እስኪ ቴአትር እንይ

Wednesday, 19 April 2017 12:38

 

በጥበቡ በለጠ

በቴአትር ጥበብ ጠቀሜታ ላይ ክርክር የተጀመረው ገና ከክርስቶስ ልደት በፊት በ400 አ.አ አካባቢ በፕሌቶ እና የፕሌቶ ተማሪ በነበረው በአርስቶትል ነው። የሶቅራጥስ ደቀመዝሙር የነበረው ፕሌቶ በምድር ላይ ያለው የትኛውም በስሜት ህዋሶቻችን የምንረዳው አለም የማናየው እና በስሜታችን የማንረዳው አለም ነፀብራቅ ነው የሚል ፍልስፍና አለው። ከዚህ ፍልስፍናው በመነሳት ኪነ-ጥበብ ዋጋ የሌለው ነው ይላል። ይህ የፕሌቶ አባባል ኪነ-ጥበብ የእውነተኛው (የገሀዱ) አለም ነፀብራቅ ነው የሚለውን አስተሳሰብ በመቃወም የቀረበ ሲሆን ለፕሌቶ የገሀዱ አለም እራሱ የማይታየው እና የማይዳሰሰው አለም ነፀብራቅ ነው እንጂ እውነት አይደለም። ስለዚህም የኪነ-ጥበብ ስራ ከእውነት ሁለት እጅ የራቀ ስለሆነ ዋጋ የሌለው እንደሆነ ይናገራል።


ቪንሲትባሪ የተሰኘው ፈላስፋ ፊሎሶፊ በተሰኘው መፅሐፉ ‘‘ጥበብ በተመልካቹ ትክክለኛ እውቀት የማይሰጥ ነው ብሎ ስለሚያምን ፕሌቶ ዘ ሪፐብሊክ በተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ ቦታ የሚሰጠው አይደለም’’ ሲል ያስቀምጣል።


የፕሌቶ ተቃውሞ በአውሮፓ ታሪክ የጨለማው ዘመንን ተከትሎት በመጣው ከ9 መቶ ዓመተ ምህረት እስከ 11ኛው እና 12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በነበረው መካከለኛው ዘመን ውስጥም በቤተክርስቲያን ሰዎች አማካኝነት ቀጥሎ ነበር። በተለይ የመካከለኛው ዘመን ቤተክርስቲያን ቴአትር ከሃይማኖት እውቀቶች ውጪ ይሰብካል፤ ሰዎችን ያሳስታል ብላ ስለምታመን የትኛውም ስፍራ እንዳይታይ መአቀብ ጥላ ነበር።


ልክ እንደ መካከለኛው ዘመን ቴአትር ምንም አይጠቅምም በሚል ሙሉ በሙሉ መአቀቡ አይጣልበት እንጂ ሶሻሊዝምን በሚከተሉ ሀገሮችም ቴአትር (በተለይ እውናዊ ቴአትር) ለማኀበራዊ ለውጥ የማይጠቅም፤ የላብ አደሩን ትግል ወደፊት የማያራምድ፣ ውበትን አብዝቶ እና እውቀትን አሳንሶ ስለሚሰጥ ሰዎች እውቀት በቀላሉ እንዲያገኙ የማያደርግ ጥበብ እንደሆነ ያስቀምጣሉ።


ከሶሻሊስት እና አምባገነን ሀገሮች በተቃራኒው ቴአትር ምንም አይነት አስተምሮታዊ እና ማኀበራዊ ፋይዳ ሊኖረው አይገባም የሚሉት ጥበብ ለጥበብ ደንታ (Art for Art sake) አቀንቃኞች ናቸው። የዚህ ሀሳብ አቀንቃኞች ‘‘ጥበብ ምንም ጥቅም አይሰጥም’’ ብለው ሲነሱ ከሶሻሊስት ሀገሮች እጅጉን በተለየ መንገድ ነው። የሶሻሊስት ሀገሮች ቴአትር ልብ ስለሚያንጠለጥል፣ እጅጉን ለውበት ስለሚጨነቅ በቀላሉ እውቀትን አያስተላልፍም በሚል ተነሳስተው ቴአትር አይጠቅምም ይላሉ። የጥበብ ለጥበቡ ደንታ አቀንቃኞች ደግሞ ቴአትር ለማስተማር እና ለማሳወቅ ሲል ልብ አንጠልጣይነትን ወይም ውበትን አይፈጥርም። ስለዚህ ማስተማርም ማሳወቅም የለበትም ይላሉ። በዚህም ሀሳብ ተነሳስተው የጥበቡ ለጥበቡ ደንታ አቀንቃኞች የቴአትርን የማስተማር እና የማሳወቅ ባህሪ ከውስጡ አውጥተው ውበትን ብቻ በስራቸው ውስጥ ይፈጥራሉ ያሳያሉም።


ዘ ቴአትር የተሰኘው መፅሐፍ፤ በተለይ ቴአትር በፀሐፌ-ተውኔቱ ምናብ የሚፈጠር ሰለሆነ ተመልካቹ ፀሀፌ-ተውኔቱ ያነሳውን ሃሳብ አምኖ ለመቀበል እና ለውጥን ለማምጣት ቁርጠኝነትን ላያሳይ ይችላል በማለት የቴአትርን ጠቀሜታ የሚያጠይቁ ሰዎች እንዳሉ አንስቶ ይገኛል።


ኢማኑኤል ካንት በመባል የሚታወቀው ፈላስፋም ቴአትር ከቁምነገር ይልቅ ወደቀልድ የሚያደላ ነው በማለት ጥቅም የሌለው እንደሆነ ይናገራል።
‘‘ቴአትር አይጠቅምም’’ የሚለው አስተሳሰብ በመፃህፍት ብቻ ሳይሆን በአጠገባችን ያሉ ሰዎችም እምነት ነው። በአንድ ወቅት ‘‘ቴአትር ያስተምራል፣ ያሳውቃል እንዲሁም ለመኀበራዊ ለውጥ ይጠቅማል የምትሉት ውሸት ነው’’ በማለት ክርክር የተገጠመበትን ሁኔታ አስታውሳለሁ። ቴአትር አይጠቅምም የሚሉት ወገኖች ‘‘ቴአትርን ለማስተማሪያነት ስታቀርበው ስህተት የሆኑ ነገሮችን ለማረሚያ ነው። ለምሳሌ ሴተኛ አዳሪነት ጥሩ አይደለም ብለህ ለማለት በምትሞክርበት ጊዜ አንተ መጥፎ ነው ያልከውን በቅን ጎኑ የሚወስዱት አሉ። ሌላው ሰዎች በባህሪያቸው መሞከር የሚፈልጉ ፍጡራን ናቸው። ስለዚህ መጥፎ ነው ያልከውን ነገር ሊሞክሩ ይችላሉ። በዚህ አይነት ሁኔታ ብዙ መጥፎ የሆኑ ነገሮችን ልታስተምር ትችላለህ’’ ይላሉ። በተለይ ሃይማኖታዊ አቋም ያላቸው ቴአትሮች ለአለማዊ (መጥፎ) ተግባር ከዋለ አለማዊነትን (መጥፎነትን) የሚሰብክ ነው ብለው ያስባሉ።


ቴአትር አይጠቅምም ከሚለው ሀሳብ ወጥተን ቴአትር ይጠቅማል ወደሚለው ሀሳብ ስናመራ የቴአትር ጠቀሜታ መነገር የጀመረው ከፕሌቶ አስቀድሞ እንደነበር መገመት ይቻላል። ምክንያቱም ፕሌቶ ቴአትር አይጠቅምም የሚለውን ሀሳብ ለማንሳት ከሱ አስቀድሞ ቴአትር ይጠቅማል፣ እውነተኛው አለምም የተቀበለው ነው የሚል ሀሳቡ መኖር ስለነበረበት ነው።


ከላይ በተደጋጋሚ ያነሳነው የፕሌቶ ተቃውሞ የገጠመው የራሱ ደቀመዝሙር በነበረው በአርስቶትል ነው። ለአርስቶትል እውነት በስሜት ህዋሳችን የምንረዳው ሁሉ ነው። ሰው እና በገሃዱ አለም የሚገኝ ነገር ሁሉ ለአርስቶትል እውነት ነው። ሰው ስንል ደግሞ ስጋ እና መንፈስ (ስሜት) ያለው ፍጡር ነው። ነገር ግን መንፈስ ወይም ስሜት ተጨባጭ አይደለም። ተጨባጭ አይሁን እንጂ ሰዎች ስለ አለም ያላቸውን እምነት አጭቀው የሚያኖሩበት ነው። አንድ የኪነ-ጥበብ ሰራ ደግሞ ከያኒው በመንፈሱ ውስጥ ስለአለም ያለውን አመለካከት የሚያወጣበት ነው። ስለዚህ ለአርስቶትል ቴአትር ኢ-ተጨባጭ የሆነው የሰው ልጅ ስሜት ተጨባጭ ሆኖ የሚገለፅበት ነው።


ይህንን የአርስቶትልን ሀሳብ የሚደግፈው የሳይኮአናሌስስ አባት ተብሎ የሚጠራው ሲግመንድ ፍሮይድ ነው። ለፍሮይድ ሰው ሊያስታውስ የማይፈልጋቸውን ትላልቅ ፍላጐቱን እና ድርጊቱን የሚደብቅበት የአእምሮ ክፍል አለው። ነገር ግን ፍላጎቱን እና ድርጊቱን ደብቆ ለሁሌውም ማቆየት አይቻለውም። ስለዚህም ፍላጐቱ እና ድርጊቱ በህልሙ በንግግሩ በድርጊቱ ሳያውቀው ይገለፁበታል፤ በፀፌ ተውኔቱም በውስጡ ያጨቃቸውን ፍላጎቶች ሳያውቀው ይፅፋቸዋል። ስለዚህም ኪነ ጥበብ ሊታወስ የማይፈለግ ነገር ግን ሊረሳ የማይችል ፍላጐት ወይም የተደበቀ ማንነት መግለጫ ነው።


አርስቶትል ፖየትሪ “POITERY” የተሰኘው መፅሐፍ ውስጥ ጥበቡ ከታሪክ ይልቅ አለም አቀፋዊ የሆነ እና የአለምን እውነት በውስጡ የያዘ እንደሆነ ያስቀምጣል። አለም አቀፋዊ ከመሆኑ ባሻገር ተፈጥሮን በትክክል የሚገልፅ ነው ይላል። እንደውም ፍልስፍናዊ ስለሆነ ህይወትን በመመርመር ፍፁም እውነት የሆነውን የአለም ገፅታ ይናገራል ብሎ ፅፏል።


ፕሌቶም እኛ እውነተኛ (ገሀድ) ብለን የምናምነው አለም እውነት ነው ብሎ አያስብም። ስለዚህም ነው ቴአትር የእውነተኛው አለም ነፀብራቅ አይደለም የሚለው እንጂ እውነት ያልሆነው አለም ቅጂ እንደሆነ ግን በተዘዋዋሪ ይናገራል። እንደውም ለመኀበራዊ ለውጥ ካልዋለ መአቀብ ሊጣልበት እንደሚገባም ይናገራል።


ከ1866-1952 የኖረው የኢጣሊያኑ ፈላስፋ ቤንዴቶ ክሮብ ልክ እንደ አርስቶትል ሁሉ ቴአትር ከአእምሮ የሚወጣ እንደሆነ ያስባል። ከአርስቶትል በተለየ ሁኔታ ክሮስ ጥበብ ስለ አነድ ነገር የጠለቀ እውቀት የሚሰጥ ነው ብሎ ያስባል።


ቴአትር እውቀት ይሰጣል ከሚለው አስተሳሰብ በተጨማሪ ቴአትር ሰዎች የደረሱባቸውን ፖለቲካዊ ተፅእኖዎች የሚቃወሙበት እንደነበር ታሪክ ያወሳል። በተደጋጋሚ ስሙን ያነሳነው አርስቶትልም ትራጄዲ የከፍተኛውን (የነገስታቱን) ኮሜዲ የዝቅተኛውን ማኀበረሰብ ህፀፅ ማሳየት አለበት ሲል ይበይናል። በርግጥም በግሪክ የቴአትር ታሪክ ውስጥ ቴአትር ፖለቲካዊ ብልግናዎችን የማጋለጥ ጠቀሜታ ነበረው። በተለይ የግሪክ ጥንታዊ (ኦልድ) ኮሜዲ ተብሎ የሚጠራው ዘመን ፖለቲካዊ ሀሳቦችን እና ድርጊቶችን በመሄየስ ቀዳሚውን ስፍራ የያዘ ጥበብ እንደነበረ ዊኪፒዲያ የተሰኘው የመረጃ መረቡ ያወሳል። ስለዚህም ቴአትር ፖለቲካዊ ስህተቶችን ማሳየት አንዱ ጠቀሜታው ነው ብሎ ማስቀመጥ ይቻላል።


ከክርስቶስ ልደት በኋላም የነፃነት ቴአትር (Theatre for liberation)፣ የጭቁኖች ቴአትር (Theatre of the oppressed)፣ የሴታዊነት ቴአትር (Feminist theatre) ወዘተ በመባል የሚጠሩት የቴአትር አይነቶች ሰዎች ለለውጥ እንዲነሱ በማድረግ የትግል መሳሪያ የመሆንን ግልጋሎት የሰጡ እና እየሰጡ የሚገኙ ናቸው።


ከላይ አንስተናቸው የነበሩት የሶሻሊስት ሀገራትም ቴአትር አይጠቅምም ብለው አልቀሩም። ይልቁንም የቴአትርን ውበት የመፍጠር አቅም በመቀነስ እና የማስተማር አቅሙን በማጉላት አመክኖአዎ፣ ኤፒክ (Epic) የተሰኘ ቴአትር አይነት ፈጥረው ቴአትርን በእጅጉ ተጠቅመውበታል። እንደ ብረሽት የመሳሰሉ ሰዎች የፈጠሩት አመክኖአዊ ቴአትር ሶሻሊስት በሆኑ ሀገሮች ማኀበረሰቡን ማርክሳዊ ፅንሰ ሀሳቦች በማጥመቅ፤ ላብ አደሩን በማደራጀት እና ለለውጥ ትግል በማንቀሳቀስ ጠቅሟል።
ቴአትር በታሪክ ውስጥ ፖለቲካዊ ጠቀሜታ ብቻ አልነበረም የነበረው። ለቴአትር በሯን ዘግታ የነበረችው የመካከለኛው ዘመን ቤተክርስቲያንም በሯን ለቴአትር ክፍት ካደረገች በኋላ ወንጌልን ማስፋፊያ አድርጋዋለች።
አሁን ባለንበት ዘመን ከፍተኛ ማኀበራዊ ፋይዳ እየሰጠ የምናገኘው ቴአትር ለልማት (Theatre for Development) የተሰኘው ነው። ፖለቲካዊ ቴአትሮች ህዝቡን በፖለቲካው ላይ ለውጥ እንዲያመጣ የመቀስቀስ፣ የማደራጀት፣ የማታገል እና ለውጥ እንዲያመጣ የማድረግ ሚና እንደነበራቸው ሁሉ ቴአትር ለልማትም በአንድ ጎኑ ፖለቲካዊ ግልጋሎት የሰጠ ቢሆንም በሌላ ጎኑ ግን ደሀ የሆነውን ህዝብ ኢኮኖሚያዊ ችግሮችን እንዲቀርፉ ደሀነት ያመጡበት ችግሮች ምን እንደሆነ ከማሳየት ጀምሮ ለውጥ ማምጣት እስኪችሉ ድረስ እረድቷቸዋል።


ዘ ቴአትር የተሰኘው መፅሐፉ የቴአትርን ጠቀሜታ ከታሪክ፣ ከፍልስፍና እና ከሳይንስ ጋር ተነፃፅሮ የሚቀመጥ ነው በማለት ከላይ ከተቀመጠበት ሁኔታ በተለየ መልኩ ያሰፍረዋል።
ይኸውም ቴአትር ከታሪክ ይልቅ በአንድ ወቅት የተፈጠረን ሁኔታ በደረቁ የማይዘገብ በመሆኑ ለተመልካቹ አንድን ታሪካዊ ክስተት ከነስሜቱ ያቀርባል። ለምሳሌ በ1998 የተፈጠረው ግርግር በቴአትር መልክ ሲቀርብ በወቅቱ በግርግሩ ላይ የነበሩት ሰዎች ምን ያደርጉ ምን ይሉ እንደነበር እና ስሜታቸው እንዴት እንደነበር በፊት ለፊት በማሳየት ታሪካዊ ክስተቱን እንደነበር አድርጎ ይገልፃል። ሌላው ከታሪክ ይልቅ በአንድ ታሪካዊ ክስተት ወቅት በየጎጡ እና በየሰፉ የተፈጠሩ ሁኔታዎችን ከትውልድ ወደ ትውልድ ያስተላልፋል።


ፍልስፍና ነጠላ ሰዎች ለአለም ያላቸው አመለካከት በመሆኑ ለማኀበራዊ ፍልስፍናዎች ትኩረት የማይሰጥ ነው። ከዚህ አንፃር የቴአትር ጠቀሜታ ከማኀበራዊ ኑሮ እና አመለካከቶች ውስጥ ፍልስፍናዊ አመለካከቶችን ነቅሶ በማውጣት የማሳየት ሚና ይኖረዋል።


ቴአትር እንደ ሳይንስ አንድን ማኀበረሰብ የመመርመር፣ የማጥናት ሚና ይጫወታል። እንደ አይታዬ ቴአትር ያሉት ቴአትሮች አንድ ማኀበረሰብ ለአንድ ነገር ያለውን አመለካከት ለመመርመር የሚረዱ ናቸው።


ቴአትር ለተመልካቹ ከሚሰጠው ጥቅም በዘለለም ለከያኒውም የመንፈስ እርካታን ይሰጣል። ለከያኒው የሚሰጠው የመንፈስ እርካታ ብቻ ሳይሆን የገንዘብ ጠቀሜታንም ነው።
ከያኒያኑ ከቴአትር ገንዘብ እያገኙ ህይወታቸውን መምራት መቼ እንደጀመሩ በትክክል ባይታወቅም የቴአትር ምሁራን ግን በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኢጣሊያን የነበሩትን እነ ኮሜዲያ ዴላ አርቴን ይጠቅሳሉ። ከዛ ጊዜ ጀምሮም ቴአትር ለከያኒው የገንዘብ ምንጭ በመሆን እስከ ዛሬ እያገለገለ ይገኛል። ከያኒው እና ኪነቱ ገንዘብ ባገኙ ቁጥር ለሰሩበት ግብርን ስለሚከፍሉ ለሀገር ውስጥም ገቢን የማስገባት ጥቅም እየሰጡ እስከ ዛሬ ቆይተዋል።

ይምረጡ
(0 ሰዎች መርጠዋል)
304 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us