You are here:መነሻ ገፅ»ኪነ-ጥበብ
ኪነ-ጥበብ

ኪነ-ጥበብ (248)

 

በጥበቡ በለጠ

 

በአንድ ወቅት ማለትም በሰኔ ወር 2000 ዓ.ም በኢትዮጵያ ደራሲያን ማሕበር አስተባባሪነት ወደ ጐጃም ጉዞ አድርገን ነበር። የጉዞው መጠሪያ #ሕያው የጥበብ ጉዞ ወደ ፍቅር እስከ መቃብር አገር” ይሰኛል። በሐገሪቱ ውስጥ ያሉ አያሌ አንጋፋና ወጣት ደራሲያን' ገጣሚያን' የሥነ-ጽሁፍ መምህራን እና እንደኔ አይነቱ ጋዜጠኛም ነበር። ጉዞው ፈፅሞ የማይረሱ ውብ ትዝታዎች ነበሩት። በዚህ ጉዞ ውስጥ ሜሮን ጌትነት ሰብለወንጌልን ሆና እየተወነች፤ እንዳለጌታ ከበደ በዛብህን ሆኖ፤ አበባው መላኩ ጉዱ ካሣን ሆኖ፤ የምወድሽ በቀለ ወ/ሮ ጥሩአይነትን ሆና፤ አስፋው ዳምጤ ፊታውራሪ መሸሻን ሆነው ታሪኩ በተፈፀመባቸው የፍቅር እስከ መቃብር ቦታዎች ላይ እየተወኑልን ተጉዘናል። ከዚያም ከታላቁ የቅኔ ዩኒቨርሲቲ ከዲማ ጊዮርጊስ ዘንድ ደረስን። ይህ ቦታ ዋነኛው የፍቅር እስከ መቃብር መፅሃፍ የታሪክ እምብርት የተቀበረበት ስፍራ ነው።

 

ዲማ ጊዮርጊስ እንደደረስን ቀሣውስት' መነኮሣት' የቅኔ ተማሪዎች እና ሊቃውንት አገኝን። ሁሉም ማለት ይቻላል ፍቅር እስከ መቃብር ስለተሠኘው መፅሃፍ አንብበዋል ወይም ታሪኩን ያውቃሉ። ጉዳዩ ገርሞን ቆየን። አንድ የሥነ-ጽሁፍ ባለሙያ' ደራሲ' ገጣሚ የተባለ የሀገሪቱ ሰው እና እዚያ የቤተ-ክህነት ትምህርት ብቻ ይሰጥበታል በተባለ ስፍራ ላይ ፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው የሀዲስ ዓለማየሁ መጽሐፍ የጋራ አጀንዳችን ሆነ።

 

እጅግ የገረመኝ ነገር' በፍቅር እስከ መቃብር ውስጥ ልቦለድ ገፀ-ባሕሪ ናቸው ብለን የምናስባቸው ፊትአውራሪ መሸሻ በውን የነበሩ ሰው እንደሆኑ ቀሣውስቱ ነገሩን። ቤታቸውም እዚያጋ ነበር እያሉ አመላከቱን። ካመልካቾቹ ውስጥ መምህር ወልደየስ መቅጫ የሚባሉ ሰው ትዝ ይሉኛል። እርሳቸው እኛ በሄድንበት ወቅት የዲማ ጊዮርጊስ ገዳም አስተዳዳሪ ነበሩ። በርግጥ ጉዱ ካሣም በሕይወት የነበረ ሰው ነው የሚውሉ መረጃዎችም ተፅፈዋል። በዚህ ፍቅር እስከ መቃብር ጉዞ ውስጥ እጅግ ጠቃሚ የሚባሉ የሕይወት ገጠመኞችን ተመልክተን መጥተናል።

 

ፍቅር እስከ መቃብር የተሰኘው የኢትዮጵያ ምርጡ ልቦለድ ለንባብ ከበቃ 50 ዓመት ሆነው። ይህ ትልቅ የልደት በዓል ነው። የዘመናዊ የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ ልደት ነው።

ይህ መጽሐፍ እንደታተመ ሰሞን አንድ እወደድ ባይ ሰው ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘንድ ይሔዳሉ። ሔደውም እንደዚህ ይላሉ፡- “ጃንሆይ፤ ሀዲስ በኛው ተምሮ' በኛው ስራ ይዞ' በኛው ተሹሞ' በኛው ለዚህ በቅቶ ሣለ፤ መጽሐፍ ፅፎ አሣጣን። አዋረደን….” ይላሉ።

 

ጃንሆይም “አዋረደን“ የሚለውን ቃል እየቀፈፋቸው እስኪ አሣተመው የምትሉትን መፅሃፍ አምጡ ይላሉ። መፅሃፉ ይሰጣቸዋል። አዩት። ገለጥ አደረጉት። ፍቅር እስከ መቃብር ልቦለድ ታሪክ ይላል። ጃንሆይም ተቆጡ። ይሔ እኮ ልቡ የወለደውን ነው የፃፈው። ምን አደረገ? ልቡ የወለደውን እንደ እውነት ወስዳችሁ አዋረደን ትላላችሁ? እያሉ ተናግረው መፍሐፉን አነበቡ የሚሉ ተባራሪ ወሬዎች አሉ።

 

አፈሩን ገለባ ያድርግላቸውና በ1994 ዓ.ም በደራሲ ሀዲስ ዓለማየሁ ቤት ተገኝቼ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ይህን የጃንሆይን ጉዳይ አንስቼላቸው ነበር። ነገር ግን እርሣቸውም ሲናገሩ እንዲህ እንደሚባል በቅርቡ ነው የሰማሁት፤ በወቅቱ ግን መባሉን አላውቅም ብለውኛል።

እኚህ ደራሲ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ክስተት ናቸው። ከድርሰት ስራዎቻቸው በተጨማሪ ሀገራቸው ኢትዮጵያን ባርበኝነት እስከ ታላቅ ዲኘሎማትነት በመስራት ከማገልገላቸውም በላይ በፋሽስት ኢጣሊያ አማካይነት ጣሊያን ውስጥ ሰባት አመታትን ለሀገራቸው የታሰሩ ናቸው። ሀዲስን ስናነሣ የትኛውን ሀዲስ እናነሣሣ እያልኩ እቸገራለሁ።

 

ያ ገና በ1920ዎቹ መጀመሪያ ላይ ቴአትር እየፃፈ የሀበሻና የወደኋላ ጋብቻ በማለት የቴአትርን ዘርና ቡቃያ ያለመለመውን ሀዲስን ነው?

ያ በ1927 ዓ.ም ጣሊያን ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት ሕዝቡ ነቅቶ፣ ወኔ ኖሮት ሀገሩን እንዲጠብቅ የኢትዮጵያ እና የጣሊያን ጦርነት በአድዋ የተሰኘ ቴአትር ፅፎ ለሕዝቡ ያሣየውን ነው?

 

በፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት እምቢኝ ለሀገሬ ብሎ ጫካ ገብቶ ፋሽስቶችን ሲፋለም የኖረውን ሀዲስ ነው? በዚያ እልህ አስጨራሽ ጦርነት ውስጥ ተማርኮ ወደ ኢጣሊያ ተግዞ ሰባት አመታትን በእስር ያሣለፈውን ሀዲስን ነው?

በአሜሪካ' በእንግሊዝ' በእስራኤል' በኒውዮርክ' የኢትዮጵያ ብቸኛው ተጠሪ አምባሣደሩን ሀዲስ ዓለማየሁን ነው? ኧረ የትኛውን ሀዲስ አንስተን እናውጋ?

 

በመፅሃፍቶቹ ማለትም የትምህርትና የተማሪ ቤት ትርጉም /1948/ ተረት ተረት የመሰረት' /1948/ ፍቅር እስከ መቃብር /1958/ ኢትዮጵያ ምን አይነት አስተዳደር ያስፈልጋታል?/1966/' ወንጀለኛው ዳኛ /1974/' የልምዣት /1980/ ትዝታ /1985/ እነዚህን ድንቅ መፃሕፍት ያስነበበንን ሀዲስን ነው?

 

የብዙ መልካም ስብዕና ባለቤት የሆኑት ሀዲሰ ዓለማየሁ የትውልድ ሞዴል ናቸው። ጐጃም ውስጥ በደብረማርቆሰ አውራጃ እንዶዳም ኪዳነምሕረት በምትባል ትንሽዬ መንደር 1902/06 እንደተወለዱ የሚገምቱት ሀዲስ በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ አለም ውስጥ ዘላለማዊ ሰው ያደረጋቸውን ፍቅር እስከ መቃብርን ካሣተሙ 50 አመት ስለሆነ ዛሬ  በጥቂቱ ስለሱ እናወጋለን።

 

ሀዲስ ዓለማየሁ የፍቅር እስከ መቃብር መፅሃፍ ታሪክ እውነተኛው ገፀ-ባሕሪ ይመስሉኛል። ምክንያቱም በ1940ዎቹ መጀመሪያ ላይ ትዳር መሰረቱ። ከወ/ሮ ክበበ ፀሐይ ጋር። ግን ብዙም ሳይቆዩ ወ/ሮ ክበበፀሐይ ይህችን አለም በሞት ተለዩ። ሀዲስም ከዚያ በኃላ ትዳር ሣይመሰርቱ ቀሩ። ዘመናቸውን በብቸኝነት አሣለፉ። ይህን ጉዳይ የዛሬ 14 አመት ጠየኳቸው። ለምን ሌላ ትዳር ሣይመሰርቱ ከ50 አመታት በላይ ቆዩ?  ልጅም እንኳን አልወለዱም? አልኳቸው። የጣት ቀለበታቸውን አሣዩኝ። ይሔን ቀለበት ያሰረችልኝ ክበበፀሐይ ናት። እኔም አስሬላታለሁ። እሷ የኔን ሣታወልቀው ነው ያረፈችው። እኔም የእሷን አላወልቀውም። ማንም አያወልቀውም። እሷ ነች ያሰረችልኝ አሉኝ። ታዲያ ፍቅር እስከ መቃብር የሚባለው ታሪክ ከሀዲስ ሕይወት ሌላ ምን አለ? ለትዳራቸው እስከ መጨረሻው ድረስ ታማኝ የሆኑ ክስተት ናቸው።

 

እጅግ በርካታ ተመራማሪዎች ስለተመራመሩበት ፍቅር እስከ መቃብር፤ ኤልያስ አያልነህ እነዚህን ምርምሮች ሰብስቦ ያሣተመበት፤ ድምፀ መረዋዋ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ አባ አለም ለምኔ እያለች ስላዜመችለት ፍቅር እስከ መቃብር፤ ብርቅዬው ተዋናይ ወጋየሁ ንጋቱ በኢትዮጵያዊያን ልቦና ውስጥ ህያው ስላደረገው ፍቅር እስከ መቃብር መጽሀፍ እስኪ ወግ እንጀምር።

 

የሀዲስ ፍቅር እስከ መቃብር መጽሃፋቸው የብዙ ሺ አመታት የመንግሥት ታሪክ ያላትን ኢትዮጵያን ቀየረ። አዲስ የሥነ-ጽሑፍ አብዮት አቀጣጠለ። አዲስ ምዕራፍ ከፈተ ተብሎ ከሊቅ እስከ ደቂቅ መሠከረ።

ፍቅር እስከ መቃብር ሃምሣ አመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ሥነ-ጽሑፍ በቁንጮነት የሚመራበት ውስጣዊ ስራው ምንድን ነው? ምን ቢኖረው ነው ዘመናትን እየተሻገረ በትውልድ ውስጥ የመነጋገሪያ አጀንዳ ሆኖ የዘለቀው?

በዚህ መጽሐፍ ዙሪያ እጅግ በጣም ብዙ የሚባሉ ምሁራን፣ ተመራማሪዎች እና ተመራቂዎች የጥናት ጽሑፎችን ሲፅፉበት ኖረዋል፤ አሁንም እየፃፉ ነው፤ ወደፊትም ገና ይጽፋሉ። ፍቅር እስከ መቃብር ተመዘው የማልቁ ጉዳዮችን ይዟል። ለዚህም ነው በየዘመኑ ብቅ ያለው ትውልድ ስለ ፍቅር እስከ መቃብር የሚመራመረው።

 

ብዙ ሠዎች ስለ ፍቅር እስከ መቃብር የተወዳጅነት ምስጢር አውጉ ሲባሉ ሦስት ነገሮችን በዋናነት ያነሣሉ። አንደኛው  መጽሐፉ ስለ ፍቅር ማውጋቱ ነው። ምርጥ የፍቅር ታሪክ አለው። ይህ የፍቅር ታሪክ የሰው ልጅ ባሕሪ ስለሆነ ተወደደ ይላሉ። ሁለተኛው መፍሐፉ ፖለቲካዊ ጉዳይ በከፍተኛ ደረጃ ይዟል ይላሉ። በዚህ ምክንያት ለ1960ዎቹ አብዮቶች ቅስቀሣም በር ከፍቷል ብለው የሚናገሩ አሉ። በዚህ የተነሣም ተወዳጅነቱ አይሏል ይላሉ። ሦስተኛው የተፃፈበት የቋንቋ ደረጃ እና ብቃት ወደር የሌለው በመሆኑ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ ዘላለማዊ ፍቅር ያኖረ መጽሐፍ ነው ይሉታል። እነዚህን ሦስት ነገሮች መሠረት አድርገው የተፃፉት ታሪኮች የኢትዮጵያን የሺ አመታት የሥነ-ጽሁፍ ደረጃ ወደ ታላቅ ማማ ላይ ሀዲስ ዓለማየሁ አወጡት እያሉ ብዙዎች ተናግረውታል።

 

እስኪ የመጀመሪያውን ጉዳይ እንመልከተው። ጉዳዩ ፍቅር ነው። የሰብለ ወንጌልና የበዛብህ የፍቅር ታሪክ። ሰብለ የፊታውራሪ ልጅ። በዛብህ የድሃ ልጅ። ግን ደግሞ ጐበዝ መምህር። በዘመኑ በነበረው ባሕልና እምነት አንዲት የታላቅ ሰው ልጅ አቻዋ ካልሆነ ድሃ ሰው ጋር የፍቅር ግኑኙነት ፈፅሞ በማይታሰብበት ዘመን ላይ ሀዲስ ዓለማየሁ ሰብለን ሲገልጽዋት እንዲህ ይላሉ፡-

 

“ከድሮው ሚሊዮን ጊዜ የተዋበች ያበበች ከመምሰልዋም በላይ ባያት በመረመራት መጠን ሰአሊ ስዕሉን በመጨረሻ ማስጌጫ ቀለሙ ሲነካካው እያማረ እያማረ እንደሚሔድ በየደቂቃው በየንዑስ ደቂቃው እየተዋበች… እየተዋበች…አይኖቹ የሚያዩትን ሁሉ የሰውነት ክፍሏን ይዳስስ ጀመረ”።/ገጽ 319-320/

 

ከዚህች ውብ ልጅ ጋር የሚደረግ ወይም የተከሰተ የፍቅር ታሪክ ነው። የድሃው ልጅ በዛብህ የሰብለ ወንጌል የቤት ውስጥ አስጠኚ ሆኖ ተቀጥሮ እንደ እቶን በሚፍለቀለቅ የፍቅር ታሪክ ውስጥ ይወድቃል።

 

ሀዲስ ዓለማየሁ የዛሬ 50 አመታት ስለ ወንድ እና ሴት ፍቅር በአንድ ክፍል ውስጥ ሆነው የሚፈጠረውን ታሪክ በውብ ቋንቋ ገለፁት። በየሰው ልብ እና መንፈስ ውስጥ ታፍኖ ቁጭ ያለውን፤ በብዕር በሚገባ ያልተደሰሰውን ፍቅር በሰብለ እና በበዛብህ ውስጥ አሣዩ፤ ገለፁ። ውብ ገለፃ። ከዚህ የፍቅር ትረካ ጋር ጥቂት ብንቆይስ። ሀዲስ እንዲህ ገለፁት፡-

 

“ወዲያው አጠገቡ መጥታ ስትቀመጥ የፍርሃቱንም፣ የፍቅሩንም ስሜት እየበዛ እየበዛ በሄደ መጠን የልቡ መሸበር ፊቱን ሲያግመው፤ ግንባሩን ሲያወዛው፤ እረፍት አጥቶ ሲቸገር ቀና ብላ አየችና፡-

 

‘ምነ?’ አለች ትንሽ ፈገግ ብላ።

‘ም--ምኑ?’ አለ ቀና ብሎ ማየቱን ፈርቶ አንገቱን እንደ ደፋ።

‘ለምን አላበህ? ሞቀህ?’

‘የለ--የለም ደህና ነኝ።’ አለ።

ልቡ ካፎቱ ወጥቶ ሊሮጥ ሲንደፋደፍ ትንፋሹን እያደናቀፈው። ስሜቱን ከሁኔታው ሲታይ የስዋም ስሜት መለወጥ ጀመረ። የስዋም ፊት መጋም፤ የስዋም ልብ መሮጥ፤ የስዋም ትንፋሽ መደናቀፍ ጀመረ።

‘ደን---ጸን ልፃፍ ወይስ ደን?’

‘ሁለ---ሁለቱንም ፃፊ።’

ከማንኛውም ጊዜ የባሰ ተበላሹ።

 

‘የለም! እንደ-ሱ አይ----አይደለም!’ አለና እንደ ሁል ጊዜው እጅዋን ይዞ ለማፃፍ ከግራ ጐንዋ ቀረብ ብሎ ተቀምጦ ራቁቱን ክንዱን በራቁት ትከሻዋ አሣልፎ ቀኝ እጅዋን ለመያዝ እንዲመቸው ልብሱን ከቀኝ ወገን ጠቅለል አድርጐ ወደ ትከሻው ገፋ ሲያደርግ በውስጡ ከተቃጠለው እሣት የተነሣ ታፍኖ የቆየው ሙቀት ልብሱ ገለጥ ሲል ቀሚስዋን ዘልቆ ለገላዋ ተሰማው። ክንዱ ትከሻዋን፤ ቀኝ እጁ ቀኝ እጅዋን፤ ትኩስ ትንፋሹ ጆሮዋን፤ አንገትዋን ሲነካት ልዩ ሙቀት፤ የወንድነቱ ሙቀት በዚህ ሁሉ በኩል እንደ ኤሌክትሪክ ማዕበል በሰራ አካላትዋ ጐርፎ አጋላት።  ያ ለምለም፣ ያ ውብ አካላትዋ ከማር ሰፈፍ እንደ ተሰራ ሁሉ፤ ሙቀት እንደሚፈራ ሁሉ፤ ትንሽ በትንሽ መቅለጥ፤ ትንሽ በትንሽ መፍሰስ ጀመረ። ሰውነትዋን መግዛት በሰውነቷ ማዘዝ ተሣናት። ወዲያው ሣታስበው፤ ሣታዝዘው ራስዋ ቀና፤ ፊትዋ ወደ ፊቱ ዘወር አለና አፍዋ ተከፍቶ የሱን አፍ ፍለጋ ሲሔድ በመንገድ ተገናኙ። ከዚያ እጆችዋ እርሣስና ክርታሱን ጥለው አንገቱን፤ የእሱም እጆች የእስዋን ተጠምጥመው ይዘው፤ አፍዋ ባፉ፤ አፉ ባፍዋ ውስጥ ቀለጡ። እሱ በስዋ፤ እሷ በሱ ውስጥ ጠፉ። ሁለቱ ደናግል ሁለቱ ንፁሃን ይህን የተበላሸ፤ ይህን የቆሸሸ፤ ይህን በክፉ ነገር ያደፈ የጐደፈ አለም ጥለው ወደ ሌላ አለም ወደ አንድ አዲስ አለም ገቡ። እንዴት ጥሩ አለም ነው? የፍቅር አለም፤ ሣር እንጨቱ ፍቅር ብቻ አብቦ የሚያፈራበት፤ ወንዙ ፍቅር ብቻ የሚያፈስበት፤ አእዋፍ ፍቅር ብቻ የሚዘምሩበት፤ የፍቅርና የፍፁም ደስታ አለም እኒያ ሁለት የክፉ ባሕል ምርኮኞች፤ እኒያ ሁለት የክፉ ልማድ እስረኞች ማሰሪያቸውን ቆርጠው ከወህኒያቸው አምልጠው ክፉ አሮጌ ባሕል፤ ክፉ አሮጌ ልማድ በሌለበት ፍፁም በማይታወቅበት አለም ገቡ። የክፉ ልማድ እስረኝነታቸውን ባርነታቸውን ረሱ። አየ-- ምነው እንዲያ ባለው አለም ውስጥ ለሁል ጊዜ በኖሩ፤ ምነው ከንዲያ ያለው ጥሩ የልም አለም ወደዚህ ክፉ የውን አለም ባልተመለሱ፤ ነገር ግን ምን ይሆናል ይመለሳሉ ተመለሱ።

 

“ትንሽ ዝም ብለው አይን ላይን ተያዩና ደግሞ እንደገና አይናቸውን ከድነው ደግሞ እንደገና አፍ ላፍ ተያይዘው፤ ደግሞ እንደገና አንድ ላይ ተዋህደው፤ ደግሞ እንደገና ወዳገኙት አዲስ አለም ሔዱ።

“ሁለተኛ ሲመለሱ መመለሳቸው ከሱ ይልቅ እስዋን አስፈርትዋት አንገቱን በሁለት እጆችዋ ተጠምጥማ እንደ ያዘች እየተንቀጠቀጠች፡- ያዘኝ አትልቀቀኝ፤ እባክህ አትልቀቀኝ” አለች።

“የለም አልተውሽም፤ አልለቅሽም” አለ እሱም እየተንቀጠቀጠ። እንዲሁ አንገት ላንገት እንደ ተያያዙ ብዙ ቆይተው ሰውነታቸው ፀጥ ሲል ለቀቃትና ሁለቱም አፋቸውን ከፍተው ዝም--ብለው ተቀምጠው እርስ በርሳቸው ይተያዩ ጀመር።

 

“እስዋ በሱ፤ እሱ በስዋ ውስጥ ሆነው እፁብ ድንቅ የሆነ አለም በምን ቁዋንቁዋ ይነገራል? ምን ቃል ይበቃዋል? እንዲያ ዝም ብሎ መገረሙ እንዲያ ዝም ብሎ መደነቁ የበለጠ ሊገልፀው ይችል ይሆናል! እሱም ያን አለም ያሣየችውን፤ እስዋም ያን አለም ያሣያትን ዝም ብሎ መመልከቱ፤ ዝም ብሎ መመርመሩ ከሁሉ ይሻላል። ስለዚህ ሁለቱም አፋቸውን ከፍተው እሱ እስዋን፤ እስዋ እሱን እየተያዩ ዝም ብለው ተቀመጡ።

 

“በዛብህ አፉን ከፍቶ በፍቅር የሚዋኙ አይኖቹን በስዋ ላይ ተክሎ ሲመለከታት ሲመረምራት ያች ድሮ የሚያውቃት ውብዋ ደማምዋ ሰብለ ከድሮው ሚሊዮን ጊዜ የተዋበች፤ ያበበች ከመምሰልዋም በላይ ባያት በመረመራት መጠን ሰአሊ ስእሉን በመጨረሻ ማስጌጫ ቀለሙ ሲነካካው እያማረ እያማረ እንደሚሔድ በየደቂቃው በዬ ንዑስ ደቂቃው እየተዋበች እየተዋበች የምትሔድ መስላ ታየችውና የሱም መገረም በዚያው መጠን እየበዛ ሔደ። ተጠራጠረ። እልም ናት እውን ናት? ሰው ናት መንፈስ ናት? መንካት አለበት። እንደ ቶማስ እጁን ሰዶ አንገትዋን፤ አገጭዋን የተከፈቱ ከንፈሮችዋን፤ አፍንጫዋን አይኖችዋን ጉንጮችዋን ጆሮዎቿን ከዚያ አይኖቹ የሚያዩትን ሁሉ የሰውነት ክፍልዋን ይዳብስ ጀመር። አይኑ ያየው እውነት መሆኑን እጁም መሰከረ። አይኑ አልተሣሣተም። እልም አይደለችም። እውን ናት፤ መንፈስ አይደለችም ሰው ናት፤ ያካልዋና የመንፈስዋ ውበት ከሚያውቃቸው ሰዎች ሁሉ ብዙ ሚሊዮን ጊዜ የበለጠ ከመሆኑ በቀር ያው ሰው ናት፤ እንደ ሌላው ሰው ከስጋና ከደም፤ ካጥንትና ከጅማት የተሰራች ሴት ናት። ሰብለ ናት። ደግሞ እንደገና የተከፈተ አፍዋን አይንዋን ፊትዋን ሁሉ ዝም ብሎ ይዳብስ ጀመር። አሁንማ ከእንግዲህ ወዲያማ መፍራት የለ፤ ማፈር የለ። ምን ትለኝ ማለት የለ። ይህ ሁሉ በመሀከላቸው የነበረው ገደል ተንዶ አንድ ሆነው እሱን ራሱን ሆና ሰው ራሱን ይፈራል? ራሱን ያፍራል? ራሱን ምን ይሉኝ ይላል? የለም! ከእንግዲህ እሱ ናት። ራሱ ናት። በፈለገው ጊዜ እንደ ፈለገው ይዳብሳታል። እስዋም እንዲሁ!

 

“ስለዚህ መናገር የለ፤ መሣቅ የለ፤ ፈገግታ እንኳዋን የለ፤ እንዲያው ዝም ብቻ። አፋቸውን ከፍተው በመገረም ፊት እየተያዩ እየተደባበሱ ተቀመጡ። እንዲያው ዝም ብለው ብቻ አፋቸውን ከፍተው እሱ እስዋን፤ እስዋ እሱን እያጠኑ እየመረመሩ እያንዳንድዋ አዳዲስ ደም ግባት ሲገለፅላቸው እየተገረሙ እየተደመሙ ተቀመጡ” /ገጽ317-320/

 

ደራሲ ሀዲስ ዓለማየሁ እንዲህ ናቸው። የፍቅርን የውስጥ ነበልባል በሚያምር የገለጻ ጥበባቸው ይተርኩልናል። ይህን ዘለግ ያለውን ጥቅስ ያቀረብኩት ፍቅር እስከ መቃብር በፍቅር ጉዳይ ላይ ምን ያህል ጥልቅ እንደሆነም ያሣይልኛል ብዬ ነው። በዛብህና ሰብለ ይህን ከመሰለ የፍቅር አለም ውስጥ እንዴት ይወጣሉ? ማን ነው ይህን እቶን የፍቅር ፍም የሚያጠፋው?

ፍቅር እስከ መቃብርን ተወዳጅ እና የዘላለም ሥነ-ጽሁፍ ካደረጉት ውስጥ አንዱ የበዛብህና የሰብለ ይህን የሚያክል ግዙፍ ፍቅር ሊፈርሰ የተፈጠረው ታሪክ ነው። የመጣው ታሪክ ነው።

 

እነዚህ ሁለት ጉብሎች የመደብ ልዩነታቸው ባመጣባቸው ጣጣ መለያየት ግድ ሲሆንባቸው ሰብለም ነገር አለሙን ትታ ስትጠፋ፤ ጦርነት ሲካሔድ፤ ሞትና ደም ሲፈስ፤ የነበረው እንዳልነበረ ሲሆን በፍቅር እስከ መቃብር ውስጥ እናገኛለን። የአንድ ልቦለድ አለባዎች (Elements)  የሚባሉት ሁሉም ነገሮች ተካተውበት እጅግ ጣፋጭ ታሪክ ይዞ የዛሬ 50 አመት ብቅ ያለው ፍቅር እስከ መቃብር የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ ደረጃ ላይ ትልቅ ማማ ሆኖ ለዘላለም እያበራው ይገኛል።

 

ሌላው የፍቅር እስከ መቃብር ተጠቃሽ ጉዳዩ ፖለቲካዊ ጉዳዮች ናቸው። የፍቅር ታሪኩ በፖለቲካ ጉዳዮች የተቀመመ ነው የሚሉ አያሌ ሃያሲያን አሉ። በፍቅር ውስጥ የሚገለፅ የመደብ ትግል (Class Struggle) የመኖሩን ያህል አብዮተኛ (revolutionist) ገፀ-ባሕርያትንም በስፋት የያዘ እንደሆነ ይታወቃል። በተለይ ካሣ ደምጤ/ጉዱ ካሣ/ የተባለው ገፀ ባሕሪ የዘመነ ፊውዳሊዝም ዋነኛው አቀንቃኝ ገፀ-ባሕሪ ሆኖ ነው የተቀረፀው።

 

ነብሱን ይማረውና የሥነ-ጽሑፍ መምህሬ ዶ/ር ዮናስ አድማሱ ጉዱ ካሣን ሲገለፀው ጉድ ነው ይለዋል። ጉዱ ካሣ አብዮተኛ (Revolutionist) ብቻ ሣይሆን የሀገርና የመንግስት ጠጋኝ አቃኝ (Reformist) ነው የሚሉም አሉ። ከማህበረሰቡ ያፈነገጡ የሚመስሉ ድርጊቶች ቢኖሩትም ያ ስርአተ ማሕበር እንዳይናድ፤ የከፋ ችግር ውስጥ እንዳይወድቅ ሃሣብም የሚሰጥ ብቸኛው የ Think-tank ቡድን መሪ ነው።

 

“አዬህ በረዥም ጊዜ ልማድ የታመኑ ሰውን እንደ ተለጐመች በቅሎ ግራ ቀኝ ሣያይ በተመራበት ብቻ እንዲሔድ የሚያደርጉት ብዙ እምነቶች አሉ። እነዚህ የልማድ እምነቶች ሀዋርያቸው ማን እንደሆነ እግዚአብሔር ይወቀው። ሰውን የጌታ ዘር' የድሃ ዘር' የእጅ ሰሪ ዘር' የባርያ ዘር በሚባል ልዩ ልዩ የዘር ክፍል ከፍለውታል። ይህ ብቻ ሣይሆን እነዚህ ዘሮች ምን ማድረግ እንደሚገባቸው እንዴት እንዲኖሩ፤ ማን ከማን እንደሚጋባ፤ ማን ማንን እንዲያከብር፣ ማን ማንን እንዲንቅ ሣይቀር በነዚህ የልማድ እምነቶች ተደንግጓል። ባርያ እንዲሸጥ እንዲለወጥ፤ እጀ ሰሪው እንዲናቅ እንዲጐጠጥ፤ ድሀው በጌታ እንዲገዛ፤ እንዲረገጥ ተመድቧል። ከጌታ አለቀኑ የሚወርድ ውራድ እርስዎ እየተባለ እንዲወርድ፤ ድሃው ሸማግሌ አንተ እየተባለ እንዲሞት ተደንግጓል። ከንቱ አስቦ ከንቱ የሚናገር ዘመናይ ተብሎ እየተደነቀ፤ ገዥ እንዲሆን ተመድቧል። ይገርምሃል ይህን የማይረባ ልማድ ተመልክተህ እንዲህ ያ ስራት ሊኖር የሚገባውም የሚቻል አይደለምና ይልቅ አወዳደቁ እንዳይከፋ ቀስ ብሎ እንዲለወጥ ማድረግ ይሻላል ብለህ የተናገርህ እንደሆነ እንደ ከሀዲ ተቆጥረህ የምትሰቀልበት ገመድ ይሰናዳልሃል። ዝም ብለህ እያዘንህ ተመልካች የሆንህ እንደሆነም እንዲህ እንደ እኔ እብድ፤ ጉድ እያሉ ሰላምህን አሣጥተው ከማህበር አስወጥተው በዘመድ መሀከል ባዶ፤ ተወልደህ ባደክበት አገር እንግዳ ሆነህ እንድትኖር ያደርጉሀል። ደግሞኮ ይህን ሁሉ የሚያደርጉብህ የጌታ ዘር ነን የሚሉት ሁሉንም ረግጠው እላይ የተቀመጡት ብቻ ቢሆኑ ጥቅማቸው እንዳይጐድልባቸው ነው ትላለህ! ነገር ግን ባሮቹ እጅሰሪዎቹ ድሆቹ ሁሉ፤ ግፍ የሚሰራባቸው ሁሉ፤ ከግፍ ሰሪዎች ጋር አንድ ላይ ተባብረው ሲፈርዱብህ ምን ትላለህ? ከልማድ ጋር የማይስማማ እውነት ሁል ግዜ እሳት ነው ማለት ብቻ ነው! እየውልህ! በጠቅላላው የዚህ ልማድ እስረኞች ነን” /ገጽ 334-335/

ጉዱ ካሣ አብዮተኛ ብቻ ሣይሆን ማሕበረሰባዊ ሀያሲ (Social Critic) ነው። የሚኖርበትን ማሕበረሰብ አበጥሮ አንጠርጥሮ ያየዋል። የ1960ዎቹ የመደብ ትግል አቀንቃኞች እነ ክፍሉ ታደሰ' ዋለልኝ መኮንን' ብርሃነ መስቀል ረዳና ሌሎችም የአብዮት መዘውር ከማንቀሣቀሣቸው በፊት ሀዲስ ዓለማየሁ ጉዱ ካሳ የተባለ ገፀ-ባሕሪ ጐጃም ዲማ ጊዮርጊስ ውስጥ ፈጥረው የልቦለድ አብዮት አቀጣጥለዋል።

 

የሀዲስ ዓለማየሁን አብዮት ስንቃኝ ግን ሁሌም እፊቴ የሚመጣ ጥያቄ አለ። ሦስቱ ገፀ-ባሕሪያት ሰብለ' በዛብህ እና ጉዱ ካሳ የለውጥ አቀንቃኞቸ ናቸው። አዲስ ማሕበረሰባዊ አስተሣሰብ እንዲመጣ ራሣቸውን የሰጡ ናቸው።  ግን ፍፃሜያቸው አያምርም። ሦስቱም በስተመጨረሻ አንድ መቃብር ውስጥ ይገባሉ። ግን ለምን? ሁሌም የምጠይቀው ጥያቄ ነው።

 

በ1994 ዓ.ም ራሣቸውን ሀዲስን ጠይቄያቸው ነበር። ለምን ሶስቱም ሞተው በአንድ መቃብር ገቡ አልኩዋቸው። የሰጡኝ ምላሽ መስዋዕትነትም ትግል ነው ብለውኛል። ሀዲስ ለጥያቄዎች ጥልቅ እና የተብራራ ማብራሪያ የሚሰጡ ሰው አይደሉም፤ ግን በመልሶቻቸው ውስጥ እጅግ ትህትና፤ ሰውን አክባሪነት፤ ራስን ከፍ አድርጐ ያለመታየት እና ሽቁጥቁጥነት ያለባቸው ደራሲ' አርበኛ' ዲኘሎማት ነበሩ።

 

የፍቅር እስከ መቃብር ሦስተኛው የብረት ምስሶው ቋንቋው ነው። ቋንቋው ውብ ነው። ቋንቋ ስንል ገለፃውና ትረካው ናቸው። ሀዲስ አለማየሁ ህዳር 28 ቀን 1996 ዓ.ም በ94 አመታቸው ቢያርፉም ፍቅር እስከ መቃብር ግን  እንደ ስሙ ሁሉ እስከ ሕይወት ፍፃሜያችን ድረስ የምንወደው መጽሐፍ ያደረገው ውብ ቋንቋው ነው። ወደፊትም ገና ብዙ 50 አመቶች ይጓዛል።n

 

በጥበቡ በለጠ

ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ታሪክ በእጅጉ አስገራሚ ነው። አስገራሚ ያልኩት በብዙ ምክንያት ነው። አንደኛው ኢትዮጵያ ውስጥ የታክሲ ስራ መቼ ተጀመረ ብለን ብንጠይቅ በ1920ዎቹ ነው የሚል መልስ እናገኛለን። በ1928 ዓ.ም አዲስ አበባ ውስጥ ስምንት ታክሲዎች ብቻ ነበሩ። ከነዚህ የስምንቱ ታክሲዎች አንደኛው ባለቤት ስምኦን አደፍርስ ይባላል። የያኔው ዘመናዊ ሰው። መኪና ሲነዳ እንደ ብርቅ እና ተአምር የሚታይ ነበር።

 

ስምኦን አደፍርስ፣ አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ግራዚያኒ ላይ የካቲት 29 ቀን 1929 ዓ.ም ቦምብ ሲወረውሩ የተባበራቸው ጀግና ነው። በታክሲው ይዟቸው መጭ ያለ ልበ ደፋር ሰው ነው። በኢትዮጵያ የታሪክ አለም ውስጥ ስለ እሱ ብዙ አልተባለለትም። በአንድ ወቅት ማለትም በ1994 ዓ.ም አዲስ ዜና በተሰኘ ጋዜጣ ላይ ታሪኩን ጽፌ ነበር። በርካታ ሠዎች በጽሁፉ ተደስተው ደውለውልኛል። ጽሁፉንም አስፋፍቼ እንድፅፈው ጠይቀውኛል።

 

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ስለዚሁ ስምኦን ስለሚባለው አስገራሚ ኢትዮጵያዊ ሰፋ አድርገው ከጻፉ ሰዎች መካከል አንዱ ናቸው። እኔም ስጽፍ ከእርሳቸው መጽሀፍ ውስጥ በርካታ መረጃዎችን ወስጃለሁ። በ1977 ዓ.ም ደግሞ መንግስታዊ የሆነው አዲስ ዘመን ጋዜጣ “ምን ሰርተው ታወቁ” በተሰኘው አምዱ ስር ስለ ስምኦን አደፍርስ ቤተሰቦቹን ጠይቆ ጽፏል። እስኪ የተወሰነውን ክፍል ቤተሰቦቹ በ1977 ዓ.ም ምን አሉ በሚል እንድታነቡት ልጋብዛችሁ።

 

ስምኦን ከአባቱ ከአቶ አደፍርስ አድጎ አይቸውና ከእናቱ ከወ/ሮ ሙሉ ብርሃን መሸሻ በሐረርጌ ክፍለ ሀገር በሐብሮ አውራጃ በአንጫር ወረዳ ልዩ ስሙ ጉባ ላፈቶ በሚባለው ሥፍራ በ1905 ዓ.ም ተወለደ። እድሜው ለትምህርት ሲደርስ በመጀመሪያ እዚያው ላፍቶ በሚገኘው የካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ደብር ከዚያም ወደ አዲስ አበባ በሕፃንነቱ በመምጣት በልደታ ማርያም ካቴድራልና በአሊያንስ ፍራንሴዝ ትምህርቱን በሚገባ አጠናቀቀ። ከዚያም በታክሲ ነጂነት ወደ ግል ሥራ ተሠማርቶ ይኖር ነበር።

 

ፋሽስት ኢጣሊያም ከጥንት የተመኘቻትን ኢትዮጵያ በ1928 ዓ.ም ወረረች። አዲስ አበባንም በቁጥጥሯ ሥር አድርጋ የግፍ አገዛዟን መዘርጋትና ማጠናከር ጀመረች። ስምኦን የእናት አገሩ መደፈርና በነጮች ሥር የቅኝ ተገዥ መሆን የሆድ ውስጥ ቁስል ሆኖበት ያዝን ነበር። ዘመዶቹና ወገኖቹ በየዱሩ ተበተኑ። ሌሎቹም ተሰደዱ። በተለይ ወንድሞቹ ደበበና አጐናፍር አደፍርስ በመጀመሪያ ጅቡቲ ቀጥሎም ኬንያ ተሰድደው የአርበኝነት ሥራቸውን ከውጭ አፋፋሙ። ስምኦን ወደ ስደት ውጣ ቢባልም መሰደድን አልመረጠም። ምርጫው አዲስ አበባ ውስጥ ተቀምጦ የውስጥ አርበኛ በመሆን ጠላቱን ፋታ ማሳጣትና ለአገሩ ነፃነት መዋጋት ነበር። ወንድሙ አጐናፍር አደፍርስ ከጅቡቲ በተጨማሪ ሌላ መኪና ልኮለት በሁለት ኦፔል መኪናዎች የታክሲ ሥራውን ቀጠለ። በነገራችን ላይ በዚያን ወቅት በአጠቃላይ በአዲስ አበባ ውስጥ ወደ 8 የሚሆኑ ታክሲዎች ነበሩ። ማቆሚያቸው ጊዮርጊስ ሆኖ ከዚያ በመነሣት ወደ ለገሐር ወደ ገፈርሳና ወደ ግቢ እንዲሁም ወደ ሌላ አቅጣጫ እየተጓዙ ይሠሩ ነበር። በታክሲ ከ1 እስከ 5 ጠገራ ብር ከፍሎ የተሳፈረ ሰው ኩራቱ ሌላ ነበር።

 

ጠላት በማይጨው ጊዜዊ ድል አግኝቶ አዲሰ አበባ ሲገባ ስምኦን ገና ወጣት ነበር። ብቻውንም ይኖር ነበር። ጣሊያንንም በጣም ስለሚጠላ ለአገሩም በጣም ተቆርቋሪና ታማኝ ኢትዮጵያዊ መሆኑን ስላወቁ አብርሃ ደቦጭና ሞገስ አስገዶም ባልንጀራቸው እንዲሆን ፈለጉት። ብዙም ከተቀራረቡ በኋላ የሆዳቸውን ምሥጢር ገለፁለት ። እሱም አሳባቸውን አሳቡ በማድረግ አብረው 3ቱም እቅድ ያወጡ ጀመር። በመጀመሪያ ለማንም ሳይናገሩ በመኪናው ሆነው ወደ ዝቋላ ሔዱ። እዚያም ለ15 ቀናት ያህል ተቀምጠው በግራዚያኒ ላይ ምን ዓይነት እርምጃ እንደሚወስዱና ከወሰዱም በኋላ ምን ምን ማድረግ እንዳለባቸው ሲያወጡና ሲያወርዱ ከረሙ። በተለይም የቦምብ መጣል ልምምድ ሲያደርጉ ሰነበቱ። የቦምብ ቁልፍ አፈታትና አወራወርን ያጠኑት ዝቋላ ነበር። ያስተማራቸውም የደጃዝማች ፍቅረ ማርያም መትረየስ ተኳሽ የነበረ ሰው ነው።

 

ከ15 ቀናት በኋላ ሲመለስ መልኩ ጠቋቁሮ ስላዩት ዘመዶቹ የት ነበርክ ብለው ጥያቄ ሲያበዙበት ሽርሽር ሔጄ ነበር አላቸው። ብዙም ሳይቆዩ የካቲት 12 ቀን 1929 ደረሰ። የአዲስ አበባ ሕዝብ ቤተ መንግሥት እንዲገኝ ታዘዘ። ግቢው ዙሪያውን መትረየስ ተጠምዶበት ይጠበቅ ነበር። ግራዚያንም ለድሆች ምፅዋት እሰጣለሁ ስላለ ብዙ ሰው ወደ ግቢው አመራ። አብርሃና ሞገስም መኪናህን ቤንዚን ሞልተህ ያው እንደተባባልነው መኪናዋን አዙረህ ፊት በር በደንብ ጠብቀን ብለው ስምኦንን ቀጠሩት። እነርሱ አስተርጓሚዎች ስለነበሩ ግቢ ገቡ። ስምኦንም መኪናዋን አዘጋጅቶ በተባባሉበት ቦታ ይጠብቃቸው ነበር።

 

ወደ 5 ሰዓት ገደማ ግራዚያኑ ሕዝብ ሰብስቦ ይደነፋል። የአርበኞቻችንን ስም እየጠራ ያንኳስሳል። የሁሉንም አንገት ቆርጬ ሮማ እልካለሁ ይላል። እነአብርሃም ቦምብ ጣሉበት። እርሱንና ከእርሱ ጋር የነበሩትን ጀኔራሎቸ አቆሰሉ። የአውሮኘላን አብራሪዎች ጀኔራል ሞተ። ከዚያም በተፈጠረው ረብሻ መትረየስና ጠመንጃ ሲተኮስ እነርሱ በፊት በር በኩል ሹልክ ብለው ወጥተው በተዘጋጀችው የስምኦን መኪና ወደፍቼ ተነሥተው ሔዱ። ስምኦንም እነርሱን እዚያ አድርሶ ወደ አዲሰ አበባ ተመለሰ።

 

የካቲት 19 ቀን በሳምንቱ ጣሊያኖች በጥቆማ መጥተው ስምኦንና የቤት ሠራተኛውን ያዙ። ለብቻ አሠሯቸው። እንዲህ እንዲህ ያሉ ሰዎች ይመጡ ነበር ወይ እያሉ ሠራተኛውን ጠየቁት። እሱም ያየውን ሁሉ ነገራቸው። ፈትተው ለቀቁት። ሠራተኛው ባደረገው ጥቆማ ብዙ የስምኦን ጓደኞች ታደኑ። ታሥረውም ተገደሉ። የስምኦን ታናሽ ወንድም ሱራፌል አደፍርስም ሲታደን ከርሞ ሊያዝ ሲል ሌሊት አምልጦ በእግሩ ከአዲስ አበባ ወደትውልድ ስፍራው ወደ ሐረርጌ ተመለሰ።

ስምኦን የመጀመሪያው የጭካኔ ቅጣት ከደረሰበት በኋላ ደጃች ውቤ ሰፈር አጠገብ በነበረው ወህኒ ቤት አሠሩት። ምርመራው በጥብቅ ቀጠለ። በመግረፍ፣ ጠጉሩን በመንጨት፣ የጣቶቹን ጥፍሮች በመንቀል የሥቃይ ውርጅብኝ ቢያወርዱበትም ስምኦን ከዓላማው ፍንክች አላለም። ሚሥጢር አላወጣም። አሠቃዮቹም ከእርሱ ምንም ማግኘት ስላልተቻላቸው ሚያዝያ 29 ቀን 1929 ገደሉት።

 

ዘመዶቹም ሳያውቁ ሥንቅ ለማቀበል ሲሔዱ አንድ ዘበኛ ስምኦን መሞቱን በ11 ሰዓትም 13 ሬሳ እንደሚቃጠልና የስምኦንም  ሬሳ ከእነርሱ ጋር እንደሚቃጠል ጨምሮ ነገራቸው። የስምኦንም እህት ወ/ሮ ሸዋረገድ አደፍርስ የእሥር ቤቱን ሐኪም ያውቁት ስለነበር ሐኪሙም ወርቅ ስለሚወድ አንድ ወቄት ወርቅ ከሰጡኝ ለማንም ሳያወሩ የስምኦንን ሬሳ እሰጥዎታለሁ አላቸው። ወርቅ ሰጥተው ሬሳውን በድብቅ ወስደው በጴጥሮስ ወጳውሎስ ካቴሊካዊት መካነ መቃብር ግንቦት 1 ቀን 1929 ቀበሩት። ስምኦን በደረሰበት ሥቃይ ሬሳው የሰው ገላ አይመስልም ነበር በማለት ከፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽሑፍ ጋር በሕይወት ያሉት እህቱ ወ/ሮ አሰገደች አደፍርስ በኃዘንና በእንባ ገልፀውታል።

 

ታዲያ የዚህ ወጣት ጀግና ታሪክ እንዴት እስከዛሬ ተዳፍኖ ቀረ? የአብርሀምና የሞገስ ስም ሲነሣ የሱ ለምን ተነጥሎ ቀረ? መቃብሩስ ምንም ዓይነት ምልክት ሳይደረግበት እስከዛሬ ሣር ብቻ ለብሶ የቀረው ለምንድነው የሚሉ ጥያቄዎች አንባብያንን ሳያሳስቡ አይቀሩም በማለት በ1977 ዓ.ም ተጠይቆ ነበር። መልሱ ግን እስካሁን አልተመለሰም።

 

ግርግር ለሌባ ይመቻል እንዲሉ የወጣቱን አርበኛ የስምኦንን ንብረት ጣሊያኖችና ባንዳዎች ተከፋፈሉት። ጣሊያኖች ባንክ የነበረውን ገንዘብ ሲወስዱ ባንዳዎች ደግሞ ወንድሙ ከጅቡቲ ልኮለት ይሠራበት የነበረውንና የራሱንም ሁለት ኦፔል ታክሲዎች ተከፋፈሉ። በተለይም የንጉሱ እልፍኝ አስከልካይ የነበሩ ሰው እስከ ቅርብ ጊዜ የስምኦንን መኪና ይነዱ እንደነበረና የወጣቱ አርበኛ ስምም እንዳይነሣ ይከለክሉ እንደነበረ ብዙ ሰዎች ይናገራሉ በማለት እህቱ ከ40 አመታት በፊት ተናግረው ነበር።

 

በኢትዮጵያ የአርበኞች ትግል ፋሽስት ኢጣልያ ኢትዮጵያን ለቅቃ ስትወጣ ኢትዮጵያ የተዋደቀችለትን ነፃነቷን አስከበረች። አርበኞች ልጆቿም ከየምሽጋቸው ወጡ። የወደቁላትንም ጀግኖች ልጆቿን ጀብዱም ለማውራት በቁ። ሆኖም ብዙ ባንዳዎች የነበሩ አስከፊና አፀያፊ የሆነው ለማውራት ሥራቸውን ለመደበቅና ለመሸፈን እንዲያውም እራሳቸውን አርበኞች አስመስለው ለመቅረብ ያልፈነቀሉት ድንጋይ ያላስወሩት የሐሰት የጀብድ ወሬ የለም። እነዚህ የወገን ከሀዲዎች በግል ጥቅም የሰከሩ ስለነበሩ የዘረፉት እንዳይታወቅባቸው እንደስምኦን አደፍርስ ዓይነት ሐቀኛ የአርበኛና የትግል ሕይወት ተሸሽጎና ተቀብሮ እንዲኖር አድርገው ነበር። በጣም የሚያሳዝነው ደግሞ ኢትዮጵያ በጀግኖች ልጆቿ ትግል እንደገና ነፃነቷን አስከብራ መኖር ስትጀምር እነዚያ የትናንት ባንዳዎች አርበኞች ተብለው የስምኦንን ታክሲዎች ወርሰው ሲነዱ መታየታቸው ነበር።

 

ምንጊዜም ቢሆን እውነት ተደብቃ አትቀርም። ወጣቱ ታጋይ ስምኦን አደፍርስ በተገደለበት ጊዜ ገና የ24 ዓመት ጐልማሳ ነበር። አላገባምም ነበር። ስለዚህ ለእናት አገሩ የዋለላትን ታላቅ ውለታ ማን ይንገርለት? ልጆች የሉትም። ዘመዶቹ ታግለው ደክመው የማይሆንላቸው ሲሆን ተውት።

 

ልጅ ባይኖረው፤ ዘመድም አቅም ቢያንሰው እናት አገሩ አልረሳችውም። አትረሳውምም። አሁንም ቢሆን ወደፊት አገራችን ኢትዮጵያ ተከብራና ታፍራ የምትኖረው እንደ ስምኦን አደፍርስ ዓይነት ባሉ ሐቀኛ ዜጎቿ እንጂ ባስመሳዮች አለመሆኑ እየተረጋገጠ ነው በማለት የወጣቱ ታክሲ ነጂ አርበኛ ቤተሰቦች ተናግረዋል።

በጥበቡ በለጠ

በኢትዮጵያ የትግል እና የአርበኝነት ታሪክ ውስጥ የካቲተ 12 ቀን ሁሌም ትዘከራለች። እንድትዘከር ካደረጓት ሦስት ሠዎች መካከል አንዱ አብርሃ ደቦጭ ነው። አብርሃ ደቦጭ እና ሞገሰ አስገዶም ቦምብ ግራዚያኒ ላይ ወርውረው ጉዳት በማድረሳቸው 30 ሺ ያህል የአዲስ አበባ ከተማ ሕዝብ አልቋል። ጣሊያኖች ሕዝቡን ፈፅሞ የሰው ልጅ ያደርግዋል በማይባል ጭካኔ ጨፍጨፉት።

 

ይህ የየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም የቦምብ ውርወራ ድርጊት በተለያዩ ሠዎች የተለያዩ አስተያየቶች ይሠጡበታል። አብርሃ ደቦጭ አና ሞገስ አስገዶም ስለ ቦምብ ውርወራ፤ ስለ ቦምብ አፈታት፤ ስለ ቦምብ አጠቃላይ ሁኔታ የት ተማሩ፤ ማን አስተማራቸው፤ እነዚህ ሁለት ሠዎች ለዚህ ተግባራቸው ያነሣሣቸው እውነተኛው ምክንያት ምንድን ነው? ቦምቡን ከመወርወራቸው በፊት ምን ነበሩ? እነዚህ ከላይ የሠፈሩት ጥያቄዎች በአግባቡ መመለስ ያለባቸው ጉዳዮች ናቸው።

የጥንታዊት ኢትዮጵያ አርበኞች ማሕበር ኘሬዘዳንት ልጅ ዳንኤል ጆቴ በቅርቡ መግለጫ ሰጥተው ነበር። መግለጫቸው እንደሚያስረዳው በሚያዚያ ወር 2008ዓ.ም ለአብርሃ ደቦጭ አና ለሞገስ አስገዶም የመታሰቢያ ቴምብር እንደሚታተምላቸው የሚያወሣ ነው። እንደ እርሣቸው ገለፃ እነዚህ ሁለት ሠዎች ለፋሽስት ኢጣሊያ የአዲስ አበባው መሪ ግራዚያኒ ላይ ያደረጉት የቦምብ ውርወራ ታላቅ ተጋድሎዋቸውን የሚያሣይ መሆኑን እና የመስዋዕትነት ምሣሌ መሆናቸውን ብዙ ሠዎች ይናገራሉ።

 

አብርሃም ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ቦምብ ባይወረውሩ ኖሮ የኢጣሊያ ወረራ ይራዘም ነበር የሚሉ አሉ። ምክንያታቸውን ሲያስቀምጡም በወቅቱ የኢጣሊያ አቅም ትልቅ ስለነበር እና የተደራጀ የጦር ኃይል ስለነበራት አርበኞች እየተዳከሙ ነበር። ለኢጣሊያ በባንዳነት የሚያድሩ አርበኞችም እየበረከቱ መጥተው ነበር። ነገር ግን አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ቦምቡን ከወረወሩ በኋላ ነገሮች ተቀየሩ። ፋሽስቶች ወዳጅ ጠላት ሣይሉ ያገኙትን የአዲስ አበባ ሕዝብ ሁሉ ይጨፈጭፉት ገቡ። ሕዝብ አለቀ። ፋሽስት ደም ተቃባ። በሕይወት የተረፈው አርበኝነት ገባ። አርበኛ የነበረው ይህን ግፍ ከላዩ ላይ አሽቀንጥሮ ለመጣል የበለጠ ቁርጠኛ ሆኖ ትግሉን ቀጠለ።

 

የአብርሃ ደቦጭ እና የሞገስ አስገዶም የቦምብ ውርወራ ትግሉን አቀጣጠለው። የአርበኞችን ወኔ የበለጠ አፋፋመው የሚሉ በርካታ አስተያየቶች አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ ዳር ሆነው ጉዳዩን ከተለያዩ አቅጣጫዎች የሚመለከቱ ሰዎች የሚሠጧቸውም አስተያየቶች በዋዛ የሚታለፉ አይደሉም። እንደ እነርሱ አባባል ከቦምቡ ውርዋሮ አለመቀናጀት ጀምሮ በተለይ በአብርሀ ደቦጭ ስብዕና ላይ የሚያነሷቸው የተለያዩ ጥያቄዎች አሉ።

 

አብርሃ ደቦጭ በትውልድ ኤርትራዊ ነው። ከኤርትራ ወደ ኢትዮጵያ በመምጣት ትምህርቱን በተፈሪ መኮንን የተከታተለ ወጣት ነው። ትምህርቱን እንደጨረሰ የተቀጠረው ጣሊያኖች ዘንድ ነበር። ጣሊያንኛን ቋንቋን አቀላጥፎ የሚናገር ነበር። ይህን ስራውን የሚሰራውም በኢጣሊያ ሌጋሲዮን ነበር። እንግዲህ ስራዉ ከጦርነቱ በፊት ነው። ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት።

 

ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ልትወር ስትል በወቅቱ ንቁ የነበሩ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ሕዝቡን እየሰበሰቡ ልንወረር ነው፤ ሁላችንም ታጥቀን ወረራውን ለመቀልበስ እንዘጋጅ እያሉ ንግግር ያደርጉ ነበር። ዛሬ ሐገር ፍቅር ቴአትር ቤት የምንለውና በዚያን ወቅት ደግሞ የሐገር ፍቅር ማሕበር እየተባለ በሚጠራው አዳራሽ እንደ ተመስገን ገብሬ ያሉ የነቁ ኢትዮጵያዊያን ሕዝብ እየሰበሰቡ ኢትዮጵያዊነትን ይሰብኩ ነበር።

 

በሌላ መልኩ ደግሞ ኢጣሊያ ስለ ኢትዮጵያ አቋም መረጃ እየደረሳት ለወረራው እየተዘጋጀች ነበር። ኢትዮጵያ ውስጥ ሆኖ ለኢጣሊያ መረጃ የሚሰጥ ሰው አለ ተባለ። ይህ ሰው ማን ነው ተብሎ ይታሰብ ገባ። በኢትዮጵያ የኢጣሊያ ሰላይ አለ ተብሎ ሲፈለግ አብርሀ ደቦጭ ተጠርጥሮ ታሰረ። ስለ ኢትዮጵያ መረጃ አሣልፎ ለጣሊያኖች ይሰጣል በሚል ተጠርጥሮ ታሰረ።

እዚህ ላይ ቆም ብለን ብዙ ጥያቄዎቸ መጠየቅ እንችላለን። አብርሃ ደቦጭ አገሩን ለፋሽስቶች አሳልፎ የሰጠ ነው? ታዲያ ለምን ታሰረ? አንድ ሰው አርበኛ የሚባለው መቼ ነው? አገር ካስወረሩ በኋላ አርበኝነት አለ? እነዚህን ጥያቄዎች ሁላችንም ለራሣችን እንያዝ።

 

በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አስተዳደር ጐልተው የወጡ ፖለቲካዊ ችግሮችና ትግሎች በቅርብ ባለሟላቸው የሕይወት ታሪክ መነሻነት ሲገመገሙ በተሰኘው መጽሐፍ ውሰጥ ስለ አብርሃ ደቦጭ አና ሞገስ አስገዶም ጉዳይ ተጽፏል።  እንደ መጽሐፉ ገለፃ አብርሃ ደቦጭ የታሰረው አፈንጉስ ከልካይ በተባሉ ባለስልጣን ቤት ነው። በወቅቱ እንደ አሁን ዘመን እስር ቤቶች የሉም ነበር። እስረኛ ሰው ቤት ውስጥ ነበር የሚታሰረው። ለዚህም ነው አብርሃ ደቦጭ እሰው ቤት የታሰረው።

 

ከዚሁ ጋር ተያይዞ መታወቅ ያለበት ጉዳይ አብርሃ ደቦጭ እንዴት ከእስር ተፈታ የሚለው ጉዳይ ነው። አብርሃ ደቦጭ ከእስር ነፃ የወጣው ጣሊያኖች ኢትዮጵያን ወርረው በተቆጣጠሩበት ወቅት እሱም ከእስሩ ተፈታ። ነፃ አውጠት።

ከእስር ነፃ ከወጣም በኃላ ጣሊያኖች ዘንድ በአስተርጓሚነት ተቀጠረ። እናም ከፋሽስቶች ጋር መስራት ጀመረ፤ ያውም የኢጣሊያ የፖለቲካ ቢሮ አስተርጓሚ እንደነበር መፃህፍት ያወሣሉ።

 

ስለ አብርሃ ደቦጭ ብዙ መታወቅ መዘርዘር ያለባቸው ነገሮች አሉ። ከነዚህ መካከል የጋብቻው ሁኔታ ነው። በወረራው ወቅት ጣሊያኖች ዘንድ እየሰራ ሳለ ያገባት እና ትዳር የመሰረተው የአርበኞች ቤተሰብ ከሆነችው ከወ/ሮ ታደለች እስጢፋኖስ ጋር ነው። ይህች ሴት የታላላቆቹ የኢትዮጵያ አርበኞች የነ ራስ መስፍን ስለሺ፤ የነ ራስ ደስታ ዳምጠው፤ የነ ደጃዝማች አበራ ካሣ የመሣሰሉት ሰዎች የቅርብ ዘመድ ናት።

 

ሰዎች ይህን ጋብቻ በሁለት ፅንፎች ይተነትኑታል። አንደኛው ፅንፍ ጋብቻው ሆን ተብሎ የተፈፀመ ነው፤ ጣሊያኖች ስለ አርበኞች መረጃ ለማግኘት ሲሉ አብርሃ ደቦጭ የአርበኞች ቤተሰብ የሆነችውን ልጅ እንዲያገባ አስበውበት የተደረገ ነው የሚሉ አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ አብርሃ ደቦጭ የአርበኛ ልጅ በማግባቱ ልቡ ከፋሽስቶች ከድታ ወደ አርበኞች ተቀላቅላለች ይላሉ። ከጋብቻው በኋላ ጣሊያኖች ላይ አደጋ ለማድረስ ለራሱ ቃል እንደገባ የሚያመላክቱ መረጃዎችም አሉ። የኢጣሊያን ባንዲራ እያወረደ ይጥል ነበር የሚሉ መረጃዎች አሉ።

 

ጉዳዩን በሌላ አቅጣጫ የሚያዩ ሠዎች ደግሞ ጣሊያን የአዲስ አበባን ሕዝብ ለመጨፍጨፍ ምክንያት ፈልጐ በነ አብርሃ ደቦጭ በኩል ያቀናጀው የቦምብ ውርወራ ነው የሚሉ አሉ። በተለይ በ1937 ዓ.ም የታተመው የአምስቱ የመከራ አመታት አጭር ታሪከ በተሰኘው መፅሃፍ ይህን ጥርጣሬ ሰፋ አድርጐት ፅፎታል። ቦምብ ተወረወረብኝ በሚል ሰበብ ለ40 አመታት የቋጠረውን ቂም በአዲሰ አበባ ሕዝብ ላይ መአቱን አወረደበት እያሉ ትንታኔ የሚሰጡም አሉ።

 

እነ አብርሃ ደቦጭ ቦንቡን ከወረወሩ በኋላ በስምኦን አደፍርስ ሹፌርነት አዲስ አበባን ለቅቀው መውጣታቸው ይነገራል። ያቀኑት ደግሞ ወደ ሰሜን ሸዋ ወደ ፍቼ አካባቢ ወዳሉት አርበኞች ዘንድ ነው። ከነራስ መስፍን ስለሺ ዘንድ ሔዱ። ግን በታሪክ እንደሚወሣው እነ ራስ መስፍን ስለሺ፣ አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም እነርሱ ዘንድ ሲመጡ አላመኗቸውም። ተጠራጥረውም አሠሯቸው። ጣሊያን የላከብን ሰላዮች ይሆናሉ በሚል ምክንያት ታሰሩ።

 

እነ አብርሃም ደቦጭ ከነ ራስ መስፍን ስለሺ እስር ቤት የተለቀቁት አንድ የሚመሰክርላቸውን ሰው አግኘተው ነው።

እነ አብርሃም ደቦጭን መስከረው ከእስር ያስፈቷቸው በጅሮንድ ለጥይበሉ ገብሬ ይባላሉ። እርሣቸው ሲመሰክሩ እነዚህ ሁለት ሰዎች ግራዚያኒ ላይ ቦምብ ለመጣል እንዳሰቡ ቀደም ሲል ነግረውኛል፤ አደጋ ለመጣል አስበውበት ነው ያደረጉት፤ ስለዚህ ለኢጣሊያ ስለላ እየሰሩ አይደለም በማለት መሰከሩላቸው። በዚህም ምክንያት እነ ራስ መስፍን ስለሺ ሁለቱንም ቦምብ ወርዋሪዎች ከእስር ፈቷቸው።

 

ከእስር ከተፈቱስ በኋላ ምን ሆኑ የሚለው ጉዳይ ሌላው አንገብጋቢ ነገር ነው። ብዙ ፀሐፊዎች አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶምን ጣሊያን አስገድሏቸዋል ይላሉ። ሌሎች ደግሞ መንገደኛ ኢትዮጵያዊ /ለጣሊያን ያደረ ባንዳ/ ገድሏቸዋል ይላል። በታሪክ ውስጥ ደማቸው ደመ ከልብ ሆኖ አለፈ። በታሪከ ውስጥ የተጠናቀቀ የሕይወት መዕራፍ የሌላቸው ባተሌዎች ናቸው።

 

ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ ከጥንት እስከ ዛሬ በተሰኘው መጽሐፉ ውስጥ አንድ የሚያስደነግጥ ነገር ፅፏል። የሚያስደነግጠው ጉዳይ አብርሃም ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ከእስር ከተፈቱ በኋላ ወደ አዲስ አበባ መምጣታቸውን ይገልፅና የሚከተለውን ፅፏል፡-

 

 ይፋ ያልወጡ መረጃዎች እንደሚያስረዱት ግን ከነ ሻለቃ/ራስ/ መስፍን ስለሺ እንደተለዩ የመጡት ወደ አዲሰ አበባ ነው። በምን ዘዴ እንደሔዱ ባይታወቅም ከነፃነት በኋላ እነ አብርሃ ደቦጭ በጣሊያን ዋና ከተማ በሮም ይኖሩ እንደነበር በወቅቱ ትምህርታቸውን ይከታተሉ የነበሩ ኢትዮጵያዊያን መናገራቸው ታውቋል/ገጽ451/

 

ይህ ታሪክ የተፃፈው 740 ገፆች ባሉት በፋንታሁን እንግዳ መፅሐፍ ውስጥ ነው። አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ሮም ውስጥ መታየታቸውን ማን ነው የፃፈው? የፋንታሁን ምንጭ ማን ነው?  መረጃውን ከየት አገኘው? ብሎ መጠየቅም ግድ ይለናል።

 

ይህ ታሪክ እውነት ከሆነ ደግሞ እጅግ የሚገሙ ሁኔታዎቸ ውስጥ ልንገባ ነው። ፋንታሁን እንግዳ መፅሀፉን ሲያዘጋጅ አያሌ ድርሣናትን አገላብጧል። ስለዚህ እነማን እንዲህ አይነት ታሪክ እንደፃፉ መግለጽ ይጠበቅበታል።

 

አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም በሚያዚያ ወር 2008 ዓ.ም በስማቸው ቴምብር የታተማል። እንዲህ ቴምብር እንዲታተምላቸው የሆነው ደግሞ አርበኞች ናቸው ስለተባለ ነው። አንዳንድ የውዥንብር ታሪኮች ሲቀርቡ ግራ የሚያጋቡ ጉዳዮች አሉ። ዛሬ በሕይወት የሌሉት እነዚህ ሁለት ወጣቶች ታሪካቸው በስርአት ተሰብስቦ መፃፍ አለበት።

ሁለቱንም ቁጭ ብዬ ረጅም ሰአት አሰብኳቸው። ቦምብን የሚያህል ነገር በ1929 ዓ.ም እጃቸው ላይ ይዘው ወደ ግራዚያኒ የገሰገሱት እነዚሀ ወጣቶች ያበጠው ይፈንዳ፤ የረጋው ወተት ቅቤ እንዲወጣው ይናጥ፤ ያሉ ይመስለኛል። አገሩን ናጡት። ትግሉ ተቀጣጠለ። የፋሽስቶችም ግብአ- መሬት ተቃረበ። ቀጥሎም የቅኝ ግዛት ሕልሙም ሞተ። ስለዚህ እኔ በበኩሌ አርበኛ የሚለውን ቅፅል ልተወው እና አብርሀ ደቦጭን የትግል አቀጣጣይ ኢንጂነር ነው ብለው ይቀለኛል።

ጳውሎስ ኞኞ የኢትዮጵያ እና የኢጣልያ ጦርነት በተሰኘ መጽኀፉ የሚከተለውን ብሏል፡-

 

አብርሃ ደቦጭ ኢጣልያንኛ ተምሮ ስለነበር አዲስ አበባ ባለው በፋሺስት ፖለቲካ ቢሮ ውስጥ ተቀጥሮ ይሰራ ጀመር። በዚህ ጊዜ፣ ከሞገስ አስገዶም ጋርም ጓደኛ ሆኑ - ሞገስ አስገዶም የሚኖረው ስብሃት ከሚባል ጓደኛው ጋር ነው፤ ስብሃት ደግሞ የሚሰራው ከጀርመን ኮንሱላር ሚሲዮን ውስጥ ነው።

 

አብርሃ ደቦጭ የኢጣልያኖችን የግፍ አሰራር እና ትእዛዝ እያየ ለጓደኞቹ ያጫውት ነበር። እንዲህ አይነቱን ጨዋታ ብዙ ጊዜ የሚጫወቱት ስብሃት ከሚሰራበት ከጀርመን ኮንሱላር ሚሽን ውስጥ ነው። ጀርመን፣ የኢጣልያ መንግስት ደጋፊና ወዳጅ ስለነበር በእነ አብርሃም ደቦጭ መሰብሰብ ጠርጣሪ የለም ነበር።

 

ይህም ብቻ ሳይሆን አብርሃ በኢጣልያ ፖለቲካ ቢሮ ውስጥ የሚሰራ ሰው ስለነበር ከውጭ ያለው ሰው በክፉ አይን እያየው ስለሚጠላው የሚያጫውተው ቀርቶ የሚያስጠጋውም አልነበረም።

ይህን የመሳሰለው ነገር ሁሉ አብርሃን ያስቆጨዋል። ኢጣልያኖችን ለመበቀልም ቆረጠ። ጫማ አውልቆ በባዶ እግሩ መሄድ ጀመረ። ጫማ ማድረግ የተወበት ሁለት ምክንያቶች ነበሩት። አንደኛው፣ እግሩን ለማጠንከር ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ ያን የተቀደደበትን ጫማ መለወጫ በማጣቱ ነበር። ኒው ታይምስ ኤንድ ኢትዮጵያ ኒውስ ይባል በነበረው ጋዜጣ ላይ አልአዛር ተስፋ ሚካኤል እንደፃፈለት "አብርሃ ደቦጭ ጫማ በሌለው እግሩ እግሩ ከአዲስ አበባ ከተማ ውጭ አስር እና አስራምስት ኪሎ ሜትር እየራቀ መሄድ ጀመረ። በሄደበትም ጫካ ውስጥ ድንጋይ እየወረወረ ስለ ቦምብ ኣጣጣል ማጥናትና ክንዱን ማጠንከር ጀመረ።" ብሎለታል።

አብርሃ ደቦጭ ጥናቱን ጨርሶ በራሱ መተማመን ሲጀምር የቤት እቃዎቹን በሙሉ ሸጠ። ሚስቱንም ደብረ ሊባኖስ ወስዶ አስቀመጠ።

 

የኢጣልያ ልዑል፣ ልጅ ስለወለደ በአዲስ አበባ በቤተ መንግስቱ ለልጅቱ መወለድ ምክንያት የደስታ ሥጦታ ለማድረግ መወሰኑን ሰማ። በዚያም ቦታ በግራዚያኒና በተከታዮቹ ላይ ቦምብ ለመጣል ወሰነ። ይህንኑ ውሳኔውንም ለሚያውቃቸው ኢትዮጵያውያን ነገረ። ለበጅሮንድ ለጥይበሉ ገብሬ፣ ለብላታ ዳዲ፣ ለቀኛዝማች ወልደ ዮሃንስ፣ ለደጃዝማች ወልደ አማኑዔልና ለሌሎቹም ጉዳዩን ነግሮ ጥሪው ከተደረገበት ቦታ እንዳይወጡ ኣስጠነቀቃቸው። እነኚያ ከአብርሃ ደቦጭ ማስጠንቀቂያ የተነገራቸው ሰዎች አብርሃ ደቦጭን እንደሰላይ ቆጥረው "ዞር በል ወዲያ" አሉት እንጂ ሃሳቡን አልተቀበሉትም።

የካቲት ፲፪(12) ቀን ፲፱፻፳፱(1929) ዓ.ም. አብርሃም ደቦጭና ሞገስ አስግዶም በዓሉ ከሚደረግበት ቦታ ቀደም ብለው ደረሱ። ከበዓሉ ቦታ ከመሄዳቸው በፊት አብርሃ ደቦጭ ቤት ውስጥ ሳንቃው ወለል ላይ የኢጣልያን ባንዲራ አንጥፈው ዙሪያውን በሚስማር መትተው ነበር የወጡት።

 

ሁለቱም በኪሶቻቸው ቦምብ ይዘዋል። ማርሻል ግራዚያኒ ለተሰበሰበው የአዲስ አበባ ህዝብ ንግግር ሲያደርግ የያዙትን ቦምብ ወረወሩበት። አምልጠውም ከግቢው ውስጥ ወጡ። አምልጠው ከወጡ በኋላ ከአርበኛው ከራስ አበበ አረጋይ ዘንድ ሄደው ተደባለቁ። ለራስ አበበም ምን አድርገው እንደመጡ ኣጫወቷቸው። ጥቂት ጊዜ ከራስ አበበ ዘንድ ቆይተው ወደ ሱዳን ለመሻገር መፈለጋቸውን ነግረው አስፈቀዱ። የሱዳን ጉዟቸውን ጀምረው ሱዳን ሊገቡ ሲሉ ባልታወቁ ሰዎች ተገደሉ።

 

በጥበቡ በለጠ

 

በኢትዮጵያ የቃል ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ በሁለት ስንኞች ግጥም መግጠም እጅግ የተዘወተረ ነው። እንደ ቀላል ነገር በሁለት ስንኞች የሚገጠሙት ጉዳዮች በውስጣቸው ከአንድ መፅሐፍ በላይ ኀሣብ ይይዛሉ። ከነዚህ ግጥሞች መካከል ለዛሬ ጽሑፌ እንደ ርዕስነት የወሰድኩት ሁለት መስመር ግጥም እምቅ ኀሣብ የያዘ ነው። ሲተነተን፣ ሲዘረገፍ ከአበሻው ንጉሥ ከአፄ ምኒልክ ጀምሮ እስከ ቅኝ አገዛዝ ስርአት እና ለነፃነት የተከፈለን ዋጋ ያብራራል። በሁለት ስንኞች የሚገጡ ግጥሞችን ዶክተር ፈቃደ አዘዘ ‘መንቶ’ ይላቸዋል። የእንግሊዝኛውን Couplets  የሚለውን ቃል ለመተካት የተጠቀመበት ትርጉም ይመስለኛል። ባጠቃላይ ሲታይ በዛሬዋ እለት የምናከብረው የአድዋ ድል ኢትዮጵያ በታሪክ ውስጥ የቅኝ አገዛዝን ሙከራ በግማሽ ቀን ጦርነት ድል አድርጋ ያሣየች እና ለወረራ' ለመረገጥ' ለባርነት ፈፅሞ የማትንበረከክ ሀገር መሆኗን ያሣየችበት ዕለት ነው። ለጥቁር ሕዝብ ሁሉ የነፃነት መታገያ ተምሣሌት  ሆና ብቅ ያለችበት ድል ነው። ዛሬ አድዋን እያነሣሣን እንጨዋወታለን።

የክረምት ወራት እንዳለፈ ምኒልክ ዝግጅታቸውን አጠናቀቁ። መስከረም 1 ቀን 1888 ዓ.ም ነጋሪነት እየተጐሰመ ሕዝብ እንዲሰበሰብ ተጠራ። ከቤተ-መንግስት ፊት ለፊት በተተከለ እንጨት ሰንደቅ ዓላማ ተሰቅሎ ጃንጥላዎች ቀሣውስት ዘርግተው የተለመደውን ልብሰ ተክሕኖ ቀሚሣቸውን ለብሰው ቆመዋል። የምኒልክ ቤተ-መንግሥት ጠባቂዎችም ጋሻና ጐራዴያቸውን አንግተው አዋጁ ከሚነገርበት ቦታ ተሰብስበዋል። ከዚያም የሚከተለው አዋጅ ተነበበ፡-

#ጦር እንዲሰበሰብ ነጋሪት ተጐስሟል። እንግዚአብሔር በቸርነቱ እስካሁን ጠላት አጥፍቶ ሀገር አስፍቶ አኖረኝ። እኔም እስካሁን በእግዚአብሔር ቸርነት ገዛሁ። ከእንግዲህ ለሀገሬ ስል ብሞት ሞት የሁሉ ነውና ስለኔ ሞት አላዝንም። ደግሞ እግዚአብሔር አሣፍሮኝ አያውቅም። አሁንም ያሣፍረኛል ብዬ አልጠራጠርም። ንግሥናዬ በእግዚአብሔር ፈቃድ ነው። አሁን ደግሞ አገር የሚያጠፋ፤ ሀይማኖት የሚያስለውጥ ጠላት እግዚአብሔር የወሰነልንን የባህር በር አልፎ መጥቷልና እኔም ያገሬን ከብት ማለቅ፤ የሰውን መድከም አይቼ እስካሁን ዝም ብለው ደግሞ እያለፈ እንደ ፍልፈል መሬት ይቆፍር ጀመር። አሁን ግን በእግዚአብሔር ረዳትነት አገሬን አልሰጠውም። ያገሬ ሰው ሆይ፤ ካሁን ቀደም ያስቀየምኩህ አይመስለኝም፤ አንተም እስካሁን አላስቀየምከኝም። እናም የሀገሬ ሕዝብ ሆይ፤ አሁን ጠንካራ የሆንክ በጉልበትህ እርዳኝ። ደካማ የሆንክ ለልጆችህ ለሚስትህና ለሃይማኖትህ ስትል በፀሎትህ እርዳኝ። ወስልተህ የቀረህ ግን ኋላ ልብ አድርግ ትጣላኛለህ። አልተውህም። ማሪያምን ለዚህ አማላጅ የለኝም። እናም ዘመቻዬ በጥቅምት ወር ነውና የሸዋ ሰው እስከ ጥቅምት እኩሌታ ድረስ በወረኢሉ ከተህ ላግኝህ$

ይህ የዳግማዊ ምኒልክ የክተት አዋጅ ነው። ሀገር ወዳድ ኢትዮጵያዊ ካለበት ነቅሎ መጣ። ምኒልክና ጣይቱ ጦራቸውን ይዘው ወደ አድዋ ጉዞ ማድረግ ጀመሩ።

 

እዚህ ላይ ሁሌም የሚገርመኝ ነገር አለ። ታላቁ ንጉስ አፄ ምኒልክና እቴጌ ጣይቱ የመንግስታቸው መቀመጫን አዲሰ አበባን ቤተ-መንግሥታቸውን መንግስትነ ታቸውን ይዘው ወደ አድዋ ሲጓዙ ስልጣናቸውን ለማን ነበር ያስረከቡት? በምኒልክ ቦታ ኢትዮጵያን የሚመራው፤ ቤተ-መንግሥቱን የሚያስተዳድረው ማን ነበር? ማን ነው በእርሣቸው ወንበር ላይ ቁጭ ብሎ ተጠባባቂ ንጉስ የሆነው? ኢትዮጵያን አደራ ብለውት ያስረከቡት ማንን ነው? ስለዚህ ጉዳይ ብዙ ተወርቶበት አያውቅምና በጥቂቱ አንዳንድ ነጥቦችን አነሣሣለሁ።

የአበሻው ንጉሥ አፄ ምኒልክ ስልጣናቸውን ያስረከቡት ለራስ ዳርጌ ነው። ምናልባት ምኒልክና ሰራዊታቸው ያልተጠበቀ ውጤት ገጥሟቸው ቢሆን ኖሮ ኢትዮጵያን የሚመሩት ራስ ዳርጌ ነበሩ። ለመሆኑ ይህ ታላቅ ኃላፊነት የተሰጣቸው ራስ ዳርጌ ማን ናቸው?

 

ራስ ዳርጌ የንጉሥ ሳህለስላሴ ልጅ፤ የንጉሥ ኃይለመለኮት ወንድም፤ እና የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። ዳርጌ በዘመናቸው እንደ እርሣቸው የሚወደድ እና የሚከበር የሸዋ ሰው የለም ይባል ነበር። አፄ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ ዘምተው ሸዋን አሸንፈው ምንሊክን ማርከው ወደ ጐንደር ሲሔዱ ዳርጌም ተማርከው ነበር። በኋላ ቴዎድሮስ ወደመጡበት ሲመለሱ ሸዋን ለማስተዳደር ለዳርጌ ሊሰጡ አስበው ነበር። አማካሪዎቻቸው ደግሞ ዳርጌ እጅግ ተወዳጅ የንጉስ ልጅ ነው። እንዴት ሆኖ ነው ለርሱ የሚሰጡት በኋላ ሌላ ፈተና ያመጣብናል ብለው ስለመከሯቸው ቴዎድሮስ ዳርጌን ይዘው ሔዱ።

 

አፄ ቴዎድሮስ ከሸዋ ከማረኳቸው ንጉሳዊያን ቤተሰቦች ገና የ12 አመት ልጅ የሆኑት ምኒልክ እና ጐልማሣው ራስ ዳርጌ ይገርሟቸው ነበር። ሁለቱም እንደየ እድሜያቸው ሰፊ አውቀትና አስተሣሰብ የነበራቸው ናቸው። በዚህ ምክንያት ቴዎድሮስ ወደዷቸው። ወደ ስልጣናቸውም አቀረቧቸው። ለኢትዮጰያ ያላቸውን ሕልም አወጓቸው።

 

ታዲያ ምን ያደርጋል ምንልክን ከቴዎድሮስ እጅ ለማስመለጥ ሸዋ ዶለተ፤ አሴረ። እዚያ ሴራ ውስጥ ዳርጌም ዋና መሪ ነበሩ። ምኒልክን ከቴዎድሮስ ቤተ-መንግስት አስመለጡ። ዳርጌ ለራሣቸው ህይወት ሣይሰስቱ ምኒልክን የማስጠፋት ስራ ውስጥ ገቡ። ምኒልክም አመለጡ። የቴዎድሮስ ቀዬ ታወከ። ብዙ ሰው ተገደለ። ቴዎድሮስ ዳርጌንም ይዘው መቅደላ አምባ ላይ አሠሯቸው። የታሠሩት ከእንግሊዞች ጋር ነበር። ታዲያ በዚያ የእስራትም ወቅት ያገኟቸው እንግሊዛዉያን በፅሁፎቻቸው የዳርጌን ብልህነትና አስተዋይነት አስፍረዋል። ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሣቸውን ሲሰው ዳርጌ ከመቅደላ ወደ ሸዋ መጥተው ከምኒልክ ጋር ተገናኙ።

 

ራስ ዳርጌ ለአፄ ምኒልክ የአገዛዝ ዘመን ውስጥ በማማከር በማስታረቅ በመሸምገል በመገሰፅ ምኒልክን አስተካክለው ያሣደጉ አጐት ናቸው ይባላል። ወደ ኢትዮጵያ የመጡ የውጭ አገር ዜጐች በፃፏቸው ማስታወሻዎች ራስ ዳርጌ ቅን ታማኝ የዘመነ አፄ ምኒልክ አስተዳደር ውስጥ እጅግ ወሳኝ ሰው ነበሩ እያሉ ፅፈውላቸዋል። ምኒልክም በራስ ዳርጌ ሙሉ እምነት ስለነበራቸው ዳርጌ የተናገሩትን በሙሉ ሣያወላውሉ ይፈፅሙ እንደነበር ፀሐፍት ይገልፃሉ። ለዚህም ነው አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ ጦራቸውን ይዘው ሲዘምቱ ለኚህ በእድሜና በልምድ የዳበረ የአስተዳደር ብቃት ላላቸው ሰው ኢትዮጵያን ጠብቁ ብለው ሰጥተዋቸው የሔዱት። መጋቢት 15 ቀን 1892 ዓ.ም ያረፉት ራስ ዳርጌ፤ አድዋን ባነሣን ቁጥር ልናስታውሣቸው የሚገባ የኢትዮጵያ ጠባቂና ባለአደራ መሪ ነበሩ። የራስ ዳርጌ አራተኛ ትውልድ ልጅ እንግዳ ገብረክርስቶስ መሿለኪያ አካባቢ ዛሬም አሉ።

ወደ አድዋ ድል ስንመለስ አያሌ ነገሮች ከፊታችን ድቅን ይላሉ። ይህ ድል 120 ዓመቱ ነው። ትልቅ በዓል ነው። ይህች አገር በነፃነት እንድትኖር፤ እኛም የነፃ ሐገር ዜጐች ነን ብለን በታሪክ ውስጥ ደረታችንን ነፍተን እንድንጓዝ ያደረጉትን የአድዋ ጀግኖችን ክብራቸውን ሁሌም ማወደስ ይገባናል።

 

የካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም የአጤ ምኒልክ ሠራዊት ለቅኝ ግዛት ጦርነት የመጣውን የኢጣሊያን ሠራዊት በግማሽ ቀን ጦርነት ድል አድርገው ነፃነትን አወጁ። ሠራዊታቸው ባገኘው ድል ተደስቶ መዝፈን፤ ማቅራራት፤ መሸለል፤ መጨፈር ጀመረ። አጤ  ምኒልክ ይሔ ጭፈራ ይቁም ብለው አዘዙ። ገሠፁ። እነዚህ የአዳም ዘሮች ካለ ሀገራቸው፤ ካለ ምድራቸው፤ በባዕድ ሀገር መጥተው ሲያልቁ ያሣዝናሉ። እናም መዝፈን የለብንም፤ ይልቅስ የወዳደቀውን አስክሬናቸውን አንስተን በክርስትያን ስርዓት ቀብራቸውን እንፈፅም በማለት ምኒልክ ተናገሩ። ስርአተ ቀብራቸውም በፀሎት ተፈፀመ። የአበሻው ንጉስ አዛኝ እና ርሁሩህ ከመሆኑም በላይ ሃይለኛ ጀግና ነው እያሉ ጣሊያኖቹ ፅፈውላቸዋል።

 

የተለያዩ የወቅቱ ፀሐፊያን እንደገለፁት አፄ ምኒልክ ለማረኳቸው የኢጣሊያ ጀነራሎች፤ የጦር ሰራዊቶች ምህረት አድርገዋል። እንደውም ምርኮዎቻቸው ከእርሣቸው ጋር ሆነው ከአድዋ እስከ አዲስ አበባ መጥተዋል። ሲመጡም በጉዞው ወቅት ከአጤ ምኒልክ ወታደሮች ጋር እያወሩ፤ ስላለፈው ጦርነት እያወጉ፤ እየተደሰቱ ነበር፡ አዲስ አበባ ሲደርሱ በዚያ ወቅት እስር ቤት ባለመኖሩ ምክንያት በየሰው ቤት ተልከው ምርኮዎቹ ሰው ቤት ውስጥ ነበር የሚኖሩት።

 

በዚህ አይነት የሰብዐዊ መብት አያያዛቸው የሚደነቁት ምኒልክ ሀገሪቱን ለከዳ ባንዳ ደግሞ ምህረት አልነበራቸውም። የኢጣሊያን ወራሪ እየመሩ የመጡ እና ወገናቸውን የወጉትን ኢትዮጵያዊያን ባንዳዎችን ቀጥተዋል። ለምሣሌ በጦርነቱ ወቅት ለኢጣሊያ ያደሩ 1500 ባንዳዎች ተይዘው ነበር። ራስ አሉላ እና ራስ መንገሻ ባንዳዎች ይገደሉ አሉ። ራስ መኮንን ራስ ሚካኤል ንጉሥ ተክለኃይለማኖት እና ፈረንሣዊው የምኒልክ አማካሪ ካፒቴን ክሎቼቲ ምህረት ጠይቀው ነበር። በጉዳዩ ላይ እንደገና ውይይት ተደረገ። በኋላ አንድ ውሣኔ ተወሰነ። ሀገራቸውን የከዱ፤ የወጉ፤ ለጠላት አሣልፈው የሰጡ ባንዳዎች የቀኝ እጃቸው ይቆረጥ ተባለ። ፍርዱም መወሰኑን ፀሐፊያን ይገልፃሉ።

 

አድዋ የኢትዮጵያ እንደ ሀገር የመቀጠል እና ያለመቀጠል ፍልሚያ የተካሔደበት የነፃነት ክብር ማሣያ ቦታ ነው። አጤ ምኒልክ እዚያው የድሉ ቦታ ላይ ሆነው የሠራዊታቸውን ጭፈራ ካስቆሙ በኋላ ይህች ቀን ወደፊት ትውልድ በየአመቱ የሚያስታውሣት ይሆናል ማለታቸውም ተጽፏል። አድዋ ከባርነት መውጫ ተምሣሌት የሆነ የጥቁር ሕዝቦች የመታገያ መቆስቆሻ ነው።

 

በአድዋ ጦርነት ወቅት ደቡብ አፍሪካ 200 አመታት ያህል በነጮች የቀለም አገዛዝ ውስጥ መከራዋን የምታይ ነበረች። ደቡብ አፍሪካዊያን ከዚያ መከራ ውስጥ ሊያወጣቸው የሚችል ተአምር አጥተው ተስፋ ቆርጠው ተቀምጠው ነበር። ነገር ግን የካቲት 23 ቀን 1888 ዓ.ም ልክ በዛሬዋ ዕለት የዛሬ 120 አመት አድዋ ላይ ጥቁር ሕዝብ ሆይ ብሎ ወጥቶ የነጭን ወራሪ በግማሽ ቀን ጦርነት ፍርክስክሱን አወጣው የሚሉ ዜናዎች በአለም ላይ ናኙ።

 

ለካ ነጭን ማሸነፍ ይቻላል የሚል አስተሣሰብ ደቡብ አፍሪካዊያን ውስጥ ገባ። ኢትዮጵያ ጦርነቱን እንዴት አሸነፈች ብለው ማሰብ ጀመሩ። ኢትዮጵያዊያኖች በወቅቱ ለሀይማኖታቸው ፅኑ ነበሩ። በሀገሪቱ ውስጥ ያሉትን ታቦታት ወደ ጦርነቱ ቦታ ይዘው ሔደው ነበር። ቀሣውስት የሐገሪቱን ሃይማኖት ይዘው ጦር ሜዳ ላይ ነበሩ። ንጉሡ አጼ ምኒልክ ከባለቤታቸውና ከባለሟሎቻቸው ጋር ሆነው ለፈጣሪያቸው ይፀልያሉ። ከጦርነቱ  በፊትም ፀልየዋል። እናም ወደ ጦርነቱ ገቡ። ድልን በድል ላይ ተቀናጁ ። ስለዚህ የኢትዮጵያን፤ ኢትዮጵያዊ የሆነን ነገር ሁሉ ደቡብ አፍሪካዊያን መውሰድ ጀመሩ። ከነዚህ ውስጥ በዋናነት የሚጠቀሰው የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ሐይማኖት መከተል በግንባር ቀደምትነት የሚታወሰው ተግባራቸው ነበር።

 

የኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪ እና ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በ2005 ዓ.ም ለአፍሪካ ሕብረት ሃምሣኛ አመት ክብረ በዓል ላይ ላዘጋጀነው JUBILEE በሚል ርዕስ ላሣተምነው የሕብረቱ መጽሔት ላይ አንድ ጽሑፍ አሣትመው ነበር። የጽሑፋቸው ርዕስ Ethiopian Echoes in Early Pan-African Writings የሚሰኝ ነው። በዚህ ፅሁፋቸው ደቡብ አፍሪካዊያን ከአድዋ ድል በኋላ ወደ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታይ መሆናቸውን ይጠቁማሉ። ከዚያም በርካታ አብያተ-ክርስትያናትን በኢትዮጵያ ስም መመስረት እንደጀመሩ ኘሮፌሰር ሪቻርድ በዝርዝር ያቀርባሉ ደቡብ አፍሪካዊያን ከመሠረቷቸው አብያተ-ክርስትያናት መካከል የሚከተሉት ዋና ዋናዎቹ ናቸው።

 

1.  African United Ethiopian Church

2.  The Ethiopian Mission in South Africa

3.  The National Church of Ethiopia in South Africa

4.  St. Philip’s Ethiopian Church of south Africa

5.  Ethiopian Church Lamentation in South Africa

6.  The Ethiopian Church of God the Society of Paradise

 

እነዚህ ከላይ የሠፈሩት አብያተ-ክርስትያናት በኢትዮጵያ ድል ላይ በመደሰት ደቡብ አፍሪካዊያን ራሣቸው የመሠረቷቸው ናቸው። ከዚያ በኋላም እነዚሁ በቀለምና በዘር መድልዎ መከራቸውን የሚያዩ ሕዝቦች ኢትዮጵያን ለነፃነታቸው መታገያ ተምሣሌት አድርገው ረጅም አመታት የፈጀ መከራ አሣልፈው ነጻ ወጡ። ሌሎች የፍሪካ ሀገራትም በአድዋ ድል ምክንያት የመነቃቂያ ደወል ሰምተዋል። በሰሜን አሜሪካም ውስጥ የሚገኙ ጥቁሮች ከባርነት መውጫ መንገዳቸው ልክ እንደ አድዋ ጀግኖች በቆራጥነት መታገል እንደሆነ አምነው ተቀበሉ። ከዚያም ይህ ሁለ የጥቁር አለም ነፃ የወጣው አድዋ በሰጠው የድል ብስራት ነው።

 

ከአድዋ ድል በኋላ የአለም መገናኛ ብዙሃን ብዙ ሽፋን መስጠት ጀመሩ። አትላንታ ኮንስቲትውሽን የተሰኘው መጋቢት 4 ቀን 1888 ዓ.ም እንደዘገበው 3ሺ የኢጣሊያ ወታደሮች በግማሽ ቀን ጦርነት ውስጥ መገደላቸውን እና የኢጣሊያ ጀነራሎች በእጅጉ መዋረዳቸውን ፅፏል።

 

ኒውዮርክ ወርልድ እና ቺካጐ ትሪቢውን የተሰኙ ጋዜጦችም የአፄ ምኒልክን ምስል ሁሉ እያወጡ አስገራሚ ድል መሆኑን ዘግበዋል።

 

ቫኒቲ ፌይር በመባል የሚታወቀው የዚያን ግዜው ታላቅ ጋዜጣ እንደዘገበው ምኒልክን ከአለማችን ታላላቅ ሰዎች ተርታ አስቀምጧቸዋል። ለምሣሌ ሣይንቲስቱን ቻርልስ ዳርዊንን፤ ሩሲዊውን አሌክሣንደርን፡ ናፖሊዮን ሣልሣዊ እና አፄ ምኒልክን ፎቶዎቻቸውን እኩል አንድ ላይ አሣትሟቸዋል።

 

ከዚህ በተጨማሪም በወቅቱ አውሮፓ ውስጥ የሚወለዱ ሕፃናት ስማቸው ምኒልክ እየተባለ መጠራት እንደጀመረም ተዘግቧል። ወደ ኢትዮጵያም ለአፄ ምኒልክ የሚላኩ የአድናቆት ደብዳቤዎች እየበረከቱ መምጣታቸውም ተዘግቧል። የጥቁር ሕዝብ የትንሣኤ ክስተት መምጣቱን የሚናገሩ የሚፅፉ በርካታ ኘሬሶች ነበሩ። ኢትዮጵያ ከዚህ በኋላ ወደ ልዕለ ሃያላን አገራት ጐራ ትገባለች በማለትም አስተያየት የሰጡም ነበሩ።

 

ለምኒልክ ከደረሷቸው በርካታ የአድናቆት ደብዳቤዎች ውስጥም አስቂኝ ደብዳቤዎች ነበሩ። ለምሣሌ የገንዘብ ብድር የጠየቋቸው አውሮፓውያን ሴቶች ነበሩ።

ኢትዮጵያ ላይ ፀሐይ መውጣት የጀመረችው በአፄ ምኒልክ በተለይም ከአድዋ ድል በኋላ ነው። አፄ ቴዎድሮስ የፈራረሰችውን ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ዘመናቸውን በጦርነት ጨረሱ። አፄ ዮሐንስም የቴዎድሮስ ሞትን ተከትሎ የመጣውን የሉዐላዊነት ችግር ለማስተካከል ሲሉ በደርቡሾች አንገታቸው ተቀልቶ ሞቱ። ቀጥሎም ኢትዮጵያን የማስተዳደር ስራ እጃቸው የገባው አጤ ምኒልክ ጦርነቶችን ሁሉ በድል እየተወጡ መላዋን ኢትዮጵያን ከባዕዳን ወራሪዎች ጠብቀው በነፃነት አቆሟት። ይባስ ብለው አድዋ ላይ ታላቁን የአውሮፓ ገናና መንግስት ኢጣሊያን ድባቅ መቱ።ከዚህ በኋላ ሁሉም የአውሮፓ ሀገራት ከኢትዮጵያ ጋር በጋራ ለመስራት ዲኘሎማሲያዊ ግኑኙነት መፍጠር ጀመሩ። ኢትዮጵያን አክብሮ እና በሕጓ ተዝቶ አብሮ ለመስራት አሜሪካ፤ እንግሊዝ፤ ፈረንሣይ ወዘተ በተደጋጋሚ ከምኒልክ ጋር ውል መግባት ጀመሩ። የንግድ ግንኙነቶች ተጀመሩ።

 

Raymond Jonas የተባለ ታሪክ ፀሐፊ  The Battle of Adwa Africa Victory in the Age of Empire በተሰኘው ግዙፍ መጽሐፉ ከአድዋ ድል በኋላ ኢትዮጵያ በልዩ ልዩ አለማት ውስጥ ምን እንደተባለች ዘርዝሮ ፅፏል። እንዲሁም ደግሞ Harold Marcus, the Life and Times of Minilik II በማለት ባሣተመው መፍሐፍ ውስጥ የኚህን የግዙፍ ስብዕና ባለቤት የሆኑትን መሪ ታሪክ እናገኛለን።

 

ወደ ፀሐፊያን ጉዳይ ስመጣ ትልቅ አስተዋፅኦ አበርክተው የሰጡንን ሠዎችም መጠቃቀስ ግድ ይለኛል። ከሁሉም በላይ ግን ምኒልክን በተመለከተ የጳውሎስ ኞኞን ያህል አስተዋፅኦ ያደረገ ሰው ያለ አይመስለኝም። ይኸው ብርቅዬ ጋዜጠኛ፤ ደራሲ፤ ታሪክ ፀሐፊ የሆነ ሰው በየካቲት ወር 1984 ዓ.ም አጤ ምኒልክ በሚል ርዕስ 509 ገፆች ያሉት እጅግ ውብ ታሪክ የተጻፈበትን መጽሐፍ አሣትሟል።

 

ከዚያም በመቀጠል በ2003 ዓ.ም በአስቴር ነጋ አሣታሚ ድርጅት አማካይነት ሁለት ግዙፍ የጳውሎስ ኞኞ መፃሕፍት ታትመዋል። አንደኛው አጤ ምኒልክ በሀገር ውስጥ የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች የሚሠኝ ሲሆን፤ ይህም 622 ገፆች ያሉት መፅሐፍ ነው። ሁለተኛው አጤ ምኒልክ በውጭ ሀገራት የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች በሚል ርዕስ የተዘጋጀና 337 ገጾችን የያዘ ነው። ጳውሎስ ኞኞ ስለ አጤ ምኒልክ ከነዚህ መፃሕፍቱ በተጨማሪ ልዩ ልዩ መጣጥፎችን በማሣተም ግዙፍ ውለታ አበርክቶ ያለፈ ሰው ነው። አድዋ በተነሣ ቁጥር ጳውሎስ ፊቴ ድቅን ይላል።

 

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገብረመድህን አድዋ ከተሰኘው ድንቅ ግጥሙ በተጨማሪ ምኒልክ የተሰኘ ትልቅ ቴአትር ፅፏል። ይህ ቴአትሩ እስከ አሁን ድረስ በመድረክ ላይ አልተሰራለትም። ልክ እንደዛሬዋ ዕለት 120ኛ አመት የአድዋ በአል ሲከበር አንዱ ቴአትር ቤት ይሠራዋል ብዬ ነበር። ግን አልተሰራም። ለካ ቴአትሩም ከፀጋዬ ጋር ሞቷል።

 

ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ ከንግሥተ ሳባ እስከ አድዋ ጦርነት ብለው ፅፈው ያዘጋጁት መፅሃፍ፤ የኘሮፌሰር አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ የተሰኘው መጽሐፍ ይጠቀሣሉ። በነገራችን ላይ አፈወርቅ ገብረእየሱስ የአድዋን ጦርነት ያመጡ ሰው ናቸው። በወቅቱ እርሣቸው ኢጣሊያ አገር ለትምህርት ሔደው ነበር። እርሣቸው ባሉበት ከተማ ጣሊያኖች ተደስተው ይጨፍራሉ። ጉዳዩ ምንድን ነው ብለው ቢጠይቁ የውጫሌ ውል ኢትዮጵያ እና ኢጣሊያ ተፈራርመው ነው ተባለ። ውሉን ሲያዩት የትርጉም ስህተት እንዳለበት አፈወርቅ ጠረጠሩ። ከዚያም ለአጤ ምኒለክ ደብዳቤ ፃፉ። ኢትዮጵያ በኢጣሊያ ስር እንደሆነች የሚገልፀውን ሀረግ ዘርዝረው ፃፉላቸው። ምኒልክም በኢጣሊያኖች አጭበርባሪነት ተበሣጩ። በዚህ አፈወርቅ በፃፉት ደብዳቤ እና ከርሱ ጋር ተያይዞ ባለው በውጫሌ ውል የተነሣ የአድዋ ጦርነተ ተነሣ። እናም አፈወርቅ ገብረእየሱስ በታሪክ ውስጥ ዋናው የአድዋ ጦርነት አብሪ ጥይት ናቸው ማለት ይቻላል። ግን ምን ያደርጋል ጣሊያን ከ40 አመት በኋላ ቂም ቋጥሮ 1928 ዓ.ም ኢትዮጵያን ሲወር አፈወርቅ ባንዳ ሆነው አረፉት። እንዳስቀመጡት መግኘት ከባድ ሆነ።

ተክለፃዲቅ መኩሪያም አጤ ምኒልክና የኢትዮጵያ አንድነት በሚል ርዕስ ያዘጋጁልን መፅሃፍ እርሣቸውን ዘልአለማዊ ካደረጉዋቸው ስራዎቻቸው መካከል አንዱ ነው።

 

ተክለሃዋርያት ተክለማርያም ስለ ራሣቸው የሕይወት ታሪክ በፃፉት መፅሃፍ ድንቅ የሆነ የአድዋ ዘመቻ ትዝታቸውን ያወጉበት ፅሁፍ ምን ግዜም አይረሣም። አድዋ ላይ በ17 አመት እድሜያቸው ተሣትፈው አንዲት ጥይት ሣይተኩሱ ጦርነቱ በግማሽ ቀን አለቀባቸው። እናም በጣም ተቆጭተው የፃፉት ፅሁፍ ከስነ-ፅሁፋዊ ውበትነቱ በተጨማሪ ታሪኩ ያስደስታል።

 

እጅግ አያሌ ፀሐፊያን አድዋን እንድናስታውሰው አድርገውናል። በሙዚቃ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ን የሚያክል ድንቅ ስራ የሰራ የለም ብል ሌላውን መውቀሴ አይደለም። ጂጂ አድዋን ፍፁም ነብስና ስጋን አላብሳ የሠራች ድምፃዊትና ባለቅኔ ነች። ቴዎድሮስ ካሣሁን /ቴዲ አፍሮ/ ለአድዋ ሙዚቃው ጥራትና ወጪ ምንም ሣይሰስት ላበረከተው አስተዋፅኦ የጀግኖቹ መንፈስ ይመርቀዋል። ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ Adwa An African Victory በማለት የሰራው  ፊልም ብዙ ነገሮች ቢቀሩትም ጥሩ መነቃቂያ የፈጠረ የኪነት ሰው ነው።

 

ሙሉቀን ታሪኩ የተረጐመው አፄ ምኒልክና የአድዋ ድል የተሰኘው መጽሐፍ፤ አምባቸው ከበደ የተረጐሙት የአሌክሣንደር ቡላቶቪች ከአፄ ምኒልክ ሠራዊት ጋር የተሰኘው መፅሃፍ፤ ኧረ ሌሎችም  እጅግ በርካታ ፅሁፎች ገናናውን መሪ እድንቀው ድላቸው ዘክረዋል።

 

አድዋ የነፃነት መንፈስ በጥቁር ሕዝብ ላይ ሁሉ ያጐናፀፈ የድሎች ሁሉ ድል ነው። ዘልአለማዊ ክብር ለአድዋ ጀግኖች ሁሉ እመኛለሁ። መልካም በዓል!

 

 

-    ኢትዮጵያዊውን ፈላስፋ ለመውሰድ የሚደረግ ጥረት

በጥበቡ በለጠ

ለዛሬ ጽሁፌ መነሻ የሆነኝ ጓደኛዬ ደራሲ ዳንኤል ወርቁ በ2007 ዓ.ም ያሳተመው መጽሀፍ ነው። መጽኀፉ የሁለት ኢትዮጵያዊያንን ፈላስፋዎች ጽሁፍ የያዘ ነው። መጽሀፉ ሐተታ ዘርዓያቆብ እና ሐተታ ዘወልደ ሕይወት ይሰኛል። በተለይ ፈላስፋው ዘርዓያቆብ ከፍተኛ የሆነ አለማቀፋዊ የመነጋገሪያ አጀንዳ ነው። ክርክሩ ምንድን ነው?

ኢትዮጵያዊው ፈላስፋ ዘርዐያቆብ በመፅሐፉ ላይ የሚከተለውን ጽፏል።

 

“ጥንት የተወለድሁት ከአክሱም ካህናት ነው። በአክሱም አውራጃ ከልደተ ክርስቶስ በኋላ በነሐሴ 25 ቀን አፄ ያዕቆብ በነገሰ በ3ኛው ዓመት ከአገሬ ተወለድሁ። በክርስትናም ዘርዐያቆብ ተብዬ ተሰይሜያለሁ። ሰዎች ግን ወርቄ እያሉ ይጠሩኛል በማለት ፅፏል። ይህ ሰው ከጽሁፉ መግለጫ እንደምንረዳው ፍፁም ኢትዮጵያዊ ነው። ነገር ግን በመጽሐፉ ውስጥ የያዛቸው ፍልስፍናዎች እጅግ የመጠቁ በመሆናቸው የፃፈው ሰው ኢትዮጵያዊ አይደለም ተባለ። ታዲያ ማነው ሲሏቸው አውሮፓዊ ነው ይላሉ። ለመሆኑ እነማን ናቸው እንዲህ የሚሉት? በምንስ ጉዳይ ነው እንዲህ የሚናገሩት? ዛሬ ይህን ሃሳብ እናብላላዋለን።

 

ኢትዮጵያ ውስጥ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከተነሱ ፈላስፎች መካከል ዘርዐያዕቆብ እስከ ዛሬ ድረስ በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል። ከዚሁ ከዘርዐያዕቆብ ጋር አብሮ ስሙ የሚጠቀሰው ሌላው ፈላስፋ ወልደህይወት ይባላል። ይህ ፈላስፋ የዘርዐያዕቆብ ደቀመዝሙር /ተማሪ/ ነበር። እጅግ አስገራሚው ነገር ዘርዐያዕቆብ ወልደህይወትን ለ59 ዓመታት አስተምሮታል። ይህ ምናልባት በምድራችን ላይ የረጅም ጊዜ “መምህርና ተማሪ” በሚል መጠሪያ ሊመዘገብ የሚችል ነው። አንዳንድ ቀልደኛ ፀሐፊዎች ወልደህይወት 59 ዓመት ሙሉ የተማረው ትምህርቱ አልገባው ብሎ ነው ወይ? እያሉ ያፌዛሉ። ነገር ግን አንድን ፈላስፋ ለመፍጠር 59 ዓመታት ጥቂት ናቸው። ፈላስፎች የሚፈጠሩት በምዕተ ዓመታት ውስጥ ስለሆነ ነው።

 

ዘርዐያቆብ ሀብቱ የተባለ ሰው ቤት በመምህርነት ተቀጥሮ ነው ወልደህይወትን ያስተማረው። ሀብቱ የወልደህይወት አባት ነው። በሀገራችን ተረት “ከመምህሩ ደቀመዝሙሩ” የሚባለው ምሳሌያዊ ንግግር ለዘርዐያቆብና ለወልደህይወት በሚገባ የሚሰራ ነው። ምክንያቱም ወልደህይወት ደግሞ እጅግ የመጠቀ ፈላስፋ ነበር። ወልደህይወት ሲጽፍ፤ “ራሴ አግኝቼው እውነት መስሎ ካልታየኝ ከመጽሐፉና ከሰው የሰማሁት እውነት ነው ብዬ አልቀበልም ይላል”።

 

ለመሆኑ የነዚህ ፈላስፎች ጽሁፍ ምንድን ነው ማለታችን አይቀርም። ፍልስፍናቸው በእምነት ላይ ተመርኩዞ የሚፃፍ ነው። እውነት አንድ ናት ብለው ያምናሉ። ይህም ፈጣሪ አንድ እውነት ሆኖ ሳለ ይሄ ሁሉ ሃይማኖት ከየት መጣ ብለው ይጠይቃል። የሃይማኖቶች መብዛት ስህተት መሆኑን ያስረዳሉ። የሰው ልጅ አንድ እውነት እያለችው እንዴት በዚህ ሁሉ ሃይማኖት ተከታይ ይሆናል? እያሉ ለዛ ባለው ብዕራቸው ከ370 ዓመታት በፊት ኢትዮጵያ ውስጥ ይፈላሰፉ ነበር።

 

“አንድ ቀን ወደ ማን ልፀልይ አልኩ። በእውነት የሚሰማኝ እግዚአብሔር አለን? ብዬ አሰብኩ። በዚህም ሃሳብ በጣም አዝኜ እንዲህ አልሁ፤ ዳዊት እንዳለው፤ “እንዴት ምንኛ ልቤን በከንቱ አፀደቅሁዋት?” ኋላም አሰብኩ፤ ይህ ዳዊት እንዲህ የሚለው፤ ጆሮን የተከለ አይሰማምን? በእውነት እንድሰማበት ጆሮን የሰጠኝ ማን ነው? አዋቂስ አድርጐ የፈጠረኝ ማን ነው? ወደዚህስ ዓለም እኔ እንደምን መጣሁ? ከዓለም በፊት ብኖር ኖሮ የሕይወቴን መጀመሪያ እና የእውቀቴን መጀመሪያ በአወቅሁም ነበር። እኔ በገዛ እጄ ተፈጠርሁን? ነገር ግን እኔ በተፈጠርሁ ጊዜ ባልኖርሁም። አባቴና እናቴ ፈጠሩኝ ብልም እንደገና ለወላጆቼና ለወላጆቻቸው ወላጅ የሌላቸው በሌላ መንገድ ወደዚህ ዓለም የመጡ እንጂ እንደኛ አልተወለዱም። እስከ ፊተኞች እስኪደርሱ ድረስ ፈጣሪያቸው ይፈልጋል።

ፈላስፋው ዘርዐያቆብ የራሱንም እምነት በተመለከተ የሚከተለውን ብሏል።

 

“እኔም ከሰዎች ጋር ከርስቲያናዊ እመስላቸው ነበር። ነገር ግን በልቤ እርሱ እንዳስታወቀኝ የሁሉ ጠባቂ እግዚአብሔር ካልሆነ በቀር አላምንም። አማኝ ሳልሆን አማኝ ስለምመስል በእግዚአብሔር ዘንድ አበሳ ይሆንብኝ ይሆን? ብዬ አስባለሁ። ሰዎችን እንዲህ አድርጌ ሳታልል ሰዎች ሊያታልሏቹህ ይገባልን? ብዬ አሰብኩ። እውነቱንም ብገልፅላቸው ለትልቅ ጥፋት እንጂ ጥቅም የለውም። ከመሳደብና ከማሳደድ በስተቀር የምናገራቸውን አይሰሙኝም። ስለዚህ እንደነርሱ ሆኜ ከሰው ጋር እኖራለሁ ብዬ አሰብሁ።

 

እርሱ እንዳስታወቀኝም በእግዚአብሔር ዘንድ ኖርሁ። ከኔ በኋላ የሚመጡ እንዲያውቁኝ ግን እስከ ሞት ድረስ በኔ ዘንድ ሸሽጌ የምይዘውን ይህን መጽሐፍ ልጽፍ ወደድሁ። ከሞቴ በኋላ አዋቂና መርማሪ ሰው ቢገኝ በኅሳቤ ላይ ኅሳብ እንዲጨምርበት እለምነዋለሁ። ይኸውና እኔ ከዚህ በፊት ያልተመረመረውን መመርመር ጀመርሁ።”

የዚህ ፊላስፋ ታሪክ ፈረንጆቹ ወደ አውሮፓ ይወስዱታል። ኢትዮጵያዊ አይደለም ይላሉ። ይህ ጉዳይ የተከሰተበት አጋጣሚ የሚከተለው ነው።

 

በ1859 ዓ.ም ላይ እ.ኤ.አ ማለት ነው ዳባዲ የሚባል ፈረንሣዊ ከሰበሰባቸው የብራና ጽሁፎች ውስጥ የዘርዐያዕቆብ እና የወልደሕይወት የፍልስፍና ጽሁፎች ይገኙበታል። እነዚህን ጽሁፎች ተራየቭ የተባለ ሩሲያዊ ወደ አውሮፓ ወስዷቸው በሰፈው እንዲታወቁ አደረጋቸው። የሚገርመው ነገር እነዚህ ሁለት ጽሁፎች ወደ አውሮፓ ከመወሰዳቸው በፊት ንብረትነታቸው በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መካከል በኢትዮጵያ ይኖር የነበረ የአንድ ሮማዊ መነኩሴ Giuste da Urbi   እንደነበረ ተራየቭ ጽፏል።

 

ኰንቲ ሮሲኒ የተባሉ የኢጣሊያ ሰው ደግሞ በ1920 ላይ በፃፉት መጽሐፍ እነዚህ ሁለት የፍልስፍና ጽሁፎች ከኢትዮጵያዊ አእምሮ የሚፈልቁ አይደሉም። ከዚህ በፊትም በሀገሪቱ ውስጥ ተጽፈው አያውቀም። ኢትዮጵያዊ ሊያስባቸው አይችልም። እንዲህ ዓይነት ጽሁፍ ሊጽፍ የሚችል አውሮፓዊ ነው ብለዋል። ለዚህም እንደማስረጃ ያቀረቡት እጅግ የተዛቡ ኅሳቦችን ነው።

 

ኰንቲ ሮሲኒ ከአውሮፓዊ አእምሮ የፈለቁ ኅሳቦች ናቸው ሲል የተለያዩ ምክንያቶችን አስቀምጧል። ከነዚህም ውስጥ፡-

   1.      በሮማ በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ የነበረ ተክለሃይማኖት የሚባል ኢትዮጵያዊ ጂዊስቶ ዳ ኡርቢኖ የተባለ ሰው አንድ መጽሐፍ እንደደረሰና የዚህም መጽሐፍ ስም “ወርቄ” የሚባል እንደሆነ ተናግሯል ይላሉ። በሐተታ ዘርዐያዕቆብ ውስጥ እንደምናነበው “ወርቄ” የዘርዐያቆብ የመጠሪያ ስም ነው።

ይሄ የኰንቲ ሮሲኒ ገለፃ አደገኛ አባባል እና የዓለም ሕዝብን ያሳሳተ ነው። ምክንያቱም አባባሉ በውስጡ ግዙፍ ስህተት አለው። ኰንቲ ሮሲኒ የጠቀሱት ተክለሃይማኖት የተናገረው ዳ ኡርቢኖ ወርቄ የሚባል መጽሐፍ አለው እየተባለ ይነገራል። በወቅቱ ዳ ኡርቢኖ ጐንደር /በጌምድር/ ውስጥ ይኖር ነበር። ሁለተኛው ማስረጃ ዳባዲ የተናገረው ነው። ዳባዲ ያለው መነኩሴው ዳባዲ የነዘርዐያቆብን የፍልስፍና ጽሁፍ ከአንድ ወታደር ላይ አግኝቶ መግዛቱን ከዚያም እያባዛው ለሰው ሁሉ አደለ። በዚህም ምክንያት ወርቄ የሚባል መጽሐፍ ፃፈ ተባለ።

ይህ ሰው እያባዛ ሲያከፋፍል እርሱ እንደፃፈው ተደርጐ ተወራ። የሚከራከረው ጠፋ። ምክንያቱም በወቅቱ ብዙ ኢትዮጵያዊያን ጽሁፉን ስለማያውቁት ነው። ከዚህ በተጨማሪም ከሀይማኖት አንፃር የዘርአያቆብ አፃፃፍ በቤተ-ክህነት አካባቢ ያን ያህል ተወዳጅ ስላልሆነ ዳ ኡርቢኖ የኔ ነው ሲል የሚሞግተው አልነበረም።

 

   2.     ኰንቲ ሮሲኒ የኢትዮጵያዊ ጽሁፍ ሳይሆን የአውሮፓዊ ፍልስፍና ነው ያሉበት ሁለተኛው ምክንያት ደግሞ፤ እስከ ዛሬ ድረስ በኢትዮጵያ ውስጥ እንዲህ አይነት ፍልስፍና ያላቸው ጽሁፎች ባለመኖራቸው ነው ይላሉ።

እዚህ ላይ ብዙ ጥያቄዎችን መጠየቅ ይቻላል። ለመሆኑ ኰንቲ ሮሲኒ ሁሉንም የኢትዮጵያ የብራና ጽሁፎች አንብበዋቸዋል? ምክንያቱም 500 ሺ የብራና ጽሁፎች በኢትዮጵያ ውስጥ ስላሉ ነው።

 

  3.     በሦስተኛ ደረጃ ኰንቲ ሮሲኒ ያስቀመጡት ምክንያት በኢትዮጵያ ሊቃውንት ከአንዳንዶቹ በስተቀር ይበልጡ ስለ ዘርዐያቆብና ስለ መጽሐፉ አያውቁም ይላሉ።

ይሄም ሚዛን የማይደፋ መከራከሪያቸው ነው። ምክንያቱም የዘርዐያቆብ ፍልስፍና አጥባቂ ክርስቲያን በበዛባት ኢትዮጵያ በየአውደምህርቱ ስለማይነገር ኢትዮጵያዊያን በስፋት ሊያውቁት አይችሉም።

 

  4.     አራተኛ ምክንያት አድርገው ያስቀመጡት ደግሞ የመጽሐፉ እድሜ ከ19ኛው ክፍለ ዘመን ወደ ኋላ አይሄድም የሚል ነው።

 

ይሄ አባባል ደግሞ ኰንቲ ሮሲኒ ግዙፍ ስህተት ላይ መውደቃቸውን የሚያሳይ ነው። ምክንያቱም የዘርዐያቆብን ፍልስፍና ያነበቡ ሁሉ አይመስሉም። ዘርዐያቆብ የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ፀሐፊ ነው። በአፄ ሱስንዮስ እና በአፄ ፋሲለደስ ዘመን እንደኖረ ነው የፃፈው። የተወለደበትንም ዓ.ም በግልፅ ጽፏል። እና ኰንቲ ሮኒሲ ከየት አምጥተው ነው ከ200 ዓመት በላይ ክፍተት የፈጠሩት? ስለ ኰንቲ ሮሲኒ ጽሁፍ ከዚህ በላይ መናገር ውጤት የለውም።

አንድ አይጌን ሚትሾክ የተባለ ጀርመናዊ ደግሞ በግዕዝ ቋንቋ የሰዋሰው ሕግ መሠረት የዘርዐያቆብ ፍልስፍና ብዙ ስህተት ያለው ነው። ስለዚህ ኢትዮጵያዊ የፃፈው አይደለም ብሎ የዐ.ነገሮችን ምሳሌ ጽፏል።

 

ነገር ግን አይጌን ሚትሾክ ያቀረባቸውን የዐ.ነገር ስህተቶች /እሱ ስህተት የሚላቸው ማለት ነው/ በቋንቋው ሕግ ሲመዘኑ ስህተት አይደሉም። የግዕዝ ቋንቋን ጠንቅቀው ያውቃሉ የሚባሉት ዛሬ በሕይወት የሌሉት ባለቅኔው ደራሲ ዓለማየሁ ሞገስ ሚትሾክ ያስቀመጣቸው ዐ.ነገሮች በግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ስህተት አለመሆናቸውን የመጽሐፍ ቅዱስን የግዕዝ ትርጉም ሁሉ እያጣቀሱ አቅርበውለታል። ዶክተር አምሳሉ አክሊሉ አና በግዕዝ ቋንቋ ሊቅ የሆነው ጀርመናዊው ዲልማንም ሚትሾክ ያቀረባቸው መከራከሪያዎች ውድቅ እንደሆኑ ጽፈዋል።

 

በአጠቃላይ ሲታይ እነ ኰንቲ ሮሲኒ የኢትዮጵያን የሥነ-ጽሁፍ እና የፍልስፍና ታሪክ ለማጥፋት ዘመቻ ያደረጉ ይመስላል። የዘርዐያቆብ ፍልስፍና ከኢትዮጵያዊ አእምሮ አይፈልቅም ብሎ መናገር ክብረ-ነክ ጉዳይ መስሎ የሚታይ ነው።

 

ኰንቲ ሮሲኒ ከተሳሳቷቸው ገለፃዎች ውስጥ አንዱ የፈላስፋው ዘርዐያዕቆብና የወልደ ሕይወት ፍልስፍናዎችን አንድ ሰው የፃፋቸው ናቸው ማለታቸው ነው። ነገር ግን ሁለቱ ሰዎች የተለያዩ ናቸው። ዘርዐያዕቆብ እና ወልደህይወት በአስተሳበባቸው የተለያዩ ናቸው። እርግጥ ነው ዘርዐያዕቆብ የወልደህይወት የቤት ውስጥ አስጠኚ ወይም መምህር ነበር። ወልደህይወት ከዘርዐያዕቆብ በላይ እጅግ ጠያቂና ተጠራጣሪ ነው።

 

የነ ዘርዐያቆብ እና የወልደህይወትን የፍልስፍና ጽሁፎች ኢትዮጵያዊያን ዘንድ እንዲደርስ ያደረጉትን ደራሲ ዘመንፈስ ቅዱ አብርሃ /1984/ እና ፍልስፍናዎቹን በተከታታይ ያሳተመውን ዳንኤል ወርቁን ሁሌም አስታውሳቸዋለሁ።

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

በየአመቱ የካቲት 12 ቀን ሲደርስ ከማስታውሳቸው የዚህች አገር ባለውለተኞች መካከል ተመስገን ገብሬ አንዱ ነው። ይህ ሰው ሀገሩ ኢትዮጵያ በፋሽስቶች እንዳትወረር ብዙ ትግል አካሂዷል። ከወረራው በኋላም በአርበኝነት ተሰማርቶ የፋሽስቶችን ግብአተ-መሬት ካፋጠኑ የኢትዮጵያ ታላላቅ ደራሲያን መካከል ከግንባር ቀደሞቹ አንዱ ነው። ተመስገን ገብሬ በ1901 ዓ.ም ጐጃም ደብረማርቆስ ከተማ ነው የተወለደ። ታህሳስ 15 ቀን 1941 ዓ.ም በ40 ዓመቱ አረፈ። በትምህርቱ እጅግ ጐበዝ የሚባል በመሆኑ ገና በ15 ዓመቱ የቅኔ መምህር ሆኖ ነበር። በቤተ-ክህነት ትምህርት በዚህ እድሜ የቅኔ መምህር የሆነ ሰው ከተመስገን ሌላ አልተገኘም ይባላል።

 

ይህ ሰው በ1918 ዓ.ም ወደ አዲስ አበባ መጥቶ የዘመናዊ ትምህርቱን በስዊድሽ ሚስዮን ተከታትሎ ጨርሷል። በ1920ዎቹ ውስጥ ጣሊያን ኢትዮጵያን ከመውረሯ በፊት ወረራው ለኢትዮጵያ እንደማይቀር በማወቅ በየአደባባዩ ሕዝብን እየሰበሰበ አንድ እንዲሆንና ጠላትን እንዲመክት ያስተምር ነበር። በአንድነቷ የጠነከረች ኢትዮጵያን ለመመስረት ብርቱ ትግል አድርጓል።

 

ተመስገን የኤርትራ ድምፅ የሚሰኝ ጋዜጣ ዋና አዘጋጅም ነበር። የአልጋ ወራሽ አስፋው ወሰን ኃይለስላሴ የቤት ውስጥ መምህርም ነበር። በኢትዮጵያ የመጀመሪያው አጭር ልቦለድ የሚባለው የጉለሌው ሰካራም መጽሐፍም ደራሲ ነው። በአማርኛ ቋንቋ ችሎታውና በአፃፃፍ ቴክኒኩ እጅግ የተዋጣለት ደራሲ መሆኑን ሃያሲያን ይናገራሉ።

 

ተመስገን ገብሬ በኢጣሊያ ወረራም በፋሽስቶች ሊገደሉ ከሚፈለጉ ኢትዮጵያዊያን መካከል አንዱ ነበር። በተለይ ደግሞ የካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም አብርሃ ደቦጭ እና ሞገስ አስገዶም ግራዚያኒ ላይ ቦምብ ወርውረው ካቆሰሉት በኋላ ፋሽስቶች 30 ሺ ያህል የሚገመት የአዲስ አበባን ሕዝብ ጨፍጭፈዋል። ጣሊያኖች እነ አብርሀ ደቦጭ ግራዚያኒን ለመግደል ያሴሩት በተመስገን ገብሬ ግፊት ነው ብለው በማመናቸው በዋና ጠላትነት ይፈልጉት ነበር። በዚያን ወቅት ተመስገንም በአጋጣሚ በፋሽስቶች እጅ ይወድቃል። ግን ተመስገን ገብሬ መሆኑን አላወቁም። ስሙን ሸሸጋቸው። እሱንም ሊገድሉት እስር ቤት ባስገቡት ወቅት ጣሊያኖች ኢትዮጵያዊያኖችን ሲጨፈጭፉ በዓይኑ አይቷል። ከዚህም ጭፍጨፋ በተአምር አምልጦ ወደ ሱዳን ይሰደዳል።

 

ተመስገን ገብሬ ይህን የየካቲት 12 ቀን 1929 ዓ.ም የተደረገውን ጭፍጨፋ እና በአጠቃላይ በርሱ ሕይወት ዙሪያ ያለውን ውጣ ውረድ ሕይወቴ በሚል ርዕስ ፅፎታል። ይህን መጽሀፍ በ2000 ዓ.ም የአርትኦት ስራውን የሰራነውና እንዲታተም ያደረግነው እኔ እና ደረጀ ገብሬ እንዲሁም የተመስገን ገብሬ ልጅ ሲስተር ክብረ ተመስገን መሆናችንን በዚህ አጋጣሚ መጥቀስ እወዳለሁ። ከዚሁ መጽሐፍ ውስጥ የተወሰነውን ክፍል በመውሰድ በወቅቱ ምን ዓይነት ግፍ እንደተፈፀመ ለማስታወስ እንሞክራለሁ። ተመስገን ጭፍጨፋውን በተመለከተ በወቅቱ ለንደን ለሚገኙት ለጃንሆይም ያየውን ጽፎላቸው ሲያነቡት አልቅሰዋል። ምን ይሆን ለጃንሆይ የፃፈላቸው? ከብዙ በጥቂቱ የሚከተለውን ይመስላል፡-

 

“ከሦስት ቀን የከተማ ጥፋት በኋላ ከሆለታ የመጡ የፋሽስት አውሬዎች በሚመለሱበት ካሚዮን በኋላው በኩል አቶ አርአያን እግራቸውን ጠርቅመው አሰሯቸው። ካሚዮኑ ሳይጐትታቸው “እኔ ወደ ሰማይ እንድገባ ሰማይ ተከፍቶ ይጠብቀኛል። እየሱስንም በዚያ አየዋለሁ። ደስ ይለኛል። ደስ ይለኛል። ደስ ይለኛል!” የሚለውን የሚሲዮን መዝሙር ዘመሩ። ፋሽስቶቹም የተሻለውን መዝሙር ብትሰማ ይሻልሃል አሏቸውና ዱኪ ዱኪ የሚለውን መዝሙራቸውን ዘመሩ። ካሚዮኑም ሞተሩን አስነስቶ ሲነዳ ታስረው ቁመው ነበርና ያን ጊዜ ዘግናኝ አወዳደቅ አቶ አርአያ ወደቁ። ካምዮኑም እየፈጠነ ጐተታቸው። ከአዲስ አበባ እስከ ሆለታ አርባ ኪሎ ሜትር ይሆናል። ካምዮኑ ከዚያ ሲደርስ ያ ከካሚዮኑ ጋር የታሰረው እግራቸው ብቻ እንደተንጠለጠለ ነበርና የካሚዮኑ ነጂ ከካሚዮኑ ፈታና ለውሾች ወረወረው።

 

እኔንም ያለሁበትን ቤት ሰብረው ከዚያ ቤት ያለነውን አውጥተው ከየመንደሩም ሕዝቡን አጠራቅመው ኑረዋል። ከዚያም መሐል ጨመሩን። ስምንት መትረየስ በዙሪያችን ጠምደዋል። በዚያም ቦታ ቁጥራቸው በብዙ የሆኑ ሐበሾችን አስቀድመው ገለዋቸዋል። ሬሣቸውም ተቆላልፎ በፊታችን ነበረ። እኛንም በዚያ ሊገድሉን ተዘጋጁ። ለመትረየስም ተኩስ እንድንመች ያንዳችንን እጅ ካንዱ ጋር አያይዘው አሰሩን። አሥረውን ወደ መተኰሱ ሳይመለሱ አንድ ታላቅ ሹም መጣ። የርሱም ፖለቲካ ልዩ ነበረ። ፋሽስቶች የሚያደርጉትን የሰላማዊ ሕዝብ መግደል፤ ሕፃናቶችን ከአባትና እናታቸው ጋራ በቤት ዘግቶ ማቃጠል መልካም ብሎ ቢወድ እንኳን እኒያ ቦምብ በቤተ-መንግስቱ ስብሰባ የወረወሩት ሐበሾች ሳይታወቁ እንዲቀሩ አይወድም ነበርና ስለዚህ ካሚዮኖች ይዞ እየዞረ ፋሽስቶች የሚገድሉትን እያስጣለ ወደ እስር ቤት ለምርመራ ይወስድ ኑረዋል። እኛንም እንዲተኮስብን ታሰረን ከቆምንበት ከቅዱሰ ጊዮርጊስ ጠበል አጠገብ ካለው ሸለቆ እስራታችንን አስፈትቶ በአምስት ረድፍ ወደላይኛው መንገድ ለመድረስ ስንሄድ በአካፋ ራሳቸውን የተፈለጡ እጅግ ብዙ ሰዎች ነበሩ።

 

ምራቄ ደረቀ አለ። በካሚዮኑ ወደ እስር ቤት አስወሰደን። ለግዜው እስር ቤት ያደረጉት ማዘጋጃ ቤትን ነበር። ከማዘጋጃ ቤቱ በር ስንደርስ በአምስት ካምዮን ያጠራቀመንን ሰዎች በዋናው መንገድ እንድንቆም አዘዘን። ዙሪያችንንም ከበው በሳንጃ እየወጉን ጨፍቅ ብለን በመንገዱ ቆምን። ከወደኋላችን ትልቁን የጣሊያን ካሚዮን በላያችን ላይ ነዱብን። አስራ ስምንት ቆስለው አልተጨረሱም፤በሳንጃ ጆሮአቸውን ወጓቸው። በአንድ ጊዜ ማለት አርባ ስምንት ሰዎች ጨፈለቀ። ተካሚዮኑ ወደኋላ ያፈገፈጉትን እሥረኞች ዙሪያውን ሳንጃ መዘው የቆሙት ወጓቸው። እኔም በካምዮኑ ጉልበቴን መታኝ። ያን ግዜ የቆሰልሁት እስከ ዛሬ ለምጥ ይመስላል።

 

የቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ-ክርስትያን ተቃጥሎ ኑሯል። እንደ ማታ የፀሐይ ጮራ ከምዕራብ በኩል ይታያል። በለሊት ወስደው ከገደሉት በእስር ቤት የቀረው ያንሳል። ነገር ግን በዚህ ለመግደል ሲያወጡ የሚበልጥ በዚያ በር ያገቡ ነበር። በበነጋው ከተደበደበው ሕዝብ ከኪሱ የተገኘውን እየቆጠሩ ለሹሙ አስረከቡ፤ እኔም ከጽሕፈት ቤቱ ፊት ለፊት ነበርሁ።

 

የደበደቧቸውን የሐበሾችን የጋብቻ ቀለበታቸውን በሲባጐ እንደ መቁጠሪያ ሰክተው ደርድረው በአንገታቸው አግብተው አቀረቡት። አንዱ ቆጥሮ መዝኖም እስኪያስረክብ ሌላው ገና ባንገታቸው ነበር። ንፁህ የሆነውንም ልብስ በካምዮን አምጥተውት ነበርና እየቆጠሩ እስኪረከቡ፤ ገናም ሳይገቡ ገፈዋቸው ኖሯል። ስለዚህም ከጥቂቶች በቀር ሙሉው ልብስ በደም አልተበላሸም። በመሬትም ጣል ጣል እያደረጉ እየቆጠሩ እስኪረከቡ የጥቂቶች ልብሶች ገና እስከ ትኩስ ደም ኑረው ከመሬት መልሰው ሲያነሱዋቸው አፈር እና ግብስባሱን እየያዙት ሲነሱ አየሁ። ይህን ባዬ ጊዜ አንዱ ብድግ ብሎ እንደ እብድ ተነሳ።

 

“እርሷን አሁን ከመሬት አፈር ይዛ የተነሳችውን ደም እግዚአብሔር አየ፤ ሊፈርድ ነው። ይህ ክፉ ስራችሁ በጭካኔ ሕዝቡን የሰው ሕይወት በማጥፋት ትጫወታላቸሁ። የገደላችኋቸው ወገኖቻችን ቀለበት በሲባጐ ሰክታችሁ መዝናችሁ ወሰዳችሁ። ደማችንን መሬቱ መጠጠው፤ ሬሳውም እንደ ገለባ ተከመረ። ስትገድሉ እግዚአብሔር ሊፈርድባችሁ ነው። ይኸው አሁን የእግዚአብሔር ሚዛን ሞላ። እንግዲህ ኢትዮጵያን ከቶ አትገዙም። እኔንም አሁን ልትገድለኝ ነው” አላቸው። ገናም ነገሩን ሳይጨርስ አምስት ቦምብ ተወረወረ። በአጠገቡ ያሉ ሁሉ ተቆላልፈው ሰማንያ ሰዎች ወደቁ። ካሚዮንም ሬሳውን ለመውሰድ አመጡ። ሬሳውን በአንድ ካሚዮን ከወሰዱ በኋላ ሌሎች ካሚዮኖችም ቁስለኞችን ለመውሰድ አመጡ። በብርቱም የቆሰሉትን እያነሱ ወስደው ከእስር ቤት በር በመትረየስ ተኰስዋቸው። በጥቂት የቆሰሉት ሰዎች ግን ቁስላቸውን አየሸሸጉ እንደ ደህና እየመሰሉ በእስረኛው መሐል ተሸሸጉ። ኢጣሊያኖችም እየበረበሩ ጥቂትም ቆስሎ ቢሆን ልትታከሙ ነው እያሉ እየመረጡ ከበር ገደሏቸው። ቁስል የሌላቸውንም እየነዱ ሲያወጡ “እረ እኛ ጤነኛ ነን አልቆሰልንም” እያሉ ቢጮሁ “አይሆንም ትታከማለህ፤ ቆስላችኋል” ብለው እየጐተቱ አውጥተው ከማዘጋጃ ቤት በር ሲደርሱ የሳንቃውን ቋሚ ዘንግ የሚመስሉትን ብረቶች በሁለት እጃቸው አንቀው ይዘው አልወጣ አሉ። በእንጨት ላይ እያሰለፉ ገደሏቸው።

 

ቀኑ ብርቱ ፀሐይ ነበር። በዚያ እስር ቤት በማዘጋጃ ቤት ሜዳ ነበርና ብርቱ ክቢያ ተከበን ታላቅ ፍርሃት ነበር። ውሃና መብልም አላገኘንም። በሦስተኛው ቀን ጊዜውም ስድስት ሰዓት ሲሆን አስራ ሰባት ሰዎች በውሃ ጥማቱ ሞቱ። ይህም ቀን ጨለመ። እህልና ውሃ ሳናገኝ ሦስተኛው ቀን ነበርና ገንዘብም አየተቀበሉ በኰዳቸው ጣሊያኖች ለእስረኞች ውሃ መሸጥ ጀመሩ።

 

ሕይወታችንም በዚህ ስቃይ ውስጥ ታንቃ ስንጨነቅ መሸ፤ እንጂ ለቀን ቀኑ ረጅም ነበር። ከዚያ ረሐብና ውሃ ጥማት እንዲገድሉን መርጠን ነበር። ይህንንም ከልክለውን ሁለት ካሚዮን አምጥተው ከዚህ ወደሚሰፋ እስር ቦታ ሊወስዱን እየቆጠሩ ስሙን እየፃፉ 30ውን አሳፈሩት። እንደተናገርኩት እኔ በጽህፈት ቤቱ በር አጠገብ ስለነበርኩ እስረኛውን እየቆጠሩ እያሳፈሩ መጓዝ የጀመሩ ከወዲያ በኩል ነበርና ስለዚህ የኔ መሄዴ ዘግይቶ ነበር። ብዙ የሚያሳዝን ቁም ነገሮች በመዘግየቴ አየሁ።

 

ሦስት ሴቶች በወሊድ ተጨንቀው ኖረዋል። ሊወልዱም ቦታ አላገኙምና በእስረኛው ግፊ ተጨፍልቀው ሞተዋል። ሦስቱም ከትንንሽ ህፃናቶቻቸው ጋር ሬሳቸው ወድቆ አየሁት። በውሃ ጥማትና በረሃብ እነርሱም በቦምብ ከገደሉት ከሞተው ሰውና ከሬሳው ብዛት የተነሳ እኒህን በወሊድ የሞቱትን ያስተዋላቸው አልነበረም። እኔንም ሊገድሉኘ ስሜን በሊስት ይዘው ይፈልጉኝ ነበርና ስሜን ፅፈው ሊያሳፍሩኝ ሲሉ ሌላ ስም ነገርኳቸው። በካሚዮንም እስረኛውን ወደወሰዱበት ስፍራ አጓዙን። በመንገድም የካሚዮኑ መብራት በሚወድቅበት እንመለከት ነበር። መንገዱ ሁሉ ሬሳ ተሞልቶ ነበር። በገደሏቸው በሐበሾች ሬሳ ተሞልቶ ነበር። ዝም ብለው በላዩ ይነዱበት ነበር። በሬሳው ብቻ አይደለም። ነገር ግን ሬሳውን ደግሞ በካሚዮናቸው በጨፈለቁት ወቅት በሰው ሬሳ መንገዱ ተበላሽቶ ያስጸይፍ ነበር። ከመንገዱም ዳር የወደቁትን ሬሶች የካሚዮኑ ብርሃን በወደቀባቸው ጊዜ ድመቶች ጐንጫቸውን ነክሰው ጺማቸውን እያራገፉ ሲበሏቸው አየሁ።

 

ካሚዮኑ ከእስር ቤቱ በር ፊት በር በሚባለው በደረሰ ጊዜ ከካሚዮን እንድንወርድ አደረጉን። በኋላ በኩል ከነበሩት መጀመሪያ የወረዱትን ቦምብ ወርውረው ገደሏቸው። የቀረነው አንወርድም ብለን ራሳችንን በውስጥ በሸሸግን ጊዜ በኋላ በኩል ነጂው በሚቀመጥበት በኩል መትረየስ አምጥተው አስገብተው ተኩሰውብን ሞላዎችን ገደሏቸው። የቀረነው እየዘለልን ከካሚዮን ወረድን። ለጥይቱ ፈርተው በኋላ በኩል ሸሽተው ነበርና የወረደም የለም። የእስር ቤቱ በር ክፍት ስለነበር እየፈጠንን ሩጠን ተጨመርን። ሌሊቱንም ሁሉ እስረኛውን እያጋዙት ሲጨምሩት አደሩ።

 

ይህም ቦታ ጠፍ ሁኖ የኖረ ነበረና ሳማና ልት የሚባለው ምንስ ወራቱ መጋቢት ቢሆን ቅጠሉ ለምልሞ ነበር። በታላቅ ረሃብና ውሃ ጥማት የተጨነቀው እስረኛ ያንን መራራ ቅጠል በላ። ሲጠጣ ይህን ቅጠል ያሳደሩ ስሩን እየገፈፉ በሉ። እኔም ምን የሚበላ ነገር ይህ ፍጥረት አገኘ? ባገኘው ህይወት ነው ብዬ ወደሚያላምጡት ሰዎች ሔድሁ። የሚያውቀኝ ሰው አገኘሁና ከዚያ ስር ቆፍሮ ሰጠኘ። እኔም ወስጄ ለባልንጀሮቼ አካፈልኋቸው፤ለውሃ ጥማት ይህን ማላመጥ መድሃኒት ነው ብሎ ነግሮኝ ነበርና ለውሃ ጥማት መድሃኒት ነው ብዬ ነገርኋቸው። ከፊላችንም መራራ እንደሚጣፍጥ ይህን እያላመጥን እስከ አራት ሰዓት ቆየን።

 

ዛሬ ቀኑ አሁድ ነበር። የተያዝንበትም አርብ በስምንት ሰዓት ነበር። ከዚያ እስከ ዛሬ እህል የሚባል እንኳን ለመብል ማግኘት ቀርቶ ያየን የለም። ፀሐይ በዚህ ቀን ሲተኩስ ሰው ሁሉ ልቡሱን እያወለቀ በራሱ ላይ ተከናነበው። በዚህም መከናነብ የፀሐይ ትኩሳት ሲበርድ ውሃውን ጥማት መከላከል የሚችሉ መስሏቸው ነበር። ከሌላው እስር ቤት በቀር በዚህ እስር ቤት ውስጥ የነበረው አስረኛ እነሱ ጣሊያኖች እንደገመቱት 18 ሺ ነበር። ከረሐቡና ከጥማቱ የተነሳ እስረኛውም ሁሉ መናገር አይችልም ነበር። ነፍሱ ገና አለቀው እያለች ነው እንጂ ሁሉም ደክሞ ይጠራሞት ነበር። ለመተንፈስ እስከማይችል ድረስ ያ ትልቁ ሰፊ ሜዳ ጠቦ ነበር።

 

አንዱ እየተጋፋ መጣ። ጠርሙስ በእጁ ነበር። ፊቱ ክስመት ገብቶ ነበር። ከአጠገባችን ቆሞ ሊናገረን ፈለገ። ገና ከንፈሩን ማላቀቅ ግን አፈልቻለም። ከውሃ ጥማት የተነሳ ረድኤት በማፈልግ ዓይን በሚያሳዝን ተኩሮ ወደ እኛ ተመለከተ። በታላቅ ችግር በውሃ ጥማት የተያያዘውን ከንፈር አላቀቀው። ደካማ በሆነ ድምፅ “እባካችሁ! እባካችሁ!” ሲል ሰማነው። ነገሩን የሚለውን አጥርተን አልሰማነውም ነበርና ልንሰማው እንድንችል ወደ እኛ በጣም ቀረበ። እ…ባካችሁ ከእናንተ ጭብጦ የሌላችሁ ሽንቱን በዚህ ጠርሙስ ይስጠኝ ወንድሞቼ ሁለቱ በውሃ ጥማት ሞቱ፤ እኔም ልሞት ነኝ፤ እባክዎ ጭብጦ ባይኖርዎ ሽንትዎን እባክዎ ጌታ ይስጡኝ”  ብሎ ልመናውን ወደ አቶ ገብረመድህን አወቀ አበረታው። አቶ ገብረመድህን አወቀም “እኔም አንዳንተ ነኝ። ውሃ ከጠጣሁ ሦስተኛ ቀኔ ነው። ከዬት ሽንት አመጣለሁ?” እኛንም አልፎ እየዞረ ሲለምን አልቆየም። እስከ መጨረሻው ደክሞት ነበር። መናገርም አቃተው። አንድ ድንጋይም በአጠገባችን ተንተርሶ ጥቂት ግዜ ተጋድሞ በሕይወቱ ቆየ። በመጨረሻም ግን እንደ እንቅልፍ በሞት ያችን ድንጋይ እንደተንተራሰ አሸለበ።

 

በዚህ ቀን በውሃ ጥማት ከመቶ በላይ እሰረኛ ከጥዋት እስከ ሰባት ሰዓት ሞቱ። ሬሳቸውንም ካሚዮኖች መጥተው ወሰዱት። በዚህ ጊዜ የእስር ቤቱ ሹም ቲሊንቲ ሎዊጂ ኮርቦ የሚባለው በዚያ እስር ውስጥ ገብቶ የተጠሙትን ነፍሳቸው አልላቀቅ ያላቸውን አይቷቸው ኑሯል። በኰዳው ውሀ ይዞ መጣ። ቲሊንቲም የኮዳውን ውሃ ለእስረኛው መሸጡን ሰማን። ገንዘብም ይዤ ሄድሁ። የሚሸጠው እሱ ብቻ ስለሆነ ካጠገቡ መድረስ አይቻልም። የተጠማው ብዙ ሕዝብ ውሃ ለማግኘት ዙሪያውን ከቦት ይጋፋ ነበር። ገዥውም ፋታ አያገኝም ነበር። በቀኝ እጁ ሽጉጡን አውጥቶ፤ በግራ እጁ በተጠማው ሰው በአፉ ውስጥ ትንሽ ጠብ ያደርግለታል። የኢጣሊያ አንድ ኰዳ ሁለት ጠርሙስ ተኩል ይይዛል። ቲሊንቲ አንዱን ኰዳ ውሃ ለሃያ አምስት ሰው አስጠጥቶ ሃያ አምስት ብር ለአንድ ኮዳ ተከፈለው። የአቶ ስለሺ አሽከርም በጣም ተጠምቶ ነበር። አንድ ብር በቲሊንቲ ግራ እጅ አኖረ። እሱም ከኰዳው አጠጣው። ቲሊንቲም ውሃውን አቀረበና በአፉ አፈሰሰበት። ጠጪውም ስላልረካ ኮዳውን ቲሊንቲን ቀልጥፎ ሲያቃናው በሁለት እጁ ከአፉ አስጠግቶ ያዘው። ቲሊንቱም ሽጉጡን በዓይኑ መሐል ተኮሰበት። ሳይውጠው ገና በጉንጩ የነበረው ሲወድቅ በአፉ ፈሰሰ። ቲሊንቲም ደጋግሞ ተኩሶ ጨረሰው። እርሱን በተኰሰው ጊዜ አሳልፎ ክንዱን ያንዱን ሰው አቁስሎት ስለነበር የቆሰለው ብር እንኳ ቢሰጠው እንዲሁ ያለ ዋጋ አጠጣው።

 

ይህንም በውሃ ጥማት የሆነውን ታላቅ እልቂት እንዲቀር ውሃ በሸራ ቧንቧ ኢጣሊያኖች ከታሰርንበት ድረስ አስገብተው በ120 በርሜል ሞሉልን። እኒያ ሁለት ሹማምንቶች ማርሻሎና ቲሊኒቲ ሎዊጂ ኮርቦ እስረኛውን እያካፈሉ ከዚያ ወዲህ ያለው ይጠጣ እያሉ ሲከላከሉ አንድ ግዜ እስረኛው እንደ ናዳ ተንዶ ጥሷቸው ሄደና ውሃም የቻለውን ያህል ይጠጣ አለ። በርሜሉንም ገና ያላየው ነበር። እነርሱም በዚህ ግፊት እኒህ ውሃ ሲሸጡ የዋሉ ሹማምንቶች ተድጠው ሞተው ኑረዋል። የሹማምንቶቻቸውን ሞት ስላወቁ ሰው ላይ ቦምብ ይወረውሩበት ጀመር። በበርሜሎች ዙሪያ ሬሳው ተከመረ። በቦምብ የተመቱት የጥቂቶችም ሬሳ በበርሜሎች ውሃ ውስጥ ገባ። ደማቸው ተቀላቀለበት፤ ሰውም ከላያቸው ላይ ሳይፀየፍ ይጠጣ ነበር። ልብሶቸውንም በበርሜሉ ውሃ እየነከሩ አምጥተው የተነከረውን ልብስ እንደ ጡት ጠቡት። በደከሙት ባልጀሮች አፍም እየጨመቁላቸው ቤዛ ሆኑ። ከተወረወረብንም ቦምብ ብዛት የተነሳ የሞተው ሬሳ በበርሜሎች ዙሪያ ተቆልሎ ነበርና ሰው ቢሄድም ሬሳው ወደ በርሜሉ እንደማያደርሰው አወቀ፤ ከመሄድም ታገሰ።

 

ሦስት መትረየስ አግብተው ጠምደው ተኮሱብን። ውሃ ለእስረኛ ሲሸጡ ውለው እግዜር ፈርዶባቸው የተዳጡትንም የሹማምነቶቻቸውን በቀል ተበቀሉን። አምስት ካሚዮን አመላልሰው አንድ ሺ አምስት መቶ የሚያህል እስረኛ ሞተ። ሬሳውንም በካሚዮን እስኪያወጡ ድረስ ፈፅሞ ጨለመ።

 

በኢጣሊያ ፋሽስት የተያዘ ሳይገደል በህይወት ፊት ምንድን ነው? መብልና ውሃ የሰጡን ሹማምንቶች ወደ ቤታቸው በተመለሱ ጊዜ ቁጣቸውን አድሰው በዙሪያው በውድሞው ያሉ ፋሽስቶች በሰው ህይወት ሊጫወቱ ቦምብ ይወረውሩብን ጀመረ። ግን የቁጣ ምክንያት አልነበራቸውም። በዙሪያው ከሚወረወር ቦምብ ለመሸሽ የማይደረስበት መሃከለኛውን ቦታ ለመያዝ እርስ በርሳችን ተጨናንቆ ተጋፍቶ ቆሞ ሳለ በዙሪያ ዳር የሚወረወሩት ቦምቦች ከመሀል አወራወራቸው ሊያደርሳቸው ስለማይችል በዳር በኩል ዙሪያውን ያሉትን ጨፈጨፏቸው። የቀረውም ከመሀል ሆኖ ለቦምብ ውርውራ ስለአቃታቸው መትረየሱን ለመሀል ጠምደው ተኮሱብን። ከጥይት ለመዳን የፈለገ ሲተኛ የቆመው ህዝብ ጨፈለቀው። የቆመውን መትረየስ ጠረገው። የቆሰለና ያልቆሰለ የሞተና ደህነኛ እስኪጠባ ድረስ ተቆላልፎ አደረ። ሰኞ በበነጋው ሌላ ሹም መጥቶ ደህናውንና የቆሰለውን በአንድ በኩል ለየው፤ የሞተውን ሬሳ ግን በካሚዮን ማጓዝ ጀመረ።

 

ግን በዚያ ማታ በቦምብ የገደሏቸውን ሬሳውን ሳይወስዱ ስለቀሩ ወደ በሩ ሲል ወዳለው ማዕዘን አንድ ሴት እስከ ልጇ የታሰረች በቦምብ ተመታ ሞታ ኑሯል። ልጇ ደህና ነበረ። የእናቱንም ሬሳ ሌሊትን ሁሉ በደረቷ ላይ ተሰቅሎ ገና በሕይወት እንዳለች ሁሉ ይጠባት ነበር። እስረኞችም ምንስ በእንዲህ ያለ ጭንቅ ተይዘው፤ በውሃ ረገድ ባይረዳዱ የዚህ ሕፃን ስቃይ ልባቸውን አንቀሳቀሰው። ይህን ሕፃን አንስተው ትናንት በግፍ ልጇ ለተዳጠባት ሴት እባክሽ አጥቢው ብለው ሰጧት። ያችም ሴት ለልጇ ምትክ እንዳገኘች ደስ ብሏት አልተቀበለችም። እንዲያውም ወርውራ ጣለችው። ነገ ኢጣሊያኖች በቦምብ ለሚገድሉት  ለማሳደግ አላጠባም። ለመትረየስና ለሳንጃም አላሳዳግም ብላ ወረወረችው። በዚያ ብርቱ ፀሐይ ተንጋሎ ወድቆ ብርቱ ለቅሶ አለቀሰ። እኔም አንስቼ እናቱ ሬሳ ላይ አስቀመጥኩት። እናቱንም እንዳገኘ ሁሉ ደስ ብሎት ለቅሶውንም አቆመ። ወዲያውም  በካሚዎን ሬሳውን መውሰድ ጀመሩ። የዚህን ህፃን እናቱ በካሚዎን ሬሳዋን ፋሽስቶች ወስደው ሲያገቡ አንዱ ኦፊሰር የሆነ ፋሽስት ይህን ህፃን ታቅፎ በእውነት ሲያለቅስ አየነው።

 

እነዚህ የካቶሊክ ካህናት የሃይማኖት ወገናቸውን ሁሉ አስፈትተው ይዘው ሄዱ። የዛኑ ለት ማታውኑ የቀረነውን እስረኞች በካምዮን ጭነው ወደ ሆለታ ወሰዱን። እዛም ስንደርስ በጫካው አውርደው ተኮሱብን። እኔም አጠገቤ ያለው ሰው ተመቶ ሲወድቅ አብሬው ወደቅሁ። ጣሊያኖችም ጨርሰናቸዋል ብለው ትተውን ሄዱ።

 

እኔም ካምዮኑ መሄዱን አረጋግጨ በሆዴ እየተንፏቀቅሁ ከዛ እሬሳ መሃል ወጥቼ በጨረቃ ብርሃን ወደ እትቴ በዛብሽ ቤት ሄድኩ። እዛም እንደደረስሁ በምክር ወደ ጐጃም እንዴት እንደምደርስ አሰላን፤ እርስዋም ልብሷን አለበሰችኝና ሻሽዋንም አስራልኝ ማሰሮ አሳዝላኝ በጨረቃ ብርሃን ጉዞየን ወደ ጐጃም አቀናሁ። የማውቀው የአባይን በረሃ በለሊት እየተጓዝሁ በቀን እየተደበቅሁ እማርቆስ ገባሁ። እዛም እናቴንና እህቴን በሌላ መንደር አገኘኋቸው።

 

እናቴ “በቤቱ በምበላበት ገበታ ዙሪያውን ልጆቼና አባቴ ከበው ይቀመጡ ነበር። ዛሬ ግን በዚያው ገበታ ዙሪያና በዚያው ቤት ብቻየን እቀመጣለሁ። ክርስቶስ በመስቀሉ ላይ እንደ ቀመሰው መራራ ውኃ፤ ሕይወቴ ሁሉ መራራ ሆነ። ሕይወቴ ሁሉ እንዲህ ለኃዘን ከሆነ ለምን ሰው ሆንሁኝ?” አለች።

 

እናቴን በእንዲህ ያለ ኃዘን ባየሁ ጊዜ ከቶ የተራበው ሰውነቴ እጅግ መብል ሊወስድ አልቻለም። በባቢሎን ወንዝ ዳር ተቀምጠው እሥራኤል ጽዮንን እያሰቡ ያለቅሱ እንደ ነበር ልንበላ በከበብነው ገበታ ዙሪያ ፈረንጆች የገደሏዋቸውን አያቴንና አራቱን ወንድሞቼን እያሰበች እናቴ አለቀሰች። እናቴ ገና ከአንድ ወር በፊት በገበታ ዙሪያ አብረዋት ይከቡ የነበሩትን ልጆቿን ፈረንጆቸ ሲገድሉባት ይቀመጡበት የነበረውን ቦታ ባዶውን ስታይ በአጭር ጊዜ እንዴት ልትረሳቸው ይሆንላታል? ይቀመጡበት የነበረው የገበታው ዙሪያና ይተኙበት የነበረው ክፍል ባዶነት እንደ ሐውልት ቁሞ ነበር። ወደ መብል ስትቀመጥ ባዶ የሆነውን ዙሪያ ወደመኝታ ቤት ስትሔድ ባዶውን አልጋ ማየት ለእናቴ እጅግ ኅዘን ነበር። ስለዚህም እናቴ ያን ቤት ትታ ሌላ ቤት ተከራይታ ነበር። እንዲሁ የእናቴ ዕንባ በጐንጮችዋ ላይ ሲወርድ ባየሁ ጊዜ ነጮች ያፈሰሱትን የወንድሞቸን ደም ያህል የቀረበውን መብል ቆጠርሁ፤ ለመብላትም ፈቃዴ ተዘጋ፤ ምንም እንኳ ተርቤ ብሰነብት።

 

ከዚሀ በኋላ የቀረበው ሁሉ መብል ተነሣ። እኔ ከነጮች እንድሸሽ አጎቴ የሰጠኝን ፈረስ አቀረበልኝ። ጠጉሬ የከተማ ሰው ቁርጥ ነበርና እንደ ውጭ ባላገር እንድመስል እኅቴ እያበላለጠች ስትቆርጥልኝ አዘገየችኝ። ገና ከተዘንቦው በኩል ስትቆርጥልኝ አያሌ የነጭ ወታደሮች ቤቱን ከበቡት። እናቴ ከድንጋጤ የተነሣ አእምሮዋ ሳይቀር ጠፋባት፤ አጎቴና እኅቴ ከቤት ወጥተው ነገሩ ምንድን ነው? ብለው ጠየቋቸው። ብርጋዴሩ የያዘውን ሊስት አየና… እፈልጋለሁ አለ። በጣም ያስደንቅ ነበር። በሊስት የተያያዘው ስም በፍፁም የእኔ ስም ነው። ግን ያባቱ ስም አሥራት ይባል ነበር። የእኔ አባት ስም ሌላ .. ነበር። እህቴም የሚፈልጉትን ሰው ቤቱን እንደ ተሳሳቱ ነገረቻቸው። ብራጋዴሩ ሊስቱን እንደገና አየና ከአጎቱ ጋር ይኖራል እንጂ ለእርሱ ቤት የለውም ብሎ ነገራት። አዎን ያ ሰው ደግሞ ከአጎቱ ጋር ይኖር ነበርና አዎን ከአጎቱ ጋር ነው ብላ ነገረችው፤ ወታደሮቹም ሔደው ያንን ቤት ከበቡት። መንደረተኛውን ሁሉ እንዳይወጣና እንዳይገባ ከለከሉ። ያን ለመያዝ ከዚያም ጫጫታ ሆነ። በዚህ ጊዜ ለማምለጥ ቅጽበት ጊዜ አገኘሁ። ኮርቻ ለመጫንና ለመለጎም ጊዜ አልነበረም፤ በፈረሱ ያለ ኮርቻ ያለ ልጓም ተቀመጥሁና ጋለብሁ። ጠጉሬን ግማሹን ተቆርጨ ግማሹን ሳልቆረጥ አመለጥሁ። ይህም ዛሬ ተረት ይመስላል።

 

ሕይወቴ ከነጮች በማምለጥ ለሩጫና ለሽሽት ብቻ ሆነ። በፊቴም ሁሉ ተስፋና መጽናኛ የለም፤ ዙሪያውም ሁሉ ከሌሊት የባሰ ጨለማ ሆነብኝ። በሀገራችን እያባረሩ ለሚያድኑን ለነጮች የምታበራይቱ ፀሐይ ግን በሃገራችን ሰማይ ታበራ ነበር። ስለዚህም ለሚያዳኑን ለእነርሱ የሚያምረው የበጋ ብርሃን ለምታደነው ለእኔ የክረምት ጨለማ ነበር። በዚያ ጊዜ አእምሮው ጮሌ የሆነ ዕውር ከእኔ የተሻለ ነበር። ወዴት እንደምሸሽ ከቶ አላውቅም ነበር። ወዴት እንድጋልብ ሳላውቅ ፈረሱን ወደ ቀጥታው እንዲጋልብ ለቀቅሁት። በማዶው በኩል በተራራው ግርጌ ተፋጥኜ ካለፍሁ በኋላ አርባ ማይል እንደ ተጓዝሁ ከራዕዩ እንደ ተመለሰ ሰው ሆንሁ። ለጥቁር ሕዝብ በሰላም የተሰማራበትን ነጮቹ በማደን የማያባርሩበትን አዲሱን ክበብ አየሁ። አዲስ ምድርና አዲስ ሰማይ ያህል መሰለኝ። በዚያም ጠባቂ የሌለው በግ ጥቁሩ ሕዝብ ተሰማርተዋል። ጠባቂው በእንግሊዝ አገር ነው። ቀበሮው ከዚህ አስቀድሞ አልገባም ነበር። የዘር ወራት ነበርና ሁሉም ደርሶ ነበር። ያን ሃገር ነበረና የዘራውን ሊበላ በተስፋ ይዘራ ነበር። ገና ነጮች ሃገሩን አልወረሩትም ነበርና በመስኩ ከብቱ ተሰማርቶ ነበር። እናቶች በቤታቸው ናቸው። ሕፃናቶችም በመንደራቸው አንደ ማለዳ ወፎች እየተንጫጩ ይጫወታሉ። በግ ጠባቂው በጎችን ይመለከታል። ከብቶችን የማያረባው ዘላን ከብቶችን ይከተላል። ወደ መንደራቸው ጠባቂዎች ከመንጋዎቻቸው ጋር ይጓዛሉ። ወርቅ የሚመስለው የፀሐይ ጮራ በተራራዎች ላይ ተዘርግቷል። ገበሬዎች በሚያርሱበት ቦታ ጅራፍ ብቻ ይጮሃል። የኤውሮፓ ማሰልጠኛ ቦንብና መድፍ መትረየስ ድምፅ አይሰማም። በነጮች ወራሪ የሣር ክዳን አንድ ጎጆ የተቃጠለ አመድ የለምና ንፋሱም አመድ አያበንም። በወንዙ ዳር የተተከሉ ለጋ ሸንበቆዎች በወታደር አልተጣሱም። ገና ንፋሱ ያወዛውዛቸዋል። ባላገሮች በሃገራቸው ላይ በፍፁም ፀጥታ ይኖራሉ። እንዲህ ያለ ጥቁር ሕዝብ ከሰላሙ ጋር የሚኖርበት አዲስ አገር አገኘሁ። የሰላም የሰላም የሰላም ሃገር። ነጮች ወራሪዎች አልረገጥዋትም፤ በድንገት ግን አደጋ ጥሎ ለመወረር ገና ሳያዩዋቸው በሚስጥር መግባት ጀምረዋል። በቤቴ ለመኖር የነበረኝ ሰላም በነጮች ከተቀጠቀጠ ሁለት ዓመት ያህል ሆኖ ነበርና በሀገራቸው በሰላም እንዲሁ የሚኖሩትን ሰዎች በማየቴ ካለፈው ዓመት በፊት እንዴት በሰላም ከበቴ እኖር እንደነበር አሳሰበኝ። በሰሩት ቤት መኖር! ሰማይ ቢከፈት ከዚህ የበለጠ ስጦታ በምድር ሊዘንብ በቻለ።  ሕዝብ በሀገር ውስጥ በሰላም መኖር ሕፃናትን በሰላም ማሳደግ፣ ቤተሰብን መርዳት ከዚህም ጋራ በሰሩት ቤት በሰላም መኖር! ከዚህ የበለጠ የበረከት ፍሬ መሬት ልትሰጥ ትችላለችን? ሰው በሕይወቱ የሚመኘውና ሊኖረው የሚፈልገው ይህ ብቻ ነው። የነጮች ወራሪዎች በረገጧት ሃገር ሁሉ ለሕያው ነፍስ የሚያስፈልገው የሰላም ኑሮ የለም ነበር። ከወራሪዎች ድንግል በነበረችው ከዚህች አውራጃ ሃገር በደረስሁ ጊዜ አዲስ ሌላ አለም ያየሁ ያህል መሰለኝ። ያልታደለችው ኢትዮጵያ በእርግጥ ሰፊ ሃገር ናት። ወራሪዎችም ባንድ ጊዜ በሙሉዋ ሊጎርሷት አልቻሉም ነበርና በየከተማ አጠገብ ያሉትን ሃገሮች በቦምብ በመርዝና ቤቶችን በማቃጠል ያልታደለውን ፍጥረት ገና ያመነዥኩ ነበር። በተራራዎችና በአፋፎች የኢጣልያኖች መድፎች እንደ ክረምት ነጎድጓድ ይጮሃሉ። ባለ ከብቶች ከከብታቸው ጋር የሚኖርባቸው ጠፍጣፋ ሃገሮች በጉም እንደሚጋረዱ የተራራ እግሮች በመርዝ ጢስ ታፍነዋል። ከዓመት አራት ግዜ ፍሬዋን ትሰጥ የነበረች ሃገር ያለ አዝመራ ሆነች። ለመታጨድ የደረሱ አዝመራዎችን የሰለጠኑት ነጮች በእሳት ቦምብ ሲያቃጥሉት፤ ዝሆኖች አንበሶች አንደሚኖሩባት በረሃ የገበሬዎች አዝመራ ተቃጠለ። ቅጠልያ የሆነችው ሃገር ከቃጠሎው የተነሣ እንደ ነብር ቆዳ ዝንጉርጉር ሆነች። ከጠፍጣፋው ሃገር ሸሽተው በተራራ ሰዎቸ ተሰማሩ። የተሰማሩበት ጫካ ሳይቀር ተቃጠለ፤ ከነጮች የሥልጣኔ ቦምብና መርዝ የሚሸሹ የአፍሪካ ሕፃናቶች ለሊት ሲባንኑ መርዝ! መርዝ! መርዝ! እያሉ በዕንቅልፋቸው እየጮሁ ያለቅሱ ነበር። በዚህም ሁሉ ያ የኢትዮጵያ ሕዝብ ተስፋ ለመቁረጥ ብቻ ሆነ።

 

በጥበቡ በለጠ

ከኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ጸጋዬ ገ/መድህን፣ 1961 ዓ.ም

አዬ' ምነው እመ ብርሃን? ኢትዮጵያን ጨከንሽባት?

ምነው ቀኝሽን ረሳሻት?

እስከመቼ ድረስ እንዲህ'መቀነትሽን ታጠብቂባት?

ልቦናሽን ታዞሪባት?

ፈተናዋን'ሰቀቀንዋን'ጣሯን ይበቃል ሳትያት?

አላንቺ እኮ ማንም የላት….

አውሮጳ እንደሁ ትናጋዋን'በፋሽታዊ ነቀርሳ

ታርሳ'ተምሳ' በስብሳ

ሂትለራዊ እባጭ ጫንቃዋን'እንደኰረብታ ተጭኗት

ቀና ብላ እውነት እንዳታይ'አንገቷን ቁልቁል ጠምዝዟት

ነፍሷን ድጦ ያስበረከካት

ሥልጡን'ብኩን'መፃጉዕ ናት፤…

እና ፈርቼ እንዳልባክን'ሲርቀኝ የኃይልሽ ውጋገን

አንቺ ካጠገቤ አትራቂ'በርታ በይኝ እመ ብርሃን

ቃል ኪዳኔን እንዳልረሳት'እንዳልዘነጋት ኢትዮጵያን።

አዎን'ብቻየን ነኝ ፈራሁ

እሸሸግበት ጥግ አጣሁ

እማፀናበት ልብ አጣሁ

እማማ ኢትዮጵያን መንፈሴ'ተፈትቶ እንዳይከዳት ሠጋሁ…

አዋጅ'የምሥራች ብዬ'የትብት ምግቤን ገድፌ

ከናቴ ማኅፀን አልፌ

በኢትዮጵያ ማኅፀን አርፌ

ከአፈርዋ አጥንቴን ቀፍፌ

ደሜን ከደሟ አጠንፍፌ

ከወዟ ወዜን ቀፍፌ

በሕፃን እግሬ ድሄባት'በሕልም አክናፌ ከንፌ

እረኝነቴን በሰብሏ'በምድሯ ላብ አሳልፌ

ከጫጩትና ከጥጃ'ከግልገል ጋር ተቃቅፌ፤

በጋው የእረኛ አደባባይ'ክረምት እንደወንዙ ፍሳሽ

የገጠር የደመና ዳስ'በገደል ሸለቆ አዳራሽ

ከቆቅና ከሚዳቋ' ከዥግራ ጠረን ስተሻሽ

በወንዝ አፋፍ ሐረግ ዝላይ መወርወር መንጠልጠል ጢሎሽ

ከፍልፈል ጋር ሩጫ ስንገጥም'ከቀበሮ ድብብቆሽ

ለግልገሌ ካውሬ ከለል

እማሣው ሥር ጐጆ መትከል

ለፀሐይ የሾላ ጠለል'ለዝናብ የገሳ ጠለል

ውሎ የንብ ቀፎ ማሰስ፣ያበባ እምቡጥ ሲፈነዳ

የግጦሽ ሣር ሲለመልም'ሲሰማሩ ሰደድ ሜዳ

አዝመራው ጣል ከንበል ሲል'ከብቱ ለሆራ ሲነዳ

ፈረስ ግልቢያ ስሸመጥጥ'ከወፎች ዜማ ስቀዳ

ልቤ በንፋስ ተንሳፎ'በዋሽንት ዋይታ ሲከዳ..

ያቺን ነው ኢትዮጵያ የምላት

እመ ብርሃን እረሳሻት?

ያቺን የልጅነት ምስራች? የሕፃንነት ብሥራት

የሣቅ የፍንደቃ ዘመን ይምኞት'የተሥፋ ብፅአት

ያቺን የልጅነት እናት?

አዛኚቱ እንዴት ብለሽ'ጥርሶችሽን ትነክሽባት?

ሥሜን በሥምሽ ሰይሜ'ባገልግሎትሽ ስዋትት

ከዜማ ቤት እቅኔ ቤት'ከድጓ ቤት እመጻሕፍት

ካንቺ ተቆራኝታ ዕድሌ'ካንቺ ተቆራኝታ ነፍሴ

ከቀፈፋ ደጀሰላም'ከቤተልሔም ቅዳሴ

አኰ'ቀፎ ዳባ ለብሶ

ቅኔ ዘርፎ ግሥ ገሦ

መቅደስ አጥኖ ማኅሌት ቆሞ

በልብስ ተክህኖ አጊጦ'በብር አክሊል ተሸልሞ

እመ ብርሃን ያንች ጽላት'ነፍስ ላይ በእሳት ታትሞ

የመናኒው ያባተድላ' ሆኜ አብሮኝ ታድሞ

ሕይወቴ እምነትሽን ፀንሶ

ሥጋ ፈቃዴ ታድሶ

ለሕፃንሽ መዲና ቆሞ'ለክብርሽ ድባብ ምሶሶ

ሥሜን በስምሽ ሰይሜ'ሆነሽኝ የእምነቴ ፋኖስ

በዋዜማሽ ግሸን ማርያም' ለክብርሽ ደብረ ሊባኖስ

ስሮጥ'በወንበሩ አኖርሺኝ በአንበሳው በቅዱስ ማርቆስ

ታዲያን ዛሬ ኢትዮጵያ ስትወድቅ' ከምትሰጪኝ ለፍርሃት ጦስ

ምነው በረኝነት ዕድሜ ዓይኔን' በጓጐጣት የሎስ

የጋኔል ጥንብ አንሳ ከንፎ'ወርዶ በጭለማ በርኖስ

ባክሽ እመ ብርሃን ይብቃሽ' ባክሽ መስለ ፍቁር ወልዳ

ጽናት ስጪኝ እንድካፈል' የእናቴን የኢትዮጵያን ፍዳ'

ከነከሳት መርዝ እንድቀምስ' ከነደደችበት እቶን

የሷን ሞት እኔ እንድሞታት'ገላዋ ገላዬ እንዲሆን።…

አዎን ብቻዬን ነኝ ፈራሁ

እፀናበት ልብ አጣሁ።…

ሕፃን ሆኜ የእርግብ ጫጩት'አንዳንዴ ራብ ሲያዳክማት

ችጋር ከጐጆዋ ገብቶ' እዛፍ ግርጌ ሲጥላት

እናቷ በርራ ደርሳላት

በአክናፏ ሙቀት ታቅፋት

እፍ እያለች ግንባሯ ላይ'ሕይወት ስትነፍስባት

ወዲያው ነፍስ ትዘራለች

ሽር -ብር-ትር እያለች።

ባክሽ አንቺም አትራቂብኝ

እመ ብርሃን እናቴ'ትንፋሽሽን እፍ በይብኝ

ፅናትሽን እፍ በይብኝ'

ወይም ይቺን የሞት ጽዋ'ጥላዋ ነፍሴን ካፈናት

እንዳልጠጣት አሳልፊያት

መራራ ክንፏን ገንጥለሽ'ቀጠሮ'ቃልዋን ግደፊያት፤..

አለዚያም ጽናትሽን ስጪኝ'ልጠጣው ኪዳነ-ውሉን

የኔ ፈቃድ እምነትሽ ነው'ያንች ፈቃድ ብቻ ይሁን

እንደ ጳውሎስ እንድፀና'በፍርሃት እንዳልታሰር

በውስጤ ከሚታገለኝ'በሥጋ አውሬ እንዳልታወር

ለየዕለቱ ሞት እንዳልሰንፍ

የኪዳኔ ቃል እንዳይነጥፍ

ቃልሽ በሕሊናዬ ዲብ ኃይልሽ በሕዋሴ ይረፍ

ፍርሃት ቢያረብብብኝም'አንቺ ካለሺኝ አልሰጋም

ኩርምት ብዬ እችልበት'እሸሸግበት'አይጠፋም

የግማደ መስቀሌን ጉጥ'እታገስባት አላጣም

አለዚያማ ብቻዬን ነኝ'ኢትዮጵያም ያላንቺ የለች

አንቺ አፅኚኝ እንድፀናላት'

አሥርጪብኝ የእምነት ቀንጃ'ለሥጋቴ አጣማጅ አቻ

ለጭንቀቴ መቀነቻ።..

ባክሽ ብቻዬን ነኝ ፈራሁ

እሸሸግበት ጥግ አጣሁ

እምፀናበት ልብ አጣሁ…

 

አቡነ ጴጥሮስ

የአቡነ ጴጥሮስ ሀውልት ባለፈው እሁድ ጥር 29 ቀን 2008 ዓ.ም በጊዜያዊነት ከተቀመጠበት ከቅርስ ጥበቃና ጥናት ባለስልጣን መስሪያ ቤት በክብር ተነስቶ፣ ተጉዞ፣ የቀድሞው ቦታ ላይ አርፏል። በእለቱም ከፍተኛ የሆነ አጀብና ድምቀት የነበረው ይህ ስነ-ስርአት ቆሜ ብዙ እንዳስብ አደረገኝ። ለካ ሰማዕታቶቻችን የማክበር የመከዘር ልምዳችን እያደገ መጥቷል እያልኩ ከሰው ፊት ሁሉ አተኩሬ እመለከት ነበር። ሚያዚያ ወር 2005 ዓ.ም የአቡነ ጴጥሮስ ሐውልት ለቀላል ባቡር ግንባታ ተብሎ ከቦታው ተነስቶ ሲሔድ ብዙዎች ቅሬታ አሠምተው ነበር። ብዙ ሲፃፍበትም ቆይቷል።

 

የቅሬታዎቹ መነሻ ለአቡነ ጴጥሮስ ያለን ፍቅር እና ታላቅነት መግለጫ ነበሩ። እኚህ አባት ታላቅ የሐይማኖት መሪ ሕይወታቸውን ለፋሽስት ኢጣሊያ መስዋዕትነት ቤዛ ያደረጉት ለኢትዮጵያ ፍቅር ሲሉ ነው። ለኢትዮጵያ ሕዝብ ያላቸውን አባትነት ሲያሣዩ ነው። እጅና እግራቸው ለካቴና ደረታቸውን ለጥይት የገበሩት። የእርሣቸው መንፈስ ታላቅ ነው። አይነኬ ነው። ስለዚህ የሰው ተቃውሞ ለዚህ የመስዋዕት ክብር መገለጫ ነበር።

 

አቡነ ጴጥሮስ ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ስትወር እንደ እንደ አንዳንድ የሐይማኖት ሠዎች አድማቂ አልነበሩም። እግዚአብሔር ለኢጣሊያ ኢትዮጵያን ሰጣት ብለው አላመኑም፤ አልሰበኩም። ይሔ የእግዚአብሔር ስራ ነው፤ በርሱ ስራ ጣልቃ አልገባም ብለው ኢትዮጵያን አልሸጡም። መራጭ እና አንጋሽ ፈጣሪ ነው ብለው ኢትዮጵያን ለፋሽስት ሠራዊት አልሠጡም። ይልቅስ ኢትዮጵያ በአርዮሶች እጅ መውደቅ የለባትም ብለው መንፈሣዊ ትግል የጀመሩ የመንፈሣቸውንም ልዕልና አንዲት ሕይወታቸውን በመስጠት ያረጋገጡ አባት ናቸው። የትውልድ ሞዴል የሰው ታላቅነት መገለጫ፤ የሐገርና የሕዝብ ፍቅር ማለት ምን እንደሆነ ማሣያ፤የአማኝነት የሐይማኖት የእምነት መሪ መሆን ምን ማለት እንደሆነ ያሣዩ የቁርጥ ቀን ስብእና ናቸው።

 

የአቡነ ጴጥሮስ የሕይወት ታሪክ እንደሚያስረዳው የተወለዱት በ1875 ዓ.ም በሠላሌ አውራጃ በፍቼ ከተማ ነው። የመጀመሪያ ስማቸውም ኃይለማርያም ይባል ነበር። የልጅነት ጊዜቸውን ያሣለፉት በታላቁ ገዳም ደብረ- ሊባኖስ ውስጥ ነው። የቤተ-ክሕነቱን ትምህርትም በሚገባ ተምረው አጠናቀዋል።

 

ከ1917 ዓ.ም እስከ 1919 ዓ.ም በዚያን ጊዜ አልጋ ወራሽ የነበሩት በኋላ አፄ ኃይለሥላሴ በእርሣቸው ትዕዝዝ አምስት ሠዎች ተመርጠው የቄርሎስ (Cyril) የመፅሃፍ ትርጉም ሥራ ሠሩ። ከአምስቱ ኢትዮጵያዊያን መካከል አንዱ /ሐይለማርም/ አቡነ ጴጥሮስ ናቸው።

 

የሐይማኖት ትምህርታቸውን አየገፉበት ሲመጡ በ1900 ዓ.ም ወደ ምንኩስና ሕይወት ገቡ። በተለያዩ ገዳማትና አድባራትም እየተዘዋወሩ ትምህርት ይሰጡ ነበር።

 

በ1921 ዓ.ም ደግሞ አራት ኢትዮጵያዊያን መነኮሳት ወደ ግብፅ አሌክሣንደሪያ ሔደው የፓትራያክነት የጵጵስናን ትምህርት እንዲማሩ ሲደረግ እርሣቸው አንዱ ነበሩ። ከዚያም አቡነ ጴጥሮሰ ተብለው ወደ ሐገራቸው መጡ።

 

ወዳጄ ጋዜጠኛ በልሁ ተረፈ የአብሲኒያ ፈርጦች በሚል ርዕስ ታሪካቸውን ከፃፈላቸው ሠዎቸ መካከል አንዱ አቡነ ጴጥሮስ ናቸው። እርሱ እንደሚገልፀው ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ስትወር አቡነ ጴጥሮስ ከአርበኞች ጋር በመሆን ጦርነቱን ለመቀልበስ ወደ ማይጨው ዘምተዋል። ከማይጨው ጦርነት በኋላ የኢትዮጵያ ጦር ሲፈታ ወደ መሀል አገር ተመለሱ። ሚያዚያ 24 ቀን 1928 ዓ.ም ደብረ ሊባኖስ ገዳም ገቡ። ገዳሙ ውስጥ ሆነውም የሠላሌን አርበኞች በስብከት ያነቃቁ ነበር።

 

በዚህ ወቅትም ለኢጣሊያ ያደሩ የሐይማኖት አባቶች አቡነ ጴጥሮስን እየተከታተሉ ያሉበትን ይጠቁሙ ነበር። በኋላም አቡነ ጴጥሮስ ከገደሙ ወጥተው ወደ አዲሰ አበባ መጡ። ከአርበኞች ጋር ሆነው አዲሰ አበባ ዙሪያን ከጠላት ለማስለቀቅ በሚደረገው ብርቱ ሙከራ አድርገው ነበር። በኋላ ተማረኩ።

 

ፓትሪክ ሮበርትስ ሐምሌ 30 ቀን 1928 ዓ.ም ለእንግሊዝ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ባስተላለፈው ሪፖርት እንዲህ ፃፏል፡-

… የኢትዮጵያን ሐይል በምዕራብ በኩል አጠቃ። ኢትዮጵያዊያኖች የሚያሰገርምና ከባድ ውጊያ አደረጉ። ወደ አዲስ አበባም እየተጠጉ ሲመጡ ጥቅጥቅ ካለው ደን ውስጥ ሲገቡ የኢጣሊያን ተከላካይ ወታደሮች ጉዳት አደረሱባቸው። ሁለት ቀን ሙሉ በጀግንነት ተዋግተው ኢትዮጵያዊያን ይዘውት የነበረውን ቦታ ትተው ሲመለሡ ጳጳሡ አቡነ ጴጥሮሰ ተማረኩ። አቡነ ጴጥሮስ ከተማዋ ድረስ ከአርበኞች ጋር አብረው የመጡ ናቸው። የተያዙትም በጦርነቱ ውስጥ ነው…

የብፁዕ አቡነ ጴጥሮስ ጳጳስ ዘምስራቅ ኢትዮጵያ አጭር ዜና የሚሠኘው መፅሃፍ እንዲህ ይላል።

 

… ብፁዕ አቡነ ጴጥሮስም ከሠራዊቱ ጋር ሆነው እስከ ሚቻላቸው ድረስ ሠርተው በሳቸው በኩል የነበረው የጦር ሠራዊት መመለሡን በተረዱ ጊዜ ሐዋርያው ቅዱስ ጴጥሮስ በሮሜ ከተማ በሮማውያን እጅ እንደተገደለና ክብርንም እንደወረሠ እሣቸውም በጠላት እጅ ተያዙ.. ሲል ይገልፃል።

 

ብፁዕ አቡነ ጴጥሮስ ከዋሉበት የጀግንነት ሜዳ በጠላት ጦር እንደተማረኩ አንድ የሃይማኖት አባት እንዲህ ብለዋል፡-

--- ይማፁኑባት የነበረችውን የኪዳነ ምህረት ፅላት ይዘው ወንጌላቸውን እንደ ጋሻ መክተው መስቀላቸውን እንደ ከባድ መሣሪያ ከፍ አድርገው ይሄው--- አለሁ። ብለው ለፋሽስት ሠራዊት አስታወቁ.. ብለዋል።

 

አቡነ ጴጥሮስ በፋሽስቶች እጅ ከወደቁ በኋላ ሃሣባቸውን ለማስቀየር እነ ማርሻል ግራዚያኒ ብዙ ጥረዋል። ከኢጣሊያ አገር ምን የመሠለች አውቶሞቢል ይመጣልዎታል፤ ትልቅ ጳጳስ አድርገን እንሾምዎታለን፤ ቤት ንብረት እንሠጥዎታለን፤ በየሀገሩ እየተዘዋወሩ ይመጣሉ ወዘተ-- እየተባለ ተለመኑ፤ በመጨረሻም እንዲህ አሉ፡-

 

..ነፃነቴን ሐይማኖቴን ቤተ-ክርስትያኔን በጥቅም አልለውጥም፤--የፋሽስትን የበላይነትም አልቀበልም። ዕውነተኛውን ነገር ትቼ ሐሠቱን አልናገርም። ለሥጋዬም ፈርቼ ነፍሴን አልበድላትም። አንተም መግደል የምትችል ሥጋዬን እንጂ ነፍሴን አይደለም። ኢጣሊያ ኢትዮጵያን የወረረችው በማይገባ ነው እንጂ በሚገባ አይደለም--አሉ።

 

ከዚያም የጦር ፍርድ ቤት ተቋቋመ። ሐምሌ 22 ቀን 1928 ዓ.ም በጥይት ተደብድበው እንዲገደሉ የሞት ፍርድ ተፈረደባቸው።

በወቅቱ የምስራቅ አፍሪካ ዜና አዘጋጅ የነበረው ጋዜጠኛ ፓጂያሌ ሁኔታውን አስመልክቶ ሲፅፍ እንዲህ ብሏል፡-

 

ብፅዕ አቡነ ጴጥሮስ ቁመታቸው ረዘም ፊታቸው ዘለግ ያለ አዋቂነታቸው እና ትህትናቸው ከገፃቸው የሚነበብ ሲሆኑ በዚህ ጊዜ ለብሰውት የነበረው ልብስ የጵጵስና ጥቁር ካባ ያውም በጭካ የተበከለ ነበር። በዚህ ሁኔታ ብጹዕ አቡነ ጴጥሮስ ወደ ችሎቱ ቀረቡ። ለፍርዱም የተሰየሙት ዳኞች ሦስት ሲሆኑ እነዚህም ጣሊያኖች እና የጦር ሹመኞች ነበሩ። የመካከለኛው ዳኛ ኮሎኔል ነበር። የቀረበባቸውም ወንጀል-- ሕዝብ ቀስቅሰዋል፤ ራሳቸውም አምፀዋል፤ ሌሎችም እንዲያምጹ አድርገዋል የሚል ነበር። ዳኛውም-- ካህናቱም ሆኑ የቤተ-ክህነት ባለስልጣኖች ሊቀ ጳጳሱ አቡነ ቂርሎስም የኢጣሊያን መንግስት ገዥነት አሜን ብለው ሲቀበሉ፤ እርስዎ ለምን አመፁ? ለምን ብቻዎን አፈንጋጭ ሆኑ? በማለት ጥያቄ አቀረበላቸው። አቡነ ጴጥሮስ የሚከተለውን መለሱ.. አቡነ ቄርሎስ ግብፃዊ ናቸው። ስለ ኢትዮጵያ እና ስለ ኢትዮጵያዊያን የሚገዳቸው ነገር የለም። እኔ ግን ኢትዮጵያዊ ነኝ። ሀላፊነት ያለብኝ የቤተ-ክርስትያን አባት እኔ ነኝ፤ ስለዚህ ስለ ሀገሬ እና ስለ ቤተ-ክርስትያኔ እቆረቆራለሁ። ከዚህ በቀር ለናንተ ችሎት የማቀርበው ነገር የለም። ለፈጣሪዬ ብቻ የምናገረውን እናገራለሁ። እኔን ለመግደል እንደወሠናችሁ አውቃለሁ። ስለዚህ በእኔ ላይ የፈለጋችሁትን አድርጉ፤ ተከታዮቼን ግን አተንኩ አሉ።

የሞት ፍርዱ ተፈረደ። ሕዝብ በተሠበሠበበት የአሁኑ አደባባይ ላይ እንዲገደሉ ተወሠነ። በወቅቱ እዚያው ነበርኩ የሚለው ጋዜጠኛ ፓጂያሎ እንዲህ ይገልፀዋል።

 

የመግደያው ቦታ ተዘጋጁቶ ጴጥሮሰ ተወሠዱ። ፊታቸውን ወደ ተሠበሠበው ሕዝብ አድርገው ቆሙ። በሕዝቡና በጴጥሮስ መሀል ያገር ተወላጅ ወታደሮቸ ቆመው ሕዝቡ እንዳይጠጋ ይከላከላሉ። አቡነ ጴጥሮስ ሰአታቸውን አውጥተው አዩ። ወዲያውም አጠገባቸው ያለውን ጣሊያናዊ ለመቀመጥ እንዲፈቀድላቸው ጠየቁት። ቀና ብለው ሠገነት ላይ ወደተቀመጥነው ጋዜጠኞችና መኳንት አይተው የመቀመጥ ጥያቄቸውን ትተው ቀና ብለው ቆሙ። ከፊታቸው ለቆሙት ገዳዮቻቸው ተመቻቹላቸው። አቡኑ ረጋ ብለው ተራመዱ፤ ካራሚኚየሪዎቹም ከመግደያው ቦታ እስኪቆሙላቸው ጠበቁ። ከቦታው ሲደርሱ አስተርጓሚ ተጠግቶ አይንዋ እንዲሸፈን ይፈልጋሉን አላቸው። እሣቸውም ሲመልሡ የእናንተ ጉዳይ ነው፤ እንደወደዳችሁና እንደፈለጋችሁ አድርጉ፤ ለአኔ ማንኛውም ስሜት አይሠጠኝም አሉ። ከዚሀ በኋላ ጴጥሮስ ፊታቸውን ወደ ግድግዳ እንዲያዞሩ ተደረገ። እሣቸውን ቀድሞ በመግደል ክብር የሚፈልጉት ስምንት ካራማኚያሪዎች ከጴጥሮስ 20 እርምጃ ያህል ርቀው በርከክ አሉ። በአስተኳሹም ትዕዛዝ ተኮሱ። ጴጥሮሰ ጀርባቸው በጥይት ተበሳሳና ከመሬት ወደቁ። ሬሣቸውም ከከተማ ውጭ ተወስዶ በሚስጢር ተቀበረ-- በማለት በዐይኑ ያየው ጋዜጠኛው ፅፏል።

ሌሎች ሠዎችም የተመለከቱትን እንዲህ ብለው ፅፈዋል

 

ከሚገደሉበት ስፍራ ሲደርሱ አራቱን ማዕዘን በመስቀላቸው ባረኩ። ከኪሣቸው መፅሃፍ ቅዱስ አውጡ። ሰአታቸውን አዩ፤ መጽሐፍ ቅዱሱንም አገላብጠው ተመለከቱ፤ ከዚያም በሕዝቡ ፊት ቆመው እንዲህ አሉ፤ ፋሽስቶች የአገራችን አርበኞች ሽፍታ ቢሏቸው እውነት አይምሠላችሁ፤ ሽፍታ ማለት ያለ ሀገሩ መጥቶ የሰውን ሀገር የሚወር፣ የሠውን እርስትና ሃብት የሚቀማ፣ አብያተ-ክርስትያናትን የሚያቃጥል፣ ደም የሚያፈስ፣ ይህ በመካከላችሁ የቆመው አረመኔ የኢጣሊያ ፋሽስት ነው-- የኢትዮጵያ ሕዝብ ለእሱ እንዳይገዛ ውግዝ ይሁን ። የኢትዮጵያ መሬት እንዳትቀበለው የተገዘተች ትሁን። ብለው አማተቡ፤ ሲጨርሱም በጨርቅ አይናቸውን እንዲሸፍኑ ጥያቄ ቢቀርብላቸውም ሞትን ፊት ለፊት ገጥሜ ድል መንሣት ስለምፈልግ ባትሸፍነኝ ደስ ይለኛል። በማለት መለሱ። ከዚያም አቤቱ እግዚአብሔር አምላኬ ሆይ የእኔን ሞት ለኢትዮጵያ ሰማዕታት ደም መፍሰስ የመጨረሻ አድርገው፤ ወገኖቼ ብዙ ሳይቀሰፉ ፀሎታቸውን ስማ። ይቅር በለን ብለው ፀሎታቸውን እንደፈፀሙ፤ ስምንት ወታደሮች አነጣጠሩባቸው፤ ካፒቴኑ ተኩስ የሚል ትዕዛዝ ሲሠጥ ስምንቱም ተኩሡባቸው። ወደቁ። ከአንገታቸው በታች ሠውነታቸው ተበሣሣ። ካፒቴኑ አገላበጣቸው። ነፍሣቸው አልወጣችም ነበር። ካፒቴኑም ከወገቡ ያለውን ሽጉጥ መዞ በሦስት ጥይት መታቸው። ሕይወታቸውም አለፈች።

 

ይህ የአቡነ ጴጥሮስ ሰማዕትነት ለኛ ነው። ለኢትዮጵያ ነው። ትልቅ መንፈሣዊነት፤ ትልቅ ልዕልና፤ የከፍታ ማሣያ ስብዕና ናቸው።

 

እኚህን የሐገር ፍቅር መገለጫን ታላቁ ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በ1961 ዓ.ም ጴጥሮስ ያቺን ሰአት በሚል ርዕስ ታላቅ ትራጄዲ ፅፎላቸው ለመድረክ አብቅቷል። ፀጋዬ የአቡነ ጴጥሮስ የመንፈስ ልዕልና ሕያው እንዲሆን ያደረገ የጥበብ አባት ነው።

 

በነገራችን ላይ ልክ እንደ አቡነ ጴጥሮስ ለኢጣሊያ አንገዛም፤ ብለው በመቃወም ሕዳር 24 ቀን 1929 ዓ.ም ኢሉባቦር ጐሬ ከተማ በግፍ የተገደሉ ሌላ ሰማዕት አሉን። እርሣቸውም አቡነ ሚካኤል ይባላሉ። ከጵጵስና በፊት የነበራቸው ስም መምህር ሀዲስ ተብለው ይጠሩ ነበር። ወደፊት ስለ እኚሁ ሰማዕትም አጫውታችኋለሁ።

ጴጥሮሳዊነት

February 10, 2016

 

ኘሮፌሰር መስፍን ወ/ማርያም 1986 ዓ.ም

ቀደም ሲል እግዚአብሔር እና እኛ በሚለው ርዕስ ስር የተነገረውን አንዳንድ ሰዎች ሌላ ትርጉም በመስጠት ፀረ ሃይማኖት ሊያስመስሉት ይሞክሩ ይሆናል። አይደለም። እንዲያውም ሐይማኖትንና ሃይማኖተኛነትን የሚያፀና ነው። የኢትዮጵያ ሕዝብ ምንም ዓይነት ሐይማኖት ቢኖረው ለእግዚአብሔር ያለው ፍቅርና በእግዚአብሔርም ላይ ያለው እምነት ብርቱ ነው። ይህንን ከመገንዘብ የተነሣና በዚው ፍቅርና እምነት ላይ የተመሠረተ ስለሆነ በምንም መንገድ ፀረ ሃይማኖት መስሎ ሊታይ አይገባም።

 

ችግሩ ሌላ ነው። ችግሩ በኢትዮጵያ ውስጥ ለመንፈሳዊ ተግባርና ኃላፊነት የሚያበቃ ሁኔታ አለመኖርና ወደፍፁምነት የሚጠጋ የመንፈሳዊነት ድርቀት ነው። እ.እ.አ. በ1977 ዓ.ም ጉለሌ በሚገኘው የካቶሊክ ቤተክርስቲያን ውስጥ ለካቶሊክ ሚስዮናውያን ንግግር እንዳደርግ ተጠይቄ የኅብረተሰባችን የመንፈስ ውድቀት/ክስረት/ በሚል ርዕስ በእንግሊዝኛ ተናግሬ ነበር። በዚያ ንግግር ውስጥ የሚከተለው በከፊል ይገኝበት ነበር።

በየቀኑ የጭካኔ ወሬ እንሰማለን። ወጣቱ ለወደፊት መዘጋጀቱን ትቶ ክፉኛ ለሁለት ተከፍሎ እርስበርሱ ለመጫረስ ተነሥቶአል። ለበለጠ ግድያና መጨራረስ ጩኸት እንሰማለን፤ የእናቶችንና የሚስቶችን ጩኸት እንሰማለን፤ የሐዘን ልብሳቸውንም እናያለን። የሞትን አደጋ በየአቅጣጫው እናያለን። የፍቅርን አለመኖር እንሰማለን፤ እናያለን። የተስፋን  አለመኖር እንሰማለን እናያለን። ንዴትን እናያለን እንሰማለን። ተስፋቢስነትን እንሰማለን፤እናያለን። ሐዘንን እንሰማለን፤ እናያለን። ከዚህም በላይ ንዴትም ተስፋቢስነቱም ሐዘኑም ይሰማናል። ሕይወት አጠራጣሪና በቀላሉ የሚጠፋ ሆኖአል። እንሰማለን እናያለን፤ እናያለን እንሰማለን። ምንም አናደርግም። ይህ ምንም ያለማድረግ ውሳኔና ይህ በኅብረተሰቡ ኑሮ ውስጥ ያገባኛል የሚል ስሜት መጥፋት ግልጽ የሆኑ የወላጆችን የአስተማሪዎችንና የሃይማኖት መሪዎችን የመንፈስ ውድቀት የሚያመለክቱ ናቸው። ለግፍ ለበደልና ለጥቃት እንድንገብር ግፍን በደለንና ጥቃትን እየሰማንና እያየን ምንም እንዳናደርግ የሚያደርገን ምንድን ነው?

 

እኔ እንደሚመስለኝና እንደማምነውም የጉዳዩ ባለቤት ራሳችን መሆናችንን ተገንዝበን ኃላፊነቱንና የሚያስከትለውንም ውጤት ላለመቀበል የፈጠርነው የመከላከያ ዘዴ ጉዳያችንን ሁሉ ወደ እግዚአብሔር መወርወሩን ነው። የሚደንቀው ነገር የሃይማኖት መሪዎችን መለየቱ ለምን አስፈላጊ ሆነ? የሃይማኖት መሪዎች ሥጋቸውን የበደሉ ለነፍሳቸው ያደሩ ናቸው ይባላል። የሃይማኖት መሪዎች ለጽድቅ ማለት ለእውነት እንዲሁም ለፍትሕና ለእኩልነት የቆሙ ናቸው ተብሎ ይታመናል። ለሀብትና ለሥልጣን ግድ ስለሌላቸው ከዚህ ዓለም ጣጣ ውጭ ናቸው ይባላል። እንግዲህ እንደዚህ ዓይነቶቹ ለእግዚአብሔር አድረናል የሚሉ ሰዎች ለግፍ ለበደልና ለጥቃት እንዲገብሩ የሚያደርጋቸው ከየት የመጣ ኃይል ነው? ከእግዚአብሔር ሊሆን አይችልም። ለዚህ ዓለም ሕይወት ካላቸው ጉጉት ብቻ የሚመነጭ ነው። የሚጎድላቸው ጴጥሮሳዊነት ነው።

 

የአቡነ ጴጥሮስ መንፈስ እንደሐውልታቸው የተረሳ ይመስለኛል። አቡነ ጴጥሮስ እንደሌሎቹ ሁሉ ኢጣልያ ኢትዮጵያን የወረረችው የእግዚአብሔር ፈቃድ ሆኖ ነው በማለት የኢጣልያን ወታደር የኢትዮጵያን ሕዝብ አበሳውን ያሳየው፤ በእግዚአብሔር ፈቃድ ነው በማለት ሊገብሩና የተደላደለ ኑሮ ለመኖር ይችሉ ነበር። አቡነ ጴጥሮስ የራሳቸውንና የአገራቸውን ጉዳይ ወደ እግዚአብሔር ሳይወረውሩ ኃላፊነታቸውን ሳይሸሹ እምቢኝ አሻፈረኝ አሉ። በእምቢተኛነታቸውም የኢጣሊያን ክርስቲያንነትና ሥልጡንነት ፈተና ውስጥ ከተቱት። በእምቢተኛነታቸው ለእግዚአብሔር ለአምላክ ጽድቅ ያላቸውን ፍቅርና ክብር ለሃይማኖታቸው ያላቸውን ጽናት ለጨበጡት መስቀል ለመስዋዕትነት ምልክቱ ያላቸውን ስሜት ለአገራቸውና ለወገናቸውም ያላቸውን ታማኘነት አረጋገጡ። በመትረየስ ተደበደቡ። ዛሬ በዚህ ድርጊት ኢትዮጵያ ትኮራለች፤ ኢጣልያ ታፍራለች።

 

ጴጥሮሳዊነት የምለው የአቡነ ጴጥሮስን ዓይነት የእምቢተኛነት መንፈስ ነው። ጴጥሮሳዊነት በእግዚአብሔር አምላክ ጽድቅነት/ጽድቅ እውነት ማለት ነው፤/ አምኖ የራስንም ኃላፊነት ከነውጤቱ የእግዚአብሔር ፈቃድ ነው ብሎ መቀበል ነው። ጴጥሮሳዊነት በመሠረቱ መንፈሳዊነት በመሆኑ የሚመካበት ኃይል መንፈሳዊ እንጂ አካላዊ ወይም ጠመንጃ አይደለም። የጴጥሮሳዊነትም ዓላማ አስፈላጊ ከሆነ ለእምነቱ ለመሞት እንጂ ለመግደል አይደለም። ሰው ሲገደል የሚቀረው በድን ሬሣ ነው። ገዳዩም ከዚያ ከበድን ሬሣ የተለየ ወይም ከተጠቀመበት የመግደያ መሣሪያ የማይለይ ነው። በአካል ደረጃ ገዳይና የተገዳዩ ሬሣ ቢመሳሰሉም በመንፈስ ደረጃ የማይገናኙ ናቸው። እውነትን እገድላለሁ ብሎ የሰውን ሕይወት የሚያጠፋ በድን እውነትና የሰው ደም እንዳስደነበረውና እንዳቃዠው ከበድንነት ወደበድንነት ይተላፋል። ለእውነት የተገደለው ግን እውነትን በሕይወቱ መስዋዕትነት አዳብሮና አፋፍቶ ያልፋል። መግደል የአእምሮ በሽተኞችና የልጆች ጨዋታ ነው፤ ለመሞት መዘጋጀትና ለእውነትና ለእምነት መሞት ግን ወኔን ይጠይቃል፤ መንፈሳዊ ወኔን።

 

የኢትዮጵያ ባህል ለጠመንጃ የሚሰጠው ክብር ከራሱ ከሰውነቱ ክበሩ ጋር የተያያዘ ነው። ጠመንጃ ኃይል ይሆናል፤ አያስጠቃም። ገዳይ ጀግና ተብሎ ይከበራል። ሠርቶ ከመከበር ያንድ መኳንንት ሎሌ ሆኖ ጠመንጃ መሸከም ያስከብር ነበር፤ አሁንም አልቀረም። ይህንን ክፉና የማይጠቅም ባህል በጴጥሮሳዊነት መለወጥ ያሰፈልገናል። በጠመንጃ ኃይል ከመተማመን በመንፈሳችን ኃይል መተማመኑ ወደተሻለ የእድገት ጎዳና ያመራናል። ለጠመንጃ የማይበገር መንፈስ በመሀከላችን ሲዳብር ከጠመንጃ ይልቅ በጽሑፍ ከጥይት ይልቅ በቃላት ቅራኔዎቻችንን ማለሳለሱ ወደ ሥልጣኔ ፈር ውስጥ ያስገባናል። እምነታችን የቱንም ያህል ቢለያይ ሀሳባችን ቢራራቅና መግባባት የሚያስቸግር ቢሆንም ሀሳቦቻችን ይጋጩ ይፋጩ እንጂ እኛ ጎራዴ መዝዘን ወይም ጠመንጃ አጉርሰን ከአእምሮና ከመንፈስ ደረጃ ወደ እንሰሳነት ደረጃ ወርደን ስንጋደል እምነቶቻችንና ሀሳቦቻችን ያደፍጣሉ እንጂ እንደማይለወጡ ይግባን።

 

ጴጥሮሳዊነት በአቡነ ጴጥሮስ መስዋዕትነት ላይ የተመሠረተ የኢትዮጵያዊነት መንፈስ ነው። አቡነ ጴጥሮስ ኢትዮጵያዊ በመሆናቸው የተሰውበትም ዋና ምክንያት የኢትዮጵያ ነጻነት በመሆኑ ጴጥሮሳዊነትን ኢትዮጵያዊነት እንበለው እንጂ ዓለም ከተፈጠረ ጀምሮ የሰው ልጆች ታሪክ በየአገሩ የሚያሳየው የሰው መንፈስ ነው። ስለዚህም ጴጥሮሳዊነት ዓለም አቀፋዊነት ባሕርይም አለው።

 

እውነት ክዶ በውሸት ከመኖር ለእውነት ሞቶ እውነትን ሕያው ማድረግ የመንፈስ ዕርገት ነው። እንዲህ ዓይነቱ የመንፈሰ ዕርገት የሚቀጥለውን ትውልድ ከእንስሳት ደረጃ ወደ ላቀ የሰውነት ደረጃ ያነሣዋል። ከዚህ የተሻለ ውርስ አይኖርም። ጠመንጃ የያዘ ሁልጊዜም እንዲያሸንፈን መንፈሳችንን ከተዳከመ ለጠመንጃ መድኃኒቱ ጠመንጃን ማንሣት እየሆነ እስከዛሬ እንደነበረው ወደፊትም ይቀጥላል። ይህንን የቁልቁለት መንገድ በጴጥሮሳዊነት ልናቆመውና ወደ ዕርገት እንዲያመራን ለማድረግ እንችላለን። የእያንዳንዳችንን ውሳኔ የሚጠይቅ ነው።

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

የዛሬ ጽሁፌን እንዳዘጋጅ የገፋፋኝ ባሳለፍነው ቅዳሜ የተከበረው የአስተርዮ ማርያም አመታዊ ክብረ-በአል ነው። በአሉ በመላው ኢትዮጵያ እጅግ ደማቅ ነበር። ምክንያቱ ደግሞ ማርያም ናት፤ ለኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ዋነኛዋ መገለጫ በመሆንዋ ነው። የማርያም ጉዳይ በኢትዮጵያ ውስጥ ብዙ ነው። ለምሳሌ ገና በልጅነታችን ሰውነታችን ላይ አንድ ጠቆር ያለ ነገር ካለብን ማርያም የሳመችው እየተባልን አድገናል። በልጅነታችን ጨዋታ ወቅት የማርያም መንገድ ስጠኝ እየተባባልን አድገናል። ትንሽዋን የእጃችንን ጣት የማርያም ጣት እንላለን። እናታችን ሆድ ውስጥ እያለን እናታችን በማርያም እጅ ተይዛለች ትባላለች። እናታችን ስትወልደን ደግሞ የማርያም አራስ ትባላለች። ተወልደን ሊጠይቁ የሚመጡ ሰዎች እናታችንን እንኳን ማርያም ማረችሽ ይሏታል። ጠይቀዋት ሲወጡ ማርያም በሽልም ታውጣሽ ይሏታል። ገና እናታችን ምጥ ሲመጣባት ሁሉ ማርያም ማርያም ነው የሚባለው። አራስ ቤት ውስጥ ገና በጨቅላ ወራቶቻችን ወቅት ፈገግ ስንል እናቶች እንዲህ ይላሉ፡- ማርያም ስታጫውተው ይሉናል። እናታችን አራስ ቤት እያለች መጀመሪያ የምትመገበው ገንፎ ነው። ግን በባህሉና በእምነቱ አጠራር የማርያም ምሳ ተብሎ ነው የሚጠራው። ማርያምን ገና ሳንወለድ እና ተወልደንም ስምዋን እየሰማን በማደጋችንም ጭምር ይመስለኛል፤ በኦርቶዶክስ ሀይማኖት ተከታዮች ዘንድ ግዙፉን ቦታ የያዘችው።

በማርያም ስም የሚጠሩ ኢትዮጵያዊያንም የትየለሌ ናቸው። ኃይለማርያም፤ ቤተ ማርያም፤ ኪዳነ ማርያም፤ መንበረ ማርያም፤ አስካለ ማርያም… እየተባለ አያሌ አትዮጵያዊያን በማርያም ስም ይጠራሉ። ማርያም ከሀበሾች ጋር ከእምነቱ ባለፈ ተወዳጅና የቅርብ እናት ካደረግዋት ነገሮች መካከል እነዚህ ሰዋዊ እና መንፈሳዊ ትስስሮች ይመስሉኛል። ለዚህም ነው በኢትዮጵያ ሀይማኖት ውስጥ በእጅጉ ተወዳጅ ስለሆነችው ቅድስት ድንግል ማርያም አንዳንድ ጉዳዮችን እንድናወጋ ፈለኩኝ።

በኢትዮጵያ ውስጥ የኦርቶዶክስ ሐይማኖት የመንግሥት ሐይማኖት ሆና ለሺ አመታት ከቆየች በኋላ ከ40 አመታት በፊት ስልጣኗን አጥታለች። መንግሥትና ሐይማኖት ለየብቻ ናቸው የሚል ኮምኒስታዊ መርህ በመቀንቀኑ በመንግስት እና በሐይማኖት መካከል ልዩነት ተፈጠረ። የኢትዮጵያ መንግሥትም ሐይማኖት የለውም ተባለ። ጉዳዩ ብዙ ነገር ያዋራል። ግን ወደ ዋናው ርዕሠ ጉዳያችን እንድንደረደር ስለዚህችው ኦርቶዶክስ ሐይማኖት እንጨዋወት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሐይማኖት ከሌሎቹ የክርስትያን ሐይማኖቶች በፅኑ ተለይቶ የሚቆምበት መገለጫው በቅድስት ድንግል ማርያም ላይ ያለው ከፍተኛ ፍቅር እና ስርዓት ነው ማርያም በሐይማኖቱ ስርዓት ውስጥ ዋነኛዋ ማጠንጠኛ ናት።

በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ የበአላት አከባበር ውስጥ ማርያምን በተመለከተ የሚደረጉ ስርዓቶች ከፍተኛ ተፅዕኖ ፈጣሪዎች ናቸው። ለምሣሌ ሕዳር 21 ቀን አክሡም ጽዮን' መስከረም 21 ቀን ግሸን ማርያም' ጥር 21 አስትርዮ ማርያም' የካቲት 16 ኪዳነ ምሕረት፤ እነዚህ ግዙፍ የሆኑ የቅድስት ድንግል ማርያም አመታዊ ክብረ በአሎች ናቸው። በእነዚህ በአላት ወቅት ኦፊሴላዊ በሆነ መንገድ መስሪያ ቤቶች አይዘጉም እንጂ በሐይማኖቱ ተከታዮች ዘንድ ግን ትልልቅ ክብረ-በአሎች ናቸው። ባለፈው ጥር 21 ቀን የተከበረውም የአስትርዮ ማርያም ክብረ-በዓል ከግዙፎቹ መካከል ዋነኛው ነው።

በኢትዮጵያ ውስጥ በማርያም የአማላጅነት እና የተራዳይነት ሚና እንዳላት በጥልቀት ይታመናል። በመሆኑም በሐገሪቱ ውስጥ ከታነፁ አብያተ-ክርስትያናት ውስጥ ቅድስት ድንግል ማርያም ዋነኛውን ቁጥር ትይዛለች። ገና ክርስትና በሐገሪቱ ውስጥ ሲሠበክ የጽዮን ማርያም ቤተ-ክርስትያን አክሱም ውስጥ ታነፀች። የጽላተ ሙሴውም መኖርያ በዚህች በጽዮን ውስጥ ከሆነ ከ1600 አመታት በላይ ሆኖታል።

ኢትዮጵያ የቱሪዝም ማዕከል ካደረጓት ነገሮች መካከል የኦርቶዶክስ ኃይማኖት ስርዓት እና ቅርሶች ዋነኞቹ ናቸው። ወደ ሐገሪቱ የሚመጡ ቱሪስቶች አብላጫዎቹ የሚጐበኙት ታሪክ ባሕል ቅርስ እና ማንነት በሐይማኖቱ ውስጥ ለዘመናት የተከማቹትን ጉዳዮች ነው። ታዲያ በሐይማኖቱ ውስጥ ከሚጐበኙት ውስጥ የቅድስት ድንግል ማርያም ኪነ-ሕንዎች ቅርሶች እና ታሪኮች አሁንም ግዙፉን ስፍራ ይዘው ይነሣሉ።

ለምሣሌ ከቀዳሚዎቹ ብንነሣ አክሱም ጽዮን ማርያምን ማስታወስ እንችላለን። ጽዮን ማርያም ከጥንታዊነቷ ባሻገር በክርስትና ሐይማኖት ውስጥ የሚታወቀው ጽላተ-ሙሴ የሚገኝባት ምድር ስለሆነች ሁለመናዋ ገዝፎ ይታያል። የአለምን የክርስትና ሐይማኖት ምስጢር ጠብቃ ለሺ ዘመናት የቆየች ደብር ናት። አስርቱ ትዕዛዛት የተፃፈበት የዋናው ጽላት መኖሪያ ስፍራ ስለሆነች ትልቅነቷን በቃላት ብቻ ገልጾ መጨረስ አይቻልም። ለዚህም ነው አክሡም ጽዮን ከዋናዎቹ የቱሪዝም መዳረሻዎች መካከል አንዷ የሆነችው።

ወደ ዘመነ ዛጉዌ ስርአት ስንመጣ ደግሞ 12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ቅድስት ድንግል ማርያም በኢትዮጵያ ውስጥ ሌላ አስገራሚ ታሪክ ይዛ ብቅ ትላለች። በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያ ገናና መሪ የነበረው ቅዱሰ ላሊበላ ካነፃቸው አብያተ-ክርስትያናት የመጀመሪያዋ የነበረችው ቤተ-ማርያም እየተባለች የምትጠራው እጅግ ውብ ኪነ-ሕንፃ ነች።

ቤተ-ማርያም አለት ከላይ ወደ ታች እየተፈለፈለ የተሠራች ባለ ፎቅ ኪነ-ሕንፃ ነች። የሰው ልጅ ለመጀመሪያ ጊዜ አለትን ፈልፍሎ ወደታች ፎቅ ቤት መስራት የጀመረው ቤተ-ማርያምን ነው። የሰው ልጅ ምንም አይነት የግንባታ ስህተት ሣይኖረው ፍፁም (Perfect) ሆኖ የምድር ውስጥ ኪነ-ሕንፃን ያነጸው ቤተ-ማርያምን ነው።

በቤተ-ማርያም ግድግዳዎች ላይ የ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ተአምራዊ ስዕሎችን እናገኛለን። ሣይወይቡ እና ሣይደበዝዙ ቆይተው ኢትዮጵያ እንዲህ ነበረች እያሉ ላለፉት 850 አመታት መስክረውላታል። የቤተ-ማርያም ስዕሎች ይዘታቸው ሠፊ ጥናትና ምርምር የሚጠይቁ ናቸው። የአለማዊ እና የመንፈሣዊ ሕይወትን ግጭቶች ፍጭቶች የሚያሣዩ ተምሣሌታዊ (Symbolic) ይዘት ያላቸው ስዕሎች ግድግዳውን ሞልተውታል። ላለፉት 850 አመታት በነጭ ኢትዮጵያዊ ሸማ ተሸፍኖ ያለው አልፋና ኦሜጋ ያለበት ፅሁፍ በዚህችው በቤተ-ማርያም ይገኛል።

ቤተ-ማርያም ውስጥ ስዋስቲካ ተብሎ የሚታወቀው ጥንታዊ ምልክት በሁለመናዋ አቅፋ ይዛለች። ስዋስቲካ የፀሐይ  ምልክት ነው። የብርሃን የተስፋ የሃሴት የማበብ ምልክት ነው።

ቤተ-ማርያም “ክሩዋፓቴ” የሚሠኘውንም ምልክት የያዘች ቤተ-ክርስትያን ናት። ክራዋፓቴ በ10ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ተከስቶ በነበረው የመስቀል ጦርነት ወቅት ተዋጊዎቸ ይይዙት የነበረው የመስቀል ምልክት ነው። ይህ የአለም ምልክት የተፈጠረው በ10ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንደሆነ ግርሃም ሃንኩክ The Sign and the Seal በተሠኘው መጽሐፉ ውስጥ ገልፆታል። ነገር ግን ይህ ገለፃ ስህተት ነው። ምክንያቱም ይህ ምልክት በ6ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ኢትዮጵያ ውስጥ ነበር። አሁንም አለ። ያለበት ቦታ ደግሞ አክሡም ነው። የአፄ ካሌብ የመቃብር ድንጋይ /የድንጋይ ሣጥን/ ላይ ተቀርፆ ይገኛል። የ“ክሩዋፓቴ” ምልክት መገኛ አክሱም ኢትዮጵያ ነው። ቅዱስ ላሊበላ ይህን ምልክት የዛሬ 850 አመታት ከአክሡም የድንጋይ ሣጥን ላይ ወስዶ ቤተ-ማርያም ላይ በውብ ቅርፅ ሠርቶ አስቀመጠው። ይህ የክሩዋፓቴ ቅርፅ/ምልክት/ መገኛው ኢትዮጵያ ነው። ፀሐፊያን ግን የአክሡምን የአፄ ካሌብን መቃብር ሣያዩ በመቅረታቸው የአውሮፖ ምልክት አድርገውት ነበር። ግን ስሕተት ነው። ምልክቱ የኢትዮጵያ የመስቀል ቅርጽ ነው። ቤተ-ማርያም ላይ ቁጭ በማለቱ ግን አዲስ የመወያያ አጀንዳ ከፍቷል።

በዚህችው የቅዱስ ላሊበላ የመጀመሪያው አስደማሚ ኪነ-ሕንፃ በሆነችው ቤተ-ማርያም ውስጥ እጅግ የከበሩ ቅርሶች በውስጥዋ አሉ። ከቤተ-ክርስቲያኗ ጐን ደግሞ በርሷ ቁመት ልክ ጥልቀት ያለው ፀበል አለ። ፀበሉ ውስጥ መካን ሴቶች/ልጅ እምቢ ያላቸው/ በጠፍር ገመድ ታስረው ይጠመቃሉ። ቃል-ኪዳን ነውና ልጅ እንደሚወልዱ በሠፊው ይታመንበታል።

ከቤተ-ማርያም ወጣ ስንል በተራራ አናት ላይ ተገማሽራ የምናገኛት ደግሞ ጥንታዊቷን አሸተን-ማርያም ቤተ-ክርስትያን ነው። ከላስታ ላሊበላ ከተማ በበቅሎ እና በእግር ወደ ሦስት ሰአታት ተራራውን ወጥተን አሸተን-ማርያምን እናገኛለን። ላሊበላ አስጀምሯት አፄ ነአኩቶለአብ /1207-1247/ ያስጨረሳት ከአንድ ቋጥኝ ድንጋይ ተፈልፍላ የተሠራች ነች። በአሸተን-ማርያም ረጅም ዘመን ያስቆጠሩ በጨርቅና በእንጨት ገበታ በውሃ ቀለም የተሣሉ ስዕሎች ይገኛሉ። ስዕሎቹ ባሕላዊውን የቀለም አሰራር የተከተሉ በመስመሮችና በወዝ የተሰሩ ናቸው። /የብርሃንና ጥላ አጣጣልን የሚያሣይ ስዕል በወዝ የተሠራ ይባላል።/

ቅድስት ድንግል ማርያም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ውስጥ ግዙፍ ሆና ከምትታይባቸው ቦታዎች አንዱና ትልቁ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም ውስጥ ነው። በእምነቱ ተከታዮች ዘንድ ዳግማዊት እየሩሳሌም እያሉ ይጠሯታል። ምክንያቱም እየሱስ ክርስቶስ በቀራኒዮ ተሰቅሎበት ነበር የሚባለው መስቀል የቀኙ ክንፍ በክብር ያረፈው በዚህች ገዳም ውስጥ እንደሆነ በከፍተኛ ደረጃ ይታመናል።

ግሸን ማርያም በስድስተኛው መቶ ክፍለ-ዘመን ከነበሩት አፄ ካሌብ ጀምሮ የተመሰረተች ብትሆንም በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የቅዱስ ላሊበላ እጅም እንዳረፈባት ፀሐፊን ይገለፃሉ። ከፍተኛ ግርማ ሞገስ ያገኘችው ግን በአፄ ዘርአያእቆብ 15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው። በውስጥዋ ስፍር ቁጥር የሌላቸው ቅርሶችን ይዛለች። እነዚህ ቅርሶቿ በዚያው በገዳሟ ውስጥ በሚገኘው መጽሐፈ ጤፉት በተሠኘው የብራና ፅሑፍ ላይ በዝርዝር ቀርበዋል።

ከዚህ ሌላ ለግሽን ደብረ-ከርቤየተፃፈ ተአምረ-ማርያም የተሰኘ የብራና ፅሁፍ አለ። የተፃፈው በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው። ፀሐፊው አፄ ዘርአያቆብ ነው። ይህ ተአምረ ማርያም ትልቅ ቅርስ የሚያስኘው አሠራሩ ነው። ለምሣሌ የማርያም ስም ያለበት ቦታ የተፃፈው በወርቅ ነው። ወርቅ እየተነጠረ የማርያም ስም ተፅፎበታል። እሡ ብቻም አይደለም። ንጉሡ አፄ ዘርአያቆብ የአይናቸውን እንባ ከወርቁ ጋር እያላቆጡ የማርያምን ስም በወርቅና በእንባቸው ፅፈውታል። ይህ ታሪክ በተአምረ ማርያም የመፅሐፉ መግቢያ ላይ ሠፍሮ ይገኛል።

አፄ ዘርአ ያቆብ/1433-1467/ በማርያም ጉዳይ ላይ ከፍተኛ ተፅእኖ ፈጣሪ በኢትዮጵያ ተብለው የሚጠሩ ናቸው። የማርያምን አማላጅነት እና ፍቅር በኢትዮጵያዊያኖች ውስጥ እንዲሠርፅ አያሌ መፃሕፍትን የደረሡ ንጉስ ናቸው። ጥንቆላን' ሟርትን' ዛርን ለማጥፋት በሰው ሕይወት ላይ እርምጃ እየወሰዱ ለውጥ ያመጡ ናቸው። አያሌ ታሪክ ፀሐፊዎች አፄ ዘርአ ያዕቆብን ሲገልጽዋቸው “ደራሲው ንጉስ” ይሏቸዋል። መፅሐፍትን ስለደረሱ ነው።

የቅድስት ድንግል ማርያም ታሪክና ቅርስ ለኢትዮጵያ ቱሪዝም ማበብ ግዙፍ አስተዋፅኦ ካጐናፀፉ እውነቶች መካከል አንዱ ነው። ለምሣሌ ወደ ጀመዶ ማርያም ገዳም እንጓዝ። ጀመዶ ማርያም ገደም ከወልድያ ከተማ 70 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኝ ከዋጃ ከተማ ተገንጥሎ በሚወስደው አስቸጋሪ የእግር መንገድ የሰአታት ጉዞን የሚጠይቀው የግዳን ወረዳ ውስጥ ትገኛለች። እንደ ገዳሟ የሃይማኖት አባቶች ገለፃ ጀመዶ ማርያም ከተመሠረተች 1000 ዓመታትን አስቆጥራለች። ገዳሟ የምትገኘው ከትልቅ የባልጩት አለት ገደል ስር ርዝመቱ 15 ሜትር፤ ወርዱ 7 ሜትር፤ ቁመቱ ደግሞ በአማካይ 20 ሜትር ከሚሆን ዋሻ ውስጥ ነው።

በዋሻው መሀል በልዩ የግንባታ ጥበብ የታነፀውና ዙሪያውን በቅዱሣን ስዕል ያሸበረቀው የገዳሟ ቤተ-መቅደሰ የረቂቅ ጥበብ አሻራ መሆኑን ፀሐፊያን ይገልፃሉ። ከስዕሉ መካከል በወንጌላዊው ሉቃስ እንደተሣለች የሚነገርላትና ምስለ ፍቁር ወልዳ በሚል መጠሪያ የምትታወቀው የቅድስት ድንግል ማርያም ስዕል የገዳሟ ልዩ የክብር ምንጭ ናት። በየአመቱ ጥቅምት 4 እና ግንቦት 1 ቀን በሚውሉት ክብረ-በአላት የምስለ ፍቁር ወልዳ ስዕል በመጋረጃ ተሸፍና በሦስት ቀሣውስት በጥንቃቄ ተይዛና በዝማሬ ታጅባ መሸፈኛው ተገልጦ ስዕሏ ለምዕመናን እንድትታይ ከቀኝ ወደ ግራ ሦስት ጊዜ ይዞራል። ምዕመናን ለምስለ ፍቁር ወልዳ ያላቸውን ሃይማኖታዊ ክብር በእልልታ በሆታና በስግደት ይገልፃሉ። ጥንታዊ የብራና መፃሕፍት መስቀሎች የተለያዩ ነዋየ ቅዱሣት በተለይም ከ950 አመት በላይ ዕድሜ እንዳለው የሚነገርለት መቋሚያ ከጀመዶ ማርያምውድ ቅርሶች ጥቂቶቹ ናቸው።

ገነተ-ማርያምእየተባለች የምትጠራው ቤተ-ክርስትያንም የኢትዮጵያ የቱሪዝም ማዕከል ነች። ገነተ ማርያም ከወልድያ መንገድ በመገንጠል 2 ኪ.ሜ ወደ ውስጥ ገባ ብሎ ከላሊበላ ከተማ 31 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኝ ናት። ቤተ-ክርስትያኗ ከአንድ አለት ተፈልፍላ የተሠራች ናት። የሕንፃዋ የግድግዳ ስዕሎች ዛሬም ተመልካችን እንዳማለሉ ረጅሙን ጉዞ እየተጓዙ ነው።

ከታሪካዊ አብያተ-ክርስትያናት አንዷ የሆነችው መርጡለ ማርም ናት። መርጡለ ማርያም በእነብሴ ሳርምድር ወረዳ ከምድር ወለል 2600 ሜትር ከፍታ ባለው ኮረብታማ ስፍራ ላይ እንደምትገኝ የአማራ ክልል ታሪክ ያስረዳል።

ይህች ቤተ-ክርስትያን በአራተኛው መቶ ክፍለ-ዘመን በወንድማማቾቹ ነገስታት በአብርሃ እና አጽብሃ ዘመነ መንግሥት እንደታነፀች ይነገራል። ከክርስትና መምጣት ቀደም ሲል በቦታው ለኦሪት እምነት መስዋዕት ይቀርብ እንደነበርና በዚያን ዘመን የስፍራው መጠሪያ ጽርሃ አርም ይባል እንደነበር ከአማራ ክልል ቱሪዝም ቢሮ ያገኘሁት መረጃ ያመለክታል። ነገስታቱም ቤተ-ክርስትያኒቱን ካነፁ በኋላ ስሙን መርጡለ ማርያምወይም የማርም አደራሸ ብለው እንደሰየሙት ይነገራል።

ይህች ቤተ-ክርስትያን ፍርስራሿ ነው የሚታየው። የፈረሠችው በ16ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን ላይ በነበረው የነ ግራኝ አሕመድ ጦርነት ወቅት ነው። ግን የአፄ ዘርአያዕቆብ ባለቤትና ኋላም የአፄ ልብን ድንግል ሞግዚት የነበሩት ንግስት እሌኒ በ1507/08 ዓ.ም አካባቢ በአራት ማዕዘን ቅርፅ በስፍራው አሰርተውት እንደነበር የሚነገርለት ድንቅ ቤተ-ክርስትያን የወደመው በዚሁ በነ ግራኝ ጦርነት ነው።

መርጡለ ማርያም በቱሪስቶች ከሚጐበኙ ታላላቅ የእምነት ስፍራዎች መካከል አንዷ ናት። በውስጥዋ የጦረኛው የግራኝ አሕመድ ካባ ይገኛል። የግራኝ ካባ እስከ አሁን ድረስ አለ። ከዚህ ሌላ የነገስታት መጐናፀፊያዎችና አልባሣት አክሊሎች የራስ ቁሮች የብራና መፃሕፍትና መስቀሎች ከብርና ከቀንድ የተሠሩ ዋንጫዎች ሌሎችም ቅርሶች በመገኘታቸውና በታሪኳ መርጠለ ማርያም የኢትዮጵያ አንዷ የጉብኝት ማዕከል ነች።

ጐጃም ውስጥ ተፅዕኖ ፈጣሪ አብያተ-ክርስትያናት ከሚባሉት እና በማርያም ስም በተሠሩት ውስጥ ደብረ-ወርቅ ማርያም አንዷ ናት። ከዲማ ጊዮርጊስ ተመልሠው ወደ ሞጣ በሚወስደው የመኪና መገንጠያ 10 ኪ.ሜ ያህል እንደተጓዝን የደብረ-ወርቅ ከተማን እናገኛለን። ከዚህች ከተማ ዳርቻ ምስራቃዊ አቅጣጫ ክብ ቅርፅ ባለው ኮረብታ ላይ ጥንታዊቷ የደብረ ወርቅ ማርያም ገዳም ትገኛለች።

ይህችን ገዳም መስዕብ ካደረጓት ውስጥ የሕንፃዋ ቅርጻ ቅርፆች፤ የግድግዳ ስዕሎች፤ የነገስታት ገፀ-በረከቶች የደብረ ወርቅ ማርያምን ግዙፍነት የሚመሠክሩ ናቸው። በአንድ ወቅት በዚችው ቤተ-ክርስትያን ተገኝቼ ባሠባሠብኩት መረጃ ስዕሎቿ እና በውስጥዋ ያሉት የነገስታት ገፀ-በረከቶች አያሌ መሆናቸውን ለመረዳት ችያለሁ።

ሌላዋ አስገራሚ የጐጃም ቤተ-ክርስትያን አገው ግምጃ ቤት ማርያም ናት። የአገው ግምጃ ማርያም ገዳም የተመሠረተችው በተለምዶ ፃዲቁ እየተባሉ የሚጠሩት ቀዳማዊ አፄ ዮሐንስ ዘመነ መንግሥት /1660-1674/ ነው። ይህች ታቦት ንጉሡ ከመናገሻቸው ከጐንደር እየተነሡ ያደርጉት በነበረው የመስፋፋት ዘመቻ ሁሉ አጅባቸው የምትሔድና ለንጉሡ ድል አድራጊነት ተአምራት ትሠራ እንደነበር የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች የሚመሠክሩላት ነች።

የኢትዮጵያ ታላላቅ ምስጢራት ከሚገኙበት ስፍራ አንዱ የጣና ሃይቅ ውስጥ ባሉት ገዳማት ነው። ከነዚህ ውስጥ ደብረ ማርያም አንዷ ናት። ከባሕር ዳር ከተማ የሰሜን ምስራቅ አቅጣጫን በመያዝ በጀልባ ለሃያ ደቂቃ አሊያም በእግር ለአንድ ሰአት ተኩል በመጓዝና የአባይን ወንዝ በታንኳ በማቋረጥ የደብረ ማርያም ገዳም ወደምትገኝበት ደሴት መግባት ይቻላል። የተለያዩ ታሪካዊ ቅርሶችን የያዘችው የደብረ ማርያም ገዳም በአፄ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግሥት /1307-1337/ ዓ.ም እንደተመሠረተች ይነገራል። አባይ ወንዝ ጣናን ሠንጥቆ በሚያልፍበት ቦታ ላይ ያለችው ይህቸ ቤተ-ክርስትያን ከዋነኞቹ የቱሪዝም ማዕከል ውስጥ አንዷ ነች።

በዚሁ በጉደኛው ጣና ሃይቅ ውስጥ ከሚገኙ ገዳማት ውስጥ ደብረ ሲና ማርያም ሌላኛዋ ተጠቃሽ የክርስትና ማዕከል ነች። ከጐንደር ጐርጎራ ወደብ ክበብ በአጥር ብቻ የተለየችውና በጣና ሃይቅ ዳርቻ የምትገኘው ደብረ ሲና ማርያም ቤተ-ክርስትያን በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአጤ አምደ ጽዮን ዘመነ መንግስት አባ ኤስዲሮስ በሚባሉ ባሕታዊ እንደተመሠረተች የቤተ-ክርስትያኗ ካሕናት ያስረዳሉ። አባ ኤስዲሮስ አመጣጣቸው ከሸዋ ደብረ ሲና ስለነበር ቤተ-ክርስትያኗም ደብረሲና ማርያም ተብላ ትጠራለች።

በዚሁ በጣና ሃይቅ ላይ ከሚገኙት አብያተ ክርስትያናት መካከል ዑራ ኪዳነ ምሕረት ተጠቃሽ ናት። ቤተ-ክርስትያኒቱ በ14ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ መሠራቷ ይነገራል። ከባሕር ዳር ከተማ በጀልባ አንድ ሠአት ከተጓዝን በኋላ የምናገኛት ውብ ገዳም ናት። ሰሜን ኢትዮጵያ የሄደ ቱሪስት ሁሉ ጐራ የሚልባት ይህችው ገዳም በውስጥዋ አያሌ ቅርሶችን ሸሽጋ የኖረች የኢትዮጵያ መድመቂያ ጌጥ ነች።

የማርያም አብያተ-ክርስያናት ብዛታቸው እጅግ ብዙ ነው። ሁሉንም መጥቀስ አይቻልም። ከጥንታዊዎቹ ዋሸራ ማርያም፤ ደብረሲና ማርያም፤ ናዳ ማርያም፤ ዋልድቢት ማርያም፤ ዑራ ኪዳነ-ምህረት፤አትሮንስ ማርያም፤ ተድባበ ማርያም፤ ሎዛ ማርያም፤ ማህደረ ማርያም፤ ቁስቋም ማርያም፤ ጎንደሮች ማርያም፤ ጣራ ማርያም፤ ደረስጌ ማርያም፤ ቆሮቆር ማርያም፤ አረፈደች ማርያም ወዘተ የመሳሰሉ እጅግ ድንቅ ታረክ ያላቸው አብያተ-ክርስትያናት በኢትዮጵያ ውስጥ ይገኛሉ። ሁሉንም በዝርዝር ማቅረብ ሰፊ ቦታ ይወስዳል። መጎብኘቱን ላንባቢዎች እተወዋለሁ።

ባጠቃላይ ሲታይ የማርያም ተጽእኖ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ውስጥ ግዙፉን ቦታ ይዞ ይገኛል። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስም ዋነኛዋ መለያዋ የሆነችው ማርያም ናት። አንዳንድ ታላላቅ ጸሀፊያን ሳይቀሩ ቅድስት ድንግል ማርያም በስደትዋ ወቅት ከልጅዋ ከእየሱስ ክርስቶስ ጋር ሆነው ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ጣና ገዳማት ውስጥ ኖረዋል ብለው ጽፈዋል። የጣናም ሰዎች ማርያም እና እየሱስ ጣና እንደኖሩ እስከ አሁን ድረስ የተለያዩ ማስረጃዎችን እያቀረቡ ያስረዳሉ። ጉዳዩ ለጥናትና ምርምር የሚጋብዝ ነው።¾

Page 8 of 18

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us