የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ እንዴት ተጀመረ?

Wednesday, 18 January 2017 10:10


በጥበቡ በለጠ


ከጓደኞቼ ጋር ሆኜ ከሰራሁዋቸው ትልልቅ ዶክመንተሪ ፊልሞች መካከል ክርስትና በኢትዮጵያ የሚለው አንዱ ነው። በዚህ ፊልም ውስጥ ሰፊውን ጊዜ ወስዶ የሚታየው ጥምቀት ነው። ጥምቀት በኢትዮጵያ እንዴት ተጀመረ የሚለው ርእስ ዘለግ ብሎ ይታያል። ጥምቀትን በኢትዮጵያ ውስጥ አሁን ያለበትን ስርአት ያስጀመሩት በሚል የተለያዩ ቅዱሳት አበውን ይጠቀሳሉ። ነገር ግን ብዙ ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት ቅዱስ ላሊበላ ዋነኛው የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ አከባበርን የሰጠን የፕላኔቷ አስደማሚ ፍጡር ነው።


ቅዱስ ላሊበላ ኢትዮጵያን ከ1157 ዓ.ም ጀምሮ ለአርባ አመታት የመራ ታላቅ ንጉስ ነው። ንግሥናው አስገራሚ ነው። ላሊበላ ቄስ ነው። ላሊበላ ንጉስ ነው። መስቀል ይዞ ያሣልማል፤ የቤተ-ክርስትያን ሰርዓት ያስፈፅማል። ኢትዮጵያንም ያስተዳድራል። ይህ ንጉስ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ ሊቅ የሚባልም ነው። የሐገሩን የቤተ-ክህነት ትምህርት ጠንቅቆ የተማረ ነው። ከዚያም ወደ እየሩሳሌም ሔዶ 12 አመታት ቆይቶ ብዙ ተምሯል። ኢብራይስጥ እና አረብኛ ቋንቋን ሁሉ ያውቃል። ከአለም ታላላቅ ሠዎችና ፍልስፍናዎች ጋር ተዋውቋል። ሐገሩ ኢትዮጵያን በሐይማኖቱም ሆነ በስልጣኔው የማዘመን (Modern) የማድረግ ሕልም የነበረው ንጉስ ወቄስ ነው።


እናም ዛሬ ሰሜን ወሎ እየተባለች በምትጠራው በላስታ ወረዳ ሮሃ ከተባለች ቦታ ላይ ነገሠ። በነገሠ በ23 አመት ውስጥ በሰው ልጅ አእምሮ ውስጥ እስከ አሁን ድረስ እንቆቅልሽ የሆኑትን 10 አብያተ-ክርስትያናትን ከአለት ፈልፍሎ ካለ ምንም የኮንሥትራክሽን ስህተት ሠራ። ኪነ-ሕንፃዎቹ ዳግማዊት እየሩሳሌም በኢትዮጵያ የሚወክሉ ናቸው። ኢትዮጵያን እየሩሳሌምን የማድረግ ኘሮጀክት ነው።


ቄስ የነበረው ይህ ንጉስ እየሩሳሌም በኖረበት ወቅት የታዘባቸውን ብዙ ነገሮች ሀገሩ ላይ የተሻሉ አድርጐ መንፈሣዊ ሕይወት ሠጥቷቸው የማከናወን ሕልም ነበረው። ከነዚህ ውስጥ አንዱ ጥምቀት ነው። ሁሉም አብያተ-ክርስትያናት ከምዕምኖቻቸው ጋር ሆነው ፍፁም ሀሴት በተሞላው ስርዓት እንዲያከብሩ ያደረገ ቀዳማይ ንጉስ።


በዚሁ በጥምቀት በዓል ላይ በኢትዮጵያ በኦርቶዶክስ ኃይማኖት ውስጥ እጅግ መንፈሣዊ ክብር የሚሠጣቸው ታቦታት' መስቀሎች' ፅናፅሎች' ዥንጥላዎች' ታላላቅ ድርሣናት ብርቅና ድንቅ የሆኑ ቅርሶች ወዘተ ይወጣሉ። ካሐናት በአልባሣት ያሸበርቃሉ። ምዕምናን እና መዕመናት ፀዐዳ ልብሶቻቸውን ይለብሣሉ። ሕፃናት ክርስትና ለመነሣት ይዘጋጃሉ። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ደምቃ እና ገዝፋ የምትታይበት የፈጣሪን ታላቅነት የምታሣይበት አበይት በዓሏ ጥምቀት ነው። ቅዱስ ላሊበላ ዛሬ የምናከብረውን ይህን መንፈሣዊ ትውፊት ያጉናፀፈን የጥበብ አባት ነው።
ዛሬ የከተራ በአል ነው። ለዋናው የጥምቀት በአል መሰረታዊው ቀን ነው። የስነመለኮት ምሁራን ጥምቀት ለሚለው ቃል መነከር፣መታጠብ፣መረጨትእና የመሳሰሉትን ትርጓሜዎች ይሰጡታል። የጥምቀት ዋዜማ ከተራ ይባላል። የከተራ እለት /ጥር 10 ማለት ነው/ ከቀኑ 9 ሰዓት ጀምሮ በሚሰማው የደውል ጥሪ ታቦታቱ፤ የተለያዩ ህብረ ቀለማት ያላቸው አልባሳት በለበሱ ህዝበ ክርስቲያን ታጅበው ጉዞአቸውን ወደ ጥምቀተ ባህር ያደርጋሉ።
አንዳንድ ጸሀፊያን ጥምቀትን በሚከተለው መልኩ ይገልጹታል።
በከተራው ዕለት ድንኳን ተተክሎ፣ ዳሱ ተጥሎ እና ውኃው ተከትሮ ሁሉም ነገር ከተስተካከለ በኋላ፤ ታቦተ ህጉ የሚንቀሳቀስበት ሰዓት ሲደርስ የየቤተ መቅደሱ ታቦታት በወርቅ እና በብር መጎናፀፊያ እየተሸፈኑ፤ በተለያየ ህብር በተሸለሙ የክህነተ አልባሳት በደመቁ ካህናት እና የመፆር መስቀል በያዙ ዲያቆናት ከብረው፣ ከቤተመቅደስ ወደ አብሕርት /መጥማቃት/ ለመሄድ ሲነሱ መላው አብያተክርስቲያናት የደውል ድምፅ ያሰማሉ። ምዕመናንም ከልጅ እስከ አዋቂ በአፀደ ቤተክርስቲያን እና ታቦታቱ በሚያልፉባቸው መንገዶች ለጥምቀት ያልሆነ ቀሚስ እንደሚባለው ያማረ ልብሳቸውን ለብሰው በዓሉን ያደምቃሉ።
ታቦታት ከቤተ መቅደሳቸው ወጥተው በህዘበ - ክርስቲያኑ ታጅበው ማደሪያ ቦታቸው ይደርሳሉ። በዚያን ጊዜ ዳቆናት እና ቀሳውስት በባህረ ጥምቀቱ ዙሪያ ሆነው ከብር የተሰሩ መቋሚያ እና ፅናፅን እንዲሁም ከበሮ ይዘው በነጫጭ እና በወርቅ ቀለም ባሸበረቁ እጥፍ ድርብ አልባሳት አምረው እና ተውበው፤ የክርስቶስን የጥምቀት ታሪክ የሚያወሱ ወረብ እና መዝሙሮችን ጣዕም ባለው ዜማ ያቀርባሉ። ሌሊቱን ስብሀተ -እግዚአብሔር ሲደርስ አድሮ ከዚያም ስርዓተ ቅዳሴው ይፈፀማል። በወንዙ /በግድቡ/ ዳር ፀሎተ- አኩቴት ተደርሶ 4ቱ ወንጌላት ከተነበቡ በኋላ ባህረ ጥምቀቱ በብፁዓን አባቶች ተባርኮ ለተሰበሰበው ህዝበ - ክርስቲያን ይረጫል። ለዚህ በዓል ህዝበ ክርስቲያኑ ልዩ ትኩረት ይሰጠዋል። ምክንያቱም በዓሉ እየሱስ ክርስቶስ በፈለገ ዮርዳኖስ የተጠመቀበትን ተምሳሌት በማሰብ ስለሚከበር።
የጥምቀት በዓል ሀይማኖታዊ ስርዓቱን ከባህላዊ ወግ እና ስርዓት ጋር አጣምሮ የያዘ ነው። በዚህም በርካታ ብሄር ብሄረሰቦች ህብረ - ቀለማዊ የሆነ ጨዋታቸውን በልዩ ልዩ ቋንቋዎች ያቀርባሉ። በዓሉን ለማክበር ወደ ጥምቀተ ባህር የሚሄዱ ሰዎች ከበዓሉ በፊት ተዋወቁም አልተዋወቁም በዚያን ዕለት በጋራ ሆነው ጥዑም ዜማዎችን ያንቆረቁራሉ። ይህ ዕለት ማንም ሰው ሳያፍር እና ሳይሸማቀቅ የውስጡን የሚገልፅበት እና በጋራ የሚጫወትበት ዕለት ነው። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በጓደኝነት ለመተጫጨት ለሚፈልጉ ወጣቶች መልካም አጋጣሚን ይፈጥራል። ህዝበ - ክርስቲያኑ ይህንን በዓል ዘር እና ቀለም ሳይለዩ በአንድነት ያከብሩታል። በመሆኑም በዓሉ ህዝብን ያቀራርባል፤ የመረዳዳት ባህልንም ያሳድጋል።
ይህ አባባል በሌላ ጸሀፊ የተገለጸ ነው። ጸሀፊው ጥምቀትን በሚገባ ገልጸውታል። በጣም ያሸበረቀው የጥምቀት በአል በኢትዮጵያ ውስጥ ልዩ መለያ እንዲኖረው ያደረጉ የሀይማኖት ሰዎች እነማን ናቸው ብለን ወደ ኋላ ሄድ ብለን እናያለን።
የኢትዮጵያ ታሪክ ፈተና ውስጥ ከገባባቸው ቀውሶች አንዱ በጥምቀት በዓል የተነሳ ነው። አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የሚገኘው የታሪክ ትምህርት ክፍል ለዘመናት ሲያስተምር የቆየው ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ማለትም በ330 ዓ.ም እንደሆነ ያወሳል። ዘመኑ ደግሞ በኢዛና እና በሳይዛና የአገዛዝ ወቅት ነው። የታሪክ ትምህርት ክፍሉ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ በኢዛና ዘመነ መንግስት ገባ ሊል የቻለበት ዋናው ምክንያት ደግሞ አክሱም ውስጥ በድንጋይ ላይ የተፃፉትን መረጃዎች በመያዝ ነው። ከንጉስ ኢዛና በፊት የነበሩት ነገስታት ክርስትናን በይፋ መቀበላቸውን የሚገልፅ መረጃ ማግኘት አልተቻለም። ነገር ግን በዘመነ ኢዛና ወቅት የተገኘው መረጃ እንደሚያመለክተው ኢዛና ክርስቲያን መሆኑን የሚገልፅ የድንጋይ ላይ ፅሁፍ በመገኘቱ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን (በ330 ዓ.ም) እንደሆነ ተፅፏል።
ከዚሁ ጋር አያይዞ የታሪክ ትምህርት ክፍሉ ሲያስተምር የቆየው ስለ መጀመሪያው የኢትዮጵያ ጳጳስም ጭምር ነው። የኢትዮጵያ የመጀመሪያው ጳጳስ የሚባሉት ፍሬመናጦስ ናቸው። እርሳቸውም ጵጵስናን ወደ ውጭ ሄደው ተቀብለው የመጡት በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስለሆነ ትምህርት ክፍሉ ይሄንንም መረጃ በአጋዥነት ይወስደዋል። በአጠቃላይ አራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ ክርስትናን በይፋ የተቀበለችበት ወቅት ነው በሚል የታሪክ ምሁሮቻችን ሲያስተምሩ ቆይተዋል፤ እያስተማሩም ናቸው።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ደግሞ ይሄን ከላይ የሰፈረውን ኀሳብ በፍፁም አትቀበለውም። ቤተ-ክርስትያኒቱ እንደምትገልፀው ከሆነ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በ34 ዓ.ም ነው። ይህ ማለት ክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ ላይ ከተጠመቀ በኋላ ባሉት አራት ዓመታት ውስጥ ነው። ስለዚህ በሀገራችን የታሪክ አፃፃፍ ውስጥ ሰፊ ክፍተት የሚታይበትን ሁኔታ መገንዘብ እንችላለን። ምክንያቱም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሃይማኖት ገለፃ እና በታሪክ ዲፓርትመንት ገለፃ መካከል ከሶስት መቶ ዓመታት በላይ የታሪክ ክፍተት አለ። ይሄ ክፍተት ከየት መጣ?
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደምትገልፀው እየሱስ ክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ ላይ የተጠመቀው በ30 ዓመት እድሜው ነው። መፅሀፍ ቅዱስም እንደሚያወሳው ኢትዮጵያዊው ጃንደረባም ወደ ስፍራው ሄዶ ተጠምቋል። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ ተመልሷል፤ አስተምሯል ይላሉ። ይህ ጃንደረባ በወቅቱ “የኢትዮጵያ የገንዘቧ አዛዥ ነበር” የሚል የቤተ-ክርስትያኒቱ ታሪክ አለ። ዲያቆን ብርሃኑ አድማስ ይሄን አባባል ሲያስረዳ በአሁኑ ወቅት የገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ሚኒስትር እንደማለት ነው ይላል። ስለዚህ ጃንደረባው በሐገሪቱ ስርዓተ-መንግስት ውስጥ ከፍተኛ ባለስልጣን እንደነበር ብርሃኑ አድማስ ይጠቁማል። በዚህም መሰረት ኢትዮጵያ በመንግስት ደረጃ ክርስትናን የተቀበለችው በጃንደረባው አማካኝነት በ34 ዓ.ም ነው በሚል የቤተ-ክርስትያን መረጃዎች ያመለክታሉ።
ለመሆኑ እየሱስ ክርስቶስ የተጠመቀው በ30 ዓ.ም ከሆነ ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት በ34 ዓ.ም ክርስትና ገባ ማለት ይቻላል የሚል ጥያቄ መነሳቱ አይቀርም። ለዚህ እንደመልስ የሚሰጠው ደግሞ ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ እስኪመለስ ድረስ ወደ አራት ዓመታትን ስለፈጀበት እንደሆነም ያወሳሉ።
የመጀመሪያውን የኢትዮጵያን ጳጳስ የፍሬመናጦስን ጉዳይስ ቤተ-ክርስትያኒቱ እንዴት ታየዋለች? የሚል ጥያቄም መነሳቱ አይቀርም። ፍሬመናጦስ ጵጵስናን ለመቀበል የሄዱት ኢትዮጵያ ክርስትያን ስላልሆነች አይደለም። መጀመሪያም ክርስትያን ስለሆነች ነው፤ ጵጵስና የሚከተለው። ክርስትናው ሳይኖር፤ ሳይሰበክ ጵጵስናው ሊኖር አይችልም። ስለዚህ ፍሬመናጦስ ጳጳስ ሊሆኑ የሄዱት መጀመሪያውኑ ኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትና ስለነበረ ነው በማለት ያስረዳል የኦርቶዶክስ ታሪክ። እንደውም ክርስትናን እና ግዕዝን ለፍሬመናጦስ ያስተማሯቸው ኢትዮጵያዊያን ሊቃውንት እንደሆኑም ይወሳል።
የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ወደ ሐገሪቱ ክርስትና ገባ ብላ የምትገልፀው ከእየሱስ ክርስቶስ ጥምቀት ጋር በተያያዘ ነው። የታሪክ ምሁራን ደግሞ በመንግስት ደረጃ ኢዛና ክርስትያን ሆኛለሁ ያለው በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው ይላሉ። እስከ ዛሬ ድረስ ልዩነቱ መፍትሄ ሳይኖረው ጥምቀትን ለብዙ ዘመናት እያከበርን ነው።
የፀሐፍት ውዝግብ
በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 8 ቁጥር 26 ላይ “የእግዚአብሔር መልአክ ፊልጶስን ተነስና ከኢየሩሳሌም ወደ ጋዛ በሚወስደው መንገድ ወደ ደቡብ ሂድ አለው። ያ መንገድ የበረሃ መንገድ ነበር። እርሱም ተነስቶ ሄደ። እነሆ ኢትዮጵያዊ ጃንደረባ ለእግዚአብሔር ሊሰግድ ወደ ኢየሩሳሌም ሄዶ ነበር። ይህ ሰው ሕንደኬ ለተባለች የኢትዮጵያ ንግስት ባለሟልና የገንዘብዋ ሁሉ አዛዥ ነበረ። እርሱ ወደ ሐገሩ ሲመለስ በሰረገላ ተቀምጦ የነብዩ የኢሳይያስን መጽሐፍ ያነብ ነበረ” በሚል የተፃፈውንና ዝርዝሩንም በመጠቃቀስ የቤተ-ክርስትያኒቱ ፀሐፊያን ክርስትና የገባው በ34 ዓ.ም ነው ይላሉ።
ብፁዕ አቡነ ጐርጐርዮስ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን ታሪክ፡- በተባለው መፅሐፋቸው ገፅ 20 ላይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው ጃንደረባው በፊልጶስ ከተጠመቀ በኋላ መሆኑን ያወሳሉ። ከዚሁ ከርሳቸው ሃሳብ ጋር በተያያዘ አማረ ከፈለ ብሻው፤ ኢትዮጵያ! የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የስልጣኔ ምንጭ ናት በተሰኘው መፅሐፋቸው ደግሞ ከገፅ 145-149 ይህንኑ ሃሳብ አፅንኦት ሰጥተውበት ፅፈዋል። ዘመድኩን በቀለ፤ ቅዱሳን መካናት በኢትዮጵያ በተሰኘው መፅሐፋቸው በገፅ 4 ላይ ክርስትና ወደ ኢትዮጵያ የገባው በጃንደረባው አማካኝነት በ34 ዓ.ም ነው ይላሉ። ሐመር መጽሔት ነሐሴ 1987 ዓ.ም ገፅ 20 ላይ ይህንኑ ሃሳብ ያጐላዋል። በ1991 ዓ.ም የታተመው ሌላኛው ሐመር መጽሔትም በገፅ 30 ላይ ክርስትና ከጃንደረባው ጥምቀት ጋር ተያይዞ ወደ ኢትዮጵያ እንዴት እንደገባ ዘርዝሮ ፅፏል።
የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ታሪክ በማለፊያ የገለፃ ጥበብና ዕውቀት የፃፉት ሉሌ መላኩ፤ የቤተ-ክርስትያን ታሪክ በተሰኘው መጽሐፋቸው ገፅ 123 ላይ እንዲህ ብለዋል።
“ጃንደረባውም ከፊሊጶስ የተማረውን የክርስትና ትምህርት ዜና ለኢትዮጵያ ህዝብ አሰማ። ስለዚህ ከ35 ዓ.ም እስከ 330 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ህዝብ ከኦሪቱ ጋር ጥምቀትን ተቀብሎ ቆየ። እስከ ዛሬ ድረስ ቤተክርስቲያኖች ዘንድ የሚፈፀሙት ከህገ ኦሪት የተወረሱት እንደ ታቦት፤ ግርዛት፤ የአሳማ ሥጋ አለመብላትና የመሳሰሉት የኢትዮጵያ ህዝብ ከኦሪት ወደ ክርስትና እምነት ሲሸጋገር የጠበቃቸው ናቸው” ካሉ በኋላ ገፅ 124 ላይ ደግሞ “በወንጌላዊ ማቴዎስና በሕንደኬ ጃንደረባ ተሰብካ የነበረች ክርስትና በኢትዮጵያ ተስፋፋች” ሲሉ ፅፈዋል።
በአጠቃላይ እነዚህ ከላይ የሰፈሩት ፀሐፊያንና የዩኒቨርሲቲያችን የታሪክ ምሁራን የሚጋጩበት አመለካከት ይሄው የጥምቀት በዓል ነው። የዩኒቨርሲቲው የታሪክ ምሁራን መጽሐፍ ቅዱስን እንደ ምንጭነት አይቀበሉትም። የትምህርቱም ስርዓት በዚያ መልኩ አልተቀረፀም። ታሪክ የሚያምነው እጅ ላይ ባሉት ተጨባጭ መረጃዎች አማካኝነት ነው የሚል ሃሳብ ይሰነዝራሉ። ስለዚህ በ330 ዓ.ም ላይ መንበረ ስልጣን ላይ የነበረው የኢትዮጵያ ንጉስ ኢዛና ከፓጋን እምነት ወደ ክርስትና ተለወጥኩ ያለበት ዘመን ኢትዮጵያ በመንግስት ደረጃ ክርስትናን በይፋ የተቀበለችበት ነው በማለት ይገልፃሉ።
ኢትዮጵያ ውስጥ ክርስትና የገባው በ34 ዓ.ም ነው ብለው ከሚከራከሩት ፀሐፊያን አንዱ የሆነው ዲ/ን ብርሃኑ አድማስ ነው። እርሱም እንደሚያወሳው፤ ከመፅሐፍ ቅዱስ ውጪም ያሉት ታሪክ ፀሐፊዎች የኢትዮጵያን ክርስትና በ34 ዓ.ም እንደተጀመረ ፅፈዋል ይላል። ለምሳሌ በአለም ላይ የታወቀው የቤተ-ክርስትያን ታሪክ ፀሐፊው አውሳቢዮስ በሁለተኛ መፅሐፉ ላይ እንደገለፀው ጃንደረባው ከተጠመቀ በኋላ ወደ ሐገሩ ኢትዮጵያ መጥቶ ከመቶ በላይ የክርስትና እንዲሁም የፀሎት ቤቶችን ማሰራቱን ፅፏል ይላል ብርሃኑ። ስለዚህ ክርስትናን ያስፋፋው ጃንደረባው ነው በማለት ብርሃኑ ሃሳቡን ይሰነዝራል። ከአውሳቢዮስ ሌላ ሄኔርዮስ የተባለ የቤተ-ክርስትያን ታሪክ ፀሐፊ በጉዳዩ ላይ ዘርዝሮ እንደፃፈ ብርሃኑ ይገልፃል።
አንዳንድ የሚገርሙ ሃሳቦችም አሉ። እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ገፀ-በረከት ያቀረቡለት ሰብዓ ሰገል የሚባሉት፤ ኢትዮጵያዊያኖች ናቸው ብለው የፃፉም አሉ። ለምሳሌ መራሪስ አማን በላይ ጉግሳ በተባለ መፅሔት ቁጥር ሶስት ላይ፤ እና አማረ አፈለ ብሻው፤ ኢትዮጵያ የሰው ዘር የተገኘባት የእምነትና የስልጣኔ ምንጭ ናት በተባለው መፅሐፋቸው ከገፅ 127-122 ላይ እንዲሁም ሌሎችም ፀሐፍት ይሄን አባባል በማብራራት ክርስትናን ኢትዮጵያ የምታውቀው ገና ክርስቶስ ከመወለዱ በፊት ነው በማለት ያወሳሉ። ክርክሩ እንዲህ እያለ ይጓዛል። መቋጫው ግን እስካሁን አልተበጀለትም።
ወደ ዛሬው የጥምቀት በዓል እንምጣ። ኢትዮጵያስ የጥምቀት በዓልን ከመቼ ጀምራ ነው እያከበረች የመጣችው የሚል ሃሳብ መነሳቱ አይቀርም። በፅሁፍ የተቀመጡ ሰነዶች ባይገኙም ታሪኩ የረጅም ጊዜ ሂደት እንዳለው አባቶች ያወሳሉ። በተለይ በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ቅዱስ ያሬድ ልዩ ልዩ የዜማና የቅዳሴ ስልቶችን በማስተዋወቁ አብዛኛው ታሪክ ከዚሁ ዘመን ላይ ይነሳል።
ታቦታት ከመንበራቸው ተነስተው፤ ተጉዘው፤ ውጭ አድረው፤ እንደገና በአጀብና በእልልታ ተከበው ወደ መንበራቸው የሚመለሱበትና የጥምቀቱም ስርዓት እንዲህ እንዳሁኑ እየተከበረ የመጣው ደግሞ ከታላቁ የኢትዮጵያ ንጉስ ከቅዱስ ላሊበላ ዘመን ጀምሮ እንደሆነ ሰነዶች ያመለክታሉ። ይሄ ማለት ደግሞ በ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ነው።
ጐንደርና ጥምቀት
ጐንደር ላይ የጥምቀት በዓል እጅግ በደመቀ መልኩ ይከበራል። በአሁኑ ወቅት በአለም ላይ ጥምቀት ሲባል ጐንደር ጐልታ ትነሳለች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶስ ተዋህዶ ሃይማኖት ውስጥ ጐንደር እንዴት የጥምቀት በዓል ማክበሪያ ዋነኛዋ ማዕከል ሆነች? በአሁኑ ወቅት ከፍተኛ የቱሪስት ፍሰትን እያስተናገደች ያለችው ጐንደር፤ የታቦታት ምድር ነች እየተባለ ይነገራል። እንዴት?
በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ 44 ታቦታት አሉ ተብሎ ይታሰባል። እነዚህ ታቦታት ደግሞ በሙሉ የሚገኙት በጐንደር ከተማና ዙሪያዋ ነው ተብሎ ይታመናል። በዚህም የተነሳ የጐንደር ከተማ ዋነኛዋ የኦርቶዶክስ አማኒያን መዳረሻ ወይም ማዕከል ናት በሚል ትታወቃለች። ጥያቄው እነዚህ ሁሉ ማለትም 44ቱ ታቦታት እንዴት ጐንደር ውስጥ ተሰባሰቡ የሚለው ነው። በዘርፉ ምርምር ያደረገው ብርሃኑ አድማስ እና ሌሎች በርካታ ታሪክ ተመራማሪዎች በጉዳዩ ላይ ሃሳብ ሰጥተዋል።
ጐንደርን የኦርቶዶስ ሃይማኖት ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች አንዱ ከጽላተ ሙሴ ጋር የተያያዘው ጉዳይ ነው። ቀዳማዊ ምኒልክና አጃቢዎቹ ጽላተ-ሙሴን ንጉስ ሰሎሞን ሳያውቅና ሳይሰማ ከእየሩሳሌም አሸሽተው ወደ አክሱም አምጥተው ነበር። ከዚያም ንጉስ ሰሎሞን ሰራዊት ይዞ መጥቶ ይወጋናል፤ ጽላቱንም ይወስድብናል የሚል ስጋት በኢትዮጵያዊያን ዘንድ አድሮ ነበር። ስለዚህ ጽላቱን አሸሽቶ ሰው በቀላሉ ወደማይደርስበት አካባቢ ለማስቀመጥ ተወሰነ። በዚህም መሠረት በጣና ሃይቅ ላይ ጣና ቂርቆስ ላይ ተቀመጠ። እንግዲህ ጐንደር ከኦርቶዶክስ እምነት ጋር መቆራኘት ጀመረች። ጽላቱን ተከትለው ሊቃውንት በስፍራው መሰባሰብ ጀመሩ። አቡነ ሰላማ እና ቅዱስ ያሬድም እዚያ መጥተው እንደቆዩ አጥኚዎች ይገልፃሉ። ይሄ እንግዲህ አንደኛው ምክንያት ነው።
ጐንደርን የክርስትና ማዕከል ካደረጓት ሁኔታዎች መካከል በሁለተኛ ደረጃ የሚጠቀሰው የዮዲት ጉዲት የጥፋት ዘመን ነው ብለው ማብራሪያ ይሰጣሉ እነ ብርሃኑ። ዮዲት ጉዲት በአክሱም ስልጣኔ ላይ ጠንካራ ክንዷን አሳርፋ በርካታ ጉዳት ስታደርስ አያሌ ቅርሶችና ታቦታት ወደ ጣና መሸሽ ጀመሩ። ቀሳውስትና ሊቃውንትም አብረው ከታቦታቱ ጋር በመጓዝ በጐንደር ዙሪያ መከማቸት ጀመሩ። ይህንን ጉዳይ አክሊለብርሃን ወልደቂርቆስም ፅፈውታል።
በሶስተኛ ደረጃ ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች የአንበሳ ድርሻውን የሚወስደው የግራኝ መሐመድ መነሳት ነው። ግራኝ መሐመድ ከምስራቅ ኢትዮጵያ ተነስቶ ክርስቲያኖችን እና የክርስትና ተቋማት ላይ ጉዳት እያደረሰ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ መጓዝ ጀመረ። በየስፍራው ያሉ ቀሳውስትና ሊቃውንትም የግራኝን ጦርነት በመሸሽ ታቦታትን፤ መፃሕፍትን እና ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስትያን መገልገያዎችን በመያዝ በጣና እና በዙሪያው መከማቸት ጀመሩ። እነዚህ የታሪክ አጋጣሚዎች ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ መናኸሪያ እያደረጓት መጡ።
ከሁሉም በላይ ደግሞ የሚጠቀሰው የግራኝ መሐመድ አሟሟት ነው። ግራኝ መላው ኢትዮጵያን ከያዘ በኋላ መንግስት ሆኖ ኢትዮጵያን ሊመራ የቀረው አንድ ዘመቻ ብቻ ነበር። ይህም ጐንደርን ነው። 15 ዓመታት ሙሉ ድል በድል ሆኖ የተጓዘው ግራኝ ጐንደር አካባቢ ዘንታራ በር በምትባል ቦታ ላይ ተገደለ። በወቅቱ የኢትዮጵያ ንጉስ ተብሎ የሚጠራው አፄ ገላውዲዮስና ተከታዮቹ የ15 ዓመታቱን አስከፊ ጦርነት ጐንደር ላይ አቆሙት፤ ፈፀሙት። እናም ጐንደር ከሃይማኖት ማዕከልነቷም አልፋ የድል ማብሰሪያ ምድር ሆነች ይላሉ ፀሐፊዎች። በዚህም ምክንያት የኢትዮጵያ መዲና እየሆነች መጣች።
ጐንደር በልዩ ልዩ የታሪክ አጋጣሚዎች የታቦታት፤ የቀሳውስት፤ የሊቃውንት፤ የመፃህፍት እና የኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑ በርካታ ጉዳዮች የተከማቹባት ስፍራ ሆነች። አፄ ፋሲልም በ1624 ዓ.ም ወደ ስልጣን ሲመጡ ከተማዋን የኢትዮጵያ መናገሻ አድርገው ቆረቆሯት። ዛሬም ድረስ የአለምን ቱሪስቶች ከሚያማልለው ቤተ-መንግስታቸው በተጨማሪ ሰባት አብያተ-ክርስትያናት” በዘመነ ስልጣናቸው ማሰራታቸውን የጐንደርን ታሪክ ጠንቅቆ የሚያብራራው አሁን የኔ አፄ ፋሲል ቤተ-መንግስት ኃላፊ የሆነው ጌትነት ይግዛው ንጉሴ ነው። እርሳቸው መጤ የሚሉትን ሃይማኖት ሁሉ ተፅእኖ እያሳደሩበት የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን እጅግ በጠነከረ መልኩ ጐንደር ላይ አስፋፉ። ከዚህ ሁሉ በኋላ ጐንደር ማበብ (Flourish) ማድረግ ጀመረች ይላሉ ፀሐፊዎቹ።
የጥምቀት በዓል አከባበር ላይ የተሰራው፤ ክርስትና በኢትዮጵያ እና የጐንደር ጥምቀት የሚሰራው ዶክመንተሪ ፊልም እነዚህን ታሪኮችና ሌሎችንም አጠቃሎ መያዙን በዚህ አጋጣሚ መግለፁ ጠቀሜታው የጐላ ነው።
የጐንደር ጥምቀት የሚከበረው አፄ ፋሲል ባሰሩት ዋና የመዋኛ ስፍራቸው ላይ ነው። በፋሲል የመዋኛ ቦታ ላይ ከመቼ ጀምሮ ነው ታቦታት ከያሉበት አብያተ ክርስትያናት ወጥተው፤ እዚያ አርፈው፤ ከዚያም ጥምቀት በዓል ማክበር የተለመደው?
ዛሬ የአለም ቱሪስቶችን ጨምሮ በርካታ ኢትዮጵያዊያን ከያሉበት ተሰባስበው በአፄ ፋሲል የመዋኛ ገንዳ ላይ ጥምቀትን የሚያከብሩት ጅማሮው የተከሰተው በአፄ ሰሎሞን ዘመነ መንግስት (ከ1770-1773) ለሶስት ዓመታት በስልጣን ላይ በቆየው መሪ ነው። አፄ ሰሎሞን የአፄ ፋሲል አምስተኛ ትውልድ ሲሆን፤ የአዲያም ሰገድ ኢያሱ የልጅ ልጅ ነበር። አፄ ሰሎሞን ጥምቀት እዚያ የመዋኛ ስፍራ ላይ እንዲከበር ያደረገው በነገሰ በመጀመሪያው ዓመት ማለትም በ1770 ዓ.ም እንደሆነ ያሬድ ግርማ፤ የጐንደር ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ ይገልፃሉ።
የጐንደርን ጥምቀት ለማየት እና ለማክበር የመጡት ምዕመናንና ምዕመናት ቁጥራቸው እጅግ ብዙ ስለሆነ በአሁኑ ወቅት ጐንደር ከተማ ውስጥ ያሉት ሆቴሎች ሁሉ በእንግዶች መያዛቸውን የከተማው ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ገልፆልኛል። የመኝታ ክፍሎችን ያጡ እንግዶች አቅራቢያ ባሉት አዘዞ እና ባህርዳር ከተሞች አርፈዋል።
የጥምቀት በዓል እየሱስ ክርስቶስ ከተጠመቀበት ከዮርዳኖስ ወንዝ /ፈለገ ዮርዳኖስ/ ጀምሮ በኢትዮጵያው ጐንደር ፋሲለደስ ድረስ ለዘመናት እየደመቀ መጥቷል። በአሜሪካ የኮርኔል ዩኒቨርሲቲ የአፍሪካ ታሪክ መምህር የሆኑት ፕ/ር አየለ በከሬ እዚህ አዲስ አበባ መጥተው የሰጡኝ መግለጫ የጐንደር ታሪክ፤ ጥምቀት፤ 44 ታቦታት ታሪክና የኦርቶዶክስ አማኒያን ማዕከል መሆኗን በአሁኑ ወቅት አለም በሰፊው አውቆታል ብለውኛል። እንደ ፕሮፌሰር አየለ ገለፃ፤ Wonders of the African World የተሰኘው የፕሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ ዶክመንተሪ ፊልም አፍሪካን ከጐንደር ጀምሮ የቀድሞ ስልጣኔዋን ስለሚያሳይ ዝናዋ እየናኘ መምጣቱን አውግተውኛል። ስለዚህ ዛሬ ዛሬ የጥምቀት በዓል ሲጠራ ኢትዮጵያ ደምቃ የምትታይበት ቀን እየሆነ መጥቷል። መልካም በዓል።¾

 

ይምረጡ
(1 ሰው መርጠዋል)
855 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us