You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

በጥበቡ በለጠ

 

በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባሕል፣ ኢኮኖሚ እና ፖለቲካ ላይ ለበርካታ ዓመታት ጥናትና ምርምር በመፃፍ፣ በማሳተም ወደር የማይገኝላቸው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የካቲት 9 ቀን 2009 ዓ.ም አርፈው ትናንት የካቲት 14 ቀን 2009 ዓ.ም በቅድስት ስላሴ ቤተ-ክርስቲያን የኢትዮጵያ አርበኞች ማረፊያ ስፍራ ላይ ከእናታቸው ከወ/ሮ ሲልቪያ ፓንክረስት ጐን አርፈዋል።

በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቀብር ላይ ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ የኢፌድሪ ፕሬዝደንት፣ ከመገኘታቸውም በላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝም ስለፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሞት የተሰማቸውን ሐዘን በተመለከተ በባህልና ቱሪዝም ሚኒስትሯ በዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ተነቧል። ከዚህ ሌላም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን እና የኢትዮጵያ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ሊቀ ጳጳሳትና አባቶች ተገኝተዋል። ሚኒስትሮች፣ ምሁራን፣ የእንግሊዝ አምባሳደርም ተገኝተው ንግግር አድርገዋል።

የሪቻርድ ፓንክረስት ሥርዓተ-ቀብር የተፈፀመው 60 ዓመት ሙሉ በፍፁም የፍቅር ልዕልና ሲያገለግሏት በቆየችው ኢትዮጵያ ውስጥ በመሆኑ ልዩ ትርጉም እንዳለውም ተወስቷል። በታሪክ ፕሮፌሰር በሽፈራው በቀለ የተዘጋጀውም የሕይወት ታሪካቸው ተነቧል።

ሪቻርድ ፓንክረስትና ቤተሰባቸው ለኢትዮጵያ ያበረከቱት አስተዋፅኦ እጅግ ግዙፍ መሆኑም ተወስቷል። ለመሆኑ ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው?

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ላለፉት 60 ዓመታት በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባህል፣ እምነት እና ልዩ ልዩ ጉዳዮች ላይ ስፍር ቁጥር የሌላቸውን የጥናትና የምርምር ጽሁፎችን አበርክተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ማን ናቸው? ምን አበረከቱ? የሚሉትን ጥያቄዎች እያነሳን ዛሬ እንጫወታለን። በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች የሰበሰብኳቸውን የፕሮፌሰሩን ጽሁፎች እየጠቃቀስኩም እናወጋለን። ከዚህ በፊት ፕሮፌሰር ሪቻርድን እና ቤተሰባቸውን በላሊበላ፣ በጐንደር፣ በሐረር፣ በአክሱም የኪነ-ህንፃ ታሪኰች እንዲሁም ስለቤተሰባቸውም ጭምር እኔና ኤሚ እንግዳ ቃለ-መጠይቅ አድርገንላቸው ስለነበር እሱንም መሠረት አድርጌ እኚህን ምሁር በጥቂቱ አስተዋውቃችኋለሁ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የተወለዱት እ.ኤ.አ ዲሴምበር 3 ቀን 1927 ዓ.ም ለንደን ውስጥ ሲሆን፤ እናታቸው ሲልቪያ ፓንክረስት ታዋቂ የሰብአዊ መብት ተሟጋች እና የኢትዮጵያ አርበኛ ነበሩ። ፋሽስቶች ከኢትዮጵያ ምድር በሽንፈት እንዲወጡ ካደረጉ እንግሊዛዊያን መካከል ግንባር ቀደሟ ናቸው - ሲልቪያ። እ.ኤ.አ በ1936 ዓ.ም ኢትዮጵያ ላይ ሙሉ ትኩረቱን ያደረገው እጅግ ዘመናዊ የሆነውን New Times and Ethiopian News የተሰኘውን ጋዜጣ ማዘጋጀት ጀመሩ። ጋዜጣው ሃያ ዓመታት ሙሉ በተከታታይ ሲታተም ቆይቷል።

ሲልቪያ በኢትዮጵያ ባህልና ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎችን በማቅረብ የሚታወቁ አርበኛ ናቸው። ለምሳሌ 735 ገፅ ያሉት Ethiopia a Cultural History የተሰኘው መጽሐፋቸው እጅግ ዝነኛ ከመሆኑም በላይ በዘመኑ ኢትዮጵያን በዓለም አደባባይ በሰፊው ያስተዋወቀ ነበር።

የሪቻርድ አባት ሲልቪዮ ካርሎ የተባሉ ወደ ለንደን የተሰደዱ ኢጣሊያዊ ስደተኛ ነበሩ። አባታቸው ካርሎ ምንም እንኳ ኢጣሊያዊ ቢሆኑም፤ ፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ አቀንቃኝ ነበሩ። ይህም አቋማቸው ነው ለስደት ያበቃቸው። አጋጣሚው ደግሞ ለንደን ውስጥ በፀረ-ፋሺዝም እንቅስቃሴዋ እና በሰብአዊ መብት ተከራካሪነት ከምትታወቀው ሲልቪያ ፓንክረስት ጋር አገናኝቷቸው። ሪቻርድ ፓንክረስት የተባለ የኢትዮጵያ የዘመናት ወዳጅ ሊሆን የበቃውን ልጅ ወለዱ። ሲልቪዮ ካርሎ በሙያቸው ጋዜጠኛ እና አሳታሚ ነበሩ።

በምዕራባዊያን የስም አወጣጥ ባህል መሠረት የቤተሰብ ስም የሚወረሰው ከአባት /ከወንድ/ ቤተሰብ ነበር። ነገር ግን የሪቻርድ ፓንክረስት የቤተሰብ ስም የተወረሰው ከእናታቸው አባት ከዶክተር ሪቻርድ ማርስደን ፓንክረስት ነው። ዶክተር ሪቻርድ ማርድሰን ፓንክረስት በስራቸው የሕግ ባለሙያ የነበሩና የእንግሊዝ የሌበር ፓርቲ አቀንቃኝ ነበሩ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መጀመሪያ የተማሩት ባንኩሮፍት ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ከለንደን ከተማ ጥቂት ወጣ ብሎ በሚገኘው ተቋም ውስጥ ነበር። ከዚያም ለንደን ውስጥ የኢኮኖሚክስ ዩኒቨርሲቲ ተማሩ። እ.ኤ.አ በ1954 ዓ.ም በምጣኔ ሐብት ታሪክ /Economic History/ በዶክትሬት ዲግሪ ተመረቁ።

የሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ፍቅር የተጠነሰሰው ገና በልጅነታቸው ዘመን ነው። የእናታቸው የሲልቪያ ፓንክረስት የፀረ-ፋሽዝም እንቅስቃሴ እና ብሎም  የኢትዮጵያን ታሪክ ከልጅነታቸው ጀምሮ ሲያነቡ ፍቅራቸው እያየለ መጣ። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ንጉሠ ነገስት ዘ-ኢትዮጵያ በስደት ለንደን ውስጥ ይኖሩ ነበር። ከእርሳቸው ጋርም ለንደን ውስጥ የኢትዮጵያ ቋሚ አምባሳደርና ከፍተኛ ምሁር የነበሩት ሐኪም ወርቅነህ እሸቴም ነበሩ። ከእነዚህ ታላላቅ የኢትዮጵያ ሰብዕናዎች ጋር ለንደን ውስጥ የተገናኙትና ብዙ ነገር ያወቁት ሪቻርድ ፓንክረስት፣ የኢትዮጵያ ፍቅር በደማቸው ውስጥ እየገባ መጣ።

ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ደግሞ ባለቅኔው መንግስቱ ለማ፣ ዛሬ በሕይወት የሌሉት እጅግ የተከበሩ የዓለም ሎሬት ሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ፣ ልጅ ሚካኤል እምሩ እና ሐብተአብ ባህሩ ለከፍተኛ ትምህርት ከኢትዮጵያ ወደ ብሪታንያ ይሄዳሉ። እዚያም ከሪቻርድ ፓንክረስት ጋር የቅርብ ጓደኛ ሆኑ። በዚህም የተነሳ የሪቻርድ ፓንክረስት እና የኢትዮጵያ ፍቅር ወደ ፍፁምነት ይቀየራል።

ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያን ለመጀመሪያ ጊዜ መጥተው የጐበኙት እ.ኤ.አ በ1950 ዓ.ም ነበር። እንደገና በ1956 እ.ኤ.አ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ጋር በመሆን ወደ ኢትዮጵያ መጡ። በዚህ ጊዜ ከዛሬዋ ባለቤታቸው ከወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት ጋርም ተገናኙ። ከዚያም ተጋቡ። ወዲያውም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ተቀጠሩ። ማስተማርም ጀመሩ።

እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ የሚገኘውን የኢትዮጵያን ጥናትና ምርምር ተቋምን በመመስረት ከግንባር ቀደሞቹ መካከል ሪቻርድ ፓንክረስት አንዱ ናቸው። ይህ የጥናትና ምርምር ተቋም ኢትዮጵያን የተመለከቱ ማንኛውም መረጃ የሚገኝበትና በበርካታ ቱሪስቶችም የሚጐበኝ የሀገሪቱና የህዝቦቿ መገለጫ የሆነ ሙዚየም በውስጡ ይዟል።

ሪቻርድ ፓንክረስት እ.ኤ.አ ከ1963 እስከ 1975 ዓ.ም ድረስ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም /IES/ የመጀመሪያው ዳይሬክተር በመሆን አገልግለዋል።

በዚያን ዘመን የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ እና የሙዚየሙ አስጐብኚ /Curator/ ከነበሩት ፕሮፌሰር ስታንስላው ዮናስኪ ጋር በመሆን እ.ኤ.አ በ1966 ዓ.ም ሦስተኛውን ዓለም አቀፍ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ኰንፈረንስ አዘጋጅተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ወዳጆች ማኅበርን /SOFIS/ በመመስረት እና በማስፋፋት በእጅጉ ይታወቃሉ። ማኅበሩ ልዩ ልዩ ድጋፎችን ለኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ከማድረጉም በላይ ልዩ ልዩ ጠቃሚ ሠነዶችን በመግዛትና በመሰብሰብ ለተቋሙ ገቢ ያደርጋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እ.ኤ.አ ከ1974 ዓ.ም በኋላ በኢትዮጵያ ውሰጥ አብዮቱ ሲፈነዳ እና መረጋጋት ሲጠፋ ወደ ለንደን አቀኑ። እ.ኤ.አ በ1976 ዓ.ም በኢንግላንድ የጥንታዊ እና የአፍሪካ ጥናቶች ማዕከል በሆነው ለንደን ውስጥ በሚገኘው የኢኰኖሚክስ ትምህርት ቤት ተመራማሪ ሆኑ። ከዚያም Royal Asiatic Society ተብሎ በሚታወቀው ተቋም ውስጥ የቤተ-መፃህፍቱ ኃላፊ ሆነው ተሾሙ። እ.ኤ.አ በ1986 ዓ.ም ከአስር ዓመታት ቆይታ በኋላ ወደ ኢትዮጵያ ተመለሱ።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ አምራች ፀሐፊና ተመራማሪ በመሆን ከኢትዮጵያ አልፎ በመላው ዓለም በእጅጉ ይታወቃሉ። ኢትዮጵያ ላይ ብቻ ትኩረት ያደረጉ 22 መፃህፍትን አሳትመዋል። 17 ሌሎች መፃህፍትን ደግሞ የአርትኦት /Editing/ ስራ ሰርተዋል። ከ400 በላይ የጥናትና ምርምር ጽሁፎችን በልዩ ልዩ ጆርናሎች ላይ በማሳተም በዓለማችን ከሚታወቁት የታሪክ ሊቆች መካከል ግንባር ቀደም ሆነው ከሚጠሩት አንዱ ለመሆን በቅተዋል። ከዚሁ ጋርም በተለይ ከእናታቸው እና ከባለቤታቸው ጋር በመሆን Ethiopia Observer የተሰኘውን መጽሔት ያዘጋጁ ነበር። የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ጆርናልም ለብዙ ዓመታት ከፕሮፌሰር ዮናስኪ ጋር እና ከሌሎችም ጋር በመሆን አዘጋጅተዋል።

ለዚህም የአገልግሎት ብቃታቸው እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም ከመሸለማቸውም በላይ እ.ኤ.አ በ2004 ዓ.ም አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የክብር ዶክትሬት ዲግሪ ሰጥቷቸዋል። በእንግሊዝ ሀገርም ላበረከቱት የታሪክ ጥናትና ምርምር አስተዋፅኦ ከፍተኛ ሽልማት አግኝተዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ከኢትዮጵያ ውጭ በተለያዩ ሀገሮች ውስጥ ባሉ ዩኒቨርሲቲዎች ተጋባዥ መምህር በመሆን እየተጓዙ አስተምረዋል። በዚህም ኢትዮጵያን ከቀሪው ዓለም ጋር በማገናኘት እንደ ድልድይ ያገለገሉ አንጋፋ ምሁር ናቸው።

ከጥናትና ምርምር ስራዎቻቸው በተጨማሪም የአክሱም ሐውልትን እና ከመቅደላ አምባ የተዘረፉ የኢትዮጵያን ቅርሶች ከጣሊያን እና ከእንግሊዝ ሀገር በማስመለስ ይታወቃሉ። እ.ኤ.አ በ2002 ዓ.ም ለንደን ከተማ ውስጥ በሚገኘው የኢጣሊያ ኤምባሲ በር ላይ የአክሱም ሐውልት ወደ ሀገሩ እንዲመለስ ሰላማዊ ሰልፍ አድርገዋል።

የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል ጊዜያቸውንና ኑሮዋቸውን በኢትዮጵያ ውስጥ ያደረጉ ናቸው። ለምሳሌ ከእናታቸው ከሲልቪያ ፓንክረስት ሲጀመር፣ የኢጣሊያን ወራሪ በመታገልና በመጨረሻም በመጣል ከሚታወቁት ከኢትዮጵያ አርበኞች ጋር የሚሰለፉ የቁርጥ ቀን ባለውለተኛ ናቸው። ከዚያም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው አያሌ ተግባራትን ለኢትዮጵያ አበርክተው በመጨረሻም እ.ኤ.አ መስከረም 27 ቀን 1960 ዓ.ም ከዚህች ዓለም በሞት ሲለዩ የተቀበሩትም እዚሁ አዲስ አበባ ከተማ ቅድስት ስላሴ የጀግኖች መካነ መቃብር ነው። ሲልቪያ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ ክርስትና ከመነሳታቸውም በላይ “ወለተ ክርስቶስ” (የክርስቶስ ልጅ) በሚል በቀሳውስት አማካይነት የክርስትና ስም ወጥቶላቸዋል። በትውልድ እንግሊዛዊት ቢሆኑም በመንፈስ ደግሞ ኢትዮጵያዊም ሆነው ኖረው አልፈዋል።

ልጃቸው ሪቻርድ ፓንክረስትም 60 ዓመታት ሙሉ የኢትዮጵያን ታሪክ፣ ባህልና እምነት እየተመራመሩ፣ እያስተማሩ፣ ኢትዮጵያንም እያስተዋወቁ ብዙ ውለታ አበርክተዋል። የሪቻርድ ባለቤት ሪታ ፓንክረስትም በኢትዮጵያ ውስጥ ላለፉት 60 ዓመታት ከባለቤታቸው ባልተናነሰ ሁኔታ እጅግ ግዙፍ የሚባሉ ተግባራትን አከናውነዋል። ባለቤታቸው ሪቻርድ ውጤታማ በሆኑባቸው በሁሉም ስራዎች የሪታ አጋርነትና ተሳትፎ ስለታከለበት ስኬታማ ሆኖ ኖሯል።

ከዚህ ሌላም ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ በሚገኘው ኬኔዲ ላይብረሪ ውስጥ የመጀመሪያዋ ኃላፊ ሆነው አገልግለዋል። በኢትዮጵያ ሴቶች ላይም አያሌ ጥልቅ ምርምር አድርገዋል። ልጆቻቸው ዶ/ር አሉላ ፓንክረስት እና ዶ/ር ሄለን ፓንክረስት ጥናትና ምርምር የሚያደርጉበት ርዕሰ ጉዳይ ኢትዮጵያ ናት። የፓንክረስት ቤተሰብ በሙሉ ማለት ይቻላል በኢትዮጵያ ፍቅር “የተነደፈ” ነው።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ እና በአፍሪካ ቀንድ ላይ የተመራመሩ እና ስፍር ቁጥር የሌላቸውን ጽሁፎች ያበረከቱ አንጋፋ ምሁር ናቸው። በተለይ የኢትዮጵያን ታሪክ በተመለከተ ላለፉት 60 ዓመታት እጅግ ግዙፍ ሊባል የሚችል ጥናትና ምርምር አድርገው አያሌ መፃህፍትን እና መጣጥፎችን አቅርበዋል። እንደ አንዳንድ ሰዎች ገለፃ ኢትዮጵያ በፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ውስጥ አለች ይባላል። ከፓንክረስት ጋር መጫወት፣ ማውራት፣ ማንበብ … የሚያገለግለው ኢትዮጵያን ለማወቅ ነው ይላሉ።

 

 

ፕሮፌሰር ሪቻርድ እና ስራዎቻቸው

ፕሮፌሰር ሪቻርድ በተለይ በኢትዮጵያ የጥንታዊ እና የመካከለኛ ዘመን ታሪክ ላይ አያሌ ጽሁፎች አበርክተዋል። ለምሳሌ ራሳቸውና ባለቤታቸው እንዲሁም እናታቸው ሲሊቪያ ፓንክረስት ያዘጋጁት በነበረው “ኢትዮጵያ ኦብዘርቨር” /Ethiopia Observer/ በተሰኘው የጥናትና ምርምር መጽሔት ላይ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የኢትዮጵያን የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ታሪክን አበርክተዋል። በዚሁ መጽሔት ላይ ኢትዮጵያን ቀይ ባህርን እና የኤደን ሰላጤን ወደብ በተመለከተ እስከ 20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ድረስ ያለውን ታሪካዊ ግንኙነት በዝርዝር አሳይተዋል።

እኚህ ምሁር፣ የበርካታ ታላላቅ ኢትዮጵያዊያንን አስደናቂ ታሪኰች በልዩ ልዩ ጽሁፎቻቸው አስፍረዋል። ከመሪዎች ብንነሳ ከአፄ ቴዎድሮስ የጀግንነትና የህልፈት ታሪክ ጀምሮ እስከ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ያለውን ታሪክ ከመፃፋቸውም በላይ ከዘመነ አክሱም ጀምሮ ከዚያም እስከ ዛግዌዎች አገዛዝ ብሎም ስልጣን በሸዋ መሪዎች ከገባ በኋላም ትልልቅ ተግባራትን ስላከናወኑ የኢትዮጵያ ባለውለታዎች ጽፈዋል። ከዚህም ሌላ በጐንደር የስልጣኔ ዘመን ስለታዩት አበይት ጉዳዮችና ታሪኰች እጅግ በተብራራ ሁኔታ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈዋል።

ወደ ስነ-ጥበቡም ዓለም ስንመጣ ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ስለ አፈወርቅ ተክሌ የጥበብ ርቀትና ጥልቀት እንዲሁም የህይወት ታሪኩንም በተመለከተ በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር መጽሔት ላይ ጽፈዋል። ባለቅኔውንና ፀሐፌ-ተውኔቱን መንግስቱ ለማን በተመለከተም ሰፊ ጽሁፍ አቀርበዋል። እነዚህና ታላላቅ ሌሎች ኢትዮጵያዊያን የተለየ እውቀትና ችሎታ እንዳላቸው የዛሬ 50 ዓመት ግድም የፃፉልን ሪቻርድ ፓንክረስት ናቸው።

በባርነት ተሸጣ ሄዳ የጀርመን ልዑል ሚስት ስለሆነችው የማህቡባ ታሪክ ጀምሮ በኢትዮጵያ ውስጥ ገናና ስም ያላቸውና በጐ ተግባራትን አከናውነው ስላለፉ ምርጥ ሰዎች ጽፈው አስተዋውቀውናል። በኢትዮጵያ ላይ የጥፋት ዘመቻ እንዲከፈት ስላደረጉ እና ጉዳት ስላደረሱ ሰዎችም ጽፈዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ኢትዮጵያ ውስጥ ስለሚገኙት ልዩ ልዩ ከተሞች አመሰራረትና ታሪክ እጅግ በሚገርም ሁኔታ ጽፈዋል። የየከተሞቹን የሩቅ ዘመን ታሪክና እድገት፣ የህዝብ አሰፋፈር፣ መተዳደሪያ፣ የንግድ ግንኙነት፣ የመሪዎቻቸውን ታሪክና ማንነት በተመለከተ ተከታታይ እትሞችን በመፃህፍት አስነብበዋል።

ልዩ ልዩ ተጓዦች እና ፀሐፊዎች ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ያዩትን በአያሌ የማስታወሻ መጽሐፍቶቻቸው ውስጥ አስፍረዋል። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ደግሞ እነዚህ የታሪክ ማስረጃዎችን ከያሉበት እያሰባሰቡ ምን እንደተባለ በዝርዝር ጽፈው አስነብበውናል። ኢትዮጵያ በውጭ ፀሐፊዎች እይታ ምን እንደምትመስል አስነብበውናል።

በኢኰኖሚው ዘርፍም ቢሆን፤ በርካታ የታሪክ ማስረጃዎች የሚሆኑ ጥናቶችን አበርክተዋል። ለምሳሌ በስራ ዓለም ውስጥ የኢትዮጵያ ሴቶች ያሏቸውን ሚና እ.ኤ.አ በ1957 Employment of Ethiopian Women በሚል ርዕስ ጽፈዋል። በልዩ ልዩ ክፍለ ዘመኖች ያሉትን የኢትዮጵያን የኢኰኖሚ ታሪኰችን ጽፈው አስነብበዋል። በግብርናው መስክ ኢትዮጵያ በየዘመናቱ ያገኘችውን እና ያጣችውን የሚዘክሩ ልዩ ልዩ ጥናቶችን ጽፈዋል። በመሬት አጠቃቀምና ይዞታ ላይ በተመለከተም በየዘመናቱ ስለተሰሩ የሕግና የአስተዳደር ሁኔታዎች እንዲሁም ይዞታንም በተመለከተ መሪዎች ይከተሏቸው ስለነበሩት አመራር ጽፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም የኢትዮጵያ የግብርና ታሪክ Ethiopian Agriculture በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር ላይ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያን የመሠረተ ልማት እንቅስቃሴን በተመለከተም Ethiopian Medieval and Post-Medieval Capitals በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1979 ዓ.ም ዝርዝር ጉዳዮችን ጽፈዋል። ከዚሁ በመለጠቅም የንግድ ከተሞች የትኞቹ እንደነበሩ እና ኢትዮጵያ እና የውጭው ዓለምም እንዴት ይገናኝ እንደነበር ጽፈዋል። ለምሳሌ የኢትዮጵያ ሙስሊሞች የንግድ ማዕከል ስለነበሩት አካባቢዎች እና ስለነበረው ማኅበራዊና ፖለቲካዊ ሁኔታ አሳይተውናል። ስለ ባንክ ቤት ታሪክ፣ ስለ ገንዘብ ዝውውርና ልውውጥ ታሪክ፣ በአክሱም ዘመን ውስጥ ስለታዩት የንግድ፣ የግንኙነትና የአስገራሚ ስልጣኔ ውልደት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ የታሪክ እና የቀረጥ ታሪክ አመጣጥን በተመለከተም ሰፊ ጥናትና ምርምር አድርገዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1973 ዓ.ም Ethiopian tax documents of the early twentieth century examination of Ethiopian tax revenues from the North provinces በሚል ርዕስ ከጥንታዊው ስርዓት ጀምሮ ያለውን ታሪክ ይዳስሳሉ። በአጠቃላይ ታክስን በተመለከተ በቀደመው ዘመን ስለነበረው አተገባበርና ታሪክ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የ1967፣ የ1973፣ የ1981፣ የ1983 ዓ.ም (እ.ኤ.አ) የጥናትና የምርምር ውጤቶች ያሳዩናል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ የኢትዮጵያን የህክምና ታሪክ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ውጤቶችን አበርክተዋል። እ.ኤ.አ በ1964 ዓ.ም ከቀረቡት የኢትዮጵያ የህክምና ታሪክ ጀምሮ ልዩ ልዩ ጽሁፎችን በተከታታይ አቅርበዋል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የዘመናዊ የህክምና አጀማመር በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር The beginnings of modern medicine in Ethiopian በሚል ርዕስ ጽፈዋል። ከዚሁ ጋርም አያይዘው የባህላዊ ህክምና የሚሰጡ ጥንታዊ ኢትዮጵያውያን እንዴት አድርገው ቀዶ-ጥገና (ኦፕራሲዮን) እንደሚያደርጉ እና ህክምና እንደሚሰጡም ጽፈው አስነብበውናል። እ.ኤ.አ በ1965 ዓ.ም የኢንፍሉዌንዛን ህመም፣ በ1968 ዓ.ም የኰሌራን ህመም፣ በ1975 ዓ.ም የህዳር በሽታን ታሪክና ያስከተለውን ጉዳት፣ በዚሁ ዓመት ስለቂጥኝ በሽታ ታሪክ እና በአጠቃላይ ስለ አባላዘር በሽታ ስለሚባሉት ህመሞች ታሪካዊ ሁኔታ እና ያስከተሏቸውን ችግሮች በኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት እንደነበር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ጽፈውልናል። ከዚሁ ጋር ስለ ታይፈስ፣ ስለ ኰሶ፣ ስለ ስጋ ደዌ፣ እና ስለ ሌሎችም አያሌ የበሽታ አይነቶችና ታሪኰች በአስገራሚ ሁኔታ ጽፈዋል።

የኢትዮጵያ ማኅበረሰባዊ ህይወትም በተመለከተ አያሌ ጽሁፎችን አስነብበውናል። ለምሳሌ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም የፃፉት ጽሁፍ ጦርነት ኢትዮጵያ ውስጥ ያስከተለውን ማኅበረሰባዊ፣ ባህላዊ እና ኢኰኖሚያዊ ቀውስ ጽፈዋል። ይሄው ጽሁፍ The effects of war in Ethiopian History የሚሰኝ ሲሆን በርካታ መረጃዎች በውስጡ ይገኛሉ። ሴቶች በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ፣ የማኅበራዊ እና የባህላዊ ህይወት ውስጥ ያላቸውን ሚናም በተመለከተ እ.ኤ.አ 1990 ዓ.ም ጽፈዋል። የሴተኛ አዳሪነት ታሪክ መቼ እንደነበር እና እንዴት እንደተስፋፋ የሚገልፀውንም ጥናታቸውን እ.ኤ.አ በ1974 ዓ.ም The History of prostitution in Ethiopia በሚል ርዕስ አስነብበዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ያልፃፉበት ርዕሰ ጉዳይ የለም ብሎ መናገር ይቻላል። ለምሳሌ A cultural History of Ethiopia በተሰኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ብቻ እጅግ በርካታ የሆኑ የኢትዮጵያን ባህላዊና ማኅበራዊ ታሪኰችን እናነባለን። በአያቱ ኢትዮጵያዊ ስለሆነው የሩሲያ ታላቅ ደራሲ ስለሆነው አሌክሳንደር ፑሽኪን እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም Pushkin’s Ethiopian ancestry የተሰኘ ጽሁፍ አቅርበዋል። የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኢትዮጵያን የባርያ ንግድ ታሪክ ጽፈዋል። ከኢትዮጵያ በባርነት ንግድ ምክንያት የወጡት ዜጐች በአሁኑ ወቅት የት እንዳሉ ሁሉ የሚጠቁም የጥናትና ምርምር ስራቸው ነው። በዚህ በባሪያ ንግድ እና ልውውጥ ጉዳይ ብቻ አያሌ ጽሁፎችን አበርክተዋል። ባርነት የሚካሄድባቸው የኢትዮጵያ ገበያዎች የትኞቹ እንደነበሩ ሁሉ ስዕላዊ መግለጫዎችን በማሳየት የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት መፃህፍት ያስነብቡናል።

የኢትዮጵያን ወታደራዊ ታሪክ እና የጦርነት ስፍራዎቿን ታሪክ በዝርዝር በመፃፍ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ከገናና ፀሐፊዎች ምድብ የሚቀመጡ ናቸው። እ.ኤ.አ በ1957 ዓ.ም The Battle of Adwa በሚል ርዕስ ጽፈዋል። የአድዋን ጦርነት ያሳዩበት ጽሁፍ ነው። ከዚህም ሌላ የኢትዮጵያን ሚሊቴሪ ታሪክ በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1963 ዓ.ም The Ethiopian Army of former times በሚል ርዕስ ትልቅ የታሪክ ሠነድ አበርክተዋል። በዚህ ዙሪያ እጅግ በርካታ የኢትዮጵያን የጦርነት ታሪኰችን ጽፈዋል። በውስጡም የአያሌ የኢትዮጵያን አርበኞች ታሪክ እና ገድል እናገኛለን።

በኢትዮጵያ የትምህርት ታሪክ ላይም ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አያሌ መረጃዎችን ጽፈዋል። ለምሳሌ ትምህርት መቼ እንደተጀመረ፣ የኢትዮጵያ የሕትመት ታሪክ፣ የጋዜጦችን ታሪክ፣ የመፅሐፍት ሕትመት ታሪክ፣ የቤተ-መፃህፍት ታሪክ እና እውቀትን በተመለከተ እ.ኤ.አ በ1962 ዓ.ም ሰፊ ጥናት አቅርበዋል። ይህም ጥናታቸው The Foundations of education, printing, newspapers, book production Libraries and literacy in Ethiopia ይሰኛል። በውስጡ አያሌ የኢትዮጵያ የታሪክ መረጃዎች አሉት።

ከዚሁ ጥናት በተጨማሪ በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው የኢትዮጵያ ትምህርትና የመማሪያ መፃህፍት ታሪክ፣ እንዲሁም የኢትዮጵያን የዕውቀቶችም ምንጭ እና የአስተሳሰብ ርቀትን ሁሉ በተመለከተ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ብዙ ፅፈዋል።

በኢትዮጵያ የኪነ ህንፃ ታሪክ ላይ በተመለከተም አያሌ የጥናትና የምርምር ፅሁፎችን በማበርከት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሰፊ ድርሻ አላቸው። በአክሱም ሀውልቶች፣ በቅዱስ ላሊበላ አስደናቂ ኪነ-ህንፃዎች፣ በጐንደር የህንፃ ጥበብ እና ርቀት፣ በሀረር የጀጐል ግንብ ታሪክና የሀረር የአርኪዮሎጂ ውጤቶችንና ትንታኔ፣ ከርሱ ጋር ተያይዞ የኪነ-ህንፃን ባህልና ምጥቀት በኢትዮጵያዊያኖች ዘንድ እንዴት እንደሆነ ለአለም አሳውቀዋል።

ፕሮፌሰር ሪቻርድ ላለፉት 60 ዓመታት የኢትዮጵያን ህዝብና ባህል እንዲሁም ጥንታዊ ስልጣኔ እየፃፉ ትውልድን ሲያስተምሩ ቆይተዋል።

ሪቻርድ ሆይ፤ ስላንተ የሚጻፈው ይህ ብቻ አይደለም። ገና ብዙ   እንጽፍልሀለን።

ብቻህን አይደለህም

Wednesday, 22 February 2017 12:03

በዳንኤል ክብረት (www.danielkibret.com)

 

የቼሮቄ ጎሳዎች በደቡብ ምሥራቅ አሜሪካ የነበሩ ጥንታውያን የአሜሪካ ሕዝቦች ናቸው። የቼሮቄ ወጣቶች ለዐቅመ አዳም መድረሳቸውን የሚገልጡበት አንድ ከባድ ፈተና አላቸው። ወጣቱን አባቱ ይዞት ሊመሻሽ ሲል ወደ ጫካ ይሄዳል። ዓይኑን በጨርቅ ይታሠራል። ምንም ነገር ለማየት አይችልም። ያንን ጨርቅም ከዓይኑ ላይ ለማንሣት አይፈቀድለትም። አንድ ቦታ ላይ ይቀመጣል። ከተቀመጠበት ቦታም መንቀሳቀስ አይፈቀድለትም። ጨለማው አልፎ ፀሐይ እስክትወጣ ድረስ በዚያ ጫካ ውስጥ ለብቻው አንድ ቦታ ተቀምጦ ማሳለፍና ‹ወንድነቱን› መፈተን አለበት። አካባቢው ጸጥ ያለ ነው። ከአራዊት ጩኸትና ኮሽታ በቀር ሌላ የለበትም። ሰውም በአካባቢው አይደርስም። ምግብና ውኃ የሚያቀብለውም የለም። የልብ ምቱን እያዳመጠ ሌሊቱን በጸጥታ ያሳልፈዋል። ይህን ሌሊት ያለ ችግር ለማሳለፍ የቻለ ወጣት ለዐቅመ አዳም ደረሰ ማለት ነው። እንዴት እንዳሳለፈውና ምን እንዳጋጠመው ከእርሱ በታች ላሉት ልጆች ለመናገር አይፈቀድለትም። እያንዳንዱ ወንድ የራሱን ማንነት በባህሉ መሠረት መፈተሽ አለበትና። 


በዚህ ሥርዓት መሠረት አንድ የቼሮቄ ወጣት በምሥራቅ ቴነሲና በሰሜን ካሮላይና ወደሚገኘው የቼሮቄ ደን ተወሰደ። ፀሐይ እየጠለቀች መሆኑን እያየ ነው የተጓዘው። አባቱ የዓይን ማሠሪያውን ጨርቅ ይዟል። ሌሎች ሸኚ የጎሳ አባላት ደግሞ ይከተሉታል። ጥቅጥቅ ያለውን ደን አቋርጠው ከዛፎቹ ርዝማኔ የተነሣ ፀሐይን ለማየት ወደማይቻልበት ሆድ ውስጥ ገቡ። ሌሊቱን የማሳለፊያው ቦታ ተመረጠ። ወጣቱም ዓይኑን በጨርቅ ታሠረ። ታዛቢዎችም ዓይኑ በሚገባ የታሠረ መሆኑን አረጋገጡ። ከዚያም አንድ ቦታ እንዲቀመጥ ተደረገ። በመጨረሻም ሁሉም ሰዎች ተራ በተራ እየተሰናበቱት አካባቢውን ለቅቀው ሄዱ። ኮቴያቸው እየራቀው እየራቀው ሲሄድ ይታወቀዋል።


አካባቢው ጸጥ ረጭ አለ። መጀመሪያ አካባቢ የዛፎቹ ንጽውትውታ ይሰማ ነበር። ነፋሱና ቅጠሎቹ ኅብረት ፈጥረው እያዝናኑት ነበር። እየቆየ ግን ሁሉም ነገር ረጋ። እዚህም እዚያም ‹ኮሽ› የሚል ነገር ይሰማል። ቱርር ብለው የሚያልፉ ነገሮች አሉ። በቼሮቄ ተረቶች ውስጥ ስለ ቼሮቄ ደን የሰማቸውን ተረቶችና ታሪኮች አስታወሰ። አዳኞች ወደዚህ ጫካ መጥተው ያፈጸሟቸው ጀብዱዎች፣ ያጋጠሟቸውንም ፈተናዎች፣ ያለፉባቸውንም ውጣ ውረዶች ይተርኩ ነበር። በዚያ ዘመን ደኑን በእግር አቋርጦ መውጣት ራሱ እንደ ጀግንነት ይቆጠር ነበር። መጀመሪያ በበትር እየገለጡ ለመሄድ የሚስቻለው ደን እየቆየ ግን ዓይን እስከመውጋት ይደርሳል። ጥቅጥቅ ይልና ቀኑን ጨለማ ያደርገዋል። በዚህ ደን ውስጥ አልፎ አልፎ በጎሳዎች መካከል ውጊያ እንደተደረገ ይወራል።


ሌሊቱ እየጨመረ ሲሄድ ፍርሃት ይመጣበት ጀመር። ለምን እዚህ እንደመጣ፣ ይህንን ፈተና ሲያልፍ የሚያገኘውን ክብር፣ ክብሩ ለእርሱ ብቻ ሳይሆን ለቤተሰቡና ለጎሳው ሁሉ እንደሚተርፍ ሲያስበው እንደገና የብርታት መንፈስ ይወረዋል። 650ሺ ሄክታር በሚደርሰው የቼሮቄ ደን ውስጥ ከ20 ሺ በላይ የእንስሳትና የዕጽዋት ዝርያዎች ይኖራሉ። ረዣዥም ተራሮች፣ ጫካ አቋርጠው የሚጓዙ ወንዞች፣ ገበታ የመሰሉ ሸለቆዎች፣ አስቸጋሪ ገደላ ገደሎችና ለጥ ያሉ ሜዳዎች በውስጡ አሉ። እነዚህን ሁሉ ወጣቱ ያስባቸዋል።


 ከሁሉም በላይ የሚያስጨንቀውና የሚያስፈራው አንድ ነገር ነው። ብቻውን መሆኑ። ቼሮቄዎች ‹አሲ› ብለው በሚጠሯቸው ባህላዊ ቤቶቻቸው ውስጥ በአንድ ቤት አብረው የሚያድሩት ብዙ ቤተሰቦች ናቸው። ብቻውን የሚኖርም ሆነ ብቻውን የሚያድር የለም። አደን ሲሄዱ በጋራ ነው፤ ወንዝ ሲወርዱም በጋራ ነው። አሁን ግን ለብቻው በቼሮቄ ደን ውስጥ ያውም በሌሊት ቁጭ ብሏል። ዕንቅልፉ ይመጣና ይሄዳል። ብርታቱ ይመጣና በፍርሃት ይተካል፤ እንደገና ደግሞ በጀግንነት ስሜት ይወረራል። አንዳች አውሬ ቢመጣበት ምን ለማድረግ ይችላል? ሳያየው በድምጹና በአካሄዱ ብቻ ማንነቱን መለየት አለበት። ዓይኑ እንደተሸፈነ መከላከልና መቋቋምም አለበት። ያውም ብቻውን። የሚረዳው የለም፤ ምን እንደሆነ እንኳን ታሪኩን ሊነግርለት የሚችል የለም። ቢቆስል የሚያክመው፤ አውሬው ይዞት ቢሄድ የሚያስጥለው የለም። ይህንን ሁሉ ሲያስብ ፍርሃቱ ያይላል።
በሐሳብ ወዲያና ወዲህ እየተማታ ሌሊቱ ይገሠግሣል። አራዊቱ ይጮኻሉ። እንዲያውም አንዳንዶቹ በአጠገቡ ናቸው። ከሹክሹክታ፣ እስከ ግሣት፣ ከሲርታ እስከ ፉጨት ድምጻቸው ይመጣል ይሄዳል። ዙሪያውን እየከበቡ የሚተራመሱ አራዊትም አሉ። በእግሩ ሥር ሲያልፉ፤ ሰውነቱን ታክከውት ሲሄዱ ይሰማዋል። ባህሉ ግን ካለበት ቦታ እንዲነቃነቅ አይፈቅድለትም። በጽናትና በትዕግሥት፣ ያለ ፍርሃትና ያለ ጭንቀት ባለበት እንደተቀመጠ የፀሐይዋን ምጽአት መጠበቅ አለበት። 


አራዊቱም፣ ነፍሳቱም፣ የጫካው ግርማም አያስጨንቀውም። የሚያስጨንቀው በዚያ ከልጅ እስከ ቅድመ አያት በአንድነት በሚኖርበት ማኅበረሰብ ውስጥ አድጎ በዚህ ጫካ ውስጥ ብቻውን መሆኑ ነው። ከአራዊቱ ይልቅ ብቸኝነቱ ያስፈራዋል። ለአራዊቱ አራዊት፣ ለነፍሳቱም ነፍሳት፣ ለዛፎቹም ዛፍ አላቸው። እርሱ ግን ብቻውን ነው። እንደዚህ ሌሊት ሰው ተመኝቶ አያውቅም። ግን ብቻውን ነው። እንደዚህ ሌሊት ሰው ናፍቆት አያውቅም። ግን ብቻውን ነው።


 ሌሊቱ እየገሠገሠ ነው። ድካሙም እየጨመረ ነው። በዚያ የብርታቱ ሰዓት ያልመጡት አራዊት በዚህ የድካሙ ሰዓት ቢመጡ ምን ሊውጠው ነው? የኦኮናሉፍቴ ወንዝ ከዐለቱ ጋር እየተጋጨ ሲወርድ የሚፈጥረው ድምጽ ይሰማዋል። ወንዙ ከዐለቱ ጋር የሚጋጭበት ጋ ሲደርስ መልኩ ቡናማ ይሆናል። ወዲያው ደግሞ አካባቢው ቀስተ ደመና ይፈጥራል። አሁን ግን ሌሊት ነው። ምን እየሆነ እንደሆነ አያውቅም። 


ሸለብ ሊያደርገው ሲሞክር የወፎቹን ድምጽ ሰማ። እየነጋ መሆኑን ሲያስብ ብርታቱ ተሰብስቦ መጣ። የመከራው ሌሊት እያለፈ ነው። ለዐቅመ አዳም የሚደርስበትና ሠፈሩ በከበሮ የሚናወጥበት ሰዓት እየደረሰ ነው። ጥቂት ከቆየ ፀሐይዋ ብቅ ትላለች። ዓይኑ የተሸፈነበትን ጨርቅ ማሞቅ ስትጀምር ያን ጊዜ ጨርቁን ይፈታዋል። ይህንን የብቸኝነት ጫካ እየዘለለ ለቅቆ ጎሳው በጉጉት ወደሚጠብቅበት ሥፍራ ይገሠግሣል። 


እንደጠበቃት ፀሐይዋ መውጣቷን ዐወጀች። ዓይኑ የታሠረበት ጨርቅ መሞቅ ጀመረ። አሁን ጨርቁን መፍታት ይችላል። ብርዱ ያቆረፈደውን እጁን አፍታትቶ ጨርቁን በፍጥነት መፍታት ጀመረ። ቋጠሮዎቹን ቀስ በቀስ አላቅቆ ዓይኑን ነጻ ሲያወጣ። ለጥቂት ሰከንዶች አካባቢው ተደናበረበት። ጸጥ ብሎ ቆየና ዓይኖቹን አሻቸው። ቀስ በቀስም አካባቢው በብርሃን እየተገለጠለት መጣ። ፊት ለፊት ወዳለው ጫካ ዓይኑን ሲወረውር ጉብታው ላይ አባቱን አየው። ውርጩ በላዩ ላይ ዘንቦበታል። ጦሩን ተክሎ ቀስቱን አንግቶ ተቀምጧል። 
ተወርውሮ ሄደና አቀፈው። ‹መቼ መጣህ?› አለው የልብሱ ቅዝቃዜ እየተሰማው። 


‹እዚሁ ነበርኩ› አለው አባቱ።
‹ከመቼ ጀምሮ› አለው ልጁ።
‹ከመጀመሪያ ጀምሬ› 
‹ሌሊቱን እዚህ ነው እንዴ ያደርከው›
‹አዎ›
‹እኔኮ ብቻየን የሆንኩ መስሎኝ ነበር›


‹ብቻህን አልነበርክም። እኔ በንቃት እየተከታተልኩህም፣ እየጠበቅኩህም ነበር። አንተ ስታሸልብ እኔ ግን አላሸልብም ነበር። እዚሁ ነበርኩ። እያየሁህ ነበር። ምናልባት ግን ስለማታየኝ የሌለሁና ብቻህን የሆንክ መስሎህ ይሆናል። ግን አልነበርክም። ይህችን ቅጠል ታውቃታለህ? › አለው አባቱ ጎንበስ ብሎ አንዲት ሸካራ ቅጠል እየቆረጠ። 


‹አላውቃትም› አለ ልጁ።
‹ይህቺ ቅጠል እባብና እርሱን የመሰሉትን የምታባርር ናት። ሽታዋን ከሩቁ ካሸተቱ በአካባቢዋ አይቀርቡም› አለው። ያንን ወንዝስ ታውቀዋለህ?› አለው በሩቁ ፀሐይዋ የምትንቦጫረቅበትን ወንዝ እያሳየ። ‹እርሱንማ አውቀዋለሁ፤ የኦኮናሉፍቴ ወንዝ አይደል እንዴ› አለና መለሰለት። ‹ታድያ የቱ አውሬ ነው ይህንን ገደላማ ወንዝ ተሻግሮ የሚመጣብህ› አለ አባቱ እየሳቀ። ልጁም ሳቀ። ‹ይህንን ሌሊት ሌሊት የሚመጣ ወፍስ ታውቀዋለህ› አለና አንድ ሽው ብሎ ያለፈ ወፍ አሳየው። ልጁ ወፉን ለማየት የሚችልበት ርቀት ላይ አልነበረም። ወፉም በሽውታ ነው ያለፈው። 


‹አላየሁትም› አለው ልጁ።
‹ይህ ወፍ ሌሊት ሌሊት ያጉረመርማል። እርሱ ወደሚያጉረመርምበት ቦታ አራዊት አይቀርቡም። እነዚህ ሁሉ ሳያውቁህና ሳታውቃቸው አንተን ሲጠብቁህ ነው ያደሩት። አየህ ልጄ አብረውህ ሲጠብቁህ ያደሩ ብዙ ናቸው። ወንዙ፣ ዛፉ፣ ተራራው፣ እነዚህ ሁሉ አብረውህ ነበሩ። ከሁሉም በላይ ደግሞ እኔ አባትህ አብሬህ ነበርኩ። አንተ ግን ብቻዬን ነበርኩ አልክ። ብቸኝነትህን ያመጣው ብቻህን መሆንህ አይደለም። አብሮህ ያለውን አለማወቅህ እንጂ። ከዚህ ሌሊት እንድትማር የምንፈልገው አንዱ ትምህርት ሰው ምንጊዜም ብቻውን እንዳልሆነ እንድታውቅ ነው። አካባቢህን ካላወቅህ በሰዎች መካከል ሆነህ እንኳን ብቻህን ትሆናለህ። አካባቢህን ካወቅከው ግን መቼም ብቻህን አትሆንም።› 
አባትና ልጅ በደስታ እየተጨዋወቱ ከጫካው ወጥተው በጉጉት ወደሚጠብቃቸው ሕዝብ ተቀላቀሉ።¾

 

1.  ኦሮሞ አቦ ነጻነት ግንባር (ኦአነግ)

2.  ኦሮሞ ነጻነት አንድነት ግንባር (ኦነአግ)

3.  ኦሮሞ ብሔራዊ ኮንግረስ (ኦብኮ)

4.  ኦሮሚያ ነጻነት ብሔራዊ ፓርቲ (ኦነብፓ)

 

በአሁኑ ወቅት በኢህአዴግ የሚመራው መንግስት ከተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች ጋር በመደራደር በአገሪቱ ውስጥ ሁለገብ ሰላምን ለማምጣት እያደረገው ያለውን እንቅስቃሴ ከልብ የምንደግፍ ሲሆን ነገር ግን ሂደቱ አቅጣጫውን ስቶ የባሰውን ችግር እንዳይፈጥር ያለንን ስጋት መግለጽ ብቻም ሳይሆን መስተካከል ያለባቸውን ጉዳዮች ከወዲሁ ለመጠቆም ነው።

 

ዛሬ ከኢህአዴግ ጋር ግንባር ቀደም ተደራዳሪ ሆኖ የቀረቡ አገር አቀፍ ፓርቲዎች ሁሉም የማያምኑበት ቢሆንም በኛ እምነት የአገራችን ትልቁ ችግር በኢትዮጵያ ከረጅም ዘመን ጀምሮ ተንሰራፍቶ የቆየው የብሔር ብሔረሰብ ጭቆና ነው። ይህን ሃቅ ደግሞ ገዢው ኢህአዴግ ከሁሉም የበለጠ ይገነዘባል የሚል እምነት አለን።

 

በተቃራኒው ግን ዛሬ ከኢህአዴግ ጋር እየተደራደሩ ያሉት አገር አቀፍ ፓርቲዎች አንዳንዶቹ በኢትዮጵያ የብሔር ብሔረሰብ መብት ጥያቄን የጎሳ ፖለቲካ በማለት የብዙሃን ሕዝብ የማንነት ጥያቅን ዝቅ በማድረግና በማሳነስ የሚከራከሩ ፓርቲዎች ናቸው። ስለሆነም እነዚህ ፓርቲዎች የራሳቸውን ትምክህተኛ ፍላጎት በሕዝብ ላይ በኃይል ለመጫን የሚያደርጉት ድርድር እንጂ የሰፊውን የኢትዮጵያ ብሔርብሔረሰቦችና ሕዝቦች መብት የሚጠብቅና የሕዝባችንን የመብት ጥያቄን የሚመልስ ነው የሚል እምነት የለንም። በመሆኑም ድርድሩ የይስሙላ ጉዳይ ሳይሆን የሕዝቦች የመኖርና ያለመኖር የሕልውና ጉዳይ ነው። ይህን አባባል ግልጽ ለማድረግ ኢህአዴግ በብሔሮቻቸውና በብሔረሰቦቻቸው ስም በክልል ደረጃ የተደራጁት ፓርቲዎችን ወደ ጎን በመተው ከአገር አቀፍ ፓርቲዎች ጋር ድርድር ሲጀምር የፕሮቶኮል ጉዳይ ካልሆነ በስተቀር እነዚህ ፓርቲዎች አሁን ያለውን ሕገ-መንግስት ለብሔርብሔረሰቦች የሰጠውን መብት የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ የመንግስት አወቃቀርን የማይቀበሉና ለቀድሞ ዓይነት አሃዳዊ መንግስት የሚታገሉ በመሆናቸው ነው። የእነዚህ ፓርቲዎች ዓላማ ምንም ይሁን ምን የኛ ተቃውሞ መንግስት ለምን ከእነሱ ጋር ይደራደራል ማለት አይደለም። ፓርቲዎቹን ዓላማቸውን ለማሳካት ተግባቡም አልተግባቡም ከመንግስት ጋር መደራደር መብታቸው እንደሆነ እንገነዘባለን።

 

የኛ ጥያቄ እነዚህ ፓርቲዎች በስመ-የኢትዮጵያ አንድነት የብሔር ብሔረሰቦችን የማንነት ጥያቄንና የተገኘውን አንጻራዊ የመብት ጥያቄ ምላሽን ደብዛ እንዲጠፋ ተግቶ የሚሰሩ በመሆናቸው የኦሮሞንም ሆነ የሌሎች ብሔር ብሔረሰቦችን ውክልና ይዘው መደራደር ስለማይችሉ ድርድሩ እንደ ዋዛ የማይታይ ስለአልሆነና የመብትና የማንነት ጥያቄ ስለሆነ በአንድ ሀገር የክልል እና የፌዴራል ድርድር የሚባል ሊኖር ስለማይችል ድርድሩ ሁሉ አቀፍ እንዲሆንና የክልል ፓርቲዎችንም ሁሉ ያካተተ መሆን ይኖርበታል። ምናልባትም ይህ ድርድር እንደ የፓርቲዎች የጋራ ምክር ቤት ሁሉ በክልል ደረጃም ወደታች ይወርዳል ይባል ይሆናል። ነገር ግን እንደኛ እምነት ስለሕዝባችን መብት የምንነጋገረው ከክልሉ መንግስት ወይም ገዢ ፓርቲ ብቻም ሳይሆን በማንኛውም ደረጃ ባሉት ፓርቲዎችና ሌሎች ጉዳዩ ከሚመለከታቸው ወገኖች የሕዝባችን መብት ለመሸራረፍ ከሚሞክሩና ድጋፍ ከሚሰጡ ሁሉ ጋር በመሆኑ ነው።

 

በመሆኑም አሁን በድርድሩ እየተሳተፋችሁ ያላችሁት አገር አቀፍ ፓርቲዎችና ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ የክልል ፓርቲዎችን ያላቀፈ በተለይም የኦሮሞን ሕዝብ መብት ወደ ጎን የሚተው ድርድር ብዙም ርቀት ሊያስኬድ የማይችል መሆኑን ተገንዝባችሁ ለሁሉ አቀፍ ድርድር በር እንድትከፍቱ በጋራ እንጠይቃለን።

ድል የሕዝብ ነው

ከአራቱ የኦሮሞ የፖለቲካ ፓርቲዎች

የካቲት 13/2009

ፊንፊኔ

 

በይርጋ አበበ

ሶሻሊስቱ ሜጄር ጄኔራል መሀመድ ሰይድ ባሬ (ዚያድ ባሬ) እ.ኤ.አ በ1991 ከስልጣን ተወግዶ ከአገር ከኮበለለ በኋላ የሶማሌ ምድር መንግስት አልባ መሆኗን ተከትሎ (አምባገነንም ቢሆን) በጎሳ መሪዎች ሲገዛ የኖረ ምድር ሆኗል። አገሪቱ መንግስት አልባ መሆኗን ተከትሎም እንደ አል ሻባብ እና አል ቃኢዳ አይነት ዓለም አቀፍ የሽብር ቡድኖች መናኸሪያ አድርገዋት ቆይታለች። የባህር ላይ ዘራፊ ወንበዴዎችም በሶማሊያ ምድር በነጻነት የሚንቀሳቀሱበት ጊዜ ነበር፡፡ አሸባሪ ቡድኖቹ የመፈልፈያ ሼላቸውን በሶማሊያ ምድር ማድረጋቸውን ተከትሎም፣ እንደ ኢትዮጵያ እና ኬኒያ አይነት የአገሪቱ ጎረቤቶች የሰላም እንቅልፋቸውን ሲነጠቁ፤ እንደ አሜሪካ ያሉ ባለአዱኛዎች ደግሞ “ነግ በኔን” ብለው በዚያች የህንድ ውቅያኖስ አገር ላይ ጦራቸውን እስከማስፈር ደረሰዋል።

እ.ኤ.አ ከ1984 በኋላ ምርጫ የዓለም አቀፉን ትኩረት የሳበ ምርጫ በአገሪቱ የተካሄደው በየትኛውም ዓለም አቀፍ የምርጫ መስፈርት (የህዝብ ተሳትፎ የምርጫ ታዛቢ የምረጡኝ ቅሰቀሳ የፖለቲካ ክርክር ወዘተ) ያልታየበት ቢሆንም አሜሪካ ሶማሊያዊው መሀመድ አብደላህ መሃመድ (ፉርማጆ) 184 ድምጽ በማግኘት ተከታያቸውን የቀድሞውን ፕሬዝዳንት ሁሴን ሼህ መሃመድን በልጠው አዲሱ የአገሪቱ ፕሬዝዳንት ሆነው ተመረጡ። ምርጫውን ተከትሎም እንደ ኢትዮጵያ ያሉ ጎረቤቶችን ጨምሮ ልዕለ ሀያሏ አሜሪካም ሶማሊያዊያንን እንኳን ደስ አላችሁ ሲሉ መልዕክታቸውን አስተላልፈዋል። ከሶማሊያ ምርጫ በ|ላ በምስራቅ አፍሪካ ሊነፍስ የሚችለውን የፖለቲካ አየር ምን ሊመስል እንደሚችል ከዚህ በታች እንመለከታን፡፡

የምስራቅ አፍሪካ ፖለቲካ እና የሶማሊያ አዲሱ ህይወት

ምስራቅ አፍሪካ (በተለምዶ የአፍሪካ ቀንድ) ከሌሎች የዓለም አገራትም ሆነ ከአፍሪካ ክፍል በተለየ መልኩ ድህነት፤ ጉስቁልና፤ ጦርነት እና ግጭት የበዛበት ቀጠና ነው። ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማሪያም “ስጋት ያንዣበበበት የአፍሪካ ቀንድ” ሲሉ ቀጠናውን ይጠሩታል። ፕሮፌሰር መስፍን ምክንያታቸውን ሲያሰቀምጡም የሶማሊያን መንግስት አልባነት፣ የኤርትራውን መንግስት የሻዕቢያን ተፈጥሯዊ ባህሪ፣ የኢትዮጵያን አጠቃላይ ሁኔታ፣ የደቡብ ሱዳንን እና የሱዳንን በግጭት የታጀበ ህይወት እንዲሁም የጅቡቲን “የሁሉነሽ” መሆንን በመጥቀስ አካባቢው በስጋት የታጀበ እንደሆነ እና ወደፊትም ይበልጥ አስጊነቱ እንደሚቀጥል ይገልጻሉ።

ለ26 ዓመታት መንግስት አልባ ሆና የቆየችው ሶማሊያ በአንጻራዊነት ወደ መንግስታዊ አገርነት ለመቀየር የመጀመሪያው ምዕራፍ ላይ ትገኛለች። ለዚህም ሶማሌ አሜሪካዊው ፕሬዝዳንቷ በምርጫ ማሸነፋቸውን ተከትሎ ሲናገሩ “የተሻለች ሶማሊያን ለመፍጠር እንሰራለን” ሲሉ የሁሉም ሶማሊያዊ ፐሬዝዳንት መሆናቸውን ተናግረዋል። እንደ አልሻባብ አይነት “ጭር ሲል አልወድም” የሆነ አሸባሪ ቡድንን በጉያዋ የያዘችው ሶማሊያ በዓለም ቀዳሚዋ የሙስና ንግስት እንደሆነችም በቅርቡ ትራንስፓራንሲ ኢንተርናሽናል ኢንስቲትዩት ይፋ አድርጓል (ኢትዮጵያ 108ኛ ላይ ተቀምጣለች)። 200 ሺህ የአፍሪካ ህብረት አንጋች ለደህንነታ ታጥቆ የቆመላት ሶማሊያ እንደ ኳታርና የተባበሩት አረብ ኢምሬትስ አይነት የነዳጅ ከበርቴዎች አይናቸውን በወደቦቿ ላይ አሳርፈውባታል። በአባይ ወንዝ ምክንያት ለሰከንድም ዐይኗን ከኢትዮጵያ ላይ ማንሳት የማትፈልገው ግብጽም ቢሆን የህንድ ውቅያኖሷን አገር ወደቦች ለመጠቀም የምትችለውን ሁሉ እያደረገች ነው።  

ለመሆኑ ሶማሊያ በአዲሱ ፕሬዝዳንቷ ፋርማጆ እየተመራች ምን አይነት ለውጥ ታመጣለች? ስንል በአዲስ አበባ ዩኒቨርሰቲ መምህር የሆኑትን አቶ ቴዎድሮስ መብራቱን ጠይቀናቸው ነበር።

የሁለተኛ ድግሪያቸውን በአፍሪካ ፖለቲካ ያገኙትና የመመረቂያ ወረቀታቸውንም በደቡብ ሱዳን ላይ የሰሩተ አቶ ቴዎደሮስ “አብዛኛው ህዝብ የፋርማጆን መመረጥ በአወንታዊነት ተቀብሎታል። አብዛኛው ህዝብ ፕሬዝዳንቱን ከተቀበለው ደግሞ በመጀመሪያ ደረጃ አልሻባብን መደበቂያ ያሳጣዋል። በሌላ በኩል ደግሞ ፕሬዝዳንቱ በምዕራባዊያን በተለይም በአሜሪካ ተቀባይነት የሚኖራው ይመስላል፡፡ ይህ ደግሞ በውስጥም በውጭም ተቀባይነት የሚኖራው ከሆነ ለሶማሊያዊያን ትንሳኤ ሊሆን እንደሚችል ይታመናል” ሲሉ በሶማሊያ አዲስ ተስፋ ሊኖር እንደሚችል ተስፋ አድርገዋል፡፡ አቶ ቴወድሮስ አያይዘውም ሶማሊያ በብዙ ፈተናዎች የተተበተበች አገር ሆና የመቆየት እድሏ የሰፋ መሆኑን ጠቀስ አድርገዋል።

ለዚህ ሃሳባቸው የሚያቀርቡት ስነ አመንክዮ ደግሞ አልሻባብ በታሰበው ፍጥነት ከሶማሊያ ተጠራረጎ ይወጣል የሚል እምነት የሌላቸው መሆኑ እና የዳሸቀው የአገሪቱ ኢኮኖሚ የመነሳት ተስፋው ዝቅተኛ በመሆኑ አገሪቱ ከእነ ችግሯ እንደ ሀገር ለመቆም ዓመታትን ልታስቆጥር ትችላለች ብለዋል፡፡ እንደሚታወቀው በአሁኑ ወቅት በሶማሊያ ከሶስት ሚሊዮን በላይ ዜጎች በከፋ ደህነት ውስጥ ሲገኙ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ዜጎች ደግሞ በስደት ላይ ናቸው። 

የጀርመን ድምጽ ሬዲዮ ካነጋገራቸው የዚያች አገር ዜጎች መካከል ወጣቱ የሞቃዲሾ ነዋሪ መሀመድ ሰይድ ሁሴን “እኛ ከምንም በላይ ሰላም እንሻለን። ዛሬ በዚህ አደባባይ የወጣሁትም ነገ በሶማሊያ ሰላም እንደሚመጣ ተስፋ በማድረግ ነው። አዲሱ ፕሬዝዳንታችንም ሰላማችንን መልሰው የደቀቀውን ኢኮኖሚያችንን እንዲነሳ ያደርጋሉ ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ። ህዝቡም ከእሳቸው ጎን ይሆናል” ሲል በፋርማጆ መመረጥ ዛሬ ላይ ቆሞ የነገዋን ሶማሊያ ሁኔታ ምን ሊሆን እንደሚችል ያልማል።

ራሷን እንደ ነጻ አገር የምተቆጥረዋ ሶማሌ ላንድም ሆነች ነገሮች ከተበላሹ የሶማሌ ላንድን ዱካ ተከትላ ጎጆ መውጣት የምትሻው ፑንት ላንድ ፋርማጆ ለሚመሯት ሶማሊያ የሚቀርቡላቸው ፈተናዎች ናቸው። የኢትዮጵያ እና የኬንያ መልካም ጉርብትና ነገ ምን ሊመስል እንደሚችል ባይታወቅም የጅቡቲ ጉዳይ በሃያላን ሀገሮች ፍላጐት መከበቧ ግን ለፋርማጆ የሚሰወር አይሆንም። በበርበራ ወደብ ላይ የጦር ሰፈር እገነባለሁ ያለችው የተባበሩት አረብ ኢምሬትስ ጉዳይ ለቀጠናው ስጋት መሆኗን ተከትሎ ለአዲሱ የሶማሊያ ፕሬዝዳንት ተጨማሪ የቤት ስራ ሆና ቀርባለች።

ስጋት የማይለየው የአፍሪካ ቀንድ ለተወሰኑ ጊዜያት በአንጻራዊነት ተረጋግቶ የቆየው የደቡብ ሱዳን ሰላም መናጋት በኋላ በሶማሊያ አዲስ መንግስት እየተቀየረ ነው። መሀመድ ፋርማጆ የሚመሩት የሶማሊያ መንግስት ምን አይነት መልኮችን ይዞ ሊቀርብ እንደሚችል ወደፊት የምናየው ይሆናል።

የፕሬዝዳንታዊ ምርጫው ሂደት

በጎሳ መሪዎች ተከፋፍላ የቆየችዋ አገር በሽግግር መንግስት ስር በአንድ መንግስት መተዳደር ከጀመረች ውላ ያደረች ቢሆንም ቋሚ መንግስት ለመመስረት ግን ተቸግራ ቆይታለች። ባሳለፍነው የካቲት 1 ቀን 2009 ዓ.ም በሞቃዲሾ አደን-አዴ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ 275 የፓርላማ አባላትና 54 የላይኛው ምክር ቤት አባላት በሰጡት ድምጽ መሀመድ አብደላህ መሀመድ 184 ድምጾችን በማምጣት ማሸነፍ ችለዋል። እንደ እንግሊዝ አሜሪካ እና ጃፓን ያሉ ድጋፍ ሰጪ አገራት የምርጫውን 60 በመቶ ወጪ የሚሸፍን ገንዘብ ለአገሪቱ ለግሰዋል። ከለጋሽ አገራቱ የተገኘው ገንዘብ “ዳጎስ” ያለ መሆኑን ተከትሎም ምርጫው በሙስና የታጀበ ነው ሲሉ አንዳንድ ወገኖች ይገልጻሉ። እንደ አቶ ቴዎድሮስ ያሉ አስተያየት ሰጪዎች ደግሞ “ሂደቱ ምንም ይሁን ምን ለሶማሊያዊያን ዘላቂ ሰላምና የፖለቲካ መረጋጋትን ካመጣ እና ሶማሊያዊያን ውጤቱን ከተቀበሉ ችግር የለውም” ብለዋል።

አስራአራት ሺህ ሃያ አምስት የጎሳ እና የአገር ሽማግሌዎች የመረጧቸው 257ቱ የፓርላማ አባላት መጠኑ ባልተገለጸ ገንዘብ ተደልለው ድምጻቸውን ሸጠዋል ተብሎ ይነገርባቸዋል። የቀድሞው የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ሁሴን ሼክ መሀመድ ደግሞ ሂደቱ ሳያሳስባቸው ውጤቱን ተቀብለው ሽንፈታቸውን አምነው አዲሱን ፕሬዝዳንት “እንኳን ደህ አለህ በማለት ሹመት ያዳብር” ብለው ስልጣናቸውን አስረክበዋል።

ለሶስት ጊዜያት የተራዘመው የሶማሊያ ፕሬዝዳንታዊ ምርጫ በሰላም እንዲጠናቀቅ የአፍሪካ ህብረት ሰላም አስከባሪ ወታደሮች በተጠንቀቅ ቆመው የጠበቁት ምርጫ ነው። በምርጫው ዕለትም የሞቃዲሾ ጎዳናዎች ከትራፊክ ነጻ ሆነው የዋሉ ሲሆን ወደ ሞቃዲሾ የሚገባም ሆነ ከሞቃዲሾ ተነስቶ ወደየትኛውም የዓለም ክፍል የሚደረግ በረራ ተቋረጦ እንደነበር አሶሼትድ ፕሬስን ጨምሮ ዘጋርዲያን እና አፍሪካን ኒውስ ዘግበው ነበር። በዚህ መልክ የተከናወነውን ምርጫ በሶማሊያ የተባበሩት መንግስታት ልዩ መልዕክተኛ ሚካኤል ኪቲንግ ሲገልጹት “ዋናው ነገር ምርጫው መካሄዱ ነው ምክንያቱም ብዙዎች ምርጫው ላይካሄድ ይችላል የሚል ስጋት ነበራቸውና ነው” ሲሉ ለጀርመን ድምጽ ራዲዮ ተናግረዋል።

በፕሬዝዳንታዊ ምርጫው የቀድሞውን ፕሬዝዳንት ሁሴን ሼክ መሀመድን እና መሀመድ አብዱላሂ መሀመድ (ፋርማጆን) ጨምሮ ሁለቱን እንስት ተወዳዳደሪዎችን እና ሌሎች እጩዎችን አሳትፎ ነበር። ከእጩዎቹ ሴቶች መካከል በምርጫው እንዳይሳተፉ ከአልሻባብ ጠንከር ያለ የግድያ ዛቻ ደርሷቸው በትውልድ ኬኒያዊት በዜግነት ፊንላንዳዊ የሆኑት በሶማሊያ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ሰራተኛዋ ፋጡማ ጣይብ አንዷ ሲሆኑ፤ በአሜሪካ የህክምና ባለሙያ ሆነው እያገለገሉ የሚገኙት የ42 ዓመቷ ዶክተር አናብ ዳሂር ደግሞ ሌላኛዋ ሴት ፕሬዝዳንታዊ እጩ ሆነው ቀርበውም ነበር።

በአጠቃላይ አዲሱን ፕሬዝዳንት መሀመድ ፋርማጆን እና ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት እንስት ተወዳዳሪዎችን ጨምሮ በእጩነት ከቀረቡት 18 እጩዎች መካከል አብዛኞቹ የውጭ አገር ዜግነት ያላቸው ናቸው።

 

 

የኢትዮጵያ እና የሶማሊያ ግንኙነት በዘመነ ፋርማጆ

መሀመድ ፋርማጆ በራሳቸው መንገድ የሚጓዙ ሰው መሆናቸው ይነገርላቸዋል። ረዘም ላሉ ዓመታት በአሜሪካን አገር የኖሩትና በአሜሪካን የተለያዩ ኩባንያዎች ጭምር ተቀጥረው የሰሩት መሀመድ ፋርማጆ ከዚህ ቀደም ለስምንተ ወራት አገራቸውን በጠቅላይ ሚኒስትርነት ያገለገሉ ሲሆን ከክፉ ቀን ደራሻቸው ኢትዮጵያ ጋር ጠንከር ያለ ወዳጅነት የመፍጠር ፍላጎት ሲያሳዩ ነበር። የአገሪቱ ሁለተኛ ሰው በነበሩበት ወቅት ከአገራቸው ቁጥር አንድ የክፉ ቀን ደራሽ ኢትዮጵያ ጋር ጠንካራ ወዳጅነትን ለመፍጠር ፍላጎት ያደረባቸው ፋርማጆ በአሁኑ ሰዓት የአገራቸው ቁጥር አንድ ሰው መሆናቸውን ተከትሎ ምን አይነት የግንኙነት መስመር ሊዘረጉ ይችላሉ? ለሚለው ጥያቄ አቶ ቴዎድሮስ መልስ እንዲሰጡን ጠይቀናቸው ነበር።

አቶ ቴዎድሮስ “በመጀመሪያ ደረጃ ኢትዮጵያ በሶማሊያ ላይ ያላት ፈላጎት በምን ላይ የተመሰረተ ነው? የሚለውን ማወቅ ያስፈልጋል። የኢትዮጵያ ፍላጎት አልሸባብን በማስወገድ ላይ የተመሰረተ ከሆነ ቀደም ብዬ እንደነገርኩህ የፋርማጆን መመረጥ ተከትሎ በአገሪቱ አብዛኛው ህዝብ ተቀባይነት ስላገኙ አልሸባብን የሚያዳክም ስለሚሆን ኢትዮጵያ ተጠቃሚ ልትሆን ትችላለች። ከዚህ በዘለለ ግን በሶማሊያ አለመረጋጋት ኢትዮጵያ ትጠቀማለች የሚባለው መረጃ እውነት ከሆነ የኢትዮጵያ እና የምዕራባዊያን ወዳጅነት የተመሰረተው ሽብርተኝነትን በመዋጋት ላይ በመሆኑና አልሸባብ በፋርማጆ መንግስት የሚዳከም ከሆነ ምናልባትም ኢትዮጵያ የጥቅም ተጋሪ መሆኗ ይቀራል።” ሲሉ ገልጸዋል። “ሆኖም” ይላሉ አቶ ቴዎድሮስ “የፋርማጆን መመረጥ ተከትሎ ግብጽን ጨምሮ የባህረ ሰላጤው አገራትና የመካከለኛው ምስራቅ አገራት ሶማሊያን መናኸሪያቸው ለማድረግ የሚያደረጉት ጥረት በፋርማጆ ተቀባይነት ካገኘ ኢትዮጵያን ከዓለም አቀፍ ግንኙነትና የፖለቲካ ተሰሚነት እንደሚገድባት ግልጽ ነው” ሲሉ የመሀመድ ፋርማጆ መመረጥ ሊኖረው የሚችለውን አንድምታ ያስቀምጣሉ።

ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማሪያም “ስጋት ያንዣበበበት የአፍሪካ ቀንድ” በሚለው መጽሃፋቸው ከሚያስቀምጧቸው ስጋቶች መካከል ኢትዮጵያ ወደብ አልባ መሆኗን ተከትሎ እንደ ግብጽ ያሉ የዘመናት ጠላቶቿ በኢትዮጵያ ላይ ጥቃት ለማድረስ የሚጠቀሙት ጎረቤቶቿን መሆኑን ነው።

የዓለም አቀፍ የህግ ምሁሩ ዶክተር ያዕቆብ ኃይለማሪያም በበኩላቸው “አሰብ የማናት?” በሚለው መጽሃፋቸው ኢትዮጵያ ወደብ አልባ አገር መሆኗን ተከትሎ የደህንነት ስጋት ሊያጠላባት እንደሚችል በምክንያትና በምሳሌ አስደግፈው አቅርበዋል። ፋሽስቱ ሜሶሎኒ በ1928 ዓ.ም ኢትዮጵያ ላይ ወረራ ሲከፍት ምጽዋንና አሰብን በቁጥጥሩ ስር ስላደረገ ኢትዮጵያ ጦርነቱን ለመመከት የጦር መሳሪያ ብትገዛም የጅቡቲን ወደብ እንዳትጠቀም ፈረንሳይ እገዳ ጥላባት እንደነበረ በመጽሀፋቸው የሚያወሱት ዶክተር ያዕቆብ፣ በዚህ ዘመንም በሀይማኖትና በሌሎች የጥቅም ትስስር ምክንያት የኢትዮጵያ ጎረቤቶች ሴራ እንደማይሸርቡባት ዋስትና እንደሌለ አስቀምጠዋል።

የጋራ ተጠቃሚነትን መሰረት ያደረገ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ የሚከተለው የኢትዮጵያ መንግስት ከአዲሱ የሶማሊያ መንግስት ጋር የሚፈጥረው ግንኙነት ከመቼውም ጊዜ በበለጠ ጥንቃቄ የተሞላበት ሊሆን እንደሚገባ ግልጽ ነው። እ.ኤ.አ በ2011 ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ ላይ የኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጫ ግድብ ለመስራት የመሰረት ድንጋይ ማስቀመጧንና ወደ ግንባታ መግባቷን ተከትሎ ህልውናዋ በአባይ ወንዝ ላይ የተመሰረተው ግብጽ ከተቻለ ግድቡ እንዳይገደብ ካልሆነም የውሃ ኮታዋ እንዳይቀንስባት የቻለችውን ሁሉ ጥረት እያደረገች በግድቡ ግንባታ ላይ መጓተት እንዲፈጠር እየጣረቸ መሆኗ ግልጽ ነው። ለዚህ እቅዷ ስኬትም ከኢትዮጵያ ጎረቤቶች ጋር ልዩ የጥቅም ግንኙነት እስከመፍጠር የደረሰ ርቀት መጓዟ በቅርብ ጊዜ የደቡበ ሱዳንና የኤርትራ መንግስታት ከግብጽ መንግስት ጋር ያደረጋቸው ውይይቶች አብይ ምስክሮች ናቸው።

በቅርቡ በበርበራ ወደብ ላይ የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ መንግስት የጦር ሰፈር ለመገንባት ፍላጎት ማሳየቱን ተከትሎ የግብጽ መንግስትም “እኔስ ለምን ይቅርብኝ” የሚል ሀሳብ መሰንዘሩን የተለያዩ ዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙሃን ዘግበዋል። ይህን የግብጽ እንቅስቃሴ አዲሱ የሶማሊያ መንግስት ፕሬዝዳንት መሃመድ ፋርማጆ የሚቀበሉት ከሆነ በኢትዮጵያ ላይ የሚኖረው አሉታዊ ተጽእኖ ሳይታለም የተፈታ ነው። መሀመድ አብዱላሂ መሀመድ (ፋርማጆ) ለቀጣዮቹ አራት ዓመታት በሚቆየው የስልጣን ዘመናቸው ከአፍሪካ ቀንድ በተለይም ከኢትዮጵያ ጋር የሚኖራቸው ግንኙነት ምን አይነት መርገምት ወይም በረከት ይዞ ሊመጣ እንደሚችል ወደ ፊት የምናየው ይሆናል።

መንግስት አልባ ሆና ለረጅም ዓመታት የቆየችው ሶማሊያ ለአሸባሪዎችና ለባህር ላይ ወንበዴዎች መፈልፈያ መሆኗን ተከትሎ ኢትዮጵያን ጨምሮ ለአፍሪካ ቀንድ ስጋት ሆና ቆይታለች። አሁን ደግሞ አገሪቱ መንግስት ብትመሰርትም የምትከተለው የውጭ ፖሊሲ ከባህረ ሰላጤው አገራት ወይም እንደ ግብጽ ካሉ የመካከለኛው ምስራቅ አገራት ጋር ሊሆን ይችላል የሚል ጥርጣሬን ማሳደሩን ተከተሎ አገሪቱ እንደገና የቀጠናው ስጋት ሆና እንዳትቀጥል ያሰጋል።¾ 

በማዕረጉ በዛብህ

ከምሁራን ከሚጠበቁ አበይት መለያ ባህሪያት ዕውነትን መፈለግ፣ ማግኘትና በዕውነት መገዛት አንዱና ዋናው ነው። ዕውነት ከሌላ ሰው ይልቅ ከምሁራን ዘንድ ይበልጥ የሚጠበቀው ትምሕርት፣ በተለይ ከፍተኛ ትምሕርት፣ ዕውነትን ለማግኘት የሚያገለግልና የሚያስችል ፍቱን መሳሪያ በመሆኑ ነው። ስለዚህ ምሁራን የሚጠሉትንና የማይቀበሉተን ሃሣብም ሆነ ጉዳይ በሰሜት ሳይሆን ከዕውነት አንጻር አጥንተውና መርምረው ነው ብይን ሊሰጡበት የሚገባው።

ዶ/ር ፕሮፌሰር ተስፋጽዮን መድሐኔ የተባሉት ኤርትራዊ ምሁር “Towards Confederation in the Horn of Africa Focus on Ethiopia and Eritrea” (የአፍሪካ ቀንድ አገሮች ወደ ኮንፊደሬሽን ቢያመሩ፣ በተለይ ኢትዮጵያና ኤርትራ) ተብሎ ሊተረጎም በሚችለው መጽሐፋቸው (ትርጉም የኔ) ሁለቱ አገሮች በኮንፊደሬሽን የፓለቲካ ስርአት ቢቀላቀሉ የሚለውን ሃሣብ ስለሚደግፉና ስለሚቃወሙ ኢትዮጵያውያንና ኤርትራውያን ምሁራን ውይይት በሰፊው አቅርበዋል። በዚህ ነጥብ ላይ ጉዳዩን ከሰሜት ውጭ የሆነ ምርምር አድርገው አቋማቸውን እንደገለጹ ምሁራን ሁሉ ከወገናዊ ስመት ተነስተው የራሳቸውን ማብይን የሰጡ እንዳሉ በመጽሐፉ በግልጽ ይታያል። መጽሐፉ የሁሉቱ አገሮች ምሁራን፣ መንግስታትም ሆኑ፣ ሕዝቦች በጉዳዩ እንዲወያዩበት የሚያሳስብ ቁምነገር የያዘ ታሪካዊ ሰነድ በመሆኑ ደራሲው ሊመሰገኑ ይገባል።

እላይ ከተጠቀሰው አጠቃላይ ጉዳይ ውጭ አንድ በአሉታዊ መልኩ እጅግ የሚያስቆጣና የሚያሳፍር ጉዳይም በመጽሐፉ ሰፍርዋል። ዶ/ር ፀጋዬ ይስሐቅ የተባለ ኤርትራዊ የፓለቲካል ሳይንስ ምሁር “Italy Not Yet in Its Finest Hour” በተባለው እ.አ.አ በ2001 ባቀረበው ጽሁፉ አንድ እስከዛሬ የማይታወቅ የታሪክ ግንዛቤ አለኝ ሲሉ ብቅ እንዳለ ዶ/ር ፕሮፌሰር ተስፋጽዮን መድኃኔ ይገልጹልናል። ይህ አዲስ “ታሪክ” የአድዋን ጦርነት ያሸነፈችው ኢጣልያ ነች እንጅ ኢትዮጵያ አይደለችም የሚል ነው። ኤርትራዊው ዶክተር ይህንን የገለጸው በምሁራን ስብሰባ ላይ ባቀረበው አስተያየት ሲሆነ እንደ ፕሮፌሰር ተስፋጽዮን አጻጻፍ፣ “ዶ/ር” ፀጋዬ፤

“ኢትዮጵያ የአድዋን ጦርነት ፈጽሞ አላሸነፈችም፣ ጦርነቱን ያሸነፈችው ኢጣልያ ስትሆን ይህንኑ ባለመግለጽዋ ኢጣልያ ትልቅ ስህተት ፈጽማለች። ኢጣልያ የአድዋን ጦርነት አሸንፊያለሁ ብላ ባለማስታወቋ ኢትዮጵያ ያላሸነፈችውን ጦርነት አሸንፊያለሁ እያለች በኩራት የጥቁር ሕዝብ ዘረኝነትን አፍሪካ ውስጥ ለመናኘት ችላለች። የኢጣልያ የአድዋን ጦርነት በኢትዮጵያ አሸናፊነት እንደተፈጸመ መቀበልና ኢትዮጵያም የድሉ ባለቤት መሆን በኢጣልያ ሕዝብ አስደናቂ ታሪክ ላይ አሳዛኝ ትዝብት ጥሏል። ይህ ኢትዮጵያ የአድዋን ጦርነት አሸነፈች የሚለው “ታሪክ” የብዙ ዕውቅ ጀኔራሎች፣ የድል አድራጊዎችና የነገሥታት አገር የሆነችውን ኢጣልያ እንዴት ኢትዮጵያ ልታሸንፍ ትችላለች? አፍቃሪ ሮማ የሆነው ኤርትራዊ “ምሁር” ኢጣልያውያን የአድዋን ጦርነት ያሸነፍነው እኛ ነን ብለው ባለመግለጻቸው የተነሳ የተፈጠረ ሃሰት ነው የሚል ክርክር ያለዕፍረት ማቅረቡ ሰውየው ኤርትራዊ ወይም አፍሪካዊ መሆኑን ጭምር የሚያጠራጥር የሚያደርገው ይመስላል። “በሌላ በኩል የአድዋ ጦርነት ለኢትዮጵያውያን የውሸት የድል አድራጊነት ኩራት ስላሳደረባቸው በአፍሪካ የጥቁሮችን ዘረኝነት እምነት ለማሰራጨትና ለመስበክ ተጠቅመውበታል። የአድዋው ድል ታሪክ አፍሪካውያኑ አንዲት አፍሪካዊት የሆነች አገር (ኢትዮጵያ) የአውሮፓ አገር በሆነችው በኢጣልያ ላይ ድል ተቀዳጅታለች ብለው በቅዥት ዕምነት ውስጥ እንዲሰምጡ አድርጓቸዋል። ኢትዮጵያውያኑ ለዓለም ሊገልጹት ያልፈለጉት ዕውነት ግን የኢጣልያ ድል አድዋ ላይ ወሳኝ ስለነበር ንጉሣቸው ምኒልክ ሽንፈቱን በመቀበል ለዚያ ካሣ ኤርትራን ለኢጣልያ አሳልፎ መስጠቱን ነው።” ሲል ሞግትዋል አዲስ “ታሪክ” ይዞ ብቅ ያለው ኤርትራዊ “ምሁር”

እንደዚህ ዓይነት ወደ ድንቁርናና ወደ ዕብደት የተጠጋ ተረት በአንድ ምሁር ነኝ በሚል ሰው ሲቀርብ ብዙ ምሑራንን የሚያስገርምና የሚያስቆጣ በመሆኑ ዶ/ር ገላውዴዎስ አርአያ የተባሉት ኢትዮጵያዊ ምሁር ዶ/ር ፀጋዬ ኢትዮጵያን ለማዋረድና ለማሳነስ ያቀረበውን የውሸት ጥብቅና እጅግ ሚዛናዊና ዕውነተኛ የሁነ ጽሁፍ በማውጣት ነበር ያጋለጡት። ዶ/ር ገላውዴዎስ ምሁራዊነቱ በደንብ በሚታይ ዕውነታዊ ትረካ ከ1894 እስከ 1896 በየጊዜው በኢትዮጵያና በኢጣልያ የተካሄድትን ጦርነቶች ከጠቃቀሱ በኋላ ኢትዮጵያ አድዋ ላይ የተጐናጸፈችው ታሪካዊ ድል ለመላው ዓለም ጥቁር ሕዝቦች የኩራት ምንጭ እንደሆነ በመግለጽ በዶ/ር ፀጋዬ አሰፋሪ የውሸት ታሪክ ላይ የሚከተለውን ሂስ አቅርበዋል።

“የዚህን የውሸት ድርሰት አቅራቢ ሰው ማንነትና ዘር ለማያውቅ ታዛቢ፣ ይህን ድርሰት ሊያቀርብ የሚችል በጥንታዊትዋ ሮም ታላቅነት ታሪክ የሰከረና በሙስሊኒ የፋሽስት ፓርቲ ውስጥ የስልጣን ፍርፋሪ የተቋደሰ እንጅ ሌላ ሰው ሊሆን ይችላል ብሉ ሊገምትም ሊያምንም አይችለም” ይላሉ ዶ/ር ገላውዲዎስ።

ዶ/ር ፕሮፌሰር ተስፋድዩን በበኩላቸው ስለ ዶ/ር ፀጋዬ ይስሐቅ አስተያየት ባቀረቡት ትችት ይህ የዶ/ር ፀጋዬ አስተያየት አንድ ግለሰብ ታሪክን በማስተባበል ጥላቻውን ለመግለጽ የቀረበ አስተያየት ወይም ታሪክን በሚገባ ካለማንበብና ካለመረዳት ከዚያም አልፎ ኢትዮጵያ በኢጣልያ ላይ ያገኘችውን ታሪካዊ ድል ካለመቀበል የተነሣ የተገለጸ የጥላቻ አቋም ነው ይላሉ።

ሌላው ኢትዮጵያዊ ምሁር ፕሮፌሰር ጳውሎስ ሚልክያስ በሰጠው አስተያየት “የአድዋ ጦርነት ዋናው ቁምነገር ድሉ የወራሪው ሳይሆን የተወራሪው/የተጠቂው ደግሞ ፍትሐዊው አቅዋም በጥጋበኛው ወንበዴ ላይ ያደረሱው ታሪካዊ ድል መሆኑ ነው” ልዩ የሚያደርጋቸው ብሏል።

·                     ኢትዮጵያ አድዋ ላይ ለተጐናጸፈችው ታሪካዊ ድል የብዙ ኤርትራውያን እስከ ሕይወት መሰዋዕትነት የደረሰ አስተዋጽኦ አለበት። ለምሳሌ ደጃዝማች ባህታ ሐጐስ የተባሉት ጀግና በትግራይ ውስጥ የፀረ-ኢጣልያን ቅኝ አገዛዝ እንቅስቃሴ እንዲጀመር ከማነሳሳት በላይ ኢትዮጵያ በአድዋ ጦርነት ድል እንድትጐናጸፍም አስተዋጽኦ አድርገዋል። የሀማሴን ገዥ የነበሩት ራስ ወልደሚካኤል ሰለሞንም የአጼ ምኒልክ የጦር አዛዥና አማካሪ በመሆን በጦርነቱና በተገኘው ድል ተከፍተዋል።

·                     ሌላው ተጨማሪ ምክንያት፣ የኢጣልያኖችና የኢትዮጵያ ሰላይ ነበሩ በማለት የሚታወቁት አቶ አውአሎም ለኢጣሊያኖቹ የተሳሳተ መረጃ በመስጠትና አንዱን የኢጣልያ ጦር ክፍል ከቦታው ተንቀሳቅሶ በኢትዮጵያውያን ወታደሮች እንዲታፈን በማድረግ የተጫወቱት ሚና ለድሉ ትልቅ አስተዋጽኦ ያደረገ ነው።

·                     ብዙ ኤርትራውያን ከኢጣልያን ጦር እየከዱ ከኢትዮጵያውያን ወንድሞቻቸው ጐን በመሰለፍ የሠሩት የጀግነት ተግባርና የከፈሉት የሕይወት መስዋዕትነት ለአድዋውድል ተጨማሪ አስተዋጽኦ ማድረጉ የሚረሳ አይደለም።

·                     ዛሬም አፍሪካ ብቻ ሳትሆን መላው ዓለም የአድዋ ጦርነት አሸናፊ ኢትዮጵያ መሆኖን ማወቁና በዓለም ታሪክ ውስጥ የተመዘገበ ዕውነት ሲሆን የዶ/ር ፀጋዬ ግንዛቤ የአገርንና የጥቁር ሕዝቦችን ክብር ማዋረድ ብቻ ሳይሆን የሰውየውን የራሱን ጤና ትክክለኛነት አጠያያቂ የሚያደርግ ነው። ዶ/ር ፀጋዬ ታሪካዊውን የአድዋ ድል የኢትዮጵያ ሳይሆን የኢጣልያ ነው የሚል አቅዋም በመያዝ የኤርትራን፣ የኢትዮጵያንና የአፍሪካን ታሪክ ለቅኝ ገዥዎች ለመሸጥ የፈለገ ቢመስልም ትዝብት እንጅ የሽያጭ ዋጋ ሊያገኝበት አልቻለም ምክንያቱም እርሱ በድፍረት እንዳለው ድሉ የኢጣልያ ነው የሚል እንኳንስ ሌላ ሰው ከኢጣልያም እስከዛሬ ያንን አይን ያወጣ የታሪክ ውሸት የተቀበለ ሰው አይገኝም።

ድል አድራጊዋ ኢትዮጵያ እንደሆነች መካድ የራስን ሕልውና እንደመካድ የሚቆጠር ዕብደት ነው። 1ኛ አጼ ምኒልክ አድዋ ላይ ስለተሸነፉ ኤርትራን ለኢጣልያ ሰጡ የሚለው ውሸት ነው ምክንያቱም ኢጣልያኖች ኤርትራን የያዝዋት እ.አ.አ በ1890 ሲሆን የአድዋ ድል የተገኘው በ1896 ነው ከስድስት ዓመት በኋላ መሆኑ ነው። 2ኛ ኢጣልያ መሸነፍዋን ተቀብላ ከአጼ ምኒልክ ጋር አዲስ አበባ ውስጥ የኢትዮጵያን ነፃ አገር መሆን ተቀብላየሰላም ስምምነት የተፈራረመችው በኦክቶበር 1896 ዓ.ም ነው። ዓ.ም ነው። ስለዚህ የዶ/ር ፀጋዬ የፌተኛውን የታሪክ ኩነት ወደ ኋላ፣ የሁዋላውን ወደ ፊት እያደረገ የማቅረብ ባህሪው የጤና ስላልሆነ የስነ አዕምሮን(ሳይኮሎጂ) ሐኪም እርዳታ የሚጠይቅ ይመስላል።

መንግስት ይልመድበት

Wednesday, 22 February 2017 11:50

በአፍሪካ በትልቅ ኢንቨስትመንት ስራ ላይ የተሰማራው ዳንጎቴ ኢንዱስትሪ በሀገራችንም ከሲሚንቶ ፋብሪካ በተጨማሪ ወደ ስኳር ምርት የመግባት ፍላጎት አሳይቷል። መንግስትም ምስጋና ይግባውና ፈቃደኝነቱን እያሳየ ይገኛል። በዚህ ውሳኔ መንግስት ሊመሰገን ይገባዋል። እግረ መንገዱንም በሌሎች ጉዳዮች ላይም እንዲህ አይነት ፈቃደኝነትን ቢያሳይ መልካም ነው። ሁሉንም ነገሮች መንግስት በብቸኝነት ማከናወን እንደማይችል ተረድቶ የውጭ አካላት እንዲሳተፉበት ቢያደርግ ጥሩ ነው። መንግስት በአሁኑ ወቅት በርካታ ከአቅሙ በላይ የሆኑ ነገሮች እያሉ ሁሉንም ነገር ራሴው አደርገዋለሁ የሚልበት ሁኔታ ላይ አይደለም ያለው። በዚህም ሳቢያ ፕሮጀክቶች እየተጓተቱ እና ጭራሹንም እየተሰረዙ ይገኛሉ። በከተማችን እጅግ አንገብጋቢ በሆኑ እንደ መኖሪያ ቤት፣ ትራንስፖርት እና ሌሎች መሠረታዊ ጉዳዮች ላይም የመስራት አቅምና ፍላጎት ያላቸውን የውጭ አካላት ማሳተፍ ቢቻል ችግሮቹን በአፋጣኝ እና በቀላሉ ለመቅረፍ ያግዛል። በዚህ በኩል የሌሎች ሀገራትን ተሞክሮ መመልከትም ያስፈልጋል። የውጭ ባለሀብቶች ለትርፋቸው ሲሉ በሚሰሯቸው የኢንቨስትመንት ስራዎች ሀገርን ማሳደግ ዜጋንም መጥቀም ብቻ ሳይሆን የተሻለ ተሞክሮ ለመያዝ ይረዳልና መንግስት በሌሎች መስብችም እንዲለምድበት እንመኛለን። ግዙፍ የሆኑ የሀገር ችግሮችን ለብቻ ሳይሆን ለሌሎች በማጋራት ብቻ ነው መቅረፍ የሚቻለው። እግረመንገዱም ለዜጎች የስራ እድል በመፍጠር በሌላኛው አቅጣጫ ያለውን የስራ እምነት ችግር ጭምር መቅረፍ ይቻላል።   

 

እፀገነት ብርሃኑ

ቁጥሮች

Wednesday, 22 February 2017 11:48

የቁም እንስሳት የወጪ ንግድ

147 ነጥብ 88 ሚሊዮን ዶላር           በ2003 ዓ.ም የተገኘው ገቢ፤

 

148 ነጥብ 51 ሚሊዮን ዶላር           በ2007 ዓ.ም የተገኘው ገቢ፤

 

147 ነጥብ 80 ሚሊዮን ዶላር           በ2008 ዓ.ም የተገኘው ገቢ፤

 

 ምንጭ፡- አዲስ ዘመን ጋዜጣ የካቲት 7 ቀን 2009 ዓ.ም

 

የፌዴራል መንግሥት በመደበው በቢሊየን የሚቆጠር ገንዘብ በፌዴራልና በክልል የሚገኙ ሥራአጥ ወጣቶችን ወደሥራ የማስገባቱ ዝግጅት እየተከናወነ መሆኑን የሚወጡ መረጃዎች እየጠቆሙ ነው፡፡ የመንግሥት መገናኛ ብዙሃን እንደዘገቡት በክልልና በከተማ መስተዳደሮች ለወጣቶች የሥራ እድል ለመፍጠር የሚያስችሉ ቅድመ ዝግጅቶች፣ ነባርና አዳዲስ የመስሪያና መሸጫ ቦታዎችን ለይተው የማዘጋጀት ስራ እየተጠናቀቀ ነው፡፡

በሃገር አቀፍ ደረጃም ጉዳዩን የሚከታተል በምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሚመራ የብሄራዊ የወጣቶች ተሳትፎና ተጠቃሚነት አስተባባሪ ኮሚቴ ተዋቅሮ የክትትልና የግምገማ ሥራውን ጀምሯል። ኮሚቴው በክልል ደረጃም በርዕሳነ መስተዳድሮች የሚመራ ሆኖ እስከ ታች የገጠር ቀበሌዎች ድረስ የሚዘረጋ ነው ተብሏል።


በአዲስ አበባ አገልግሎት ሳይውሉ የቆዩ መስሪያ እና መሸጫ ቦታዎችን ለይቶ ወደ ስራ ለማስገባት ዝግጅት እየተደረገ መሆኑን፣ ከነባር ሼዶች በተጨማሪ 1 ሺህ ጊዜያዊ ሼዶችን ለመገንባትም በጀት ተይዞ ወደ ስራ ተገብቷል። ክልሎች ለእርሻ፣ ለእንስሳት እርባታ እና ለንብ ማነብ የሚውል የመሬት ዝግጅት ማድረጋቸውን ጠቁመዋል።


የሥራ እድል ፈጠራው ላይ እንቅፋት ሊፈጥሩ የሚችሉ ተቋማትም ሆኑ የሥራ ኃላፊዎች ተጠያቂ የሚሆኑበት ስርዓት ተዘርግቷል።


መንግስት በተዘዋዋሪ ፈንድ እንዲንቀሳቀስ ከመደበው 10 ቢሊየን ብር በተጨማሪ የክልል መንግሥታትም በራሳቸው እንደየአቅማቸው ገንዘብ እየመደቡ ለወጣቶች ተጠቃሚነት ድጋፍ እያደረጉ ነው፡፡


መረጃዎች እንደሚጠቁሙት ከሶስት ታዳጊ ክልሎች በስተቀር ከመላ ኢትዮጵያ በተሰበሰበ የሥራ አጦች ምዝገባ እድሜያቸው ከ18 እስከ 34 ዓመት የሚሆን ሥራ አጥ ወጣቶች ቁጥር 2 ነጥብ 95 ሚሊየን መሆኑም ተዘግቧል፡፡


ይህ የመንግሥት ዕቅድ በተገቢውና በታቀደው መልኩ በሥራ ላይ እንዲውል አሁንም በብድርና ድጋፍ አሰጣጡ ከላይ እስከታች ባሉ ሥራዎች ውስጥ ወጣቶችን ማሳተፍ ይገባል፡፡ በድጋፍ አሰጣጡ ወቅት የፖለቲካ ወገንተኝነት፣ ዘርና ሃይማኖት በማወቅም ይሁን ባለማወቅ ስውር መመዘኛ ሆነው እንዳይገኙም፣ በጀቱ “የመንግሥትና የግል ሌቦች” ሲሳይ እንዳይሆንም ጥብቅ ክትትል ማድረግ ይገባል፡፡ ይህ ድጋፍ የወጣቱን ሁለንተናዊ ጥያቄና ችግር ባይቀርፍም በተለይም ኢኮኖሚያዊ ችግሮቹን በመጠኑም ቢሆን ለመቅረፍ የራሱ የማይናቅ ሚና አለውና ለተግባራዊነቱ ሁሉም ወገን የበኩሉን ድርሻ ሊወጣ ይገባል፡፡ 

“ዘላቂ መፍትሔ የሚሆነው ተግባብቶ እርቅ መፍጠር ሲቻል ብቻ ነው”

አስተያየት ሰጪዎች

በይርጋ አበበ

ከወራት በፊት በጌዴኦ ዞን ዲላ እና ይርጋጬፌ ከተሞች እንዲሁም በኮንሶ ብሔረሰብ በተነሳ ግጭት ንብረታቸው ለወደመባቸውና ከመኖሪያ ቀያቸው ለተፈናቀሉ ዜጎች የ46 ሚሊዮን ብር ድጋፍ ከደቡብ ክልል መንግስት ተሰጠ። “ዘላቂ መፍትሔ ሊመጣ የሚችለው ከህዝብ ጋር ውይይት ተካሂዶ እርቅ ቢፈጠር ነው” ሲሉ አስተያየታቸውን ለሰንደቅ ጋዜጣ የሰጡ ባለሀብት ተናገረዋል።

 

 

ቀደም ሲል በዞን ደረጃ የመካለል ጥያቄ ያነሳው የኮንሶ ህዝብ እና ጥያቄውን ለመፍታት በተፈጠረው አለመግባባት በደረሰው ጉዳት የሰውና የንብረት ውድመት መድረሱ ይታወሳል። በጌዴኦ ዞንም እንዲሁ በነጋዴው ማህበረሰብና በአካባቢው ህዝብ መካከል በተፈጠረ ግጭት የሰው ህይወት ከማለፉም በላይ ከፍተኛ መጠን ያለው የህዝብና የአገር ንበረት መውደሙ አይዘነጋም።

 

 

ይህን ተከትሎም የደቡብ ክልል መንግስት የጉዳቱን መጠን የሚያጠና ከክልል እስከ ቀበሌ የሚደርስ ኮሚቴ አዋቅሮ ወደ ድጋፍ መግባቱን የክልሉ ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ቢሮ ኃላፊ አቶ ሰለሞን ሀይሉ ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል። አቶ ሰለሞን የክልሉ መንግስት ያደረገውን የድጋፍ መጠን እና ሂደት አስመልክቶ ከሰንደቅ ጋዜጣ ለቀረበላቸው ጥያቄ ሲመልሱ “በኮንሶ የደረሰውን ጉዳት ተጣርቶ በቀረበልን ሪፖርት መሰረት ቤታቸው ለፈረሰባቸው ዜጎች ለቤት መሰሪያ የሚሆን ስምንት ሚሊዮን ብር መንግስት ድጋፍ አድርጓል” ያሉ ሲሆን በጌዴኦ ለደረሰው ጉዳት የክልሉ መንግስት ያደረገውን ድጋፍ አስመልክቶ ሲገልጹም “ከዕለት እርዳታና ድጋፍ አንስቶ በዘላቂነት የሚቋቋሙበትን ስራ እየሰራን እንገኛለን። 197 መኖሪያ ቤቶች ጥገና የተደረገላቸው ሲሆን 77 ደግሞ ግንባታ ተከናውኗል። ይህን ስራ ለማከናወንም የክልሉ መንግስት 38 ሚሊዮን ብር ድጋፍ አድርጓል” ሲሉ ተናገረዋል።

 

 

በግጭቱ ከፍተኛ ንብረት እንደወደመባቸው ቀደም ሲል ለሰንደቅ ጋዜጣ ገልጸው የነበሩት አቶ ሱራፌል ብርሃኑ በበኩላቸው “ጉዳቱ በደረሰብን ወቅት መንግስት ቶሎ ድጋፍ እንደሚያደግርልን ቃል ገብቶልን ስለነበረ ቶሎ ተቋቁመን ወደ ስራ እንገባለን የሚል እምነት ነበረኝ። ሆኖምጊዜው እየገፋ ሲሄድ የእኛ ጉዳይ ተረስቶ ቆይቷል።  ወደ ስራ የገባነውም በራሳችን ጥረትና በግል ባንኮች የብድር አቅርቦት ነው” ብለዋል። አቶ ሱራፌል አያይዘውም “በቅርቡ ከፌዴራል መንግስት ተወክለው የመጡ ባለሙያ “የመኪናችሁን 75 በመቶ ዋጋ መንግስት አንድ ወር ባልሞላ ጊዜ ውስጥ ይከፍላችኋል ሲሉ ቃል ገብተው ሂደዋል” ሲሉ ከመንግስት ሊደረግላቸው የሚችለውን ድጋፍ ገልጸዋል።

 

 

“የመኪናዎቻቸሁን ዋጋ 75 በመቶ ብቻ መንግስት የሚከፍል ከሆነ የመኪኖቹ ዋጋ ከተገዛበት ወቅት ጋር ሲነጻጸር በአሁኑ ገበያ ልዩነቱ ከፍተኛ ነው። በዚህ ድጋፍ መቋቋም ትችላላችሁ?” ለሚለው የሰንደቅ ጋዜጣ ጥያቄ መልስ ሲሰጡም “በግሌ ከደረሰብኝ የጉዳት መጠን አኳያ የፈለጉትን ያህል ቢሰጡኝ እንኳን ከመቀበል ወደኋላ አልልም” ብለዋል። አቶ ሱራፌል “የተፈጠረው ክስተት አንዴ የተከሰተ ቢሆንም ድጋሚ እንዳይከሰት ህዝብና መንግስት ውይይት አድርጎ እርቅ ሊፈጠር ይገባዋል” ሲሉ አስተያየታቸውን ሰጥተዋል።

 

 

በጌዴኦ ዞን ንብረታቸው የወደመባቸውን ባለሀብቶች ለማቋቋምና ድጎማ ለማድረግ የጉዳቱ መጠን ተጣርቶ ለፌዴራል አደጋ ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽን የቀረበ ሲሆን መልስ የሚሰጠውም በፌዴራል መንግስት በኩል እንደሚሆን አቶ ሰለሞን ሀይሉ ተናግረዋል።¾

የሕፃናት መጻሕፍት ምን አይነት ይሁኑ?

መ.ተ

 

የሕጻናት (ልጆች) አመጋገብ እና አነባበብ በቅርጹ ተመሳሳይ ይመስላል። ጠንካራ ምግብ እንደማይቀርብላቸው፣ ቢቀርብላቸውም በአግባቡ እንደማይመገቡት ሁሉ ከዕድሜ ደረጃቸው በላይ የሆነ መጽሐፍ ቢቀርብላቸውም አንብበው ይረዱታል ወይም ይዝናኑበታል ማለትም ዘበት ነው። ሕፃናት ምግብን የሚጀምሩት ከወተት በተለይም ከእናት ጡት ወተት ነው። ከዚያ ለስላሳ ምግቦች በመመገብ ነው ጠንካራው ላይ የሚደርሱት ለማለት ሊቅነት አይጠይቅም።

አካልን የሚገነባው ምግብ ከእናት ጡት ወተት እንደሚጀመረው ሁሉ መንፈስን የሚገነባው የልጆች የንባብ ፍቅርም ከቤተሰብ በተለይም ከእናት መጀመር ያለበት ይመስለኛል። እናት ልጅዋን እያጠባች የምታነብ ከሆነ፣ ጨቅላ ልጅዋን በአራስ ቤት እና ከዚያ ቀጥሎ ባሉ ዓመታት እያነበበች የምትንከባከብ ከሆነ ለልጅዋ የወደፊት አንባቢነት መደላድል ትፈጥራለች። ሕፃኑ በቋንቋ ስሜቱን መግለጽ ሲጀምርም ለራስዋ ከምታነበው በተጨማሪ ለልጅዋም ብታነብለት ለአንባቢነቱ መንገድ እያሳየችው ነው። የእናትን አልን እንጂ አባትም ለሕፃን ልጁ ተመሳሳዩን ማድረግ ይችላል። እኩል ኃላፊነትም አለበት።

በዚህ መልኩ ወላጆች ለጨቅላ እና ታዳጊ ልጆቻቸው ያንብቡ እንጂ ወላጅን የመሠጠ መጽሐፍ ሁሉ ለልጅ ይነበባል ማለት እንዳልሆነም ግልጽ ነው። የሊዎቶልስቶይን “ጦርነት እና ሰላም” መጽሐፍ ለእንደዚህ አይነት ልጆች ከማንበብ ለልጆች ተብሎ በቀላል ቋንቋ በአጭሩ የተጻፈ የዚህኑ መጽሐፍ ቅጂ (simplified edition) ማንበቡ መጽሐፉን የልጆች መጽሐፍ ያሰኘዋል።ወይም ደግሞ “ጥንቸሉ ቡቡ” የሚል የተረት መጽሐፍ ልጆችን በቀላሉ ይማርካል።የልጆችን መጻሕፍት የልጆች መጻሕፍት የሚያሰኙ በርካታ የመምረጫ መስፈርቶች አሉ። ከእነዚህም አንዱ በዕድሜ ክልል መሰናዳታቸው ነው።

ከዐሥር እስከ ዐሥራ አምስት ዓመት ለሚሆኑ ልጆች የተጻፈ መጽሐፍን ከአምስት እስከ ሰባት ዓመት ላሉ ሕፃናት እንካችሁ አንብቡ ብለን ብንሰጣቸው በመነበቡ ሊመጣ የታሰበው ውጤት የመምጣቱ ዕድል እጅግ በጣም አናሳ ነው። ከአምስት እስከ ሰባት ዓመት ላሉ ሕፃናት የተጻፈ መጽሐፍም በተመሳሳይ መልኩ ከዐሥር እስከ ዐሥራ አምስት ዓመት ያሉ ልጆችን ላይስብ ይችላል።

በሌላ በኩል ለልጆች የሚጻፉ መጻሕፍት የተራቀቀ እውነታ ያልያዙ ከማስተማር ይልቅ ወደ ማዝናናት ያዘነበሉ ቢሆኑ እንደሚመረጥ ነው በዓለማችን የተለያዩ ክፍሎች በሕፃናት ንባብ እና መጻሕፍት ላይ ጥናት ያደረጉ ባለሙያዎች የሚናገሩት።ባለሙያዎቹ ለጥናታቸው ራሳቸውን ሕፃናቱን፣ ወላጆቻቸውን፣ መምህራንን እና ከሕፃናት መጻሕፍት ጋር ተያያዥነት ያላቸው ተግባራት የሚያከናውኑ ሌሎችን በጥናታቸው አካትተዋል።

በተጠቀሰው ጥናት እና በሌሎችም ጥናቶች እንደተጠቀሰው ለሕፃናት የሚጻፉ መጻሕፍት በብዙ ማራኪ ሥዕሎች የተሞሉ እና ጥቂት ጎላ ጎላ ያሉ አጫጭር ጽሑፎች ያሉዋቸው መሆን ይኖርባቸዋል። የልጆቹ ዕድሜ በአነሰ ቁጥር በጽሑፍ የተያዙ ገጾች መጠንም ይቀንሳል። እድሜአቸው ሲጨምር ግን በአንጻሩ መጽሐፉ በገጽም በይዘትም እየጨመረ ይሔዳል። ይህን ከሚወስኑ ነገሮች አንዱ መጻሕፍቱ የተጻፉበትን ዓላማ መገንዘብ ነው።

የሕፃናት መጻሕፍት ዓላማ ማዝናናት ላይ ያተኩራል። ማሳወቅ ከዚያ በኋላ የሚመጣ ነው። ስለዚህም ነው ለሕፃናት የሚዘጋጁ መጻሕፍት ጥቅጥቅ ባለ ይዘት ብዙ ገጽ የሆነ መጽሐፍ በብዙ ርዕሰ ጉዳዮች ጋር የማይዘጋጀው። መጠነ ጽሑፉም ደቀቅ ያለ ሥዕሎቹም በተለያዩ ቀለማት ያሸበረቁ መሆናቸው በቀጥታ መጻሕፍቱ ከሚዘጋጁበት ዓላማ ጋር ይያያዛል።

ከዓላማ ጋር ተያይዞ ሊነሳ የሚችለው ሌላው ጥሩ የልጆች መጻሕፍት እንዴት አይነት ናቸው የሚለው ጥያቄ ነው። ጥሩ ሊባሉ የሚችሉ የልጆች መጻሕፍት ሊያሟሉ የሚችሏቸው በርካታ ነገሮች አሉ። ከእነዚህም አንዱ ማራኪ መሆን መቻላቸው ነው። ይህን ለማምጣት በተለይም ከንባብ ጋር ለመጀመርያ ጊዜ ለሚተዋወቁ ጨቅላ ሕጻናት የሚዘጋጁ መጻሕፍት ቀደም ሲል እንደተጠቀሰው በሥዕል የተንቆጠቆጡ እንዲሆኑ ይመከራል። ይህም ብቻ ሳይሆን አጨራረሳቸው አስደሳች (happy Ending) ቢሆን የተሻለ እንደሚሆን ነው የሚመከረው። ከዚህ አንፃር አጨራረሳቸው አሳዛኝ የሆኑ መጻሕፍት ክፉ እና ደጉን መለየት ለማይችሉ ጀማሪ አንባቢዎች ማቅረቡ ብዙም ጠቀሜታ ላይኖረው ይችላል ነው የሚባለው። ለልጆች የሚጻፉ መጻሕፍት በብዛት የተረት ከመሆናቸውም አንጻር ማጠቃለያቸው ምክር በመሆኑ ለልጆቹ ስብዕና ግንባታ በጣም ያግዛል።

ከዚህም ጋር አብዛኞቹ የልጆች መጻሕፍት ገጸባሕርያት እንስሳት እና ጨረቃ፣ ጸሐይ እና እንጨትን የመሳሰሉ ግኡዛን አካላት እንደሆኑ ይታወቃል። ታሪኮቻቸውም በቀለማ ቀለም ከማማራቸውም ሌላ እንደተጠቀሰው ከሚያስቆጣ፣  ከሚሳዝን እና ደስ የማይል ስሜት ከማስከተል የፀዱ መሆን ይኖርባቸዋል።  ስለዚህም እርስዎ እንደወላጅ ለልጅዎ መጽሐፍ ሲገዙ እነዚህን ነገሮች ከግምት ውስጥ ማስገባትዎ የግድ ነው። እስካሁን ለልጅዎ መጽሐፍ ሲገዙ እንደዚህ አድርገው ያውቃሉ? አደረጉ ከሆነ መልካም። አላደረጉም ከሆነ አሁንም ጊዜው አልረፈደም ለልጅዎ የአዕምሮ ምግብ እነዚህን ማድረጉን ከወዲሁ ሊለምዱት ይገባል።

የሕፃናቱ መጽሐፍ ቋንቋም ቀለል ያለ እና ከአሻሚነት የፀዳ መሆን እንዳለበት ይመከራል። ርዝመታቸውም ለእያንዳንዱ የዕድሜ ክልል እንዲሆኑ ሆነው አጠር እና ረዘም ሊሉ ይችላሉ።  ይህ ማለትም ከሰባት እስከ ዐሥር ዓመት ዕድሜ ላላቸው ልጆች የሚጻፉት መጻሕፍት ከሰባት ዓመት በታች ላሉ ሕጻናት ከሚጻፉት ይበልጥ  ይረዝማሉ። ከሰባት እስከ ዐሥር ዓመት ዕድሜ ያላቸው ሕጻናት ከነሱ በእድሜ ከሚያንሱ ሌሎች ሕፃናት የበለጠ ለረዥም ጊዜ ሊያነቡም ይችላሉ በሌላ በኩል። እርስዎ ለልጆችዎ መጽሐፍ ሲመርጡ በአካባቢዎ የሚገኝ የቤተመጻሕፍት ባለሙያ ማማከርም አይከፋም። ይህን አይነት ባለሙያ በቅርበት የማያገኙ ከሆነ የሚከተሉትን አምስት ወሳኝ ጥያቄዎች ጠይቀው መመለስዎ ወላጅ ለሆኑት ለእርስዎ አስፈላጊ ይመስላል።

 

መጽሐፉ ለልጄ ይሆናል?

ምርጫውን ለራሱ ለልጅዎት ተው፤ ለልጅዎ መጽሐፍ መምረጥ እንዳለ ሆኖ ከእርስዎ የተሻለ ማንም እንደማይገኝ እሙን ነው። ስለዚህ ልጅዎ የሚያነበውን መጽሐፍ እንዲመርጥ ዕድሉን ሰጥተው እርስዎም ተስማሚውን መጽሐፍ ለልጄ ይሆናል ወይ ብለው ይምረጡለት /ይምረጡላት። የልጅዎን ልዩ ፍላጎት እና ሥነልቦናም ስለሚያውቁ በምርጫዎ ብዙም የሚቸገሩ አይመስልም።

 

 

የመጽሐፉ ሥዕሎች በደንብ ተሥለዋል?

ሥዕሎቹ በተለይ ከ4 እስከ 8 ዓመት ላሉ ሕፃናት ለሚጻፉ መጻሕፍት ቁልጭ ብለው የሚታዩ ግልጽ መሆን አለባቸው። ከሚወክሏቸው ታሪኮችም ጋር መገጣጠም ይኖርባቸዋል። ቃል አልባ የሥዕል መጻሕፍትም የልጆቹን የቃላት ሀብት ለማዳበር ጥሩ ምንጭ ናቸው። ከነዚህም ሌላ ታሪኩ በደንብ ተጽፏል? ጽሑፉ ስመረጃ ሰጪ እና ጣዕም ያለው ነው? የሚሉ እና የመጽሐፉ ጭብጥስ ጊዜ አይሽሬ ነውወይ ብሎ መጠየቅም ይችላሉ።

ይህ ጽሑፍ በሆሄ የሥነፅሑፍ ሽልማት ፕሮግራም የቀረበ ነው። ሆሄ የሥነጽሑፍ ሽልማት የንባብ ባህል እና ሥነፅሑፍን በማበረታታት የንባብ ባህል በሀገሪቱ እንዲስፋፋ ለማድረግ፣ በየዓመቱ የላቀ ሥራ ለሚያበረክቱ ደራሲያን እና ፀሐፍት ሽልማት እና እውቅና ለመስጠት፣ የልጆች የንባብ ክህሎት ለማዳበር የሚረዱ የተለያዩ ፕሮግራሞችን ለማካሄድ ኖርዝ ኢስት ኢቨንትስ ከአ/አ ዩኒቨርሲቲና ከኢትዮጵያ ብሔራዊ ቤተመፃሕፍት ኤጀንሲ ጋር በጋራ የሚያዘጋጁት ሽልማት ነው።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 150

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us