You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

ኢብሳ ነመራ

 

ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ጉድለት የኢፌዴሪ መንግስት መሰረታዊ ፈተናዎች ከሆኑ ከራርሟል። ይህን እውነት ከውጭ ወይም ገለልተኛ ሊባል ከሚችል አካል ይልቅ በመንግስት በራሱ ሲነገር ሰምተናል። የኢፌዴሪ መንግስትና ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ በተለይ ባለፉት ስድስትና ሰባት ዓመታት፣ የከፋ የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ችግር እንዳለበት ያለማሰለስ ሲገልጽ ቆይቷል።


መንግስትና ገዢው ፓርቲ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የስርአቱ አደጋዎች ወደመሆን እየተሸጋገሩ መሆኑንም ገልጸዋል። ኢህአዴግ 2007 ዓ/ም ማገባደጃ ላይ ያካሄደው ድርጅታዊ ጉባኤ ዋነኛ የውይይት አጀንዳና ውሳኔ ያሳለፈበት ጉዳይ የመልካም አስተዳደር መጓደልና ኪራይ ሰብሳቢነትን የሚመለከቱ ነበሩ።


የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ችግሩ በመንግስትና በገዢው ፓርቲ ውስጥ ያለ በመሆኑ የሚታገለው ወገን ከጎኑ ባለው የችግሩ ተሸካሚ አንድ እጁ ተይዞ ነው ትግሉን የሚያካሂደው። ይህ ትግሉን ከባድና ውስብስብ አድርጎት ቆይቷል። በመሆኑም መንግስት በጸረኪራይ ሰብሳቢነት ትግሉ፣ ህዝብ መሳተፍ እናደለበት፣ ካለህዝብ ተሳትፎ መንግስት ብቻውን በሚያካሂደው የአንድ እጅ ትግል የትም እንደማይደረስ በይፋ ተናግሯል። በይፋ መናገር ብቻ አይደለም፣ ህዝባዊ ንቅናቄም አውጇል።


በመሰረቱ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የተነጣጠሉ ነገሮች አይደሉም። ኪራይ ሰብሳቢነት ካለ የመልካም አስተዳደር ጉድለት መኖሩ አይቀሬ ነው። ኪራይ ሰብሳቢነት የመልካም አስተዳደር መጓደል ሳያስከትል ብቻውን እንደችግር ሊኖር አይችልም።


ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር ፍትሃዊ መንግስታዊ አገልግሎት መስጠት አይቻልም። ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር የተሟላ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ልማቶችን ለህዝብ ማቅረብ አይቻልም። ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር ህግ በኪራይ ሰብሳቢዎች ይጠለፍና ፍትህ ይዛባል። ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር የፖለቲካ ስልጣን ህዝብን ከማገልገል ይልቅ ለግልና ቡድናዊ ብልጽግና ማስጠበቂያ ዓላማ ስለሚውል የህዝብ የስልጣን ምንጭነትና ባለቤትነት ይሸራረፋል፣ የዴሞክራሲ መርሆች በወረቀት ላይ ይቀራሉ። ግልፅነት፣ አሳታፊነት፣ ተጠያቂነት ... የሚሉት የመልካም አስተዳደር መርሆች ዋጋ ያጣሉ። ምናልባት የመንግስት መስሪያ ቤቶች ግድግዳ ላይ የተለጠፉ ማንም የማይመለከታቸው አሰልቺ ዝርዝር ከመሆን ያለፈ ከቁብ የሚቆጥራቸው አይኖርም።


መንግስት የኪራይ ሰብሳቢነትና መልካም አስተዳደር መጓደል ጣምራ ህመም ህዝብ ላይ የተጫነበትን ሁኔታ ይዞ ሊዘልቅ አይችልም። ህዝብ አንድ ወቅት ላይ ህመሙ ሊታገሰው ከሚችለው በላይ ይሆንበታል። ይሄኔ በድንገት ገንፍሎ መንግስት ላይ መነሳቱ አይቀሬ ነው። ልጓም ያጣ የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የስርአት አደጋ የሚሆነው በዚህ አኳኋን ነው። የኢፌዴሪ መንግስትና ገዢው ፓርቲ በሃገሪቱ ያለው የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ችግር የስርአቱ አደጋ የሆነበት ደረጃ ላይ ደርሷል ሲሉ ይህን እየተናገሩ ነው። ህዝባዊ ንቅናቄ መፍጠር ያስፈለጋቸውም ለዚህ ነው።


ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ አምስተኛውን ዙር የመንግስት ስልጣን ሲረከብ፣ የስርአቱ አደጋ ለመሆን በቅቷል ያለውን የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ጉድለት በህዝባዊ ንቅናቄ ለመታገል ቃል ገብቶ ነበር። ይህ ቃል፣ በህዝቡና ከችግሩ በጸዱ የመንግስት የስራ ሃላፊዎችና ሰራተኞች እንዲሁም በድርጅቱ አመራሮችና አባላት ዘንድ መነሳሳት ፈጥሮ ነበር። ይሁን እንጂ የታወጀው ጸረ ኪራይ ሰብሳቢነትና መልካም አስተዳደርን የማስፈን ህዝባዊ ንቅናቄ መቀጣጠል ከመጀመሩ በፊት፣ ህዝብ ላይ የተፈጠረው ህመም ልኩን እያለፈ ኖሮ ቅሬታው በተቃውሞ መልክ ፈነዳ።


ባለፈው ዓመት መንግስት አምስተኛ ዙር የመንግስት ስልጣን ዘመን ሃላፊነቱን በይፋ ተረክቦ አንድ ወር እንኳን ሳይሞላው በኦሮሚያ የፈነዳውና ወደሌሎች ክልሎችም የተዛመተው በአመዛኙ ወጣቶች የተሳተፉበት ተቃውሞ የዚህ ውጤት ነበር። እርግጥ ይህ የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የፈጠረው ተቃውሞ ሃገሪቱን ዳግም ሃግር ልትሆን በማትችልበት ሁኔታ የማፈራረስ ስትራቴጂ ነድፈው በሚንቀሳቀሱ የውጭ ጠላቶችና ተላላኪዎቻቸው ተጠልፎ ወደአውዳሚ ሁከትነት መቀየሩ አይካድም።


ያም ሆነ ይህ፣ ባለፈው ዓመት የተቀሰቀሰውና የተዛመተው፣ በረደ ሲባል እያገረሸ ለዜጎች ህይወት መጥፋት፣ ለህዝብ ሃብት ውድመት ምክንያት የሆነ ተቃውሞና ሁከት መሰረታዊ መነሻ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል ነበር። በመሆኑም ለዚህ ችግር መፍትሄ ከመስጠት ውጭ ሌላ የሚያበረደውና ዳግም እንደማይከሰት ዋስትና የሚሰጥ አማራጭ አልነበረም። ገዢው ፓርቲና የኢፌዴሪ መንግስት በጥልቀት የመታደስ እንቅስቃሴ የጀመሩት ይህን ለማደረግ ነበር።


በዚህ መሰረት ከብቃት ማነስና የመንግስትን ስልጣን ለህዝብ ጥቅም ከማዋል ይልቅ ለራስ የሞቀ ኑሮ ማደላደያነት በመጠቀም፣ እንዲሁም በዳተኝነት የመልካም አስተዳደር መጓደል መንስኤ ሆነዋል የተባሉ በፌደራልና በክልል መንግስታት ከላይ እስከታች ያሉ የስራ ሃላፊዎች ተነስተው በአዲስ እንዲተኩ ተደርጓል። በየክልሉ የዞንና የከተማ አስተዳደር የስራ ሃላፊዎች ህዝብ ፊት ቀርበው እየተገመገሙ የህዝብ ይሁንታ ያገኙት ብቻ እንዲሾሙ ተደርጓል።


የከፋ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል እንዳለባቸው በተለዩ የክልልና የከተማ አስተዳደር መስሪያ ቤቶች በመቶዎች የሚቆጠሩ በየደረጃው ያሉ የስራ ሃላፊዎችንና ባለሙያዎችን ከስራ ተሰናብተዋል፣ ከደረጃ ዝቅ የተደረጉም አሉ። ለመከሰስ የሚያበቃ ማስረጃ የተገኘባቸው ደግሞ በህግ እንዲጠየቁ ተደርጓል። በአጠቃላይ በጥልቀት የመታደሱ እርምጃ በተወሰ ደረጃ ጥሩ ተጉዟል ማለት የሚቻልበት ሁኔታ ታይቷል። በዙ የሚቀሩ እርምጃዎች መኖራቸው ግን አይካድም፤ በተለይ አጥፊዎችን በህግ ተጠያቂ ከማድረግ አኳያ።


ታዲያ በጥልቀት የመታደስ አዋጅ ሲለፈፍ መንግስት በቅድሚያ ያደሰው ቃል በኪራይ ሰብሳቢነት ውስጥ የተዘፈቁ የመን ግስት የስራ ሃላፊዎች፣ ነጋዴዎችና አቀባባይ ደላሎች ላይ ምርመራ በማደረግ ማስረጃ በማሰባሰብ ለህግ ማቅረብን ነበር። ይህ አዲስ የተገባ ቃል አይደለም። መንግስት ቀደም ሲልም በዚህ ጉዳይ ላይ ጽኑ አቋም ነበረው። በ2009 መግቢያ ላይ ይህን ቃል አድሷል።


ይህን ተከትሎ ህዝብ በኪራይ ሰብሳቢነት የህዝብን ሃብት ለግል ጥቅም ያዋሉና ተጠቃሚነቱን ያጓደሉ፣ መንግስታዊ አገልግሎቶችን የነፈጉ፣ ፍትህ ያዛቡ... የስራ ሃላፊዎች ህግ ፊት ሊቀርቡ ነው በሚል በጉጉት ሲጠብቅ መቆየቱ ይታወቃል። በዚህ መሰረት በክልል መንግስታትና በከተማ አስተዳደር ደረጃ በርካታ በኪራይ ሰብሳቢነት የተጠረጠሩ የስራ ሃላፊዎችና ባለሞያዎች የተከሰሱ መሆኑ ባይካድም በህዝቡ ዘንድ እርካታ የፈጠረ እርምጃ ተወስዷል ማለት ግን አይቻልም። ሰሞኑን ግን እመርታዊ ሊባል የሚችል እርምጃ ተወስዷል።


በዚህ በሰሞኑ እርምጃ፣ በከፍተኛ የሙስና ወንጀል የተጠረጠሩ ከ50 በላይ ግለሰቦች በቁጥጥር ስር ውለዋል። የከባድ ሙስና ወንጀል ተጠርጣሪዎቹ በፌደራል መንገዶች ባለስልጣን፣ በአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን፣ በስኳር ኮርፖሬሽን፣ በገንዘብና የኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር እንዲሁም በአዲስ አበባ ቤቶች ልማት ጽህፈት ቤት በተለያየ ደረጃ የሚገኙ የስራ ሃላፊዎች፣ ነጋዴዎችና ደላሎች ናቸው። ተጠርጣሪዎቹ ፍርድ ቤት ቀርበው ለተጨማሪ ምርመራ የጊዜ ቀጠሮ ተጠይቆባቸዋል።


እነዚህ በቁጥጥር ስር የዋሉ ግለሰቦች በተጠረጡበት የሙስና ወንጀል አድርሰዋል የተባለው ጉዳት፤ በፌደራል መንገዶች ባለስልጣን 1 ቢሊየን 358 ሚሊየን ብር፣ በስኳር ኮርፖሬሽን (ከመተሃራ፣ ተንዳሆና ኦሞ ኩራዝ የስኳር ልማት ፕሮጀክቶች) 1 ቢሊየን 21 ሚሊየን ብር፣ በገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር 1 ነጥብ 1 ቢሊየን ብር፣ በአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን 198 ሚሊየን ብር እንዲሁም በአዲስ አበባ ቤቶች ልማት ፕሮጀክት ጽህፈት ቤት 41 ሚሊየን ብር መሆኑን የፌደራል ጠቅላይ አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው አምባዬ አስታውቀዋል።


በአጠቃላይ የባከነው ወይም ለብክነት የተጋለጠው ሃብት 4 ቢሊየን ብር ገደማ ነው። ይህ ሃብት ትልቁ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስትና ከፍተኛ የኢኮኖሚ እንቅሰቃሴ የሚካሄድበት የአዲሰ አበባ ከተማ በዓመት የሚሰበስቡትን አጠቃላይ ገቢ ግማሽ ሊሆን ጥቂት ነው የሚቀረው። ይህ ተጠርጣሪዎቹን በቁጥጥር ስር ለማዋል ያበቃው የሙስና ወንጀል ምን ያህል ከፍተኛ እንደሆነ ያሳያል።


ዋና አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው በጉዳዩ ላይ በሰጡት መግለጫ፣ መንግስት በሙስና ተጠርጣሪዎች ላይ የወሰደውና በቀጣይነትም የሚወስደው እርምጃ የፌደራልና የአዲስ አበባ ከተማ የዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት የኦዲት ሪፖርትን፣ በተለያዩ ተቋማት የሚገኙ የመንግስት ሰራተኞችንና የህብረተሰቡን ጥቆማ እንዲሁም መንግስት ባካሄደው ጥናት በተገኘ መረጃና ማስረጃ ላይ የተመሰረተ መሆኑን አስታውቀዋል። ዋና አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው ሙስናው የተፈጸመበት አኳሃን ላይም ሰፋ ያለ ማብራሪያ ሰጥተዋል። ይህ በመገናኛ ብዙሃን ሽፋን ስለጠሰጠው በዝርዝር አላነሳውም። ተጠርጣሪዎችን በቁጥጥር ስር የማዋል ተግባሩ ቀጣይነት እንዳለውም ገልጸዋል።


በአጠቃላይ በሃገሪቱ ስር እየሰደደ የመጣውን የኪራይ ሰብሳቢነት ችግር የመዋጋት ጉዳይ የህዝቡን የኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ልማት ተጠቃሚነት ከማረጋገጥ፣ ህግን ከኪራይ ሰብሳቢዎች እጅ መንጭቆ ፍትህን የማስፈን ጉዳይ ብቻ ሳይሆን፣ የሃገሪቱን ዘላቂ ህልውና የማረጋገጥም ጉዳይ ነው። ህዝብ የኪራይ ሰብሳቢነትንና የመልካም አስተዳደር መጓደል ጣምራ በሽታን ተሸክሞ ዘላለም መኖር አይችልም። አንድ ቀን ስቃዩ ሲበዛበት በድንገት ተቆጥቶ መነሳቱ አይቀሬ ነው።


ህመሙ ከሚታገሰው በላይ ሲደርስ የሚፈጥረው የህዝብ ቁጣ ግብታዊ ስለሚሆን አደገኛ ነው። ለሃገሪቱ ስትራቴጂካዊ ጠላቶችም መንገድ ይከፍታል። ስለዚህ ሰሞኑን የተጀመረውን ኪራይ ሰብሳቢነትን የመታገል እመርታዊ እርምጃ ተጠናክሮ መቀጠል አለበት። ህዝብም በዚህ ላይ በንቃት መሳተፍ አለበት። የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል ጣምራ ህመምን ሳይብስ ማስወገድ የህልውና ጉዳይ ነው።

 

 

ብ. ነጋሽ

 

ሙስና ዓለም አቀፍ ችግር ነው። እ.ኤ.አ. በ1993 ዓ/ም የተመሰረተው መቀመጫውን ጀርመን በርሊን ያደረገው በሙስናና ከሙስና ድርጊት የሚመነጩ የወንጀል ድርጊቶችን በመከላከል ተግባር ላይ የተሰማራው ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የተባለ መንግስታዊ ያልሆነ ድርጅት ሙስናን፣ ስልጣንን ያለአግባብ በመጠቀም ለግል ጥቅም የማዋል ድርጊት ሲል ይፈታዋል። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል ሙስናን፣ በሚመዘበረው ገንዘብ መጠንና በሚከሰትበት ዘርፍ ከፍተኛ፣ ቀላልና ፖለቲካዊ በሚል ይመድበዋል።


ከፍተኛ ሙስና፣ በፖለቲካ ተሿሚዎች የሚፈጸም እንደሆነ ነው ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የሚገልጸው። ከፍተኛ ሙስና፣ ፖሊሲዎችን ወይም የመንግስትን ዋና አሠራር በማዛባት ከፍተኛ ባለስልጣናት በህዝቡ መስዋዕትነት ራሳቸውን የሚጠቅሙበት ሁኔታ ነው። ቀላል ሙስና በመካከለኛና ዝቅተኛ የስራ ኃላፊዎች የሚፈጸም ነው። በዚህ ደረጃ የሚገኙ የሥራ ኃላፊዎች በሆስፒታሎች፣ በትምህርት ቤቶች፣ በፖሊስ ጣቢያና በመሳሰሉ ተቋማት መሰረታዊ የፍጆታ እቃዎችንና አገልግሎቶችን ለማግኘት የሚያደረገውን ጥረት እንደመልካም አጋጣሚ ተጠቅመው የራሳቸውን ጥቅም የሚያስጠብቁበት ሁኔታ ነው። ፖለቲካዊ ሙስና ከሃብትና ከበጀት ምደባ ጋር በተያያዘ ፖሊሲዎችንና የአሰራር ሥርዓትን በማዛባት ሥልጣንንና የግል ሃብትን ለማስጠበቅ በፖለቲካ ውሳኔ ሰጪዎች የሚከናወን ድርጊት ነው።


ሙስና ደረጃው ቢለያይም፣ ከበለጸጉ እስከደሃ ባሉ ሁሉም ሃገራት የሚታይ ችግር ነው። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል በየዓመቱ የሃገራትን የሙስና ደረጃ የሚያሳይ ሰንጠረዥ ያወጣል። ተቋሙ ይፋ ባደረገው በ2016 ዓ/ም የዓለም ሃገራት የሙስና ደረጃ ዴንማርክ፣ ኒው ዚላንድና ፊኒላንድ በዝቅተኛ ሙስና በቅደም ተከተል ከ1 እስከ 3ኛ ያለውን ደረጃ ይዘዋል። በኢኮኖሚ አቅም የዓለም ቀዳሚዋ ሃገር አሜሪካ 10ኛ ደረጃ ላይ ስትገኝ፣ ሁለተኛዋ የዓለማችን ግዙፍ ኢኮኖሚ ባለቤት ቻይና 79ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። ከአፍሪካ የተሻለ የሙስና ደረጃ ላይ የምትገኘው ሩዋንዳ ስትሆን፣ በ50ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። ኢትዮጵያና ግብጽ እኩል 108ኛ ደረጃ ላይ ይገኛሉ። በሙስና የመጨረሻውን ደረጃ የያዘችው ሃገር አፍሪካዊቷ ሶማሊያ ስትሆን 176ኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። ደቡብ ሱዳን ከሶማሊያ ከፍ ብላ 175ኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች።


በትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የሙስና ኢንዴክስ 108ኛ ደረጃ ላይ የተቀመጠችው ሃገራችን ኢትዮጵያ አደገኛ ደረጃ ላይ ነች ብሎ መውሰድ ይቻላል። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል ኢትዮጵያን በ2014 ዓ/ም 110ኛ፣ በ2015 ዓ/ም 103ኛ ደረጃ ላይ አስቀምጧታል። ይህ ደረጃ ባለፉት ሶስት ዓመታት የኢትዮጵያ ሙስና ተሻሸሏል ወይም ዝቅ ብሏል ማለት አያስችልም። የደረጃ መሻሻል ወይም ማሽቆልቆል የሚያመለክተው አሃዝ ከኢትዮጵያ የሙስና ደረጃ መሻሻል ወይም ማሽቆልቆል የመነጨ ከመሆን ይልቅ፣ ከሌሎች ሃገራት ደረጃ መዋዠቅ ጋር የተያያዘ ወደመሆኑ ያዘነብላል።


ከትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የደረጃ ምዘና ወጣ ብለን በሃገሪቱ የነበረውንና ያለውን የሙስና ሁኔታ ስናስተውል ግን ሙስና ቀንሷል ማለት ባያስደፍርም፣ ቢያንስ ማህበረሰቡ ሙሰናን እንደጸያፍ ድርጊት የሚያይበት ደረጃ ላይ መድረሱን የሚያመለክቱ ሁኔታዎችን እናስተውላለን። በዘውዳዊው ሥርዓት ሙስና ለወጉ ያህል የተከለከለ ድርጊት ነው ቢባልም፣ በአዋጅ የተፈቀደ ያህል በይፋ የሚፈጸምና የስልጣን ማሳያ ነበረ። ሙስና ነውር አልነበረም። ባለርስቱ ግብር እንዲሰበስቡ ከሚያሰማራቸው ጭቃ ሹምና መልከኛ ጀምሮ በመንግስት መዋቅር ውስጥ ከወረዳ እስከ ጠቅላይ ግዛት፣ ከጠቅላይ ግዛት እስከቤተ መንግስት ሙስና ነውር ሳይሆን የባለስልጣንነት ወግ ነበር፤ ሲሾም ያልበላ ሲሻር ይቆጨዋል።


በወታደራዊው ደርግ ሥርዓት፣ መንግስት የሃገሪቱን ኢኮኖሚ፤ የማምረት፣ የወጪና የገቢ፣ የችርቻሮና የጅምላ ንግድ በመንግሥት ቁጥጥር ስር ስለነበረ በየደረጃው ያሉ በዚህ የንግድና የምርት ዝውውር ውስጥ ያሉ ባለሥልጣናት፣ ሞያተኞችና ተራ ሠራተኞች ጭምር ዝውውሩን በማጥበቅ የይለፍ እጅ መንሻ ይቀበሉ ነበር። የጉምሩክና የፋይናንስ ፖሊስ ደግሞ የሙስና መናኸሪያዎች ነበሩ። ከዚያ ቀደም በነበሩት ሥርዓቶች ፈጽሞ ያልነበረ ልዩ ሙስናም ነበር፤ በወታደራዊው ደርግ ሥርዓት። ይህም ከብሄራዊ ውትድርና አገልግሎት ጋር የተገናኘ ነበር። በግዳጅ ለብሄራዊ ውትድርና አገልግሎት የሚመለመሉ ወጣቶችን ከአገልግሎቱ ለማስቀረት ወላጆች ለአብዮት ጠባቂ ሊቀመንበሮችና በየደረጃው ለነበሩ ወታደራዊ ኮሚሳሮችና አዛዦች በሺህ የሚቆጠር ገንዘብ ጉቦ ይከፍሉ ነበር። በጉቦ ተለቅቀው ከኮታው በጎደሉ ወጣቶች ምትክ ወገንና ገንዘብ የሌላቸው የደሃ ልጆች ከተገኙበት ተይዘው ማሟያ ይደረጋሉ።


በወታደራዊው ደርግ የስልጣን ዘመን የኢኮኖሚው እንቅሰቃሴ እጅግ ደካማ ስለነበረ በሙስና የሚከፈለውና ከቀበሌ ጀምሮ ባሉ የመንግስት ተቋማት፣ መንግስታዊ የንግድና የማምረቻ ድርጅቶች የሚመዘበረው ገንዘብ በሺሆች የሚቆጠር ነበር። ይህ የወታደራዊውን ደርግ ሙስና ከአሁን ጋር ሲነጻጸር ቀላል ቢያስመስለውም፣ በቁጥጥር ሥርዓትና ድርጊቱን እንደጸያፍ በመመልከት ደረጃ ግን አሁን የተሻለ ሁኔታ መታየቱ እውነት ነው። እርግጥ አሁን የሃገሪቱ ኢኮኖሚ በከፍተኛ ደረጃ በማደጉና የቢሊየን ኢኮኖሚ ላይ በመደረሱ፣ በመንግስት የሚከናወኑት የልማት ፕሮጀክቶችም በቢሊየን የሚቆጠር ገንዘብ ወጪ የሚደረግባቸው ግዙፍ በመሆናቸው በሙስና ቅብብልና ምዝበራ ላይ ያለው ገንዘብ በመቶ ሚሊየኖች የሚቆጠር ለመሆን በቅቷል።


የኢፌዴሪ መንግስት ሙስና ሃገሪቱ የተያያዘችውን የፖለቲካና የኢኮኖሚ የለውጥ ሂደት ሊያደናቅፍ የሚችል አደጋ መሆኑን የተገነዘበው ገና ከጠዋቱ ነበር። የፌደራል የስነምግባርና የጸረ ሙስና ኮሚሽን በ1993 ዓ/ም መቋቋሙ ይህን ያመለክታል። በሙሰኞች ላይ እርምጃ የመውሰዱ እንቅስቃሴ ግን ከዚያ ቀደም ነበር የተጀመረው። በ1989 ዓ/ም በወቅቱ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር የነበሩት አቶ ታምራት ላይኔና ሌሎች ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት፣ ነጋዴዎችና አቀባባዮች ላይ የተወሰደው እርምጃ፣ እንዲሁም በ1993 ዓ/ም በሽግግር መንግስቱ ወቅት የመከላከያ ሚኒስትር የነበሩት አቶ ስዬ አብረሃና አባሪዎቻቸው ላይ የተወሰደውን የህግ እርምጃ ለዚህ ማሳያነት መጥቀስ ይቻላል። የሥነምግባርና ጸረ ሙስና ኮሚሽን ከተቋቋመም በኋላ በገቢዎችና ጉምሩክ ከፍተኛ አመራሮች፣ ነጋዴዎችና አቀባባዮች ላይ እርምጃ ተወስዷል።


የሥነምግባርና የጸረ ሙስና ኮሚሽን ከተቋቋመ በኋላ የሙስና ወንጀል ጥቆማዎችን ተቀብሎ በመመርመር ተጠርጣሪዎች ላይ ክስ በመመስረት እንዲቀጡ ከማድረግ በተጨማሪ፣ በተለያየ መንገድ ሙስናን የሚጸየፍ ትውልድ ለመፍጠር የአመለካከት ለውጥ ሥራ ተከናውኗል። ከዚህ በተጨማሪ፣ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት ጭምር በሙስና ወንጀል ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር ውለው እንዲቀጡ በማድረግ ረገድ ጉልህ ስራዎች ተከናውነዋል። ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናትን በሙስና እንዲጠየቁ በማድረግ ረገድ ኢትዮጵያ ከአፍሪካ በቀዳሚነት ደረጃ ላይ የምትገኝ ይመስለኛል። እነዚህ ሁኔታዎች አሁን ሙስናን ቢያንስ እንደጸያፍ ድርጊት የሚቆጥር ትውልድ መፍጠር አስችለዋል የሚል ግምት አለኝ። አሁን ሙስና የሥልጣን ማሳያና ጀብድ ሳይሆን ነውር ነው። ይህ ቀደም ሲል ከነበረው ሁኔታ ጋር ሲታይ ሙስናን የማቃለሉ ሂደት ተስፋ ሰጪ መሆኑን ያመለክታል።


ሰሞኑንም እንደከዚህ ቀደሙ ሁሉ በከፍተኛ የሙስና ወንጀል የተጠረጠሩ የመንግስት የሥራ ኃላፊዎች፣ ነጋዴዎችና ደላሎች በቁጥጥር ስር ውለዋል። እስካሁን በቁጥጥር ስር የዋሉት የሙስና ተጠርጣሪዎች 51 ደርሷል። ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር ከዋሉት መካከል ሚኒስትር ዴኤታዎች፣ ዋናና ምክትል ዋና ዳይሬክተሮች፣ የመንግስታዊ የልማት ተቋማት ስራ አስኪያጆች፣ ከፍተኛ የጦር መኮንኖች ይገኙበታል። አነዚህ ከፍተኛ የመንግስት የስራ ኃላፊዎች ወይም ባለስልጣናት ናቸው።


እንግዲህ፣ ባለፉት ዓመታት ሙሰና የሃገሪቱ መሰረታዊ ችግር መሆኑ ሲገለጽ መቆየቱ ይታወቃል። ይህም በየደረጃው ባሉ የመንግስት አገልግሎት ሰጪ ተቋማትና በፍትህ ተቋማት የመልካም አስተዳደር መጓደል፣ የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ልማት ፕሮጀክቶች ግንባታ አፈፃፀም መጓተትና ከተያዘላቸው በጀት እጥፍና ከዚያ በላይ ወጪ መጠናቀቅ፣ አንዳንዶቹም ተቋርጦ መቅረት ወዘተ ተገልጿል። ይህ ሁኔታ መንግስትን አሳስቦታል ህዝብንም አስቆጥቷል። ባለፈው ዓመት በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች የታየው የህዝብ ቁጣ ከሙስና/ኪራይ ሰብሳቢነትና ካስከተለው የመልካም አስተዳደር መጓደል የመነጨ ነው።


ይህን ተከትሎ የፌደራልና የክልል መንግስታት እርምጃ ለመውሰድ ቃል ገብተው ነበር። ከያዝነው ዓመት ጀምሮ በክልሎችና በከተማ አስተዳደሮች በተለያየ ደረጃ በሙስናና በመልካም አስተዳደር ማጓደል የተጠረጠሩ ግለሰቦች ላይ እንደተገኘባቸው የማስረጃ ደረጃ አስተዳደራዊ እርምጃና የፍርድ ቤት ክስ ሲመሰረትባቸው ቆይቷል። የሰሞኑ በጠቅላይ አቃቤ ህግ የተወሰደ እርምጃ ዓመቱን ሙሉ በምስጢር መረጃና ማስረጃ ሲሰባሰብበት ቆይቶ የተወሰደ ነው። የሰሞኑ የሙስና ተጠርጣሪዎች ለተጨማሪ የምርመራ ጊዜ ለመጠየቅ ፍርድ ቤት ቀርበው የጊዜ ቀጠሮ ተይዞባቸዋል። የክሱን ሂደትና የሚቀርበውን ማስረጃ ወቅቱ ሲደርስ የምንመለከተው ይሆናል።


በአጠቃላይ ኢትዮጵያ አሁን ያለችበት የሙስና ሁኔታ አደገኛ ነው። ሁኔታዎች በዚህ ከቀጠሉ የባለፉት አንድ ተኩል አስርት ዓመታት የኢኮኖሚ እድገት፣ እስካሁን በዘለቀበት ፍጥነት በማስቀጠል መዋቅራዊ ለውጥ በማምጣት በ2017 መካከለኛ ገቢ ደረጃ ላይ ያለች ሃገር የመፍጠሩ ጉዳይ ጉልህ ፈተና የሚገጥመው መሆኑ አይቀሬ ነው። በመሆኑም፣ መንግስትና በኢኮኖሚ እደገቱ ኑሮው እንዲሻሻል የሚጠብቀው ህዝብ በጋራ በሙሰኞች ላይ ምህረት የለሽ እርምጃ ለመውሰድ መንቀሳቀስ ይኖርባቸዋል። ሙስናን መዋጋት ለኢትዮጵያ ህዝብና መንግስት በቀጣይ ዓመታት የህዝቧን ፍላጎት ማሟላት የሚችል የኢኮኖሚ አቅም ያላት ሃገር የመፍጠር ያለመፍጠር ጉዳይ መሆኑ መታወቅ አለበት።

 

ካለፈው የቀጠለ

ተቋማዊ አቅምና አደረጃጀት

ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ ጉዳይ ምላሽ ለመስጠት ቁርጠኝነቱን ማሳየት የጀመረችው ገና ከህገመንግስቱ ዝግጅት ወቅት አንስቶ ሲሆን ሕገ መንግስቱ አንቀጽ 44 እና 43 እንዲሁም አንቀጽ 92 የአካባቢ ጉዳዮችን እንዲሁም ዘላቂነት ያለው ልማት ከማረጋገጥ አንፃር በግልፅ ተደንግጓል።

ከዚህ በመነሳትም መንግስት የአካባቢ ጥበቃ አካላትን ከ1987 እስከ 2008 ባሉት ጊዜያት ከወቅቱ ጋር የሚሄዱ አደረጃጀቶችን ከአራት ጊዜ በላይ በአዋጅ አቋቁሟል። የአካባቢ ጥበቃ አካላትም የአካባቢ ፖሊሲን በመቅረፅና አዋጅ በማውጣት ለህጎቹ ተፈፃሚነት ያላሰለሰ ጥረት ሲያደርጉ ቆይተዋል። ለፖሊሲው ማስፈፀሚያ የሚረዱ ልዩ ልዩ አዋጆች፣ ደንቦችና መመሪያዎች ተከታትለው የወጡ ሲሆን የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ አዋጅ፣ የአካባቢ ብክለት ቁጥጥር አዋጅ እና የደረቅ ቆሻሻ አያያዝ አዋጅ ለአብነት ተጠቃሾች ናቸው። ከዚህ በተጨማሪም ሀገራዊ የአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ እቅድ በማውጣት ትግበራው ቀደም ተብሎ የተጀመረ ሲሆን በሀገራዊ አቅም የተለካ የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ቅነሳ አስተዋፅዖ” (Intended Nationally Determined Contribution)፤ እንዲሁም የተለያዩ ፕሮጀክቶችና ፕሮግራሞች ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ቀርበዋል። ከዚህ ባለፈም ሚ/መ/ቤታችን በአዲስ መልክ ከተደራጀ ወዲህ በዓለም አቀፍ ደረጃ በሚካሄዱ የአየር ንብረት ለውጥ ድርድር ጉዳዮች ከፌዴራል እስከ ክልል የሚገኙ አካላትን በማሳተፍ ሀገራዊ ድርድሩ የሀገራችንን ተጠቃሚነት በይበልጥ የምናጎለብት፣ ከሌሎች ሀገራት ልምዶችን የምንጋራበትና ከተለያዩ ሀገራትና ድርጅቶች የሁለትዮሽ መድረኮችን በማካሔድ ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ የተለያዩ ድጋፎችን የምናገኝበት እንዲሆን ብርቱ ርብርብ እየተደረገ ይገኛል።

ሀገራችን የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት የስርየት እርምጃዎች በሌላ አገላለጽ አረንጓዴ ኢኮኖሚ የሚገነባባቸው 75 እርምጃዎችን ያካተተ ሰነድ በኮፐንሀገን ስምምነት መሰረት የተጎዱና ምርታማነታቸው የቀነሱ ተራራማ ቦታዎች እንዲያገግሙና ሙቀት አማቂ ጋዞች ወደ ከባቢ አየር እንዳይለቀቁ አምቆ ለማስቀረት፣ የከተሞች መስፋፋትን ተከትሎ እየጨመረ ካለው ከደረቅ ቆሻሻ የሚመነጨውን የሚቴን ጋዝ ልቀት ለመቀነስ የሚያስችሉ የስርየት እርምጃዎች ተዘጋጅተው በተባበሩት መንግሥታት የአየር ንብረት ለውጥ ኮንቬንሽን እንዲመዘገቡ ተደርጓል። እነዚህ እቅዶች የገንዘብ ድጋፍ የሚያደርግ ሀገር/ ድርጅት ሲገኝ የሚተገበር ሲሆን የሚመጣው ገንዘብ የሚውለው ለታለመለት የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ቅነሳ ዘርፍ ይሆናል።

በሌላ በኩል ሚኒስቴር መ/ቤታችን መሰረታዊ የሥራ ሂደት ለውጥ በማጥናት ወቅቱ የሚፈለገውን ምላሽ ለመስጠት በሚያስችለው መልኩ በማደራጀት በአዋጅ የተሰጡትን ተግባራት አቀናጅቶ ለመምራት ጥረት እያደረገ ይገኛል። በተመሳሳይ መልኩ በሁሉም ክልሎችና የተከማ አስተዳደሮች እስከ ታችኛው መዋቅር ድረስ አደረጃጀታቸውን እንዲስተካከል ድጋፍ እየተደረገ ይገኛል። እስካሁን በተደረገው ጥረት ከዘጠኙ ክልሎች ውስጥ በሰባቱ ማስተካከያ አድርገዋል።

ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ የተለየ እቅድ ሳይሆን የልቀትና የተጋላጭነት ቅነሳ ተግባራት በሀገራዊ የልማት ግቦች ውስጥ ተካተው መተግበር ይኖርባቸዋል። ሁለተኛው ሀገራዊ የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ የአየር ንብረት ለውጡን ተከትለው የሚመጡ አደጋዎችን ለመመከት የሚያስችሉ ጉዳዮችን አካቶ የተዘጋጀ በመሆኑ በትግበራ ወቅት በልዩ ትኩረት ሊመራ ይገባል።

በመሆኑም ይህንኑ ሥራ ለማከናወን የተለዩ የዘርፍ መስሪያ ቤቶች ማለትም እርሻና ተፈጥሮ ሀብት፣ የኢንዱስትሪ፣ የእንስሳትና አሳ ሀብት፣ ውሃ፣ መስኖና ኤሌክትሪክ፣ ማዕድን፣ ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ፣ ከተማ ልማትና ቤቶች፣ ኮንስትራክሽን፣ ትራንስፖርት፣ የባህልና ቱሪዝም ናቸው። በ2ኛው እድገትና ትራንስፎርሜሽን ውስጥ በእቅዳቸው ውስጥ አካተው ትግበራ የጀመሩ ሲሆን በሚኒስቴር መ/ቤታችን በኩል አስፈላጊው የአቅም ግንባታና የተለያዩ ድጋፎች እየተሰጡ ይገኛሉ። በእቅድ ዘመኑ ስትራቴጂውን ተግባራዊ ለማድረግ ከተለምዷዊ የእድገት አቅጣጫ የሚመጣውን ተጋላጭነትና የሙቀት አማቂ ጋዞች ልቀት ለመቀነስ የዘርፋዊ ቅነሳ ሥርዓት ተዘጋጅቶ ስራ ላይ ውሏል። በየዘርፉ የሚዘጋጁ ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ መገንቢያ እቅዶች ከዚህ አንጻር እየተቃኙ እንዲታቀዱ ተደርጓል።

ለዚሁ ተግባር መ/ቤታችን ከብሔራዊ ፕላን ኮሚሽን በጋራ በመሆን የፌዴራል የዘርፍ መስሪያ ቤቶች ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ስታራቴጂንን በእትዕ-2 እቅዳቸው ውስጥ ለማካተት እገዛ የሚያደርግ መመሪያና ቼክሊስት ቀርፆ በተለያዩ መድረኮች ካዳበረ በኋላ በሚኒስትሮች የጋራ መድረክ አስገምግሞና አጽድቆ በብሔዊ ፕላን ኮሚሽን በኩል ለሁሉም የዘርፍ መ/ቤቶች እንዲደርሳቸው ተደርጓል። ከዚህ በኋላም ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ተግባሪ ዘርፍ መስሪያ ቤቶችና ለክልል ፈፃሚ ባለሙያዎች በመመሪያውና በቼክሊስቱ ላይ የአቅም ግንባታ ስልጠና ተሰጥቷቸዋል።

ይህም ከአየር ንብረት ለውጥ ጋር የማጣጣሚያ ስራዎችን ሁሉም የዘርፍ መስሪያ ቤቶችና ክልሎች በሚያካሂዷቸው የልማት ሥራዎች ውስጥ አካተው እንዲተገብሩ ለማድረግ የሚያስችሉ ስራዎች ተከናውነዋል። ስለሆነም ለአየር ንብረት ለውጥ የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ ከሀገራዊው ሁለተኛው የእድገት ትራንስፎርሜሽን እቅድ ጋር አብሮ እንዲካተት ተደርጓል። በዚህም መሠረት በ2012 የሚኖረን የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት መጠንም ከ136 ሚሊዮን  ሜትሪክ ቶን አቻ ካርቦን በላይ እንዳይሆን ነው የታቀደው። ይህም በአምስት ዓመታት ውስጥ 149 ሚሊዮን ሜትሪክ ቶን የሚደርስ አቻ ካርቦን ለመቀነስ ያስችላል። ይህም ሆኖ በአፈፃፀም ከትትል ወቅት ለመገንዘብ እንደተቻለው የዘርፍ መስሪያ ቢቶች የሙቀት አማቂ ጋዞች የቅነሳ እርምጃዎችን በመተግበርና ተጋላጭነትን ለመቀነስ የሚጠበቅባቸውን እርምጃዎች በተሟላ መልኩ ወደታች በማውረድ ረገድ እንዲሁም የሙቀት አማቂ ጋዞችን ልቀት የልኬት፣ የዘገባና የማረጋገጫ ስራውን ውጤታማ አድርጎ በመምራት ረገድ ያለው አቅም አነስተኛ ሆኖ ይገኛል።

በሌላ በኩል መንግስት ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ የገንዘብ ቋት (CRGE Facility) በማቋቋም ከዓለም አቀፍ፣ ከሀገራዊና ከግሉ የባለድርሻ አካላት የፋይናንሱን ፍሰት ወደ ታለመለት ቦታ እንዲደርስ ለማድረግ ምቹ ሁኔታዎች ተፈጥረዋል። በዚህም ምክንያት ከአረንጓዴ የአየር ንብረት የገንዘብ ምንጭ (Global Climate Fund) እስከ 50 ሚሊዮን የአሜሪካ ዶላር ለማግኘት የሚያስችል እውቅና ተሰጥቶናል። እውቅናው የተሰጠው ሀገራችን ያቋቋመችው ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ፋሲሊቲ መኖሩ እና እስካሁን በነበረው ሂደት በፕሮጀክቶች ትግበራ ውጤታማ ስራዎችን በማከናወኑ ነው። ለዚህ ተቋም ፕሮፖዛል ተቀርፆ በአሁኑ ወቅት በአረንጓዴ የአየር ንብረት የገንዘብ ምንጭ (Global Climate Fund) ባለሙያዎች እየተገመገመ የሚገኝ ሲሆን የሌሎች ፕሮጀክቶች ዝግጅትም በመፋጠን ላይ ይገኛል። ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ ሥራን ለመሞከር በተዘጋጀው የፈጣን ፕሮጀክቶች የተለያዩ ፕሮጀክቶች በዘርፍ መስሪያ ቤቶች በመከናወን ላይ ይገኛሉ። የአብዛኛዎቹ ፕሮጀክቶች ትግበራቸው ውጤታማ ሆነው የተጠናቀቁ ሲሆን ዘግይተው የተጀመሩትም በጥሩ ደረጃ ላይ ይገኛሉ።

 

ለሀገራዊ ትግበራው የአለም አቀፍ ምላሽና ድጋፍ በሚመለከት

  እ.ኤ.አ. በ2011 በደርባን ከተማ በተካሄደው 17ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ስብሰባ ላይ ኢትዮጵያ በአገር አቀፍ ደረጃ ለመተግበር ያቀደችውን ለአየር ንብረት ለውጥ ድርድር ሀገራችን ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ስትራቴጂ (Climate Resilient Green Economy strategy (CRGE)) በማዘጋጀት ይፋ አድርጋለች። በዚህም መድረክ በኖርዌይ እና እንግሊዝ መንግስታት የሀገራችንን የዘላቂ ልማት አቅጣጫዋን ለመደገፍ በደርባን የአየር ንብረትና እድገት ስምምነት “Durban partnership for climate change and Development” የሚል ተፈርሟል። ከዚህም ቀጥሎ በተካሄዱት የ18ኛው እና የ19ኛው እንዲሁም በ21ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ለውጥ ስብሰባ ላይ የኢፌዲሪ ጠ/ሚኒስቴር ክቡር አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ በመድረኮቹ ተገኝተው ሀገራችን በአየር ንብረት ለውጥ ዙሪያ እየወሰደች ያለችውን ጠንካራ እርምጃ ከማሳወቃቸውም በላይ በሀገር አቀፍ ደረጃ እየተከናወኑ ያሉ ጥረቶችን ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ በማስገንዘብ በተለያዩ መስኮች ይኸው ትብብር ተጠናክሮ እንደሚቀጥል አረጋግጠዋል።

በደርባን የአየር ንብረት ለውጥና ከልማት አጋሮቿ የተደረገውን ስምምነት በማደስ በ2014 በፔሩ ሀገር ሊማ ከተማ በተደረገው 20ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ለውጥ ስብሰባ ላይ በተካሄደው የሁለትዮሽ ድርድር በሊማ የኢትዮጵያና የስድስት የአጋር ሀገራት የአየር ንብረት የጋራ መግለጫ ሰነድ (Ethiopian and Climate Partners Joint Communiqué - Lima Declaration) በዩናይትድ ኪንግደም፣ ጀርመን፣ ዴንማርክ፣ ስዊድን፣ ፈረንሳይ እና ኖርዌይ መንግስታት ተወካዮች ስምምነት ተፈርሟል።

በ2007 ዓ.ም በተደረጉ የተለያዩ የጎንዮሽ ድርድሮች አማካይነት የአሜሪካ መንግስት እና የአውሮፓ ህብረት ይህንኑ አላማ በመደገፍ የድክላሬሽኑ አካል ሆነዋል። ይኸው ትብብር ለፓሪስ ስምምነት መድረስ ትልቅ ድርሻ እንደነበረው ለመገንዘብ ተችሏል። ባለፉት ዓመታት ሀገራችን የአየር ንብረት ለውጥ ሊያደርስ የሚችለውን ቀውስ ለመመከት የምታከናውናቸውን የአረንጓዴ ልማት ተሞክሮዎችን በተለያዩ መድረኮች ላይ ስታቀርብ ቆይታለች። በዘንድሮ ዓመት በሞሮኮ ሀገር በማራክሽ ከተማ በተካሄደው 22ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ለውጥ ስብሰባ ላይ ከጣሊያን መንግስት ጋር በመስኩ በትብብር ለመስራት ስምምነት ተፈራርመናል። እነዚህ ድጋፎች እንዳሉ ሆነው በሃገራችን ያሉት ስራዎች አጠናክረን መስራት እንዲሁም የሰፊውን ህዝባችንን ተሳትፎ በማረጋገጥ ባለቤት እንዲሆን ማድረግ ይገባናል። ከዚህ በተጨማሪ ከተለያዩ ሀገራትና የአለም አቀፍ ተቋማት ጋር የተደረጉ ስምምነቶችን ውጤታማ በማድረግ ከመስኩ የሚገኙ ድጋፎችን አሟጠን ልንጠቀም ይገባናል።

 

የፓሪስ ስምምነት ተግባራዊ ለማድረግ እየተከናወኑ የሚገኙ የቅድመ ዝግጅት ሥራዎች

22ኛው የተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ ጉባዔ ባለፈው ህዳር ወር በሞሮኮ ማራካሽ ተካሂዷል። ጉባዔው በዋነኝነት ባለፈው ዓመት በፓሪስ የተደረሰውን አለም አቀፍ ስምምነት ወደተግባር ለማስገባት በሚያስችሉ ጉዳዮች ላይ ያተኮረ ነበር። የፓሪስ ስምምነት ከ170 በላይ ሀገራት በአንድ ጊዜ የፈረሙትና አንድ ዓመት ባልሞላ ጊዜ ውስጥ አስገዳጅ ሕግ የሆነ ብቸኛው የአለም አቀፍ ስምምነት ነው።

የፓሪስ ስምምነት እ.ኤ.አ. ከ2020 ጀምሮ ተግባራዊ የሚደረግ ስምምነት ነው። በዚህም መሠረት በ22ኛው የተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ ጉባዔ ላይ የፓሪስ ስምምነትን ወደተግባር ለማስገባት የሚያስችል የቅድም ዝግጅት ስራ እ.ኤ.አ. 2018 መጠናቀቅ እንዳለበት ተወስኗል። በ2017ዓ.ም የየሐገራት የአፈፃፀም ደረጃ የደረሰበት ሁኔታ ላይ ዳሰሳ ጥናት ይደረጋል። ይህ ድርድር የፓሪሱን ስምምነት በፍጥነት ወደ ተግባር ለመቀየር የሚያስችል በመሆኑ የውጤቱ ተጠቃሚ የሚሆኑት ደግሞ ሀገራችንና መሰሎቿ ናቸው። ምክንያቱም የፓሪስ ስምምነት ለአየር ንብረት ለውጥ ይበልጥ ተጋላጭ ለሆኑና በማደግ ላይ የሚገኙ ሀገራትን ተጠቃሚነት የሚያረጋግጥ በመሆኑ ነው።

የፓሪስ ስምምነት ዋነኛ ዓላማው በክፍለ ዘመኑ አጋማሽ የአለማችን የሙቀት መጠን እ.ኤ.አ. በ1990 ከነበረው ከ2 ዲግሪ ሴንቲግሬድ በታች፣ በተቻለ መጠን ደግሞ ከ1 ነጥብ 5 ዲግሪ ሴንቲግሬድ በታች ለማድረግ ነው። ይህ ደግሞ በተለይም እንደ ኢትዮጵያ ላሉ በማደግ ላይ ላሉና የምድራችን የሙቀት መጠን መጨመር ይበልጥ ተጎጂ የሚያደርጋቸው ሀገራት ፍላጎትና በድርድሩ ሂደትም ሲታገሉለት የነበረ አቋም ነው። የፓሪስ ስምምነቱ በተለይም በፋይናንስ፣ በአቅም ግንባታ፣ በቴክኖሎጂ ልማትና ስርፀት ለታዳጊ ሀገራት ቅድሚያ እንዲሰጥ የሚያደርግ ነው። ከዚህ በተጨማሪ ለአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ የሚሰጡ የፋይናንስ ድጋፎች እንደ ባለፉት ጊዜያት አብዛኛውን በጀት ለልቀት ቅነሳ የሚያውል ሳይሆን ለአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖና ለልቀት ቅነሳ የሚመደቡ ገንዘቦች እኩል እንዲሆኑ የሚያስገድድ ነው።

·         በስምምነቱ ላይ የአለም አማካይ ሙቀት ጭማሪ ከኢንዱስትሪ አብዮት ዘመን ከነበረው 2 ድግሪ ሴንትግሬድ በታች ለማድረግ፣ እንዲሁም በሂደት ወደ 1 ነጥብ 5 ሴንትግሬድ ዝቅ ማድረግ፤

·         ይህን ለማሳካት የተለጠጠ የሙቀት አማቂ ጋዞችን ልቀት ለመቀነስ የሚረዱ እርምጃዎችን መውሰድን እንዲሁም ለአየር ንብረት ተጋላጭነትን ለመቀነስ የሚያግዙ የሥሪየት እርምጃዎች መውሰድን፣

·         ለሙቀት አማቂ ጋዞች ቅነሳና ለአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ በእኩል ደረጃ ትኩረት የሚሰጥ መሆኑ፤

·         ከኢንዱስትሪያል ዘመን ጀምሮ በካባቢ አየር ውስጥ የተከማቸው የሙቀት አማቂ ጋዞች የሚያደርሱትን ጉዳት ለመቋቋም በተለይም እንደ ኢትዮጵያ ላሉት ሀገሮች አማቂ ጋዞች መቀነስ በተጨማሪ የአየር ንብረት ተጋላጭነትን ለመቋቋም እርምጃዎችን መውሰድ ወሳኝ ነው፤

·         ስምምነቱ የሙቀት አማቂ ጋዞችን ለመቀነስም ሆነ ተጋላጭነት ለመቋቋም ለሚወሰዱ እርምጃዎች ማስፈፀሚያ ግብአቶችን በኢኮኖሚ የበለፀጉ ሀገሮች በማደግ ላይ ላሉ ሀገሮች ወይም እድገታቸው በአነስተኛ ደረጃ ላይ ለሚገኙ ሀገሮች በልዩ ሁኔታ ድጋፍ እንዲሰጡ ይጠይቃል፤ በፈጣን ሁኔታ በማደግ ላይ የሚገኙ ሀገራትም በራሳቸው ፈቃደኝነት የገንዘብ ድጋፍ ማድረግ እንደሚችሉና የድጋፍ ምንጮችን መሰረትም እንዲሰፋ አድርጓል፤

·         በተለይም የፋይናንስን ተደራሽነት በሚመለከት የነበረው የተወሳሰበና የፋይናንስ ፍሰት እንቅፋት የሆኑ አሰራሮች እንዲቀረፉ በሚል ተቀምጧል፤ የአየር ንብረት ለውጥን ለመቋቋም ለሚወሰዱ እርምጃዎች ቀጥተኛና ተደራሽነት ፋይናንስ ምንጭ እንዲሆን በስምምነት ሰነዱ ተመልክቷል፤

·         እ.ኤ.አ. ከ2020 ጀምሮ የበለፀጉ ሀገራት ለታዳጊ ሀገራት በየዓመቱ 100 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር እንደሚያዋጡ በስምምነቱ ተካትቷል፤

·         የፓሪሱ ስምምነት የካርቦን ንግድን የሚያበረታታ ከመሆኑም በላይ ስምምነቱ ሀገራችን በደን ልማት (REDD + Initiatives) እያደረገች ያለውን ጥረት በሚደግፍ መልኩ ስምምነት ላይ መደረሱ ትልቅ ስኬት ነው፤

እንደሚታወቀው ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ መከሰት ያደረገችው አንፃራዊ አስተዋፅኦ እዚህ ግባ የሚባል አይደለም። በሀገራችን እ.ኤ.አ. በ2010 በተደረገው ጥናት መሠረት ዓመታዊ ልቀታችን ከዓለም ዓመታዊ ልቀት ጋር ሲነፃፀር 0.03 ከመቶ ነው። ለዚህ ምክንያቱ የኢኮኖሚያችን እድገት አነስተኛ ደረጃ ላይ መገኘቱ ብቻ ሳይሆን የኃይል ምንጫችንም ንጹህና ታዳሽ በመሆኑ ነው። ነገር ግን የችግሩ ተጋላጭነትና ተጠቂነታችን እጅጉን የጎላ ነው። ይህንንም በማጉላት ሀገራችን በዓለም አቀፍ በሚካሄዱ የአየር ንብረት ለውጥ ድርድሮችና ውይቶች በአመራርና በባለሙያ ደረጃ በንቃት ስትሳተፍ ቆይታለች። ለዚህም ምክንያቱ በችግሩ ግንባር ቀደም ተጠቂ በመሆናችን ተግዳሮቱ እልባት እንዲያገኝም መሟገትና መተባበር ስለሚያስፈልግ ነው። እንዲሁም ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ለመገንባት ከፍተኛ የገንዘብና የቴክኒክ ድጋፍ ስለሚያስፈልግ ለዚህም ደግሞ ውጤታማ አለም አቀፍ የህግና ፖሊሲ ማዕቀፍ እንዲኖር መስረትን ይጠይቃል።

ከነዚህም ውስጥ አንዱ በሰኔ 2007 ዓ.ም ኢትዮጵያ የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ቅነሳ አስተዋፅኦዋን (Intended nationally determined contributions) ለአለም አቀፉ ለአየር ንብረት ለውጥ ማዕቀፋዊ ኮንቬንሽን አሳውቃለች። ሀገራችን ለአለም ያሳወቀችው “INDC” በተለያዩ የአለም አቀፍ የመገናኛ አውታሮችና ተቋማት በአርአያነት ሲጠቀስ ቆይቷል። ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ መከሰት ያላት አስተዋፅኦ እጅግ አነስተኛ ቢሆንም መፍትሄ በማፈላለግና እራሷንም ለተግባር ዝግጁ በማድረግ በአለም አቀፍ ደረጃ ለአብነት የምትጠቀስ ሀገር ናት። ከዚህ በተጨማሪም በአየር ንብረት ለውጥ የድርድር መድረኮች በተለይም በማደግ ላይ ያሉና ለአየር ንብረት ለውጥ ይበልጥ ተጋላጭ ለሆኑ ሀገራት ትኩረት እንዲደረግ በምታራምዳቸው ጠንካራና ውጤታማ አቋሞቿ ሀገራችን ለአየር ንብረት ተጋላጭ ሃገራት ፎረምን በፕሬዚዳንትነት እንድትመራ ተመርጣለች። የሊቀመንበርነት ኃላፊነቱንም እንደ አውሮፓውያኑ አቆጣጠር ነሐሴ 15/2016 ሊቀመንበርነቱን ከፊሊፒንስ ተረክባለች። በማራካሽ በሀገራችን መሪነት በተካሄደው የሚኒስትሮች ስብሰባም የማራካሽ ዲክላሬሽን የፀደቀ ሲሆን በመድረክም ፎረሙን አምስት አዳዲስ ሀገራት ተቀላቅለውታል። በዚህም የፎረሙ አባል ሀገራት ቁጥር 48 የደረሰ ሲሆን ከጉባዔው በኋላም ሌሎች ሀገራት የአባልነት ጥያቄ በማቅረብ ላይ ናቸው። የፎረሙ አባል ሀገራት እ.ኤ.አ. እስከ 2050 የኃይል ፍላጎታቸውን ከታዳሽ ኃይል ለማድረግ ውሳኔ ማስተላለፋቸው ሀገራቱ ለከባቢ ሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ያላቸው አስተዋፅኦ እጅግ አነስተኛ ቢሆንም ሌሎች ሀገራት ልቀታቸውን እንዲቀንሱ ከመጠየቅ ባለፈ እራስን ለለውጥ ዝግጁ በማድረግ ቁርጠኝነታቸውን ያሳዩበት መድረክ ነበር። ሀገራችንም ለዚህ መድረክ መሳካት ከፍተኛ ዝግጅትና አስተዋፅዖ አድርጋለች።

ሀገራችን በአለም አቀፍ የአየር ንብረት ለውጥ መድረኮች የምታደርጋቸው ጠንካራ ድርድሮችና ተሳትፎዎች፣ እንዲሁም በተግባር የአየር ንብረት ለውጥ ተፅእኖን ለመቋቋምና ልቀትን ለመቀነስ በምታደርጋቸው ጥረቶች 48 አባል ሀገራት ያሉትን የታዳጊ ሀገራት ተደራዳሪ ቡድን እንድትመራ የተመረጠችው በዚሁ በ22ኛው የተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ የድርድር መድረክ ላይ ነው። ይህም በቀጣይ ለሚካሄዱት ድርድሮች ሀገራችን ከመቸውም ጊዜ በላይ በጠንካራ ተሳትፎና ሌሎች የታዳጊ ሀገራትን በመወከል በርካታ ጥረት ማደረግ እንደሚኖርባት ያሳያል። ይህ እንደሚያመለክተው ስምምነቱ ተግባራዊ እንዲሆን በሀገር ቤት ከምናደርገው እንቅስቃሴ በተጨማሪ በአለም አቀፍ መድረኮች ላይም የነበረንን ሚና አጠናክረን የመቀጠላችን ማረጋገጫ  ነው።

በተደጋጋሚ እንደተወሳው ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ ይበልጥ ተጋላጭ ከሆኑ ሀገራት መካከል አንዷ ናት። ለተጋላጭነታችን የምንገኝበት መልከዓምድርና የኢኮኖሚያችን መሰረቱ ግብርና መሆኑ ዋነኛ ምክንያቶች ሲሆኑ የእድገት ደረጃችንም ገና በሂደት ላይ የሚገኝ በመሆኑ ተፅእኖውን አስቀድሞ በመተንበይን ችግሩን ለመቋቋም የሚያስችል ጠንካራ አቅም መገንባት ይኖርብናል። ይሁንና በእነዚህ ነባራዊ ሁኔታዎች ውስጥ ብንሆንም ተፅዕኖውን ለመቋቋምና ለአየር ንብረት የማይበገር ኢኮኖሚ ለመገንባት የሚያስችል ስትራቴጂ ነድፈን በመተግበራችን ባለፉት 50 ዓመታት ታይቶ የማይታወቅ ድርቅ በሀገራችን ቢከሰትም የከፋ ጉዳት ሳያጋጥመን ለመቋቋም ችለናል። ለዚህም ዋንኛ ምክንያቶቹ ሀገራችን ፖሊሲዎችና ስትራቴጂዎችን በተሟላ መልኩ ተግባራዊ በማድረጋችን ሲሆን በተለይም በአንዳንድ አካባቢዎች በበጋ ወራት በሰፊ የህዝብ ንቅናቄ የሚከናወኑ የተፈጥሮ ሀብት ልማትና ጥበቃ ስራዎችና በክረምት ወቅት የምንተክላቸው ችግኞች የከርሰ ምርና የገፀ ምድር ውሃን በመያዝ የክረምቱ ዝናብ ሲዘገይና መጠኑ ሲያንስ በተወሰነ አግባብ መቋቋም ተችሏል።

ከዚህ በተጨማሪ መንግስታችን ለእንደዚህ አይነት ችግሮች ምላሽ ለመስጠት የተደረገው ፈጣን ቅድመ ዝግጅትና ምላሽ የተጠናከረ ስለነበር ከላይ ለመግለፅ እንደተሞከረው የከፋ ጉዳት ሳይደርስ በዋናነት በራሳችን አቅም ለመቋቋም ችለናል።

ይሁንና የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖ በቀጣይም የሚፈታተነን ጉዳይ መሆኑ ታውቆ ከዚህ በላይ መስራት ይኖርበታል። በተለይም በይበልጥ ተጋላጭ የሆኑ ዘርፎች የግብርና፣ የውሃ፣ የጤና፣ የደንና የኃይል ዘርፎች ላይ እስከ ህብረተሰቡ የሚዘልቅ የአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ ስራን በአግባቡ ማውረድና መተግበር ከተቻለ የመቋቋም አቅማችንም ይበልጥ ይጎለብታል። ከዚህ በተጨማሪም አርሶ አደሩ የአየር ንብረት ለውጥ ጉዳት ኢንሹራንስ አባል የሚሆንበትን ስርዓት በመዘርጋት ተግባራዊ ማድረግ ይገባናል። ሥራውን ከፕሮጀክት ባለፈ ማስፋት ይገባል።

ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታን አላማ አድርጎ ከተነሳባቸው ጉዳዮች አንዱ የአየር ንብረት ለውጥ ተጋላጭነትን መቀነስና የመቋቋም አቅምን ለማጎልበት ነው። ይኸው አላማም ሆነ ሌሎች ሀገራዊ አላማዎችን ሊሳኩ የሚችሉት ከልማት አቅዶች ጋረ ሜንስትሪም ተደርጎ መተግበር ሲቻል ነው። ይሁንና በሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ይኸው ጉዳይ ትኩረት ተሰጦት የተከናወነ ቢሆንም ወደተግባር የዘርፍ መስሪያ ቤቶችና ወደ ክልሎች በሚፈለገው ደረጃ እየተተገበረ ነው ለማለት አያስደፍርም። በተለያዩ ጊዜያት የተካሄዱ የድጋፍ የክትትል ስራዎች እንደሚያሳዩት የዘርፍ መስሪያ ቤቶች በተለይም በሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ለመቀነስ የታቀደውን የሙቀት አማቂ ጋዝም ሆነ ተፅዕኖን የመቋቋሚያ ተግባራት በተዋረድ ወደ ክልሎች በተሟላ መልኩ አላወረዱም። ከዚህ ተነስቶ በክልሎች የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ውስጥም ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ በበቂ መጠን ሚኒስትሪም አልተደረገም። ከዚህ በተጨማሪም ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታን ሊከታተል የሚችል የሥራ ክፍል በማቋቋም ረገድ በፌዴራል የዘርፍ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቶች በአብዛኛው በአደረጃጀቱ የተፈጠረ ቢሆንም የሚታይ ቢሆንም አስፈላጊውን የሰው ኃይል በመመደብና በግብዓት በማሟላት በኩል እጥረቶች ይታያሉ። በክልል ደረጃ የአካባቢ፣ የደንና የአየር ንብረት ለውጥ ቢሮ ያደራጁ ክልሎችም ቢሆኑ በአንዳንዶቹ ክልሎች መዋቅሩ ወደ ዞንና ወረዳ ብሎም ቀበሌ ድረስ ያላወረዱባቸው ሁኔታዎች መኖራቸውን ያሳያል። ይህንኑ ሥራ ውጤታማ በማድረግ በየደረጃው ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታን የሚከታተል ስሪንግ ኮሚቴ በማጠናከር ረገድ የተሰራው ተግባር ደካማ ነው ማለት ይቻላል።

የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖዎች ከሀገራዊ ጥረቶች በተጨማሪ አለም ዓቀፋዊ ድጋፍና ትብብርን የሚጠይቁ ናቸው። ለዚህም ነው፤ በየዓመቱ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የአየር ንብረት ለውጥ ድርድርን በአባል ሀገራት ተሳትፎ የሚያከናውነው። ሀገራችንም የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖና ለመቋቋም በውስጥ አቅም ከምታከናውናቸው ተግባራት በተጨማሪ በአለም አቀፍ ደረጃ ጠንካራ ተሳትፎና ድርድር በማድረግ ሀገራዊ ፍላጎታችንን ሊያሳኩ የሚችሉ የፋይናንስ፣ የቴክኖሎጂና የአቅም ግንባታ ድጋፎች እንዲገኙ ከመቼውም ጊዜ በላይ ተግቶ መስራትን ይጠይቃል።

እስካሁን በነበረው ሂደት እነዚህን ድጋፎች ወደ ሀገር ለማስመጣት ከፍተኛ ጥረቶች እየተደረጉ የሚገኙ ቢሆንም የተገኙ ውጤቶች ከጥረታችን ተመጣጣኝ ሆነው አልተገኙም። ለዚህም ዋናው ምክንያት የበለፀጉ ሀገራት ቃል የገቡት ፋይናንስ በጊዜና አስተማማኝ በሆነ ሁኔታ ካለማቅረባቸው ባሻገር ላሉ የሀብት ምንጮች የሚቀርቡ ፕሮፖዛሎች ላይ የሚሰጠው ምላሽ እጅግ የተጓተተና አሰልቺ መሆኑን ነው። በመሆኑም የአየር ንብረት ለውጥ ሳይንሳዊ ክህሎትና እውቀትን የሚጠይቅ በመሆኑ የድርድር፣ የዲፕሎማሲና የአየር ንብረት ለውጥ አመራር አቅምን በማጎልበት መስራት ያስፈልጋል። እነዚህ ተግባራትን ለማከናወን በአለም አቀፍ ደረጃ የሚደረጉ የፋይናንስ ድጋፎች በተጨማሪ በሀገር ውስጥም በቂ የሆነ ፋይናንስ በልዩ ትኩረት ሊመደብላቸው ይገባል።

 

ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ የምክር ቤት አባላት ሚና

የእያንዳንዱ ተቋም እቅድ የአየር ንብረት ለውጥ ምላሽና በተሟላ መልኩ አካቶ ማዘጋጀቱን፣ እንዲሁም የእቅድ አፈፃፀሙ ከልቀት ቅነሳና ተጋላጭነትን ከመቋቋም አንጻር እንደየተቋሙ ነባራዊ ሁኔታ ተቃንቶ መታቀዱን መገምገምና ድጋፍ ማድረግ።

በየደረጃው ባሉ ምክር ቤቶች የሚፀድቁ ህጎች፣ እቅዶችና መርሀግብሮች ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ ስራ ትኩረት የሚሰጡ መሆናቸውን ማረጋገጥ።

በሁሉም ደረጃዎች በየዘርፍ መ/ቤቶች የአካባቢና የአየር ንብረት ለውጥ ስራን የሚከታተል አደረጃጀት መፈጠሩን እንዲሁም በተገቢው የሰው ኃይልና ግብዓት መሟላቱን ማረጋገጥ ይገባል።

ለአየር ንብረት ለውጥ የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታችን እውን የሚሆነው በ2ኛው የእትአ በተቀመጠው አግባብ ከፌዴራል እስከ እያንዳንዱ ቤተሰብ ድረስ ተቀናጅቶ ሲተገበር በመሆኑ በምክር ቤቱ ውስጥም ሆነ፣ በመስክ ምልከታ እንዲሁም ከመረጠን የህብረተሰብ ክፍል ጋር በሚኖረን ግንኙነት አማካኝነት የተለመደው ድጋፍና ክትትል ማድረግ ይገባል።  

ምንጭ፡- የአካባቢ፣ የደንና የአየር ንብረት ለውጥ ሚኒስቴር 

 

ከሰሞኑ ከሙስና ጋር በተያያዘ እዚህና እዚያ የሚሰሙት የተጠርጣሪ ባለስልጣናት በቁጥጥር ሥር የመዋል ጉዳይ ብዙ እየተባለበት ይገኛል። በዚህ ሙስና ተጠርጣሪነት ዙሪያ የጥቂት መስሪያቤቶች የስራ ኃላፊዎች መያዝና ወደ ችሎት አደባባይ መቅረብ አንዱ ሆኖ ሳለ ሌሎች ሊፈተሹ የሚገባቸው ጉዳዮች እንዳሉም መታወቅ አለበት። እስከአሁን ባለው ሂደት የፍተሻ ፀበሉ የደረሳቸው የመንግስት መስሪያቤቶች ውስን ናቸው።

 

ከእነዚህ የመንግስት መስሪያቤቶች መካከል የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን፣የፌደራል መንገዶች ባለስልጣን፣ የአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን፣ የስኳር ኮርፖሬሽን እንደዚሁም የገንዘብና የኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር ይገኙበታል።  እነዚህ የመንግስት አስፈፃሚ መስሪያቤቶች እንደተጠበቁ ሆነው የመንግስት ከፍተኛ በጀትን የሚያስተዳድሩ፣ በመሬትና መሬት ነክ ጉዳዮች ስልጣንና ኃላፊነት የተሰጣቸው መስሪያ ቤቶች፣ እስከዛሬም ድረስ በክልሎችና በፌደራል ዋና ኦዲተር መስሪያቤት በኩል የናሙና ምርመራ ተደርጎባቸው ከዓመት ዓመት በተሰጣቸው ምክረ ሃሳብ መሰረት መሻሻልን ያላሳዩ የመንግስት ተቋማትም የዚህ ዘመቻ አካል ሊሆኑ ይገባል። መንግስት በኪራይ ሰብሳቢነት ለይቶ ያስቀመጣቸው ከመሬት ጋር የተያያዙ ኪራይ ሰብሳቢነትና ሙስና ጉዳዮች አሁንም አልተነኩም።

 

ይህ ዓመታትን ያስቆጠረና በብዙ የቢሮክራሲ ጫካ ውስጥ የተሳሰረን የሙስና መረብ አሁን ከተጀመረው በላይ ባለ ፍጥነት መበጣጠስ ካልተቻለ፤ ይህ ኃይል  በብዙ መልኩ ራሱን የመከላከል ስራ ውስጥ እንደሚገባ ጥርጥር የለውም። ራስን መከላከል ማለት የግድ በዱላና በጠብመንጃ ላይሆን ይችላል። ይሁንና የአሰራር መጠላለፍን በመፍጠር፣ ሥጋትን በማጫርና ሂደቱን ውስብስብ በማድረግ፣ ከዚህም አለፍ ሲል ደግሞ የሙስናውን ቀጠና ዙሪያ ገባ መነካካት ከትርፉ ኪሳራው እንደሚያመዝን በተግባር በማሳየትም ጭምር የሚከወኑ ስራዎችም በራሳቸው የዚሁ ራስን የመከላከል ተግባራት አንዱ አካል ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው።

 

መንግስት በእርግጥም ለዚህ የፀረ ሙስና ውጊያ ቁርጠኛ ከሆነ ከሁሉም በላይ የመጀመሪያው ተግባሩ ሊሆን የሚገባው ጊዜ ሳይሰጥ የሙስናውን አከርካሪ መስበር ነው። ይህንን አከርካሪ መስበር ከተቻለ ቀሪው ስራ የሚሆነው ርዝራዡን ማፅዳት ይሆናል። ለዚህ ደግሞ ከመደበኛው ስራ ባሻገር ራሱን የቻለ የተልኮ ግብረ ኃይል ያስፈልጋል። ይህ ግብረ ኃይል የፌደራል ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤትን፣ የፌደራል ሥነ ምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽንን፣ የፌደራል ፖሊስንና ሌሎች ጉዳዩ በቀጥታ የሚመለከታቸው መንግሰታዊ መስሪያቤቶችን ባካተተ መልኩ ሊቋቋም ይችላል።

 

 ግብረ ኃይል (Task Force) ሥሙ እንደሚያመለክተው አንድን ጉዳይ በሚሰጠው ስልጣንና ኃላፊነት መሰረት በውስን ጊዜ ውስጥ ተግባሩን በመወጣት ተልዕኮውን ሲፈፅም ህልውናውም በዚያው የሚያከትም ነው። ሙስናን መዋጋት የዕለት ተዕለት ሥራ መሆኑ ቢታወቅም፤ አሁን ካለው አካሄድና ሥራው ከሚፈልገው ፍጥነት አንፃር ግን ግብረ ኃይል አስፈላጊ ሆኖ ይታያል።

 

ይህ ግብረ ኃይል በፓርላማው በኩል ህልውናውን አግኝቶ በጠቅላይ ሚኒስትሩ የበላይነት ሊመራ ይችላል። ይህ አይነቱ አካሄድ በሙስናው የውጊያ አውድ ላይ የሚኖረውን የእርስ በእርስ መፈራራትም ጭምር ያስወግዳል።  ለዓመታት የተከማቸውን የሙስና ነዶ በአወድማው ላይ መውቃት የሚቻለው በተለመደው አሰራርና አካሄድ ሳይሆን ልዩ ተልዕኮ በተሰጠው ኃይል ብቻ ነው።

 

አንድ ታማሚ ሰው የታዘዘለትን መደሃኒት በተገቢው ጊዜ መውሰድ ካልቻለ በሽታው መድሃኒቱን የመላመድና የመቋቋም ተፈጥሯዊ የመከላከያ ዘዴን እንደሚያዳብር ሁሉ የአሁኑን ዘመቻም በመደበኛው የዕለት ተዕለት ሥራ ብቻ ለማከናወን ከተሞከረ የሙስናው ቢሮክራሲ የራሱን መከላከያ ስልት ቀድሞ እንደሚነድፍ መታወቅ አለበት።¾

አበራ ከአዲስ አበባ

ቁጥሮች

Wednesday, 09 August 2017 12:51

 

10 ቶን      በ2003 ዓ.ም ማለትም የመጀመሪያው እድገትና ትራንስፎርሜሽን መነሻ ወደ ውጪ የተላከ የወርቅ መጠን፣

 

10 ቶን      በ2007 ዓ.ም ማለትም በመጀመሪያው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን መጨረሻ ወደ ውጭ የተላከው የወርቅ መጠን፣

 

9 ቶን       በ2009 ማለትም በሁለተኛው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን የዕቅድ ዘመን ወደ ውጭ የተላከ የወርቅ መጠን።

 

ምንጭ፡- አዲስ ዘመን ጋዜጣ /ሐምሌ 19 ቀን 2009 ዓ.ም ዕትም/

 

የሕዝብ ተወካዮች ምክርቤት ላለፉት 10 ወራት በሥራ ላይ የነበረውን የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ባለፈው ሳምንት ማጠናቀቂያ ላይ ማንሳቱ የሚታወስ ነው። አዋጁ እንዲወጣ ምክንያት የሆነው በአንዳንድ የሀገሪቱ አካባቢዎች ተከስቶ የነበረው አለመረጋጋት በመደበኛ ሁኔታ መቆጣጠር ባለመቻሉ መሆኑም አይዘነጋም። አዋጁ ከ10 ወራት ቆይታ በኋላ አገሪቱ በአንጻራዊ መልኩ ሀገሪቱ በመረጋጋቷ አዋጁ ለመነሳት መብቃቱ መልካም ዜና ነው። ይህ ማለት ግን በሕብረተሰብ ውስጥ ለብጥብጥና ለአመጽ መንስኤ የሆኑ የመልካም አስተዳደር ችግሮች በበቂ ሁኔታ መልስ አግኝተዋል ማለት ግን አይደለም።  መንግስት በተደጋጋሚ እንዳረጋገጠው የመልካም አስተዳደር ችግር ቁልፍ የሥርዐቱ ችግር ሆኗል። ችግሩ ከችግርነት ባለፈ ግን መጠየቅ ያለባቸው አካላት በጋራም ሆነ በተናጠል እንዲጠየቁ በማድረግ ረገድ ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ የሄደበት መንገድ ሕዝብን ያረካ ነበር ብሎ መደምደምም አይቻልም። ባለፉት ወራት በአንዳንድ ክልሎች አንዳንድ የመልካም አስተዳደር ችግር ፈጣሪ ናቸው የተባሉ አንዳንድ አስፈጻሚዎች በግምገማ ከኃላፊነታቸው ተነስተዋል፤ ይህ ጥሩ ነገር ነው። እርምጃው ግን ምን ያህል ሕዝቡን ያሳተፈ ነበር? ምን ያህል ሕዝቡን ያረካ ነበር ብሎ መጠየቅ ግን ይገባል።

 ገዥው ፓርቲ በውስጡ እያካሄደ ያለው ጥልቅ ተሀድሶ የመንግሥትና የግል ሌቦችን ለመመንጠር የሚያስችል ፍሬ እያፈራ ነው። ይህም ሆኖ ግን ውጤቱ ሕዝብን በሚጠቅምና የሕዝብን ጥያቄ በማወላዳ መልኩ ለመፍታት የሚያስችል እንዲሆን አሁንም ከገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ ብዙ ይጠበቃል። የህዝብ ጥያቄ በአስተማማኝ መልኩ መፍታት አማራጭ የሌለው ጉዳይ ነው።፡ ይህን ማድረግ ካልተቻለ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅም ሆነ በሌላ ኃይል ሠላምና መረጋጋትን ማስፈን ወይንም  ማረጋገጥ እንደማይቻል ገዥው ፓርቲ እንዳይዘነጋ ያስፈልጋል።

በተለይ የመንግስት ሥልጣንን ለግል ብልጽግና ለማዋል በመመኘት በሙስናና ብልሹ አሠራር እጃቸው አስገብተዋል በሚል የተጠረጠሩ ባለሥልጣናት፣ ነጋዴዎች ሌሎች በቀጥታና በተዘዋዋሪ አባሪ ተባባሪ የሆኑ የህብረተሰብ ክፍሎች ለሕግ የማቅረቡ ጥረት ተጠናክሮ፣ ሁሉንም ዘርፎች፣ ከላይ እስከታች ያለውን መዋቅር በፈተሸ መልኩ መከናወን ካልቻለ የህዝብን አመኔታ ለማግኘት ከባድ መሆኑ አይቀሬ ነውና ጉዳዩ በጥብቅ ቢታሰብበት።¾

·         አዲስ ጽላት ለማስገባት በሚል ነባር ታቦትና ቅርሶች ይሰረቃሉ፣ ይለወጣሉ፤ ተብሏል

  ·         ዝርፊያው፥ የጦር መሣርያ በታጠቁ ግለሰቦች እንደሚፈጸም ተጠቁሟል

  ·     ዞኑ፥ ከደብረ ሲና እስከ አንኮበር ተራራ የቱሪስቶች የኬብል ማጓጓዣ ያሠራል

በብዙ ሺሕ የሚቆጠሩ ታላላቅ አብያተ ክርስቲያናትና በርካታ የታሪክ ቅርሶች በሚገኙበት ሰሜን ሸዋ ዞን የሚፈጸመው የነባር ጽላትና ቅርሶች ዘረፋና ቅሠጣ፣ ከሀገረ ስብከቱ አቅም በላይ እንደሆነ መረጋገጡ ተገለጸ፡፡

ከመልካም አስተዳደር ዕጦት፣ ከቅርስ ዘረፋና ለውጥ ጋራ ተያይዞ ለመንበረ ፓትርያርክ ጠቅላይ ቤተ ክህነት በቀረቡ የምእመናንና የሠራተኞች አቤቱታዎች መነሻ በተካሔደው ማጣራት፣ የሀገሪቱ የታሪክ አሻራ ያሉባቸው በርካታ ቅርሶች፣ የመንግሥት ለውጥ ከኾነበት ከ1983 ዓ.ም. ጀምሮ ለተጽዕኖ እየተጋለጡና እየተዘረፉ እንዳሉ ለመረዳት መቻሉን፣ የጠቅላይ ጽ/ቤቱ አጣሪ ልኡክ ሰሞኑን ለአስተዳደር ጉባኤው ባቀረበው ሪፖርት ገልጿል፡፡

የጻድቃኔ ማርያም፣ የሸንኮራ ዮሐንስ፣ የሳማ ሰንበት፣ የሚጣቅ ዐማኑኤል፣ የዘብር ገብርኤል እና መልከ ጸዴቅ ገዳማትንና አድባራትን ጨምሮ ከሁለት ሺሕ በላይ አብያተ ክርስቲያናትን አቅፎ የያዘው የሰሜን ሸዋ ሀገረ ስብከት፣ ቅርሶቹን ለማስጠበቅ የአቅም ውሱንነት እንዳለበት፣ በመስክና በመድረክ በተደረጉት የልኡኩ የማጣራት ሒደቶች ሁሉ ማሳያዎች እንደቀረቡ ሪፖርቱ ጠቅሷል፡፡

በሚጣቅ ዐማኑኤል ቤተ ክርስቲያን የነበረ የንጉሥ ሣህለ ሥላሴ የብራና ዳዊትና ከዐጤ ምኒልክ የተሰጠ መስቀል ተዘርፎ የደረሰበት እንዳልታወቀና ሀገረ ስብከቱም እንዳልተከታተለው፤ የመንዝ የቀያ ቅዱስ ገብርኤል ጽላት ተሰርቆ ሲፈለግ ቆይቶ ጽላቱን የያዘው ሰው በቁጥጥር ሥር ውሎ በፖሊስ ከተጣራ በኋላ ሲመለስ ነባሩ ቀርቶ አዲስ ጽላት ተለውጦ መመለሱን፤ ከተዘረፉት ቅርሶች ጅቡቲ ድረስ የተወሰዱ መኖራቸውንና አንድ ጽሌ ከጠቅላይ ቤተ ክህነቱ የቅርስ ጥበቃ መመሪያ ጋራ በመተባበር እንዲመለስ መደረጉን፤ በሚዳ ኦሮሞ ወረዳ ቤተ ክህነት ጽ/ቤት፥ የሀገረ ስብከቱን ይሁንታ ሳያገኝና ማዕከሉን ሳይጠብቅ አዲስ ጽላት ለማስገባት በሚል አግባብነት የሌለው ሒደት መፈጸሙንና ታቦታቱ እስከ አሁን በኤግዚቢት ተይዘው እንደሚገኙ፤ የመንግሥት ባለሥልጣናት ነን ያሉና የወታደር ልብስ የለበሱ የተደራጁ ግለሰቦች፣ ቄሰ ገበዙንና የጥበቃ ሠራተኞችን በደጀ ሰላሙ አግተው የነጭ ገደል በኣታ ለማርያም ቤተ ክርስቲያንን ንብረቶች ዘርፈው መውሰዳቸውን፤ በሌላም ጊዜ ተደራጅተው ሊዘርፉ የመጡ ግለሰቦች ተይዘው በእስር ላይ እንደሚገኙና የጥበቃው አቅም አነስተኛ መሆኑን፤ ደንባ ከተማ ላይ መሸኛ የሌለው ታቦት ተይዞ በሀገረ ስብከቱ አመራር ሰጭነት መቀመጡን፤ ሁለት የቅዱስ ገብርኤል እና ሁለት የቅዱስ ሚካኤል ጽላት መሐል ሜዳ ተገኝተው ቢመለሱም እስከ የስርቆት ሙከራው መቀጠሉን፤ በአፈር ባይኔ ጻድቁ አቡነ ተክለ ሃይማኖት ጽላቱ ባይለወጥም የቅርስ ዘረፋው እንዳልቆመ፤ በቁንዲ ቅዱስ ጊዮርጊስ 14 የብራና መጻሕፍት፣ የብር ከበሮ፣ መስቀል፣ ኹለት ኩንታል የተቋጠሩ ንብረቶች ተዘርፈው አዲስ አበባ ከገቡ በኋላ አዋሬ ፖሊስ ጣቢያ ተይዘው ቢመለሱም ዘራፊዎቹ ለ8 ዓመት በሕግ ተፈርዶባቸው ሳለ 5 ዓመት ተቀንሶላቸው በ3 ዓመት እስራት መፈታታቸውን፤ በጃን አሞራ ተክለ ሃይማኖት የብራና መጻሕፍት መጥፋታቸውን፤ የአንኮበር ቅዱስ ሚካኤል ደወል ተሰርቆ በክትትል ላይ እንደኾነ… ወዘተ በማጣራቱ ሒደት ከቀረቡት ማሳያዎች ውስጥ እንደሚገኙበት በሪፖርቱ ተዘርዝሯል፡፡

በቅርስ ዘረፋውና ቅሠጣው ተይዘው የታሰሩ ቀሳውስትና ዲያቆናትም መኖራቸውን በማረሚያ ቤቶችም ማየትም እንደሚቻል በአቤቱታ አቅራቢዎች የተነገረውን ያሰፈረው ሪፖርቱ፤ ዘረፋው የሚፈጸመው፥ የወታደር ልብስ የለበሱና የተደራጁ ግለሰቦች፣ የጥበቃ ሠራተኞችን በማገትና በማታለል እንደሚፈጸም ለሀገረ ስብከቱ የሚደርሱ ሪፖርቶች እንደሚያሳዩ፣ የሀገረ ስብከቱ ሥራ አስኪያጅ ለልኡኩ ማስረዳታቸውን ጠቅሷል፤ የሀገረ ስብከቱ ቅርስ ክፍል ሓላፊም፣ “በርካታ ቅርሶች በኃይልና በአፈና ተዘርፈውብናል፤ ከተዘርፉት ቅርሶች መካከል አብዛኞቹ ጅቡቲ ሲደርሱ ተይዘው የተመለሱ አሉ፤” ብለዋል፡፡

በማጣራቱ ሒደት የተሳተፉት የደብረ ብርሃን ከተማ ፖሊስ አዛዥ ኢንስፔክተር ምንውየለት ጭንቅሎ፣ የቀያ ቅዱስ ገብርኤል ነባር ጽላት በአዲስ መለወጡን አረጋግጠው፣ ይሁንና ነባሩ ጽላት በአዲስ ጽላት እንዲለወጥ ስምምነት የተደረገው፣ በወቅቱ ጉዳዩን በተከታተለው ፖሊስና በሌሎች ካህናት እንደነበርና ፖሊሱ በወንጀል ተከሦ እስር ቤት ከመግባቱም በላይ ከሥራ እንዲሰናበት መደረጉን፣ ካህናቱም በእስር ላይ እንደነበሩ አውስተዋል፡፡

ለዘረፋው መንገድ የሚከፍተው ተጠቃሹ መንሥኤ፣ አዲስ አበባ የሚኖሩ ካህናትም ሆኑ ምእመናን፣ “ተወላጆች ነን” በሚል ከአንዳንድ ግለሰቦች ጋራ እየተመሳጠሩ፣ “ታቦት በበጎ አድራጊነት በድርብ እናስገባለን፤” በሚል የሚፈጥሩት ችግር እንደሆነ ሪፖርቱ አስገንዝቧል፡፡ ሀገረ ስብከቱ ታቦት የሚያስፈልጋቸው አብያተ ክርስቲያናት ጥያቄን በማዕከል እንዲያስተናግድ አሳስቦ፣ “ከአዲስ አበባ በመንደር ካሉ ነጋዴዎች የሚመጡ ጽላት፣ ቀኖና ቤተ ክርስቲያንን ያልጠበቁ፣ የመለወጡ ሒደትም ሕገ ወጥ ተግባር መሆኑን” አስገንዝቧል፡፡ ይህን በሚፈጽሙ አካላት ላይ ሀገረ ስብከቱ ተከታትሎ አስተዳደራዊ ርምጃ እንዲወስድ፣ የመንግሥት አካላትም ተገቢውን ድጋፍ እንዲያደርጉ አስታውቋል፡፡

ሪፖርቱ አክሎም፣ የዞኑ መስተዳድር ቅርስን ለማስመለስና ዘራፊዎችን ለመያዝ የሚያደርገው ጥረት እንደሚያስመሰግነው ገልጾ፤ በማጣራቱ ሒደት፣ በቅርስ ዘረፋ ወንጀል ተከሠው በሕግ የተፈረደባቸው አንዳንድ ዘራፊዎች፣ የቅጣት ጊዜያቸውን ሳይጨርሱ ከእስር እየተለቀቁ በሚል የተሰጠው አስተያየት፣ “አጽንዖት ሊሰጠው የሚገባ ጉዳይ ሆኖ ተገኝቷል፤” ብሏል፡፡

ባለፈው ሚያዝያ ወር አጋማሽ በተካሔደውና የዞኑና የሀገረ ስብከቱ ሓላፊዎች በተሳተፉበት የጋራ መድረክ ላይ የተገኙት የዞኑ አስተዳዳሪ አቶ ግርማ የሺጥላ፣ ከሙሰኝነትና የቤተሰባዊ አስተዳደር ጋራ ተያይዘው የተነሡ ውዝግቦች ለመንግሥትም አሳሳቢ እንደሆኑን ሀገረ ስብከቱ ራሱን መፈተሸ እንደሚገባው አሳበዋል፡፡ ዞኑን ለቱሪዝም እንቅስቃሴ አመቺ ለማድረግ አስተዳደሩ ያልተቆጠበ ጥረት እያደረገ እንዳለም አስረድተዋል፡፡ ዞኑ ባሉትና ቱሪስቶችን ለመሳብ የሚስችሉ ታላላቅ አድባራትና ገዳማት የጋራ ተጠቃሚዎች ለመሆን ጥረት እንዲደረግ ጠይቀዋል፡፡ ከደብረ ሲና ተራራ እስከ እመ ምሕረት አንኮበር ተራራ ድረስ የአየር ላይ የኬብል ማጓጓዣ ለማሠራት ውጭ ሀገር ድረስ እየተጻጻፍን እንገኛለን፤” ሲሉም ጠቁመዋል፡፡

 

በጥበቡ በለጠ

ሕፃኑ ሰኔ 12 ቀን 1916 ዓ.ም ባሌ ክፍለ ሀገር ከዱ በሚባል ሥፍራ ከአቶ ሳህሉ ኤጄርሳና ከወ/ሮ የወንዥ ወርቅ በለጠ ተወለደ።

አምስት ዓመት ሲሞላው ትምህርት ይማር ዘንድ አባቱ ወደ ጎባ ይዘውት ሄዱ። ቤተሰቦቹ በሥራ ምክንያት አንድ ቦታ የሚቀመጡ አልነበሩምና መንገዳቸውን ጊኒር ወደ ሚባል ቦታ አደረጉ። እዚህም ብዙ አልቆዩም። ወደ ጎሮ፣ በመቀጠልም ወደ አርከሌ፣ ከዚህ ተመልሰው ደግሞ ሐረር ገቡ። ከቤተሰቡ ጋር ከአካባቢ አካባቢ ሲንከራተት የነበረው ህፃን ትንሽ ፋታ ያገኘው ሐረር ከገባ በኋላ ነበር። ትምህርት ቤት ገብቶ አልፋ ቤት እንዲቆጥር ተደረገ። የሚማረው በፈረንሳይኛ ቋንቋ ነበር።

  ወላጅ አባቱ አሥራ አራት ዓመት ሲሞላው አቶ መንበረ ወርቅ ኃይሉ ለተባሉ ግለሰብ በአደራ ሰጡት። ታዳጊው የወላጆቹን ቤትና ፊደል የቆጠረበትን ቀዬ ለቅቆ ወደ አዲስ አበባ መጣ። አዲስ አበባ መጥቶ ቀበና አካባቢ ከሚገኘው ኮከበ ጽባህ ት/ቤት ገብቶ ትምህርቱን እንደቀጠለ ብዙም ሳይቆይ የማይጨው ጦርነት ኦጋዴን ላይ ተቀሰቀሰ።

የታዳጊው ተስፋ የጨለመው ይሄኔ ነበር። ቤተሰቦቹ የሚኖሩት ሐረርና ባሌ በመሆኑ አጎቶቹና አጠቃላይ ዘመዶቹ ሳይቀሩ ወደ ኦጋዴን ለጦርነት ዘመቱ። ከታዳጊው ዘመዶች መካከል ግን ከጦርነቱ የተረፈ አንድም ሰው አልነበረም። ሁሉንም የማይጨው እሳት በላቸው። ታዳጊው በየዕለቱ የሚመጣበትን መርዶ እየሠማ እህህ ማለት ሥራው ሆነ። ይባስ ብሎ “በእንቅርት ላይ ጆሮ ደግፍ” እንዲሉ ከአባቱ በአደራ የተቀበሉት ብቸኛ አሳዳጊው አቶ መንበረ ወርቅ ኃይሉ አዲስ አበባ ላይ በጣሊያንያውያን በስቅላት ተቀጡ።”

ታዳጊው ብላቴናም ማንም በማያውቀው ከተማ ልቡ በከፋ ሀዘን እንደተሰበረ ብቻውን ቀረ። ምንም እንኳ ታዳጊው በዚህ ቁጭት ከጠላት ጋር ለመፋለም ልቡ ክፉኛ ቢነሳሳም በበረታ የእግር ሕመም ሳቢያ ሐሳቡን እውን ማድረግ አልተቻለውም። እንደውም የእግር ሕመሙ ስለጠናበት ለሕክምና ወደ ሆስፒታል መሄድ ግድ ሆነበት።

ሆስፒታል ውስጥ እንዳለም ኑሮን ለማሸነፍ፣ እህል ቀምሶ ለማደር የሐኪም ቤቱ ኀላፊ የሆነውን ጣሊያናዊ ጫማ ይጠርግ ነበር። ሕክምናውን እየጨረሰ ሲመጣ ከጣሊያናዊው ጋር በመግባባት እግረ መንገዱን መርፌ መቀቀል፣ ቢሮ ማፅዳት የመሳሰሉ ሥራዎችን ይሠራ ነበር። በኋላም ክትባት እስከ መከተብ ደርሶ ነበር።

ከዚህ በተጨማሪም ፈረንሳይኛ ቋንቋ በመቻሉ የጣሊያንኛን ቋንቋን ለመልመድ ብዙም ጊዜ ስላልወሰደበት ለሕክምና ለሚመጡ ሰዎች በአስተርጓሚነት ያገለግልም ነበር።

ወጣቱ ሆስፒታል ብዙ አልቆየም። አንድ ጣሊያናዊ አትክልት ተራ አካባቢ ክሊኒክ ሲከፍት ይዞት ሄደ። ሆስፒታል ሳለ የተማረውን የሕክምና ሙያ ከቀጣሪው ጋር በመሆን መሥራቱን ተያያዘው።

ጣሊያናዊው ወደ አገሩ ሲሄድ ክሊኒኩ ውስጥ ይታከም የነበረ ሌላ ጣሊያኒያዊ ከአትክልት ተራ አለፍ ብሎ “ሎምባርዲያ” የሚባል ሆቴል ውስጥ በቦይነት ቀጠረው። እግረ መንገዱንም የመስተንግዶ ሙያ አሰለጠነው። ይህ ጣሊያንያዊም ብዙ አልቆየም፤ ስለታመመ ወደ አገሩ ተመለሰ።

የወጣቱ እንግልት በዚህ አልተቋጨም። ጣሊንያዊው ወደ አገሩ ከመሄዱ በፊት በያኔው መጠሪያው እቴጌ ሆቴል አስቀጠረው።

ይህ ታሪክ ከተፈፀመ 60 ዓመት እላፊ ሆኖታል። በእንዲህ ዓይነት የህይወት ውጣ ውረድ ያለፈው ሰው ግን ዛሬም አለ።

“የዛሬ አበባዎች የነገ ፍሬዎች እንደምን ናችሁ ልጆች!”በማለት ለአርባ ሁለት ዓመታት በኢትዮጵያ ቴሌቭዥን ተረት በመተረት ብዙ ኢትዮጵያውያንን በመምከር ያሳደጉት አባባ ተስፋዬ ከላይ የተጠቀሰው ታሪክ ባለቤት ናቸው። ታሪካቸውን ከእቴጌ ሆቴል በመለጠቅ እንዲህ ይተርካሉ፤

“ሆቴሉን ይመራ የነበረው ጣሊያኒያዊ ስልጡን በመሆኔና የወሰደኝ ጣሊያኒያዊ አደራ ስላለበት በጣም ይወደኝ ነበር። በዚህ ምክንያት የሆቴሉ የምግብ ክፍል ረዳት ኀላፊ አደረገኝ።”

አባባ ተስፋዬ ለመጀመሪያ ጊዜ ከዘመናዊ ሙዚቃ ጋር የተዋወቁት እዚህ ሆቴል ውስጥ እንደነበር ሲናገሩ፣ “ሙዚቃ ስለምወድ ክራር እና ማሲንቆ እጫወት ነበር። ሆቴሉ ውስጥ ያገኘሁትን ፒያኖ እየነካካሁ ጥሩ ፒያኖ ተጫዋች ሆንኩ” ብለዋል።

“አንድ ጊዜ ከጣሊያን አርቲስቶች መጥተው ያረፉት እቴጌ ሆቴል ነበር። ትርዒቱን ያቀርቡ የነበረው ሲኒማ ኢትዮጵያ አዳራሽ ስለነበር ቀን ቀን የሚበሉትንና የሚጠጡትን ይዤላቸው ስሄድ የሚሠሩትን በደንብ እመለከት ነበር። ትንሽ ቆይቼ እነሱ ሲሉ የነበሩትን መልሼ እልላቸው ስለነበር ይገረሙና፣ ‹ይሄ ጠቋራ እንዴት ነው የኔን ቃል የሚጫወተው የኔን ቃል እንዴት ነው የሚናገረው› ይሉ ነበር።”

ይሁን እንጂ የሆቴሉ ሥራና ኑሮ ያን ያህል የተመቻቸው አልነበረም። እንደውም ከእሳቸው በሥልጣን ከፍ ካለው ጣልያንያዊ ጋር እንደማይግባቡ ያስታውሳሉ፤

 “ከኔ በላይ ያለው ጣሊያኒያዊ ኀላፊ ጥቁር በመሆኔ አይወደኝም ነበር። አንድ ቀን አምሽቼ ወደ ሥራ ገባሁ። ሰሃንና ጭልፋ ይዤ ወደ ምግብ ማብሰያው ስሄድ ያ የማይወደኝ ጣሊያንያዊ፣ ‹እስካሁን የት ቆይተህ ነው አሁን የምትመጣው› ብሎ በቃሪያ ጥፊ መታኝ። ሰሃኑን አስቀመጥኩትና በጭልፋው ግንባሩን አልኩት። የሆቴሉ ኀላፊ ጩኸት ሰምቶ መጥቶ ሲያይ ሰውየው ደምቷል።”

የአባባ ተስፋዬና የጣሊያንያዊው አለቃቸው ግብግብ በዚህ አልተጠናቀቀም። እንደውም ከአዲስ አበባ ለቅቀው ወደ ሐረር እንዲሄዱ ምክንያት ሆነ። ሌላ መከራ፣ ሌላ ጭንቀት።

“የሆቴሉ ኀላፊ ‹ማነው እንዲህ ያደረገው ብሎ ሲጠይቅ እኔ መሆኔ ተነገረው። አንጠልጥሎ በርሜል ውስጥ ከተተኝና እንዳልወጣ አስጠንቅቆኝ ሄደ። ፖሊስ ሁኔታውን ሰምቶ ሊይዘኝ ሲመጣ አላገኘኝም። ከለሊቱ ስድስት ሰዓት ሲሆን ጣሊያኑ መጥቶ አወጣኝና የሚስቱን ካፖርት አልብሶ ወደ ቤቴ ወሰደኝ። ‹ነገ በጠዋት ባቡር ጣቢያ እንገናኝ› ብሎኝ ሄደ። በማግስቱ ባቡር ጣቢያ ስደርስ ጣሊያኑ በካልቾ ብሎ ለሌላ የምግብ ቤት ኀላፊ ለነበረ ጣሊያንያዊ አስረከበኝ።”

አባባ ተስፋዬ ከአለቃቸው ጋር በተጣሉ በሁለተኛው ቀን በባቡር ድሬዳዋ ተወሰዱ። ድሬደዋም ሲደርሱ ቀጥታ ያመሩት ወደ ሐረር ነበር። ሐረር ሲደርሱ ግን ዘመድ አልባ አልሆኑም። ከአንዲት አክስታቸው ጋር ተገናኙ። ይህ ለዘመድ አልባው ተስፋዬ ደስ ያሰኘ አጋጣሚ ነበር።

“ድሬደዋ ስደርስ ሐረር በሚሄድ አብቶብስ ከዕቃ ጋር ተጭኜ ሄድኩ። ውስጥ እንዳልገባ የተፈቀደው ለጣሊያኖች ብቻ ነበር። ሐረር ስደርስ አክስት ስለነበሩኝ እያጠያየኩ ሄድኩ። አክስቴ ሲያዩኝ አለቀሱ። ‹እኛ እኮ ሞተሃል ብለን ነበር› አሉና አዘኑ።”

አባባ ተስፋዬ ምንም እንኳ አክስታቸውን አግኝተው ደስ ቢሰኙም የመሥራት ፍላጎትና አቅም ነበራቸውና ያለ ሥራ ቁጭ ማለትን አልፈቀዱም። በማግስቱ ጠዋት ሐረር ወዳለው እቴጌ ሆቴል ቅርንጫፍ ሄዱ። “ኀላፊው ጀርመናዊ ነበር።” ይላሉ አባባ ተስፋዬ ያንን አጋጣሚ ሲያስታውሱ፤

“ኀላፊው ጀርመናዊ ነበር። አዲስ አበባ እቴጌ ሆቴል በቦይነት መሥራቴን ስነግረው ‹በኋላ ተመልሰህ ና!› አለኝ። አዲስ አበባ ስልክ ደውሎ መሥራቴን አረጋግጦ ጠበቀኝና ከሰዓት ስመለስ ቀጠረኝ።”

ሥራ እንደጀመሩ ትንሽ ቆይቶ ጣሊያን ተሸንፎ ኢትዮጵያን ለቆ ወጣ። “ሆቴሉን ልዑል መኮንን ገዙትና ‹ራስ ሆቴል› አሉት።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ በሆቴሉ የምግብ ቤቱ ኃላፊ ሆነው እንደተሾሙ ይናገራሉ። በመቀጠልም፣ “መኳንንቱ ወደ ሆቴሉ ለእረፍት ሲመጡ ፒያኖ እየተጫወትኩ አዝናናቸው ነበር።” ይላሉ።

“ጃንሆይ ለጦርነቱ ድጋፍ ላደረጉ የደቡብ አፍሪካ ወታደሮች ጅጅጋ ላይ መሬት ሰጥተዋቸው ስለነበር ይህን አስመልክቶ በእቴጌ ሆቴል የእራት ግብዣ ተዘጋጀ። በግብዣው ላይ የእንግሊዝና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ መዝሙር ማርሽ ተመታ። የኛ ይቀጥላል ብዬ ስጠብቅ የለም። ንድድ አለኝና ለጄኔራል አብይ ፒያኖ መጫወት እንደምችልና የኢትዮጵያ ሕዝብ መዝሙርን እንድጫወት ጠየቅሁኝ። ስለተፈቀደልኝም በዚያ ወቅት የነበረውን የኢትዮጵያ ሕዝብ መዝሙር መታሁ። ያኔ ሁሉም ብድግ ብለው ሠላምታ ሰጡ።”

በ1934 ዓ.ም በጦርነቱ ወላጆቻቸውን ያጡ ልጆች ይሰብሰቡ የሚል ትዕዛዝ ከመንግስት ተላለፈ። ይህን የመንግስት ትዕዛዝ የሰሙት አባባ ተስፋዬ ከሐረር ተመልሰው አዲስ አበባ እንደመጡ ይናገራሉ። ይሄኔ ነው ወደ ኪነ ጥበቡ ዓለም ጥቅልል ብለው የመግባት ዕድሉ የገጠማቸው።

በ1934 ዓ.ም ግድም ዕጓለ ማውታን ተሰባስበው በሚያድጉበት ት/ቤት ገብተው መማር ቀጠሉ። በ1937 የማዘጋጃ ቴአትር ቤት የቴአትር ፍላጎት ያላቸውን ሲያሰባስብ ሸላይ፣ ፎካሪና ተዋናይነታቸውን የሚያውቁና የሚያደንቁ ባለሥልጣኖች ላኳቸው። ማዘጋጃ ቤት ገብተው ለ11 ወራት ያህል ሙዚቃ፣ የቀለም ትምህርት፣ ፈረንሳይኛና እንግሊዘኛ በነፃ ተማሩ። ለሚቀጥሉት 11 ወራት ያህል ደግሞ በወር 11 ብር እንደ ደመወዝ ይከፈላቸው ነበር። ይሀ እንግዲህ ወደ 1939 ግድም ሲሆን ከትምህርቱ ጋር ምግብ፣ ልብስና መኝታ ተሰጥቷቸዋል። መኝታው ባዶ ፍራሽ ነበር።

ይህ ወቅት እነ ግርማቸው ተ/ሐዋርያት ብቅ ብቅ ያሉበት ጊዜ በመሆኑ በኢትዮጵያ የቴአትር ታሪክ ትልቅ ስፍራ የሚሰጠው ወቅት ነበር። ይሄኔ አባባ ተስፋዬ ወደ ቴአትሩ መድረክ ብቅ አሉ። በጊዜው ሴት ተዋንያት የሌሉ በመሆኑ ብዙ ቴአትር ላይ የሴት ገፀ ባሕርይን ተላብሰው የሚጫወቱት ወንዶች ነበሩ። ከነዚህ ወንዶች መካከል ደግሞ አባባ ተስፋዬ ቀዳሚውን ሥፍራ ይይዛሉ፤

 “የአቶ አፈወርቅ አዳፍሬ ቴአትር ወጣ። አርእስቱን አላስታውሰውም። ብቻ “የሞተልሽ ቀርቶ የገደለሽ በላ” የሚል ነገር አለው። በቴአትሩ ውስጥ ሴት ገፀ ባሕርይ ስለነበረች እንደ ሴቷ ሆኜ የተጫወትኩት እኔ ነኝ። ብዙ ቴአትሮች ላይ ለምሳሌ ‹ጎንደሬው ገ/ማርያም›፣ ‹ቴዎድሮስ›፣ (የግርማቸው ተ/ሐዋርያት) ‹ንፁ ደም›፣ ‹አፋጀሽኝ›፣ ‹መቀነቷን ትፍታ›፣ ‹ጠላ ሻጯ›፣ ‹የጠጅ ቤት አሳላፊ›… በመሳሰሉት ቴአትሮች ላይ ሴት ሆኜ ሠርቻለሁ። ይህም የሆነበት ምክንያት በዚያ ዘመን ሴት ተዋንያን ስላልነበሩ ነው።”

አባባ ተስፋዬ ሴት ሆነው ሲጫወቱ ሜካፑን ( ) የሚሠሩት እራሳቸው ነበሩ። መድረክ ላይ ወጥተው ሲተውኑ ፍፁም ሰው እንደማያውቃቸው እንዲህ በማለት ይናገራሉ፤

“እኔም የሴቶቹን አባባል፣ አረማመድ፣ አነጋገር ሁሉ ስለማውቅ እነሱኑ መስዬ እጫወት ነበር። ተደራሲያኑ ሴት የለም ብለው እንዳይመለሱ ሴት አለ ብለን እንዋሽና እኔ እሠራው ነበር። ብዙ ጊዜ እንደ ሴት ሆኜ ስሠራ ካዩኝ ተመልካከቾች መካከል ለትዳር የተመኙኝ ነበሩ።” 

 አባባ ተስፋዬ ሴት ገፀ ባሕርያትን ተላብሰው የተጫወቱት ለአራት ዓመታት ያህል ነው። ከአራት ዓመታት በኋላ ግን ‹ሰላማዊት ገ/ሥላሴ› የተባለች አርቲስት በመምጣቷ ወንድ ገፀ ባሕርይን ተላብሰው መተወኑን እንደቀጠሉበት ተናግረዋል።

የአባባ ተስፋዬ የቴአትር ሥራ በአገር ውስጥ ብቻ የተገደበ አልነበረም። ወደ ኮርያ ድረስ ሄደው ከሥራ ባልደረቦቻቸው ጋር በመሆን አርበኞችን በፉከራና በሽለላ ይቀሰቅሱ፣ ቴአትርም እየሠሩ ያዝናኑ እንደነበር ያስታውሳሉ። በዛ በኮሪያ ቆይታቸውም የሃምሳ አለቅነትን ማዕረግ እንዳገኙ ዛሬም ድረስ የሚያነሱት አጋጣሚ ነው። 

በቴአትር ትወና ብቃታቸውና በሙዚቃ ችሎታቸው የወቅቱ ባለስልጣናት በእጅጉ ይገረሙ ነበርና ወደ ጃፓን ሄደው የጃፓንን ቴአትር ቤቶች እንዲመለከቱ ልከዋቸው ነበር። ከሦስት ወራት ቆይታ በኋላም ወደ ሀገራቸው እንደተመለሱ በሳቸው የህይወት ታሪክ ዙሪያ የተጻፉ ጽሑፎች ይናገራሉ። 

ብሔራዊ ቴአትር በ1948 ዓ.ም ሲከፈት በማዘጋጃ ቤት አብረዋቸው ይሠሩ ከነበሩ ተዋንያን ጋር ወደ ብሔራዊ ቴአትር ተሸጋግረዋል። “ፀጋዬ ኀይሉ” የተባሉ ጸሐፊ በጥር ወር 1979 ዓ.ም በታተመው የካቲት መጽሔት ላይ “አባባ ተስፋዬ በብሔራዊ ቴአትር ከተቀጠሩ ዕለት እስከ ጡረታ መውጫቸው ድረስ በተሠሩ ተውኔቶች በሁሉም ላይ ተካፍለዋል ማለት ይቻላል። በቴአትር ቤቱ አንድ ቴአትር ከተዘጋጀ በዚያ ቴአትር ውስጥ ተስፋዬ መኖራቸውን የሚጠራጠር ተመልካች አልነበረም” ሲሉ የአባባ ተስፋዬን የብሔራዊ ቴአትር የሥራ ዘመን ቆይታቸውን ገልፀውታል።

አባባ ተስፋዬ በብሔራዊ ቴአትር ቆይታቸው ከሰባ በላይ ቴአትሮች ላይ የተሳተፉ ከመሆናቸውም በላይ፣ “ብጥልህሳ? ነው ለካ?” እና “ጠላ ሻጭዋ” የተባሉ ተውኔቶችን ጽፈዋል።

“በቴአትር ቤት ቆይታዬ ለሰዎች የሚያስቸግር ቴአትርን እኔ ነበርኩ የምሠራው። የአሮጊት ጠጅ ሻጭ ሆኜ፣ ሌባ፣ ሰካራም ሆኜ እሠራ ነበር። አንድ ቴአትር ላይ አጫዋች፣ ባለሟል፣ ድንክ ሆኜ ሠርቻለሁ።”

በተዋጣ ተዋናይነቱ በሕዝብ ዘንድ የሚታወቀው አርቲስት ወጋየሁ ንጋቱ ስለ አባባ ተስፋዬ የትወና ብቃት ሲናገር፣ “ጋሽ ተስፋዬ ትራጀዲም ኮሜዲም መጫወት ይችላል። ኮሜዲ በሚጫወትበት ጊዜ ዋና ችሎታው የገፀ ባሕሪውን (የድርሰተ ሰቡን) ደም፣ ሥጋና አጥንት ወስዶ የራሱ ያደርገዋል። ይላበሰዋል። በዚህም የደራሲውን ሥራ አጉልቶ ያወጣዋል።” ብሎ ነበር፤

በእርግጥም አባባ ተስፋዬ “ሁሉንም አይነት የቴአትር ዘርፎች ስጫወት (ኮሜዲ፣ ትራጀዲ…) ይሳካልኝ ነበር” በማለት የወጋሁ ንጋቱን አስተያየት ያጠናክራሉ። ፍፁም የተሰጣቸውን ገፀ ባሕርይ ተላብሰው እንደሚጫወቱም ስለራሳቸው ይመሰክራሉ።

“‹ኦቴሎ›፣ ‹የከርሞ ሰው›፣ ‹አስቀያሚ ልጃገረድ› ግሩም ነበር። በተለይ ‹ኦቴሎ› ውስጥ ኢያጎን ሆኜ ስጫወት ብዙ ነገር ደርሶብኛል። ብዙ ሰዎች ጠልተውኝ ነበር። መኳንንቱ ሳይቀሩ ‹የታለ ያ ሰው ያስገደለ› እያሉ ያስፈልጉኝ ነበር። ባልና ሚስት በመኪና እኔን ለመውሰድ ተጠይፈውኝ ሁሉ ነበር። በመንገድ ሳልፍ ወይም አብቶብስ ስጠብቅ፣ ‹እዩት ይሄ እርጉም መጣ!› እያሉ ይሰድቡኛል፤ ይሸሹኝማል።”

አርቲስት ጌታቸው ደባልቄ አባባ ተስፋዬን የሚያውቋቸው ከዛሬ ሀምሳ ዓመት በፊት ነው። ብዙ ቴአትሮች ላይም አብረው ተውነዋል። ስለአባባ ተስፋዬ የሚሉት ነገር አለ፤

“ተስፋዬ ሳህሉን ከ1944 ዓ.ም ጀምሮ አውቀዋለሁ። ባለ ብዙ የሙያ ባለቤት ነው። ቢያንስ ቢያንስ ከሰባ በላይ የሚሆኑ ቴአትሮች ላይ ሠርቷል። ‹ስነ ስቅለት› ላይ ጲላጦስን ሆኖ ሲሠራ እንደ ተዓምር ነው የተቆጠረለት። ‹ዳዊትና ኦሪዮን› ላይም ተጫውቷል። ባላምባራስ አሸብር ገ/ሕይወት የጻፉት ‹የንግስት አዜብ ጉዞ ወደ ሰለሞን› የሚለው ቴአትር ላይ አሣ አጥማጅ ሆኖ ሠርቷል። ብሄራዊ ቴአትር ከመጡት ጀርመኖች ጋር እስክንለያይ ድረስ ‹ፊሸር› እያሉ ነበር የሚጠሩት። ‹ኦቴሎ› ላይ ኢያጎን ሆኖ ሲሠራ ብዙ ተመልካቾች፣ ‹ክፋቱንና ጭካኔውን በድምፁ ብቻ ሳይሆን በዓይኑም ጭምር ተናገረለት› ብለው የመሰከሩለት ነው። ፀጋዬ ገ/መድኅንም በጣም አድንቆታል።”

አባባ ተስፋዬ ከሚሠሯቸው ቴአትሮች በተጨማሪ በተለያዩ መድረኮችና በቴሌቪዥን በሚያቀርቧቸው የምትሃት (የማጂክ) ትርዒቶች ይታወቃሉ። ስለምትሃት ችሎታቸው የሚከተለውን ይላሉ፤

“ምትሃቱን ያሰለጠነኝ በጃንሆይ ፈቃድ አንድ እሥራኤላዊ ነው። ኮሪያም አይቼ ስለነበር ትንሽ ትንሽ እችል ነበር። ያንን ሳሳየው ደስ ብሎት አስተማረኝ። በጅምናስቲክ የሚሠሩትን በገመድ ላይ መሄድ፣ አክሮባት አሰለጠነን። ስመረቅ ጃንሆይ ሽልማት ሲሰጡኝ፣ ‹አስተምርበት እንጂ እንዳታታልልበት!› አሉኝ”

“ይሁን እንጂ በዚህ ጥበቤ ያተረፍኩት አድናቆትንና ከበሬታን ሳይሆን በሰዎች ዘንድ መጠላትን ነው” የሚሉት አባባ ተስፋዬ “ሰዉ እውቀት ስለማይመስለው አስማተኛው በማለት ይጠላኝ ነበር።” ሲሉ በሐሳብ ወደ ኋላ ሄደው ያስታውሳሉ።

ከቴአትር ሙያቸው በመለጠቅ አባባ ተስፋዬ በብዙሃኑ የሚታወቁት በኢትዮጵያ ቴሌቭዥን፣ በልጆች ፕሮግራም ላይ በሚያቀርቡት አስተማሪ፣ መካሪና አዝናኝ በሆኑት ተረቶቻቸው ነው። ለ42 ዓመታት በዚህ ፕሮግራም ላይ ያገለገሉት አባባ ተስፋዬ በፕሮግራሙም ብዙ ኢትዮጵያውያን ልጆችን እንዳሳደጉበት ይናገራሉ። ለመሆኑ ወደ እዚህስ ሙያ እንዴት ገቡ!? አባባ ተስፋዬ የሚሉት አላቸው፤

“በ1957 ዓ.ም የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ሲቋቋም ሁሉ ነገር ተዘጋጀ። ኮንትራቱን የያዘው አንድ እንግሊዛዊ ነበር። ያኔ የልጆች ፕሮግራም አልነበረምና ሄጄ ለሳሙኤል ፈረንጅ ነገርኳቸው። ‹አይ ያንተ ነገር!› አሉና እውነትም ኮንትራቱን ሲያዩት የለም። ፈረንጁን ሲጠይቁት ‹ሰው አላችሁ ወይ?› አለ። እኔ እንድሠራ ሳሙኤል ፈረንጁን ጠቆሙት። እስኪ ግባና አሳየኝ ሲል የነበረኝን አስቂኝ ማስክ ይዤ ወጥቼ ያን አጥልቄ አሳየሁት። ባሳየሁት ነገር ተገረመና፣ ‹አንተ እዚህ ምን ትሠራለህ?› አለኝ። ‹አገሬን ስለምወድ ውጪ ወጥቼ መቅረት አልፈልግም። የአገሬ ሰው መቼ ጠገበኝና እንዲህ ትለኛለህ?› አልኩት። ኅዳር 1 ቀን 1957 ዓ.ም ‹ጤና ይስጥልኝ ልጆች የዛሬ አበባዎች!› ብዬ በቴሌቪዥን ቀረብኩ።”

“ለልጅ ልዩ ፍቅር አለኝ። መንገድ ላይ እንኳ መክሬ ተቆጥቼ ነው የማልፈው።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ ፕሮግራማቸውን ወላጆች ሳይቀሩ እንደሚወዱት ይናገራሉ።

“በየአጋጣሚው፣ ‹እኛ በእርስዎ ምክር አድገን፣ ልጆቻችንንም በእርስዎ ምክር አሳድገናል› የሚሉኝ ብዙ ናቸው። ልጅ በልጅነቱ ነው መመከር ያለበት ያሉኝ ነገር ከአእምሮዬ አይወጣም።”

አባባ ተስፋዬ ሥራቸው ያስገኘላቸው የሕዝብ ፍቅር እንጂ የገንዘብ ሀብት እንዳልሆነ ደጋግመው የሚናገሩት ነው፤

“ቴሌቪዥን ስገባ መጀመሪያ እንግሊዙ ጥሩ ገንዘብ ይከፍለኝ ነበረ (በወር 175 ብር ነበር የሚከፍለኝ)። በኋላ ግርማቸው ተክለ ሐዋርያት ‹ተስፋዬ አሄሄሄ ወፍ እንዳገሯ ነው የምትጮኸው፤ …እንደ ፈረንጅ አይደለም የምንከፍልህ፤ ሰባ ብር ይበቃሃል› አሉኝ። በፕሮግራም ስለሆነ ጥሩ ነበር። ያም በኋላ ደርግ ሲመጣ 50 ብር አደረጋት። እሱም ጥሩ ነበረ። ግን ሲሄድ ሃያ አምስት ብር አድርጓት ሄደ። አሁን ባሉትም ሃያ አምስት ብር ነው። ሃያ አምስት ብሯንም ቅር አላለኝም። እኔ ልጆች አእምሮ ውስጥ እንድገባ ነው የምፈልገው። ሕግ እንዲማሩ፣ ሲያድጉ እንዳያጠፉ፣ ጎበዝ ተማሪ እንዲሆኑ ነበር የምፈልገው፡ ተረቶቼ ስነ ምግባርን ነበር የሚያስተምሩት።”

አባባ ተስፋዬ ለረዥም ዓመታት በቴሌቭዥን ለልጆች ተረትን ከመተረታቸው በተጨማሪ በኪነ ጥበቡ ዘርፍ ላበረከቱት አስተዋፅዎ ከተለያዩ መንግሥታዊና መንግስታዊ ካልሆኑ ድርጅቶች በዛ ያሉ የምስክር ወረቀቶችና ሽልማቶችን ተቀብለዋል። ከነዚህ መካከል የኢትዮጵያ የኪነ ጥበባትና የመገናኛ ብዙኀን ሽልማት ድርጅት በቴአትር ዘርፍ በተዋናይነት የ1991 ዓ.ም የሕይወት ዘመን ተሸላሚ ያደረጋቸው በዋናነት የሚጠቀስ ነው።

አባባ ተስፋዬ ከኪነ ጥበብ ሥራ ጋር በተያዘ  ግብፅ፣ ኮሪያ፣ ጃፓን፣ ጀርመን፣ ሱዳን እና ሌሎችም አገሮች ደርሰው መጥተዋል።

“ከውጪ ስመጣ ሁሉ ጊዜ ለቅሶ ይይዘኛል።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ ከኮርያ እስከ ጃፓንና ጀርመን ድረስ ሄደው ሲመለሱ በእጅጉ የሚያሳስባቸው ያገራቸው አለማደግ እንደሆነ ይናገራሉ፤

“መቼ ነው አገሬ አድጋ የማያት፣ ከሣር ቤት የምንወጣው መቼ ነው። እያልኩ እፀፀታለሁ። ቤቶቹ በቆርቆሮ ሲተኩ ደግሞ መቼ ነው መንገድ የሚሠራው ስርዓት የምንማረው መቼ ነው የሚለው ይቆጨኝ ነበር። በፊት አገሬ መንገድ ስለሌላት በጣም እናደድ ነበር። አሁን ግን እየተሠራ በመሆኑ ደስ እያለኝ ነው። ምነው የኔንም ቤት አፍርሰው መንገድ በሠሩ እላለሁ።”

አባባ ተስፋዬ ለሕፃናት የሚሆኑ አራት የተረት መጽሐፍትን ጽፈዋል። ከመድረክ ላይ የተቀዱ ሁለት ካሴት አላቸው። “ከብሔራዊ ቴአትር ጡረታ ከወጣሁ 24 ዓመት ሆኖኛል።” የሚሉት አባባ ተስፋዬ “አራት የተረት መጽሐፌን፣ ቲሸርቴንና ካሴቴን ትላልቅ ሱቅና ቡና ቤት መንገድ ላይ እያዞርኩ በመሸጥ ራሴን እደጉማለሁ” ይላሉ። ከዚህ በተጨማሪ አባባ ተስፋዬ ከብሔራዊ ቴአትር በጡረታ  300 ብር ያገኛሉ።

“የወለድኳቸው ሁለት ልጆች ቢሆኑም አንዱ ልጄ ሞቷል።” በማለት የሚናገሩት አባባ ተስፋዬ ከቤተሰባቸው ጋር የጠበቀ ግንኙነት እንዳላቸው ይገልፃሉ። ከአምስት የልጃቸው ልጆችና አራት የእህታቸው የልጅ ልጆች ጋር እህታቸውን ጨምሮ 14 ቤተሰብ አብረው እንደሚኖሩም አያይዘው ገልፀዋል።

ባለቤታቸውም ከዚህ ዓለም በሞት ከመለየታቸው በፊት በሥራቸው ላይ ያሳድሩት የነበረውን አዎንታዊ ተፅእኖ የሚገልፁት እንዲህ በማለት ነበር፤

 “ባለቤቴ ሥራዬን ትወድልኝ ነበር። በርታ ትለኝ ነበር። ስበሳጭ ስናደድ ለእርሷ ነበር የምነግራት። ‹ግዴለም ተስፋ ቻለውና አሳልፈው› ትለኝ ነበር። ከ 48 ዓመት የትዳር ህይወት በኋላ የዛሬ ሦስት ዓመት ሞታብኛለች።”

አንዱ ልጃቸው ትንሽ ሆኖ ቴአትር እንደሠራ የሚያስታውሱት አባባ ተስፋዬ ኮንጎ ይኖር የነበረው ትልቁ ልጃቸው ሙዚቃ መጫወት ይችል እንደነበር ገልፀዋል። የልጃቸው ልጅ ከአባቱ ጋር ሆኖ የሙዚቃ ክሊፕ ቤታቸው ውስጥ ባለው ስቱድዮ እየሠራ ሲሆን፣ እርሳቸውም በዋና ገፀ ባህርይነት የሚተውኑበት ፊልም ለመሥራት በዝግጅት ላይ መሆናቸውን ተናግረዋል።

አቶ ተፈራ ተስፋዬ  ይባላሉ። የአባባ ተስፋዬ ሁለተኛ ልጅ ናቸው። “የአራት ዓመት ልጅ ካለሁበት ጊዜ አንስቶ እስከ 1970ዎቹ ድረስ አብሬ እየሄድኩ ቴአትር እመለከት ነበር።” የሚሉት አቶ ተፈራ፣ “ቤት ውስጥ ሲለማመድ አይ ነበር። ግን ምንም አልረዳውም ነበር። ትምህርቴ ላይ ነበር የማተኩረው። ሌላው ዘመኑ ነው መሰለኝ በጣም ስለምናከብረው አንቀራረብም። ግን ምግብ እየተበላ ዝም ብለን እየተጫወትን ድንገት ትዝ ሲለው ጮኾ ያጠናውን ቴአትር ይወጣው ነበር። ብዙ የሚያስቸግረው የፀጋዬ ገ/መድኅን  ቴአትር ነው። ቃላቱ ከበድ ከበድ ያሉ ስለነበሩ እየበላም ሲለማመድ አየው ነበር።”

አቶ ተፈራ የስድስት ዓመት ልጅ እያሉ ቴዎድሮስ ቴአትር ላይ ምኒሊክን ሆነው የተጫወቱ ሲሆን ቴአትሩ ላይ አባታቸው አባባ ተስፋዬ ራስ መኮንን ሆነው እንደሠሩ ተናግረዋል። አጫጭር የቴሌቭዥን ድራማዎች ላይም መተወናቸውንም አያይዘው ገልፀዋል።

ወ/ሮ ወይንሸት ተሾመ የአባባ ተስፋዬ ልጅ ባለቤት ስትሆን እሷም ስለ አባባ ተስፋዬ የምትለው አላት፤

‹አባባ ተስፋዬ የኛ ብቻ ሳይሆኑ የኢትዮጵያ ሕዝብም አባት ናቸው። ልጃቸውን በማግባቴ ለ 19 ዓመታት ያህል አውቃቸዋለሁ። ለ 15 ዓመታት ደግሞ አብረን ኖረናል። ጥሩ አባት ናቸው። ከውጪ ሲመጡ የቤተሰቡ አባል ጎድሎ ማየት አይፈልጉም። ገና ሲገቡ ምሳ በልታችኋል ወይ ይላሉ። ሌላ ቦታ ከተጋበዙ ደውለው ይናገራሉ። ዘመዶቻቸውን ሰብስበው ይይዛሉ።”

ዛሬ አባባ ተስፋዬ 84 ዓመታቸው ነው። ለ 42 ዓመታት ካገለገሉበት የኢትዮጵያ ቴሌቭዥን ከሥራ እንዲወጡ ተደርገዋል። ከኢትዮጵያ ቴሌቪዥን የወጡበትን ምክንያት አባባ ተስፋዬ እንዲህ ሲሉ ያብራራሉ፤

“ልጆች ይቀርባሉ በዝግጅቱ ላይ። ልጆች እያዘጋጁ አነጋግራቸው ይላሉ ብዙ ጊዜ ቴቪዥኖች። እና ሕፃናቶች ተሰብስበው መጥተው ነበረ - እኔ ጋር። እና ሁል ጊዜ የማደርገው ነው፤ አንድ ትንሽ ህፃን ልጅ ተረት ሲያወራ ‹አንድ ጋና ና ፈረንጅ ነበረ…› ብሎ ጀመረ። እንግዲህ እያዳመጥኩት ነበርና እኔ ምን ምን አልኩት፤ የሕፃን አነጋገር በመጠቀም ‹አንድ ጋያና ፌየንጅ ነበረ። እና እሹ› እያለ ያወራል። እኔ እንግዲህ ጋና እና ፈረንጅ የሚለው ነው አእምሮዬ ውስጥ የመጣው። እንዲህ ዓይነት የእንግሊዞች ተረት አለ። አፍሪካ ሲገቡ አንግሊዞች ለአሽከራቸው በዚህ ሰዓት አብራ፣ በዚህ ሰዓት ደግሞ እንዲህ አድርግ የሚል በመጽሐፍ ላይ የተጻፈ አለ። እና እሱ መሰለኝ። እኔ በፍፁም አላወቅሁም። ይሄንንም ለሥራዬ ሣምንት ስመጣ፣ ‹ሥራ የለህም እኮ ትተሃል› ብላ አንዲት ተላላኪ ልጅ ወረቀት ሰጠችኝ። እኔም ተመልሼ አልሄድኩም። ቀረሁ ቀረሁ… ወዲያው ደግሞ በሬዲዮን፣ ‹በስህተት የተላለፈ ቃል ነው› የሚል ነው መሰለኝ ያስተላለፉት። .. ድሮም ቃላት ይሰነጠቁ ነበር።” 

እዚህ ላይ የጽሑፋችንን መዝጊያ የምናደርገው በሚከተለው አጭር ጽሑፍ ነው፤ “…ልብ በሉ! 40 ዓመታት! በእንደዚህ ዓይነት ኪነ ጥበብ ውስጥ ለረዥም ዘመናት ከቆየ ሰው የሚገኘው ልምድ፣ ዕውቀት፣ ትዝታ፣…በምን ሊለካ ይችላል!? …ትራጀዲ፣ ኮሜዲ፣ “ፋርስ”፣…የሰጧቸውን በትክክል የሚጫወቱ ከዚህ በተጨማሪ ሙዚቀኛ፣ ምትሐተኛ (ማጂሺያን)፣ ዘፋኝ፣ የሕፃናት አስተማሪ፣ የውዝዋዜ አሠልጣኝና አስተዋዋቂም ጭምር ናቸው። ይገርማል! አንድ ሰው እንዴት የአምስት ኪነ ጥበብ ዘርፎች ባለ ሙያ ሊሆን ይችላል!?”

አባባ ተስፋዬ ከአማርኛ ቋንቋ ውጪ የኦሮምኛ፣ የወላይትኛ፣ የጣሊያንኛ እና ፈረንሳይኛ ቋንቋዎች ችሎታ አላቸው።

 

ማስታወሻ

ዩኒቲ ዩኒቨርስቲ ሐምሌ 22 ቀን 2009 ዓ.ም ለ34ኛ ጊዜ ተማሪዎችን በአዲስ አበባ ሚሊኒየም አዳራሽ ባስመረቀበት ሥነሥርዓት ላይ አርቲስት ተስፋዬ ሣህሉ (አባባ ተስፋዬ) በአርአያነታቸው ተመርጠው ከክቡር ዶ/ር ሼህ ሙሐመድ ሁሴን ዓሊ አልአሙዲ እጅ በተወካያቸው በኩል የዕውቅና ሽልማት አግኝተዋል። ሰኞ ሐምሌ 24 ቀን 2009 ዓ.ም በተወለዱ በ94 ዓመታቸው ከዚህ ዓለም በሞት ተለይተዋል። የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል በአባባ ተስፋዬ ሞት የተሰማውን ጥልቅ ሐዘን ይገልጻል።

 

በጥበቡ በለጠ

የኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የበርካታ ኪነጥበባዊ ሀብት  ባለቤት ነች። ስለ ቋንቋ ብናወራ ከዚህችው ቤተክርስቲያን አስተምህሮ ውስጥ የፈለቁ ቅኔዎችን፣ ሰዋስዎችን፣ አንድምታዎችን ወዘተ እናገኛለን። ታሪክን ብንጠይ፣ ተዝቆ የማያልቅ የኢትዮጵያውያን ታሪክ ከኖህ ዘመን እስከ እኛው ድረስ ትተርክልናለች። የመንግስት አስተዳደርና ስርአትን ስንጠይቃት ከፍትህ ዶሴዋ፣ “ፍትሀ ነገስት ወፍትሕ መንፈሳዊ” የተሰኘውን የአስተዳደርና የዳኝነት መፅሐፏን ታቀርብልናለች። ስለ ነገስታት ስንጠይቃት “ታሪከ ነገስታትን” ታስነብበናለች። ቤተክርስቲያኒቱ ኢትዮጵያን የተመለከቱ ጉዳዮች በተነሱ ቁጥር የመመለስ ብቃት እንዳላት የብዙ ጥናትና ምርምር ውጤቶች ያሳያሉ። በዚህም ምክንያት በኢትዮጵያ የአስተዳደርና የፖለቲካ ስርአት ውስጥ እስከ አፄ ኃይለስላሴ መንግስት ድረስ ቀጥተኛ ተሳታፊ ነበረች። ደርግ ሲመጣ ለብዙ ዘመን የነበረችበትን የሀገር አስተዳደር ተሳትፎዋን ወሰደባት። አንዳንዶች ያንን ዘመን ሲገልፁት፣ “ቤተ ክርስቲያኒቱ ፀጋዋን የተጠቀመችበት ወቅት ነው፤” ይሉታል።

በ1995 ዓ.ም አለቃ አያሌው ታምሩን ቃለ መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። እንደሚታወቀው አለቃ፣ ከቤተ ክርስቲያኒቱ “ሊቀ ሊቃውንት” አንዱ ነበሩ፡፡ የሊቆች ሊቅ ማለት ነው። በወቅቱ አለቃ የጋዜጦች ሁሉ የፊት ገፅ ዜና ነበሩ። እኔም በጥያቄዎቼ መሀል ያቀረብኩላቸው “እርስዎ የመንግስት አሰራርን እና አካሄድን ሁሉ ይተቻሉ፤ በሕግ ደግሞ የተደነገገው መንግስት በሀይማኖት ውስጥ፣ ሀይማኖት በመንግስት ውስጥ ጣልቃ አይገቡም የሚል ነው” አልኳቸው።

አለቃ በአባባሌ ተቆጡ። ማን ባቆመልህ ምድር ላይ ሆነህ ነው ሃይማኖቷ በሀገሪቱ ጉዳይ ላይ አያገባትም የምትለው!? ይኸችው ቤተክርስቲያን አይደለችም እንዴ ከባእዳን ወራሪዎች ኢትዮዽያን የተከለከለችው ቤተክርስቲያን ናት’ኮ ህዝቦችን እያስተባበረች፣ እየመከረች፣ እየገሰፀች ሀገራቸውን በነፃነትና በአንድነት እንዲጠብቁ ያደረገች ይህችው ቤተክርስቲያ ናት’ኮ። ካህናቶቿን እና ሊቃውንቶቿን፣ ታቦቷን ሳይቀር በየጦር አውድማው እያሰለፈች ኢትዮጵያን የጠበቀች የቤተክርስቲያን አይደለችም?! ካህናት ያለቁት ኢትዮጵያዊያን ከባእዳን ወረራ እየጠበቁ ነው! ትምህርትስ ቢሆን ይህችው ቤተ ክርስቲያን አይደለችም እንዴ ያስተማረችና ለወግ ማእረግ ነገስታቶችን ያቀረበችው?! ኢትዮጵያ በቅኝ ገዢዎች መዳፍ ስር እንዳትወድቅ አድዋ ላይም ሆነ በሌሎች አውደ ግንባሮች ላይ ከሰራዊቱ ፊትና ኋላ በመሰለፍ በፀሎትና በምህላም በሱባዔም ፈጣሪዋን እየተማፀነች ኢትዮጵያ እንደ ሀገር እንድትቆም በማድረግ ከፍተኛ አስተዋፅዎ ያደረገችው ቤተ ክርስቲያኒቱ ናት! እና በምን ምክንያት ነው አሁን በኢትዮጵያ አስተዳደር ውስጥ አያገባትም የምትለው?! እያሉ አፋጠጡኝ።

የአለቃ አያሌውን አባባል፣ አገላለፅ ለብዙ ጊዜ አስበው ነበር። በውስጡ ብዙ እውነታዎች አሉት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስትያን በሀገሪቱ የመንግስት ስርዓት ውስጥ ትልቅ ሚና ነበራት። ቤተ ክርስትያኒቱ ቀብታ ያልሾመችው ንጉስ ተቀባይነት የለውም። ከዚህም በተጨማሪ በአያሌ የአስተዳደር ውሣኔዎች ውስጥ ቁልፍ ሚና ነበራት። ይሄ ሁሉ ፀጋዋ የተነጠቀው ዘመነ ደርግ ሲመጣ ነው። ከአፄ ኃይለስላሴ ጋር አዲዮስ ሃይማኖት ተብሎ ለብቻዋ ተቀመጠች።

ቤተ ክርስትያኒቱ በሀገር አስተዳደር ውስጥ የነበራትን ሚና እንዴት ተነጠቀች? ደርግ ለምን ከለከላት? ምን ጥፋት ሰራች? ሀገርን የጐዳችበት የታሪክ አጋጣሚ አለ? ጥቅሟና ጉዳቷስ ታይቷል? ቤተ ክርስትያኒቱ ይህን የአስተዳደር ፀጋዋን ስትነጠቅ ልክ አይደለም ብሎ የተከራከረላት አለ? ወይስ ቤተ ክርስትያኒቱ ራሷ በደርግ ውሳኔ አምናለች? እነዚህ አንኳር ጥያቄዎች በወቅቱም ሆነ ከዚያ በኋላ እንደ መብት የተጠየቁ አይመስለኝም።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስትያን ከመንግስት አስተዳደር ውስጥ እጇን እንድታነሳ የተደረገ ጉልህ ትግል አልነበረም። ቢኖርም በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ግራኝ አህመድ ከቱርኮች ጋር በማበር በክርስትያናዊው መንግስት ላይ ያወጀውና ያነሳው ጦርነት ነው። ከ1515-1531 ዓ.ም በነበረው የግራኝ አህመድ ጦርነት ለ15 ዓመታት ኢትዮጵያ ስትፈርስ፣ ስትወድም ቆይታለች። በታሪኳ ከፍተኛ አደጋ ያየችበት ወቅት ነበር። ከዚህ በተጨማሪም በጐንደር የስልጣኔ ዘመን በአፄ ሱስንዮስ ዘመነ መንግስት ከ1595 ዓ.ም እስከ 1626 ዓ.ም ባለው ዘመንም ቤተ-ክርስትያኒቱ ፈተና ውስጥ ነበረች። ፖርቹጊዞች እና ስፓንያርዶች ባመጡት ሃይማኖት ምክንያት ኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን መመሪያዋ እንደማታደርግ በአዋጅ ተነገረ። ግጭት ተነሳ። ህዝቡ እርስ በርሱ ተላለቀ። በሱስንዮስ አደባባይ ከስምንት ሺ በላይ ምዕመን ሞቷል። ከዚያ በኋላ ነው አፄ ፋሲል ወደ መንበረ ስልጣኑ ሲመጡ መንግስት የተረጋጋውና ሃይማኖቷም የቀድሞ ቦታዋን ያገኘችው። ወደ ኋላ ከሄድንም በዮዲት ጉዲት ዘመን ከ842-882 ዓ.ም ለ40 ዓመታት ይሁዲነትን ለማስፋፋት ባደረገችው ጥረት በርካታ አብያተ-ክርስትያናትና ቅርሶች ከመውደማቸውም በላይ የቤተ-ክርስትያኒቱ ህልውና አስጊ ሆኖ ነበር።

እነዚህ ከላይ የተዘረዘሩት የታሪክ አጋጣሚዎች ዋናዎቹ የቤተ-ክርስትያኒቱ የፈተና ወቅቶች ነበሩ። እነዚህን በፅናትና በመስዋዕትነት አልፋቸዋለች። ማለፍ ያልቻለችው የደርግ ስርዓትን ነበር። ደከማት መሰለኝ ደርግ ሲቀማት ዝም አለች። ወይም ደግሞ ተስማምታለች ማለት ነው። አልያም የዘመኑ አስተሳሰብና ፍልስፍና አይሎ የአዲሱ ትውልድ ጥያቄ በመሆኑ ቤተ-ክርስትያኒቱ በፀባይ ቦታዋን ለቃለች ማለት ይቻላል።

አዲሱ ትውልድ የኮሚኒስት አስተሳሰብና ፍልስፍና ቅኝት ነው። ያ ደግሞ ከሃይማኖት ጋር ግንኙነት የለውም። የሃይማኖትን እሳቤዎች ፍርስርሳቸውን የሚያወጣ ነው። ገና ከጅምሩ ፈጣሪ የሚባል የለም በማለት ይጀምራል። ስለዚህ እነ መላእክት፣ እነ ቅዱሳን፣ እነ ሰማዕታት ወዘተ የሚባሉ የሃይማኖቷ መገለጫዎች በዚህ ኰሚኒስታዊ አስተሳሰብ ውስጥ ቦታ የላቸውም። እናም ኮሚኒዝምና ሶሻሊዝም የኢትዮጵያ የፍልስፍና እንዲሁም የአስተዳደር መርሆዎች ሆኑ። የማርክስ፣ የኤንግልስ እና የሌኒን ፍልስፍናዎች ከቤተ-ክርስትያኒቱ በላይ ለደርግ አስተዳደር የቀረቡ ሆኑ። ታዲያ ቤተ-ክርስትያን ምን ትሰራለች!? ከሃይማኖት ይልቅ እነ ማርክስ በጣሙን ተሰበኩ። መድረኩን ከሃይማኖቷ የተረከቡ ሆኑ።

ኢህአዴግ ደርግን ተዋግቶ ሲጥል የሚሰጠው ምክንያት ደርግ አረመኔ፣ አፋኝ፣ ገዳይ በመሆኑ እንዲሁም የዴሞክራሲ እና የሰብዓዊ መብቶች ጥሰት ስለሚያደርግ ነው ይላል። ለመሆኑ ደርግስ ቤተ-ክርስትያኒቱን ከሀገር አስተዳደር ሚና ውስጥ ሊያስወጣት ምን ብሎ ይሆን? እርግጥ ነው በ1960ዎቹ ውስጥ የተቀነቀነው የለውጥ አብዮት ተማረ የሚባለውን ትውልድ የልዩ ልዩ ሀገሮች ፍልስፍናዎች ማርኰት ወስዶታል። ትውልድ ከሃይማኖት አፈንግጦ ሌላ ፍልስፍና አቀንቃኝ ሆኖ የታየበት ወቅት ነበር። በአንፃሩ ከሃይማኖት ሚና እና ፍልስፍና ይልቅ ሌሎች የተደመጡበት ወቅት ነበር ማለት ይቻላል። ፈሪሃ እግዚአብሔር የሚባል ነገር የለም። ፈሪሃ ማርክስ፣ ፈሪሃ ኤንግልስ፣ ፈሪሃ ሌኒን የሚባሉ እምነቶች ከፈሪሃ መንግስቱ ኃይለማርያም ጋር ሆነው 17 ዓመታት ቆይተዋል።

ኢህአዴግ ግንቦት 20 ቀን 1983 ዓ.ም ላይ መጣ። ወዲያው አቡነ መርቆርዮስ ከሀገር ወጡ። የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ፓትርያርክ ነበሩ በዘመነ ደርግ። ምነው ቢባሉ ለደህንነቴ በመስጋት ነው አሉ። አንድ የሃይማኖት መሪ፣ የራሱን ደህንነት ለመጠበቅ ሃይማኖቱንና ህዝቡን ጥሎ ይሄዳል? የፈለገ የደህንነት ስጋት ቢኖርስ? ለእግዚአብሔር ማደር? ስጋትን ለእግዚአብሔር አሳልፎ ሰጥቶ የመጣውን ሁሉ በፅናት መቀበልስ እንዴት አልቻሉም? በአቡነ መርቆርዮስ ላይ ብዙ ያልተመለሱ ጥያቄዎች አሉ። ሀገርን እና ሕዝብን ጥሎ በመሄድ የመጀመሪያው ፓትሪያርክ ናቸው።

አቡነ ጳውሎስ በዚህ ክፍተት ውስጥ የመጡ የቤተ-ክርስትያኒቱ መሪ ነበሩ። በእርሳቸው ዘመን ደግሞ ቤተ-ክርስትያኒቱ ከውጪያዊ ጫና በላይ በውስጣዊ ችግሮች ተተብትባ ቆይታለች። የጳጳሳት ፀብ፣ የቀሳውስት አቤቱታ፣ የምዕመናን አያሌ ጥያቄዎች፣ የገንዘብ እና የውስጥ አስተደደሮች በማኅበረ ቅዱሳኖች ላይ የሚደረገው ጫና ወዘተ በጉልህ የታዩ ችግሮች ነበሩ። በኢህአዴግ ዘመን ቤተ-ክርሰትያኒቱ ከመንግስት ጋር ሆና አያሌ ተግባራትን ስታከናውን ነበር። ይህም ሃይማኖትና መንግስት በውስጥ ስራቸው ጣልቃ አይገባቡም የሚለው ሀሳብ እንዳለ ሆኖ ማለት ነው።

አንዳንድ ሰዎች ቤተ-ክርስትያኒቱ ከ40 ሚሊዮን በላይ ምዕመናን ይዛ እንዴት በፓርላማ ውስጥ እንኳን አትወከልም ይላሉ። እርግጥ ነው በሀገሪቱ ውስጥ በሃይማኖት ስም በፖለቲካ መደራጀት አይቻልም። ይሁን እንጂ በፓርላማ ውስጥ የድምፅ ውክልና ቢኖር በልዩ ልዩ የፓርላማው ውሳኔዎች ላይ ድምጿ ይሰማ ነበር የሚሉ አሉ። ኦርቶዶክስ የአርባ ሚሊዮን ሕዝቧን ድምፅ ለማሰማት ጥያቄ መጠየቅ አለባት የሚሉም አሉ።

በነገራችን ላይ በፓርላማ ውስጥ የአካባቢ ጥበቃ ወንበር፣ የቤተ-እምነቶች ወንበር፣ የሴት መብት ተከራካሪ ቡድኖች ወንበር፣ የአካል ጉዳተኞችና ድኩማን የውክልና ወንበር ወዘተ ቢኖር ከየአቅጣጫው ድምጾች ይሰማሉ የሚል እምነት አለ። እነዚህ ድምጾች እንደማንኛውም የፓርላማ አባል ተወዳድረው አሸንፈው የሚመጡ ሳይሆን መንግስት በራሱ ፍላጐት የሚደለድላቸው ነው። ፓርላማው ውሣኔ ሲያሳልፍም ድምፃቸው ይቆጠራል። ሀገራችን ወደፊት ይህን አሰራር ከተገበረችው የተሻለ የድምፅ ውክልና ይኖራል ተብሎ ይታመናል።

ወደ ዋናው ርዕሰ ጉዳያችን ስንመለስ፣ ይኸችው ቤተ-ክርስትያን የመነጋገሪያ አጀንዳችን ናት። በሀገር አስተዳደር እና ጥበቃ ላይ ሰፊ ድርሻ የነበራት ቤተ-ክርስትያን፣ አሁን ላይ ሆነን ስናያት ያንን ብቃቷን መተግበር ትችላለች? አሁን ያሉት የሃይማኖት አባቶች ምን ያህል ራሳቸውን ከዘመናዊው አስተሳሰብ ጋር እያገናኙት የሃይማኖቱን አስተምህሮና ፍልስፍና ለትውልድ ያስጨብጣሉ? የሚለው ትኩረት ሊሰጥበት ይገባል። ለምሳሌ የሊቀ ጳጳሳት ሹመት በራሱ የእድሜ ጣሪያ የለውም? እንደ ልብ ከቦታ ቦታ እየተዘዋወሩ የሚያስተምሩ፣ አንደበታቸው የሰላ፣ ሌላውን ማሳመን፣ ማስተማር፣ መገሰፅ፣ ማስታረቅ ወዘተ የሚችሉ ከአንደበታቸው ማር ይፈሳል የሚባሉ ሊቀ-ጳጳሳትን ማዘጋጀት (ማብቃት) አይቻልም ወይ?

የቤተ-ክርስትያኒቱ አስተምህሮት እየቀነሰ ሲመጣ፣ ድምጿ አልሰማ ሲል እንደ ኰሚኒዝም፣ ሶሻሊዝም ያለ አዳዲስ መጤ አስተሳሰቦች በአንድ ግዜ ገነው ይወጣሉ። ነገ ምንአይነት ፍልስፍናና አስተሳሰብ እንደሚመጣ አናውቅም። ግን ሃይማኖቷ የአያሌ ታሪኰች እና የአስተሳሰቦች ማዕከል በመሆኗ፣ የቋንቋና የሥነ-ጽሁፍ እጅግ በርካታ ስራዎች ባለቤት በመሆኗ፣ የኢትዮጵያ የቱሪዝም ሀብት  በመሆኗ፣ ከ40 ሚሊየን ህዝብ በላይ ተከታይ ያላት በመሆኗ ወዘተ ለኢትዮጵያ እድገትና ትንሳኤ ብዙ ነገር ማበርከት ትችላለች። ጥያቄው ግን እንዴት? የሚል ሲሆን፣ ማንስ ይመልሰው?

 

በሳምሶን ደሣለኝ

ኤሁድ ኦልመርት የቀድሞ የእስራኤል ጠቅላይ ሚኒስትር ናቸው። ኦልመርት የእስራኤል አስራ ሁለተኛ ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆን እ.ኤ.አ. ከ2006 እስከ 2009 እንዲሁም ከ1993 እስከ 2003 የእየሩሳሌም ከንቲባ በመሆን አገልግለዋል። የህግ ባለሙያ እና ፖለቲከኛም ናቸው።

 

ኦልመርት በስልጣን ዘመናቸው ማብቂያ የእስራኤል እና የፍልስጤም የሰላም ድርድርን ማዕቀፍ፤ ከጦረኛ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ወደ ሰላማዊ የድርድር መድረክ መቀየር መቻላቸው በስፋት ይነገርላቸዋል። ከስልጣን ከወረዱ በኋላ ጉቦ በመቀበል እና የሕግ ምርመራን አስተጓጉለዋል ተብለው በቀረበባቸው ክስ መነሻ፣ ጥፋተኛ ተብለው ወደ ማረሚያ ቤት ወርደዋል። የጥፋተኝነት ውሳኔው የተደመጠው በ28 ቀን አፕሪል 2014 ነበር።  በሜይ 13 ቀን 2014፣ የስድስት ዓመት እስራት እና 290ሺ የአሜሪካ ዶላር እንዲከፍሉ ተወስኖባቸዋል።

 

 

ኦልማርት በ1980ዎቹ ነበር፤ በሙስና የተጠረጠሩት። ለበርካታ ጊዜያት በሙስና ተወንጅለው በፖሊስ ምርመራ ተደርጓባቸዋል። እንደ እስራኤሉ ጋዜጠኛ ዮሲ ሜልማን አገላለፅ፤ በኦልመርት ላይ በተደረጉ ተደጋጋሚ ምርመራዎች፤ የተወሰኑ ሰዎች ሙሰኛ እንደነበሩ እንዲያምኑ አድርጓል። ነገር ግን ያለፉባቸውን ዱካዎቹን በመከለል ማስተር አድርጓል ይሏቸዋል። ሌሎቹ ደግሞ ባለስልጣናት ኦልመርትን፤ የመጎንተል ራሮት አለባቸው ብለው ያምናሉ።

 

 

በ2004 ኦልመርት በእየሩሳሌም በሽያጭ እና በሊዝ ፈጽመዋል በተባለ ውንጀላ  ምርመራ ተደርጎባቸዋል። ውንጀላው ከገንዘብ ጋር በተገናኘ ሲሆን፤ ኦልመርት በገንዘብ እንዲጠቀሙ ተደርጓል የሚል ነው። ለሕገወጥ የምርጫ ቅስቀሳ ወይም ጉቦ ተደርጎ የተወሰደ መሆኑን ያትታሉ። ይህም ሲባል ከገበያ ዋጋ በታች 325ሺ የአሜሪካ ዶላር እንዲከፈል አድርገዋል። የዚህ ውንጀላ ምርመራው በይፋ የተጀመረው በሴቴምበር 24 ቀን 2007 ነበር። ሆኖም በቂ መረጃ ባለመገኘቱ በኦገስት 2009 የምርመራ ፋይላቸው እንዲዘጋ ተደርጓል።

 

ሌላው በጃንዋሪ 16 ቀን 2007 በኦልመርት ላይ አዲስ የወንጀል ምርመራ ተደርጓል። ምርመራው የተጠናከረው ኦልመርት የፋይናንስ ሚኒስትር በነበሩ ጊዜ ፈጽመውታል በተባለ ሙስና ነው። የተወነጀሉት ባንክ ሌውሚ ለመሸጥ በወጣው ጨረታ፣ የጨረታ ሒደቱን በማወክ ለአውስትራሊያው የሪል እስቴት ለባሮን ፍራንክ ሎዊ ለመጥቀም በመንቀሳቀሳቸው ነበር። ፈፅመውታል በተባለው ድርጊታቸው ላይ የእስራኤል ፋይናንስ ሚኒስቴር አካውንታንት በዋና ምስክርነት፤ ቀርቧል። በሰጠው ምስክርነትም፤ ኦልመርትን ወንጅሏቸዋል። በመጨረሻ ግን የእስራኤል የምርመራ ፖሊሲ፤ የተሰበሰቡት መረጃዎች ክስ ለመመስረት በቂ አይደሉም በማለት ምርመራው እንዲቋረጥ አድርገዋል ብሏል። በኦክቶበር 2007 ኦልመርት፤ ለአምስት ሰዓታት በብሔራዊ ወንጀል ምርመራ ቡድን፣ በእየሰሩሳሌም በሚገኘው መኖሪያ ቤታቸው የምርመራ ጥያቄዎች ቀርቦላቸው ምላሽ ሰጥተዋል። ሆኖም በዲሴምበር 2008 የመንግሰት አቃቤ ሕግ ሞሼ ላዶር፤ በቂ መረጃ ባለመኖሩ የምርመራ መዝገቡን እንዲዘጋ ትዕዛዝ አስተላልፈዋል።

 

በኦፕሪል 2007 ተጨማሪ ውንጀላ በኦልመርት ላይ ቀርቧል። ይኸውም፣ የንግድ ኢንዱስትሪ እና የሠራተኛ ሚኒስትር ሆነው፤ የወንጀለኛ ባሕሪ በኢንቨስትመንት ማዕከል ውስጥ አሳይተዋል ብለዋል። አቃቤ ሕጎቹ፤ ኦልመርት በወንድማቸው እና በቀድሞ የንግድ ሸሪካቸው በተወከለ የንግድ ድርጅት ቢዝነስ ጉዳይ ውስጥ የጥቅም ግጭት ውስጥ ገብተው፣ በግል ጉዳዩን ለመመልከት ተንቀሳቅሰዋል። እንዲሁም ኦልመርት፤ በረዳት ሚኒስትሮቻቸው የተወሰኑ ውሳኔዎችን ለወንድማቸው ድርጅት በከፊል እንዲጠቅም አድርገው ውሳኔዎችን በመለወጣቸው ተወንጅላዋል። ከዚህ ጋር በተያያዘ በጁላይ 2007 ፓርላማ ፊት ቀርበው የተነሳባቸውን ውንጀላ ሙሉ ለሙሉ ክደዋል።

 

 

በጁላይ 2008 ሃሬተዝ እንደፃፈው፣ በ1992 ኦልመርት ከአንድ አሜሪካዊ ባለሃብት ከጆይ አልማሊያሃ ብድር ወስደው ተመላሽ ክፍያ አለመፈጸማቸውን አጋልጧል። ኦልመርትም፣ በተደረገባቸው ምርመራ ብድር መውሰዳቸውን አምነዋል። በ2004 ኦልመርት 75ሺ የአሜሪካ ዶላር መውሰዳቸውን አስታውቀው፤ ልማሊያሀ የሰጣቸውን ብድር እንድከፍለው አልጠየቀኝም ብለዋል። በተጨማሪም፣ 100ሺ ዶላር ገንዘብ መቀበላቸውን እና በግል የሒሳብ ቋታቸው ውስጥ እንዳስገቡት አቃቤ ሕግ ተናግሮ፤ ኦልመርት ብድራቸውን ስለመክፈላቸው እንደማያውቅ ተናግሯል።

 

 

በሜይ 2008 ኦልመርት በአዲስ የጉቦ ቅሌት ምርመራ እየተደረገባቸው እንደሆነ በወቅቱ ለሕዝብ ይፋ ተደርጓል። ኦልመርት በበኩላቸው፣ ከጁዊሽ አሜሪካዊ ባለሃብት ሞሪስ ታላነሰኪ ለኢየሩሳሌም ከንቲባነት ለመወዳደር ለምርጫ ቅስቀሳ የሚሆን ገንዘብ መቀበላቸውን አምነዋል። ውንጀላው ግን ለአንድ ጊዜ ሳይሆን ለአስራ አምስት አመታት ከባለሃብቱ ገንዘብ ተቀብለዋል የሚል ነበር የቀረበባቸው። በዚህ ፈፅመውታል በተባለው ተግባራቸው ከሥልጣን እንዲለቁ ግፊት ቢደረግባቸውም አሻፈረኝ በማለት፣ አልመርት ጥያቄውን ውድቅ አድርገውታል። ኦልመርትም እንዲህ ብለው ነበር፤ "I never took bribes, I never took a penny for myself. I was elected by you, citizens of Israel, to be the Prime Minister and I don't intend to shirk this responsibility. If Attorney General Meni Mazuz, decides to file an indictment, I will resign from my position, even though the law does not oblige me to do so."

 

 

እሳቸው እንደዚህ ይበሉ እንጂ፣ ታላንስኪ ሜይ 27 ቀን በፍርድ ቤት ቀርቦ ምስክርነት ሰጥቷል። ይኸውም፣ ከአስራ አምሰት አመታት በላይ ለኦልመርት ከ150ሺ ዶላር የበለጠ ለፖለቲካ ምርጫ ዘመቻ የሚውል በፖስታ አድርጎ መስጠቱን አረጋግጧል። ይህንን ተከትሎ ሴፕቴምበር 6 ቀን 2008 የእስራኤል ፖሊስ በኦልመርት ላይ የወንጀል ክስ እንዲመሰረትባቸው ምክር ሃሳብ አቀረበ። ጠቅላይ አቃቤ ሕግ በፖሊስ ሪፖርት መነሻ፣ በ600ሺ ዶላር ክስ መሰረተባቸው። ከ600ሺ ዶላር ውስጥ 350ሺው በቅርብ ጓደኛቸው ዩሪ ሜሰር ቋት ውስጥ እንደሚገኝ ተያይዞ ይፋ ሆነ። እንዲሁም በ2010 ብሔራዊ የሙስና ምርመራ ዩኒት፣ ኦልመርት ከሆሊላንድ ሪልእስቴት ጋር በተያያዘ ያለውን ጥርጣሬ በይፋ አሳወቀ። ይኸውም፣ ሪል ስቴቱን ፕሮሞት ለማድረግ ጉቦ መቀበላቸው ይፋ አደረገ።

 

 

አጠቃላይ ከላይ የሰፈሩት የኦልመርት ክሶች የመዝገብ ፋይል ተከፈተላቸው። እነሱም፣ "Rishon Tours", "Talansky" (also known as the "money envelopes" affair), and the "Investment Center" በሚል የመዝገብ ስያሜ የመንግስት ዐቃቤ ሕጐች ወደ ክርክር ውስጥ ገቡ። በጊዜው አስገራሚ የነበረው ጉዳይ የእስራኤል ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆን ይህንን አይነት የክስ መዝገብ የተከፈተባቸው የመጀመሪያው ሰው፤ ኤሁድ ኦልመርት ናቸው። የፍርድ ሒደቱ ለአምስት አመታት ከተሰማ በኋላ፤ የእየሩስአሌም ከተማ ከንቲባ በነበሩበት ጊዜ ሆሊላንድ ከሚባለው ሪል እስቴት 160ሺ የአሜሪካ ዶላር መቀበላቸው በመረጋገጡ ለስድስት አመት በእስር እንዲቆዩ ተበይኖባቸው ወደ ማረሚያ ቤት ተወስደዋል። ከስድስት የሚበልጡ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ጓደኞች እና ባለሃብቶች ተያይዘው ዘብጢያ ወርደዋል። እንዲሁም በ"Talansky" ጉዳይ ተጨማሪ የስምንት ወር እስር ተፈርዶባቸዋል።

 

 

በዚህ የኦልመርት የፍርድ ሒደት፣ የኦልመርት ከፍተኛ ረዳት የነበሩት ወ/ሮ ሹላ ዛከን በሰጡት ምስክርነት፤ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር ኤሁድ ኦልመርት በሙስና የተገኘ ገንዘብ መቀበላቸውን እና እሳቸውም ከተሞሰነው ገንዘብ የድርሻቸውን መውሰዳቸውን አምነው ለፍርድ ቤቱ አጋልጠዋል። ወ/ሮ ይህንን የጀግና ምስክርነት በማቅረባቸው የእስር ጊዜያቸው እና የገንዘብ ቅጣት ተቀንሶሏቸዋል። 

 

 

የኦልመርትን ጉዳይ የያዙት ዳኛ ዴቪድ ሮዜን የፍርድ ውሳኔውን ሲያስተላልፉ የተናገሩት፣ “የሕዝብ አገልጋይ ሆኖ፣ ጉቦ የሚቀበል ወንጀል ከፈጸሙ ከከዳተኞች ጋር ተመሳሳይ ነው” ነበር ያሉት።

 

 

የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር ኤሁድ ኦልመርት ከሃያ ሰባት ወራት እስር በኋላ፣ የእስራኤል የምህርት ሰጪ ቦርድ ባስተላለፈው ውሳኔ ከማረሚያ ቤት ተለቀዋል።

 

 

ከላይ ስለ ኤሁድ ኦልመርት የክስ ሂደት የሚተርከውን ጽሁፍ ያቀረብነው ያለምክንያት አይደለም። በ80ዎቹ የጀመረው ጥርጣሬ ወንጀል ክስ ፍርድ የሚሰጠን መሠረታዊ ትምህርት በመኖሩ ነው። ከላይ እንደሰፈረው በኤሁድ ኦልመርት ላይ ከ80ዎቹ ጀምሮ የሙስና ጥርጣሬ እና ውንጀላ መኖሩን ያሳያል። በወቅቱ የቀረበው ጥርጣሬ እና ውንጀላ ከረጅም አመታት መረጃ እና ማስረጃ አታካች ፍለጋና ምርመራ በኋላ ፍፃሜውን ያገኘው በ2006 መሆኑን ከግምት ከወሰድን፤ የሙስና መረቦችን ለማግኘት ጠንካራ ስራ እንደሚያስፈልግ አመላካች ነው።

 

ሌላው፣ ሙስና አንድ ሰው ለብቻው የሚፈጽመው የወንጀል ድርጊት አለመሆኑን ያሳያል። ሙስና ከባለስልጣን፣ ከባለሃብት፣ ከቤተሰብ እና ከሌሎች ኃይሎች ጋር በጋራ የሚፈጸም የተቀናጀ ወንጀል መሆኑ ይጠቁማል።

 

ሌላው፤ ማንም ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣን ከሕግ በላይ አለመሆኑን ጥሩ ማሳያ ነው። ይህንን ለመፈጸም ግን፤ አስፈፃሚውን ሊገዳደር የሚችል ተቋም መመስረት ፋይዳው ብዙ መሆኑን፤ ጥሩ ማሳያ ነው። እንዲሁም ዳኛ ዴቪድ እንዳሉት፣ ኦልመርት ብሩህ አዕምሮና የህዝብ ፍቅር አለው። ለሀገራችን እስራኤል ከፍተኛ አስተዋፅዖ ያበረከተ ነው። ሆኖም ግን የሕዝብን አገልግሎት የሚመርዝ ሙስና ፈጽሟል፤ ቅጣትም ይገባዋል፤ ብለዋል።

 

 

ሌላው፣ የሙስና ክብደትን ለመፈተሽ ጥሩ አጋጣሚ ተደርጐ የሚወሰድ ነው። ምክንያቱም ለሕዝብ ጥሩ ምሳሌ የማይሆን ማለት እና ሥርዓትን የሚያፈርስ ሙስናን ለመለየት የሚያስችል ጥሩ አብነት ተደርጎ የሚወሰድ ነው።

 

በአንፃሩ ኢትዮጵያ ከድህነት ለመውጣት የሚስችሏትን ትልልቅ የልማት ተግባራት በማከናወን ላይ ስለመሆኗ መስካሪ ማፈላለግ ውስጥ የሚገባ የለም። የኢትዮጵያ መንግስት ከዘረጋው መጠነ ሰፊ የልማት አጀንዳዎች ቢያንስ አብዛኛዎቹ ተሳክተው ማሕበራዊ ፍትህ ለማስፈን የእድገት እና የትራንስፎርሜሽ እቅዶች እየተገበረ ይገኛል።

 

 

ይህን ሁሉ ጥረት ቢደረግም አሁንም 7 ነጥብ 1 ሚሊዮን ዜጎች የዕለት ምገባቸውን ከመንግስት እጅ የሚጠብቁ ናቸው። እንዲሁም 10 ሚሊዮን የሚጠጉ ዜጎች በሴፍቲኔት ታቅፈው ወደ ድህነት ወለል ለመጠጋት እየፈለፉ ይገኛሉ። ቀሪው ሕዝብም ቢሆን፣ ከድህነት ወለል ከፍ ለማለት የሚችለውን ሁሉ እያደረገ እንደሚገኝ ለማንም የሚጠፋ እውነት አይደለም። ይህ የኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ነው።

 

ይህንን ተጨባጭ የሀገሪቱን ሁኔታ ይለውጣሉ ተብለው ታምነው የሕዝብ ኃላፊነት የወሰዱ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት አስፈሪም አስደንጋጭ በሆነ የአብይ ሙስና ውስጥ ተዘፍቀው ተገኝተዋል። ባክኗል ወይም ተዘርፏል ከተባለው በላይ ምላሽ የሚሻው ጥያቄ፤ በቢሊዮኖች የሚቆጠር የሕዝብ ገንዘብ ለመቀራመት አስተሳሰቡ ከወዴት ነው የመጣው? ከ20 ሚሊዮን በላይ ከድህነት ወለል በታች ዜጎች በሚገኙባት ኢትዮጵያ፤ ቢሊዮኖችን ለመዝረፍ የባለስልጣኖች እና የባለሃብቶች ሞራል በዚህ ደረጃ፤ እንዴት ሊወርድ ቻለ? የኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ የበላይነቱን ይዟል ሲባል ሲነገር የነበረው፤ ሀገር በቢሊዮኖች ደረጃ በምትዘረፍበት ቁመና ላይ መሆኗን ስለእውነት የሚያውቅ ዜጋ ነበርን?

 

እነዚህን ችግሮች ከሥራቸው ለማድረቅ ፍርደኞች ላይ ፍርድ በመስጠት ብቻ የሚታለፍ አይደለም። አጠቃላይ የሀገሪቷ ሲስተም በከፍተኛ ባለሙያዎች ማስፈተሽ እና የማሕራዊ ሳይንስ የጥናት ቡድን በሀገር አቀፍ ደረጃ አደራጅቶ እንደሕዝብ የኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ አራማጅ እንዴት እንደሆንን መፈተሽ ተገቢ ነው። እንዲሁም የሀገሪቷን የትምህርት ሥርዓት ከግብረገብ አንፃር መቃኘት ሌላው ተጨማሪ አማራጭ ነው። ምክንያቱም ዛሬ ዘራፊ ያልናቸው ሲዘርፉ ያገኘናቸው፤ የዚሁ ሕብረተሰብ ውጤት በመሆናቸው ነው።

 

 

ለማንኛውም፣ በጠቅላይ አቃቤ ሕግ አቶ ጌታቸው አምባዬ በሙስና ተጠርጥረው ስማቸው የተገለጹት እና ፍርድ ቤት የቀረቡት የሚከተሉት ናቸው። የተጠርጣሪዎች ቁጥር ወደ 45 ማሻቀቡን በመግለጫቸው አስታውቀዋል፡፡

 

በተለያዩ 14 የክስ መዝገቦች ተከፋፍለው የቀረቡት ከኢትዮጵያና ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን፤ ከስኳር ኮርፖሬሽን እና ከገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር በሙስና ወንጀል ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር የዋሉ 34 ግለሰቦች ናቸው።

 

ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለሥልጣን ኢንጂነር ፍቃደ ኃይሌ /የቀድሞ የባለስልጣኑ ሥራ አስኪያጅ/፣ ኢንጂነር አህመዲን ቡሴር፣ ኢንጂነር ዋስይሁን ሽፈራው፣ ሚስተር ሚናሽ ሌቪ (የትድሃር ኮንስትራክሽን ኩባንያ ባለቤት እና ሥራ አስኪያጅ) ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን ተጠርጥረው የቀረቡት፤ በአዲስ አበባ ከተማ ከማዕድን ሚኒስቴር እስከ ውሃ ሀብት ድረስ ያለውን መንገድ ሲያሰሩ ያልተገባ ውል መዋዋላቸውን ፖሊስ ለችሎቱ ገልጿል። ተጠርጣሪዎቹ በዚህ ፕሮጀክት ከትድሃር ጋር በመሻረክ 198 ሚሊዮን 872 ሺህ 730 ብር ከ11 ሣንቲም መንግሥትን አሳጥተዋል ሲል ፖሊስ አቅርቧል።

 

ከኢትዮጵያ መንገዶች ባለሥልጣን አቶ አብዶ መሐመድ፣ አቶ በቀለ ንጉሤ፣ አቶ ገላሶ ቡሬ፣ አቶ የኔነህ አሰፋ፣ አቶ አሰፋ ባራኪ፣ አቶ ገብረአናንያ ፃዲቅ፣ አቶ በቀለ ባልቻ ከኢትዮጵያ መንገዶች ባለሥልጣን በተጠርጣሪነት የቀረቡት እነዚህ ግለሰቦች ደግሞ በከፍተኛ ኃላፊነት ሲሰሩ፤ ኮምቦልቻ፣ ሐረር፣ ጅግጅጋ እና ጋምቤላ ጎሬ በተሰሩ አራት የመንገድ ፕሮጀክቶች ላይ አስፈላጊ የዲዛይን ጥናት ሳይደረግና ምንም ሕጋዊ ውል ሳይኖር ሆን ተብሎ ዋጋ እንዲጨመር በማድረግ፣ ከአሰራር ውጪ የኮንትራት ውል አዘግይተዋል ነው ያለው ፖሊስ።

 

በዚህም ፕሮጀክቶቹ በመዘግየታቸው 646 ሚሊዮን 980 ሺህ 626 ብር ከ61 ሣንቲም ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረው መቅረባቸውን ፖሊስ ጠቅሷል።

 

ከስኳር ኮርፖሬሽን ከተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ አቶ አበበ ተስፋዬ /በተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ የአገዳ ተከላ ምክትል ዳይሬክተር/፣ አቶ ቢልልኝ ጣሰው /በተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ ጠቅላላ ሂሳብ ያዥ/ ሁለቱ ግለሰቦች በጋራ በመመሳጠር ፖሊስ ስሙ ለጊዜው በመዝገብ ካልተጠቀሰው ኩባንያ ጋር የአርማታ ብረት እና ሲሚንቶ በዓይነት ማስረከብ ሲገባ፤ ሳይረከብና ተቀናሽ ሳይደረግ 31 ሚሊዮን 379 ሺህ 985 ብር ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር መዋላቸው ተመልክቷል።

 

ከመተሃራ ስኳር ፋብሪካ አቶ እንዳልካቸው ግርማ፣ ወ/ሮ ሰናይት ወርቁ፣ አቶ አየለው ከበደ፣ አቶ በለጠ ዘለለው ሲሆኑ፤ ከተጠርጣሪዎቹ መካከል በተለይ አቶ እንዳልካቸው፣ ወ/ሮ ሰናይት እና አቶ አየለው በመተሃራ ስከር ፋብሪካ የግዢ ቡድን መሪ እና የውጭ ሀገር የእቃ ግዢ ኃላፊዎች ሆነው ሲሰሩ 13 ሚሊዮን 104 ሺህ 49 ብር ከ88 ሣንቲም ለአቅራቢዎች ያለአግባብ እንዲከፈል በማድረጋቸው፤ እንዲሁም አቅራቢዎቹ ባላቀረቡበት ሁኔታ ላይ 0 ነጥብ 1 በመቶ ቅጣት ማስቀመጥ ሲገባቸው በዚህም 2 ሚሊዮን 743 ሺህ 35 ብር በመንግሥት ላይ ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል።

 

አቶ በለጠ ዘለለው ደግሞ በመተሐራ ስኳር ፋብሪካ የፋይናንስ ኃላፊ ሆኖ ሲሰራ ፋብሪካው ለመሳሪያ እድሳት ያልተሰራበትን 1 ሚሊዮን 164 ሺህ 465 ብር ክፍያ በመፈፀም ተጠርጥሯል።

 

ከኦሞ ኩራዝ ቁጥር 5 አቶ መስፍን መልካሙ /የኦሞ ስኳር ፋብሪካ ቁጥር 5 ምክትል ዋና ዳይሬክተር/ ወይዘሮ ሳሌም ከበደ፣ ሚስተር ጂ ዮኦን /የቻይናው የጄጄ አይ. ኢ. ሲ. ተቋራጭ ሥራ አስኪያጅ/፣ አቶ ፀጋዬ ገብረእግዚአብሔር፣ አቶ ፍሬው ብርሃኔ ሲሆኑ፤ ተጠርጣሪዎቹ በኦሞ ኩራዝ ቁጥር 5 ሲሰሩ ከተዘረዘሩት ተጠርጣሪዎች ጋር በመመሳጠር በሥራ ላይ የሚገኘውን ፕሮጀክት ያለአግባብ ውል በመስጠት 184 ሚሊዮን 408 ሺህ ብር ጉዳት በማድረግ ፖሊስ መጠርጠራቸውን ጠቅሷል።

 

ከተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ አቶ አበበ ተስፋዬ፣ አቶ ዳንኤል አበበ፣ አቶ የማነ ግርማይ ሲሆኑ፣ በተንዳሆ ስኳር ልማት ፕሮጀክት የቤቶች ልማት ዋና ሥራ አስኪያጅ አቶ ዳንኤል አበበ ከፋብሪካው የአገዳ ቆረጣ ምክትል ዋና ዳይሬክተር አቶ አበበ ተስፋዬ ጋር በመመሳጠር የተለያዩ የክፍያ ሰነዶችን በመሰረዝ እና በመደለዝ ለሦስተኛ ወገን ለአቶ የማነ ግርማይ 20 ሚሊዮን ብር ያለአግባብ ክፍያ በመፈፀም እና በዓይነት እና በገንዘብ ሳይመለስ በመቅረቱ ተመሳሳይ መጠን ያለው ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል።

 

በሌላ መዝገብ አቶ አበበ ተስፋዬ፣ አቶ ኤፍሬም ዓለማየሁ እና አቶ የማነ ግርማይ፣ አቶ አበበ እና አቶ ኤፍሬም ከአቶ የማነ ግርማይ ጋር በመመሳጠር ለባቱ ኮንስትራክሽን 2 ሺህ ሔክታር መሬት ምንጣሮ አንድ ሔክታሩን በ25 ሺህ ብር ተዋውሎ ሳለ ሥራውን ከባቱ ኮንስትራክሽን በመንጠቅ ለአቶ የማነ ግርማይ አንዱን ሔክታር በ72 ሺህ 150 ብር የ42 ሚሊዮን ብር ልዩነት እያለው ያለምንም ጨረታ አንዲሰጠው በማድረግ በአጠቃላይ ከ216 ሚሊዮን ብር በላይ ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል።

 

አቶ ፈለቀ ታደሰ፣ አቶ ኤፍሬም ደሳለኝ /የተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ የግዢ እና ንብረት አስተዳደር መክትል ዋና ዳይሬክተር/ አንድ ሺህ ሔክታር መሬት እንዲመነጠር ለባቱ ኮንስትራክሽን በመስጠት ተገቢው ሥራ ሳይሰራ 10 ሚሊዮን ብር ለባቱ ኮንስትራክሽን እንዲከፈል በማድረግ ተጠርጥረዋል።

 

ከገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር አቶ ሙሳ መሐመድ /የሚኒስቴሩ የፕሮጀክት ምክትል ሥራ አስኪያጅ/፣ አቶ መስፍን ወርቅነህ /የሚኒስቴሩ የፕሮጀክት ባለሙያ/፣ አቶ ዋስይሁን አባተ /የሚኒስቴሩ የሕግ ክፍል ዳይሬክተር/፣ አቶ ታምራት አማረ /የሚኒስቴሩ ባለሙያ/፣ አቶ ስህን ጎበና /የሚኒስቴሩ ባለሙያ/፣ አቶ አክሎግ ደምሴ /የሚኒስቴሩ ባለሙያ/፣ የሚኒስቴሩ ባልደረባ ያልሆኑ፣ ዶ/ር ወርቁ ዓለሙ፣ አቶ ዮናስ መርዓዊ፣ አቶ ታጠቅ ደባልቄ ሲሆኑ፤ ተጠርጣሪዎቹ በሚኒስቴሩ በተለያዩ የሥራ ኃላፊነት ላይ ሲሰሩ መንግሥት የፋይናንስ ስርዓቱን ለማዘመን 2 ሚሊዮን የአሜሪካ ዶላር ብድር በመውሰድ ለቴክኖሎጂው ማስፋፊያ ሥራ የበጀተውን ገንዘብ ያለ አግባብ በመጠቀም ቴክኖሎጂው ከሚሰሩት ዶክተር ወርቁ ዓለሙ፣ አቶ ዮናስ መርዓዊ እና አቶ ታጠቅ ደባልቄ ጋር በመመሳጠር ቴክኖሎጂው በተገቢው መንገድ አቅም ላላቸው ባለሙያዎች መስጠት ሲገባው ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ጨረታን ሳይከተሉ በማሰራት 2 ነጥብ 2 ሚሊዮን የአሜሪካ ዶላር ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል። ተመሳሳይ የገንዘብ መጠን ያልተሰራበትን እንደተሰራ በማድረግ ክፍያ በመፈፀም ነው የተጠረጠሩት።

በአጠቃላይም ተጠርጣሪዎች ከ2 ቢሊዮን ብር በላይ ለተለያዩ የመንግሥት ተቋማት የፕሮጀክት ሥራ የወጣን ወጪ አጉድለዋል ሲልም ፖሊስ ለችሎቱ አስረድቷል። ተጠርጣሪዎቹ የዋስትና ጥያቄ ይፈቀድላቸው ዘንድ ችሎቱን ጠይቀዋል።

 

ፖሊስ በበኩሉ ያልጨረስኩት ሰነድ እና ማስረጃ ስላለ ለምርመራ ተጨማሪ 14 ቀናት ጊዜ ይሰጠኝ በማለት ጠይቋል።

 

ተጠርጣሪዎቹ የተለያዩ ሰነዶችን ሊያሸሹ ይችላሉ በማለትም የጠየቁት የዋስትና ጥያቄ ውድቅ ይሁንልኝ ብሏል።

 

ችሎቱም የፖሊስን ተጨማሪ የ14 ቀናት ጊዜ ቀጠሮ በመፍቀድ ለነሐሴ 3 ቀን 2009 ዓ.ም ተለዋጭ ቀጠሮ ሰጥቷል።

 

ከዚህ ባለፈም ተጠርጣሪዎች ከጠበቃና ቤተሰብ ጋር እንዳንገናኝ ተከልክለናል በማለት ላቀረቡት አቤቱታ ችሎቱ ፖሊስ ተጠርጣሪዎቹ ከጠበቃና ቤተሰቦቻቸው ጋር እንዲገናኙ እንዲያደርግ ትዕዛዝ ሰጥቷል።

 

በተጨማሪም አቶ ጌታቸው አምባዬ በሰጡት መግለጫ በኦሞ ኩራዝ 5 ከቻይና ኤግዚም ባንክ 700 ሚሊዮን ዶላር ከተገኘው ብድር 30 ሚሊዮን ዶላር በኮሚሽን መልክ ሊከፈል እንደነበረ አስታውቀዋል፡፡

 

እንዲሁም በገንዘብ እና ኢኮኖሚ ሚኒስቴር የ20 ሚሊዮን ዶላር እና 19 ነጥብ 1 ማሊዮን ዶላር የማኔጅመንት ኢንፎርሜሽን ሲስተም ለመዘርጋት የወጣውን ጨረታ በቀጥታ ለአንድ ኩባንያ ካለውድድር እንዲሰጥ መደረጉን ይፋ አድርገዋል፡፡ 

Page 2 of 172

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us