ፕሬስ በኢትዮጵያ

Wednesday, 24 August 2016 14:16

 

በጥበቡ በለጠ

(ክፍል 3)

1983 ዓ.ም እንደመነሻ

የደርግ መንግሥት ሥልጣኑን ከለቀቀ በኋላ በምትኩ የተተካው የኢህአዲግ መንግሥት በ1983 ዓ.ም ላይ መገናኛ ብዙሀን በተወሰነ ደረጃም ቢሆን ነፃ የሆነ አገልግሎት መስጠት እንዲችሉና ሕዝቦች ሀሣባቸውን በነፃ መግለፅ እንዲችሉ ፈቀደ። ከዚሁ ጋር በዋናነት የሚጠቀሰው የቅድመ ሕትመት ምርመራ የመቆሙ ጉዳይ ሲሆን ማንኛውም አታሚ የሚጠየቀው አትሞ ባወጣው ጽሑፍ እንዲሆን የተደረገበት ወቅት ነው።

በዚያን ወቅት በርካታ የአገሪቱን ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ጉዳዮችን፣ ልዩ ልዩ ባህላዊ፣ ሐይማኖታዊ፣ ልቦለድ፣ ስፖርት ነክና የሙያ ማህበራትን የውስጥ ጉዳዮች ንግድና ማስታወቂያ ሕፃናትን ማስተማርና ማዝናናትን የሚዳስሱ እንዲሁም ፖሊሣዊና የዜና አገልግሎት ተግባርን በማካተት የሚያከናወኑ በርካታ የጋዜጣ የመፅሔት የቪዲዩ ፊልሞች፣ የፊልም ምርት እና የድምፅ ቀረፃ ሥራዎች በመንቀሣቀስ ላይ ይገኛሉ። (ልሣነ ማስታወቂያ ገፅ 18)

በዚህ ዘመን የታየ ከፍተኛ ዕድገት ቢኖር የሕትመት ሥራ የመሥፋፋት ሁኔታ እና ብዙ አንባቢያን የማንበብ ፍላጐታቸውን ለማርካት የመቻላቸው ጉዳይ ነው። በዘመኑ ማንኛውም የመፃፍ ፍላጐት ያለውና በኘሬስ ስራ ላይ መስራት የሚፈልግ ሁሉ በህትመት ሥራ መሣተፍ ሲችል በአንባቢ በኩል ደግሞ በርካታዎች አንባቢ የመሆን ዕድሉን አግኝተዋል። በሕትመት ጥበብ በኩል የሄድን እንደሆነ  ጥበቡ በከፍተኛ ሁኔታ ለውጥ አምጥቶ እንደነበር እንገነዘባለን። ብዙዎች የሚዲያ ባለቤት ሆነው ስራ ጀመሩበት ዘመን ነበር። አያሌ ሀሳቦችና አመለካከቶች ይንጸባረቁ የነበሩበት ዘመን አሁን በቅርቡ እዚህ አገር ውስጥ ታይቶ ነበር።

ከዚህ ውጭ የፎቶ ግራፍ ጥበብ የጽሑፍ ቀረፃ ጥበብ .. ወዘተ አያሌ ነገሮች ከህትመትና ከአሣታሚ ማደግ ጋር አብረው ያረጉ ጉዳዩች ተያይዘው መጥተዋል። ይህም ዕድገት የጋዜጠኛውን ብዛት እንዲጨምር የራሱን አስተዋጽኦ አድርጓል። በዚህ መሠረት በ1987 ዓ.ም የወጣው ልሣነ ማስታወቂያ መጽሔት እንደሚገልፀው 283 የኘሬስ ሥራ ፈቃዶች ተሰጥተው 54ቱ ፈቃዶች ተመላሽ ሲሆኑ ቀሪዎቹ 229 ፈቃዶቸ በግለሰቦችና ድርጅቶች እጅ መሆናቸውን ያሳያል። የኘሬስ አዋጅ ወጥቶ ስራ ላይ ከዋለ በኋላ ከ1984 ዓ.ም እስክ 1986 ዓ.ም በወጡ የሕትመት ውጤቶች ዙሪያ ባደረኩት ዳሰሳ መሠረት በተጠቀሰው ዘመን ወደ ሀምሣ አምስት የሚጠጉ ጋዜጦችና ወደ 90 የሚጠጉ መጽሔቶች ሕትመት ላይ እንደነበሩ  ብዛታቸውን አግኝቻለሁ።

እኒህን የሕትመት ውጤቶች በአጠቃላይ ስንገመግማቸውና ስንከፋፍላቸው አጠቃላይ የህብረተሰብ ጉዳዮችን የሚዳስሱ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊ፣ የፍቅር፣ የስፖርት.. ወዘት የመሣሠሉትን ነገሮች በዋናነት የሚመለከቱ ናቸው። ከተጠቀሱት ብዛት ያላቸው የሕትመት ውጤቶች ውስጥ ከመጽሔት 70 በመቶው የተቋቋሙት በ1985 ዓ.ም ሲሆን 18 በመቶው በ1984 ዓ.ም እና 12 በመቶው በ1986 ዓ.ም የተቋቋሙ መሆናቸውን ለመረዳት ችያለሁ።

 ከጋዜጣ አንፃር ስንመለከት ደግሞ 51 በመቶውን በ1985 የተቋቋሙ፣ 38 በመቶው ደግሞ በ1986 የተቋቋሙና ቀሪው 11 በመቶ በ1984 ዓ.ም የተቋቋሙ መሆናቸውን ለማየት ይቻላል። ከዚህ ውጭ አብዛኞዎቹ ጋዜጦች ሣምንታዊ ጋዜጦች ሲሆኑ አልፎ አልፎ በሁለት ሣምንትና በወር የሚወጡ ጋዜጦች አሉ። ይህ እንኳን አብዛኛውን በስፖርት ጋዜጦች ላይ የሚታይ ባህሪ ነበር።

የመፅሔቶቹን የተመለከትን እንደሆነ በአጠቃላይ በወርሃዊ መጽሔቶች እንደሆነ ለመረዳት ችለናል። የቋንቋ ስርጭትን በተመለከተ ደግሞ ለሁለቱም የሕትመት ዓይነቶች ውስጥ በዋናነት አማርኛ ቋንቋ አገልግሎት ላይ የዋለ ሲሆን በተጨማሪ ደገሞ የእንግሊዝኛ ቋንቋ ጥቅም ላይ ስውል ይታያል። በተለይ በጋዜጦች ላይ ደግሞ ኦሮምኛና ትግርኛ ከሁለቱ ቋንቋዎቸ በተጨማሪ አገልግሎት ላይ መዋል የቻሉ ቋንቋዎች ናቸው።ይህ ከዚህ በላይ ለማየት የሞከርነው እስከ 1986 ዓ.ም በሕትመት ላይ የነበሩትን ሙጽሔቶችና ጋዜጦች /በግሉ ክፍል/ ሲሆን በቀጣዩቹ ዓመታት የሕትመት እንቅስቃሴያቸውን ያቆሙና አዲስ የጀመሩም ያጋጥማሉ። በተለይ ላቆሙት ጋዜጦች በመንግሥት በኩል የሚሠጥ አስተያየት ሲኖር በግሉም ክፍል ትንሽ ገረፍ ገረፍ አድርጐ ማለፍ ጠቀሜታው የጐላ ነው። ከዚህ በላይ ያነሣሁትን ጉዳይ ይዤ ወደ አንድ ማስታወቂያ ሚኒስቴር ውስጥ ወደሚሠሩ ሠራተኛ ጐራ ብዬ  ነበር 1992 ዓ.ም። ጥያቄዬም የሕትመት ሥራቸውን ላቋረጡ የግሉ ኘሬስ ክፍሎች በመንግሥት በኩል የሚሠጥ ምክንያት ካለ እንዲያብራሩልኝ በጠየኳቸው መሠረት፤

1.  በአብዛኛው ከ1983 ዓ.ም ወዲህ በተፈቀደው የሕትመት ሥራ እንቅስቃሴ መሠረት አብዛኞች በሙያው ያልሠለጠኑ ሠዎች ሙያውን ሣያውቁ በዘፈቀደ በመሠማራታቸው ፉክክሩን መቋቋም እንዳቃታቸው፤

2.  ጋዜጣው እንዴት መቋቋም እንደሚችል አለማወቃቸው፤

3.  መጀመሪያውኑ ሲቋቋሙ በጥናት አለመቋቋማቸው፤

4.  ምን ማቅረብ እንዳለባቸውና ይዘው የሚቀርቡት ነገር ምን ሆኖ የሕዝብን ስሜት አግኝተው ለመሸጥ አለማወቃቸው፤ የመሣሠሉ ምክንያቶችን ሠጥተውኛል።

 በአንፃሩ ደግሞ በግሉ ኘሬስ በኩል የሚነሱ ምክንያቶች አሉ። እኒህን ሁለቱን በማነፃፀር በሚቀጥለው ክፍል የምንለመከተው ሆኖ ወደ ዋና ጉዳያችን ስንመለሰ በተከታዩቹ አመታት በአንድም ሆነ በሌላ መልኩ ጀምረው ያቆሙ አሊያም አዲስ የጀመሩ የሕትመት ውጤቶችን እናገኛለን። ለዚህም ማነፃፀሪያነት ይረዳን ዘንድ በ1987 ዓ.ም በማስታወቂያ ሚ/ር ልሣን ላይ የወጣውን ሪፖርት መመልከት ጥሩ ይመስለኛል። በሪፖርቱ መሠረት የኘሬስ ፈቃድ ወስደው በእጃቸው ካደረጉት 229 ፈቃድ ጠያቂዎች ውስጥ 84ቱ ባገኙት ዕድል በመጠቀም በንቁ እንቅስቃሴ ላይ መገኝታቸውን በወቅቱ የወጣው ሪፖርት ያመለክታል። እኒህም ሕትመቶች የሚካሄዱት በአማርኛ፣ በኦሮምኛ፣ በአማርኛና ሐረሪ፣ በአማርኛና ዐረብኛ እንዲሁም በእንግሊዝኛ ቋንቋዎች ሲሆኑ፣ የሥርጭታቸው ወቅት ዕለታዊ፣ ሣምንታዊ፣  የ15 ቀንና ወርሃዊ ነው።

መጽሔቶችን በተመለከተ ደግሞ የሚታተሙበት ቋንቋ፣ ተዘጋጅተው የሚቀርቡበት ቋንቋ፣ በአማርኛ፣ በኦሮምኛ፣ በእንግሊዝኛ፣ በዐረብኛ ሲሆን ወርሃዊ የሶስት ወርና ከዚያም በላይ የሆነ የሥርጭት ወቅትን በመያዝ ያካሄዳሉ። ከላይ በሪፖርቱ ዋናው ክፍል 84ቱ በንቁ እንቅስቃሴ ላይ መገኘታቸው ቢገለፅም በዝርዝር የቀረቡት ግን 48 ጋዜጦች፣ 14 መጽሔቶች በአጠቃላይ 62 የሕትመት ውጤቶች ናቸው።

በሚኒስቴሩ ሪፖርት መሠረት ከላይ የተጠቀሱት ጋዜጦች የስርጭት መጠን እንደሚከተለው ቀርቧል።

የስርጭት መጠን

ተ.ቁ

የኘሬስ ዓይነት

የስርጭት መጠን

ከፍተኛ

ዝቅተኛ

1

ወቅታዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ማሕበራዊ ጉዳዮች እንዲሁም አስገራሚ ዜናዎችን የሚዘግቡ  ጋዜጦች

13500

3000

2

ወቅታዊ ፖለቲካዊ ማሕበራዊ ጉዳዩች እንዲሁም አስገራሚ ዜናዎችን የሚዘግቡ  መጽሔቶች

10000

7000

3

በእንግሊዝኛ ቋንቋ እየታተሙ የሚወጡ ጋዜጦች

2200

250

4

የፖለቲካ ድርጅት ልሣን ጋዜጦች

15000

2000

5

የስፖርት ጋዜጦች

13000

3000

6

የሐይማኖት /መንፈሣዊ /ጋዜጦች

7000

3000

7

የሐይማኖት መንፈሣዊ መጽሔቶች

10000

4000

8

የሕፃናት ጋዜጣ

3000

3000

በሶስተኝነት የጋዜጦች የመጽሔቶች የሕትመት እንቅስቃሴን ለማነፃፀር እንዲረዳን ለጥናት የያዝኩት ወቅት ከ1987 ጀምሮ እስከ  1991 ዓ.ም ወቅት ቢሆንም ቅሉ መፈለግ በቻልኩባቸው አካባቢዎች ዕለታዊ ሁኔታን መዝግቦ የመያዝ ሁኔታ ያልተለመደና ደካማ እንቅስቃሴ ስለሆነ መቶ በመቶ የተሟላ መረጃ ነው ባይባልም አብዛኛው መስረጃ ተካተውበታል። በዚህ መሠረትም እስከ ግንቦት 90 ድረስ በህትመት ላይ የነበሩ ጋዜጦች ብዛትና ዝርዝር ለማግኘት ችያለሁ። በመሆኑም እስከተጠቀሰው ጊዜ ድረስ ወደ 86 የሚጠጉ ጋዜጦች፣ በአጠቃላይ በግል፣ በመንግሥት፣ በሀይማኖታዊ ድርጅቶች፣ በድርጅት ልሣኖች የሚገኙ ሕትመት ላይ እንደነበሩ ለማወቅ ችያለሁ።

 በመጽሔት በኩል ደግሞ በሕትመት ላይ ያሉትን በትክክለኛ አሀዝ መግለፅ ባይቻልም ከዚህ መረጃ ተነስተን የየራሣችንን ተቀራራቢ ግምት መሥጠቱ የሚያዳግት አይመስለንም። ለመጽሔት በኩል በግሞ አሁን በሕትመት ላይ የሚገኙት የሀይማኖታዊ ድርጅቶች መጽሔቶች ሲሆኑ በሌላ በኩል ደግሞ  የድርጅት መጽሔቶች በዋናነት የሚጠቀሱ ናቸው። ከዚህ ውጭ ፖለቲካዊ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን የሚዳስሱት በጣም ጥቂት እንደሆኑ ነው ለመረዳት የቻልነው። በአጠቃላይ ከ26-30 መጽሔቶች በሕትመት ላይ እንደነበሩ ነው መረጃው የሚያመለክተው። ይህ አሀዝ ግን የተለያዩ መ/ቤቶችንና ተቋሞችን የህትመት ሥራ የሚያጠቃልል አይደለም።

በሕትመት እንቅስቃሴ ውስጥም ቦሌ ማተሚያ ቤት፣ ብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት፣ የሜጋ ህትመት ኢንተርኘራይዝ፣ ብራና ማተሚያ ቤት በዋናነት የሚሣተፉ ሲሆን በጋዜጦች ሕትመት ረገድ በተጠና ጥናት 46 በመቶ በብርሃንና ሠላም ማተሚያ ቤት፣ 36 በመቶ በቦሌ ማተሚያ ቤት፣ 9 በመቶ በሜጋ የህትመት ኢንተርኘራይዝና 9 በመቶ በብራና ማ/ቤት ይታተሙ እንደነበር ለማወቅ ተችሏል።

የኘሬስ ነፃነት በኢትዮጵያ

የፕሬስ ነጻነት ማለት የሀገር ነጻነት ማለት ነው እያሉ የሚያስተምሩ የጋዜጠኞች መማሪያ የሆኑ ዩኒቨርሲቲዎች በርካቶች ናቸው። ነጻ ሀገር ነጻ ፕሬስ ይኖራታል ተብሎ ይታመናል። ይህ ደግሞ አንጻራዊ ነው ብለው ከወዲያ በኩል የሚሞግቱም አስተሳሰቦች አሉ። አለምን በተለያዩ የአስተሳሰብ ካምፖች ከፋፍለው የምስራቁ እና የምእራቡ አስተሳሰብ በማለት ፕረሱንም እንደየ አገሩ ባህልና ልማድም የሚሸነሽኑት አሉ። ስለዚህ ፕሬስ ሙሉ በሙሉ ነጻ ነው ብለን አፋችንን ሞልተን የምንገልጽባቸው አገሮች ብዙም አይደሉም። ግን ሁሉም ነጻ መንግስታት ፕሬሶቻቸውን በነጻነት ያለ አፋኝ እና አታካች ህጎች እንዲለቋቸው መምህራን ይናገራሉ።

ፕሬስን ከሰው ልጅ የመተንፈሻ አካላት አንዱ እንደሆነ ከሚነገርለት ከሳንባ ጋር እመሳሰሉ የሚያስተምሩ ዩኒቨርሲቲዎች በርካቶች ናቸው። የሰው ልጅ ስርአት ሚኖረው የመተንፈሻ መሳሪያው ፕሬስ ሲኖረው ነው የሚሉም አሉ። ፕሬስ ከሌለ ሁካታ፣ ድንፋታ፣ ግርግር፣ ውዥንብር፣ ያለመረጋጋት ወዘተ ይፈጠራል እያሉ በርካቶች ከዚህ ቀደም ጽፈዋል። ስለዚህ ፕሬስ ህዝብን አደብ መስገዢያ ነው ማለትም ይቻላል። ስለ ፕሬስ ብዙ የፍልስፍና አባባሎች ሁሉ አሉ። የበርካታ አስተያየቶች ማዕከል ነው። በምንግስት አወቃቀር እንክዋን ንጉሳዊ፣ ሪፐብሊክ፣ ወታደራዊ፣ ሀይማኖታዊ ወዘተ እየተባለ ይከፋፈላል። ከርሱ ጋር ተያይዞም የፕሬስ አስተሳሰብም ይገለጻል። ጉዳዩ ሰፊ ነው። ወደፊት ብዙ እንነጋገርበታለን። ለአሁን ግን ሀገራችንን በታሪክ ውስጥ እንቃኛት።

ፕሬስ ከ1917-1923 ዓ.ም በኢትዮጵያ

ወደ ሀገራችን ሥንመጣ የኘሬስን ታሪክ በአራት ከፍልን ማየቱ ምን ህል ነፃ ሆኗል አልሆነም የሚለውን ለማወቅ ያስችለናል። የመጀመሪያው የማተሚያ መሣሪያ ወደ ሀገራችን በተለይ አዲሳባ ከገባበት ወቅት አንስቶ እስክ 1913 ያለው ወቅት ሲሆን፣ በዚህ ወቅት አገሪቱ የምትመራበት ሕገመንግሥት በይፋ ባይታወቅም ዘመናዊነት የተጀመረበት ንግሥት ዘውዲቱ አገሪቱን ከአልጋወራሹ ጋር የሚያስተዳድሩበት ወቅት ነበር። በዚህ ወቅት ይታተሙ የነበሩ ሁለት ጋዜጦች ሲሆኑ፣ አእምሮ እና ብርሃንና ሰላም ናቸው።

 አእምሮ አብዛኛው ስለ ንግሥት ዘውዲቱ የሚያወራ ጋዜጣ እንደነበር ጥናት ያረጉ ይናገራሉ። ብርሃንና ሰላም ደግሞ ስለ አልጋወራሹ የሚያወሣ ነበር ይላሉ። በዚህ ዘመን ቀደም ተብሎ እንደተጠቀሰው ይህ ነው የሚባል ሕግ መንግሥት ባይኖርም ወደ ሰባት የሚደርሱ ምኒስትሮች ቀደም ብለው በዳግማዊ አፄ ምንሊክ መሾማቸው ይታወሣል። ይህም ዘመናዊ የሆነ የአሰራር ስልት ለመቀየር ከተጀመሩት ጅማሮዎች አንዱ ነበር። ታዲያ የዚህ ሕገ መንግሥት አለመኖር በኘሬስ ደረጃ በወቅቱ አንዳንድ ሥራዎች በነፃ እየተዘጋጁ ይወጡ ነበር። ምንም እንኳ ከወጡ በኋላ ንግሥቲቱን አስቀይመዋል ተብሎ ስራዎቹ የመሰብሰብ አደጋ ቢያጋጥማቸውም በጥቅሉ በዚህ ዘመን የነበረውን የሕግ ተጽእኖ ሣይሆን ለኘሬሱ ማደግ የመሪዎቹ እና የአንዳንድ ትልልቅ ባለስልጣናት ተጽእኖ ብቻ ነበር የሚታየው።

ፕሬስ ከ1923-1966 ዓ.ም በኢትዮጵያ

ሁለተኛው ክፍል ደግሞ ከ1923-1966 ያለውን ሂደት ስንመለከት ለየት ያለ ሁኔታ እናገኛለን። ከ1923 ዓ.ም ለሀገሪቱ ለመጀመሪያ ጊዜ ሕገ-መንግስት ተቀረፀ። ይህ እንግዲህ ንጉስ ኃ/ሥላሴ ንግሥና የተቀበሉበት ዓ.ም ነው። በዚህ ሕገ-መንግስት ውስጥ በ26ኛው አንቀጽ እንደተቀመጠው

“ሕግ ከሚፈቅድበት ጊዜ በቀር የኢትዮጵያ ተወላጅ የሚጻጻፈውን ጽሁፍ ማንም ሰው ቢሆን ሊመረምርበት አይችልም።”

/ውለታው ባዬ፣ የ1923 ዓ.ም ሕገ-መንግስትን ጠቅሶ እንዳስቀመጠው /

ይህ አንቀጽ እንደሚያመለክተው የተብራራና ሰፋ ያለ ነገር ስለኘሬስ ባያስቀምጥም፣ ማንም ሰው ያለ ቅድመ ምርመራ እንደልቡ መጻፍ እንደሚችል ነው። ይህ ቢሆንም ግን ሕጉ መቼና በምን አይነት ሁኔታ ምርመራን እንደሚፈቅድ አይገልጽም።

ይህንን ሕገ-መንግስት ድንጋጌ ተከትሎ  የኘሬስ ውጤቶችን በተመለከተ በአዋጅ ደረጃ የካቲት 7/1927 ዓ.ም ጋዜጣንም ሆነ ማተሚያ ቤት ለማቋቋም ፈቃድ እንደሚያስፈልግ ታወጀ። ህጉ ይህንን ሳያሟላ ሁለቱንም ማቋቋም እንደማይችል ያስረዳል። ከዚህም በተጨማሪ የግለሰቦችን ስም ማጥፋት፣ መንካት፣ በህግ የተከለከለ እንደሆነና ይህንንም የፈፀመ ኘሬስ ስሙ ለጠፋበት ሰው በኘሬሱ ላይ አጸፋውን በኘሬሱ ኪሣራ ተመጣጣኝ በሆነ መልኩ መልስ የመስጠት መብት እንዳለው ይገልጻል። ከዚህም ባሻገር የኘሬስ ውጤቶች ከታተሙ ሁለት ቀን /48 ሰዓት/ ከማፉ ቀድሞ ሶስት ቅጅ ለሚመለከተው የመንግስት መሥሪያ ቤት መሥጠት አለበት።

ይህ መሥሪያ ቤት የወጡትን ጽሁፎች በመመልከት እንዳይሰራጩ የማገድ ብሎም አሳታሚ ድርጅቶችን የመዝጋት መብት ሲኖረው ከውጭ ሀገር የሚመጡ የኘሬስ ውጤቶችን መርምሮ እንዳይያስራጩም የማድረግ መብት አለው።

እስካሁን እንዳየነው በሂደት የኘሬሱ ሕግ እየጠበቀ፣ ነፃ የመሆን አዝማሚያው እየቀነሰ እንደመጣ እንመለከታለን።

ከ1927 ዓ.ም ጀምሮ ፈቃድ በመስጠትና በማገድ ስልጣን ተሰጥቶት የነበረው ለመንግስት አካል ነበር። በ1934 ዓ.ም ደግሞ ሥልጣኑ በተለይ ቅድመ ምርመራን በማስጀመር በሀላፊነት የጽሕፈት ሚኒስቴር እንዲያከናውነው ተደርጓል። በመለጠቅ በ1935 ዓ.ም በወጣው ሕግና መመሪያ መሠረት ቅድመ ምርመራው በሀገር ውስጥ የሚዘጋጁ የኘሬስ ውጤችን እና ከውጭ  የሚገቡ የኘሬስ ውጤቶችን ብቻ ሣይሆን ፊልምና ቲያትርንም እንዲያጠቃልል ሆኗል። በዚህም ወቅት ማናቸውም የኘሬስ ውጤቶች የሕትመት ቤቱን ስም የመግለጽ ግዴታ  ነበረባቸው። የፊልምና የቲያትር መርማሪው በከፊልም ሆነ በምስሉ ማገድ ሲችል የቀደሚውን ቁጥር የመወሰንም መብት ነበረው።

ይህን ሕግ ለተላለፈ ከ1927 ዓ.ም ጀምሮ ማለት ነው በብር እስክ 500 /አምስት መቶ ብር /ወይም 6 /ስድስት/ወር እስራት አልያም ሁለቱም ውሳኔ ተግባራዊ እንደሚሆን ሕጉ ያስቀምጣል። በየወቅቱ ተሻሽለዋል እየተባለ የሚወጡ መመሪያዎች የኘሬሱን ነጻነት ከቀድሞው በበለጠ እያጠበቡት ነው የመጡት። ይህ ቢሆንም እንኳ በ1948 ዓ.ም ሕገ-መንግስት. ራሱ ተሻሽሎ ሲወጣ በምእራፍ ሶስት አንቀጽ 41 የኘሬስ ነፃነት እንዳይገደብ የሚደነግግ አዋጅ እናገኛለን።ይህንንም በመርህ ደረጃ የተቀመጠ እንደሆነ ነው በጉልህ ተከታትለው የሚወጡ ሕጐችና መመሪያዋች የምናየው።

“በመላው የንጉሠ ነገሥት ግዛት ውስጥ በሕግ መሠረት የንግግርና የጋዜጣ ነፃነት የተፈቀደ ነው።” /ሕ.መ. 1948 አንቀጽ 41/

በሌላ በኩል ይህንኑ ሕግ የሚያጎለብት ሕገ-መንግስትን መሠረት በማድረግ በ1952 የፍታብሔር ሕግ ወጥቷል።

ይህም ማንኛውም ሰው የማሰብና ሐሳብን የመግለጽ ነፃነት አለው። ይህንን ሀሳቡን ሊቀንሱበት የሚችሉት የሌሎችን መብቶቸ የማክበር ግዴታዎች መልካም ባህልንና ሕጐችን አክብሮ የመጠበቅ ግዴታዎች ናቸው። /ፍ.ብ.ሕ.1952/

በ1948 ዓ.ም የወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሕግም መገናኛ ብዙሀንን በተመለከተ ባወጣው ሕግ፡-

 “በሚያጠራጥር ምክንያት ለሕዝቡ መገለጻቸው በሕግ በቂ በሆነ ምክንያቶች ወይም ለዚህ በግልጽ ለተሰጠ ውሳኔ በተለይ የተከለከሉ ካልሆነ በስተቀር ያንድ ትችት ውሣኔ መግለጫ ወይም በታረመ እቅድ የወጣ ያንድ ሰው እውነተኛ መግለጫ የሕግ አውጪዎችን፣ የአስተዳዳሪዎችን፣ የፍርድ ባለስልጣኖችን፣ ክርክር ወይም ቃለ ጉባኤ ያተመ፣ ያስታወቀ፣ የገለጠ ደራሲ ወይም ጽሁፍ አታሚ ወይም ተናጋሪው አይጠየቅም።”

/ወ.መ.ሕ. አንቀጽ 47 '1948/

የ1948 ዓ.ም ሕገ-መንግስት መሠረት አድርገው የወጡት 1952 ፍ.ብ.ሕግም ሆነ የ1948 ወ.መ.ሕግ አስከተወሰነ ደረጃ ለኘሬሱ ነፃነት ድጋፍ ይሰጣሉ። ነገር ግን ፍ.ብ.ሕ. እንደ አብነት ወስደን ያየን የግለሰቦችን መብት ማከበር ሲባል እንዴት ነው? ግለሰቡ የሚሠራውን አሥነዋሪ ድርጊት ባለመግለጥ ነው።  በተለይ በመንግሥትና በሕዝብ ሀብትና ንብረት በስልጣን ከለላ ያሉ ሰዎችን ብንወስድ ይህ ነውር ቢኖርባቸውና ቢወጣ ክብርና መብታቸውን ተነካ ማለት ነው። መልካም ባሕል የምንለው ምን እና ምን እስከምን ድረስ እኒህን የመሳሰሉት ሕጎች አሁንም ግልጽት የጐደላቸው ይመስላል። ከዚህም በተጨማሪ በዚያን ዘመን የነበሩ የኘሬስ ውጤቶች እንደሚያስረዱት ከአንዱ ወገን የቀረቡ በመምራት ላይ ያሉትን አካላት በተለይም ንጉሡን የሚያሞካሹ አልፎም ወደ መመለክ ደረጃ የሚያዘጋጁ ዝግጅቶች ሲሆን በወቅቱ የነበሩትን የማሕበረሰቡን ችግር እምብዛም የማያንፀባርቁ ናቸው።

በ1960 ዓ.ም በፀሐፊ ትእዛዝ አክሊሉ ሀብተወልድ ጠ/ሚኒስቴርና የጽሕፈት ሚኒስቴር አማካይነት የግል ኘሬሶች መውጣት አንደሚችሉ ይፋ አድርገዋል። ማንኛውም የግል ኘሬስም ለማቋቋም ለሚፈልጉ ፈቃድ እንደሚሰጥ ቢያስታውቁም ከዚህ ቀደም ብለው በ1950ዎቹ የተቋቋሙ የግል ኘሬሶች ግን ነበሩ። በመሠረቱ ከዚህ ቀደም ብሎ የሀገሪቱ መገናኛ ብዙሀን በጠቅላላው በመንግሥት ቁጥጥር ሥር ቢሆኑም እንኳ የግል ኘሬስ እንዲቋቋም የሚፈቅድም ሆነ የሚከለክል ሕግ ባለመኖሩ አዲስ ነበር ለማለት ይቻላል።

በአጠቃላይ ከ1923 እስከ 1966 ዓ.ም በኢትዮጵያ ውስጥ የነበረውን የኘሬስ ገደብ ስናይ በሁለት በኩል ከፍለን ብናይ የተሻለ ይሆናል። አንደኛው በሕጉ አሻሚነትና በመንግሥት ተጽእኖ ምክንያት እድገት ተገድቧል። ለዚህም በዋነኝነት እንደምክንያት የሚጠቀሱት ቅድመ ምርመራ በኘሬስ ስራዎች ላይ ጋዜጠኛው ሊያዘጋጀው የሰበውን ነገር በበላይ አካላት ትእዛዝ መሆን፣ ከትእዛዙ ፈቀቅ ሲል ቢያነስ የቦታ መዛወር፣ የደረጃና የደሞዝ ቅነሳ ሲበዛ ከሥራ መባረር በዋናነት ከሚጠቀሱት ከፊሎች ናቸው። ሁለተኛው የጋዜጠኞች የሙያ ብቃት ለጋዜጠኝነት ሥነ ምግባር አለመገዛት ነው። በዋነኝነት በማባበያና በድለላ መሸንገል ደጎማዎችን መቀበል ሲሆን ሥርአቱ በጥቅሉ ጋዜጠኞችንም ሲመለምል ታማኝነታቸው የተረጋገጠላቸው የሥርዓቱ ማገር ሊሆኑ የሚችሉትን ነው። ይህ ሲባል ግን በዘመኑ ሙያቸውን ባገኙት ክፍተት የተጠቀሙ ጋዜጠኞች የሉም ማለት ግን አይደለም።

“የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ መንግሥት ጋዜጠኞችን ይፈራ እንደነበር ግን የወደደ መሥሎ በሚያደርጋቸው መደለያዎች ይበልጥ ይታወቃል። ከሚታወቅባቸው ፐርዳይም መስጠት፣ በዓመት ቦነስ ከመስጠት ጋር ቤተመንግሥት ይሠሩ ለነበሩ ጋዜጠኞች ጫማ ከነ ሙሉ ልብስ ይሰጥ ነበር። ከዚያም አልፎ ለጥቂቶች ቤተመንግሥታዊ ግብርና እና ሌሎችም መደጎሚያዎቸ ይሰጥ ነበር።”

/ውለታው ባዬ የደነቀ ብርሀኑ ጥናታዊ ጽሁፍ ጠቅሶ እንዳስቀመጠው/

ፕሬስ ከ1966 በኋላ በኢትዮጵያ

(ይቀጥላል)¾

ይምረጡ
(3 ሰዎች መርጠዋል)
493 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us