You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

በይርጋ አበበ

ከደቡብ ሱዳን አማፂ ቡድኖች አንዱ የሆነው የሙርሌ ጎሳ በስምንት ወር ውስጥ ለሁለተኛ ጊዜ የኢትዮጵያን ድንበር ጥሶ በመግባት በርካታ የጋምቤላ ክልል ህጻናትን አፍኖ ሲወስድ ሰዎችንም ገድሏል።

ባለፈው ዓመት ሐምሌ ወር ድንገተኛ ወረራ አድርጎ የነበረውና ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው የጋምቤላ ተወላጆችን ገድሎ፣ ቤታቸውን አቃጥሎ እና ንብረታቸውን ዘርፎ የተመለሰው የሙርሌ ጎሳ መጋቢት 1 እና 2 ቀን 2009 ዓም በድጋሚ ወረራ በማድረግ ተመሳሳዩን ድርጊት ፈጽሞ መሰወሩን ከጋምቤላ የሰንደቅ ጋዜጣ ምንጮች ገልጸዋል።

ስማቸው እንዳይጠቀስ ብለው መረጃውን ለዝግጅት ክፍላችን የገለጹ አንድ የክልሉ የስራ ኃላፊ “የክለላችን የጸጥታ ዘርፍ ኃላፊ እና የፖሊስ ኮሚሽነሩ የመስክ ጉብኝት እያካሄዱ ነው። እኔም በግሌ አንድ ቀበሌ የጎበኘሁ ሲሆን በጎበኘሁት ቀበሌ 14 ሰዎች ሞተዋል፣ በርካታ ቤቶች ተቃጥለዋል፣ ቁጥራቸው የማይታወቅ ዜጎች ደግሞ ታፍነው ተወስደዋል። ከዚህ በተጨማሪም ንብረቶቻቸው ተዘርፈው ተወስደዋል” ሲሉ ተናግረዋል።

ጉዳዩን ለማጣራት ወደ ጋምቤላ ክልል የጸጥታ ዘርፍ ኃላፊ አቶ ኡኩኝ ኡኬሎ ደውለን ጠይቀናቸው ነበር። ሆኖም አቶ ኡኩኝ ስብሰባ ላይ መሆናቸውን ገልጸው “ቆይታችሁ ደውሉ” ባሉን መሰረት ደጋግመን ብንደውልም ማተሚያ ቤት እስከገባንበት ድረስ ከስብሰባ ባለመውጣታቸው ተጨማሪ መረጃ ለማግኘት ያደረግነው ሙከራ አልተሳካም።

የክልሉ የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ቢሮ ኃላፊ ኡመድ ኡቶ በበኩላቸው ጉዳቱ መከሰቱን አምነው “ሆኖም ግን የተጣራ መረጃ ስለሌለ ይህን ያህል ጉዳት፣ ይህን ያህል ሞትና እንዴት እንደተፈጸመ መግለጽ አልችልም” ሲሉ መልሰዋል። የደረሰውን ጉዳት እና እየተደረገ ያለውን የመንግስት እርምጃ በተመለከተ ምን መልክ እንዳለው የጠየቅናቸው አቶ ኡመድ “ከዚህ ውጭ ልነግርህ የምችለው መረጃ የለም” ብለዋል።

የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ሚኒስትር ዴኤታ አቶ ዛዲግ አብርሃ በበኩላቸው “መጋቢት 3 ቀን 2009 ዓም ከምሽቱ 8 ሰዓት በአንድ ቀበሌ ጥቃት ፈጽመው ብዙ ቤቶችን አቃጥለው፣ 12 ሰዎችን ገድለዋል ወደ 22 የሚሆኑ ሀጻናትን ደግሞ አፍነው ወስደዋል” በማለት ጥቃቱ መፈፀሙን አረጋግጠዋል። “የፌዴራል መንግስትና የመከላከያ ሰራዊት ምን እያደረገ ነው?” ለሚለው ጥያቄ አቶ ዛዲግ ሲመልሱ “ድርጊቱን ተከትሎ የመከላከያ ሰራዊት ከክልሉ ልዩ ሀይል ፖሊስ ጋር በመሆን የሁለቱን አገራት ድንበሮች ዘግቶ እየጠበቀ ይገኛል። ተከታትሎም የማያዳግም እርምጃ ይወስዳል” ብለዋል።

የሙርሌ ጎሳ አባላት ዓመት ባልሞላ ጊዜ ውስጥ ለሁለተኛ ጊዜ ተመሳሳይ ጥቃት ሊከፍቱ የቻሉት በምን ምክንያት ነው? ብለን ላቀረብንላቸው ጥያቄ “የመከላከያ ሰራዊት አገርን የመጠበቅ ኃላፊነት ስላለበት ይጠብቃል። ካለፈው ጊዜ ጥቃት በኋላ ድንበሮቻችን አካባቢ የተጠናከረ ጥበቃ መከላከያ ሰራዊታችን ሲያደርግ ቆይቷል። ሙርሌዎች በባህላቸው ህጻናትን አፍኖ የመወሰድ ባህል ሰላላቸው መከላከያ ሰራዊታችን ጠንክሮ ባይጠብቅ ኖሮ ከዚህም በባሰ መልኩ ጥቃት ይፈጽሙ ነበር” ያሉ ሲሆን አያይዘውም “ከዚህ በኋላ ግን መከላከያ ሰራዊታችን የማያዳግም እርምጃ በመውሰድ ከድርጊታቸው እንዲታቀቡ ያደርጋል። ዘላቂው መፍትሔ የደቡብ ሱዳን የእርስ በእርስ ጦርነት ማቆም ነው። ነገር ግን የእርስ በእርስ ጦርነቱ እስኪቆም ድረስ ዜጎቻችን መሞት የለባቸውም። ለዚህም መንግስት ከፍተኛ ጥንቃቄና ጥረት በማድረግ ከደቡብ ሱዳን መንግስት ጋር የዲፕሎማሲ ግንኙነት በማጠናከር ሙርሌዎችን ከድርጊታቸው እንዲያቆሙ የዲፕሎማሲ ስራ ይሰራል” ሲሉ ተናግረዋል።¾ 

 

ግዝሽ

አቤት መመሳሰል!!››

ኮሎራዶ፣ ኤፍራተስ፣ እና አባይ

 

 

ይህ ፅሁፍ ‹‹አቤት መመሳሰል!›› በሚል መገረም የጀመረበት የራሱ ምክንያት አለው፡ እነዚህን ሶስት ወንዞች በሚመለከት በተለይ ደግሞ ሁለቱ (ኮሎራዶና ኤፍራተስ)  ሲገደቡ (ሲገነቡ) በርካታ አስቸጋሪ ሁኔታዎች እንደነበሩና ሁሉንም አስቸጋሪ ሁኔታዎች በማለፍ ለውጤት የተበቃበት ሂደት ቀላል እንዳልነበር ለማመላከት እና ለማነፃፀር በማሰብ ሲሆን እኛም ብንሆን የአባይን ወንዝ ለመገደብ በነበረን ተስፋ ሁሌም እንዳጓጓን ዘልቀን በርካታ ውጣ ውረዶችና ችግሮች ታልፈው መገደብ መጀመራችንና በግንባታው ሂደትም ቢሆን የተከሰቱት ጉዳዮች ከሁለቱ ጋር የሚያመሳስላቸው በመሆኑ በዝርዝር ማቅረብ ዋናው የርእሰ ጉዳያችን ትኩረት ነው። በዚህ ረገድ የሶስቱም ወንዞች የግድብ ግንባታ ሂደት በዝርዝር ሲታይ ባለው መመሳሰል አንዳቸውን ከአንዳቸው መለየት እንደሚያስቸግርና ሲነፃፀርም የጊዜ ልዩነት ካልሆነ በስተቀር በእርግጥም ‹‹አቤት መመሳሰል!›› የሚያስብል በመሆኑ ትምህርት የምናገኝበት እንደሚሆን ነው። እነዚህን ሶስት ወንዞች በሚመለከት የተለያዩ መረጃዎች፣ ጥናታዊ ፊልሞችና የምርምር ጽሑፎች የገለፁትና ያስነበቡት ቁም ነገር በራሱ ለዚህ ጽሁፍ መነሻና ግብዓት በመሆኑ ለማካተት ተሞክሯል። ሶስቱን ወንዞች የሚያመሳስላቸው ዋናው ጉዳይ በብዙ መልኩ በተፈጥሮ  ገፀ-በረከትነታቸው ያላቸው ሕዝባዊ ጥቅም የላቀ መሆኑ ነው።

በአሜሪካ የኮሎራዶ ወንዝን፣ በቱርክ የኤፍራተስ ወንዝን ለመገንባት ገና ከመጀመሪያው ሲታሰብ የነበረው መነሳሳትና የየመንግሥታቱ መሪዎችናሕዝቦች ያደረጉት ጥረት፣ የወሰዱት ኃላፊነት እና ለፍፃሜ በማድረስ ረገድ የተደረገው ርብርብ ለተገኘው ውጤት የላቀ ድርሻ ነበረው። እኛም የአነዚህን አገራት ጥረትና ውጤት ተንተርሰን ታላቁን የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ እንደጅምሩ ከፍፃሜ በማድረስ በኩል ከፍተኛ ኃይልና ጉልበት የሚፈጥርልን በመሆኑ በዚህ ርእስ ጉዳይ በሃሳብ ወደ አሜሪካና ቱርክ እንጓዛለን። በቆይታችን ኮሎራዶንና ኤፍራተስን ከአባይ ወንዝ የግድብ ግንባታ  ሂደት ጋር እያነፃፀርን በርካታ ጉዳዮችን እንዳስሳለን። በዚህ የጉዞ ቅኝት በቅድሚያ ወደ አሜሪካ ተጉዘን በኔቫዳ በረሃ ዘልቀን በሽቅርቅሯ ከተማ ላስቬጋስ ተዝናንተን በአሪዞና እና በኔቫዳ ግዛቶች ውስጥ የሚገኘውንና በኮሎራዳ ወንዝ ላይ የተገነባውን የኹቨር ግድብ  እንቃኛለን። የዚህ ግድብ ፍጻሜን በተመለከተም ያኔ በዘመኑ ከነበረው እድገት አንፃር አሜሪካውያኑ የነበራቸውን ቁርጠኝነትና ጥረት እያደነቅን ግድቡ ፍፃሜ እንዲያገኝ የነበራቸውን ጉጉት በዝርዝር እንናሳለን። በወቅቱ የነበሩት ፕሬዚዳንትና የየግዛቱ ነዋሪዎች የኮሎራዶ ወንዝ ያደርስ የነበረውን ጉዳትና ጥፋት በመታደግ ጥቅም ላይ እንዲውል የወሰዱት እርምጃና አማራጭ፣ የተጓዙበት መንገድና የግንባታው ሂደት ብዙ ውጣ ውረድ እንደነበረው በዚህ ጽሁፍ ተካትቷል። ወዲህ ደግሞ በቱርክ በኤፍራተስ ወንዝ ላይ በከማል አታቱርክ ስም የተሰየመውን የአታቱርክን ግድብ ለመገንባት ሲነሱ ከአካባቢው ጎረቤት አገራት ጋር  የተፈጠረው ውዝግብና ለኢራቅ ተፅዕኖና እና ጫና ሳይንበረከኩ ለውጤት እንዴት እንደበቁ እናያለን።

የእነዚሀን አገራት ጥረትና ውጤታማነት ከእኛ ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ግንባታ ሂደት ጋር እያነፃፃርን እስከአሁን የተጓዝንበትን መንገድና ያጋጠመንን ተግዳሮት እያነሳን ከማስገረም ባለፈ በእውነታው ዙሪያ ይህ ጽሁፍ በርካታ ጉዳዮችን ያነሳል። በዚህ ጉዳይ በተለይም የአሜሪካንን የሁቨር ግድብ እና የቱርክ አታቱርክ ግድብ በሚመለከት በተለያየ ጊዜ በርካታ ምሁራን የገለፁትንና በፊልም የተደገፈ መረጃም ለዚህ ፅሁፍ በግብአትነት በመጠቀም እውነታውን ለማቅረብ ጥረት ተደርጓል። በዚሁ ወደ ዝርዝር ጉዳይ እናምራ።

የአሜሪካ ታላቅነትና ትልቅነት በተለያየ መንገድ መግለጽ ይቻላል የዚህ ጽሑፍ ትኩረት ግን ስለኮሎራዶ ወንዝና ስለሁቨር ግድብ ብቻ ነው። የቱርክ የስልጣኔና የዕድገት ደረጃም ብዙ የተባለለት ቢሆንም በዚህ ጽሁፍ ግን ለኤፍራተስ ወንዝና ስለአታቱርክ ግድብ ብቻ እናነሳለን። ይህን ከእኛ የእድገት ደረጃ ጋር ስናነጻፅረው ደግሞ ዋናው መነሻችን  አገራችን ባላት የቀደመ ታሪክና የሥልጣኔ ደረጃ መሆኑ ሊሰመርበት ይገባል። ‹‹ትልቅ ነበርን ትልቅ እንሆናለን!›› እንዲሉ!! እኛ በዓለም የቀደመ ታሪክ በመጀመሪያው ተርታ እንደነበርንና  ከስልጣኔ ማማ ላይ በመድረስ ታላቅ ሆነን የኖርንበት ዘመን ታሪክ ሆኖ  ሲገለጽ ለዛሬው መነሻ ሆኖን በመታደስ ጉዞ የብልፅግና ዘመንን ለማብሰር አስችሎናል።  የታላቁ ኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ግንባታ መጀመርና ሂደቱሳይቋረጥ ቀጥሎ በመገንባት ላይ መሆኑን የነበረንን ታላቅነት በማጉላት በግድቡ ፍጻሜ የሚኖረው ትርጉም የላቀ ነው። በተለይም በሕዝባዊ መነሳሳት የግድቡን ታላቅነትና ግዙፍነት በሚያረጋግጥ ውጤታማነት‹‹ እንደጀመርን እንጨርሰዋለን!›› በሚል መርህ የተነሳንበትን ዛሬ ደግሞ ግንባታው ከመጋመስ በማለፉ‹‹እንዳጋመስነው እንጨርሰው!›› በማለት በጋራ ልንቀሳቀስ ይገባል እንደ አሜሪካውያኑ የሁቨር ግድብ  እና የቱርክ ኤፍራተስ ወንዝ አታቱርክ ግድብ ፍፃሜ ማግኘት ጋር እኛም ለውጤት የምንበቃበትን ጊዜ ከመናፈቅ ባለፈ እውን እንዲሆን መረባረብ ያስፈልጋል።

እኛ በዓባይ ወንዝ ላይ ከፍተኛ የውሃ ድርሻ እያለን ለዘመናት ሳንጠቀምበት በመፍሰሱና ለጎረቤት አገራት ሲሳይ መሆኑን እያነሳን በግጥም፣ በዜማ፣ በቅኔ ጭምር  የነበረንን ቁጭት በመግለፅ ለዘመናት መኖራችን ብዙ የተባለለት ነው። እኛ በዓባይ ወንዝ የነበረንን ቁጭት ያህል አሜሪካውያኑም ሆኑ ቱርኮቹ በየራሳቸው ወንዞች ተጠቃሚነት ዙሪያ ከተለያዩ መሰናክሎች  ጋር ቁጭት ነበረባቸውበአሜሪካ የኮሎራዶ ወንዝ፣በቱርክ ደግሞ የኤፍራተስወንዝ ለዓመታት ያላንዳች ጥቅም በመፍሰስ ከተማና ገጠሩን በጎርፍ ማጠባቸውን መረጃዎች ያመለክታሉ። እኛ በዓባይ ወንዝ ስንቆጭ እንደኖርን ሁሉ አሜሪካውያንም በኮሎራዶ ወንዝ  ቁጭት ነበረባቸው።  እኛ በአባይ ወንዝ ተጠቃሚ ያለመሆናችን እንዳለ ሆኖ  ወንዙን ለመገደብ ከመነሳታችን በፊት እና ለመገደብ  በመጀመራችን የተለያዩ ውጣ ውረዶችና ተፅዕኖዎች እንዳጋጠመን ይታወቃል። ከእኛ ቀደም ብሎ ደግሞ ቱርካውያን በኤፍራተስ ወንዝ አጠቃቀም ዙሪያ የጎረቤት አገራት በተለይም የኢራቅ ተፅዕኖ ተፈታትኖአቸዋል። አሜሪካውያንም የኮሎራዶን ወንዝ ለመገደብ  ሲነሱ በውሃ የክፍፍል ድርሻ ዙሪያ ክርክሮችና ውዝግቦች አጋጥመዋቸዋል። እነዚህ ውጣ ውረዶችና ተፅዕኖዎች ሁሉም ታልፈው አሜሪካውያን በመሀንዲሶቻቸው ብቃትና አቅም እንደገናም በወቅቱ ፕሬዚዳንት ፕሬዝዳንት ሁቨር የማግባባት ችሎታና ጥረት የኮሎራዶን ወንዝ በመገደብ ለውጤት በቅተዋል። ዛሬ በኮሎራዶ ወንዝ ላይ የሁቨር ግድብ በመገንባቱ  የታየው ለውጥና የአካባቢው ገፅታ ማራኪነት የዚህ ሁሉ ጥረት ውጤት ነው። ቱርክም የኤፍራተስን ወንዝ ገና ለመገንባት ስትነሳ ያጋጠማትን ተፅዕኖዎችና ተግዳሮቶች የተወጣችው በራሷ ጥረት በተለይም በገነባችው ጠንካራ ኢኮኖሚያዊ የበላይነትና በፈረጠመ አቅሟ ነው። እኛም ታላቁን የኢትዮጵያ ህዳሴ ግደብ ለመገንባት ስንነሳ በሚደርሱብን ተፅዕኖዎች እንደማንበረከክ በማረጋገጥ ሲሆን ባለን ቁርጠኝነትና ህዝባዊ ተሳትፎ ወደ ውጤት የማምራታችን ሂደት ከሁለቱ አገራት አንፃር ተመሳሳይነቱ ይጎላል።

በዓለማችን ረጅም በተባለው የዓባይ ወንዝ ላይ ታላቁን የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ለመገንባት ከመወሰናችንና ግንባታው ከመጀመሩ በፊት ከፍተኛ ቁጭት እንደነበረን ቀደም ሲል ተገልፆል። እኛ በዓባይ ወንዝ ለዘመናት የነበረን ቁጭት ተወግዶ ግንባታውን በመጀመር የግንባታው ሂደት መፋጠኑ ኢትዮጵያውያን እንደ አገር በአንድ ላይ ለአንድ ዓላማ የመቆማችንን ለወደፊትም ይህን መንገድ የመከተላችን ዓቢይ ማሳያ እንደሆነ ይታመናል። ሂደቱ ግን ብዙ ውጣ ውረድ ነበረበት። በተለይም የዓባይን ወንዝ ለመገደብ ለግንባታ የሚሆን ገንዘብ በብድርም ሆነ በእርዳታ እንዳናገኝ በርካታ ተጽዕኖዎች እንዳጋጠመን አይካድም። ለእነዚህ ተጽዕኖዎች ሳንበረከክ አባይን ለመገድብ ስንነሳ እና ከግድቡ መጀመር ቀጥሎም ቢሆን ከተፋሰሱ አገራት ጋር በትብብርና በመግባባት መንፈስ ለመስራት ከፍተኛ ጥረት መደረጉ በበጎ ጎኑና በአርአያነቱ ይጠቀሳል። ያጋጠሙንን አንዳንድ መሰናክሎችና ተግዳሮቶች ለመበጣጠስ ከተካሄዱት ፖለቲካዊና፣ ዲፕሎማሲያዊ ጥረቶች ጋር የሕዝባችን ቁርጠኝነት ለውጤታማነታችን የላቀ ድርሻ ነበረው። በተለይም የግብፅ አለመረጋጋትን ተከትሎ የፕሬዚዳንት የሙርሲ ወደ ስልጣን መምጣት እና ከሙርሲ መንግሥት ምስረታ በኋላ በግንባታው መጀመር የተለያዩ ተቃውሞዎች እንደነበሩ ይታወቃል። አንዳንዶቹ በአገራችን ላይ ስጋት በማሳደር ጫና ለመፍጠርም የታለሙ ነበሩ ። በተለይም ‹‹ከግብፅ ውሃ ድርሻ አንድ ጠብታ እንኳን ቢቀር አማራጩ ደም ነው›› በሚለው የሙርሲ ዛቻ በኢትዮጵያ ላይ ጥቃት ለመክፈት የታለመ ውይይት መካሄዱ ይታወሳል። ይህ ወቅት በአካባቢው ውጥረት ቀስቅሶ እንደነበር አይካድም። ከዚህ በተጨማሪ የቱርክ ባለሥልጣናት በአንድ ወቅት ኢትዮጵያን ሲጎበኙ ተመሳሳይ ነገር ተንፀባርቋል። ይህም በቱርክ፣ በሶርያና ኢራቅ መካከል በኤፍራተስ ወንዝ መገንባት ዙሪያ የነበረውን ውዝግባና የአካባቢውን አገሮች የውሃ ፖለቲካ በመንተራስ  ይህንንም  ወደ ምስራቅ አፍሪካ በመሳብ በታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ግንባታ ሂደት ላይ ጫና እና ተፅዕኖ ለመፍጠር  የተሞከረበት ነው። በዚህ ረገድ እ.ኤ.አ. ፌብሪዋሪ 2014 ዓ.ም.  የግብፅ የውሃና የመስኖ ሚኒስቴር የነበሩት መሐመድ አብዱል ሙታሊብ የኢትዮጵያን ታላቁ ህዳሴ ግድብ መገንባት በመቃወም ከቱርክ የኤፍራጠስ ወንዝ መገንባት ጋር በማያያዝ የገለጡት ጉዳይ እንዲህ ይጠቀሳል፡ ‹‹ቱርክ የአታቱርክ ኃይል ማመንጫ ግድብን በገነባችበት ወቅት የሶርያን የኢራቅን ሕዝቦች በውሃ ጥም አሰቃይታለች፣ ዓለም ዓቀፉን ስምምነት ጥሳለች›› ካሉ በኋላ ‹‹አሁን አጠንክሬ ማለት የምፈልገው ግብፅ፡- ሶርያንና ኢራቅን አይደለችም። ኢትዮጵያም ቱርክ አይደለችም›› በማለት ፀብ አጫሪ ንግግር አድርገዋል። ይህ ከመሆኑ በፊት ግን ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ግንባታ የተጀመረበት ወቅት በግብፅ ከተቀጣጠለው የአረብ አብዮት ጋር የተገጣጠመ በመሆኑ በወቅቱ በግብፅ በኩል በግንባታው መጀመር ዙሪያ የተሰነዘረ ተቃውሞና ተጽዕኖ እንዳልነበር ይታወሳል። በግብፅ የሙርሲ ሥልጣን መያዝ ጋር የነበሩ አለመግባባቶችም የሙርሲ ከሥልጣን መወገድ ተከትሎ የተሻለ መግባባት ላይ ተደርሷል። በዚህም የነበሩት በርካታ መሰናክሎችና ተግዳሮቶች ታልፈው በመንግሥት ዲፕሎማሲያዊ ጥረትና በሕዝቡ የላቀ ተሳትፎ እንደገናም በታችኞቹ አገራት የትብብር መንፈስ ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ግንባታ ለሰከንድ ሳይቋረጥ በመገንባት ላይ ይገኛል። የአሜሪካው የኮሎራዶ ወንዝ ግንባታ እና የቱርክ አታቱርክ ወንዝ መገንባት በበጎ መልኩ ተሞክሮና ትምህርት የሚገኝበት በመሆኑ ከዚህ ተነስተን ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ፍፃሜ በሚያገኝበትናለአገልግሎት በቅቶ ለማየት እኛ ከእነሱ ምን እንማራለን? በሚል መነሻ የሁለቱን አገራት ተሞክሮ በዝርዝር መመልከት ያስፈልጋል በቅድሚያ ከቱርክ እንነሳ።

ቱርክ የተፈጥሮ በረከት የሆናትን  የኤፍራጠስ ወንዝ ለመጠቀም ስትነሳ በሁለቱ የግርጌ አገራት ሶርያ እና ኢራቅ ተፅዕኖ እንዳጋጠማት መረጃዎች ይገልጻሉ። በተለይም የወንዙን አጠቃቀም በተመለከተ ስምምነት ባለመኖሩ ስምምነት እንዲኖር በዘመኑ ልዕለ ኃያል አገር ኢራቅ ከፍተኛ ግፊት ደርሶባታል። በዚህም የኤፍራተስ ወንዝ ምንጭና መነሻ የሆነችው ቱርክ  የቀድሞዋን ኃያል ሀገር ኢራቅ ሳታማክር የወንዙን አቅጣጫ እንዳትቀይር ተገዳ ነበር። በዚህም ተፅዕኖ ደርሶባታል። እ.ኤ.አ. በ1946 ዓ.ም. በዘመኑ ኃያል አገር ኢራቅ ግፊት በወንዙ አጠቃቀም ዙሪያ ስምምነት ሲደረግ ቱርክ በበኩሏ የተፈጥሮ በረከት የሆነውን የኤፍራተስ ወንዝ ወደ ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ለመቀየር ወደ ኋላ አላለችም። በዚህም የአታቱርክ ግድብ በመገንባት ለመጠቀም የኤፍራተስን ፍስት ማቆም ስለነበረባት የወንዙን ፍሰት ከማቆሟ አንድ ዓመት ቀድማ እቅዷን ለሶርያ እና ለኢራቅ ዘርዝራ አሳውቃለች። ይህ ሁሉ ሆኖ ግን ድርጊቷ በሁለቱ የግርጌ አገራት እንደ ድፍረት ተቆጠረ።

በዚህ መሰረት የኢራቅ ተፅዕኖ በወቅቱ በነበራት ወታደራዊ የበላይነት ሳብያ ተፅኖዋ  ለዓመታት ቢዘልቅም ቱርክ ግን ግደቡን ትኩረት ሰጥታ ከመገንባት ወደ ኋላ አላለችም። እቅዷም እንደማይቀለበስ ከማሳወቅ ባሻገር የኢኮኖሚና የፖለቲካ አቅሟ እየተቀየር እና እየተጠናከረ በመምጣቱ የአካባቢው የኃይል ሚዛንና የፖለቲካ ተፅዕኖ መለወጥ ቱርክን አፈረጠማት። ግድቡንም መገንባት በመጀመር ገፋችበት። በዚህም ሂደቱን ከመቃወም እና ከማውገዝ ባለፈ የደረሰባት አስገዳጅ እርምጃና ተፅዕኖ አልታየም። የግድቡ ፕሮጅክት ተጀምሮ በመጠናከሩም ቱርክ የበለጠ አቋሟ እየበረታ መጣና ከፍፃሜ በማድረስ ለውጤት በቃች። የዚህ የግድብ ፕሮጀክት ፍፃሜ ማግኘትም የቱርክን የኢንጅነሪንግ አቅም ያንፀባረቀ እንደሆነ ተነግሮለታል። ገና ፕሮጀክቱ ሲጀመር 13 የመስኖ ልማቶች እንደሚኖረው ተወጥኖ ነበር። በመጨረሻ ግን ይህ ሁሉ ተቀይሮ 22 ግድቦችንና 19 የኃይል ማመንጫዎችን በማካተት እንደተጠናቀቀ መረጃዎች ይገልፃሉ። በዚህ መሰረት ከተገነቡት የኃይል ማመንጫዎች መካከል አታቱርክ የተሰኘው የኃይል ማመንጫ  ግድብ ግንባታ የተጠናቀቀው እ.ኤ.አ. በ1990 ነው። የአታቱርክ ኃይል ማመንጫሥራ ለመጀመር ግደቡ በውሃ መሙላት በመጠየቁ ምክንያት የኤፍራተስ ወንዝ ለአንድ ወር ያህል እንዳይፈስ ተገድቧል። ይህ የቱርክ ውሳኔና እርምጃ በተለይም ወንዙን ማገዷ ግድቡን በመገንባት ለውጤት ከመብቃቷ በፊት በመሆኑ በሁለቱ አገሮች ዘንድ ቅሬታ በማሳደሩ ተቃውሞና ተፅዕኖ አጋጥሟታል። በተለይም የአካባቢው የውሃ ፖለቲካና ተፅዕኖ ቢኖርም እንኳ ቱርክን አላንበረከካትም። እሷም በቆራጥነት ግድቡን ለማጠናቀቅም በቅታለች።

የኤፍራተስ ወንዝ ዓመታዊ የውሃ መጠን 32 ቢሊዮን ሜትር ኪዩቢክ ሲሆን የዚህ ወንዝ የውሃ መጠን ዘጠና በመቶ ድርሻ የሚገኘው ደግሞ ከቱርክ ነው። ወንዙ ከቱርክ ተነስቶ የያዘውን ይዞ ወደ ሶርያ ግዛት ይዘልቃል፡ ይህ የኤፍራተስ ወንዝ ታሪካዊና እንደ እትብት ቱርክን ከሶርያ እና ከኢራቅ ጋር ያገናኘ የተፈጥሮ ገፀ በረከት እንደሆነም ይነገርለታል። የኤፍራተስ ወንዝ የውሃ ድርሻ በአብዛኛው ከቱርክ መሆኑ እና የዚህ ወንዝ ፍሰት በማቆም ወደ ግንባታ የገባችበት ሂደት ማንም ምንም ሳይበግራት ለውጤት የመብቃቷ እውነት ከአገራችን ጋር ተመሳሳይነት አለው። በተለይም ኢትዮጵያ በዓባይ ወንዝ ላይ ያላት የውሃ መጠን እና ድርሻ ከ 86 በመቶ በላይ መሆኑ እና ግድቡን ለመገንባት ስትነሳ የነበረው ተፅዕኖ እና ጫና በአብዛኛው ከቱርክ ጋር ያመሳስላታል።

በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ታላቁን የህዳሴ ግድብ በመገንባት ሂደት እና ግንባታው ከተጀመረ አንድ ዓመት በኋላ ለግንባታው ስኬት ሲባል የአባይ ወንዝ ተፈጥሮዊ የፍሰት መስመር አቅጣጫ እንዲቀየር መደረጉ  በግብፅ የሙርሲ አስተዳደርና በግብፅ ተቃዋሚ ፓርቲዎች ዘንድ ቁጣን ከመቀስቀሱም በላይ በኢትዮጵያ ላይ ተዕዕኖ ለመፍጠርም ተሞክሯል። ቱርክ በወቅቱ ለኢራቅ ተፅዕኖ ሳትበገር ለውጤት እንደበቃች ሁሉ እኛም በዓባይ ተፋሰስ ውስጥ የግብፅ የበላይነት ለዘመናት ፀንቶ የቆየበትን ሂደት በመበጠስ በዓባይ ወንዝ ግድብ መገንባት መጀመራችንን የመተባበር መንፈስ በመምጣቱ ብቻ ሳይሆን  እኛም እንደ ሀገር የራሳችንን አቅም በመገንባት የተሻለ የእድገት ደረጃ የመድረሳችን ውጤት መሆኑን መገንዘብ ይቻላል። ከዚህ አንፃር ግድቡን ለፍፃሜ የማድረሱን ጥረት በማጠናከር ረገድ ከቱርክ መማር ያስፈልጋል። ገና ግድቡን መገንባት ስንጀምር ‹‹እንደጀመርነው እንጨርሰዋለን››የማለታችንም ቁርጠኝነትም በተግባር እንደሚረጋገጥ ማንም አይክደውም። አሁን ደግሞ የግድቡ ግንባታ ተጋምሷል። ‹‹እንዳጋመስነው እንጨርሰዋለን!››በሚለው መርህ ወደ ፍፃሜው ማምራት ግድ ይላል።

‹‹ምንና ምን ናቸው?›› ያስባለን ሌላው ጉዳይ ደግሞ የአሜሪካውያኑ የኮሎራዶ ወንዝ ነው። የኮሎራዶ ወንዝ በርካታ የአሜሪካን ግዛቶች የሚያካልል ትልቅ ወንዝ  ነው። ይህ ወንዝ እንዲገደብ ሲወሰን የፍሰቱን መስመርና አቅጣጫ መቀየር ግድ ነበር። በዚህም የተነሳ በውሃ ክፍፍሉ ድርሻ ዙሪያ ከየግዛቶቹ ክርክሮችና ውዝግቦች ተፈጥረዋል። በእነዚህ አለመግባባቶች እና ክርክሮች የተነሳ ውዝግቡ በመካረሩ የግድቡ ግንባታ ‹‹ሕልም ሆኖ ይቀራል›› እስከ መባል ደርሶ ነበር። እኛ ታላቁን የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ለመገንባት ቁርጠኛ አቋም ከመውሰዳችን በፊት የነበርንበት ሁኔታ በተለይም በአባይ ወንዝ አጠቃቀም ዙሪያ የገባንበትን ያህል ችግርና ፈተና ያህል አሜሪካውያን ባያጋጥማቸውም በኮሎራዶ ወንዝ በመገንባት ጉዳይ የተነሳ እ.ኤ.አ. 1923 ዓ.ም ከባድ ቀውስና ጭንቀት ውስጥ እንደነበሩመረጃዎች ያስረዳሉ፡፤ የኮሎራዶ ወንዝ ለአሜሪካውያን ከአፍንጫቸው ስር እየተገማሸረና እየተንፏለለ መፍሰሱ ሳያንስ በየዓመቱ ከተማን ከገጠር ሳይለይ በጎርፍ በማጥለቅለቅ ጉዳት ያደርስባቸው እንደነበር ይታወቃል። እኛ ለዘመናት በአባይ ወንዝ ስንቆጭ እንደኖርን ሁሉ አሜሪካውያን በኮሎራዶ ወንዝ ባለመጠቀማቸው መቆጨታቸው ለዘመናት ዘልቋል።

የአባይ ወንዝ ከጎጃም አካባቢ ተነስቶ በጣና ሀይቅ ላይ በመንፈላሰስ ሀይቁን መሀል ለመሀል ሰንጥቆ በረሃማውን የአባይ ተፋሰስ ተከትሎ በተራሮች ግራና ቀኝ የራሱን ሸለቆ በመፍጠር በቤኒሻንጉል ጉሙዝ በኩል የባምቡዴን ተራራ ግራና ቀኝ በመክፈል በረሀማውን አካባቢ አልፎ አፈራችንን ተሸክሞ ወደ ሱዳን ያመራል።  በተመሳሳይ መልኩ የቱርክ ኤፍራጠስ ወንዝ ከቱርክ ተነስቶ ወደ ሶርያና ኢራቅ እንደሚያመራና የአሜሪካው ኮሎራዶ ወንዝም አሪዞናን ከወዲህ ማዶ የኔቫን በረሃን ወዲያ ማዶ ሰንጥቆ በሸለቆማ ቦታዎች በማለፍ በርካታ ግዛቶችን እያቆራረጠ ያለ አንዳች ጥቅም ለዓመታት ሲፈስ ነበር። አሜሪካውያን ይህንን ወንዝ ለመገደብ ሲነሱ በግንባታው ሂደት የነበረው ውጣ ውረድና ፈተና ይታወሳል። ግንባታው በአሜሪካውያኑ መሀንዲሶች ብቃትና ችሎታ ለውጤት ቢበቃም በግንባታው ሂደት ግንባታው በሚካሄድበት የኔቫዳ በረሃ አካባቢ እነዚህ መሀንዲሶችና ሠራተኞቻቸው ሥራው አሳርና ፍዳ እንዳስቆጠረባቸው በተለይም በዘመኑ ከነበረው ቴክኖሎጂና ከበረሀማው አካባቢ አለመመቸት ጋር መሀንዲሶቹና ሠራተኞቹ ብዙ ውጣ ውረድ እንዳጋጠማቸው መረጃዎች ያስረዳሉ። ይህንን እውነታ አሁን ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ከሚገነባበት የቤኒሻንጉል ጉሙዝ  ክልል  ጉባ አካባቢ ጋር በማነፃፀር ማየት ይቻላል። የኔቫዳ በረሃ የሙቀት መጠን የእኛ ህዳሴ ግድብ ከሚገነባበት አካባቢ ጋር ተመሳሳይ የሙቀት መጠን እንዳለው ልብ በሉ። የኮሎራዶ ወንዝ ሲገነባ የነበረው ሙቀት ለግዙፉ የኮንክሪት ሥራ ፍፁም የማይመች እንደነበረና ይህም ሆኖ የአሜሪካ መሀንዲሶች ይህን ችግር ለመወጣት ጥረት አድርገው ለውጤት መብቃት የቻሉት እንዲሁ በቀላሉ አይደለም። በወቅቱ ከነበረው ስልጣኔና ቴክኖሎጂ አንፃር አሜሪካውያን በሰው ልጆች ታሪክ ታላቁን የሁቨር ግድብ በመገንባት እውቀትና ችሎታቸውን በመጠቀም ያደረጉት ጥረት ያጋጠማቸውን ችግርና ፈተና በሚገባ መውጣት አስችሏቸዋል። ይህም የዓላማ ቁርጠኝነት ካለ የማይቻል ነገር እንደማይኖር የአሜሪካውያን ተሞክሮ ጥሩ ማሳያ ነው። እኛ ደግሞ ዘመኑ ባፈራው ቴክኖሎጂ ተጠቅመን በሕዝባችን ጥረትና ተሳትፎ ለውጤት እንደምንበቃ በግንባታው ሂደት ከታየው ቁርጠኝነት ማረጋገጥ ይቻላል።

በመገንባት ላይ የሚገኘው ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ  የኮንክሪት ሥራ ያኔ አሜሪካውያን በኮሎራዶ ወንዝ ላይ ከነበረው የኮንክሪት ሥራ ጋር ሲነጻፀር የነበረው አስቸጋሪነትና ውጣ ውረድ እንደአሁኑ ቀላል የሚባል  አልነበረም። የኮሎራዶ ወንዝ ሲገነባ በግድቡ ግራናቀኝ ፊትና ኃላ፣ ላይና ታች በመድፈን የሚገነባው የኮንክሪት ተራራን ያኔ ለማቀዝቀዝ ምንም እድል አልነበረም። አስቸጋሪነቱ ያን ያህል ሲሆን ኮንከሪቱ እስከሚቀዘቅዝ እንጠብቅ ሲባል ኖሮ ግንባታው ዓመታትን እንደሚፈጅ ተገምቶ ነበር። ለዚህ ችግር የመሀንዲሶቹ ብቃትና ችሎታ አፋጣኝ መፍትሔ በማስገኘት ችግሩን መፍታት ተችሏል። አሁን የእኛ ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ሲገነባ  የኮንክሪት ሥራው በፍጥነት እንዲቀዘቅዝ ቴክኖሎጂው ምቹ ሁኔታ በመፍጠሩ በረዶ በማፍሰስ የግንባታውን ሂደት ማፋጠን ተችሏል። በኮሎራዶ ወንዝ ላይ የተገነባው የሁቨር ግድብ ሲገነባ ግን እንደዛሬው በረዶ ማምረቻ ማሽን በቀላሉ አልነበረም። በመሆኑም መሀንዲሶቹ ውሃ በመጠቀም ኮንክሪቱን የሚያቀዘቅዙበት መላ ዘይደዋል። በዚህ ዘዴ ስራው ሳይጓተት ቀጥሎ ሰባት ዓመት ይፈጃል የተባለው ግንባታ ከታቀደለት ጊዜ ቀደም ብሎ በአምስት ዓመታት ጊዜ ውስጥ ተጠናቆ ለአገልግሎት ማብቃት ተችሏል። በዚህ ረገድ የኮሎራዶ ወንዝ የግንባታ ሂደት ለእኛ ትምህርት በመሆኑ መነሳሳት እንደሚፈጥርልን አይካድም። የግንባታው አጀማመርና ሂደትም ለውጤቱ መገኘት ዋናው ጉዳይ በመሆኑ ይህንን በዝርዝር ማየት ያስፈልጋል።

አሜሪካውያን  የኮሎራዶን ወንዝ ለመገደብ መጀመሪያ ሲነሱ በውሃው ክፍፍል ድርሻ ዙሪያ ክርክርና ውዝግብ ቢያጋጥማቸውም ይህን ችግር በሰለጠነ መንገድ ለመፍታት ውይይትና ድርድር አካሂደዋል። ለዚህም በወቅቱ የነበሩት የአሜሪካ 31ኛው ፕሬዚዳንት ሁቨር የነበራቸው ድርሻ የላቀ መሆኑ በታሪክ ተጠቅሷል። ፕሬዚዳንቱ ከየግዛቱ አስተዳዳሪዎችና ባለሥልጣናት ጋር በመገናኘት ባካሄዱት ውይይት ሚዛናዊ የውሃ ክፍፍል እንዲኖርና ከስምምነት ላይ እንዲደርስ ያለሳለሰ ጥረት አድርገው ተሳክቶላቸዋል። ፕሬዚዳንት ሁቨር ከፖለቲከኝነታቸው በተጨማሪ መሀንዲስም ነበሩ። ወግ አጥባቂ ቢሆኑም ደግ ሰው መሆናቸውምይነገራላቸዋል። የታታሪነታቸውን ያህል አሳ በማጥመድ መዝናናትን ይወዳሉ። ከሁሉም በላይ ደግሞ ‹‹የሰው ልጅ በአካባቢው የሚገኝ ተፈጥሮአዊ ነገሮችን ወደ መልካምና ጠቃሚ ነገር የመለወጥ ችሎታአለው›› የሚል ጠንካራ እምነትና ራዕይ የያዙ ሰው በመሆናቸው ግድቡ ተገንብቶ ለውጤት እንዲደርስ ብዙ ሰርተዋል።

በኮሎራዶ ወንዝ ላይ ግድብ ለመገንባት በወንዙ አካባቢ የሚገኙ ተራሮችን በድማሚት በመናድ የወንዙን አቅጣጫ ለማስቀየር የተደረገው ጥረትና ትግል ከፍተኛ ውጣ ውረድ የነበረበት ሲሆን የተራራቁትን ተራሮች በሸለቆ በማገናኘት በትኩረት መስራት ግድ ነበር። ሁሉም ችግሮችና ውጣ ውረዶች ታልፈው ግንባታው ተጠናቆ ለአገልግሎት እንዲበቃ በማድረግ ረገድ የፕሬዚዳንቱ ሚና የላቀ መሆኑን መረጃዎች ያመላክታሉ። አሜሪካ በ1930ዎቹ ሁቨር ግድብን (Hoover Dam) ሳትገነባ ሕዝቦቿና መንግስት ወጭውን በወቅቱ መሸፈን ስላቃታቸው የኩባንያዎችን ገንዘብ ለመጠቀም ተገዳለች። ምክንያቱም አሜሪካ በታላቅ የኤኮኖሚ ቀውስ ውስጥ በነበረችበት በ1930ዎቹ የሁቨር ግድብን ስትሰራ ወጭውን መሸፈን ስላልቻለች የስድስት ኩባንያዎች አክስዮን የነበረውንና የግንባታውን ጨረታ ያሸነፈውን ተቋም ገንዘብ መጠቀም ነበረባት። በአሜሪካ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ በመንግስትና በሕዝብ ትብብር በተገነባውና በወቅቱ በታላቅነቱ በዓለም ቁጥር አንድ በነበረው በዚህ ግድብ 21 ሺህ ሠራተኞች የተሳተፉ ሲሆን፣ በግንባታው ሥራ ላይ እያሉ ከአንድ መቶ በላይ ሠራተኞች ህይወት አልፏል።

የአሪዞና እና የኔቫዳ ግዛት ነዋሪዎች የኮሎራዶ ወንዝ ተገንብቶ እስከሚበቃ ተስፋ ሰንቀው ፍፃሜውን ለማየት እጅግ በጣም ጉጉት ነበራቸው። ልክ እኛ አሁን ለታላቁ የአትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ፍፃሜ እንዲያገኙ በጉጉት እንደምንጠብቅ ሁሉ ያኔ የአሪዞና እና የኔቫዳ ግዛት ነዋሪዎች የነበራቸው ተስፋ ለውጤት መብቃቱን በማየታቸው ደስታቸው ወሰን አልነበረውም።

ግድቡ ሲጠናቀቅ በወቅቱ በነበረው ስሌት ግድቡን ለመስራት የፈሰሰው ሲሚንቶና ኮንክሪት 4674 ኪ.ሜትር የሚደርስ ደረጃውን የጠበቀ ሰፊ የአስፋልት መንገድ ሊሰራ እንደሚችል ይገመታል። ይህም እስከ ደቡብ አፍሪካ የሚዘልቅ የአስፋልት መንገድ ማለት ነው። ለዚህ ግድብ ያኔ የወጣው ገንዘብ 49 ሚሊዮን ዶላር ሲሆን በግንባታው ሥራ ወደ 21,000 አሜሪካውያን ሰራተኞች ተሳትፈዋል። ያ በጎርፍ እያጥለቀለቀ መከራ ሲያደርስ የነበረው የኮሎራዶ ወንዝ ዛሬ ለሚሊዮኖች የመጠጥና የመስኖ ውሃ አስተማማኝ ምንጭ ከመሆኑም በተጨማሪም የኤሌክትሪክና የብርሃን መፍለቂያ በመሆን የላቀ አገልግሎት በማበርከት ላይ ይገኛል። በግድቡ ምክንያት የተፈጠረውንና እንደ አገር የሚሰፋው ሰው ሰራሽ ሀይቅ በዓለም የመጀመሪያ ትልቅ ሰው ሰራሽ ሀይቅ በመባል በዝነኛነቱ ለመታወቅ በቅቷል። የኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጫ ጣቢያዎቹ የሚገኙት ከግድቡ ስር መሬት ውስጥ በጥልቅ ቦታ ስለሆነ በሊፍት ወደታች ቁልቁል ብዙ ርቀት መግባት ግድ ይላል። አሁን በኔቫዳ በረሃ ላይ ጉብ ካለችው ሽቅርቅሯ የላስቬጋስ ከተማ ወደ አሪዞና በሚወስደው ምቹ መንገድ እንደተጓዝን ከፊት ለፊት ከዓይናችን ጋር የሚጋጨው ተራራና ገደል የሚመስለው ነገር ድንጋይም፣ ተራራም፣ ገደልም ሳይሆን የሁቨር ግድብና ድልድይ መሆኑን ልብ እንላለን። ይህ የኮሎራዶ ወንዝ ግድብ (ሁቨርዳም) በአሪዞና ግዛት የፊኒክስ ከተማንና የኔቫዳ ግዛት ላስቬጋስን የሚያገናኝ ሰማይ ጠቀስ ድልድይ በመሆኑ በየዕለቱ በርካቶች ይጎበኙታል። ያ የኔቫዳ በረሀማነት ተለውጦ ዛሬ አዲስ ሕይወት እየታየበት ነዋሪዎቹ በተሻለ አኗኗር ህይወታቸውን እየመሩ ይገኛሉ። አሜሪካውያን የኮሎራዶ ወንዝ ግድብ በመገንባት እንደጀመሩት በመጨረስ የላቀ ተጠቃሚ ሆነዋል። አካባቢውም ተመራጭ ሆኗል። የሁቨር ግድብ በተፈጥሮ የታደለ አካባቢ በመሆኑ ዛሬ በቱሪስት መዳረሻነቱና በመዝናኛነቱ በሁሉም ዘንድ ተመራጭ ሆኗል። ከዚህ ስንነሳ  እኛም በራሳችን  አቅምና ያላሰለሰ ጥረት ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ፍፃሜ እንዲያገኝ ተስፋችን ይበረታል። የኮሎራዶ ወንዝ አሜሪካውያንን የታደገውን ያህል የእኛ አባይ ወንዝም በተሻለ ውጤታማነት እንደሚታደገንና እንደ አሜሪካውያኑ የምንደሰትበት ጊዜ እሩቅ እንደማይሆን እንገምታለን። የህዳሴው ግድብ ሲጠናቀቅ ውሃው ወደ ኋላ የሚተኛበት ቦታም ሰው ሰራሽ ሀይቅ በመፍጠር ከሚኖረው ኤኮኖሚያዊ  ጠቀሜታ ባሻገር በቱሪስት መስህብነቱ የበርካቶች መስህብ እንደሚሆን አያጠራጥረም። በኮሎራዶ ወንዝ ግድብ እንዲገነባ ዋናውን ሚና የተጫወቱትና የመሠረተ ድንጋይ በማስቀመጥ ግንባታውን ያስጀመሩት ፕሬዚዳንት ኸርበርት ሁቨር ግድቡ ሲጠናቀቅ የስልጣን ዘመናቸው በምርጫ በመጠናቀቁ ግድቡን መርቀው የከፈቱት 32ኛው የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ፍራንክሊን ፉዝቬልት  ናቸው።

ታላቁ የሁቨርት ግድብ አስተማማኝ የኤሌክትሪክ የውሃ ምንጭ ከመሆን አልፎ ለበርሃማው አካባቢ አዲስ ህይወት የሚሰጥ ሰው ሰራሽ ሀይቅ ለመፍጠር የበቃውን ግድብ ፕሬዚዳንት ፍራንክሊን ሩዝቬልት መርቀው የከፈቱት እ.ኤ.አ.መስከረም 30 ቀን 1935 ዓ.ም.ነበር። መርቀው ሲከፍቱት ‹‹ቦልደር ዳም›› የሚል ስያሜ ነበረው።  ይህን ስያሜ ‹‹ሁቨርዳም›› በሚል እንዲጠራ የአሜሪካን ኮንግረስ እ.ኤ.አ. በ1947 ዓ.ም.  ወሰነ። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ስያሜው ‹‹ሁቨር ዳም›› በሚል መጠራት ጀመረ።  የሁቨርት ግድብ ካለው ፋይዳ እና የአሁኑ ገፅታ አንፃር ለእኛ ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ግንባታ የሚያበረክተው ከፍተኛ ተሞክሮ አለው። ይህን የአሜሪካውያን ጠንካራ ቁርጠኝነት ከዛሬ ዘጠና ዓመት በፊት ከነበሩበት የዕድገትና የኑሮ ደረጃ አንፃር በማገናዘብ በጎ ተሞክሮውን መውሰድ ያስፈልጋል።

በአሁኑ ሰዓት ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ የሚገኝበት ደረጃ አበረታች ከመሆኑ በተጨማሪ የግንባታው ሂደት በመፋጠን ላይ ይገኛል። ሁሉም የአገራችን ሕዝቦች ዓይንና ጆሮ ወደ ቤኒሻንጉል ጉሙዝ ጉባወረዳ ባምቡዴ ተራራ አካባቢ ከዘለቀ ቆይቷል። መላ ሕዝባችንን በተሳትፎው እንደጀመረው ለመጨረስ በተለያዩ መንገዶች ድጋፉን በማጠናከር ሕዝቡ የድርሻውን እየተወጣ ይገኛል። ይህ የባንዲራ ፕሮጀክት ፍፃሜው ሩቅ እንደማይሆን ሁሉ ያንን ለማየት የማይጓጓ የለም። ግድቡ ሲጠናቀቅም አካባቢው የሚኖረው ገፅታና ማራኪነት ከወዲሁ ተስፋ ሰጭ ከመሆኑ በተጨማሪ በተለያዩ ዘርፎችም ለበርካታ ዜጎች የሰራ እድል እንደሚፈጥር ይጠበቃል። በአካባቢው በግድቡ ምክንያት በሚፈጠረው ኃይቅ ለአሳ እርባታና ለከፍተኛ የምርምር ስራ አመቺ መሆኑና በተፈጥሮ ለበርካታ ተመራማሪዎች የምርምር ማዕከል እንደሚሆን መታሰቡ የግድቡ ጠቀሜታ የላቀ እንደሚሆን ነው። እኛም እንደ ላስቬጋስና እንደኔቫዳው ሁቨር ግድብ ተስፋችን እውን ሆኖ በታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ፍጻሜ የተሻለች ኢትዮጵያን የምናይበት ጊዜ ሩቅ አይሆንም። በእርግጥም ገና ከመነሻው ‹‹እንደጀመርነው እንጨርሰዋለን››። የማለታችን ያህል አሁን ደግሞ ‹‹እንዳጋመስነው እንጨርሰዋለን›› የሚለው እውነታ ቅርባችን ነው።

ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ሙሉ ለሙሉ ሲጠናቀቅ ከፍታው 145 ሜትር፣ የጎኑ ርዝመት 1.8 ከ.ሜ. ሲደርስ የሚከማቸው የውሃ መጠን የጣና ሀይቅን ሁለት እጥፍ ይሆናል። ግድቡ ሲጠናቀቅ 1ሺ 680 ስኩየር ኪ.ሜ.የሚሸፍን ወደ 74 ቢሊዮን ኪዮቢክ ሜትር የውሃ መጠን ይኖረዋል። ከግድቡ ወደ ኋላ ሜዳማ ስፍራውን አልፎ በርቀት የሚታዩት አነስተኛ ተራራማ ስፍራዎች ጭምር ወደ 246 ኪ.ሜ.ወደ ኋላ በሚሞላ የውሃ ሀይቅ ተሞልተው ደሴት ይሆናሉ በግድቡ ምክንያት የሚፈጠረው ሰው ሰራሽ ሀይቅ ከፍተኛ የዓሳ ሀብት የሚመረትበት ከመሆኑ በተጨማሪ ለአካባቢው ስነምሀዳር ጠቀሜታ ያላቸው ሌሎች በየብስና ውሃ ነዋሪ የሆኑ እንስሳት እፅዋትና አእዋፍ መኖሪያም ይሆናል። እንዲሁም በመዝናኛነቱና ለሳይንሳዊ የምርምር ሥራ ከፍተኛ አገልግሎት እንደሚኖረው ይጠበቃል። በዚህም አካባቢው የቱሪስት መዳረሻ ሊሆን እንደሚችል ተረጋግጧል። ግድቡ ሲጠናቀቅ ከ6450 ሜጋዋት ከፍተኛ ኃይድሮ ኤሌክትሪክ ለማመንጨት የሚያስችለው ይህ ግዙፍ ፕሮጀክት ከአፍሪካ አንደኛ ከዓለም ደግሞ በተመሳሳይ መልኩ ከተገነቡት ፕሮጀክቶች መካከል ሰባተኛ እንደሚሆን ይገመታል።

የታሪክ ወንጌል

Wednesday, 08 March 2017 12:07

 

በአሜን ተፈሪ

 

ባለፈው ዓመት ህዝባዊ ቁጣ አይተናል። ህዝባዊ ቁጣ ከድህነት ጋር ይያያዛል። ድህነት ደግሞ ከፖለቲካ መዋቅር ችግር ጋር የተያያዘ ነው። በመሆኑም ከድህነት ለመላቀቅ ፖለቲካዊ መዋቅር እንዲሻሻል ማድረግ ያስፈልጋል። ፖለቲካዊ መዋቅርን ለማሻሻል ደግሞ ሰፊ ህዝባዊ ንቅናቄ አስፈላጊ ነው። ግን ሁሉም ህዝባዊ ንቅናቄዎች የህዝብን ህይወት የማሻሻል ውጤት ፈጥረው አይጠናቀቁም። በመጀመሪያ፤ የአንድን ህብረተሰብ አደረጃጀት የሚቀይር የለውጥ እንቅስቃሴ ሲደረግ፤ ለውጥ ፈላጊዎች እና ነባሩ እንዲቀጥል የሚፈልጉ ኃይሎች መኖራቸው የታወቀ ነው። የፖለቲካ ሥልጣኑን የያዙት እና የስርዓቱ ተጠቃሚ የሆኑት ወገኖች ለውጡን በመቃወም ይነሳሉ።
የሁሉንም የህብረተሰብ የለውጥ ሒደት የመመልከት ዕድል ያለው ታሪክ፤ እንደ ክርስቶስ በአጭር ቁመት - በጠባብ ደረት ተወስኖ በመካከላችን እየተመላለሰ ‹‹ህብረተሰባዊ ወንጌል›› (Social Gospel-ይህ ቃል ሌላ ፍቺ እንዳለው አውቃለሁ) ሊሰብክ እና ሊያስተምረን ቢመጣ፤ ‹‹ከኦሪት ዘፍጥረት›› እየጠቀሰ የሚነግረን፤ ህብረተሰብ ለውጥ ፈሪ መሆኑን ነው። በለውጥ ፈላጊው ሰፊ ህዝብ እና የፖለቲካ-ኢኮኖሚውን መዋቅር በፍላጎታቸው አምሳል ቀርጸው፤ ከመንበረ-ሥልጣን ተቀምጠው፤ በትረ-ሙሴን ጨብጠው፤ የሆነ ስርዓት አስፍነው ህዝብ በሚገዙ ወይም በሚያስተዳድሩ ልሂቃን በኩልም ሆነ በለውጥ ፈላጊ ህብረተሰብ ወገን በተደጋጋሚ የሚፈጸም የጅል ስህተት መኖሩን ይነግረን ነበር።


ህብረተሰባዊ ለውጥ ማምጣት ቀላል ነገር አይደለም። አሁን እንደቀላል ሊታዩ የሚችሉ፤ እንኳን በዕድሜ የበሰለ፤ በቀለም የተጠመቀ ሙሉ ሰው ቀርቶ፤ አፍ የፈቱ ህጻናት ጭምር የሚያውቁትን ነገር (ለምሣሌ መንግስት በህዝብ ምርጫ ሊቋቋም እንደሚችል ማሰብ) ለመረዳት እና ለመቀበል የማይቻልበት ዘመን አሳልፈናል። “ንጉሡ ከወረዱ ፀሐይ ትጠልቃለች” ሲሉ አምነን ተቀብለናል።


የአሁኑን ህገ መንግስታዊ ስርዓት ከማግኘታችን በፊት እንደአገር ተደጋጋሚ ስህተት ሰርተናል። ታሪክ በወንጌል ከሚነግረን እውነቶች መካከል ‹‹ህዝብ እና ገዢዎች ደጋግመው ካልተሳሳቱ በስተቀር የታሪክን ትምህርት አይረዱትም›› የሚል ቃል አንዱ ነው። ስለዚህ ሁሌም በለውጥ ፈላጊ ኃይል/ኃይሎች እና ነባሩ ስርዓት እንዲቀጥል በሚፈልጉ ወገኖች መካከል ፖለቲካዊ ግጭት ይኖራል።


ለውጡ አስፈላጊ መሆኑን በመረዳት፤ ከለውጡ ቅኝት ጋር ተስማሚ የሚሆን አቋም በመያዝ፤ ለለውጥ ፈላጊው ህብረተሰብ ጥያቄ ምላሽ በሚሰጥ አኳኋን ራሳቸውን አስተካክለው በመሄድ፤ በፖለቲካዊ ግጭት ምክንያት ሊፈጠር የሚችልን አደጋ በማስቀረት፤ ለህዝብ ጥያቄ ትኩረት ሰጥተው፤ አጽንተው ያቆሙትን የህብረተሰብ አደረጃጀት አፈራርሰው፤ በአዲስ አደረጃጀት በመቀየር ለመጓዝ የሚችሉ ገዢዎች ብዙ ጊዜ አይገኙም። ብዙዎቹ ነባሩን ነገር አጥብቀው በመያዝ ድርቅ ብለው ይቆሙና በለውጡ ማዕበል ተጠራርገው ከፖለቲካው መድረክ ተወግደው፤ ቅርሳቸውን በታሪክ ግምጃ ቤት አኑረው ይጠፋሉ።


በሌላ በኩል፤ ለውጥ ፈላጊዎቹም የለውጥ ባለሟል የሆኑት ‹‹ህሊናዊ እና ነባራዊ›› ሁኔታዎች ቀስ በቀስ አድገው፤ ለአቅመ- ለውጥ እስኪደርሱ ድረስ፤ የታሪክ ስር - ሚዜዎች ከየቦታው ተሰባስበው፤ ተኳኩለው - አምረው ለአጀብ እስኪገኙ ድረስ፤ ብቅ ጥልቅ የሚሉ የለውጥ እንቅስቃሴዎችን ተመልክተው የሚጎዱ ሰዎች ይኖራሉ። የለውጥ ንቅናቄ በአንድ ጀምበር ተጠንስሶ፣ ተሸፍሞ፣ ተብላልቶ፣ ፈልቶ፣ ጉሹ ጠርቶ እና ጠልሎ ለመጠጥ አይደርስም። በእርግጥ ጉሽ የለውጥ ጠላ ጠጥተው የሚሰክሩ ይኖራሉ። ሰክረውም ሊሳሳቱ ይችላሉ። የህዝብ የለውጥ ንቅናቄ እንደ ውቂያኖስ ለመምቴ ማዕበል እየሰገረ እና እየፎገላ መጥቶ፤ በግብታዊ ኃይል የስርዓቱን ዳር ዳር በእሣት ምላሱ እየላሰ ለወዲያው አስደንግጦ ይመለሳል።


እንደገና የወትሮውን ባህርይውን የያዘ መስሎ ተደላድሎ ይተኛል። የለውጥ ንቅናቄዎች ሁሉ ተፈላጊውን ለውጥ ወይም የብልጽግና ጎዳና በመክፈት አይጠናቀቁም። የለውጥ ንቅናቄዎች የለውጥ ኃይል ተሞልተው ይመጣሉ እንጂ፤ በፍጻሜው ግባቸውን ሊያሳኩ አሊያም ሊመክኑ ይችላሉ። በውድቀት ወይም በስኬት የመጠናቀቅ ዕድል ይዘው የሚጓዙ ናቸው። ስለዚህ ለውጥ ፈላጊዎች በታሪክ ፊት ደጋግመው ሲሳሳቱ የተመለከተ የታሪክ ‹‹ሊቀ ካህን›› በለውጥ ንቅናቄ የተነሳ ህዝብ አስተውሎ ሊሄድ እንደሚገባ ምክር መለገሱ አይቀርም።


የኢትዮጵያ ህዝብ በ 1966 ዓ.ም ያገኘውን ዕድል በሚያተርፍ ጎዳና ለመምራት አልቻለም። በ1966 ያገኘነውን የለውጥ ዕድል በጁንታዎች ተነጥቀን የመከራ ዘመን ጎትተናል። የግብጽ ህዝብም በቅርቡ ያገኘውን ዕድል የብዙዎችን ህይወት ሊቀይር በሚችል አግባብ ከዳር ሊያደርሰው አልቻለም። የግብጽ አብዮት አንድን ጨቋኝ የልሂቃን ቡድን፤ በሌላ ቡድን ከመተካት በቀር የሚሊዮኖችን ህዝብ ለመቀየር የሚያስችል ዕድል ይዞለት አልመጣም። አሁን ያለው ሁኔታ የእኛም ነገር ተመሳሳይ ዕድል እንዳይገጥመው በርትተን መስራት ይኖርብናል።

 

የተቋማት ምስጢር


እኛ አፍሪካውያን አንድ ችግር አለብን። በመልካም የለውጥ ዕድሎች በስፋትና በፍጥነት ተጠቃሚ ለመሆን ብዙ አንተጋም። በመጥፎ የለውጥ ወረርሽኝ፣ በስፋትና በፍጥነት ተጎጂ እንዳንሆንም በአስተዋይነት ጥፋትን አንከላከልም። ስለዚህ የታሪክ ፔንዱለም በአደገኛ ሁኔታ እንዲወናጨፍ እናደርገዋለን። እርግጥ አንዳንዴ አውሮፓና አሜሪካም በመጥፎ የለውጥ ወረርሽኞች ሳቢያ መጎዳታቸው አይቀርም። በዚህ ጊዜ ፔንዱለሙ በመጠኑ ይወናጨፋል። እንዲህ እንዳሁኑ በዶናልድ ትራምፕ አይነት መሪ አማካኝነት ፔንዱለሙን ያናውጡታል። የአውሮፓና የአሜሪካ መንግስታትም በፍትሕ መስፈን የረጋውን ፔንዱለም ሊያስቆጡት ይችላሉ። አሊያም በዓለም የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ማዕከል የሚሰሩ ባለሟሎች ወይም ለነዚህ ተቋማት የተቀጠሩ ምሁራን በሚያመጡት የለውጥ ሐሳብ የታሪክን ፔንዱለም ክፉኛ ሊስቆጡት ይችላሉ።


ግን በአስተዋይ ምሁራን፣ ፖለቲከኞች እና ዜጎች ጥረት ወረርሽኙን ለመከላከል፣ ለመመከትና ለመመለስ ይጣጣራሉ። በጥረታቸው በአገራቸው ለውጥ ለማምጣት ይችላሉ። በየጊዜው የሚነሳን ማህበራዊ ወይም ስርዓታዊ ወረርሽኝ ለመከላከል፣ ለመመከትና ለመመለስ ይችላሉ። እነዚህ ምሁራን፣ ፖለቲከኞችና ዜጎች ለውጥ ለማምጣት የሚችሉት፤ ችግር ሆኖ የታያቸውን ነገር ሁሉ ያለአንዳች ሰቀቀን ለመናገር የሚችሉ በመሆናቸው ነው። በሚናገሩት ነገር የተከፋ ሰው ወይም ቡድን ጥቃት ሊያደርስባቸው እንደማይችል ተማምነው የመናገር ድፍረት ስለሚኖራቸው ነው። ምናልባት ለማጥቃት የሚፈልግ ሰው ቢነሳ፤ እነሱን ከጥቃት ለመከላከል የሚችሉ የታመኑ ተቋማት ይኖራሉ። ስርዓት ለማጽናት ዋናው ጉዳይ የተቋማት ጉዳይ ነው። እንዲህ ያሉ ጠንካራ ተቋማት


(የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ…..) በሌሉበት አገር አስተዋይ ምሁራን፣ ፖለቲከኞች ወይም ዜጎች ብዙ ለውጥ አያመጡም። የባህል፣ የእምነት እና የታሪክ ጉዳዮችም መሰናክል ሆነው ቀፍድደው ሊይዟቸው ይችላሉ። ደግ የለውጥ ዕድሎችን በትጋት ለመጠቀም እና ክፉ የለውጥ ወረርሽኞችን ለመከላከል›› የምንችለው ጠንካራ ተቋማት ሲኖሩን ነው። ‹‹Why Nations Fail›› የተሰኘ መጽሐፍ የጻፉት ምሁራን ‹‹አገራትን ድሃ ወይም ሐብታም የሚያደርጋቸው፤ የልዩነታቸው ምስጢር እና የመለያየታቸው መንስዔ፤ በነዚህ አገራት የሚገኙ ተቋማት ናቸው›› ይላሉ። ትንታኔያቸውን በዚህ ሐልዮት ላይ አቁመው ሐሳባቸውን ያስነበቡን እነዚህ ምሁራን፤ ባለጸጋዎቹ አገራት የብልጽግና ጉዞ ሲጀምሩ የስራቸው መነሻ ፖለቲካዊ ተቋማትን ማሻሻል መሆኑን ይጠቅሳሉ። የዓለምን ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ታሪክ እየፈተሹ ዋቢ እየጠቀሱ ሐሳባቸውን ለማብራራት ይሞክራሉ።


በዚህ ትንታኔአቸው ወደ ኋላ አራት መቶ ዓመታት በመሄድ ይነሳሉ። ከቅርቡም ‹‹የአረብ ጸደይ››ን ጠቅሰው፤ ሆስኒ ሙባራክን ከስልጣን ያስወገደውን የግብፅ ህዝባዊ አመጽ ያጣቅሳሉ። በሚያቀርቡት ትንታኔ፤ የዓለምን ህዝቦች ህይወት እንዲሻሻል ያደረገ የፖለቲካዊ ተቋማት ለውጥ የተፈጠረው ሰፊ የህዝብ ተሳትፎ ባለው ህዝባዊ ንቅናቄ መሆኑን ያመለክታሉ። ህዝቦችን ለብልጽግና ህይወት የሚያበቃ እንዲህ ያለ ሥር ነቀል የፖለቲካ ተቋማት ለውጥ (transformations) የሚያስከትል የህዝብ ንቅናቄ መቼ እና ለምን እንደሚፈጠር ለማወቅ ከቻልን፤ ህዝባዊ ንቅናቄዎቹ ከዚህ ቀደም በተደጋጋሚ እንደታዩት ንቅናቄዎች ስኬት አልባ ጥረት እንደሚሆኑ ለመረዳት ወይም የሚሊዮኖችን ህይወት የሚያሻሻል ስኬታማ ጥረት መሆን ወይንም አለመሆናቸውን ለመመዘን ጥሩ አቋም ያስይዘናል።


የፖለቲካ ተቋማት ጉዳይ የተጻፈ ህገ መንግስትን እና የዴሞክራሲ ጎዳና የሚከተል ህብረተሰብ የመኖር እና ያለመኖር ጉዳይን ያካትታል እንጂ በእነሱ ብቻ ተወስኖ የሚያበቃ ጉዳይ አይደለም። Political institutions include but are not limited to written constitutions and to whether the society is a democracy. የፖለቲካ ተቋማት ጉዳይ፤ የመንግስት በስልጣን የመጠቀም አቅም እና ህብረተሰብን የማስተዳደር ብቃት የመያዝ ጉዳይ ነው። እንዲሁም፤ መንግስት ሁሉም ሰው ህግ አክባሪ ሆኖ ህይወቱን እንዲመራ ለመቆጣጠር የሚያስችል ብቃት የመገንባቱን ጉዳይ ይመለከታል።


ይኸ ብቻ አይደለም። ነገሩን ሰፋ አድርጎ በማየት፤ በህብረተሰቡ ውስጥ የፖለቲካ ሥልጣን የሚከፋፈልበትን አግባብ የሚወስኑ ጉዳዮችን፤ በተለይም የተለያዩ ቡድኖች ዓላማቸውን ለማሳካት ያላቸውን ችሎታ ወይም ከእነርሱ ዓላማ ተጻራሪ የሆነ ግብ ይዘው የሚንቀሳቀሱ ሌሎች ሰዎች የሚያደርጉትን አፍራሽ እንቅስቃሴ ለመግታት ያላቸውን ችሎታም ይመለከታል። የፖለቲካ ተቋማት ጉዳይ እነዚህን ነገሮች እንደሚያካትት መገንዘብ አስፈላጊ ነው።


የተቋማት ጉዳይ፤ በህብረተሰብ ተጨባጭ ህይወት ውስጥ ሰዎች የሚኖራቸውን ባህርይ እና የስራ ተነሳሽነታቸውንም የሚወስኑ በመሆናቸው፤ የአገራትን ስኬት ወይም ውድቀት የመወሰን ችሎታ ያላቸው ናቸው። በየትኛውም የህብረተሰብ እርከን የግለሰቦች የፈጻሚነት ችሎታ ወሳኝ ነው። ሆኖም፤ ይህ የፈጻሚነት ችሎታ አወንታዊ ኃይል ወደ መሆን መሸጋገር የሚችለው ጥሩ ተቋማዊ ማዕቀፍ ሲኖር ብቻ ነው።


ለምሣሌ፤ የማይክሮ ሶፍት ባለቤት ቢል ጌትስ፤ በመረጃ ቴክኖሎጂ ኢንዱስትሪ ዘርፍ እንደ ተሰማሩ ሌሎች ሥመ ጥር ቱጃሮች (ፖል አለን፣ ስቲቭ ቦልመር፣ ስቲቭ ጆብስ፣ ላሪ ፔጅ፣ ስርጂ ብሪን እና ጄፍ ቤዞስ) እጅግ ከፍተኛ የፈጻሚነት ችሎታ እና ሥራ የመስራት ታላቅ መሻት ያላቸው ሰው ነበሩ። አሁንም ናቸው። ይህ እውነት እንደ ተጠበቀ ሆኖ፤ ዞሮ ዞሮ የቢል ጌትስ የፈጻሚነት ችሎታ እውን መሆን የቻለው፤ በአካባቢያቸው አበረታች ሁኔታ በመኖሩ እና ያን ምቹ ሁኔታ እንደ መስፈንጠሪያ ተጠቅመው መሥራት በመቻላቸው ነው። የቢል ጌትስ እና የሌሎች መሰሎቻቸው እምቅ የፈጻሚነት ችሎታቸውን እውን ለማድረግ የሚያስችል ልዩ ልዩ እና ድንቅ ክህሎቶችን ማግኘት ያስቻላቸው የአሜሪካ የትምህርት ዘይቤ ነው። የአሜሪካ የኢኮኖሚ ተቋማት እነዚህ ሰዎች ከባድ እንቅፋት ሳይገጥማቸው በቀላሉ ኩባንያ መስርተው ሥራ መጀመር የሚችሉበትን ቀና መንገድ ከፍቶላቸዋል።


እነዚህ የኢኮኖሚ ተቋማት፤ እነ ቢል ጌትስ ያረቀቁት ፕሮጀክት በፋይናንስ እጦት ከንቱ ህልም ሆኖ እንዳይቀር ለማድረግ የሚያስችሉ ናቸው። የአሜሪካ የጉልበት ገበያም ቢል ጌትስ የሰለጠነ የሰው ኃይል በቀላሉ መቅጠር፣ እንዲሁም በአንጻራዊ ሚዛን ውድድር በሰፈነበት የገበያ ስርዓት ውስጥ ኩባንያቸውን በየጊዜው በማስፋፋት እና ምርታቸውን ለመሸጥ የሚያስችል ሁኔታ አመቻችቶላቸዋል። እነዚህ ሥራ ፈጣሪ ሰዎች ገና ከመነሻው ያለሙት ፕሮጀክት እውን እንደሚሆን መተማመንን አሳድረው የተነሱ ናቸው። በተቋማቱ ላይ እምነት አላቸው። ተቋማቱን መሠረት አድርጎ የቆመው የህግ የበላይነት መርህ አለኝታ ሆኖ ይታያቸዋል። ስለ ንብረት መብቶቻቸው መከበር ጭንቀት አያድርባቸውም። በመጨረሻም፤ የፖለቲካ ተቋማቱ ሰላም፣ መረጋጋት እና ቀጣይነትን ያረጋግጡላቸዋል።


አንድ አምባገነን ተነስቶ ሥልጣን መያዝ የሚችልበት ዕድል እንዳይኖር እና የጨዋታ ህጉን እንዳያፈራርሰው፣ ሐብታቸውን እንዳይወርሰው፣ እነሱንም ወህኒ እንዳይረውራቸው፣ ህይወታቸውን እና የኑሮ መሠረታቸውን እንዳይንደው፤ እንዲህ ያለ ሰው ሥልጣን ለመያዝ የሚችልበት ዕድል ዝግ እንዲሆን አድርገዋል። የተለየ ጥቅም ለማራመድ የተደራጁ ቡድኖች ኢኮኖሚውን ገደል ውስጥ በሚከት ጎዳና እንዲጓዝ ለማድረግ ተጽዕኖ በመንግስት ላይ ለማሳረፍ አይችሉም። ምክንያቱም፤ የፖለቲካ ስልጣን በህግ የተገደበ እና ሁነኛ በሆነ መጠን ለተለያዩ አካላት እንዲከፋፈል በመደረጉ፤ ለብልጽግና ለመሥራት ተነሳሽነት መፍጠር የሚችሉ ኢኮኖሚያዊ ተቋማት እንዳያብቡ አንቆ የሚይዝ ችግር አይገጥማቸውም። ስለዚህ የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ተቋማትን በማጠናከር ተሐድሶው ጥልቀት እንዲያገኝ በርትተን መስራት ይኖርብናል።

 

መ.ተ

በሀገራችን ኮምፒዩተርን ለተማሪዎች ለማዳረስ የተወጠነ ዕቅድ እንዳለ ብዙዎቻችን እናውቃለን። እንዲያውም አንድ ላፕቶፕ ለአንድ ልጅ የሚል መርሐግብር ተዘርግቶ መተግበርም ጀምሮ እንደነበር እናስታውሳለን። ደቡብ ኮርያ ደግሞ በትምህርት ቤት የወረቀት ደብተርን ለማስቀረት ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ደፋ ቀና እያለች ትገኛለች። እንደዚህ አይነት እንቅስቃሴ የጠቀሜታውን ያህል አላስፈላጊ ተጽእኖም እንዳለው ነው በዓለማችን ዙርያ የተደረጉ ጥቂት ጥናቶች እያሳዩ ያሉት። ከነዚህ ጥናቶች አንዱን ለዚህ ገጽ እንዲሆን አድርገን በማሳጠር እንዲህ ተርጉመነዋል። መልካም ንባብ።

በመኖርያ ቤት እና ትምህርት ቤት የተማሪዎች ኮምፒዩተር አጠቃቀም በጣም እያደገ መምጣት ጥያቄዎች እያስነሳ ነው። ጥያቄዎቹም የኮምፒዩተር ቴክኖሎጂ እንዴት አኗኗራቸውን ይቀይራል በሚል ፍሬሐሳብ ዙርያ ያጠነጥናሉ። የቤት ሥራቸውን ለመሥራት እንዴት ይጠቀሙበት? ድብርትንስ እንዴት በዚህ መከላከል ይቻላል? ነውጠኛ ባሕርይንስ ለመከላከል እንዴት ጥቅም ላይ ይውላል? የሚሉ ይሆናሉ። ይህ ጽሑፍ  በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር አጠቃቀም ዙርያ የተደረገውን ውስን ጥናት እና በልጆች አካላዊ፣ አዕምሮአዊ እና ማኅበራዊ ዕድገት ላይ ያለውን ተጽዕኖ በመጠኑ ያስቃኛል።

በዚህ ጥናት ከተካተቱ ተማሪዎች አንዱ 16 ዓመት የሆነው ወጣት የኢንተርኔት አቅርቦት እስካለ እና ድመቴን ይዤ እስከሔድኩ ድረስ ወደ አንታርክቲካ መሔድ እፈልጋለሁ ብሏል። ይህ የሆነው የዛሬ15 ዓመት አካባቢ ነው። ዛሬም ቢሆን ነገሮች ብዙም የተለወጡ አይመስልም።

በዚህ ዙርያ የተካሔደው መነሻ ጥናት የኮምፒዩተር በቅርበት መኖር ልጆቹ ቴሌቪዥን እና ኮምፒተር ላይ የሚያሳልፉትን ጊዜ በመጨመር ሌሎች ተግባራት የሚያከናውኑበትን ጊዜ ከመቀነሱም ሌላ ላልተፈለገ ውፍረት እንደሚያጋልጣቸው ጠቁሟል። በተመሳሳይ መልኩ የአዕምሮ እድገትን አስመልክቶ በተደረገው ጥናት የኮምፒዩተር ጌሞች የኮምፒዩተር ዕውቀትን የሚጨምሩ ሲሆን በዚያውም የማንበብ እና ሥዕሎችን በሦሥት ማዕዘን የማየት ዐቅማቸውን እንደሚያሳድጉ ጠቁሟል።

የተገኘው ውስን መረጃ እንደሚያመለክተው የኮምፒዩተር አጠቃቀም የትምህርት ውጤትን በመጠኑ እንደሚያሻሽል ነው። ይሁን እና የልጆቹን ማኅበራዊ ዕድገት አስመልክቶ የጥናቱ ውጤት ይበልጥ የተቀላቀለ ነው። ከምክንያታዊ የኮምፒዩተር አጠቃቀም እስከ ጌም (ጨዋታ) መጫወት በልጆቹ የጓደኝነት እና ቤተሰባዊ ሕይወት ላይ አፍራሽ ተጽእኖ እንዳለው የተባለው ጥቂት ቢሆንም ከዚያ ወዲህ በተደረጉ የዳሰሳ ጥናቶች ግን የተራዘመ የኢንተርኔት አጠቃቀም ወደ ብቸኝነት እና ድብርት እንደሚያመራ አሳይቷል። ከነዚህ ውስጥ በጣም አሳሳቢው ኃይል የተቀላቀለበት የኮምፒዩተር ላይ ጨዋታ የልጆቹን ጀብደኝነት በመጨመር ነውጠኛ አድርጎ ልጆቹን ለስቃይ ማጋለጡ ነው። እውነተኛ ሕይወትን ከቁም ቅዠት እንዳይለዩም ይጋርዳቸዋል ተብሏል። የዳሰሳ ጥናት አጥኚዎቹ በመደምደሚያቸው የኮፒዩተር አጠቃቀም በልጆች ላይ የሚያመጣውን ተጽእኖ በመቀነስ እና ልጆች የበለጠ ተጠቃሚ እንዲሆኑ ለማድረግ ተጨማሪ እና የተጠናከረ ጥናት ያስፈልጋል ነው ያሉት።

በቤት ውስጥ ኮምፒውተር መጠቀም በልጆች ላይ የሚያስከትለውን ተጽዕኖ የማጥኛው ጊዜ አሁን ነው። በሀገራችን የተደረጉ መሰል ጥናቶች መኖራቸው ለጊዜው መረጃ ባይኖረንም በአሜሪካ አብዛኞቹ ልጆች በመኖርያ ቤታቸው ውስጥ ኮምፒዩተር እንዳላቸው  ቀደም ሲል የተጠቀሰው ጥናት ገልጧል።

ኮምፒዩተሮቻቸውንም ከትምህርት ቤት የተሠጣቸውን የቤት ሥራ ከመስራት እስከ ጓደኞቻቸው ጋር በኢሜይልና በመሰል መገናኛ እስከ መጨዋወት ይጠቀሙባቸዋል። እ.አ.አ በ1999 ልጆች ካሉዋቸው የሀገሪቱ ቤተሰቦች 67% የኮምፒዩተር ጌሞች ነበሩዋቸው። 60% በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር፣ 37% ደግሞ ከኢንተርኔት የሚያገናኙ ኮምፒዩተሮች ነበሩዋቸው። የኢንተርኔት ተጠቃሚዎቹ በ1996 ማለትም ከሦሥት ዓመት በፊት ከነበረው በእጥፍ ያደገ ነበር። ምንም እንኳ ልጆቹ አብዛኛውን ጊዜያቸውን ኮምፒዩተር ከመጠቀም ይልቅ ቴሌቪዢን በመመልከት ቢያውሉትም በረሀ የሚገኝ ደሴት ላይ ብትሔዱ ምን ይዛችሁ ትሔዳላችሁ ተብለው ከተጠየቁ ዕድሜአቸው ከ8 ዓመት እስከ 18 ዓመት ካሉ ልጆች ውስጥ ኢንተርኔት ያለው ኮምፒዩተር እንደሚመርጡ ነው የተናገሩት።

ስለ ልጆቻቸው በ1999እ.አ.አ ከተጠየቁ ወላጆች በተገኘው መረጃ መሠረትም በጥናቱ የተካተቱ ልጆች በቀን 4ሰዓት ከ48ደቂቃ ቴሌቪዥን ወይም ኮምፒዩተር ላይ አፍጠው ይውላሉ።

ይህ አይነት አካሔድ በአዕምሮ ላይ ከሚያመጣው ተጽዕኖ በተጨማሪ በአካልም ላይ ተጽእኖ አለው ነው የሚሉት አጥኚዎቹ። በዚህ ከሚመጡ ጉዳቶች አንዱ ከመጠን ያለፈ ውፍረት የማስከተል ዕድሉ የሰፋ መሆኑ ነው። የልብ ምት መጠንንም ያዘበራርቃል ይላሉ አጥኚዎች። በእጅ ላይም ጉዳት ሊያስከትል ይችላል፤ የልጆች አብዝቶ ከኮምፒዩተር ጋር መቆራኘት።

የተሟላ ጥናት በመስኩ እስካሁን አልተካሔደም ነው የሚሉት ይህን መነሻ ጥናት ያጠኑት አጥኚዎች። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር መጠቀም የልጆችን የትምህርት ተሳትፎ ያሳድጋል መባሉም ሆነ የአካል እና የአዕምሮ ጉዳት ያስከትላል መባሉን ደምድሞ መናገር አይቻልም። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር ያለን ወላጆች ልጆቻችን ኮምፒዩተር እንዲጠቀሙ ከመፍቀዳችን እና ከመከልከላችን በፊት ደጋግመን ልናስብብት ይገባል።

 

መ.ተ

በሀገራችን ኮምፒዩተርን ለተማሪዎች ለማዳረስ የተወጠነ ዕቅድ እንዳለ ብዙዎቻችን እናውቃለን። እንዲያውም አንድ ላፕቶፕ ለአንድ ልጅ የሚል መርሐግብር ተዘርግቶ መተግበርም ጀምሮ እንደነበር እናስታውሳለን። ደቡብ ኮርያ ደግሞ በትምህርት ቤት የወረቀት ደብተርን ለማስቀረት ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ደፋ ቀና እያለች ትገኛለች። እንደዚህ አይነት እንቅስቃሴ የጠቀሜታውን ያህል አላስፈላጊ ተጽእኖም እንዳለው ነው በዓለማችን ዙርያ የተደረጉ ጥቂት ጥናቶች እያሳዩ ያሉት። ከነዚህ ጥናቶች አንዱን ለዚህ ገጽ እንዲሆን አድርገን በማሳጠር እንዲህ ተርጉመነዋል። መልካም ንባብ።

በመኖርያ ቤት እና ትምህርት ቤት የተማሪዎች ኮምፒዩተር አጠቃቀም በጣም እያደገ መምጣት ጥያቄዎች እያስነሳ ነው። ጥያቄዎቹም የኮምፒዩተር ቴክኖሎጂ እንዴት አኗኗራቸውን ይቀይራል በሚል ፍሬሐሳብ ዙርያ ያጠነጥናሉ። የቤት ሥራቸውን ለመሥራት እንዴት ይጠቀሙበት? ድብርትንስ እንዴት በዚህ መከላከል ይቻላል? ነውጠኛ ባሕርይንስ ለመከላከል እንዴት ጥቅም ላይ ይውላል? የሚሉ ይሆናሉ። ይህ ጽሑፍ  በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር አጠቃቀም ዙርያ የተደረገውን ውስን ጥናት እና በልጆች አካላዊ፣ አዕምሮአዊ እና ማኅበራዊ ዕድገት ላይ ያለውን ተጽዕኖ በመጠኑ ያስቃኛል።

በዚህ ጥናት ከተካተቱ ተማሪዎች አንዱ 16 ዓመት የሆነው ወጣት የኢንተርኔት አቅርቦት እስካለ እና ድመቴን ይዤ እስከሔድኩ ድረስ ወደ አንታርክቲካ መሔድ እፈልጋለሁ ብሏል። ይህ የሆነው የዛሬ15 ዓመት አካባቢ ነው። ዛሬም ቢሆን ነገሮች ብዙም የተለወጡ አይመስልም።

በዚህ ዙርያ የተካሔደው መነሻ ጥናት የኮምፒዩተር በቅርበት መኖር ልጆቹ ቴሌቪዥን እና ኮምፒተር ላይ የሚያሳልፉትን ጊዜ በመጨመር ሌሎች ተግባራት የሚያከናውኑበትን ጊዜ ከመቀነሱም ሌላ ላልተፈለገ ውፍረት እንደሚያጋልጣቸው ጠቁሟል። በተመሳሳይ መልኩ የአዕምሮ እድገትን አስመልክቶ በተደረገው ጥናት የኮምፒዩተር ጌሞች የኮምፒዩተር ዕውቀትን የሚጨምሩ ሲሆን በዚያውም የማንበብ እና ሥዕሎችን በሦሥት ማዕዘን የማየት ዐቅማቸውን እንደሚያሳድጉ ጠቁሟል።

የተገኘው ውስን መረጃ እንደሚያመለክተው የኮምፒዩተር አጠቃቀም የትምህርት ውጤትን በመጠኑ እንደሚያሻሽል ነው። ይሁን እና የልጆቹን ማኅበራዊ ዕድገት አስመልክቶ የጥናቱ ውጤት ይበልጥ የተቀላቀለ ነው። ከምክንያታዊ የኮምፒዩተር አጠቃቀም እስከ ጌም (ጨዋታ) መጫወት በልጆቹ የጓደኝነት እና ቤተሰባዊ ሕይወት ላይ አፍራሽ ተጽእኖ እንዳለው የተባለው ጥቂት ቢሆንም ከዚያ ወዲህ በተደረጉ የዳሰሳ ጥናቶች ግን የተራዘመ የኢንተርኔት አጠቃቀም ወደ ብቸኝነት እና ድብርት እንደሚያመራ አሳይቷል። ከነዚህ ውስጥ በጣም አሳሳቢው ኃይል የተቀላቀለበት የኮምፒዩተር ላይ ጨዋታ የልጆቹን ጀብደኝነት በመጨመር ነውጠኛ አድርጎ ልጆቹን ለስቃይ ማጋለጡ ነው። እውነተኛ ሕይወትን ከቁም ቅዠት እንዳይለዩም ይጋርዳቸዋል ተብሏል። የዳሰሳ ጥናት አጥኚዎቹ በመደምደሚያቸው የኮፒዩተር አጠቃቀም በልጆች ላይ የሚያመጣውን ተጽእኖ በመቀነስ እና ልጆች የበለጠ ተጠቃሚ እንዲሆኑ ለማድረግ ተጨማሪ እና የተጠናከረ ጥናት ያስፈልጋል ነው ያሉት።

በቤት ውስጥ ኮምፒውተር መጠቀም በልጆች ላይ የሚያስከትለውን ተጽዕኖ የማጥኛው ጊዜ አሁን ነው። በሀገራችን የተደረጉ መሰል ጥናቶች መኖራቸው ለጊዜው መረጃ ባይኖረንም በአሜሪካ አብዛኞቹ ልጆች በመኖርያ ቤታቸው ውስጥ ኮምፒዩተር እንዳላቸው  ቀደም ሲል የተጠቀሰው ጥናት ገልጧል።

ኮምፒዩተሮቻቸውንም ከትምህርት ቤት የተሠጣቸውን የቤት ሥራ ከመስራት እስከ ጓደኞቻቸው ጋር በኢሜይልና በመሰል መገናኛ እስከ መጨዋወት ይጠቀሙባቸዋል። እ.አ.አ በ1999 ልጆች ካሉዋቸው የሀገሪቱ ቤተሰቦች 67% የኮምፒዩተር ጌሞች ነበሩዋቸው። 60% በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር፣ 37% ደግሞ ከኢንተርኔት የሚያገናኙ ኮምፒዩተሮች ነበሩዋቸው። የኢንተርኔት ተጠቃሚዎቹ በ1996 ማለትም ከሦሥት ዓመት በፊት ከነበረው በእጥፍ ያደገ ነበር። ምንም እንኳ ልጆቹ አብዛኛውን ጊዜያቸውን ኮምፒዩተር ከመጠቀም ይልቅ ቴሌቪዢን በመመልከት ቢያውሉትም በረሀ የሚገኝ ደሴት ላይ ብትሔዱ ምን ይዛችሁ ትሔዳላችሁ ተብለው ከተጠየቁ ዕድሜአቸው ከ8 ዓመት እስከ 18 ዓመት ካሉ ልጆች ውስጥ ኢንተርኔት ያለው ኮምፒዩተር እንደሚመርጡ ነው የተናገሩት።

ስለ ልጆቻቸው በ1999እ.አ.አ ከተጠየቁ ወላጆች በተገኘው መረጃ መሠረትም በጥናቱ የተካተቱ ልጆች በቀን 4ሰዓት ከ48ደቂቃ ቴሌቪዥን ወይም ኮምፒዩተር ላይ አፍጠው ይውላሉ።

ይህ አይነት አካሔድ በአዕምሮ ላይ ከሚያመጣው ተጽዕኖ በተጨማሪ በአካልም ላይ ተጽእኖ አለው ነው የሚሉት አጥኚዎቹ። በዚህ ከሚመጡ ጉዳቶች አንዱ ከመጠን ያለፈ ውፍረት የማስከተል ዕድሉ የሰፋ መሆኑ ነው። የልብ ምት መጠንንም ያዘበራርቃል ይላሉ አጥኚዎች። በእጅ ላይም ጉዳት ሊያስከትል ይችላል፤ የልጆች አብዝቶ ከኮምፒዩተር ጋር መቆራኘት።

የተሟላ ጥናት በመስኩ እስካሁን አልተካሔደም ነው የሚሉት ይህን መነሻ ጥናት ያጠኑት አጥኚዎች። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር መጠቀም የልጆችን የትምህርት ተሳትፎ ያሳድጋል መባሉም ሆነ የአካል እና የአዕምሮ ጉዳት ያስከትላል መባሉን ደምድሞ መናገር አይቻልም። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር ያለን ወላጆች ልጆቻችን ኮምፒዩተር እንዲጠቀሙ ከመፍቀዳችን እና ከመከልከላችን በፊት ደጋግመን ልናስብብት ይገባል።

አብዮተኞቹ በታሪክ ውስጥ

Wednesday, 08 March 2017 11:38

 

በጥበቡ በለጠ

የካቲት ወር በኢትዮጵያ ውስጥ ባለታሪክ ነው። የየካቲት አብዮት እየተባለ በታሪክ ውስጥ ይነገራል። ያ አብዮት 43 አመት ሆነው። ያ አብዮትን የሚያስታውሱ መጻሕፍትም ከ43 በላይ ሆነዋል። የካቲት ወር ማለቂያው ላይ ሆነን ወደ ኋላ ሄደን የኢትጵያን አብዮት በጥቂቱ እናስታውሰው። የኛ ታሪክ ነው። ያለቅንበት፣ የደማንበት፣ ብዙ ሰው የተሰደደበት፣ ምስቅልቅል የተጀመረበት ወር ነው። እናም ትንሽ ብንጫወትስ?

በኢትዮጵያ ውስጥ 1966 ዓ.ም “አብዮት ፈነዳ” ተባለ። የፈነዳው አብዮት አዲስ ስርዓት እንዲመሠረት የሚጠይቅ ነው። ሦስት ሺ ዓመታት ያህል በስልጣን ላይ ቆይቷል የተባለው ሰለሞናዊው የንግስና ዘመን ተገረሠሠ ተባለ። የመጨረሻው የሰለሞናዊ አገዛዝ መሪ የነበሩት ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ከመንበረ ስልጣናቸው ወረዱ። ጊዜያዊ ወታደራዊ አስተዳደር (ደርግ) የሀገሪቱን አመራር ያዘው። ወጣቱ ደግሞ መሬት ለአራሹ ብሎ ዘምሮ ያመጣው ለውጥ በደርግ ወታደሮች ተቀማሁ ብሎ በኢሕአፓ ሥር ተደራጅቶ ከከተማ እስከ ጫካ ድረስ የትጥቅ ትግል ውስጥ ገባ። ሌሎችም ፓርቲዎች ደርግን ለመዋጋት ተፈጠሩ። በዘር፣ በሃይማኖት እና ኅብረ ብሔራዊ ሆነው የተደራጁ ፓርቲዎች መጡ። 17 ዓመታት አንዱ በአንዱ ላይ የበላይ ለመሆን የማያቋርጥ ጦርነት ተከፈተ። ኢትዮጵያዊያኖች በአያሌው ደማቸው ፈሰሰ። ህይወት ጠፋ። ለውጥ በመምጣቱ ምክንያት ትውልድ ረገፈ። የመጣው ለውጥ በተደራጀ መልኩ ባለመያዙ የትውልድ ሰቆቃ ታይቶበት እንዳለፈ ፀሐፍት ያስረዳሉ።

 

ለመሆኑ አብዮት የት እና መቼ መቀጣጠል ጀመረ ተብሎ መጠየቁ አይቀርም። የኢትዮጵያ አብዮት መቀጣጠል የጀመረው በስነ-ጽሁፍ ውስጥ እንደሆነ የሚያስረዱ አያሌ መዛግብት አሉ። እነዚህ አብዮታዊ ሥነ-ጽሁፎች መውጣት የጀመሩት ደግሞ 1950ዎቹ መጀመሪያ አካባቢ እንደሆነም ይጠቀሳል።

 

አብዮት አቀጣጣዩ ትውልድ ብቅ ያለው ከኢጣሊያ ወረራ በኋላ ት/ቤት ገብቶ የተማረው ነው። በ1930ዎቹ አጋማሽ ውስጥ ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ለትምህርት ከፍተኛ ትኩረት የሰጡበት ወቅት ነበር። በዚህ ጊዜም ወደ ተማሪ ቤት የገቡት ልጆች አያሌ ድጋፍ እያገኙ መማር ጀመሩ። እነዚህ ትውልዶች በ1950ዎቹ ውስጥ ትምህርታቸውን እያጠናቀቁ በልዩ ልዩ የሙያ መስክ ውስጥ መሰማራት ጀመሩ። እጅግ የካበተ የሥነ-ጽሁፍ ችሎታ ያላቸው ደራሲያን የተፈጠሩበት ዘመን ሆነ። በስዕል፣ በሙዚቃ፣ በጋዜጠኝነት እና በሁሉም የሙያ መስኰች ጥሩ እውቀት ያላቸው ወጣቶች ብቅ አሉ።

 

በሥነ-ጽሑፍ ውስጥ የአብዮት አቀጣጣይ ሆነው ብቅ ካሉት ፀሐፍት መካከል አንዱ ፀጋዬ ገ/መድህን ነው። ፀጋዬ አንድ የቆየን ታሪክ በከፍተኛ ሁኔታ ቀየረው። ይህም የአፄ ቴዎድሮስን የህይወት ታሪክ ነው። ከፀጋዬ በፊት የነበሩት አያሌ ፀሐፍት አፄ ቴዎድሮስን የሳሏቸው ጨካኝ፣ ብዙ ሰው የገደሉ፣ ትዕግስት የሌላቸው እና ብዙ ጥፋት ሰርተው ያለፉ ንጉስ መሆናቸውን ይገልፁ ነበር። በ1940ዎቹ መጨረሻ ግን ደጃዝማች ግርማቸው ተክለሃዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ” የተሰኘ ቴአትር ፃፉ። ይሄ ቴአትር ቴዎድሮስ ራዕይ የነበራቸው ጠንካራ ንጉስ መሆናቸውን አሳየ። ከዚህ በኋላ ደግሞ ፀጋዬ ገ/መድህን ቴዎድሮስ ፍፁም ኢትዮጵያን የሚወዱ፣ ኢትዮጵያን በአንድነትና በስልጣኔ ሊያራምዱ ቆርጠው የተነሱ፣ የለውጥ ሐዋርያ የሆኑ የጀግንነት ተምሳሌት ናቸው በሚል ቴዎድሮስን ሰማየ ሰማያት አድርጐ አቀረባቸው።

 

በአፄ ኃይለሥላሴ ዘመን የቴዎድሮስ ታሪክ እምብዛም አይነገርም ነበር። ምክንያቱም ቴዎድሮስ ከሰለሞናዊያን ነገስታት የዘር ሐረግ የላቸውም። ከሽፍትነት ተነስተው አሸንፈው ንጉስ የሆኑ ናቸው። ስለዚህ በዘር ሐረግ ስልጣን በሚተላለፍበት ዓለም ቴዎድሮስ ጥሩ ምሳሌ አይደሉም። ሽፍታ ሀገር መምራት ይችላል የሚል ትርጓሜ ያሰጣል። አንድ ሰው ጫካ ገብቶ (ሸፍቶ) ከተዋጋ እንደ ቴዎድሮስ መንግስት መሆን ይችላል። ስለዚህ በዘመነ አፄ ኃይለሥላሴ ቴዎድሮስን ማቆለጳጰስ ስርዓቱን እንደመቃወም ሁሉ የሚቆጠርበት ሁኔታም ይታያል። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ነው ፀጋዬ የአፄ ቴዎድሮስ ታሪክ ለትውልድ ሁሉ አርአያ እንደሚሆን አድርጐ የፃፈው።

 

ፀጋዬ በአፄ ቴዎድሮስ በኩል ትግልን፣ ፅናትን፣ ሀገርን መውደድ፣ ለሀገርም መስዋዕት መሆንን ሁሉ አስተማረበት። በወቅቱ አዲስ አስተሳሰብ በትውልድ ውስጥ የሚዘራ አፃፃፍ ነው። ቴዎድሮስን ብሔራዊ አርማ የማድረግ አቀራረብ ተጀመረ። አፄ ቴዎድሮስ የትግል መማሪያ ሆኑ።

 

ልክ እንደ ፀጋዬ ገ/መድህን ሁሉ ብርሃኑ ዘሪሁንም ቴዎድሮስን ብሔራዊ አርማ አድርጐ ፃፋቸው። የብርሃኑ ቴአትር “የቴዎድሮስ ዕንባ” ይሰኛል። ብርሃኑም በራሱ ውብ የአፃፃፍ ቴክኒኩ ታላቁን አፄ ቴዎድሮስ የጀግኖች ሁሉ ቁንጮ አድርጐ አቀረበው። ቴዎድሮስ ሰዎችን ይቀጡ የነበሩት ጨካኝ ስለሆኑ ሳይሆን ሀገራቸውን በጣም ስለሚወዱ ነው። በሀገር ላይ ጥፋት የሰራን ሰው አማላጅ የላቸውም፤ ይቀጣሉ፤ ይገድላሉ። እነዚህ ላይ አትኩሮ ታላቁ ደራሲ ብርሃኑ ዘሪሁን ፃፈ።

 

ከነ ፀጋዬ በፊት በነበሩት ፀሐፍት እንደ ሽፍታ እና ጨካኝ መሪ ይታዩ የነበሩት ቴዎድሮስ፣ አሁን ርህራሄያቸው እና አዛኝነታቸው እንዲሁም አርቆ አሳቢነታቸው እየተገለጠ መታየት ጀመረ። ለምሳሌ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ መጥተው፣ የሸዋን መንግስት ከጣሉ በኋላ የ12 ዓመት ልጅ የነበሩትን የንጉስ ልጅ (ምኒልክን) ማርከው አልገደሏቸውም። የጠላቶቼ ልጅ ነው ብለው አላሰቃዪዋቸውም። ከቴዎድሮስ በፊት የነበሩት ነገሰታት ልጆቻቸው ስልጣናቸውን እንዳይወርሷቸው ሁሉ ይጠነቀቁ ነበር። ቴዎድሮስ ግን የጠላቶቼ ልጅ ነው ብሎ ሳያስብ ምኒልክን ወደ ጐንደር ወስዶት እንደ ራሱ ልጅ በስርዓት አሳደገው። “ወደፊት ኢትዮጵያን የምትመራ አንተ ነህ” ብሎ አስተማረው። ስለዚህ ቴዎድሮስ ጨካኝ መሪ ሳይሆን ልበ ቀና ሆኖ ኢትዮጵያን የሚወድ ነው እያሉ እነ ፀጋዬ ገ/መድህን ፃፉ።

 

ይሄን የአፃፃፍ መንገዳቸውን የበለጠ ተወዳጅ ያደረገ ደራሲ ደግሞ ብቅ አለ። አቤ ጉበኛ ነው። ስለ አፄ ቴዎድሮስ ማንነት የምርጦች ምርጥ የሚሰኝ መጽሐፍ በ1950ዎቹ ውስጥ አሳተመ። የመጽሐፉ ርዕስ አንድ ለእናቱ ይሰኛል። ታሪካዊ ልቦለድ ነው። የቴዎድሮስን ማንነት ከውልደት እስከ ፍፃሜ ፍንትው አድርጐ የሚያሳይ ነው። የአቤ ጉበኛ አፃፃፍ ቀላል እና ማራኪ በመሆኑ በአብዛኛው ኢትዮጵያዊ ልብ ውስጥ ቴዎድሮስ እንዲሸሸግ አደረገ። ‘ቴዎድሮሳዊነት’ እንደ ፍልስፍና ብቅ አለ። ታግሎ ማሸነፍ፣ ተደራጅቶ መነሳት፣ አለመፍራት፣ ወዘተን ማስተማሪያ ሆነ። ቴዎድሮሳዊነት የለውጥ ማቀንቀኛ ሆኖ ወጣ!

ይህን የእነ ፀጋዬ ገ/መድህንን፣ የእነ ብርሃኑ ዘሪሁንን፣ የእነ አቤ ጉበኛን እንዲሁም የደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት አፃፃፍን መሠረት አድርጐ ታላቁ ደራሲ በዓሉ ግርማ በዚያን ዘመን አንድ ሰፊ መጣጥፍ (ሂስ) ፃፈ። ጽሁፉ የሚያተኩረው ቴዎድሮስ ከ100 ዓመት በኋላ በእነ ፀጋዬ ገ/መድህን አማካይነት እንደገና መወለዱን ነው። እነዚህ ደራሲያን ያልታየውን ቴዎድሮስ ፈጠሩት እያለ አቆለጳጰሳቸው።

የለውጥ ማቀጣጠያ ጀግና ተፈጠረ። ቴዎድሮስ ፍልስፍና ሆኖ መታገያ ማታገያ እየሆነ መጣ። በዚሁ ዘመን የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ብዕሮች ስለ የለውጥ ማቀጣጠያ ቀለም መትፋት ጀመሩ። ዮሐንስ አድማሱ፣ ዳኛቸው ወርቁ፣ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው)፣ ኢብሳ ጉተማ፣ ታምሩ ፈይሣ፣ አበበ ወርቄ፣ ይልማ ከበደ እና ሌሎችም በርካታ ገጣሚያን በዩኒቨርሲቲ ውስጥ አብዮት አቀጣጣይ ግጥሞችን መፃፍ ጀመሩ። ዘመኑም ከ1953 ዓ.ም በኋላ ነው።

“የዩኒቨርሲቲ ቀን” ተብሎ በተሰየመው ዕለት የግጥም “ናዳዎች” መቅረብ ጀመሩ። ግጥሞቹ በዘመኑ በማኅበረሰቡ ውስጥ የሚነሱትን ልዩ ልዩ ችግሮች እያነሱ የሚያቀጣጥሉ ናቸው። ግጥሞቹ ሲነበቡ በተማሪው ዘንድ ከፍተኛ የጭብጨባ እና የድጋፍ ድምፅ ይሰነዘር ነበር። ለምሳሌ በ1953 ዓ.ም ታመሩ ፈይሳ የተባለ የዩኒቨርሲቲ ገጣሚ ለተማሪዎች ያቀረበው ግጥም ከዳር እስከ ዳር እንዳነቃነቀ እማኞች ያስረዳሉ። የታምሩ ግጥም “ደሃው ይናገራል” የሚል ርዕስ ነበራት። እንዲህም ትላለች፤

ግማሽ ጋሬ እንጀራ እጐሰጉስና

አንድ አቦሬ ውሃ አደሽ አደርግና

ሣር እመደቤ ላይ እጐዘጉዝና

ድሪቶ ደርቤ እፈነደስና

ተመስገን እላለሁ ኑሮ ተገኘና

ጮማና ፍሪዳ የት ነው የማውቀው

እንዲሁ አሸር ባሸር ሆዴን አመሰው

የእግዜር ፍጡር ነው ትላላችሁ ወይ

ምስጥ የበላው ዝግባ መስዬ ስታይ

ይህችም ኑሮ ሆና በጉንፋን አሳቦ

ከዚሁ ገላዬ፣ ከዚሁ አካላቴ፣ ከዝችው አቅም

ልክ እንቧይ ያህላሉ ቁንጫና፣ ትኋን፣ ቅማል በእኔ ደም!

እያለ ታምሩ ገጠመ። የለውጥ ቋፍ ላይ የነበረው ተማሪ ደስታውን አስተጋባ። ኢብሳ ጉተማ የተባለ ገጣሚም በይዘቷ ለየት ያለች ግጥም አቀረበ። ርዕሷ “ኢትዮጵያዊ ማን ነው?” የሚል ነበር። አንዳንድ ሰዎች ግጥማ ዘመን አይሽሬ ናት። ኢብሳ ጉተማ ግን ዘመን ሽሮት የአንድ ፓርቲ አባል ሆነ እያሉ ይገልፃሉ። የግጥሟ ከፊል ገፅታ እንዲህ ይላል።

ያገር ፍቅር መንፈስ ያደረበት ሁሉ

ማንነቱን ሳያውቅ በመንቀዋለሉ

ማነኝ ብሏችኋል መልሱን ቶሎ በሉ፣

እናንተ ወጣቶች ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ከሆዱ ያበጠ ቦርጫም መኰንን ነው?

ወይስ ኰሰስ ያለው መናጢ ድሃ ነው?

ላቡን አንጠፍጥፎ ከመሬት ተታግሎ

ካገኘውም ሰብል ለጌቶች አካፍሎ

ለራሱ ከእጅ ወደ አፍ የሚያስቀረው ነው?

በሉ እስቲ ንገሩኝ ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

የመንግስቱ ደም ስር የህዝቡ አከርካሪ

በመከራ ጊዜያት አደጋ ከማሪ

በሰላም ወራት ሌሎችን አኩሪ

ገበሬው ነው ወይ የመታው ሐሩር?

ኢትዮጵያ ለእናንተ የማናት ሀገር?

ወሎዬ ነው አማራው ትግሬ ነው ጉራጌ?

ወላይታ ነው ኰንታው አኙዋኩ ነው ጉጂው?

ጭንቅ ብሎኛል ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ወጣት ሽማግሌው አገር ሲጠየቅ

አንዱ ጐጃም ነኝ ሲል ሌላው በጌምድር

አንዱ ኤርትራ ሲል ሌላው ተጉለት

አንዱ መንዝ ነኝ ሲል ሌላው ጋሙ ጐፋ

ኢትዮጵያዊ ነኝ ባይ ብፈልገው ጠፋ።

እስቲ አዋቂዎች እናንተ ንገሩኝ

እኔን ያስጨነቀው ኢትዮጵያዊ ማን ነው?

ኢብሳ ጉተማ እንዲህ ያለ ኢትዮጵያዊ ገጣሚ ነበር። ይህ ኢትዮጵያዊነቱ በ1950ዎቹ መግቢያ ላይ እየተንተገተገ ፈልቶ ነበር። ዛሬ ያለችው ኢትዮጵያም በዚህ ግጥም ውስጥ ትታያለች። ግን በዘመኗ አብዮት አቀጣጣይ ግጥም ነበረች። ሀሳቧ ዘላለማዊ ነው።

በ1950ዎቹ መጀመሪያ ላይ ከተነሱት አብዮት አቀጣጣይ ትውልዶች አንዱ ኃይሉ ገ/ዮሐንስ (ገሞራው) ነው። ዛሬም ድረስ በስደት የሚንከራተተው ይህ ገጣሚ በ1954 ዓ.ም ትንታግ እና የሚቀጣጠል ግጥም ፅፎ በትውልድ ልብ ውስጥ ዘላለማዊ ሆኖ እየኖረ ነው። ኃይሉ “በረከተ መርግም” የተሰኘ ረጅም ግጥም ፅፏል። በዚህ ግጥም ውስጥ የሳይንስና የቴክኖሎጂ ውጤቶችን የፈለሰፉ ጠቢባንን የርግማን ናዳ ያወርድባቸዋል። እርግማኑ የሚያተኩረው ለሰው ልጅ ጥቅም የማይሰጥ ፍልስፍና ድራሹ ይጥፋ እያለ ነው። ግጥሙ ረጅም ነው። በጣም ጠቂቱ ይህን ይመስላል፤

ሆኖም ምስጢሩ፣ ባይገባንም ለአያሌ ዘመናት

በአንክሮ ምጥቀት፤ ስናየው የኖርነው

ሲነድ ሲቃጠል፣ የሚስቅ እሣት ነው

ርግጥ ነው ክብሯን እውነት ነው ክብሯት

እኔ በበኩሌ አልወድም ነበረ ሰውን ያህል ፍጡር

ዳዊትና ዳርዊን ያፀደቁለትን ያንን ትልቁን ትል

መወረፍ መጣቆስ

ከምን ልጀምር፣ ከየትስ ልነሳ

በየግንባሩ ላይ ለጥፎ ለመኖር የትዝብት ወቀሳ

አዎን የተዛባን መንፈስ ያጐበጠ ኑሮ

የገለማን ህይወት፣ ምክንያቱ ሆነው ካስገኙ በዓለም

ተራው ምን አደረገ ሊቆቹን ነው መርገም።

እያለ የእርግማን አይነት ያወርዳል። የቀረው ሳይንቲሰት፣ የቀረው ፈላስፋ የለም። ኃይሉ ትልቅ ባለቅኔ ነበር። ደርግ ሲመጣ የተሰደደ እስከ ዛሬ አልተመለሰም። ወጥቶ የቀረው ባለቅኔያችን ነው። መቼ ይሆን የሚመጣው?

ሌላኛው አብዮት አቀጣጣይ ገጣሚ ዳኛቸው ወርቁ ነው። ዛሬ በህይወት የሌለው ዳኛቸው ከፍተኛ የሥነ-ጽሑፍ ችሎታ ያለው ምሁር ነው። የበርካታ መፃህፍት ደራሲ የሆነው ይህ ከያኒ በ1954 ዓ.ም “እምቧ በሉ ሰዎች” የሚሰኝ ረጅም ግጥም ጽፏል። 33 ገፅ የሆነው ይህ ግጥም ህዝብን የመቀስቀስ እና የማነሳሳት ባህሪ በስፋት አለው። “የኢትዮጵያ ህዝብ ሆይ ካልተማርክ፣ ካላወክ፣ ካልተመራመርክ…. እንደ ከብቶቹ እምቧ በል” እያለ በሁለት በኩል በተሳለ የግጥም ቢለዋ ያስፈራራል። እናም ለእውቀት ተነስ! ወደ ኋላ አትበል ይላል፤

በድሎት ላሽቀን

መስራትም ማሰራት

      ሁሉንም ካቃተን፣

ምነው ምናለበት

የፍጥፍጥ ሄደን

ያሮጌ ዓለም ህዝቦች

ብሎ ሰው ቢያውቀን

            ሰው ሁሉ ሰልጥኖ ስልጣኔ ሲረክስ

            ሌላ ዓለም ፈልጐ ባየር ላይ ሲፈስ

            ደስታ አይደለም ወይ ለታሪክ መቅረት

            እንደኛ ደንቆሮ ሆኖ መገኘት

እነዚህ ገጣሚያን በወጣትነት ያፍላ ዘመናቸው ለውጥ እያቀጣጠሉ የመጡ ናቸው። ዛሬ ወደ አሜሪካን ሀገር የሸሹት የሕግ ባለሙያው አበበ ወርቄም በ1958 ዓ.ም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ ሳሉ ምላሴን ተውልኝ የሚልየዴሞክራሲ ጥያቄ ያነገበች ግጥም ፅፈዋል።

ከ1953 ነበልባል ከሆነው ትውልድ ውስጥ ጐልቶ የሚጠቀሰው ባለቅኔው ዮሐንስ አድማሱ ነው። የእርሱም ግጥሞች ኢትዮጵያን ለመቀየር ቆስቋሽ የሆኑ ጠንካራ ርዕሰ ጉዳዮችን የሚያነሱ ናቸው። እንዲህ እያለ ጉዞው ቀጠለ። መሬት ለአራሹ መጣ። የተማሪ አመፅ መጣ። የሰራተኛው፣ የጦር ኃይሉ አመፅ… እያለ ቀጠለ።

“አትነሳም ወይ አትነሳም ወይ

ይህች ባንዲራ ያንተ አይደለችም ወይ”

ተባለ።

ፋኖ ተሰማራ

ፋኖ ተሰማራ

እንደ ሆቺ ሜኒ

እንደቼኩ ቬራ

አብዮት ተቀጣጥሎ ምርጥ የኢትዮጵያን ወጣት ልጆች ፈጅቶ ሄደ። የካቲት እንዲህ አይነት ታሪክ አላት። ብዙዎች ስለ የካቲት ጽፈዋል።

በይርጋ አበበ

ለ26 ዓመታት በአገሪቱ ሁሉም አካባቢዎች የመንግስት ስልጣን የዞ የቆየው የኢትዮጵያ ህዝቦች አብዮታዊ ግንባር (ኢህአዴግ) በወቅታዊ የአገሪቱ ችግር ዙሪያ ከተቃዋሚ (ተቀናቃኝ ወይም ተፎካካሪ በሉን ይላሉ) ፓርቲዎች ለመወያየት ግብዣ አቅርቦላቸው ወደ ውይይት ለመግባት ከመጨረሻው ምዕራፍ ላይ ይገኛሉ። ኢህአዴግን ጨምሮ ሰማያዊ፣ መኢአድ፣ መድረክ፣ ኢራፓ፣ ኢዴፓና ሌሎች 22 ፓርቲዎች የሚያደርጉት ውይይት ዓላማው ከ2008 ዓም ኅዳር ወር ጀምሮ በኦሮሚያ ክልል ተቀስቅሶ ወደ አማራ ክልል በተዛመተው ህዝባዊ ተቃውሞ (አንዳንዶች ቁጣ ይሉታል ኢህአዴግ ደግሞ ልማቱ ያመጣው ተቃውሞ ሲል ይጠራዋል) በመንግስትና በአገር ላይ ስጋት በማሳረፉ መፍትሔ ለመፈለግ ነው። ከፓርቲዎቹ ውይይት (ተቃዋሚዎች ድርድር እንጂ ውይይት አና ክርክር ብሎ ነገረ የለም። ኢህአዴገ የጠራን እንድንደራደር ካልሆነ ጥሪውን መቀበል አንፈልግም ሲሉ ይገልጻሉ) ቀደም ብሎ ደግሞ ለስድስት ወራት የሚቆይ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በአገሪቱ ላይ መታወጁ የሚታወስ ነው።

ኢትዮጵያ ላለፉት 26 ዓመታት በአንድ ፓርቲ አመራርነትና አስተሳሰብ ብቻ እየተመራች መቆየቷ ይታወቃል። በ2002 ዓም በተካሄደው አራተኛው ዙር ምርጫ በኋላ ራሱን አውራ ፓርቲ (dominant party) ብሎ መጥራት የጀመረው ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ በ2007 ዓም የተካሄደውን ምርጫም ሙሉ በሙሉ የፌዴራልና የክልል ፓርላማ መቀመጫ ወንበሮችነ ጠቅልሎ ያሸነፈ መሆኑን ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ ማስታወቁ ይታወቃል። ሆኖም ከአምስተኛው ዙር ምርጫ ማግስት በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች በገዥው ፓርቲ ላይ ተቃውሞዎቸ መነሳታቸውን ተከተሎ የኢፌዴሪ ፕሬዝዳንት ሙላቱ ተሾመ የአገሪቱ የምርጫ ህግ እንደሚሻሻል የፌዴሬሽን እና የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤቶችን የስራ ዘመን መክፈቻ ሲያበስሩ አስታወቀው ነበር። ጠቅላይ ሚኒስትረ ኃይለማሪያም ደሳለኝም ቢሆኑ የምርጫ ህጉ መስተካከል እንዳለበት ለህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የገለጹ ሲሆን ለአገሪቱ የዴሞክራሲ ስርዓት ሲባልም ህገ መንግስቱ ሳይቀር መሻሻል እንደሚችል ፍንጭ ሰጥተው ነበር።

 ከኦሮሚያና አማራ ክልሎች ግጭት ማግስት ጀምሮ አገራቀፍ የውይይትና የምክክር ጉባኤ እንዲካሄድ አገር ወዳድ ምሁራንና የአገር ሽማግሌዎች እንዲሁም የፖለቲካ ፓርቲዎች ባገኙት አጋጣሚ ሁሉ ሲያስታውቁ ቆየተው ነበር። በሌላ በኩል ደግሞ ኢህአዴግ መራሹ መንግስት ለሁሉም አገረ አቀፍ መዋቅር ላላቸው ፓርቲዎች የድርድር የምክክር ወይም የውይይት ጥሪ አቅርቦ በጥር 10 ቀን 2009 ዓም በፌዴሬሽን ምክር ቤት አዳራሽ መገናኛ ብዙሃን ባልታደሙበት (ኢቢሲ እና ሌሎች መንግስታዊ መገናኛ ብዙሃን ብቻ ታድመዋል) መልኩ የድርድሩ፣ የክርክሩ ወይም የውይይቱ ቅድመ ሁኔታ ላይ ምክክር ሲያደርጉ ውለው ለጥር 25 ቀን 2009 ዓም ለመገናኘት ቀጠሮ ይዘው ተለያዩ። ፓርቲዎቹ ለድርድሩ ለውይይቱ ወይም ለክርክሩ አስፈላጊ ነው የሚሏቸውን ነጥቦች ዘርዝረው በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የመንግስት ተጠሪ ሚኒስትር ለሆኑት አስመላሽ ገብረስላሴ እንዲሰጡ በተሰጣቸው መመሪያ መሰረት ሃሳቦቻቸውን ገልጸው አስታወቁ። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ በየሳምንቱና በየ15 ቀኑ ፓርቲዎቹ እየተገናኙ ወይይት ድርድር ወይም ክርክር እያካሄዱ ይገኛሉ።

መጋቢት 24 ቀን 2009 ዓም የተካሄደውን ውይይት አስመልክቶ የተፎካካሪ ፓርቲዎች አመራሮችና የኢህአዴግ ተወካዮች ጋር የሰጡንን አስተያየት ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

የድርድሩ ጊዜ መራዘም

ኢህአዴግና የተወሰኑ ፓርቲዎች ድርድር ውይይትና ክርክር በሚል ርዕስ እንዲወያዩ ሀሳብ ሲያቀርቡ መድረክ ሰማያዊ ኢዴፓ መኢአድና ኢራፓን ጨምሮ ሰባት ፓርቲዎች በአንድ ሰነድ ሶስት አይነት የመወያያ ርዕስ አያስፈልግም የተጠራነው ለድርድር እስከሆነ ድረስ ከድርድር ውጭ በሌላ ርዕስ ዙሪያ አንሰበሰብም ሲሉ ተቃውሟቸውን ገልጸዋል። በርዕስ አለመግባባት ምክንያት የአንድ ቀን ጉባኤው የተቋረጠው የፓርቲዎቹ ውይይት ወደ ድርድር በቀጥታ ለመግባት የመጓተት ነገር ይታይበታል ሲሉ የቅድመ ድርድር ሂደቱን የሚገልጹ ሰዎች አሉ። ይህን በተመለከተ ለሰንደቅ ጋዜጣ አስተያየታቸውን የሰጡት የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ “እኛ ወደ ድርድሩ የገባነው ከድርድሩ አንዳች ረብ ያለው ውጤት አናገኛለን ብለን ተስፋ አድርገን ነበር። ነገር ግን ቃላትን እየሰነጠቁ ሂደቱን ማራዘም የምንጠብቀውን ተስፋ እንዲመነምን እያደረገው ሲሆን በፓርቲያችን ላይም ችግር እየፈጠረብን ይገኛል። ለድርድር ከተጠራንበት ጊዜ ጀምሮ ባሉት ወራት ብቻ 12 የፓርቲያችን አባላት ታስረው የት እንዳሉ አናውቅም” ሲሉ የድርድሩ ሂደት መራዘሙን በቅሬታ ገለጸዋል።

የኢዴፓው ሊቀመንበር ዶክተር ጫኔ ከበደ በበኩላቸው ቅድመ ድርድር ሂደቱ መራዘሙ የሚጠበቅ መሆኑን ገልጸው ምክንያቱን ሲያስቀምጡም “22 ፓርቲዎች የሚሳተፉ በመሆኑ እና ሁሉም ሀሳቡን የሚያቀርብ በመሆኑ ጊዜ መውሰዱ አይቀርም። ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ ከምንም በላይ አስፈላጊ የሆነውና ሁላችንንም ሊገዛን የሚችለው የስነ ስርዓት ደንቡ ስለሆነ በዚያ ላይ ሰፊ ውይይት አድርገን መቅረጽ ይኖርብናል” ሲሉ ተናግረዋል። ዶክተር ጫኔ አክለውም “በድርድር መልኩ እስከተሰበሰብን ድረስ ጊዜ መውሰዱ አይቀርም” ሲሉ የድርድሩ ስነ ስርዓት ደንብ ዝግጅት ጊዜ ወሰደ የሚባለው ለተሻለ ውጤት መሆኑን ገለጸዋል።

የመኢአዱ ምክትል ሊቀመንበር አቶ ሙሉጌታ አበበ ደግሞ የድርድሩ ቅድመ ዝግጅት ሂደት ዘግይቷል ብለው እንደሚያምኑ ተናግረዋል። አቶ ሙሉጌታ “ዋናው ነገር መፍጠኑ ሳይሆን መግባባቱ ስለሆነ ለዚህ ደግሞ ሰፊ ውይይት እያደረግንበት እንገኛለን። ስለዚህ ዘግይቷል ብሎ ለመናገር ጊዜው ገና ነው” ብለዋል።   

ርዕሱ ያላግባባቸው ተደራዳሪዎች

 “ኢህአዴግ እንደራደር ብሎ ጠርቶ ውይይትና ክርክርም በሰነዱ ላይ ይካተት ብሎ መቅረቡ ለማደናበር ነው” ሲሉ የሚገልጹት የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመነበር አቶ የሽዋስ አሰፋ ሀሳባቸውነ ሲያጠናክሩ “በመሰረቱ አሁን የመጣውን የውይይት ክርክርና ድርድር የሚል ርዕስ ኢህአዴግ ለማደናገር ያመጣው እንጂ አነሳሱ ለድርድር ነበር። እንደሚታወቀው ድርድርም ሆነ ክርክር ወይም ውይይት የየራሳቸው የሆነ ስርዓት አላቸው። ሶስቱም በአንድ ሰነድ ሊሆኑ አይችሉም። ኢህአዴግ በመጀመሪ ሲጠራን ለድርድር ብሎ ቢሆንም አሁን የሚታየው አዝማሚያ ግን ወደኋላ የማፈግፈግ ሰሜት ነው” ብለዋል።

የአቶ የሽዋስን ሀሳብ የሚያጠናክሩት የኢዴፓው ሊቀመንበር ዶክተር ጫኔ ከበደ በበኩላቸው “አርብ ባደረግነው ውይይት ሰፋ ያለጊዜ ወስደን የተነጋገርነው በርዕሱ ላይ ነበር። እኛን ጨምሮ የተወሰኑ ፓርቲዎች ድርድር እንጂ ክርክርም ሆነ ውይይት የማንቀበል መሆናችንን ገልጸናል። ኢህአዴግና ሌሎች ደግሞ ሶስቱም ሀሳቦች እንዲካተቱ ጠይቀዋል። ሌሎቹ ደግሞ ድርድርና ክርክር የሚሉትን ነጥቦች ይዘው መሄድ ይፈልጋሉ። በዚህም ምክንያት መግባባት ባለመቻላችን በሰነዱ ይዘት ላይ እንድንወያይ ተደርጎ ከዚያ በኋላ ርዕሱ እንዲወሰን ነው ተነጋግረን የተለያየነው” ሲሉ ሶስት ጉዳዮችን የያዘውን ሰነድ ፓርቲያቸው እንደማይቀበለው ገልጸዋል። 

ዶክተር ጫኔ ከመወያያ ሰነዱ ርዕስ በተጨማሪም በዓላማውና ዓላማውን ለመቅረጽ በወጡ ሀሳቦች ላይ አንዳንድ ቃላትና ሀረጎች ትርጉማቸው አሻሚ በመሆናቸው እንዲሻሻሉ ለማድረግ ውይይት መካሄዱን ገልጸዋል። የኢዴፓው ሊቀመንበር “አሻሚ ትርጉም ያላቸው ቃላት” ያሏቸውን ሲገልጹም “ለምሳሌ በኢህአዴግ ከቀረበው ሀሳበ ላይ የሚሻሻሉ ህጎች ካሉ ማሻሻል የሚል ይገኝበታል። እኛም ይህን ሀሳብ ስንመለከተው መሻሻል ያለባቸው ህጎች እንዲሻሻሉ ተብሎ ይስተካከል እንጂ “ካሉ” የሚለው ቃል የገባው ለማደናገር ካለሆነ በስተቀር ህጎች እንዲሻሻሉ እኮ ነው የተሰበሰብነው ብለን አቋማችንን ገልጸናል። በእኛ በኩል የቀረበውንና ኢህአዴግ ሃሳብ የሰጠበት ደግሞ አሳሪ የሆኑ ህጎቸ ሁሉ ይሻሻሉ የሚለውን ሲሆን አሳሪ የሚለውን ገላጭ ቃል መጠቀማችን ገና ወደ ድርድር ከመግባታቸሁ በፊት አቋመ እየወሰዳችሁ ይመስላል ሲል ተከራክሯል። በሌላ በኩል ደግሞ የብሔራዊ መግባባት እውን እንዲሆን የሚለው ሀረግ ላይ “እውን መሆን” በሚለው ሀሳብ ዙሪያ ሰፊ ውይይትና ንግግር አካሂደንበታል” ሲሉ የካቲት 24 ቀን 2009 ዓም ፓርቲዎቹ ያካሄዱትን ውይይት ውሎ ገልጸዋል።

መኢአድም በድርድር እንጂ በውይይትና ክርክር በሚሉ ርዕሶች ላይ መወያየት እንደማይፈልግ አቶ ሙሉጌታ ተናግረዋል።

በመርፌ ቀደዳ እንደመሹለክ

“ኢህአዴግ ለይስሙላ ካልሆነ በቀር በሰጥቶ መቀበል የማያምን ፓርቲ ስለሆነ አሁን የተጠራው የድርድር ሂደትም ውጤት ሊያመጣ አይችልም” ሲሉ ስጋታቸውን የሚገልጹ ወገኖች አሉ። በሌላ በኩል ደግሞ “በጥልቅ ተሃድሶ” ውስጥ የሰነበተው ኢህአዴግ “ለአገር ሰላምና ለህዝብ ደህንነት አልፎ ተርፎም ለራሱ ህልውናም ሲል ድርድሩን ከልቡ ያደርገዋል” ሲሉ ሀሳባቸውን የሚሰነዝሩ ወገኖች አሉ። የመጀመሪያውን ሀሳብ የሚያራምዱት ወገኖች ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም “ኢህአዴግ ሰጥቶ በመቀበል አምኖ ለተቀናቃኞቹ ስልጣንን እስከማጋራት የሚያደርስ ድርድር ያደርጋል ማለት ዘበት ነው። ለተቀናቃኞቹ ጥረታቸው ግመልን በመርፌ ቀዳዳ እንደማሾለክ ነው” ይላሉ።

በዚህ ዙሪያ አስተያየታቸውን እንዲሰጡን የጠየቅናቸው የመኢአድ፣ የሰማያዊና የኢዴፓ አመራሮች “ሂደቱ የቱንም ያህል የተጓተተ ቢሆን እና ኢህአዴግ የቱንም ያህል የራሱን ጥቅም ብቻ የሚያሳድድ ፓርቲ ቢሆንም ዳር ላይ ቆሞ ከመመልከት ተሳትፎ አድረጎ ማየት የተሻለ ነው” ሲሉ ገልጸዋል። የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ “ከአስር ዓመት በኋላ ከጋራ ምክር ቤቱ አባል ፓርቲዎች ስብስብ ውጭ የሆኑ ፓርቲዎችንም ለድርድር መጋበዙ ይሁንታ የምንሰጠው ጅምር ነው” ያሉ ሲሆን የድርድርን አስገዳጅነት ሲገልጹም “ይህ በፍላጎት (በኢህአዴገ ፍላጎት ላይ ለማለት ነው) ላይ ብቻ የተመሰረተ ሳይሆን አገርን ህዝብንና ራስነ (ኢህአዴገን) ለማዳን የመጨረሻው አማራጭ ነው። ምንም እንኳ እስካሁን ያሉት ሂደቶች መልካም የሚባሉ ባይሆንም ኢህአዴግ ለራሱ ህልውና ሲል ከልቡ ሊያካሂደው ይችላል ብለን እናስባለን” በማለት የፓርቲያቸውን እምነት ገልጸዋል።

የመኢአዱ ምክትል ሊቀመንበር አቶ ሙሉጌታ በበኩላቸው “ከድርድሩ ቅድመ ዝግጅት የታዘብነው ተስፋ አስቆራጭነት ሳይሆን ተስፋ ሰጭ መሆኑን ነው። ለ11 ዓመታት የተዘጋውን በር ከፍቶ ከተፈካካሪ ፓርቲዎች ጋር ድርድር ለማድረግ መጀመሩ በራሱ ተስፋ ሰጭ ሂደት ነው።” ያሉ ሲሆን አያይዘውም “የታሰበውን ያህል ውጤት ሊመጣ ይችላል ወይ? ለሚለው እሱን ወደፊት የምናየው ነው። የታሰበውን ያህል ውጤት ባይመጣ እንኳ ፈፅሞ ውጤት አይመጣም (አታመጡም) ማለት ስህተት ነው” ሲሉ ከድርድሩ ተስፋ የሚያደርጉትን ተናግረዋል።  

የመድረኩ ሊቀመንበር ፕሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ ደግሞ እስካሁን የተካሄደው ስብሰባ ብዙም ተስፋ ሰጪ አለመሆኑን ተናግረዋል። ሆኖም ከነገው ስብሰባ በኋላ ነገሮች ሊለወጡ እንደሚችሉ ተስፋቸውን ገልጸዋል። የኢዴፓው ሊቀመንበር ዶክተር ጫኔ በበኩላቸው የድርድሩን አስፈላጊነት ገልጸው ሆኖም በተለይ እንደ አስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ያሉ ጉዳዮች በፓርቲዎቹ እንቅስቃሴ እና በፖለቲካ ምህዳሩ ላይ የሚያሳርፈው አሉታዊ ተጽእኖ ከፍተኛ ስለሆነ ሊታሰብበት እንደሚገባ ተናግረዋል።¾

 

አንዳንድ ሰዎች በተሳሳተ አነጋገር ላይ እርማት ሲደረግ “ቋንቋ መግባቢያ ስለሆነ ሰው እንደ ፈለገ ቢናገረው ምናለበት” ሲሉ ይሰማሉ። አዎ ቋንቋ መግባቢያ ነው። ነገር ግን መግባቢያነቱ የሚሰምረው በትክክል ሲነገር ወይም ሲጻፍ ብቻ ነው። ስህተት ሆኖ ሲነገር ግን ሌላ ቢቀር ማደናገሩ አይቀርም። አንድ ምሳሌ ልጥቀስ ወሎ ውስጥ በገጠር አካባቢዎች በሁለተኛና በሦስተኛ ሰው (በርስዎና በሳቸው) መካከል የተሳሳተ አነጋገር ይሰማል። እሳቸው መጥተው ነበር ለማለት እሰዎ (እርስዎ) መጥተው ነበር እያሉ ሲያወሩ ይሰማል። ልክ በጎጃም አባባል አልበላሁም ለማለት “አልበልቸም” እንደሚለው አነጋገር መሆኑ ነው። ጎጃምኛው አለመለመዱ ነው እንጅ ስህተት አይመስለኝም። ታዲያ አንድ መንደርኛውን አነጋገር የረሳ ወሎየ ዘመዶቹ ዘንድ (ጋ) ሄዶ ሲጫወት የገጠሬው ዘመዱ “ያንዬ እስዎ ሞተው ሃዘን ላይ ሆነን” ሲለው “እረ ተው ምቸ ሞትኩ እኔ” ሲል ደነገጠ ይባላል። ያ ገጠሬው ሰው ሊል የፈለገው “ያንየ እሳቸው ሞተው ሀዘን ላይ ሆነን” ለማለት ነው። ስለዚህ ቋንቋ በትክክል ካልተነገረ ወይም ካልተጻፈ መግባባት ሳይሆን ማደናገርን ነው የሚፈጥረው-ከላይኛው ምሳሌ እንዳየነው።

ዛሬ የቋንቋ ብልሽት በብዙ መልክ ይታያል። የፈረንጅኛ ቃላት፣ ያውም የተሳሳቱ አባባሎችን ካልጨመሩ ሃሣባቸውን መግለጽ የማይችሉ የሚመስላቸው ሰዎች ብዙ ናቸው። ፋዘር፣ ማዘር፣ ፍሬንድ የሚሉት ቃላት በሰፊው ሲነገሩ ይሰማል። ሽማግሌዎችና አሮጊቶችም ፋዘር፣ ማዘር ሲሉ መሰማት ጀምሯል። ለምን ቢባል “ዘመናዊ” ለመሆን ነዋ! “አባት፣ እናት፣ ጓደኛ ካለ አንድ ሰው ስልጡን እንዳልሆነ ነው የሚታሰበው” አለኝ አንድ ወያላ ሲያብራራልኝ። ለመሆኑ ፋዘር፣ ማዘር የሚባሉት የሰንት ዓመት ሰዎች ናቸው ብዬ ስጠይቀው የሰጠኝ መልስ የሚገርም ነው። “ወንዱን ፋዘር የምንለው ትንሽ ሽበት ካወጣ ወይም ጸጉሩ ከተመለጠ ነው። ሴትዋም ሻሽ ካሠረች ያው ማዘር ነች” አለ እየሳቀ። ወያላዎች ግራንድ ፋዘር (ግራንድፓ) ወይም ግራንድ ማዘር (ግራንድማ) የሚሉትን የእንግሊዝኛ ቃላት ስለማያውቋቸው ያርባ አመትም ሆነ የሰማንያ ዓመት ሰው ያው ፋዘር ነው የሚባለው። ሴትዋም ያው ማዘር ነች። እነኝህ ፋዘር፣ ማዘር፣ ፍሬንድ የሚሉት ቃላት ትርጉሞች በሁሉም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች እንደሚገኙ የሚታወቅ ነው። ቁልምጫዊ ዘይቢያቸው ሳይቀር አለ። ለምሳሌ በአማርኛ አባቴ፣ አባብዬ፣ እማማ፣ እማምዬ፣ ጓደኛዬ፣ ጓዴ ወዘተ የሚሉ ቃላት አሉ። የቅርብ ዘመድንና የቤተሰብ አባላትን በቁልምጫ ለመጥራትም ብዙ ቃላት አሉ። ታላቅ ወንድምን፣ ወይንም አጐትንም ሆነ የቅርብ ወንድ ዘመድን፣ ጋሽየ፣ ወንድምዓለም፣ ወንድምጋሼ፣ ጥላዬ ማለት እንደሚቻለው ሁሉ፣ ለሴት እህትም ወይም አክስት፣ እታለም፣ እትአበባ፣ አክስቴ ማለት ይቻላል።

ሌላው በብዛት ስህተት ሲስተናገድበት የሚታየው/የሚሰማው በግዕዝና በአማርኛ እርባታ ላይ ነው። ብዙ ሰዎች በግዕዝ በተረባው ቃል ላይ ቶች፣ ዎች ወይም ኖች በመጨመር የብዙ ብዙ አነጋገር ስህተቶችን ሲፈጽሙ ይሰማሉ። የሚከተሉትን እንመልከት!

የአማርኛ ዕርባታ (ነጠላ-ብዙ)

ሊቅ         ሊቆች

አስተማሪ    አስተማሪዎች

ሕፃን        ሕፃኖች

ቄስ          ቄሶች

መነኩሴ      መነኩሴዎች

ካህን         ካህኖች

ዲያቆን       ዲያቆኖች

ንጉሥ        ንጉሦች

እንስሳ        እንስሶች

ገዳም         ገዳሞች

ጳጳስ          ጳጳሶች

ባህታዊ        ባህታዊዎች

 የግዕዝ ዕርባታ (ብዙ)

ሊቃውንት

መምሕራን

ሕፃናት

ቀሳውስት

መነኮሳት

ካህናት

ዲያቆናት

ነገሥታት

እንስሳት

ገዳማት

ጳጳሳት

ባህታውያን

ጸያፍ ዕርባታ (የብዙ ብዙ)

ሊቃውንቶች

መምሕራኖች

ሕፃናቶች

ቀሳውስቶች

መነኮሳቶች

ካህናቶች

ዲያቆናቶች

ነገሥታቶች

እንስሳቶች

ገዳማቶች

ጳጳሳቶች

ባህታውያኖች

ባሁኑ ጊዜ በጣም ገንኖ የሚታየው ሌላው ስህተት በ ጋ እና ጋር መካከል ያለው ያጠቃቀም ውዥንብር ነው። በኢትዮጵያ ቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል የተዘጋጀው “አማርኛ መዝገበ ቃላት” እንደሚገልጸው ጋ የሚለው ፊደል “አንድ ነገር የት እንደሚገኝ የሚያመለክት ቃል” ነው። መጽሐፉ ጠረጴዛው፣ እዚያ ነው። ጋር የሚለው ቃል ደግሞ “አብሮ” የሚለውን ሃሣብ የሚገልፅ ነው። ስለዚህ ጋ ዘንድ ሲሆን ጋር ደግሞ አብሮ ማለት ነው። ምሳሌ፣ እኔ ዛሬ ወንድሜ ጋ እሄድና ከሱ ጋር ሄደን ምሳ እንበላለን። ስለዚህ ጋ የሚለው ዘንድ ማለት ሲሆን ጋር የሚለው ቃል ግን አብሮ ማለት ነው። ለምሳሌ ስልክ ተደውሎ የት ነው ያለኸው ሲባል ወንድሜ ጋ ነኝ (ወንድሜ ዘንድ ነኝ) መሆን ነው ያለበት መልሱ። ዛሬ ግን ጋ ለማለት ጋር በማለት ውዥንብር እየተፈጠረ ነው። መጽሐፉ የት ነው ያለው? ብለህ ስትጠይቅ ከበደ ዘንድ ነው ለማለት ከበደ ጋር ነው ይልሃል። ትክክል ያልሆነ አነጋገር ነው። የቃና ቴሌቪዥን ተዋንያን ሳይቀሩ የተሳሳተውን የቋንቋ አገባብ ይዘው ጋ የሚለውን ጋር እያሉ ነው የሚያወሩት። ከአንድ ሰዓት በኋላ ወንድሜ ጋ (ቤት) እሄዳለሁ ለማለት፣ ከአንድ ሰዓት በኋላ ወንድሜ ጋር እሄዳለሁ እየተባለ ነው። ስህተት ነው።

ሌሎች በባዕድ ቋንቋዎች የምንሠራቸው አስቂኝ ስህተቶች አሉ። አንድ ልጅ አባቱ ያልሆነውን ሰው ፋዘር ወይም ዳዲ ብሎ ሊጠራው አይችልም። አንድ ጊዜ አራት ኪሎ አንድ ፈረንጅ ታክሲ ውስጥ ሆኖ ወጣቶች ከበው ገንዘብ ስጠን ለማለት ፋዘር፣ ዳዲ እያሉ ሲያስቸግሩት ደርሼ ገላግየዋለሁ። “ፋዘር ዳዲ ሞኒ ሞኒ” እያሉ በግራና በቀኝ ሲጮሁበት ፈረንጁ ተናዶ I swear I did not father any of these kids (ከነኝህ ልጆች አንዱንም እንዳላስወለድኩ እምላለሁ ነበር ያለው።) ሌላው አስቂኝ ቃል ክላስ የሚለው ነው። ሆቴል ስትገቡ እንግዳ ተቀባዩ ክፍል ይፈልጋሉ ለማለት ድፍረት በተሞላ አነጋገር ክላስ ነው የሚፈልጉት ነው የሚላችሁ። ክላስ ወይም ክላስሩም የመማሪያ ክፍል ነው እንጅ የመኝታ ክፍል አይደለም። የኛም የውጭውም ቋንቋ እንደዚህ ተዘበራርቋል።

በየቀኑ በስህተት የሚነገሩ የውጭ አገር ቋንቋዎችና ቃላት ብዙ ናቸው። አመሰግናለሁ ለማለት ቴንክዩ ወይም ታንክዩ የሚሉ ብዙ አሉ። የቋንቋው ባለቤቶች እንግሊዞች ግን ትክክለኛውን ቃል ለማውጣት ምላስን በላይኛውና በታችኛው ጥርሶቻችን መካከል ብቅ አድርጎ መልሶ ወደ ውስጥ በመሰብሰብ የሚፈጠር ድምፅ ነው ይላሉ። ያን ድምፅ በአማርኛ መጻፍ ባይቻልም ሳንክዩ ለሚለው ቃል ነው የሚቀርበው።

ባሁኑ ጊዜ ቋንቋን ከሚያበላሹ ተቋማት ከፍተኛውን ድርሻ የያዙት የመገናኛ ብዙሐን ሰራተኞች በተለይ የቴሌቪዥንና የሬድዮ ጋዜጠኞች ናቸው። እጅግ በጣም ጥሩ፣ በጣም ቆንጆ የሚሉትን የአማርኛ ገላጭ ቃላት አሪፍ በሚል የአረብኛ ቃል ለውጠዋቸዋል። አገሩ ሁሉ አሪፍ፣ አሪፍ እያለ ነው። “አሁን ደግሞ “አሪፍ” ሙዚቃ እንጋብዛችኋለን” ማለት የተለመደ የሬድዮ ጣቢያ አነጋገር እየሆነ መጥቷል። ከፈረንጅ ጥገኝነት ወደ አረብ ጥገኝነት በቀላሉ እየተሽጋገርን ይመስላል። ምንም እንኳን ቋንቋ ይወራረሳል፣ ያድጋል ቢባልም የሚወራረሰውም የሚያድገውም የራስ ቋንቋ የማይገልጸውን የሚገልጹ የባዕድ ቃላት ሲገኙና በግልጽ በሥራ ላይ መዋል ሲያስፈልጋቸው ነው። ዛሬ ቀኑ፣ ዓየሩ፣ ጥሩ ነው፣ ቆንጆ ነው፣ ተወዳጅ ነው ወዘተ ለማለት ሁሉም የሚሸፈነው “አሪፍ” በሚለው ቃል ሆኗል። ቃሉ በጣም ከመወደዱ የተነሳ በረጅም ቅላጼ ነው የሚነገረው። ይህ ደግሞ የራሳችንን ቋንቋ ማሳደግ ሳይሆን ለባዕድ ቋንቋ ጥገኛ መሆንና የራስን ቋንቋ ማዳከም ነው። እንድንግባባ እኔም ቃሉን ልዋሰውና አሪፍ የጥገኝነት ባህሪ ነው ልበላችኋ!

ሰርተፊኬት የሚለው ቃል በሰፊው ተለምዶ በሬድዮና በቴሌቪዥን ሲነገር በጽሁፍም ሲቀርብ ይታያል። የቋንቋው ባለቤቶች ሰርቲፊኬት ነው የሚሉት። ስለዚህ እኛ ቃሉን በትክክል ለመጠቀም ወይ ባለቤቶቹ እንደሚሉት ሰርቴፊኬት ማለት አለብን አለዚያም በራሳችን ትርጉም የምስክር ወረቀት ማለቱ ይመረጣል። ሌላው ተመሣሣይ ችግር ያለው ፕረስ የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል ነው። ቃሉ ከሕትመት ሥራ ጋር ማለት ከመጫን፣ ከማተም ጋር የተያያዘ ስለሆነ በእንግሊዝኛ ፕረስ የሚለው አነባበብ ይስማማዋል። እኛ ግን ለራሳችን የሚስማማን ፕሬስ ነው በማለት ቃሉን ከትክክለኛው አነጋገር ከፕረስ ወደ ፕሬስ ወስደነዋል። ይህ ድርጊት ምንም ምክንያታዊ አይደለም። አሁንም ሌላው ከትክክለኛ አነጋገር ወደ ተሳሳተ አባባል በልማድ የተወሰደና በስህተት እየተነገረ የምሰማው ኦሎምፒክ የሚለው ቃል ነው። ቃሉ በእንግሊዝኛ OLYMPIC (ኦሊይምፒክ) ነው። የኦሊምፒክ ጨዋታዎች ለማለት OLYMPIC GAMES ነው የሚባለው። ባንድ ወቅት አንድ የስፖርት ጋዜጠኛ ኦሊይምፒክ የሚለውን ቃል ኦሎምፒክ ብሎ በስህተት አነበበው። ከዚያ ወዲህ እኛ አገር ትክክለኛው አነባበብ ተሽሮ ኦሎምፒክ ሆኖ ቀረ።

ወደ ጣልያንኛ ቋንቋ ደግሞ እንሂድ። በመኪና ላይ ከሁዋላ የሚመጡትን ተሽከርካሪዎች ለመቆጣጠር በግራና ቀኝ ያሉት መስትዋቶች በጣልያንኛ ስፔኪዮ ነው የሚባሉት። ከተጠራጠሩ የጣሊያንኛ ቋንቋን በደምብ የሚያውቅ ሰው ይጠይቁ ወይም የኢጣልያንኛ መዝገበቃላትን ይመልከቱ። በኛ አገር ግን ሕዝቡ በሙሉ ስፖኪዮ ሲል ነው የሚሰማው። ስፖኪዮ አይደለም ስፔክዮ ነው ብለህ ብታርመው ሰው ሁሉ ይስቅብሃል። ብዙዎቻችን ይበልጥ ከሚያውቁ ሰዎች ጠይቀን ከመማር ስህተታችንን ይዘን መኖር የምንመርጥ ይመስላል።

SERIES ተመሣሣይ፣ ተዛማጅ ወይም ተከታታይ ማለት ነው። Series of books ማለት ተከታታይ መጸሕፍት ማለት ነው። በቴሌቪዥን የምንሰማው ማስታወቂያ ግን SERIOUS (ሲሪየስ) of books እየተባለ ነው የሚነበበው። SERIOUS የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል ደግሞ ኮስታራ፣ ቁም ነገረኛ፣ ምራቁን የዋጠ ማለት ነው። ሁለቱ የእንግሊዝኛ ቃላት አነባበባቸውም፣ ትርጉማቸውም የተለያየ ነው። አንድ ሰው አነባበቡን በትክክል የማያውቀው የባዕድ ቃል ሲገጥመው በግምት ከማንበብና መሣቂየ ከመሆን ይልቅ ያንን ቋንቋ የሚያውቀውን ሰው ጠይቆ መረዳት ወይም የዚያን ቋንቋ መዝገበ ቃላትን ማየት ያስፈልጋል።

የዘመኑን ቋንቋ በተመለከተ ሌላው አነጋጋሪ ቃል ማለት የሚለው ነው። ማለት ግልጽ ያልሆነን ሃሣብ ለማብራራት፣ ለመግለጽ የምንጠቀምበት ቃል እንደሆነ ለሆሉም ግልጽ ይመስለኛል። አንድን ቃል ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላ ለመተርጎም ይህ ቃል ምን ማለት ነው፣ ይህ ጽንሠ ሃሣብ ምን ማለት ነው ወዘተ እያልን በቃሉ ስንጠቀም ኖረናል። ያሁኑ አዲሱ አጠቃቀም ግን “ማለት ነው” የሚሉትን ሁለት ቃላት ትርጉም የሌላቸው ያደርጋቸዋል። አሁንም በዚህ በተሳሳተ መንገድ በቃሉ እየተኩራሩ የሚጠቀሙት ሕዝብን ማስተማር የማገባቸው የመገናኛ ብዙሐን ሰዎች ናቸው። ያሳዝናል! ጥቂት ምሳሌዎችን ልጥቀስ።

ከዜናው በኋላ ስለ ርዕሰ ጉዳዩ የተዘጋጀውን የትንተና ጽሑፍ እናቀርባለን ማለት ነው። ለዚህ አረፍተ ነገር መጨረሻ ሆነው የገቡት “ማለት ነው” የሚሉት ሁለት ቃላት ለአረፍተ ነገሩ ምንድን ነው የጨመሩለት? “ከዜናው በኋላ ስለ ርዕሰ ጉዳዩ የተዘጋጀውን የትንተና ጽሁፍ እናቀርባለን የሚለው በቂ አይደለም? ለምንድን ነው “ማለት ነው” የተባሉት ሁለት ቃላት የተጨመሩት? ሌላ ምሳሌ፣ ዘንድሮ ትምሕርቴን በደንብ ተከታትዬ የመጀመሪያ ዲግሪየን ከያዝኩ ሥራ ሳልፈልግ በቀጥታ ለሁለተኛ ዲግሪ ማለት ለማስተርስ እመዘገባለሁ ማለት ነው። አሁንም በዚህ አረፍተ ነገር የመጀመሪያው ማለት ትክክል ሲሆን መጨረሻ ላይ የገቡት “ማለት ነው” የሚሉት ሁለት ቃላት ግን ፈጽሞ አስፈላጊ አይደሉም።

የጠቃሽ አመልካች ሥራዋን እንዳታከናውን ተጽዕኖ እየደረሰባት ነው። ስለሆነም አባቴን ለማየት ወደ አገር ቤት እሄዳለሁ በማለት ትክክለኛው አነጋገር ፈንታ አባቴ ለማየት ወደ አገር ቤት እሄዳለሁ ሆኗል የዘመኑ አነጋገር። አባቴን፣ እናቴን፣ አገሬን እወዳለሁ የሚለው ትክክለኛ አነጋገር ቀርቶ አባቴ፣ እናቴ፣ አገሬ እወዳለሁ ሆኗል አሪፉ የዘመኑ አነጋገር። በዉ ካዕብና በው ሳድስ መካከል ያለው ልዩነት እየጠፋ በመሄድ ላይ ነው። በላሁ በማለት ፈንታ በላው እየተባለ ይጻፋል። ለመሆኑ ወዴት እየሄድን ነው? አደግን፣ ሠለጠንን ተባለና ፊደሎቻችንን መለየት ከማንችለበት ደረጃ ደረስን ማለት ነው?

የባዕድ ቋንቋዎችን በትክክል ለማወቅ መሞከርና በትክክል በጥቅም ላይ ማዋል ተገቢ ነው። ከራስ ቋንቋ በላይ (ለዚያውም በተሳሳተ መልኩ) ለባዕድ ቋንቋና ቃላት ጥገኛና ተገዥ መሆን ግን ጤነኛ አስተሳሰብ አይመስለኝም። አመሰግናለሁ።

* አቶ ማዕረጉ በዛብህ አንጋፋ ጋዜጠኛ ሲሆኑ፤ በአሁኑ ወቅት በዩኒቲ ዩኒቨርሲቲ ጥናትና ምርምር ክፍል ማኔጂንግ ኤዲተር ናቸው።

 

የመኪና ማቆሚያ ችግር መዲናችንን ከተበተቧት ችግሮች መካከል አንዱ ነው። ከችግሩ የተነሳ ብዙዎች መኪናዎቻቸውን ለማቆም የሚመርጡት ለእግረኞች ታስቦ በተሰሩ መንገድ ላይ አሊያም በመኪና መንገድ ጥጋጥግ ላይ ነው። የከተማዋ የመኪና መንገዶች ደግሞ ዕድሜ ጠገብ ከመሆናቸው  እና በጊዜው በነበረው የመኪና ብዛት መጠን የተሰሩ ከመሆናቸው የተነሳ አሁን ያለውን የተሸከርካሪ መጠን በአግባቡ ማስተናገድ የሚችሉ አይደሉም። የመንገዶቹ ጥበት ሳያንስ ዳር ዳራቸው ላይ መኪና ማቆም ለእግረኛውም ሆነ ለአሽከርካሪዎች ፈታኝ ነው። እግረኞችም ለተሽከርካሪ በተፈቀደ መንገድ ላይ ለመሄድ ይገደዳሉ። ይሄ ደግሞ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በሀገራችን ቀዳሚው ገዳይ ለሆነው የትራፊክ አደጋ መስፋፋት ዋና ምክንያት ነው። ተሽከርካሪ እና እግረኛ እየተጋፉ በሚሄዱበት ከተማ ላይ አንዴት የትራፊክ አደጋ በዛ ብሎ ለሚጠይቅ ሰው ይሄ ጥሩ እና በቂ ምላሽ ነው። መኪና ደርቦ ለማለፍ በሚደረግ ጥረት በርካታ አደጋዎች እንደሚርሱ በየዕለቱ የምንሰማውም ከዚህ የተነሳ ነው።

 

ቋሚ የሆነ የመኪና ማቆሚያ አለመኖር የሚያስከትለው አደጋ በዚህ ብቻ የሚያቆም አይደለም። ከዚሁ ከመንገዶች ጠባብነት ጋር ተያይዞ በመንገድ ዳርና ዳር ላይ ተሽከርካሪዎች በሚቆሙበት ወቅት ለእግረኛው ብቻም ሳይሆን ለሌሎች አሽከርካሪዎች መንገድ ይዘጋሉ። በዚህ ደግሞ በአስቸኳይ ማለፍ የሚያስፈልጋቸው እንደ አምቡላንስ እና የእሳት አደጋ ማጥፊያ ተሽክርካሪዎች ለማለፍ ሲቸገሩ እያስተዋልን ነው። እነዚህ ተሽከርካሪዎች ተግባራቸው ህይወት የማዳን ተግባር እንደመሆኑ እንቅስቃሴያቸው በደቂቃዎች እንኳን ቢዘገይ የሰው ህይወት ላይ ውሳኔ የመስጠት ጉዳይ ነው። ምንም እንኳን በቂ የሆነ የመኪና ማቆሚያዎች በመዲናዋ ባይኖሩም በተለይ በተሽከርካሪ መንገድ ጥግና ጥግ ላይ ተሽከርካሪዎች እንዳይቆሙ በማድረግ እነዚህን ከባድ ውሳኔዎች ማስቀረት ይቻላል፤ ያስፈልጋልም። በእርግጥ የውጭ ሀገራት መሪዎች በሚመጡበት ወቅት አሽከርካሪዎች ተሸከርካሪያቸውን በመንገድ ዳር አቁመው መሄድ እንደሌለባቸው ሲነገር እና ሲከለከል እናያለን። ነገር ግን በዘላቂነት ሲተገበር እና ዜጎችን የመታደግ ስራ ሲሰራ አናይም። ለሌላው አካል ታይታ ብቻም ሳይሆን ለዘላቂ መፍትሔ በማሰብ ቢሰራ መልካም ነው።

 

                              አቶ ሃይሉ ሰብስቤ - ከፊቼ

ቁጥሮች

Wednesday, 08 March 2017 11:54

የኢትዮጵያ አጠቃላይ ምርት

61 ነጥብ 2 ቢሊዮን ዶላር            በ2015

 

63 ነጥብ 4 ቢሊዮን ዶላር            በ2016

 

69 ነጥብ 1 ቢሊዮን ዶላር            በአሁኑ ወቅት ያለው ምርት

 

                                 ምንጭ፡- የዓለም ገንዘብ ተቋም


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 3 of 155

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us