብጾች ናቸው የሠሯቸው ብለው ቄሶች ነገሩኝ ብሏል።

ታዲያ ከዚያ በኋላ የመጡ የሐገር ውስጥ እና የውጭ ፀሐፍት አብዛኛዎቹ ማለት ይቻላል ፈረንጆች ሠሩት ወደሚለው እምነት አዘንብለው ቆይተው ነበር።

የሐገራችን ታዋቂ ፀሐፊዎቸ ሣይቀሩ የላሊበላን ኪነ-ሕንፃዎቸ የሠሯቸው የውጭ ሀገር ሠዎች እንደሆኑ ጭምር ፅፈዋል። ለምሣሌ ታላቁ ኢትዮጵያዊ ደራሲ ብላቴን ጌታ ኀሩይ ወ/ስላሴ በ1921 ዓ.ም ባሣተሙት ዋዜማ በተሠኘው መፅሐፋቸው፤ ተክለፃዲቅ መኩሪያ የኢትዮጵያ ታሪክ አክሱም ኑቢያ ዛጉዌ በተሠኘው በ1951 ዓ.ም ባሣተሙት መጽሐፍ፤ ብርሃኑ ድንቄ አጭር የኢትዮጵያ ታሪክ ብለው በ1941 ዓ.ም ባሣተሙት መጽሐፍ፤ ዶ/ር ሥርገው ሀብለስላሴ Ancient and Medieval Ethiopian History Histry of Ethiopia  በተሠኘው መጽሐፋቸው እና ሎሎችም ጎምቱ የኢትዮጵያ የታላላቅ የታሪክ ፀሐፊዎች የላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሠራር ላይ የውጭ ሀገር ሠዎች መሣተፋቸውን ፅፈዋል። እነዚህ ደራሲያን ለፅሁፋቸው የተጠቀሙበት ምንጭ የውጭ ደራሲያንን ፅሁፍ ነው።

 

እነዚህን ፅሁፎች ሁሉ ያነበበችው እና ከእንግሊዝ ወደ ኢትዮጵያ የመጣችው ሲልቪያ ፓንክረስት በላሊበላ አብያተ ክርስትያናት አሠራር ላይ ሠፊ ጥናትና ምርምር ጀመረች። ከጥናቷ ውስጥ ዋነኛው ጉዳይ አለምን መዞር ነበር። እንደ ላሊበላ አብያተ-ክርስትያናት ጋር የሚመሣሠሉ ኪነ-ሕንፃዎች በሌሎች ሐገሮች መኖርና አለመኖራቸውን ለማረጋገጥ አለምን አሠሠች። ከዚያም አንድ ውጤት ላይ ደረሠች።

 

ሲልቪያ ፓንክረስት Ethiopia :- A Cultural History የተሠኘ ግዙፍ መጽሐፍ አሣተመች። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የቅዱስ ላሊበላ አብተ-ክርስትያናት አሠራር የአለማችን ብርቅዬ ጥበቦች መሆናቸውን ገለፀች። በአለም ላይም በየትኛውም ሀገር ይህን መሳይ ጥበብ እንደማይገኝ ፃፈች። እንደ ሲልቪያ አባባል እነዚህ የቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች የኢትዮጵያዊያኖች ብቻ ጥበቦች ናቸው በማለት ገለፀች። የውጭ ሀገር ሰዎች ሠርተዋቸው ቢሆን ኖሮ ተመሣሣያቸውን በሌላ ሀገር ማግኘት ይቻል ነበር። ነገር ግን አላገኘሁም፤ እያለች ሲልቪያ ፅፋለች።

 

ሲልቪያ ስትገልፅ ላሊበላ የአክሡም ዘመን ቀጣይ ኪነ-ሕንፃ ነው።ይህ ጥበብ በኢትዮጵያ ውስጥ እያደገ እና እየበለፀገ መጥቶ ላሊበላ ዘንድ ሲደርስ በእጅጉ ፍፁምነትን ተላብሶ መውጣቱን ፅፋለች። ሲልቪያ ላሊበላን ጨምሮ አያሌ የኢትዮጵያን ታሪኮች በመፃፍ በአለም ላይ ያስተዋወቀችን ታላቅ እንግሊዛዊት ናት። ሲልቪያ ኢትዮጵያ በኢጣሊያ ወራሪ ኃይል ስትወረር ለሐገራችን የታገለች የቁርጥ ቀን ወዳጃችን ናት። ወደ ኢትዮጵያም መጥታ እዚሁ ኖራ ነው ይህችን አለም በሞት የተሠናበተችው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖትም ተጠምቃ የክርስትና ስም ወጥቶላት ኖራለች። ቀብሯም የተፈፀመው እዚሁ ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል ነው።

 

የሲልቪያ ፓንክረስት ብቸኛ ልጇ የሆኑት አንጋፋው የታሪክ ሊቅ ኘሮፌሠር ሪቻርድ ፓንክረስትን ስለ ላሊበላ አብተ-ክርስትያናት አሠራር ተደጋጋሚ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። እርሣቸው ሲናገሩ ኢትዮጵያ ውስጥ ከላሊበላ በፊት ከ150 በላይ አብያተ-ክርስትያናት ከቋጥኞች እየተፈለፈሉ ተሠርተዋል። ያ ጥበብ እያደገ መጥቶ ነው ላስታ ቡግና ውስጥ ቅዱስ ላሊበላ ካለምንም የኮንሥትራክሽን ስህተት ብርቅዬ ኪነ-ሕንፃዎችን የገነባው። ይሔ ጥበብ የመነጨው ከዚሁ ከኢትዮጵያ ውስጥ ነው በማለት ሪቻርድ ፓንክረስት ይገልፃሉ።

የኢትዮጵያ እስራ ምዕት/ሚሊኒየም/ን በማስመልከት አንድ ዶክመንተሪ ፊልም በ1999 ዓ.ም ከጓደኞቼ ከኤሚ እንግዳ እና ከአመለወርቅ ታደሰ ጋር በመሆን ሠርተን ነበር። ፊልሙ የ1፡30 የሚፈጅ ሲሆን ሙሉ በሙሉ ትኩረቱን ያደረገው በቅዱስ ላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎችና ታሪክ ላይ ነበር። የፊልሙ ርዕስ Lalibela:-Wonders and Mystery ይሠኛል። በአማርኛ ላሊበላ ትንግርትና ምስጢራት ልንለው እንችላለን።

 

በዚህ ፊልም ውስጥ በርካታ የታሪክ ሠዎች፤ የኪነ-ሕንፃ ባለሙያዎች እና ተንታኞች  ተሣትፈውበታል። ፊልሙ እ.ኤ.አ 2007 ዓ.ም ለንደን የሚገኘው የብሪትሽ ሙዚየም ምርጥ የአፍሪካ ዶክመንተሪ ብሎት ለንደን ውስጥ ቀኑን ሙሉ እንዲታይ አድርጐታል። ከዚያ በኋላ ደግሞ በልዩ ልዩ የአውሮፓ ከተሞች አንዲሁም በአሜሪካ የአለም ባንክ ጽ/ቤት እና በበርካታ ስቴቶች እንዲታይ ተደርጓል።

ይህ ፊልም የተወደደለት የአቀራረፅ ጥራቱ እና ቴክኖሎጂው የረቀቀ ሆኖ አይደለም። ፊልሙ የተወደደው በውስጡ ባለው የቅዱስ ላሊበላ ታሪክ ነው። በሠው ልጅ ታሪክ ውስጥ ኘላኔቷ ካሏት ትንግርቶች መካከል አንዱ ላሊበላ በመሆኑ ነው።

 

ላሊበላ ፎቅ ቤትን ወደ ላይ አይደለም የሰራው። አለት እየፈለፈለ ወደ ታች ነው የሠራው። ሰዓሊ እና ቀራፂ የሆነው የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሥነ-ጥበብ መምሕር የሆነው በቀለ መኮንን ሲናገር የሰው ልጅ ወደ ታች ፎቅ ቤት የሠራው እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው ይላል። እሡም ቅዱስ ላሊበላ ነው።

 

ዶ/ር አያሌው ሲሣይ፡- የአገው ሕዝቦችና የዛጉዌ ሥርወ መንግንስት ታሪክ የተሠኘ መፅሐፍ አላቸው። በዚህ መጽሐፋቸው ውስጥ ስለ ዛጉዌ ሥርወ መንግሥት እና ስለ ነገስታቱ ብዙ ማብራሪያ ሠጥተዋል። በተለይ ስለ ቅዱስ ላሊበላ ሲፅፉ የዚህ ንጉስ ዘመነ መንግሥት የኢትዮጵያ የብርሃን ዘመን እንደነበር አውስተዋል።

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ መምህር የሆነው አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ ደግሞ በላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች አሠራር ጥበብ በፍቀር የወደቀ ሠው ነው። ምክንያቱም የአብራኩን ክፋይ ልጁን ቤተ-ላሊበላ በማለት ስም ሰይሞለታል። ላሊበላ ለራሡ ማረፊያ የሚሆን ቤት አልሠራም። ቤተ-መንግስቱ የት እንደሆነ አይታወቅም። ነገር ግን በርካታ አብያተ-ክርስትያናትን አሣንጿል። የአሠራራቸው ምስጢር እስከ ዛሬ ድረስ ምን እንደሆነ አይታወቅም። ስለዚህ ፋሲል የላሊበላን ቅንነት እና ጥበበኝነት ለማስታወስ የልጁን ስም ቤተ-ላሊበላ በማለት ሰየመው።

 

ላስታ ውስጥ ተወልደው ለከፍተኛ ደረጃ ከደረሡ ሰዎች መካከል አንዱ ዲያቆን መንግሥቱ ጐበዜ ነው። መንግሥቱ ጐበዜ በታሪክ የመጀመሪያ ድግሪውን ሲሠራ በላሊበላ ላይ ነው ጥናቱን ያደረገው። ሁለተኛ ድግሪውን በአርኪዮሎጂ ሲሠራም መንግሥቱ ጐበዜ ጥናት ያደረገው በላሊበላ ኪነ-ሕንፃዎች ላይ ነው።

የዚህች ኘላኔት ድንቅዬ ስራ ነው ላሊበላ በማለት የሚናገሩት ኘሮፌሰር ዴቪድ ራፍካይንዳ ናቸው። ኘሮፌሰር ራፍካይንዳ በአሜሪካ እና በአውሮፓ የታወቁ የአርክቴክቸር /የኪነ-ሕንፃ/ ታሪክ ተመራማሪ ናቸው። እርሣቸው ሲናገሩ ላሊበላ እንዴት እንደተሠራ ማወቅ አስቸጋሪ ነው ይላሉ። ለምሣሌ አለተ ሲፈለፈል ምን ታስቦ ነው? አርክቴክቱ ማን ነው? ምን ላይ ዲዛይኑ ተሠራ? የመሣሠሉት ጥያቄዎች በሙሉ ሊመለሱ አይችሉም። ስለዚህ ምስጢር ወይም Mystery ነው በማለት ኘሮፌሰር ዴቪድ ራፍካይንድ ይገልፃሉ።

 

ላሊበላ ሀገሩ ኢትዮጵያን 40 አመታት መርቷታል። በዘመነ ስልጣኔ የሐገሩን ዜጐች መብትና ጥቅማቸውን ጠብቆ የኖረላቸው መሪ ነበር። ግብፆች በአባይ ወንዝ ላይ ያላቸውን የበላይነት ያስቆመም መሪ ነበር። አባይን እገድባለሁ እያለ በየጊዜው ስለሚነሣ ግብፅ ለኢትዮጵያ መንግሥት የሚገባውን ወሮታ በየጊዜው ትከፍል ነበር።

ላሊበላ ቄስ ሆኖ ሲቀድስ፤ ንጉስ ሆኖ ሀገረ ኢትዮጵያን የመራ፤ የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስመ ገናና መሪ ነበር።

ኢትዮጵያን በአለም ላይ ስመ ገናና እንድትሆን ካደረጓት ስራዎች መካከልም የቅዱስ ላሊበላ ፍልፍል ኪነ-ሕንፃዎቸ ናቸው። የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት የሣይንስ እና የባሕል ድርጅት /ዩኔስኮ/ እፁብ ድንቅ ከሆኑ የሠው ልጅ ስራዎች መካከል አንዱ አድርጓቸው በአለም ቅርፅነት ከመዘገባቸው ቆይቷል። ላሊበላ በሠራቸው ስራዎች ዛሬም ድረስ ኢትዮጵያ ትጠቀማለች። መልካም መሪ በሰራው ስራ ትውልድ ሁሉ ይጠቀማል። ዛሬ ወደ ኢትዮጵያ የሚመጣው ቱሪስት አብዛኛው ላሊበላን ለማየት ነው። ሀገርም ትውልድም በላሊበላ ስራ ይጠቀማል።

 

ዛሬ ምሽት ላይ የገና በአል ላስታ ላሊበላ ውስጥ እጅግ በደመቀ ሁኔታ ይከበራል። ከሐገሪቱ ልዩ ልዩ ስፍራዎቸ የመጡ ምዕመናን እና ከአለም ዙሪያ ገናን ላስታ ውስጥ ለማክበር የሚመጡ ሠዎች 10 የላሊበላን ረቂቅ ኪነ-ሕንፃዎችን ያያሉ።

 

በአንደኛው ምድብ፡-

1ኛ ቤተ-መድኃኔ ዓለም

2ኛ ቤተ-ማርያም

3ኛ ቤተ -መስቀል

4ኛ ቤተ-ደናግል

5ኛ ቤተ-ደብረ ሲና /በጣራው ሥር ቤተ-ሚካኤል፤ ቤተ ጐሎጐታና የሥላሴ መቅደስ አሉ/

 

በሁለተኛው ምድብ

6ኛ ቤተ-ገብርኤልና ሩፋኤል /በአንድ ጣሪያ ውስጥ ያሉ/

7ኛ ቤተ-መርቆርዮስ

8ኛ ቤተ-አማኑኤል

9ኛ ቤተ-አባሊባኖስ

 

ሦስተኛው ምድብ በብቸኛነት ራሡን ችሎ የሚገኝ

10ኛ ቤተ-ጊዮርጊስ ናቸው።

ዛሬ ምሽት በተለይ የቅዱስ ላሊበላ እና የጌታችን የመድሃኒታችን የእየሡስ ክርስቶስ ልደት በቤተ-ማርም ቅፅር ግቢ ውስጥ በተለየ ሁኔታ ይከበራል።

ዶ/ር አያሌው ሲሣይ በመጽሐፋቸው ሲገልፁ የአከባበሩ ሥነ-ሥርዓት በሌሎች የኢትዮጵያ አብያት ክርስትያናት በሙሉ ከሚደረገው ለየት ያለና እጅግ በጣም የደመቀ በጣሪያ -የለሸ ቦታ ላይ የሚከናወን ነው። የአስሩ የላሊበላ አብያተ-ክርስትያናትና የዙሪያ ገቡ አድባራት፤ ካህናት፤ መዘምራን፤ ዲያቆናት፤ ቀሳውስት፤ በጥንግ ድርብ፤ በሸማ፤ በካባ፤ በማጌጥ እና በማሸብረቅ፤ መቋሚያ፤ ፀናጽል፤ ከበሮ፤ መስቀል፤ ጽንሐሕ፤ ዣንጥላ እና የመሣሠሉትን ይዘው ግማሾቹ ማሚጋራ ተብሎ በሚታወቀው በቤተ-ማርያም የቋጥኘ አጥር ዙሪያ ከላይ ወጥተው በመደርደር ሲሰለፉ፤ ቀሪዎቹ በበኩላቸው ከታች ከግቢው ከወለሉ በመሆን ቤዛ ኩሉ ዓለም ዮም ተወልደ ይላሉ። ሲተረጐምም የዓለም መድሐኒት ዛሬ ተወልደ  የሚለውን የቅዱስ ያሬድን ዕዝል ዜማ ተራ በተራ እየተቀባበሉ ይወርብታል። ይዘምሩታል።

ላሊበላ ኪነ-ሕንፃው ተአምር፤ ሐይማኖታዊው ክብረ-በዓል መንፈስን የሚያፀዳ፤ ቦታው የተባረከና የቅዱሣን ደብር ነው። ላሊበላ ፍጹም ደግ እና መንፈሳዊ ሰብእናው በእጅጉ ጎልቶ የወጣ ሰው በመሆኑ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ቅዱስ ብለዋለች። እናም ላስታ ላሊበላን እንያት። መልካም የልደት በአል ይሁንላችሁ።

 

 

በጥበቡ በለጠ

አዲስ አበባ የፀብ መነሻ ሆና ሰነባበተች። በእሷ ሳቢያ ሰዎች ሞቱ፤ ቆሰሉ፤ ቤት ንብረታቸውን ተቃጠለ፤ ማስተር ፕላንዋ ምክንያት ሆነ ተባለ። አዲስ አበባችን ትንሽ ግራ አጋብታን ቆየች። ለመሆኑ አዲስ አበባ የማን ናት? ባለቤትዋ ማን ነው? የአፍሪካ መዲና የምንላት አዲስ አበባ የመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ ናት ወይስ የኦሮሚያ ክልል? በአዲስ አበባ ከተማ መስተዳድርና በኦሮሚያ ክልል አስተዳደር ያለው ልዩነት እና እንድነት ምንድን ነው? የኦሮሚያ ዋና ከተማ ማን ነው? የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ማን ነው? የአዲስ አበባ እና የፊንፊኔ ልዩነት እና አንድት ምንድን ነው? አዲስ አበባ የቱጋ ያልቃል? ፊንፊኔ የቱጋ ይጀምራል? ማስተር ፕላን ለመስራት እና ለማጽደቅ ማን ነው የሚፈቅደው? ብዙ መመለስ የሚገባቸው ጥያቄዎች አሉ። እኔም ለወሬ ምክንያት አገኘሁና ስለ አዲስ አበባ ከተማ ላወጋችሁ ነው፡-

አዲስ አበባ ዕድሜዋ 130 ዓመት እየተጠጋ መሆኑ ይነገርላታል። ግን ደግሞ እንደ ሌሎች ሀገራት ከተሞች ስትታይ ገና ልጅ ናት የሚያሰኛትም ነው። በነገራችን ላይ አዲስ አበባን 130 ዓመቷ ነው ያለው ማን ነው?

ጉዳዩ ከአፄ ምኒልክ እና ከእቴጌ ጣይቱ ጋር ካያያዝነው በተለይ ከስሟ ጋር/ ትክክል ሊሆን ይችላል። እቴጌ ጣይቴ ስም ካወጡላት ጀምሮ አዲስ አበባ ብለው ከጠሯት ዘመን ከተነሳን ልክ ልንሆን እንችላለን። እንደዋና ከተማነትም ታስባ መገንባቷን ካነሳን ልክ ነን። ግን ከዚህ ሁሉ ነገር ወጣ ስንል ደግሞ በአዲስ አበባ ውስጥ በታሪኳ አስገራሚ ነገር አለ።

በአዲስ አበባ ከተማ ግንባታ የተጀመረው ከዛሬ አንድ ሺ ዓመት በፊት በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደሆነ መረጃዎች ያመለክታሉ። ደግሞ ምን ተሰራና ነው ይህ ጉዳይ የመጣው ሊባል ይችላል።

የኢትዮጵያ የኮንስትራክሽን ቅድመ ታሪክ እንደሚያሳየው የአክሱም ነገስታት የነበሩት ሁለቱ ወንድማማቾች ኢዛና እና ሳይዛና በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ገናና መሪዎች ነበሩ። ዛሬ አክሱም ከተማ ላይ ተገማሽረው የምናገኛቸው የጥንታዊ ስልጣኔ ማሣያዎች የሆኑት ሀውልቶች የታነፁት አብዛኛዎቹ በነዚህ ነገስታት ዘመን ነው።

በኢትዮጵያ ታሪል ለመጀመሪያ ጊዜ ክርስትያን የሆነው ንጉሥ ኢዛና ነው። ከዛሬ 1600 ዓመታት በፊት። ኢዛና ክርስትያን ሲሆን የፃፈው ፅኁፍ አሁንም አክሱም ከተማ ውስጥ በድንጋይ ላይ ተቆርፆ ይታያል። እኔ ንጉስ ኢዛና ከዛሬ ጀምሮ ክርስትያን ሆኛለሁ ይላል። ድንጋይን አንድ ወረቀት እያጣጠፉ በሚፅፉ የኢትዮጵያ ጥንታዊ የኪነ-ሕንፃ ባለሙያዎች እጅ የተፃፈ ነው።

ታዲያ ንጉስ ኢዛና ወደ አዲስ አበባ ከዛሬ 1600 ዓመታት በፊት መጥቶ ነበር። መጥቶ የሠራው ኪነ-ሕንፃ አለ። ይህ ኪነ-ሕንጻ ዛሬ የካ ብለን በምንጠራው አካባቢ ወደ ኮቴቤ መስመር ከሲቪል ሰርቪስ ዩኒቨርስቲ ፊት ለፊት ባለ መንገድ በሦስት ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ይገኛል። ስሙም ዋሻው ሚካኤል ይባላል።

ይህ ኪነ-ሕንጻ የአክሱማዊያን ዘመን ጥበብ ነው። ንጉስ ኢዛና የግዛት መጠኑ ምን ያህል ሰፊ እንደነበርም ያሳያል። ይህ ኪነ-ሕንጻ በተለያዩ የኪነ-ሕንፃ ተመራማሪዎች ዘንድ በዘመነ አክሱም ስልጣኔ ወቅት እንደተሰራ ይነገራል። መንግሥታት የትምህርት የሣይንስ እና የባህል ድርጅት በተለያዩ ጊዜያት አጥኚ ቡድን እያሰማራ በዓለም ቅርስነት ሊመዘግበው በዝግጅት ላይ ይገኛል።

ለማንኛውም ይሄን መንደርደሪያ ያደረግነው አዲስ አበባ ከተማችን ከአፄ ምኒልክ በፊት በአንድ ሺህ ስድስት መቶ ዓመታት አካባቢ የኢትዮጵያን ነገስታት ቀልብ ስባ ከአክሱም መጥተው ኪነ-ሕንፃ ያቆሙባት ምድር ነች። በዚያን ጊዜ አዲስ አበባ ውስጥ ይኖሩ የነበሩት እነማን ይሆኑ? በዚያን ወቅት ተቃውሞ ይኖር ይሆን? በዚህ ርዕሰ ጉዳይ ላይ የታሪክ ዲፓርትመንታችን ምን ፅፎ ይሆን?

ከ1500 ዓመታት በኋላ አፄ ምኒልክ የእንጦጦ ማርያምን ቤተ-ክርስትያን አሰርተው አጠናቀቁ። ከዚያም ሰፊ ድግስ ተደርጎ የምረቃ ሥነሥርዓት ተከናውኗል። በዚህ የምረቃ ሥነ-ስርዓት ላይ ንጉሱ ንግግር አድርገው ነው። ፀሐፊ ትዕዛዛቸው ገብረስላሴ እንደፃፉት ከሆነ ምኒሊክ ሲናገሩ ዛሬ የመረቅነው ቦታ የአያት የቅድመ አያቶቻችን መኖሪያ የነበረው ግዛት ነው ማለታቸው ይታወቃል። ይህ ማለት እንጦጦም ሆነች አዲስ አበባ ከጥንት ዘመን ጀምሮ የነገስታት የትኩረት አቅጣጫ ቦታ መሆኗን ነው። ስለዚህ የአዲስ አበባን ዕድሜ ስንቆጥር የኋላ ታሪኳንም ማስታወስ ግድ ነው። ለምሳሌ የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት የሣይንስ እና የባህል ድርጅት (UNESCO/ የካ የሚገኘው ዋሻ ሚካኤልን በቅርስነት ቢመዘግብ የከተማዋ ዕድሜ ከአፄ ምኒልክ ጀምሮ አይቆጠርም። ወደ 1600 ዓመታት ከፍ ተብሎም የአዲስ አበባ ታሪክ መነገር ይጀምራል።

ከዚህ ሌላ አዲስ አበባ ብዙ የአርጂዮሎጂ ምርምርና ጥናትም የሚያስፈልጋትም ከተማ ነች። በምሳሌ የረር ተብሎ በሚታወቀው የአዲስ አበባ ክፍል መሬት ውስጥ የተቀበሩ ታቦታት፣ የቤተክርስቲያን መገልገያ እቃዎች የቀሳውስት አጽሞች ወዘተ ተገኝተዋል። በባለሙያዎች አስተያየት እነዚህ ግኝቶች ወደ 16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከወደምስራቅ የኢትዮጵያ ክፍል የተነሳው ግራኝ  አሕመድ ጦርነቱን እየገፋ ሲመጣ ቀሳውስት ከአብያተ ክርስትያናት ቅዱሳን ንብረቶች ጋር እንደሸሹና በየዋሻውም እንደተሸሸጉ ጥናቶች ያሳያሉ። እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ የረር አካባቢ የተገኙትም የቤ-ክርስትያን መገልገያዎች የዚያ ዘመን የጦርነት ውጤቶች እንደሆኑ ይገምታሉ። ስለዚህ አዲስ አበባ ከተማ ቀደምት ታሪክ በመቶ ዓመት ውስጥ ብቻ የሚጠራ ሳይሆን መርማሪ ካገኝ ብዙ የታሪክ ሀቆች እንደሚኖሩ በርካታ ማሳያዎች አሉ።

የረር የሚባለው በአዲስ አበባ ዙሪያ የሚገኘው ተራራም በውስጡ በርካታ እና አዳዲስ ግኝቶች በቅርቡ ይሰጡናል ብለን እንገምታለን። በአጠቃላይ አዲስ አበባ እንደ ዋና ከተማነት ወደ 130 ዓመታት ብታስቆጥርም በውስጧ ግን በሺ ዓመት የሚቆጠሩ ታሪካዊ ቅርሶች ያሏት ነች።

እናም የአዲስ አበባ ኦርጂናል ሰፋሪዎች እነማን ናቸው? አዲስ አበባን እድሜዋን ከየት ጀምረን እንቁጠረው? ከ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ተነስተን እንቁጠር ወይስ ከዚያ በፊት? ወይስ ከአፄ ምኒልክ ዘመን?

ለአንድ የሀመር ብሔረሰብ አዲስ አበባ ምኑ ናት? ለአንድ የዳሰነች ብሔሰብ አባልስ? ለአንድ አማራስ? ለአንድ ትግሬስ? ለአንድ ኦሮሞስ? አዲስ አበባ የማን ናት? ይህን ጉዳይ ብዙ ሳናስቀምጠው ቶሎ ብለን መልሡን ሠርተን ማሳረም አለብን። ወደፊትም የግጭት መንስኤ መሆን የለበትም።

ይህን ካልኩ ዘንዳ እስከ ዛሬ እስኪ ዛሬ ዘመናዊት ናት ስለምትባለው አዲስ አበባ ድንገተኛ እድገት እና ስልጣኔ በተመለከተ የተወሰኑ ነገሮችን እንጨዋወት፡-

አለቃዬ አንድ ቀን እንዲህ አለኝ። “እስኪ ስለ አዲስ አበባ የኮንስትራክሽን ታሪክ አንድ መጣጥፍ ለአንባቢዎቻችን ብታቀርብላቸው ምን ይመስልሃል?” ሲል ሀሳብ አቀረበልኝ። እኔም ነገሩ ቀላል ነው በማለት እሺ አልኩት። ወደ ስራዬ ለመግባት የተለያዩ ሰነዶችን ማገላበጥ ነበረብኝ። ነገሩ ከጠበኩት በላይ ከባድ ሆኖብኝ ሰነበተ። ዋናው ማነቆ የሆነብኝ የተለያዩ የጥናት ጽኁፎችና መጻሕፍትን ለማግኘት አዳጋች ነበር። የተቀናበረ የመረጃ መሰነጃ /Archive Centre/ ስለሌለን በአንድ ጊዜ ሁሉንም ጉዳይ ማግኘት የማንችል ህዝቦች ነን። ከሌሎች ሀገሮችም የሚለየን ይሄ ነው። ብቻ ለኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም የቤ-መፃህፍት ሰራተኞ ምስጋና ይግባቸውና ዛሬ የማጫውታችሁን ታሪካችንን እንድንፅፍ ብዙ ተባብረውኛል። አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ ደግሞ ለተለያዩ ጥያቄዎቼ መልስ ስለሰጠኝ በኮንስትራክሽኑ ዘርፍ ጎዶሎነቴን የሞላልኝ ታታሪ ባለሙያ ነው። እናም እስኪ እንጨዋወት።

መቼም ሀገራችን ኢትዮጵያ የኮንስትራክሽን ታሪክ ሲነሳ በታሪክ ውስጥ ከፊት የምትሰለፍ ናት። የሚገርመው ደግሞ ድህነቱም ሲነሳ መጥታ ከፊት ትሰለፋለች። የሚያበሸቀው ድህነቱ እኛ አሁን በሕይወት ያለነው ትውልዶች ባለንበት ወቅት በመሆኑ ነው። ድህነትን ታሪክ እናደርጋለን እያልን ነው። ቶሎ ብናደርገው ጥሩ ነበር። እስኪ ለዛሬ ድህነቱን እንተወውና በኮንስትራክሽን ዘርፍ ያሳለፍናቸውን የታሪክ ክስተቶች እንጨዋወት።

ታሪክ ስንናገር ሁል ጊዜ ከመጀመሪያው ዘመን መጀመር የለብንም። የአክሱምን፣ የላሊበላን፣ የጎንደርን አንስተን ማውጋት አይጠበቅብንም። እነዚህን የኪነ-ህንፃ ልዩ ጥበቦች፣ ዓለም ሁሉ አክብሮ የተቀበላቸው ናቸውና ለጊዜው ስለ እነርሱም እናንሳ። ይልቅ ከመቶ ዓመት በፊት ስለተቆረቆረችው አዲስ አበባ የግንባታ ታሪኳን እናውጋ፡፤

አዲስ አበባ ስትነሳ አፄ ምኒልክ አብረው ብቅ ይላሉ። ዛሬ በሕይወት የሌለው ድንቅዬ ጋዜጠኛ እና ታሪክ ፀሐፊ የነበረው ጳውሎስ ኞኞ በአንድ ወቅት ሰዎች እንዲህ አሉት። “ጋሽ ጳውሎስ፣ አንተ ስትፅፍም ስትናገርም አፄ ምኒልክን ሳትጠቅስ አታልፍም” ይሉታል። እርሱም ሲመልስ፣ “ምን ላድርግ ብላችሁ ነው፤ እኔ አንድ ነገር ልፅፍ ወይም ልናገር ስነሳ ከኔ በፊት አፄ ምኒልክ በጉዳዩ ላይ ብዙ ነገር አድርገው አገኛለሁ፤ ወድጄ አይደለም፤ ምኒልክ እጃቸው ያልገባበት ስልጣኔ የለም” ብሏል። ጳውሎስ እንደተናገረው ስለ ኮንስትራክሽንም ስናነሳ አፄ ምኒልክ ትልቁን ድርሻ ይወስዳሉ።

በእኛ የዘመን አቆጣጠር በ1966 ዓ.ም፤ በፈረንጆቹ ደግሞ በ1974 ዓ.ም የወጣው “ላሴቴማና ኢንግሚስቲካ” የተባለው የኢጣሊያ መፅሔት በ44ኛ ዓመት ቁጥር 2258 ላይ “የማይታመኑ እውነቶች” በሚል ርዕስ ስለ አፄ ምኒልክ ጽሁፍ አቅርቦ ነበር። ፅኁፉ በካርቱን ፎቶ የተደገፈ ነው። ካርቱኑ የሚያሳየው አፄ ምኒልክ ከፊታቸው ያለውን ረጅም ድልድይ በእጃቸው መትተው ሲሰብሩት ነው። ስዕሉ ግራ የሚያጋባ ቢሆንም፤ ጽሑፉ የሚከተሉትን ሀሳብ የያዘ ነው።

አፄ ምኒልክ የተባሉት የኢትዮጵያ መሪ አንድ የተሰራን ድልድይ እ.ኤ.አ. በ1902 በእጃቸው መትተው ሰበሩት። ከዚያም ለመሀንዲሶቹ ይሄ ቀሽም ድልድይ ነው አሉ። ሌላ ድልድይ እንደገና መቱ። እሱ አልተሰበረም። ከዚያም ይሄ ጠንካራ ነው አሉ የሚል ሃሳብ የያዘ ፅሑፍ ነው። መፅሔት ጉዳዩን አጋኖ አቀረበው እንጂ እውነታው ግን የሚከተለው ነው።

አጤ ምኒልክ አልፍሬድ ኤልግ የተባለ የስዊዝ ተወላጅ የሆነ አማካሪ መሐንዲስ ነበራቸው። ይሄ ሰው ታዲያ አንድ ቀን በከተማዋ ውስጥ ወደፊት መሰራት ስላለባቸው ድልድዮች ሞዴል ሰርቶ ያቀርብላቸዋል። ምኒልክ ሞዴሎቹን ከተመለከቱ በኋላ ጥንካሬያቸውን ማረጋገጥ ፈለገ። እናም ሁለቱንም የድልድይ ሞዴሎች በጡጫ በተራ በተራ መቷቸው። አንደኛው ተሰበረ። ሁለተኛው አልነበረም። ምኒልክም ወደ አልፍሬድ ዞር አሉና “ያልተሰበረው ጠንካራ ነው። እሱ ይሰራ” እንዳሉት የኮንስትራክሽን ታሪካችን ያወሳል።

አዲስ አበባ የኢትዮጵያ መናገሻ ከመሆኗ በፊት ይህ ነው የሚባል የግንባታ ታሪክ የለንም። በዘመነ ጎንደር በተለይም ከእቴጌ ምንትዋብ ሞት በኋላ በተከሰተው ዘመነ መሣፍንት አስተዳደር ኢትዮጵያ ብትንትኗ ስለወጣ ዋና መቀመጫ ቦታ የለም ነበር። ዘመነ መሣፍንትን የጣለው አፄ ቴዎድሮስ ራሱ የመንግሥቱን መቀመጫ የሚያደርግበት ቦታ ጠፍቶት አንዴ ጎንደር፣ ሌላ ጊዜ ደብረታቦች፣ ቢቸግረው ደግሞ እጅግ ሰንሰለታማ በሆነው በመቅደላ አምባ ላይ አደረገው። ይሁን እንጂ የዋና ከተማን ጠቀሜታ የተረዳ መሪ ነበር። ያው ዘመኑን ሁሉ በጦርነት አሳለፈና የእርጋታ ጊዜ ሳያገኝ አለፈ።

ከርሱ በኋላ የመጡት አጤ ዮሐንስም መቀሌን ርዕሰ ከተማ አደረጓት። የእርሳቸው ዘመንም የተረጋጋ አልነበረም። ከሸዋው መንግሥት ጋር የነበረው ልብ ለልብ ያለመናበብ ተደምሮ ሌላ ጦርነትም መጣባቸው። ከሱዳን ከመጡት ድርቡሾች ጋር ሠራዊታቸውን ይዘው ሲዋጉ ቆዩ። በኋላም ለሀገራቸው ክብረ ተሰው። ደርቡሾች አንገታቸውን ቆረጡ። ትልቅ ወንጀልና ጭካኔ ፈፀሙ።

ከአፄ ዮሐንስ በኋላ የመጡት አጤ ምኒልክ፣ የኢትዮጵያን መንበረ ሙሴ ተረከቡ። በቴዎድሮስም ሆነ በዮሐንስ ዘመን የነበሩትን የሀገሪቱን ክስተቶች በሚገባ የተረዱ ነበሩ። ኢትዮጵያ እንደ ሀገር ለመቆም ምን ያስፈልጋታል የሚለውን አስበው ጨርስታል። የመንግሥታቸውን መቀመጫ ወደ መሐል ኢትዮጵያ ማለተም ወደ ሸዋ አደረጉ። በደቡብ በምስራቅና በምዕራብ ኢትዮጵያ የአገዛዝ ስርዓታቸውን አስፋፉ። እጅግ ጠንካራ የሚባ የጦ አርበኞችን ከጎናቸው አሰለፉ። በየትኛውም የጦርነት ቀጠና ድል ማድረግ መለያቸው ሆነ። የሰለጠነ የጦር ሠራዊት እና በርካታ ጀነራሎን ይዞ የመጣውን የጣሊያን ወራሪ ባልተጠበቀ ፍጥነት ድምጣማጡን አጠፉት። ቀሪዋን ኢትዮጵያ በፍቅርና በሰላም መግዛትጀመረ።

ከዚህ በኋላ ነው የግንባታ ታሪካችን ብቅ የሚለው። ምኒልክ የእንጦጦ ተራራ ላይ ቤተ-መንግሥታቸውን አገማሽረው ከቆዩ በኋላ አንድ ቀን ባለቤታቸው እቴጌ ጣይቴ አንድ ነገር ይታያቸዋል። እንጦጦ ላይ ሆኖ ቁልቁል የሚታየውን ለጥ ያለ መሬት ለዋና ከተማነት መረጡት። በዚያ ላይ ደግሞ ፍል ውሃ አለው። እናም ቤተ-መንግሥታቸው ወደዚሁ አካባቢ እንዲሀን ሀሳብ አቀረቡ። ሃሳባቸው የሚጣል ስለማይኖው እሺ ተባሉ። ምኒልክ ቤተ-መንግስታቸውን ወደዚሁ ስፍራ አደረጉ። ጣይቱም ይህን ስፍራ “አዲስ አበባ” በማለት ሰየሙት። የዛሬዋ መዲናችን የዚያን ጊዜ መቆርቆር ጀመረች።

ጥለዋት የመጧት እንጦጦም ግንባታ የፈሰሰባት ከተማ ነች። በተለይ ዛሬን ጨምሮ ጥንትም የበርካታ ቱሪስቶች መዳረሻ የሆነው የጥንቱ ቤተ-መንግሥታቸውና የተለያዩ ድንቅ አብያተ ክርስትያናት ይገኙበታል። እነዚህ ግንባታዎች የተካሄዱት ከጎንደር በመጡ የኪነሕንፃ ጥበበኞች አማካይነት እንደነበር ጥናቶች ያመለክታሉ። ምኒልክ አዲስ አበባ ላይ ግን በአብዛኛው የተጠቀሙባቸው ባለሙያዎች የውጭ ሀገር ሰዎችን ነው።

እርግጥ ነው አጤ ምኒልክ የዘመናዊነትን ፅንፍ እንዲይዙ ያደረጋቸው ሐኪም ወርቅነህ እሸቱ ናቸው ይባላል። ሐኪሙ አውሮፓ አድገውና ሰልጥነው ስለመጡ የስልጣኔን ቁልፍ ለምኒልክ ሰጥተዋቸዋል የሚሉ አሉ። እርግጥ ነው ይሄ አንዱ መላምት ቢሆንም፤ ምኒልክ በተፈጥሮአቸውና እንዲሁም ደግሞ አፄ ቴዎድሮስ ቤት በማደጋቸው የሀገራችንን ችግሮች በሚገባ የተረዱ ሰው በመሆናቸው ለስልጣኔ ቅርብ ሆኑ የሚሉ አሉ። ብቻ የ19ኛውን ምዕት የአውሮፓ የኢንዱስትሪ አብዮት የደረሰበት ጎዳና ዘመናዊ አስተሳሰቦችን በመቀበላቸው መሆኑ ምኒልክ በተለያዩ መንገዶች ገብቷቸዋል።

ታዋቂው የሀገራችን ኢትዮጵያ አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ አንድ ግዙፍ መፅሐፍ ከዴኒስ ዥራልድ ጋር በመሆን በጋራ አሳትሟል። የመፅሐፉ ርዕስ /The City and Its Architectural Heritage/ ይሰኛል። በውስጡ የያዘው በርካታ ፎቶግራፎችን እና ፅሁፎችን ነው። ከዚህ ሌላ የዲዛይን ስራ ሁሉ በውስጡ አካቷል። መጽሐፉ ውስጥ ያሉት ታሪኮች በሙሉ የኢደስ አበባን ውልደትና እድገት የሚዘክሩ ናቸው። አይተናቸው የማናውቃቸው በርካታ ፎቶግራፎችን እናገኛለን በመፅሐፉ። ይህን መፅሐፍ ያዘጋጁት አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ በህይወት ዘመን ሊሰራ የሚችል ትልቅ ገፀ-በረከት ለሀገራችንም ሆነ ለተመራማሪዎች አበርክተዋል። ታዲያ በዚህ መፅሐፍ ውስጥ አፄ ምኒሊክ ዋነኛው የግንባታ ታሪክ ገፀ-ባህሪ ሆነው ተቀምጠዋል። እናም ፋሲል ጊዮርጊስን ጠየኩት። ለምን ምኒልክ ልዩ ሆኑ? አልኩት።

እሱም ሲመልስ “ምኒልክ የተለዩ ሰው ናቸው። የዋና ከተማ አስፈላጊነት በጣም የገባቸው ናቸው። በተለይ ደግሞ ለኮንስትራክሽን በጣም ወዳጅ ነበሩ። መንገድና ድልድይ ሲሰራ ቆመው ያያሉ። አንዳንድ ጊዜ ድንጋይ ተሸክመው ሁሉ በስራ ያግዛሉ። ግንበኞችን ሰራተኞችን እየሰሩ ያበረታታ። እርሳቸውን እያየ ህዝቡ ደግሞ በግንባታው ስራ ይሰማራ ነበር። ስልክ፣ ፖስታ፣ መኪና፣ ብስክሌት፣ ውሃ፣ መብራት ወዘተ የገባው በእርሳቸው ዘመን ነው። ይሄ ሁሉ ስልጣኔ ኮንስትራክሽን ይጠይቃል። ለዚህም ነው እርሳቸው ገነው የወጡት” በማለት ፋሲል ያስረዳል።

ከዚህ ሌላ አጤ ምኒልክ ከውጭ ሀገር ባለሙያዎችን አምጥቶ በመቅጠርና ያላቸውን ክህሎት ኢትዮጵያ ላይ እንዲያፈሱ ያደረጉትን ጥረት በጣም እንደሚያደንቀው አርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ ይናገራል። ከውጭ ሀገር ካስመጧቸው ባለሙያዎች መካከል የስዊዝ ተወላጁ አልፍሬድ ኤልግ ዋነኛው እንደሆነና የምኒልክም የምህንድስና አማካሪ እንደነበር የፋሲል መፅሐፍ ያወሳል። ለምሳሌ በ1897 አዲስ አበባ ከተማ ውስጥ ድልድዮች እንዲሰሩ ያማከራቸው ይህ ሰው ነበር።

ስለ አዲስ አበባ የኮንስትራክሽን ታሪክ ሲነሳ የውጭ ባለሙያዎች እርዳታና ተሳትፎ ቀላል አልነበረም። ለምሳሌ ሞንዡር ፋለር የተባለው አውሮፓዊ የተለያዩ የከተማዋን ዲዛይኖች እየሰራ ለምኒልክ አቅርቦላቸዋል። ቤተ-መንግስትንና የሌሎች ግንባታዎችን የወደፊት ገፅታ እየነደፈ አሳይቷቸዋል። ከዚሁ ሰው ጋርም በመሆን አርመኖች፣ ግሪኮችና ኢጣሊያኖች ለምኒልክ ብዙ ዘመናዊ ሃሳቦችን ሰጥተዋቸዋል።

ጳውሎስ ኞኞ ደግሞ በመፅሐፉ ውስጥ እንደገለፀው አጤ ምኒልክ የባቡር መንገድ ለማሰራት በፈለጉ ጊዜ ከነገስታቶቻቸው ጋር የተፃፃፏቸውን ደብዳቤዎች አውጥቷቸዋል። በደብዳቤዎቹ መሠረት የባቡር መንገድ ለማሰራት ምኒልክ አዋጅ አውጥተው ነበር። አዋጁ የሚለው የባቡር መንገድ ስለሚሰራ የኢትዮጵያ ህዝብ መዋጮ እንዲያወጣ የሚያስገድድ ነው። መዋጮው ደግሞ የሚወስነው ሰው ባለው የከብት ብዛት ሆነ። በአንድ ከብት አንድ ብር ተወሰነ። መቶ ከብት ያው መቶ ብር ክፈል ተባለ። በዘመኑ አጠራር በከብት የሚለው “በጭራ አንድ ብር” ይባል ነበር።

እናም በብዙ ውጣ ውረድ ገንዘቡ ተዋጣ። ታዲያ አንድ ጊዜ ይህን የተዋጣውን ገንዘብ ብዛት አዩና ራስ ወሌ ከጀሉ። አፄ ምኒልክን ከተዋጣው ገንዘብ ላይ ብድር ስጡኝ ብለው ራስ ወሌ ደብዳቤ ፃፉ። አጤ ምኒልክም ነገሩ ስላላማራቸው እንዲህ በማለት መለሱ። “ወሌ ሙት አላበድርህም፤ የህዝብ ገንዘብ ግዝት ነው! እኔ መሓላ አለብኝ። የህዝብ ገንዘብ ላመንካት። ይልቅ አንተጋ ያለውን የተዋጣውን ብር ቶሎ ብለህ ላክልኝ” በማለት ምኒልክ ለደብዳቤው መልስ ሰጥተዋል። ሙስና የሌለባቸው መሪ እንደነበሩ ደብዳቤያቸው ያስረዳል።

ምኒልክ ይሄን ከህዝብ የሰበሰቡትን ብር ይዘው ጎበዝ ጎበዝ ባለሙያዎችን እያስመጡ ወደ ግባታው ገቡ። ከባቡር መንገዱ ሌላ በቤቶች ግንባታ ላይም ተሰማሩ። ለምሳሌ በእንጨት የሚሰሩ ቤቶችን የሚያንጸውን ህንዳዊውን ሀጂ ካዋስን አስመጡ። ከሐጂ ካዋስ ጋር ሌሎም አጋዥ የሆኑ ህንዶች መጥተው ነበር። እነዚህ ህንዶች ሙስሊሞች ነበሩ። ይሁን እንጂ ጥበብ በሃይማኖት ስለማትለይ ህንዶቹ በአብያተ ክርስትያናት ግንባታዎች ላይ ሁሉ እንደተሳተፉ የኮንስትራክሽን ታሪካችን ያወሳል።

በዚህም የተነሳ በዚያን ዘመን የተሰሩት ኪነ-ህንጻዎች እስላማዊ ጥበብ /Indo-Islamic Architecture/ ተፅዕኖ እንደነበራቸው አጥኚዎች ይገልጻሉ። ሌሎችም በርካታ የጥበብ ተፅዕኖዎች ያሉባቸውን ኪነ-ህንጻዎች ወደፊት በዝርዝር እናያለን።

ምኒልክ ካመጧቸው የኪነ-ህንጻ ባለሙያዎች መካከል ሚናስ ከሀርበጉያን፣ አቫኪያን አውጎርልያን እና ሳርኪስ ቴሬዚያን ከአርመን ወደ ኢትዮጵያ የመጡ በእንጨት ስራ ላይ ተሰጥኦ የነበራቸው ባለሙያዎች ነበሩ። በእነ ፋሲል ጊዮርሲስ መፅሐፍ ውስጥ ከእነዚህ አርሜኒያዊያን ውስጥ በርካታ ስራዎችን ለኢትዮጵያ የሰራው ሚናስ በሀርበጉያን እንደሆነ ፅፈዋል። ሚናስ ወደ ኢትዮጵያ የመጣው በ1881 ሲሆን በርካታ አብያተ-ክርትያናት፣ መንገዶችን፣ ድልድዮችን፣ እና ቤቶችን ሲቀይስ እስከ 1895 ዓ.ም ድረስ ቆይቷል። አበሾች በዚያን ጊዜ “. . . ሚናስ ብቻ ቀረ ቤት እያፈረሰ” ብለው ይገጥሙበት ነበር። ሚናስ አዲስ አበባን በቅያስ ያተራመሳት ሰው ነበር ይባላል።

ኢትዮጵያ ወደ ዘመናዊ የኮንስትራክሽን ዘርፍ እየዋወቀች መጣች። የመጀመሪያው የሸክላ ፋብሪካ በ1900 ዓ.ም ተቋቋመ። የምኒልክ አማካሪ አልፍሬድም የመጀመሪያውን የብረትና የእንጨት ቅርፅ ማውጫ ማሽን አስተዋወቀ። የብረት ቆረጣ እና ስራ በ1901 ዓ.ም ለባቡር ሐዲዱ ሲባል ተጀመረ። እንዲህ እያለ አለማዊው ግንባታ በሰፊው መካሄድ ጀመረ። የውሃው፣ የስልኩ፣ የመ/ቤቱ ወዘተ ግንባታ ሲፋጠን የሃይማኖት ሰዎች ደግሞ ማጉረምረም ጀመሩ። ቤተ ክርስትያን ተረሳች አሉ።

አጤ ምኒልክ የሃይማኖት ሰዎችንም ጥያቄ ችላ አላሉም። ማስተናገድ ጀመሩ። በዘመነ ምኒልክ የተሰሩ ኪነ-ህንጻዎች አብዛኛዎቹ ባይኖሩም አብያተ ክርስትያናት ግን አሉ። አብያተ ክርስትያናት የህዝብ ንብረት ስለሆኑ ዛሬም ድረስ አሉ። ስለዚህ የዚያን የምኒልክን ዘመን የኪነ-ህንጻ ጥበብ ለአሁኑ ትውልድ ለማስቃኘት በኔ በኩል እነዚህን አብያተ ክርስቲያናት መርጫለሁ። ከዚያም ሌሎች ጥበቦችን እናያለን።

በሀገራችን ኢትዮጵያ ከግንባታዎች ሁሉ የሚቀድመውና በጥንቃቄ የሚሰራው ቤተ-ክርስትያን ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ የቤ-ክርስትያን አሰራር በአብዛኛው ክብነው። ክብ ቅርፅ የሚዘወተርባት ሀገር ነች። ጎጆ ቤቱ፣ ዘፈን ስንዘፍን፣ ሕፃናት ሲጫወቱ፣ ምጣዱ፣ አክንባሎው፣ ረከቦቱ፣ ምድጃው. . . ሁሉ ክብ ነው። ሽምግልናም ስንቀመጥ ክብ ነው። እና ይሄ የክብ አባዜ ከየት መጣ? እርግጥ ነው የክብ የቤተክርስቲያን አሰራር ብቅ ያለው ከ14ኛው መቶ ክፍ ዘመን ጀምሮ እንደሆነ የስነ መለኮት ተመራማሪዎች ያስረዳሉ። አንዳንዶች እንደሚሉት ከደሴ ከተማ ወጣ ብላ በምትገኘው በሐይቅ እስጢፋኖስ አካባቢ እንደተጀመረ ያስረዳሉ። ዝርዝሩ ውስጥ ስንገባ ብቻ የክብ ቤተክርስትያን አሰራር በሀገሪቱ የተለመደ መሆኑን እንያዝ።

የክብ ቤተ-ክርስትያን አሰራር የራሱ የሆኑ ሕግጋትና ደንቦች አሉት። አሰራሩ በተለይም በውስጠኛው የቤቱ አካል በሶስት ክፍሎች የተወቀረ ነው። ይህም የመጀመሪያው “ቅኔ ማህሌት” ሲባል፣ ሁለተኛው ደግሞ “ቅድስት” ሲባል ሦስተኛው “መቅደስ” በመባል ይለያል።

“ቅኔ ማህሌት” የሚባለው ወደ ቤተ-ክርስትያን የሚገቡት አማንያን ሁሉ የሚያመልኩበት ቦታ ነው። ሁለተኛው “ቅድስት” የሚሰኘው ደግሞ ዲያቆናትና ቄሶች ብቻ የሚገቡበት ክፍል ነው። ሦስተኛው ማለትም “መቅደሰ” የሚባለው ታቦት የሚያርፍበት ክፍል ሲሆን፤ የሚገቡትም ለታቦት ቅርብ የሆኑ ቄሶችና ነገስታት ብቻ ናቸው። ይህ ክፍል በልዩ ልዩ ስነ-ጥበባት ስራ ያጌጠ ነው። እና ይሄ የክብ አሰራ ሌሎች ተፅዕኖዎች ሲመጡበት ምን ይሆናል? በአጤ ምኒልክ ዘመን ከተለያዩ ሀገሮች ጥበበኞች በአብያተ ክርስትያናት ግንባታዎች ላይ በመሰማራታቸው የክብ ቤተክርስትያን አሰራር ለየት ባለ መልኩ ሲሰራ ታይቷል።

ለምሳሌ አውሮፓ ውስጥ የጥበብን ትንሳኤ የሚያሳዩ ቅርፆች ይዘወተሩ ነበር። ይህም Renalssance-Style European forms በመባል ይታወቃሉ። እናም ከአውሮፓ የመጡት ጥበበኞች በአብያተ ክርስትያኖቻችን ላይ ይሄን ጥበብ አንፀባርቀዋል። ለአስረጅነት የአራዳ ጊዮርጊስን ቤተክርስትያንና የእራት ኪሎዋን ባዕታ ለማርያምን ቤተክርስትያን መጥቀስ ይቻላል።

የአራዳ ጊዮርጊስ ቤተክርስትያን አገነባብ ላይ የታየው HP Octagounal form የሚባለው ሲሆን፤ አውሮፓዊ ተፅዕኖ ያለበት ስራ ነው። ይሁን እንጂ ውስጣዊ ገፅታውን ቅኔ ማህሌትን፣ ቅድስት እና መቅደስን በስርዓት የያዘ ነው። ውጪአዊ ቅርፁ እንጂ ውስጣዊ ቅርፁ ከጥንታዊው ክብ ቤተ-ክርስትያን አልተለየም።

መቼም እየተጨዋወትን ያለነው ነገር ታሪክም ነውና ስለ አራዳ ጊዮርጊስ አሰራር የማውቀውን ላጫውታችሁ ልለፍ።

የአድዋን ድል ለማስታወስ ራስ ዳርጌ የቅዱስ ጊዮርጊስን ቤተ-ክርስትያን ቢራቢራሳ በተሰኘ ቦታ ላይ አሰሩ። የመጀመሪያው የጊዮርጊስ ቤተክርስትያን ቢርቢርሳ ላይ የተሰራው በ1897 ሲሆን፣ ይህም በ1529 ዓ.ም በግራኝ አህመድ ጦርነት ወቅት የተቃጠለውንም ለመተካት ነበር ራስ ዳርጌ ይህን ያደረጉት። ራስ ዳርጌ የምኒልክ አጎት ናቸው። የራስ ዳርጌ ሦስተኛ ትውልድ የሆኑት ልጅ እንግዳ ገብረክርስቶስ መሿለኪያ አካባቢ ዛሬም አለ።

አሁን አራዳ ላይ ውበትን ተላብሶ የቆመው የጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን የተሰራው እ.ኤ.አ. ከ1906 እስከ 1911 ነበር። የተሰራውም በኢጣሊያዊ መሐንዲስ ካስታግና እና በበላይ ተቆጣጣሪ አርክቴክት በግሪካዊው ኦርፋናዲስ ነበር። ይህ አውሮፓዊ ስልጣኔን የሚያሳየው አክታጎናል ቅርፅ ያለው ውብ ቤተ-ክርስትያን በቅርፅ ግቢው ውስጥ የመጀመሪያውን የጦር ሚኒስትር የፊታውራሪ ሀብተጊዮርጊስ አስክሬን ይዟል።

የጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን በ1929 ዓ.ም በኢጣሊያ ወራሪ ወቅት በፋሽስቶች ከፍተኛ ጉዳት የደረሰበት ሲሆን፤ ቀሳውስቱም ታቦቱን አሸሽተው ወደ ይፋት ወስደውት ነበር። ከዓት በኋላ ጣሊያኖቹ ራሳቸው ጠግነውት ነበር። ይሁን እንጂ ቤተ-ክርስትያኑ በስርዓት የተጠበነው ከወረራው በኋላ በኢትዮጵያዊያኖች ሲሆን፤ ታቦቱም ከይፋት ተመልሶ ገብቷል። ዛሬ በከተማችን ካሉት ምርጥ ሙዚየሞች ውስጥ አንዱን የያዘው የአራዳው ጊዮርጊስ ቀደም ሲል ቅኔና ዜማ የሚማሩበት ደብር ሲሆን፣ ምኒልክና ጣይቱም ዘውድ ደፍተውበታል።

በነገራችን ላይ አዲስ አበባ ላይ የተለያዩ መስኪዶችም የተሰሩበት ከተማ እንደነበረች አብዱልፈታህ አብደላ፣ የአዲስ አበባ መስኪዶች ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ አስፍረዋል። ታታሪው ደራሲ ብርሃኑ ሰሙ ደግሞ ከእንጦጦ ሐሙስ ገበያ እስከ መርካቶ (ከ1879 እስከ 2000 ዓ.ም ) በተሰኘው መፅሐፉ፣ አዲስ አበባ ከተማ ከተመሰረተች በ11ኛው ዓመት አካባቢ 2ሺህ ያህል የእስልምና እምነት ተከታዮ በከተማው ውስጥ እንደነበሩ ይገልጻል። አጤ ምኒልክም የሀጂ ወሌ መሐመድ መስኪድን ጨምሮ ለመላው ሙስሊም ማህበረሰብ ብዙ ሰርተዋል።

ወደ ዋናው ርዕሰ ጉዳያችን እመለስ። የአፄ ምኒልክ የኪነ-ህንጻ ግንባታ ትኩረቱን በአብያተ -ክርስቲያናትና በቤተ-መንግሥቶች ላይ አደረጉ። በቤተ-ክርስትያናት ላይ ያሉት አሻራዎች ዛሩም ቢኖሩም ግን አንዳንድ ነገሮቻቸው ተቀይሯል። የቀየሩት ደግሞ ልጃቸው ንግሥት ዘውዲቱ ናቸው።

ንግሥት ዘውዲቱ አባታቸው አጤ ምኒልክን እጅግ በጣም ይወዷቸው ነበር። ምኒልክ ሲያርፉ ዘውዲቱ ተተኩ። ታዲያ ዘውዲቱ በኢትዮጵያ ታሪክ በርካታ ቤተ-ክርስትያናት በማነፅ ይታወቃሉ። አባታቸው ምኒልክ ያሰሯቸውን ቤተ-ክርስትያናት በማሳደስ ለአባታቸው ያላቸውን ፍቅር በወቅቱ ይገልፁ ነበር። ነገር ግን ያን ዋናውን የምኒልክን የኪነ-ህንጻ ኦርጅናል ግንባታ በተወሰነ ደረጃ እድሳቱ ለውጦታል።

በአንዳንድ ታሪክ ፀሐፊዎች ምኒልክ ያሰሯቸውን አብያተ -ክርስትያናት ሁሉ ዘውዲቱ ናቸው ያሰሯቸው እየተባለ ተፅፏል። እርግጥ ነው ሙሉ እድሳት ሲያደርጉ “ኮፒ ራይቱ” ለዘውዲቱ ተሰጠ። እንዲህ አይነት ሁኔታ በዘመነ ጎንደርም ታይቷል። በስነጥበብ ርቀታቸው አይንን የሚያማልሉት ስዕሎች ያሉበት ደብረብርሃን ስላሴ በቴክርስትያን መጀመሪያ ያሰሩት አድያም ሰገድ እያሱ ነበሩ። ቤተ-ክርስትያኑም ክብ ነበር። ታዲያ አንድ ቀን በመብረቅ አደጋ ጉዳት ይደርስበታል። በወቅቱ አድያም ሰገድ እያሱ በዙፋ ላይ አልነበሩም። የነበሩት ልጃቸው አፄ ዳዊት ናቸው። እናም አፄ ዳዊት ጉዳት የነበረውን ባለ አራት ማዕዘን አድርገው /Rectangular/ ቤተ-ክርስትያን አድርገው ዛሬ ጎንደር ከተማ ላይ የሚታየውን አቆሙት። ጥያቄው ደብረብርሃን ሥላሴን ማን ሰራው ሲባል ማን ይባል? ኢያሱ ወይስ ዳዊት?

ልክ እንደዚያው ሁሉ በምኒልክና በዘውዲቱ መሀል ታሪክ ፀሐፊዎች ሲወዛገቡ ይታያሉ። ለምሳሌ አዲስ አበባ ውስጥ ያለውን ቀራንዮ መድሃአለምን ቤተክርስትያን መጀመሪያ ያሰሩት ንጉሥ ሳህለ ሥላሴ ነበሩ። አጤ ምኒልክ ደግሞ እንደገና አሳድሰው አሰሩት። ከዚያ ደግሞ ንግስት ዘውዲቱ አሰሩት። ማን አሰራው የሚለው የሚያምታታው እዚህ ላይ ነው።

የቅዱስ ሩፋኤልን ቤተክርስትያን መጀመሪያ ያሰሩት ምኒልክ ናቸው። ይህ ቤተ-ክርስትያን እንደገና በዘውዲቱ ብዙ ማሻሻያዎች ተደርገውለት ተሰርቷል።

ከዚህ ሌላ ቅዱስ ዑራኤል ቤተክርስትያን ጥንት ያቆሙት ምኒልክ ናቸው። በኋላ ልጃቸው ዘውዲቱ እንደገና አሰሩት። ማን ሰራው ሲባል ግማሹ ምኒልክ ይላል። ሌላው ዘውዲቱ ይላል።

እንጦጦ ማርያም ቤተክርስትያን የተሰራችው አዲስ አበባ ከመቆርቆርዋ በፊት ነው። የተገነባችውም አጤ ምኒልክ በ1890 የጎጃሙን ንጉሥ ተክለሃይማኖትን በእንባቦ ጦርነት ድል ካደረጓቸው በኋላ ነበር። ታቦቱም መጥቶ የገባው በጎጃም ነበር። የመጀመሪያዋ እንጦጦ ማርያም ቅርጿ ክብ ሲሆን በድንጋይ፣ በሞርታር፣ እና በሌሎም የመገንቢያ ቁሳቆሶች የታነፀች ነበረች። እንደ ፀሐፊ ትዕዛዝ ገብረሥላሴ ገለፃ ከሆነ በምርቃቷ ቀን በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ከብቶች ታርደው ሀበሻ ሲደሰት ቆይቷል። ይህችን የእንጦጦ ማርያምን ቤተክርስትያን እንደገና አሳድሰው ያሰሯት ንግሥት ዘውዲቱ ናቸው። በውስጧም ውብ ስሎች እንዲሳሉ አድርገዋል። በአሁኑ ወቅት የምናያቸውን ስዕሎች የሳሏቸው አለቃ ኅሩይ የተባሉ የስነ-ጥበብ ባለሙያ ነበሩ። እና ምኒልክን እና ዘውዲቱን እንዴት እንግለፃቸው?

እርግጥ ነው ዘውዲቱ ብቻቸውን ያሰሯቸው አብያተ-ክርስትያናት በርካታ ናቸው። ከነዚህም ውስጥ የመርካቶውን ደብረአሚን ተክለሃይማኖት፣ የጉለሌውን ጴጥሮስ ወጳውሎስ እና ቁስቋምን እና ቅዱስ ዮስፍ አብያተ ክርስትያናት ከብዙ በጥቂቱ ይጠቀሳሉ፡፤

በአጠቃላይ ግን እነዚህ አብያተ-ክርስትያናት የኪነ-ህንፃ ጥበብ አሻራ ያረፈባቸው ስራዎች ናቸው። ዛሬም ድረስ በውበት አጊጠውና ከምዕምናን አልፈው የጎኝዎችን ቀልብ የሚገዙት በስርዓት ተጠብቀው የተሸጋገሩ ጥበቦች ስለሆኑ ነው። በዘመናቸው ቀላል የማይባል ዕውቀትና የሰው ሃይል የፈሰሰባቸው ናቸው። የአብያተ ክርስትያናት አሰራር በኢትዮጵያ ውስጥ ዋነኞቹ የቱሪስት መስህቦችም እንደሆኑ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በጥናታቸው ላይ ይገልጻሉ።

ከዚህ ሌላ በአዲስ አበባ ከተማ የኪነ-ህንጻ ታሪክ ውስጥ የጎላ ስፍራ የሚሰጣቸው ታላላቅ ቅርሶች አሉ። እነዚህን ቅርሶ The City znede its Architectural Heritage በተሰኘው በነአርክቴክት ፋሲል ጊዮርጊስ መፅሐፍ ውስጥ በሚገባ ተዘርዝረዋል። ጥቂቶቹን ላስታውሳችሁ።

የቢትወደድ ኃይለጊዮርጊስ ቤት

ይህ ቤት ከአራዳው ጊዮርጊስ ቤተክርስትያን ፊት ለፊት የሚገኘው ዛሬ ፍርድ ቤት የሆነው ወይም ደግሞ የጥንቱ የአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት የሚባለው ነው። ቤቱ የቢትወደድ ኃይለጊዮርጊስ ነበር። የተገነባው በ19ኛ ምዕተ ዓመት መገባደጃ ላይ ነበር። የዛሬን አያድርገውና በዘመኑ እጅግ ውብ የሚባል የኪነ-ህንፃ አሻራ ያረፈበት ነበር።

ቢትወደድ ኃይለጊዮርጊስ የምኒልክ የቅርብ ሰው ከመሆናቸው በላይ የገንዘብ ሚኒስቴር እንዲሁም የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴ ሆነው አገልግለዋል። እጅግ ሀብታምም ነበሩ። በ1916 ዓ.ም ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዙፋን ላይ ሲወጡ ቢትወደድ እና ልጅ እያሱ የጠበቀ ጓደኝነት ስለነበራቸው በአፄ ኃይለሥላሴ የተጠሉ ሆኑ። ከዚያም ቤታቸው ወደ ማዘጋጃ ቤትነት ተቀየረ። ዛሬ ከፍተኛ እድሳትን ጥበቃ ከሚያስፈልጋቸው ቅርሶች መካከል አንዱ ነው።

የሼህ ሆጆሌ ቤት

የሼህ ሆጀሌ ቤት የሚገኘው ጉለሌ ቅዱስ ሩፋሴል ቤተ-ክርስትያን አካባቢ ነው። ቤታቸው አዲስ አበባ ውስጥ ካሉ የግል መኖሪያ ቤቶች በትልቅነቱ ወደር ያልተገኘለት ነው። ከምዕራብ እስከ ምስራቅ ያለው ርዝመቱ 90 ሜትር ነው። ወደ ላይ ደግሞ 10 ሜትር ነው። በቤቱ ያሉትን የእንጨት ስራዎች የሰሩት ህንዶች ሲሆኑ ቀሪውን ኢትዮጵያዊያን ናቸው።

ሼህ ሆጆሌ ከቤንሻንጉል የመጡ ሲሆን የአሶሳ ህዝብ ባህላዊ መሪ ነበሩ። ወደ አዲስ አበባ ሲመጡ በበርካታ ሰዎች ታጅበው ነበር። በጣም ሀብታምም እንደነበሩ ይነገራል። ወደ አዲስ አበባ ወርቅ እያመጡ ይነግዱ ነበር። አጤ ምኒልክ ራስ ላድርግህ ቢሏቸው የምጠራበት ማዕረጌ “ሼህ” ይሻለኛል ብለው እምቢ አሉ። ምኒልክም ተገርመው እንደነበር ይነገራል። ይህ የሼህ ሆጀሌ ቤት ዛሬ ከፊሉ ት/ቤት ሲሆን ቀሪው ደግሞ የሰዎች መኖሪያ ቤት ነው። ከከተማችን ቅርሶች መካከል ልዩ የሆነው ይህ ቤት ከፍተኛ እንክብካቤ ያስፈልገዋል።

የራስ ብሩ ወልደገብርኤል ቤት

ከመስቀል አደባባይ ጀርባ ያለው ቦታ ሁሉ የእርሳቸው ነበር። ዛሬ የአዲስ አበባ ቱሪዝም ቢሮ የሆነው የርሳቸው ቤት ነው። ራስ ብሩ ኮንታ፣ ከፋ፣ ሲዳሞና ወለጋን ያስተዳደሩ የምኒልክ ቅርብ ሰው ነበሩ። ጥንት እርሳቸው በመኪና ሲሄዱ በርካታ አጃቢዎች በፈረሶች መኪናቸውን አጅበው ይጓዙ እንደነበር ተፅፏል። ይሄ የራስ ብሩ ቤት በተሻለ ሁኔታ ከተጠበቁ የአዲስ አበባ የኪነ-ህንጻ ጥበቦች መካከል አንዱ ነው። 

በዛሬ ፅሁፌ ሁሉንም ነገር ለኮፍ ነው ያደረኩት። እያንዳንዱ ሀገር የኪነ-ህንፃ ታሪክ አለው። የእኛም አዲስ አበባ አልጠበቅንላትም እንጂ በርካታ የሚነገሩላት ታሪኮችንና ቅርሶች አሏት። በሌላ ጽሁፌ እነርሱን አስተዋውቃችኋለሁ። ለምሳሌ የምኒልክን ዋነኛ አማካሪ የአልፌሬድ ኤልግ ቤትንና አሰራሩን፣ የአፈንጉሥ ነሲቡን ቤት፣ የአፈንጉሥ ጥላሁን ቤትን፣ የደጃዝማች አያሌው ብሩን፣ የራስ ከበደ መንገሻን፣ የራስ ናደው አባ ወሎ፣ የፊታውራሪ ኃብተጊዮርጊስን እና ልዩ ልዩ ታሪካዊ ኪነ-ህንጻዎችን አስተዋውቃችኋለሁ። ቀጥሎም ዘመነ ኃይለስላሴ፣ ዘመነ ኢጣሊያ ወረራን፣ ዘመነ ደርግንና ዘመነ ኢህአዴግን የኮንስትራክሽን ታሪካችንን እናወጋለን። የነገ እና የወደፊት ሰው ይበለን።

      

 

በጥበቡ በለጠ

በኢትዮጵያ ውስጥ ኃይማኖቶች ረጅም እድሜ አስቆጥረዋል፤ ከአለም ሀገራትም ኃይማኖት የተሰበከባት ጥንታዊት ሐገር እያልን ብንጠራትም ሐይማኖትን ግን በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን መስበክ አልተፈቀደላትም። በኢትዮጵያ የሚዲያ ሕግ የሐይማኖት ስብከት እና ትምሕርት በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን አልተፈቀደም። ያልተፈቀደበት ምክንያት የራሱ የሆነ ዝርዝር መልሶች ሊኖሩት ይላሉ። በዋናነት ግን ሐይማኖት ስሡ (Sensitive)  የሆነ ተቋም ስለሆነ በቀላሉ የሰውን ልጅ በአሉታዊም ሆነ በአዎንታዊ መልኩ የመቀስቀስ ባሕሪ ስላለው ጥንቃቄ ሊወሠድበት እንደሚገባ ከ15 አመታት በፊት የብሮድካስት ሕግ ሲረቀቅ ይነገር ነበር። ባጠቃላይ በኢትዮጵያ ሚዲያ በተለይ በሬዲዮ እና ቴሌቪዥን ሐይማኖትን መስበክ ሲከለከል የሐይማኖት ተቋማቱ ዝም አላሉም። ሌላ አማራጭ ፈለጉ። ይህ አማራጭ ደግሞ ከውጭ ሀገር ሆነው ወደ ሐገር ውስጥ ሐይማኖታዊ ጉዳዮችን ማሰራጨትን ዋናው መፍትሔ አድርገው ወስደውታል።

በኢትዮጵያ የሚዲያ ታሪክ ሌላ አማራጭ ሆኖ እያገለገለ ያለው EBS የተባለው ቴሌቪዥን ጣቢያ ነው። EBS በተለይ ለመካከለኛው እና ለከፍተኛው የኑሮ ጣሪያ ላይ ለሚኖረው ኢትዮጵያዊ ጥሩ አማራጭ ሆኖ ቀርቧል። ለመካከለኛው ኑሮ ውስጥ ላሉት የተለያዩ ትምሕርታዊ እና የመዝናኛ ኘሮግራሞችን ያቀርባል። ቶክ ሾው፤ የኃይማኖት ስብከቶችና ፍልስፍናዎች ኪነ-ጥበባት እና የመሣሠሉትን መካከለኛ የኑሮ ደረጃ ላይ ላሉ (Middle Class Communities) ያቀርባል።

የከፍተኛ ጣሪያ ላይ ላሉ  የገቢ ምንጫቸው ንሮ የልጆቻቸውን ልደት በቴሌቪዥን ለሚያቀርቡት ኢትዮጵያዊያንም ያገለግላል። የሀብታም ልጆችን የኑሮ ጣሪያም ያሣየናል። ከአርባ አመታት በፊት ንጉስ ኃይለሥላሴ ልደታቸውን 80 ሻማ አብርተው ኬክ ቆርሰው አከበሩ ብሎ ያ-ትውልድ ከስልጣናቸው አወረዳቸው። የያ ትውልድ ልጆች ደግሞ በአሁኑ ወቅት ልደታቸውን ኬክ እየቆረሱ ከእድሜያቸው በላይ ትዝታቸውን እያወጉ በቴሌቪዥን ያቀርባሉ፤ ይቀርባሉ። EBS እነዚህን የኢትዮጵያዊያንን የኑሮ ወርቅ እና ሰም ገፅታዎች እያሣየን ነው።

ግን አንድ ነገር ሁሌም ይገርመኛል። ያለፈውን ስርዓት የኮነንበት አይንህ ላፈር ብለን ከመቃብር ከከተትነው በኋላ የእሡን ድርጊት መልሰን እንቀጥለዋለን። ቁጭ ብዬ ሣስበው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ያውም የመጨረሻቸውን ልደት አከበሩ ተብለው ሕዝብ በድርቅ እየተሠደደ እና እየሞተ እርሣቸው ልደት ያከብራሉ እየተባሉ ሲወቀሡ ቆይተዋል። ከዚያም ይሕች ምክንያት ሆነችና ሌባ ተብለው ከመንበረ ሥልጣናቸው ወርደው ተገደሉ። ልደትን ማክበር ዛሬ በቴሌቪዥን እየተላለፈ ነው። ዛሬም ኢትዮጵያ በድርቅ ውስጥ ነች። ሰዎች ችጋር አጋጥሟቸዋል። የተራቡ ልጆች አሉ። ልደታቸውን ድል ባለ ድግስ የሚያቀርቡ አሉ። ሕይወት ያለፈውን መድገም ነው።

ወደ ዋናው ቁም ነገሬ እመጣለሁ ብዬ የዘመን ክፍተት ውስጥ ዋኘሁ። ቁም ነገሬ ስለ ኃይማኖት ስብከት ትምሕርትና ፍልስፍና በተለይ በ EBS ቴሌቪዥን ጣቢያ መተላለፍ ከጀመሩ ሰንበትበት ከማለታቸው አንፃር የተወሠነች ነገር ጣል ማድረግ ፈልጌ ነው።

ቀደም ሲል አንደገለፅኩት ኃይማኖታዊ ጉዳዮችን በሬዲዮ እና በቴሌቪዥን ማሠራጨት በሐገሪቱ ሕግ አይፈቀድም። በ EBS የሚተላለፍበት ምክንያት አንደኛ የቴሌቪዥን ሥርጭቱ ከሰሜን አሜሪካ የሚመጣ በመሆኑ ይመስለኛል። ሁለተኛው ምክንያት እነዚህ የኃይማኖት ኘሮግራሞች አጫጭር ስለሆኑ እና ሁሉም የራሱ የሆነ የአየር ሰዓት ሣይዳላ ስለተሠጠው እምብዛም አጨቃጫቂ ጉዳዮች አልተከሠቱበትም። ሦስተኛው ምክንያት የሚመስለኝ የሚተላለፉት የኃይማኖት ኘሮግራሞች እርስ በርሣቸው አልተጣሉም። አንዱ ሌላውን አልነቀፈም። በዚህ የተነሣ እርስ በርሣቸው ኮሽታ ሣይሠማባቸው ለተወሠኑ ጊዜያት ቆየተው ነበር።

አሁን አሁን ደግሞ ድንገት አስደንጋጭ ሁኔታዎች እየተከሠቱ ነው። ከሚተላለፉት ኘሮግራሞች ውስጥ ሦስቱ ተቋርጠዋል። እነዚህም የማሕበረ ቅዱሣኑ፤ ታኦሎጐስ እና ቃለ-አዋዲ የተሰኙት ናቸው። የተቋረጡበት ምክንያት ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስትያን በተፃፈ ቅሬታ ነው። ስለ ኘሮግራሞቹ መቋረጥ ዝርዝር መረጃ እስካሁን አልቀረበበትም። ለምሣሌ ምን አጠፉ? ምን ወንጀል ሠሩ? ማነው የሚያግዳቸው? በእገዳው ምክንያት የሚፈጠር ሌላ ችግርን ማነው ኃላፊነት የሚወስደው? በሚሉትና በሌሎችም ጉዳዮች ላይ ትንፍሽ ያለ የለም።

እንዲቋረጡ ትዕዛዝ ከተላለፈባቸው ውስጥ ሁለቱ ማለትም ታኦሎጐስ እና ቃለ-አዋዲ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ተከታዮች ዘንድ የተቃውሞ ፊርማ ሲሠባሠብባቸው ነበር። የፊርማው ማሠባሠቢያ ኃሣብ እንደሚገልፀው እነዚህ ሁለቱ የቴሌቪዥን ኘሮግራሞች የቤተ-ክርስትያኒቱን ስርአተ-አምልኮ አይጠብቁም በሚል መንፈስ ነው።

ቀደም ሲል እንደገለፅኩት ኃይማኖት ስሡ (Sensitive)  ነው። በቀላሉ ሠዎችን በብዛት ሊያንቀሣቅስ የሚችል ተቋም ነው። በብዙ መልኩ ኃይማኖት ተጠየቅ (Logic) የለውም። ጉዳዩ ማመን ነው። በብዛት ሆነው ያመኑበት እንደ ትክክል ይቆጠራል። የብዙሃን ድምፅ (Majority Vote)  አለው ኃይማኖት። ቃለ-አዋዲ እና ታኦሎጐስ የዚያ ሰለባ ሣይሆኑ አልቀሩም።

ለመሆኑ ኃይማኖት ነፃነት የለውም? ተብሎም ሊጠየቅ ይችላል። በሐገሪቱ ውስጥ የኃይማኖት ነፃነት ተፈቅዷል። ማንኛውም ሠው የፈለገውን እምነት መከተል ማቋቋም ወዘተ ይችላል። በኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትናም ሆነ እስልምና ብሎም የጁዳይዝም እምነት በዋናነት ሕጋዊ መሠረት ኖሯቸው ለበርካታ አመታት ኖረዋል። ከ1983 ዓ.ም በኋላ ደግሞ ቀድሞ እንደ ባዕድ አምልኮ ይቆጠሩ የነበሩ እምነቶች ሁሉ ሕጋዊ ነፃነት ተሠጥቷቸው መንቀሣቀስ ይችላሉ።

ጥያቄው የመጣው በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ስም ከቤተ-ክርስትያኒቱ ቀኖና እና ዶግማ ውጭ መስበክ ማስተማር ጉባኤ መምራት አይቻልም የሚለው ነው። የተቃውሞ ፊርማም የሠበሠቡት አካላት ዋነኛው ጥያቄያቸው ይሔ ነው። ይሁን እንጂ እነዚህ ሁለቱ ኘሮግራሞች መጀመሪያውኑ የመስበክ፤ የማስተማር፤ ጉባኤ የመምራት ኃላፊነትን የሠጠቻቸው ቤተ-ክርስትያኒቱ አይደለችም። እነርሱ ራሣቸው የቤተ-ክርስትያኒቱ ልጆች ነን፤ በእሷ አስተምህሮት ያደግን ነን፤ ብለው የራሣቸውን መንገድ የተከተሉ ናቸው። ተቃዋሚዎቻቸው ደግሞ ከሌላ የእምነት ተቋም ምድብ ውስጥ ያስገቧቸዋል።

የዚያ መወነጃጀል ትርፉ ምንድን ነው? በመወነጃጀሉ መካከል ምን ይፈጠራል? ማን ይጐዳል? ትርፍና ኪሣራው ተሠልቷል ወይ?

የመወነጃጀሉ ፍፃሜ በቤተ-ክርስትያኒቱ ውስጥ ሕጋዊ ተቋም የነበረውን የማሕበረ ቅዱሣንን የቴሌቪዥን ኘሮግራም ጨምሮ ቃለ አዋዲ እና ታኦሎጐስ የተሠኙት ኘሮግራሞች ሁሉም እንዲቋረጡ ተደርጓል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያንም ከስንትና ስንት አመታት በኋላ ያገኘችውን የቴሌቪዥን ስርጭት ተዘጋባት። የቤተ-ክርስትያኒቱ ተከታዮች የሚከታተሉትን ኘሮግራሞች አጡ። ሰአቱ ባዶ ሆነ።

በአንፃሩ ደግሞ የሌሎቹ ኃይማኖቶች የቴሌቪዥን ስርጭት እንደቀጠለ ነው። በልዩ ልዩ የኘሮቴስታንት ኃይማኖት ተቋማት እና አብያተ-ክርስትያናት የቴሌቪዥን ኘሮግራሞች እየቀረቡ ነው። ኦርቶዶክስ በፀብ እና በንትርክ ዝግትግት ስትል ሌሎቹ ደግሞ እየደማመቁ ነው። ቴሌቪዥን ጣቢያው EBS ሚዛናዊነት ባጣው በዚህ ጉዳይ የተቸገረ ይመስላል። ምክንያቱም የአየር ሰአቱን በተመለከተ የተፈጠረውን ችግር እየፃፈ መግለጫ ይሠጣል።

በኃይማኖት ውስጥ ትርፍና ኪሣራ የለም እስካልተባለ ድረስ የኦርቶዶክስ ኃይማኖት ተከታዮች እየተጐዱ ነው። በአያሌው ኦርቶዶክሶዋዊ መረጃዎች የዳበረው የማሕበረ ቅዱሣን የቴሌቪዥን ኘርግራም በመታገዱም ከፍተኛ ጉዳት ማስከተሉ አይቀርም። ወጣቶች ከአንድ የኃይማኖት ተቋም ብቻ የሚተላለፉ የቴሌቪዥን ኘሮግራሞችን እንዲከታተሉ ግድ ሆኖባቸዋል። የኃይማኖት ሜዳው ተመጣጣኝ አልሆነም። ለዚህ አለመመጣጠን ተጠያቂው ማን ነው?

ለመሆኑ የእነዚህ የቴሌቪዥን ኘሮግራሞች እንዲቋረጡ ለምን ተወሠነ? ጥፋታቸው ወደ ብሮድካስት ኤጀንሲ ሔዶ ታይቶ ነው  የፀደቀው? ማን ነው ጥፋተኝነታቸውን ያረጋገጠው? ቤተ-ክርስትያንን፤ ሀይማኖትን፤ አማኒያኑን እና አማኒያቱን የጐዳ ምን ድርጊት ፈፀሙ? የነዚህ ኘሮግራሞች መኖር ወይስ መዘጋት ነው የሚጠቅመው?

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ከዚህ ቀደም በውስጥዋ ብዙ ነገሮች እየተከሠቱ በጭቅጭቅ እና በንትርክ አያሌ ነገሮች አልፈዋል። ለምሣሌ የቀድሞው ፓትርያርክ አቡን ጳውሎስ ለምን ነጭ ልብስ ይለብሣሉ በሚል ብዙ እሠጣ-አገባ ነበር። ግን መፍትሔ ሣያገኝ አልፏል። የአቡነ ጳውሎስ ፎቶዎች በየ አብያተ-ክርስትያናቱ ሲለጠፉ ጉምጉምትዎች ተሠምተው ነበር። “ይሔ ጉዳይ ልክ አይደለም፤  የቤተ-ክርስትያኒቱን ስርዓት የጠበቀ አይደለም” የሚሉ ድምፆች ይሠሙ ነበር። ያስተናገዳቸው የለም። ፎቶዎቻቸው እስከ አሁን ድረስ ተሠቅለው ይገኛሉ። አቡነ ጳውሎስ ቦሌ መድኃኒያለም ቤተ-ክርስትያን ፊት ለፊት በሕይወት እያሉ ሐውልት ቆመላቸው ።

ለሐይማኖት መሪ ሐውልት አይቆምም፤ የቤተ-ክርስትያኒቱም ስርዓት አይደለም ተብሎ ብዙ ግር ግር ነበር። ለዚህ ግርግር መፍትሔ ተሠጥቶ ነበር። ያንን መፍትሔ እስከ አሁን ድረስ ተፈፃሚ ያደረገ የለም። በቤተ-ክርስትያኒቱ ውስጥ የሚታዩት ልዩ ልዩ ምዝበራዎች እስከ አሁን ድረስ እልባት አላገኙም። የዲያቆናት፤ የቀሣውስት፤ የጳጳሣት ስደት ከምን ግዜውም በላይ ብሷል። ቤተ-ክርስትያኒቱን በርካታ ፈተናዎች ገጥመዋታል። በነዚህ ሁሉ ችግሮች ውስጥ ያለችውን ቤተ-ክርስትያን ድምጿን እና ገፅታዋን ከቴሌቪዥን ላይ ማጥፋት ለምን አስፈለገ?

EBS ቴሌቪዥን ጣቢያ ከብሮድካስት ባለስልጣን ዘንድ ትዕዛዝ እስካልመጣለት ድረስ ቤተክርስቲያኒቱ በፃፈችው ደብዳቤ ብቻ እነዚህን ኘሮግራሞች ማቋረጠ ያለበት አይመስለኝም።

 

በጥበቡ በለጠ

ዛሬ የታላቁ የነብዩ መሐመድ ልደት ነው። ይህ የልደት ቀን በመላው ዓለም ያሉ የሙስሊም እምነት ተከታች በሙሉ ማለት ይቻላል የሚያከብሩት ነው። በመካከለኛው ምስራቅ ከምን ግዜውም በተለየ መልኩ ሰላም የታጣበት ወቅት በመሆኑ በርካታ የሙስሊም ኃይማኖት ተከታዮች ችግር ውስጥ ናቸው። ከአፍሪካዊቷ ሐገር ከሊቢያ ብንነሣ ማሊ፤ ናይጄሪያ፤ ሶማሌያ፤ ግብፅን አክለን ወደ የመን፤ ሶርያ፤ ኢራቅ እያልን በርካታ ሀገራትን እና ሕዝቦችን ብናነሣ በአያሌ ችግሮች ውስጥ ተዘፍቀዋል። እናም የዘንድሮው በዓል ብዙ የሚፀለይበት ሰላም በምድሪቱ ላይ እንዲሰፍን ፈጣሪ የሚለመንበትም ወቅት ሊሆን አንደሚችል ይገመታል።

የነብዩ መሐመድ ስም እና ታሪክ በተነሣ ቁጥር የኢትዮጵያ ስም እና ታሪክም አብሮ ብቅ ማለቱ አይቀርም። የሕይወት ታሪካቸው እንደሚያወሣው ነብዩ በሕፃንነታቸው እናታቸው ከዚህ አለም በሞት ሲለዩ ሞግዚቶች ተቀጥረውላቸው ነበር። ከነዚህ ሞግዚቶች መካከል ለነብዩ ቅርብ የነበሩት ኢትዮጵያዊቷ እሙአይመን ነበሩ። ኢትዮጵያዊቷ እሙአይመን ከአክሱም አካባቢ ወደ መካ ሔደው ነብዩን ጡት ሁሉ እያጠቡ ያሣደጓቸው እንደነበር በርካታ የታሪክ ፀሐፍት ገልፀዋል።

አቶ አማረ አፈለ ብሻው የተባሉ ፀሐፊ ኢትዮጵያ የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የሥልጣኔ ምንጭ ናት በተሰኘው መፅሃፋቸው ውስጥ ይሕን ጉዳይ በተመለከተ በርካታ መረጃዎችን ሰብስበው አሣትመዋል። እንደርሣቸው አባባል ነብዩ መሐመድ ጡት አጥብተው ካሣደጓቸው ከእሙ አይመን ሌላም ከበርካታ ኢትዮጵያዊያን ጋር ወዳጅነት እንደነበራቸው እየዘረዘሩ ፅፈዋል።

ኧሰት የባሕልና የታሪክ መሠረት በተሰኘው መፅሃፍ ውስጥ ነብዩ በሕፃንነታቸው ከእናታቸው ጡት በተጨማሪ ጡትዋን አጥብታ ያሣደገቻቸው አሙአይመን ከኢትዮጵያ ሐበሻ ወደ አረብ የተወሰደች ኢትዮጵያዊት ናት ሲል በገፅ 226 ላይ መፃፉ ይታወቃል። ይህንኑ አባባል የኢትዮጵያዊነት የታሪክ መሰረቶችና መሣሪያዎችእስልምና እና የታላቁ ነብይ የመሐመድ ታሪክ የተሠኙትም መፃሕፍት አስረግጠው ያስረዳሉ።

ነብዩ መሐመድ በኚሁ አሣዳጊያቸው አማካይነት ጥንታዊ የኢትዮጵያ ቋንቋ የነበረውን የግዕዝ ቋንቋን ይናገሩ ነበር ተብሎም ተፅፏል። ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ በሕፃንነታቸው ጀምሮ ሲሠሙ እንዳደጉ ይነገራል። በዚህም ምክንያት ኢትዮጵያን አጥብቀው ይወዱ ነበር። በነገራችን ላይ ኢትዮጵያዊቷ እሙአይመን የቀድሞ ስማቸው ባሕሯ እየተባለ ይጠራ ነበር።

የእስልምናን ሐይማኖት በአለም ላይ እንዲስፋፋ ካደረጉት አካላት መካከል ኢትዮጵያዊያን ግንባር ቀደም ቦታ ይይዛሉ የሚሉ ፀሐፍት አሉ።

ነብዩ መሐመድ ከመካ ወደ መዲና በተሠደዱበት ወቅት /ሂጃራ/ ከተከተሏቸው ጠንካራ የእስልምና እምነት ከተከታዮች አንዱ ኢትዮጵያዊው ቢላል ነበር። አንድ ቀን ነብዩ መሐመድ ከጥቂት ተከታዮቻቸው ጋር ሆነው ዕለታዊ ተግባራቸውን ለማከናወን ሲዘዋወሩ ድንገት የሆነ ደስ የሚል ድምፅ ከጆሮዋቸው ጥልቅ ይላል። ድምፁ ወደ መነጨበት አካባቢ ነበረና የሚጓዙት የበለጠ ሣባቸው። ከዚያም ስለ ቢላል  ጠይቀው ተረዱ። ድምፀ መረዋውን ቢላል ተዋወቁት። እርሡም ወደዳቸው። አብሯቸውም ሆነ።

የሶላት/የፀሎት/ ሰዓት ሲደርስ አዛን ማሠማት የተጀመረው በኢትዮጵያዊው ቢላል ነው። ለመጀመሪያ ጊዜ አላህ ዋአክበር…. ብሎ ሶላት ያሰማ ኢትዮጵያዊ ቢላል። እስልምናን ከፍ ያለ ቦታ ላይ ሆኖ ያወጀው ኢትዮጵያዊው ቢላል ነው። የጥንት ስሙ በላይ ነው እየተባለ በፀሐፍት ተገልጧል። ስለዚህ እስልምናን ከፍ አድርጐ በአለም ላይ በማወጅ በመጥራት ቢላልን ማን ሊስተካከለው።

ከነብዩ መሐመድ ዘንድ ቢላልም ሆነ ሌሎች ኢትዮጵያዊያን ከጐናቸው ነበሩ። አብረዋቸው እስልምናን አስፋፍተዋል። ነብዩ ከሌሎች ወገኖች የሚደርስባቸው ጥቃት ለመቋቋም ቤተሰቦቻቸውን የላኩት ወደ ኢትዮጵያ ነበር። “ጥሩ ንጉስ አለ፤ በእሡ ግዛት ሠላም ነው፤ ክፉ አይነካችሁም” ብለው ልጃቸውን እና ቤተሰቦቻቸውን ወደ ኢትዮጵያ ላኩ። ዛሬ ትግራይ ውስጥ ያለው አልነጃሺ የተሰኘው መስኪድ በዚያን ዘመን የተመሠረተ ነው። የነብዩ ቤተሠቦች የነበሩበት ቦታ ነው። የቀብር ቦታቸው ሁሉ በዚሁ መስኪድ ውስጥ ተጠብቆ ይኖራል። መስኪዱን በተመለከተ ከዚህ ቀደም ሠፋ ያለ የፊልም ቀረፃ አድርጌበት ነበር። ታሪኩ እንደሚያስረዳው በአለማችን ላይ ካሉ ቀደምት መስኪዶች መካከል አንዱ ነው። ግን የማስተዋወቅ ሥራ አልተሠራለትም።

ነብዩ መሐመድ ኢትዮጵያን ማንም እንዳይነካት እንዳይተናኮላት እንዲወዳት የተናገሩ እና የፃፉ ናቸው። የእስልምናን ኃይማኖት የሚከተሉ ሁሉ የእርሣቸውን ቃል እንዲተገብሩ ግዝት አለ። ቃል አለ።

በአጠቃላይ ሲታይ ኢትዮጵያ የክርስትናውንም ሆነ የእስልምናውን ኃይማኖት አስቀድማ በመቀበልና በማስፋፋት ረገድ ትልቅ ታሪክ ያላት ነች። ነገር ግን ሐይማኖት በዚህች ሀገር ውስጥ የሚዲያ ነፃነት ስለሌለው በየጊዜው ሊሠራበት አልቻለም። የክርስትናም ሆነ የእስልምና ሐይማኖቶች የሬዲዮ ጣቢያ፤ የቴሌቪዥን ጣቢዎች መኖር አለባቸው። በነዚህ ተቋማት ልክ በአረቡ አለም እና በሌላው የክርስትያን አለም እንደሚደረገው ሁሉ ኃይማኖቶቹን የማስተዋወቁ ተግባር እየተስፋፋ ይመጣ ነበር። ወደፊት የራሣቸው የሚዲያ ተቋማት ይኖራቸዋል ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ። ለማንኛውም መልካም የመውሊድ በአል እንዲሆንላችሁ ለመላው የእስልምና ኃይማኖት ተከታይ ወገኖቼ እመኝላችኋለሁ።

 

በጥበቡ በለጠ

የኢትዮጵያን ጥንታዊ ስልጣኔና ቀደምትነት እያስታወሰ የሚቆረቆር ንድ ባለቅኔ ነበር። እሱም ኃይሉ ገብረዮሀንስ/ ገሞራው/ ነው። ስርአተ ቀብሩ የዛሬ አመት እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ የተፈጸመው ይህ ድንቅ ባለቅኔ 40 አመታት በሙሉ በስደት ተንከራትቶ ያለፈ ከያኒ ነው። እሱን መሰል ጓደኞቹ ተሰደው ሲንከራተቱ ሲያይ፤ ኢትዮጵያ ሁሌም ከድርቅና ከችጋር ጋር ስሟ ሲጠራ ሲሰማ፤ ከእርዳታና ከተመጽዋችነት አልወጣ ብላ በየአመቱ በልግስና ስትደጎም ሲያስተውል፤ መቼ ይሆን ሀገሬን የምኮራባት እያለ ሲያስብ መልስ አጣ። እናም ተስፋ ቆረጠ። ወደ ኋላ ሄዶ አሰበ። አንድ ነገር ጠረጠረ። ኢትዮጵያ ተረግማለች ብሎ ደመደመ።

ይህ ግዙፍ የስነ-ጽሁፍ ስብእና ያለው ባለቅኔ እንዴት በእርግማን አመነ? የማናድገው እርግማን ስላለብን ነው ብሎ ካመነ መፍትሄው ምንድን ነው? ጉዳዩን እናስብበት። ግን ለመሆኑ ማን ነው የረገመን? እነማን ናቸው መርገምት የለቀቁብን? ባለቅኔው ኃይሉ ገ/ዮሀንስ /ገሞራው/ እኛ ኢትዮጵያዊያንን ማን እንደረገመን ከአስር አመታት በፊት ገልጾት ነበር። ገሞራው ሲገልጽ እንዲህ ብሎ ነበር፡-

 

 

“….አበው እንደሰጡኝ ምላሽ ከሆነ “የማይፋቅ መርገምት አለብን!” የሚል ነው። የወረደብንን መርገምትም ምንነት ሲያብራሩ ከባለፈው ምእተ አመት መገባደጃ ምዕራፍ ዘመን ላይ ይጀምራሉ። ከነገስታቱ የነ አፄ ቴዎድሮስ አርግማን፤ የነ አፄ ዮሐንስ፤ የነ አፄ ምኒልክ፤ የነ አፄ ኃይለ ስላሴ፤ ከሕዝባውያኑ ደግሞ የነ አቡነ ጴጥርስ፤ የነ በላይ ዘለቀ፤ የነ መንግስቱ ነዋይ እርግማን ይጠቅሳሉ። ቴዎድሮስ ሐገር አንድ ላድርግ ብሎ ቢነሳ ካህናት  ሳይቀሩ በመስዋዕት ውስጥ የእባብ ጭንቅላት አድርገው ሊገድሉት እንደሞከሩና በተለይም ለመንገስ ሲሉ የራሱ ሀገር ሰው የሆኑት አፄ ዮሐንስ የጠላት ጦር /እንግሊዞችን/ መቅደላ ድረስ እየመሩ አምጥተው ሊያስገድሏቸው ሲዘጋጁ በማወቃቸው “ይችን የኢትዮጵያ ኩሩ ነፍስስ የውጭ ጠላት አይገድላትም!” ብለው፤ ራሳቸው ሽጉጣቸውን ጠጥተው ሊገድሉ ሲሉ፡- “ኢትዮጵያን ወንድ አይብቀልብሽ!!!”  ብለው ረግመዋታል።

 

 

ቀጥሎም ኢትዮጵያን ከመጣባት ወረራ ለማዳን ከድርቡሽ ጋር አፄ ዮሐንስ በተፋጠጡ ጊዜ የሸዋው አፄ ምኒልከና የጎጃሙ ንጉስ ተክለሃይማኖት ለእርዳታ እንዲደርሱላቸው ጠይቀው ባለመምጣቸቸው የጦርነቱ አውድ ገብተው አንገታቸው ተቆርጦ ከመሞታቸው በፊት፤ “ኢትዮጵያ ዘር አይብቅልበሽ” ብለው ረግመዋል።

 

 

ከዚያም አፄ ምኒልክ እንደልጃቸው ያዩት የነበረውን የልጅ ልጃቸውን አቤቶ ኢያሱን ለማንገስ ፈልገው “ልጄን ተቃውሞ ለዙፋኔ የማያበቃ ቢኖር ጥቁር ውሻ ይውለድ!” ብለው በመርገማቸው ያው እንዳየነው ንጉስ ተፈሪ ኢያሱን ገድለው ዙፋኑን ቢወርሱ ያን ፋደት የደርግ ጥቁር ውሻ ወልደው አንድ ንፁህ ትውልድ አስበሉ።

 

 

ራሳቸው ንጉስ ኃይለስላሴም በተራቸው ከሞቀ ዙፋናቸው ወርደው 4ኛ ክፍለ ጦር ታስረው ሳሉ ምግብ ተመግበው ከጨረሱ በኋላ ታጥበው ፎጣ ለማድረቂያ ሲሰጣቸው እምቢ ብለው ጣቶቻቸውን ወደ ታች አድርገው የታጠቡበትን ውሃ እያንጠባጠቡ “ይህን አስተምሬው የከዳኝን ትውልድ ደሙን እንዲህ አንጠብጥብልኝ..!” እያሉ መርገማቸውን ያየ የሰፈሬ ሰው በደብዳቤ ገልፆልኛል።

 

 

እንዲሁም አባት ጴጥሮስ ለጠላት ጣልያን የሚገዛ ውጉዝ ይሁን! መሬቱም ሾክ አሜከላ ታብቅል! ብለው ሊረሸኑ አቅራቢያ ረግመዋል። በላይ ዘለቀም መስቀያው አጠገብ እንዳለ “አንቺ ሀገር! ወንድ አይውጣብሽ!” ብሎ ተራግሟል። ጀኔራል መንግስቱም ከተሰቀለበት የተክለሃይማኖት አደባባይ ላይ ሕዝብ እየሰማው “አንቺ አገር..” ብሎ በማማረር ተራግሞ አልፏል። ወዘተ

 

እንግዲህ እኛ የዛሬዎቹ ይህ ሁሉ የግፍና የደይን የፍዳና የመከራ የመቅሰፍትና የመአት ማዕበልና ናዳ የሚወርድብን ያን ሁሉ እርግማን ቆጥሮብን ይሆን?

በጥበቡ በለጠ

 

ታህሳስ ወር 1953 ዓ.ም ብዙ ደም የፈሰሰበት ወቅት ነበር። የነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ የመፈንቅለ-መንግስት ሙከራ መክሸፍን ተከትሎ አያሌዎች አልቀዋል። መንግስቱ ንዋይ ራሳቸው ውድ የኢትዮጵያን ታላላቅ ሰዎች ገድለዋል። የታሰበው ሳይሆን ቀረ። መንግስቱ ንዋይም ታሰሩ። የሞት ፍርድ በስቅላት ተፈረደባቸው። ይግባኝ አልጠይቅም አሉ። የሞት ፍርዱ መጋቢት 19 ቀን 1953 ዓ.ም ተፈጻሚ ሊሆን ከመሰቀያው ማማ ላይ ወጡ። የሚሰቀሉበት ገመድ ሸምቀቆው ገጎናቸው ቆሟል። ይህችን አለም በስቃይ ሊሰናበቱ ጥቂት ደቂቃዎች ቀርተዋቸዋል። በነዚህ ጥቂት የህይወት ርግፍጋፊ ደቂቃዎች የሚከተለውን ተናገሩ፡-


እናንተ ዳኞች የበየናችሁብኝን የሞት ፍርድ ያለ ይግባኝ ተቀብያለሁ። ይግባኝ ብዬ ጉዳየን የሚመለከትልኝ የኢትዮጵያ ህዝብ ቢሆን ኖሮ ይግባኝ ማለት በፈለግሁ ነበር። ነገር ግን ይህ እንደማይሆን አውቃለውና በይግባኝ የአፄ ኃ/ስላሴን ፊት ማየት አልፈቅድም። በእግዚያብሄር ስም ተሰይማችሁ ከተቀመጣችሁበት የፍርድ ወንበር ላይ ከመቀመጣችሁ በፊት በእኔ ላይ የምትሰጡትን የዛሬውን ፍርድ ታውቁት እንደነበር ሳስብና ፍርድ እስከዚህ መርከሱን ስታዘብ ሐዘኔ ይበዛል።


ለኢትዮጵያ ህዝብ አንድነት፣ ነፃነትና እርምጃ የተነሳሁ ወዳጅ ነኝ እንጅ ለማፋጀት የተነሳሁ ወንበዴ አይደለሁም። ይህንን ማድረግ ፈልጌ ቢሆን ኖሮ ማንም የማይወዳደረው ሰራዊትና መሳሪያ ሳላጣ ዛሬ እዚህ ከእናንተ ፊት ለመቆም ባልበቃሁ ነበር።


እኔ ከየአፄ ኃ/ስላሴ ድንክ ውሾች ያነሰ ደመወዝ የሚያገኙ ሁለት የተራቡ ወታደሮችን አጣልቼ ለማደባደብና አገር ለማፍረስ አለመምጣቴን የሚያረጋግጥልኝ እናንተ በትዕዛዝ ያገኛችሁትን ፍርድ ለመቀበል እዚህ መቆሜ ነው።


ከእኔ በፊት በግፍ የፈሰሰው ንፁህ የኢትዮጵያዊያን ደም ብዙ ነው። በየአፄ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ግፍ ሽልማት በመሆኑ  እኔ ለመሞት የመጀመሪያው ሰው አልሆንም። ስልጣን አላፊ ነው። እናንተ ዛሬ ከጨበጣችሁት የበለጠ ስልጣን ነበረኝ። ሀብትም አላጣሁም። ነገር ግን ህዝብ የሚበደልበት ስልጣንና ድሃ የማይካፈለው ሀብት ስላልፈለግሁ ሁሉንም ንቄ ተነሳሁ።
አሁንም እሞታለሁ። ሰው ሞትን ይሸሻል ። እኔ ግን በደስታ ወደሞት እሄዳለሁ። ለኢትዮጵያ ህዝብ ታላቅነት ቀድመውኝ መስዋዕት የሆኑትን አብረውኝ ተነስተው የነበሩትን ጀግኖች ወንድሞቼን ለመገናኝት ናፍቄአለሁ።


የጀመርኩት ስራ ቀላል አይደለም። አልተሸነፍኩም። ወገኔ የሆነው ድሃው የኢትዮጵያ ህዝብ የጀመርኩለትን ስራ በቅርብ ጊዜ ውስጥ ፈፅሞ ራሱን በራሱ እንደሚጠቅም አልጠራጠርም። ከሁሉ በበለጠ የሚያስደስተኝ ለኢትዮጵያ ህዝብ ልሰራለት ካሰብኳቸው ስራዎች አንዱ የኢትዮጵያ ወታደር ዋጋና ክብር ከፍ ማድረግ ሲሆን ይህ ሃሳቤ ህይወቴ ከማለፉ በፊት ሲፈፀም ማየቴ ነው።


ዛሬ መኖራችሁን በማየቴ ነገ መሞታችሁን ረስታችሁ አሜን ብላችሁ ቀናችሁን በማስተላለፍ በመገደዳችሁ በእኔ ላይ ሳትፈርዱ በራሳችሁ ላይ የፈረዳችሁ መሆናችሁን አላስተዋላችሁም። እኔ የተነሳሁት ከትክክለኛ ህግና ከህሊናችሁ ውጭ ለመፍረድ እንዳትገደዱ ለማድረግ ነበር። በአጭሩ በእኔ ላይ ለመፍረድ የቸኮላችሁትን ያህል  አስር እና አስራ አምሰት ዓመት በቀጠሮ የምታጎላሉትን ህዝብ ጉዳይ እንደዚህ አፋጥናችሁ ብትመለከቱትና  ብትሸኙት ኖሮ የእኔ መነሳት ባላስፈለገኝም ነበር።


ከእናንተ ከዳኞቹና የሞት ፍርድ እንድትበይኑብኝ ካዘዛችሁ ሰው ይልቅ እኔ ፍርድ ተቀባይ የዛሬ ወንጀለኛ የነገ ባለታሪክ ነኝ። የኔ ከ ጓደኞቸ መካከል ለጊዜው በህይወት መቆየትና ለእናንተ ፍርድ መብቃት የመመዘኑን ፍርድ ለመጭው ትውልድ የሚያሳይ ይሆናል።


ዋ! ዋ! ዋ! ለእናንተና ለገዢአችሁ። የኢትዮጵያ ህዝብ  ሃሳቤ በዝርዝር ገብቶት በአንድነት በሚነሳበት ጊዜ የሚወርድባችሁ መዓት አሰቃቂ ይሆናል።


በተለይ የአፄ ኃ/ስላሴ የግፍ መንግስት ባላደራዎች ሆነው ድሀውን የኢትዮጵያ ህዝብ ሲገሸልጡት ከነበሩት መኮንን ሀ/ወልድና ገ/ወልድ እንግዳወርቅን ከመሳሰሉት በመንፈስ የታሰሩ በስጋ የኮሰሱ መዠገሮች መካከል ጥቂቶቹን ገለል ማድረጌን ሳስታውስና የተረፉትም  ፍፃሜያቸውን በሚበድሉት በኢትዮጵያ ህዝብ እጅ ላይ መውደቅ ሲሰማኝ ደስ ይለኛል።

በጥበቡ በለጠ

 

እነ ጀነራል መንግስቱ ንዋይ እና ገርማሜ ንዋይ በታህሳስ ወር 1953 ዓ.ም የመፈንቅለ መንግስት ሙከራ አድርገው ሳይካላቸው ቀርቷል። ታዲያ በዚያ ወቅት ጥላሁን ገሠሠን የፀጥታ ሰዎች ወደ ኮልፌ በመሔድ በቁጥጥር ስር አዋሉት። ከዚያም ከኮልፌ እስከ አራተኛ ክፍለ ጦር ድረስ በሰደፍና በርግጫ እየደበደቡት አመጡት። ጥላሁን ምን ቢያደርግ ነው እንዲህ የተደበደበው ማለታችሁ አይቀርም። ጉዳዩ ብዙ አስገራሚ ነገሮች አሉት።

የዛሬ 13 አመት 1995 አ.ም ጥላሁን ገሰሰን ቃለ-መጠይቅ አድርጌለት ነበር። በአዲስ ዜና ጋዜጣ ላይ በሰፊው ወጥቷል። ለዛሬ ግን ከሰፊው ትዝታው በጥቂቱ ላቋድሳችሁ፡-

በ1995 ዓ.ም ጥላሁን ገሠሠ ለአዲስ ዜና ጋዜጣ በሰጠው አስተያየት ጀነራል መንግስቱ ንዋይ ባይወልዱኝም እንደ አባት እና ወላጅ ሆነው ስርዓት ይዤ ለተሻለ ደረጃ እንድበቃ ብዙ የጣሩልኝ ሰው ናቸው። እኔም ወላጆቼ በቅርበት በአጠገቤ ስለሌሉ እርሳቸውን እንደ አባት ነበር የምቆጥራቸው። ከርሳቸው ጋር የቀረበ ግንኙነት ነበረኝ። በዚህ የተነሳ እና በዘመኑ “ጩኸቴን ብትሰሚኝ” እያልኩ ዘፍኜ ነበር። በነዚህ ምክንያቶች የተነሳ ከመፈንቅለ መንግስቱ መክሸፍ በኋላ እኔም ተይዤ በጥፊ፣ በርግጫ፣ በሰደፍ እየተመታሁ ከኮልፌ እስከ አራተኛ ክፍለ ጦር ድረስ መጣሁ። እዚያ ስደርስ ጀነራል ፅጌ ዲቡ ተረሽነው አስከሬናቸው አስፋልት ላይ ተዘርግቷል። እርሳቸውም በጣም የማከብራቸውና የማደንቃቸው ሰው ነበሩ። እንደተራ ሰው መንገድ ላይ ተዘርግተው ሳይ የራሴን ድብደባ እና ሕመም ረሳሁት። ይዘውኝ የመጡት ወታደሮች መንገዱ ላይ የተዘረጉት አስክሬኖች ላይ ውጣባቸው አሉኝ። ይህ እንዴት ይሆናል ብዬ ብጠይቃቸው አናቴን በሰደፍ መቱኝ። ከዚያ ያደረኩትን አላውቅም። በመጨረሻም እስር ቤት ተልኬ ብዙም ጉዳት ሳይደርስብኝ ተለቅቄያለሁ” ብሏል።

ጥላሁን ገሠሠ በርካታ ችግሮች በሕይወቱ ላይ እየተጋረጡ ሲመጡ ተቋቁሞ የኖረ ነው። ሀገሩ ኢትዮጵያን አንድም ቀን የመክዳትና የመራቅ ሁኔታን ሳያሳይ አፈሯን፣ ምድሯን፣ ህዝቧን፣ ታሪኳን፣ ማንነቷን እያወዳደሰ 68 ዓመታት ኖሮባት በክብር የተሸኘ የኢትዮጵያ የሙዚቃ ንጉስ ምን ግዜም አንረሳውም።

Page 8 of 17

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us