You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

የኢትዮጵያ ህዝቦች አብዮታዊ ዴሞክራሲያዊ ግንባር (ኢህአዴግ) የስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ከታህሳስ 22-23/2009 ዓ.ም ባካሄደው መደበኛ ስብሰባ በጥልቀት የመታደስ ንቅናቄ መድረኮች በተቀመጠላቸው አቅጣጫ መሰረት እየቀጠሉ እንደሆነ ገምግሟል።

 

ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው እንደገና በጥልቀት የመታደስ የንቅናቄ መድረኮች በተቀመጠላቸው አቅጣጫ መሰረት በየደረጃው በተካሄዱ የግምገማ መድረኮች ከከፍተኛ አመራሩ ጀምሮ እስከ አባሉ ድረስ የተሳተፉበትና በአጀንዳዎቹ ላይም የጋራ መግባባት የተደረሰባቸው እንደነበሩ ተመልክቷል።


የኪራይ ሰብሳቢነት አስተሳሰብና ተግባር ወኪል የሆኑት ትምክህት፣ ጠባብነትና የሃይማኖት አክራሪነት እንዲሁም ስልጣንን ለግል ጥቅም የማዋል አመለካከትና ተግባር ድርጅቱንና ልማታዊ ዴሞክራሲያዊ ስርዓቱን በመስቀለኛ መንገድ ላይ እንዲሆኑ ያደረጉ የህዳሴያችን አደጋዎች መሆናቸው እንዲጋለጥ በየደረጃው ብቁ ትግል የተካሄደባቸው መሆኑን ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው ተግባብቶበታል።


በየደረጃው ባለ አመራርና አባላት በአስተሳሰብ ደረጃ የትምክህትና ጠባብነት አመለካከትና ተግባራት የፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ስርዓቱን የሚፈታተኑ ጠንቆችና ሀገሪቱንና ህዝቦቿን ለቀውስ የሚዳርጉ የጥፋት አመለካከቶች መሆናቸው ላይም የጋራ አቋም ተይዞባቸዋል። እነዚህን ችግሮችም ታግለን በፍጥነት በማረም አዳጊ ፍላጎት ያለው ሕብረተሰባችንን የማርካትና የተጀመረውን የህዳሴ ጎዞ የማስቀጠል ጉዳይ ትልቅ ትርጉም ያለው መሆኑ አፅንኦት ሰጥቶበታል።


በጥልቀት የመታደስ መድረኩ ከላይ እስከ ታች ሁሉም አመራሮች፣ አባላት ያላንዳች መሸማቀቅ የተሰማቸውን ሐሳብ በሙሉ በግልፅ በማቅረብ የድርጅቱን የውስጠ ዴሞክራሲ ችግሮች በሚያርምና በሂደቱም ዴሞክራሲያዊ አንድነትን በሚያጎለብት አኳኋን መፈፀሙን አረጋግጧል። በዚህ ሂደት የፀረ-ዴሞክራሲ፣ አደርባይነት፣ በትስስር የመስራት አሰራሮችን በማረም በአባላትና በአመራር መካከል ጓዳዊ ትስስርን በማጠናከር መተማመንን በሚያጎለብት ሁኔታ መፈፀሙን ተመልክቷል።


በድርጅቱ ውስጥ በተደረጉ ትግሎች ሙስናና ብልሹ አሰራሮች በየትኛውም ደረጃና መልኩ የሚገለፁ ያለምንም ምህረት ፖለቲካዊ ትግል በማደረግ የተጋለጡ ሲሆን ከዚህ በመነሳትም ፖለቲካዊ፣ አስተዳደራዊ እና ሕጋዊ እርምጃዎች የተወሰዱ መሆኑ የገመገመው ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው በግምገማ መድረኮች የማይጋለጡ ከሙስና ውስበስብ ባህርይ ጋር የተያያዙ ጉዳችን በሚመለከት በሁሉም ደረጃዎች ጥናቶችና ፍተሻዎች ተጠናክሮው እንዲቀጥሉ ወስኗል።


በጥልቀት የመታደስ ሂደቱ በየደረጃው ውይይት የተካሄደበትና መግባባት የተደረሰበት ሌላው ጉዳይ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ስርዓቱ ከአደረጃጀቱ ጀምሮ የእኩል ተሳታፊነትና ፍትሓዊ ተጠቃሚነትን በሚያረጋግጥ መንገድ የተደራጀ መሆኑና ይህንኑ አድሎ ያለ በማስመሰል ይካሄድ የነበረው አፍራሽ እንቅስቃሴ ስህተት መሆኑ የተጋለጠ ሲሆን ሁሉም የሀገራች ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በየአካባቢያቸው ያሏቸውን ፀጋ እያለሙና እየተጠቀሙ በሀገራዊ ጉዳይ እኩል ተሳታፊና ፍትሐዊ ተጠቃሚ መሆናቸውን የሚያረጋግጥ ስራ ማሳለጥ እንደሚገባ አስመሮበታል።


ከግምገማዎቹ በማስቀጠልም የአመራር ሽግሽግና የመንግስትን መልሶ ማደራጀት ስራዎች በተቀመጠላቸው አቅጣጫ መሰረት እየተፈፀሙ መሆኑን አረጋግጧል። የመልሶ ማደራጀት ስራው ከዚህ በፊት የድርጅትና የመንግስት ስልጣን ስምሪት አንድና ያው አድርጎ የማየት ሁኔታ በሚያርም መልኩ እየተከናወነ መሆኑን ተመልክቷል። ምደባው የድርጅትና የመንግስት ስራን በሚለይ መንገድ መንግስት መልሶ በሚደራጅበት ወቅት ከድርጅቱ አባላትና አመራሮች በተጨማሪ አባላት ባይሆኑም በሕገ-መንግስቱና በፖሊሲዎቻችን ላይ የተሟላ ግልፅነት ያላቸው፣ ከዚህ በፊት በነበራቸው ስምሪት ውጤታማ የሆኑ፣ ህዝብንና ሀገርን ለማገልገል ቁርጠኛ የሆኑ ምሁራን ባካተተ መልኩ መፈፀሙ በዝርዝር ተመልክቷል።


የአመራር ምደባው በሚካሄድበት ወቅት አዲስ ተመዳቢዎች ለህዝብ አስተያየት የማቅረብ ስራው በዞኖችና በከተሞች እየተፈፀመ ያለው ሂደት ትልቅ ልምድ የተገኘበት በመሆኑ በቀጣይም ተጠናክሮ የሚቀጥልና ህዝቡ በመንግስት የአመራር ስምሪት ስርዓት ላይ ባለቤትነቱን እንዲያረጋግጥ እንደሚያስችልም ገምግሟል።


ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው በየደረጃው ህዝቡ ሲነሳቸው የነበሩ ፈጣን ምላሽ የሚሹ ጉዳዮች አፋጣኝ መፍትሔ እንደሚሰጣቸው የደመደመ ሲሆን በተለይ የወጣቶች የስራ እድል ፈጠራ፣ የአገልግሎት አሰጣጥ፣ ከፍትሕ አካላት ጋር ተያይዘው የሚስተዋሉ ችግሮች እንዲሁም ከወሰን ማካለል ጋር የተያያዙ ጉዳዮችን ለመፍታት ምቹ ሁኔታ ከመፍጠሩም በላይ ከመቼውም ጊዜ በበለጠ ልዩ ትኩረት ተሰጥቷቸው መፈታት እንዳለባቸው አፅንኦት ሰጥቶበታል።


የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ በአገሪቱ ተጋርጦ ነበረውን የጥፋት ውጥን በማክሸፍ ትልቅ አስተዋፅኦ አበርክቷል ያለው ኮሚቴው የተጀመረው ሀገራዊ የጥልቅ ተሃድሶ ንቅናቄ ለማሳካት ምቹ ሁኔታ መፈጠሩንም አስምሮበታል። አዋጁ የፀረ-ሰላም ኃይሎች ሀገርን የማፍረስ ተልእኮ በማክሸፍ በሀገራችን አንዣብቦ የነበረውን የዜጎች ሰላምና ደህንነት ስጋት በአስተማማኝ ሁኔታ መቀልበስ ማስቻሉንም አውስቷል። መላው የሀገራችን ህዝቦች ሰላማቸው በመጠበቅም ሆነ አዋጁ በሚፈለገው ደረጃ እንዲተገበር ላደረጉት ያልተገደበ ተሳትፎ ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው ከፍተኛ አድናቆት እንዳለው ገልጿል።


የሀገራችን ህዝቦች ኢህአዴግ በጀመረው እንደገና በጥልቀት የመታደስ ንቅናቄ ላይ ተስፋ እንዳላቸው የገመገመው ኮሚቴው ህዝቡ ያነሳቸው ጥያቄዎችና ቅሬታዎች እንዲፈቱለት በጉጉት እየጠበቀ እንደሆነም በየደረጃው ከተካሄዱት የተሃድሶ መድረኮች የጋራ መግባባት የተፈጠረበት ነው ብሏል። በቀጣይም የተጀመረው የተሃድሶ ንቅናቄ ግለቱን ጠብቆ እንዲሄድ ለማድረግ ወደ ተግባር የሚያስገቡ የንቅናቄ መድረኮችን ከወጣቶች፣ ከመንግስት ስራተኞችና ህዝቡ ጋር ለማካሄድ የሚያስችሉ ዝግጅቶች የተጠናቀቁ በመሆኑ በጥራት መከናወን እንዳለባቸው ውሳኔ አሳልፏል።


ዴሞክራሲያዊ የመድብለ ፓርቲ ስርዓቱ ይበልጥ እንዲጎለብት ከማድረግ አኳያ ኢህአዴግ ትናንትም ሆነ ዛሬ ለዴሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ በፅናት እንደሚታገል የገለፀው ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴው በሰላማዊ መንገድ ለመታገል ከወሰኑት ማናቸውም የፖለቲካ ፓርቲዎች ጋር ውይይት፣ ክርክርና ድርድር ለማድረግ ዝግጁ መሆኑን ይፋ አድርጓል። በተመሳሳይ ሁኔታ ኢህአዴግ ከሲቪክ ማሕበራት እና ምሁራን እንዲሁም የሃገራችን ሰላም፣ ልማትና ዴሞክራሲ በማጎልበት ረገድ ሚና ካላቸው ሌሎች ወገኖች ሁሉ በአጋርነት ለመስራት በድጋሚ ዝግጁ መሆኑን ገልጿል።


በባለፉት ተከታታይ ዓመታት የተመዘገበው ፈጣንና ተከታታይ ኢኮኖሚያዊ እድገት በያዝነው ዓመታም ቀጥሏል ያለው የኢህአዴግ ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ሁለተኛው የዕድገትና ትራንስፎርሽን ዕቅድ በተሟላ ሁኔታ ተግባራዊ ለማድረግም መላው የሀገራችን ህዝቦችና ሁሉም አካላት ርብርብ እንዲያደርጉ ጥሪውን አቅርቧል።
 

*የኢህአዴግ ምክር ቤት ፅህፈት ቤት 

 

አማረ ሲሳይ (www.abyssinialaw.com)

 

(ክፍል 2)

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና የኢትዮጵያ ሕጎች


ሀገራችን ሁሉንም ሰብአዊ መብቶች ለማክበር፣ ለመጠበቅና ለማሟላት አለማቀፋዊ፣ አሕጉራዊና አገራዊ ግዴታ አለባት። ይህን ግዴታዋን ለመወጣትም በርካታ አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ሰነዶችን ፈርማለች። ከእነዚህ ሰነዶች በተጨማሪ አሉን የምንላቸው ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትን የሚመለከቱ ሀገራዊ ሕጎች እንደሚከተለው ተብራርተዋል።

 

ሀ. የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግሥት
ከወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህዎች መካከል አንዱና አስፈላጊው የተከሳሾች የሕግ ምክር የማግኘት መብት ሲሆን በሃገራችን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥም ሕገ-መንግሥታዊ መሠረት ያለው ነው። ሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 20 (5) ከወንጀል ጉዳይ ጋር በተያያዘ “የተከሰሱ ሰዎች ‹‹በመረጡት የሕግ ጠበቃ የመወከል ወይም ጠበቃ ለማቆም አቅም በማጣታቸው ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም ከመንግሥት ጠበቃ የማግኘት መብት አላቸው” በማለት ደንግጓል።


በዚህ ድንጋጌ መሠረት በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲቆምለት የሚጠይቀው ሰው ክስ የቀረበበትና አቅም የሌለው መሆን ሲገባው በፍርድ ቤቱ እይታ ‹‹ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታም” ሊያጋጥም ግድ ይላል። መብቱ ለተከሰሱ ሰዎች ብቻ መሰጠቱ የተያዙ ሰዎችና በጥበቃ ሥር ያሉ ሰዎች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲቆምላቸው መጠየቅ የማይችሉ መሆኑን ያመለክታል፡፡

 

ከዚህም ሌላ ድንጋጌው ግልጸኝነት ስለሚጎድለው መንግሥት የሕግ ጠበቃ የሚያቆመው በየትኛው የክርክር ሂደትና በየትኛው የወንጀል ዓይነት ለተከሰሱ ሰዎች እንደሆነ በግልጽ አያመላክትም። በተጨማሪም አቅም የሌለው ማን ነው? እና ፍትሕ የሚጓደለውስ መቼ ነው? ለሚሉት ጥያቄዎች ምላሽ የሚሰጥ ባለመሆኑ አፈጻጸሙ ላይ ችግሮች ይስተዋሉበታል።

ለ. የፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 25/1988


በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 20 ንዑስ አንቀጽ (5) ከተጠቀሰው ድንጋጌ ባሻገር በመንግሥት ወጪ ስለሚቆም ተከላካይ ጠበቃ ውስን ድንጋጌዎችን የያዙ ሌሎች ሕጎች አሉ። በዚህ ረገድ ተጠቃሹ የፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 25/1988 ዓ.ም ሲሆን በአንቀጽ 16 (2) /በ/ ላይ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝደንት የተከላካይ ጠበቆችን ቢሮ የማደራጀት ኃላፊነት እንዳለበት በግልጽ ደንግጓል።


በዚህም መሰረት የሙሉ ጊዜ ተቀጣሪ የሕግ ባለሙያዎችን የያዘ የተከላካይ ጠበቆች ቢሮ ተደራጅቶ በወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች በችሎት ቀርቦ የመከራከር፣ የማማከርና ሰነድ የማዘጋጀት አገልግሎት በመስጠት ላይ ይገኛል። ይሁን እንጂ ቢሮው ከተቋቋመ ሃያ ዓመት ቢሆነውም ያሉት ባለሙያዎች ቁጥር ማነስ፣ የሥራ መብዛት፣ ጠንካራ የአስተዳደርና የቁጥጥር ሥርዓት አለመኖርና አገልግሎቱ በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ብቻ የሚሰጥ መሆኑ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብትን ከማረጋገጥ አንጻር ገና ብዙ ይቀረዋል።

 

ሐ. የመከላከያ ሰራዊት አዋጅ ቁጥር 27/1988


ከፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጁ በተጨማሪ በመንግሥት ወጪ ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትን የሚመለከት ድንጋጌ የያዘ ሌላም አዋጅ አለ። ይህም አዋጅ በአዋጅ ቁጥር 343/1995 ማሻሻያ የተደረገለት የመከላከያ ሰራዊት አዋጅ ቁጥር 27/1988 ዓ.ም ሲሆን ተፈጻሚነቱ በመከላከያ ሰራዊት አባላት ላይ ብቻ ነው።
ይኸው አዋጅ በአንቀጽ 34 ንዑስ አንቀጽ (2) ከ5 ዓመት በማያንስ እስራት በሚያስቀጣ ወንጀል የተከሰሰ ሰው በራሱ አቅም ተከላካይ ማቆም ካልቻለ መንግስት ተከላካይ የሚመድብለት መሆኑን ይደነግጋል። በመሆኑም ድንጋጌው በነጻ ለሚሰጥ የሕግ ድጋፍ መሰረት ከመጣሉ ባለፈ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 20 ንዑስ አንቀጽ (5) ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ በሚል የተቀመጠውን ጥቅል ድንጋጌ ሕግ አውጪው እንዴት መተርጎም እንዳሰበ ለመረዳት ያስችላል።

 

መ. የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ


ከሕገ መንግሥቱም ሆነ ከተጠቀሱት መሰረታዊያን ሕጎች በፊት ለዘመናት ሥራ ላይ የነበረው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግም በቁጥር 61 የተያዘ ወይም የታሰረ ወይም በጊዜ ቀጠሮ ያለ ሰው ጠበቃውን የመጥራትና የማማከር መብት እንዳለው ይገልጻል። በተለይ ደግሞ አካለ መጠን ያላደረሱ ወጣቶች በጠበቃ መወከል እንዲችሉ በቁጥር 174 ሥር በተወሰነ መልኩ የተቀመጠ ነገር አለ።


ይኸውም አካለ መጠን ያልደረሱ ወጣቶች ከአሥር ዓመት በላይ ጽኑ እስራት ወይም በሞት በሚያስቀጣ ወንጀል በተከሰሱ ጊዜ ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤት የሚረዳቸው ጠበቃ የማዘዝ ኃላፊነት አለበት። ሆኖም ድንጋጌው ሁሉንም በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች የሚመለከት ባለመሆኑና በመንግሥት ወጪ ሊቆም ስለሚችል ጠበቃ የሚለው ነገር ስለሌለ በወንጀል ጉዳዮች ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ ጉልህ አስተዋጽዖ አላበረከተም።

ሠ. የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲ


ለዘመናት ሥራ ላይ ከነበረው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕጉ በተሻለ በቅርቡ የወጣው የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲ በመንግሥት ተከላካይ ጠበቃ ስለመወከል እመርታዊ ለውጥ አምጥቷል ማለት ይቻላል። በፖሊሲው በግልጽ እንደተቀመጠው፣ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱን ውጤታማነት፣ ፍትሐዊነት፣ ቀልጣፋነት፣ ተደራሽነትና ሚዛናዊነት ለማረጋገጥ በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ከቀረበባቸው ክስ ራሳቸውን ለመከላከል በሚያስችላቸው ደረጃ በጠበቃ መወከላቸውን መርማሪው አካል፣ ዐቃቤ ሕግና ፍርድ ቤት የማረጋገጥ ኃላፊነት አለባቸው።


በተጨማሪም እነዚህ የፍትሕ አካላት በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ወይም ጠበቃቸው በማንኛውም የፍርድ ሂደት ከዐቃቤ ሕግ በእኩል ደረጃ ጉዳያቸውን የማሰማት መብታቸው በሚረጋገጥበት መልኩ የሥነ ሥርዓት ሕግ ድንጋጌዎች ተፈፃሚ መሆናቸውን ማረጋገጥ ይኖርባቸዋል። በተለይም ጉዳያቸው የሚታይበት ፍርድ ቤት ወይም ችሎት ይህንን መብት ከማስከበር አንፃር የጎላ ሚና ሊጫወት የሚገባ መሆኑን ፖሊሲው አጽንዖት ሰጥቷል።


ከዚህም ባለፈ በፖሊሲው መሰረት ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ የሕግ ባለሙያዎች፣ ጠበቆች ወይም የጠበቆች ማኅበር ጠበቃ ለማቆም አቅም ለሌላቸው ተከሳሾች ነፃ የሕግ አገልግሎት የሚሰጡበትን ሥርዓት የመዘርጋት ኃላፊነት አለበት። በዋናነት ደግሞ የተከሳሾችን መብት ለማስከበርና በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ውስጥ ተከሳሾች በበቂ ሁኔታ መወከላቸውን ለማረጋገጥ ይቻል ዘንድ ነፃና ገለልተኛ የሆነ የተከላካይ ጠበቆች ተቋም ሊኖር እንደሚገባ ይገልጻል። ምንም እንኳ ፖሊሲው ጸድቆ ከወጣ አምስት ዓመታት ያለፉት ቢሆንም ፖሊሲውን ተግባራዊ በማድረግ የተሽመደመደውን የተከላካይ ጠበቆች ቢሮ የሚተካ ነፃና ገለልተኛ የተከላካይ ጠበቆች ተቋም ለማቋቋም አሁንም አልረፈደም።

 

ረ. የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ /ረቂቅ/


ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲውን ተፈጻሚነት ሊያፋጥኑ የሚችሉ ፍንጮች በመታየት ላይ ናቸው። ከእነዚህም ቀዳሚው የወንጀል ስነ-ሥርዓት ሕግ ተሻሽሎ ለመውጣት መቃረቡ ነው። የጽሑፉ አዘጋጅ በስነ-ሥርዓት ሕጉ ረቂቅ ውይይት ላይ የተሳተፈ ሲሆን በረቂቅ ሕጉ በመንግሥት ወጪ የሚቆም ተከላካይ ጠበቃን የሚመለከቱ በርካታ ቁምነገሮች መካተታቸውን አስተውሏል።


ከበርካታዎቹ ጥቂቶቹን ለመጥቀስ ያህል ማንኛውም የፍርድ ሒደት የዐቃቤ ሕግን፣ የግል ከሳሽንና የተከሳሽን እኩልነት በሚያረጋግጥ መልኩ መካሄድ እንዳለበት ረቂቅ ሕጉ ይደነግጋል። በጥፋተኝነት ድርድርም /plea bargaining/ ይሁን በክስ ክርክር ወቅት በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ጠበቃ ለማቆም የገንዘብ አቅም የሌላቸው መሆኑ ከተረጋገጠና በዚህም ምክንያት ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም በመንግሥት ወጪ ጠበቃ ይመደብላቸዋል ይላል።


የተከላካይ ጠበቆች ዝርዝር ተግባርና ኃላፊነትም በረቂቅ ሕጉ ተመላክቷል። እንደ ፖሊሲው ሁሉ ረቂቅ ሕጉም ተከሳሾች ነፃ የሕግ አገልግሎት ስለሚያገኙበት አግባብ ሥርዐት የመዘርጋቱን ኃላፊነት ለቀድሞው ፍትሕ ሚኒስቴር ለአሁኑ ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ሰጥቷል። ይሁንና ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ከተከራካሪ ወገኖች አንዱ በመሆኑ ጠንካራ የሕግ ሥርዓት ሊዘረጋ ይችላል ወይ የሚል ጥያቄ ማስነሣቱ አይቀርም። ስለሆነም በወንጀል ፍትሕ ፖሊሲው ነጻና ገለልተኛ ሆኖ እንደሚቋቋም የተገለጸው የተከላካይ ጠበቆች ተቋም ኃላፊነቱን ቢወስድ የሚሻል ይሆናል።


በወንጀል የተከሰሱ አቅም የሌላቸው ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ የማግኘት መብት ብቻ ሳይሆን በመንግሥት ወጪ የተመደበላቸው ጠበቃ በሕግ መሠረት ሙያውን፣ እውቀቱንና ልምዱን በመጠቀም ኃላፊነቱን ሳይወጣ በቀረ ጊዜ በሌላ እንዲተካ ፍርድ ቤቱን የመጠየቅ መብትም በረቂቅ ሕጉ ተሰጥቷቸዋል። ከዚህም ሌላ ፍርድ ቤቶች ክስ መስማት ከመጀመራቸው በፊት ተከሳሾች አቅም በማጣታቸው ምክንያት በጠበቃ ያልተወከሉ መሆኑንና ያለጠበቃ ቢከራከሩ ፍትሕ ይዛባል ብለው ሲያምኑ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲመደብላቸው ማዘዝ ይጠበቅባቸዋል። እንደዚሁም (ተከሳሾች ጠበቃ ያገኙት ከክሱ መሰማት ጥቂት ቀናት በፊት ከሆነ ለዝግጅት የሚሆን በቂ ቀጠሮ መስጠት ይኖርባቸዋል።

 

ሰ. የሰበር ውሳኔ


ተከላካይ ጠበቃ ከማግኘት መብት ጋር ተያይዞ የፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎት የሰጠውን ውሳኔ እዚህ ላይ ማንሣቱ ተገቢ ይሆናል። ለችሎቱ የቀረበው ጉዳይ ከሶማሌ ክልል ሲሆን ተከራካሪዎቹ ከሳሽ የጅጅጋ ዞን ዐቃቤ ሕግና ተከሳሽ ሻምበል ሁሴን አሊ ናቸው። ተከሳሽ የተከሰሱት በከባድ ግድያ ወንጀል ሆኖ የእምነት ክህደት ቃላቸውን ሲሰጡም ይሁን የከሳሽ ምስክሮች በሚሰሙበት ጊዜ ፍርድ ቤቱ የመደበላቸው ጠበቃ ተገኝቶ አልተከራከረላቸውም። ሆኖም ፍርድ ቤቱ የከሳሽ ጠበቃ የሚቀርቡበትን ሁኔታ ሳይፈጥር ወይም ሌላ ጠበቃ ሣይተካ ክርክሩን አስቀጥሎ አመልካች በሞት እንዲቀጡ ወስኖባቸዋል።


ከዚህም በኋላ ተከሳሹ ይግባኛቸውን ለክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት አቅርበው ግራ ቀኙ እንዲከራከሩ ቢደረግም ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት በተከሳሽ ላይ በሥር ፍርድ ቤት የተሰጠውን የጥፋተኛነትና የቅጣት ውሣኔ ሙሉ በሙሉ አጽንቶታል። ከዚያም ተከሳሹ በክርክሩ ሂደት በጠበቃ የመወከል መብታቸው ባለመጠበቁ ምክንያት መሰረታዊ የሕግ ስህተት ተፈጽሟል በማለት የሰበር ይግባኛቸውን ለፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎት አቅርበዋል።


ሰበር ሰሚ ችሎቱም ተከሳሽ የተከሰሱበት ጉዳይ ከባድ መሆኑ እየታወቀ በጠበቃ ሣይወከሉ ክርክሩ መካሄዱና ውሣኔ መሰጠቱ ባግባቡ መሆን ያለመሆኑን በጭብጥነት ይዞ መርምሯል። ከዚያም በኋላ ፍርድ ቤቶች ተከሣሾች በመረጡት ጠበቃ የመወከል ሕገ--መንግሥታዊ መብታቸውን እንዲጠቀሙ በቂ ጊዜ ከመስጠት በተጨማሪ ይኸው መብት እንዳላቸውም በችሎቶቻቸው ሊገልጹላቸው የሚገባ መሆኑን አስምሮበታል። ይህም ብቻ ሣይሆን ተከሣሾች ብቃት ባለው ጠበቃ መወከላቸውን ማረጋገጥም የፍርድ ቤቶች የስራ ድርሻ እንደሆነ በውሳኔው አስፍሯል።


ከዚህም በላይ በወንጀል ፍትሕ አስተዳደር የተከሰሱ ሰዎችን በተመለከተ በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገመንግሥት የተካተቱት መብቶች ወዲያውኑ ሊተገበሩ የሚገቡ መሆናቸውን በመጥቀስ፤ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 13/1/ ስር በተገለጸው አግባብ በወንጀል የተከሠሡ ሠዎችን ሕገ--መንግሥታዊ መብቶች የዳኝነት አካሉ የማክበርና የማስከበር ሕገ መንግሥታዊ ግዴታ ያለበት መሆኑን በማስገንዘብና የተከሠሡ ሰዎችን ሕገ መንግሥታዊ መብቶች የማክበርና የማስከበር ግዴታ በዳኛው ትከሻ የወደቀ ስለመሆኑ ሊስተዋል ይገባል በማለት የሥር ፍርድ ቤቶችን ውሳኔ ሙሉ በሙሉ ሽሯል።


በአጠቃላይ የወንጀል ፖሊሲውም ይሁን የወንጀል ስነ-ሥርዓት ረቂቅ ሕጉ እንዲሁም የፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎቱ የሰጠው ውሳኔ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱን ፍትሐዊነት፣ ሚዛናዊነትና ተደራሽነት ለማረጋገጥ መሟላት ከሚገባቸው መሰረታዊ ሁኔታዎች መካከል አንዱ የሆነውን ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ወደፊት ለማራመድ ያስችላሉ ብሎ በድፍረት መናገር ይቻላል። ለዚህ ደግሞ እንደመነሻ ሆነው ያገለገሏቸው በቀደሙት ክፍሎች የተብራሩት የአስገዳጅነት ውጤት ያላቸውና የሌላቸው አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ ሰነዶች መሆናቸው አያጠራጥርም።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና ክልላዊ ሕጎች

 

የሁሉም ክልሎች ሕገ-መንግሥታት አንቀጽ 20 ንዑስ (5) ከፌደራሉ ሕገ-መንግሥት ተመሳሳይ አንቀጽ ጋር ቃል በቃል ይመሳሰላል። በድንጋጌውም መሰረት በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ለጠበቃ ከፍለው የቀረበባቸውን ክስ ለመከላከል አቅም የሌላቸው ከሆኑና በዚህም ምክንያት ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም ከመንግሥት ጠበቃ የማግኘት መብት አላቸው”። ይሁን እንጂ ሕገ-መንግሥታቱ በጠበቃ ስለመወከል ጥቅል ድንጋጌ ከማስቀመጥ የዘለለ መብቱ እንዴት እንደሚፈጸም ያስቀመጡት ግልጽ አቅጣጫ የለም።


የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲውም ተከላካይ ጠበቆች የሚሰጡትን ነጻ የሕግ ድጋፍ አስመልክቶ የክልል ፍትሕ ቢሮዎች የሕግ ሥርዓት የመዘርጋት ኃላፊነት እንዳለባቸው ያስቀምጣል። ፖሊሲው ከጸደቀ አምስት ዓመታትን ቢያስቆጥርም በክልላችን ፍርድ ቤቶች የሚሠሩ ተከላካይ ጠበቆች ወጥ በሆነና በተደራጀ የሕግ ሥርዓት እየተመሩ አይደለም። ስለሆነም የክልሉ ተከላካይ ጠበቆች የሚሰጡት አገልግሎት የሚመራው በዘፈቀደ ነው ማለት ይቻላል።


ከዚህም ባለፈ የሕገ-መንግሥታቱን ጥቅል ድንጋጌም ሆነ የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲውን መሰረት አድርገው የወጡ ሙሉ በሙሉ ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትን የሚመለከቱ ሕጎች በክልሎች የሉም። ይህ ሲባል ግን በተለያዩ ሕጎች በተበታተነ መልኩ በጠበቃ ስለመወከል የሚያወሱ ውስን ድንጋጌዎች የሉም ማለት አይደለም።

ተከላካይ ጠበቃ የሚያስፈልገው ድሃ ማን ነው?


በዚህ ርእሰ-ጉዳይ ዙሪያ የሚጻፉ ጽሁፎች ተከላካይ ጠበቃ የሚያስፈልጋቸውን ድሃ ሰዎች ለመወሰን የቀረበባቸው ክስ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ክብደትና የሚያስከትለው ኢፍትሀዊነት ግምት ውስጥ ሊገባ እንደሚገባ ያመለክታሉ። በራሳቸው አቅም ጠበቃ ለማቆም የማይችሉ በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች በመንግሥት ወጪ ሊቆምላቸው እንደሚገባ ከዚህ በላይ ከተብራሩት ሕግጋት መረዳት ይቻላል። ነገር ግን ድህነት እንዴት እንደሚለካ በሕግጋቱ የተባለ ነገር የለም።


ድህነትን በተመለከተ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጡ አገሮች በመንግስት ወጪ ጠበቃ ሊቆምላቸው የሚገባቸውን ሰዎች ለመለየት የገንዘብ አቅምን በግልፅ ወስነው ያስቀምጣሉ። ለምሳሌ በታንዛኒያ የገንዘብ አቅም የሌላቸው ናቸው ተብለው ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጣቸው ሰዎች በአማካይ ከ82 የአሜሪካ ዶላር ያነሰ ወርሀዊ ገቢ የሚያገኙ ናቸው። በደቡብ አፍሪካ ደግሞ ነጻ የሕግ ድጋፍ እንዲሰጣቸው የሚጠይቁ ዜጎች በሀገሪቱ ገንዘብ /ራንድ/ በወር ከ5,500 በታች የሚያገኙ ሊሆኑ ግድ ይላል።


ድህነት በኢትዮጵያስ እንዴት ይለካል? ለሚለው ጥያቄ በቂ ምላሽ የሚሰጥ ኢትዮጵያ የፈረመችው አሕጉራዊም ይሁን ዓለማቀፋዊ ስምምነት ብሎም ሀገራዊ ህግ የለም። በዚህ ጽሑፍ ክፍል አንድ ላይ የተጠቀሱት ብሄራዊ ሕጎችም ቢሆኑ ተከላካይ ጠበቃ የሚያስፈልገውን ትክክለኛ ድሃ ሰው ለመወሰን የሚያስችሉ አይደሉም። ከዚህም የተነሳ ነጻ የሕግ ድጋፉ ጠበቃ ለማቆም አቅም ለሌላቸው ዜጎች ሳይሆን በተቃራኒው ላሉ የሚሰጥበት እድል ይኖራል።


በሌሎች ክልሎች ያለውን ሁኔታ ማካተት ባይቻልም በአማራ ክልል ያለው ሁኔታ ግን ከሀገራዊው ይለያል። ምክንያቱም ነጻ የሕግ ድጋፍ ተጠቃሚዎችን በጥብቅና አሰጣጥ፣ ምዝገባና በጠበቆች ስነ-ምግባር ማሻሻያ ደንብ ቁጥር 58/2000 ዓ.ም አንቀጽ 9 ንኡስ አንቀጽ (1) አማካኝነት መለየት ይቻላል። በዚህም መሰረት ነፃ የሕግ ድጋፍ ማግኘት የሚችሉት ወርሃዊ የገቢ መጠናቸው ከብር 240 በታች የሆነባቸው ሰዎች ናቸው።


እነዚህ ሰዎች በወር ከ240 በታች ከሚያገኙት ገቢም በተጨማሪ በትርፍነት ሊወሰድ የሚችል የማይንቀሳቀስና የሚንቀሳቀስ ሃብት የሌላቸው መሆን አለባቸው። ይህንንም የሚያሳይ በሶስት ምስክሮች የተረጋገጠ ማስረጃ ከሚኖሩበት ቀበሌ ማህበራዊ ፍ/ቤት ማቅረብ ይጠበቅባቸዋል። እንዲህ አይነት ጥብቅ መስፈርት በደንቡ መውጣቱ ነጻ የሕግ ድጋፍ በዘፈቀደ እንዳይሰጥ ያደርጋል፤ ለዚህ የተገቡ ትክክለኛ ተጠቃሚዎችን በመለየቱ ጊዜ የሚፈጠሩ አለመግባባቶችንም ይፈታል።


ይሁን እንጂ ያለንበት ነባራዊ እውነታ 240 ብር ወርሀዊ ሳይሆን እለታዊ ገቢ እየሆነ መምጣቱን ያሳያል። በመሆኑም ነጻ የሕግ ድጋፍ መሰጠት ያለበት በወር ከ240 ብር በታች የሆነ ገቢ ለሚያገኙ የህብረተሰብ ክፍሎች ነው የሚለውን ህግ ፈቃጅ ሳይሆን ከልካይ ያስመስለዋል። ስለዚህ ነጻ የሕግ ድጋፍ ሊሰጣቸው የሚገባቸውን ሰዎች ለመለየት የሚያስችል የገንዘብ አቅም በግልፅ ወስኖ ማስቀመጡ ተገቢ ሆኖ ሳለ የገንዘብ መጠኑን በእጅጉ ማሳነስ ግን ነጻ የሕግ ድጋፉን መልሶ እንደመከልከል አስቆጥሮታል፡።


ነገር ግን የዚህ ደንብ ተፈጻሚነት በግል ጠበቆች ላይ በመሆኑ በደንቡ የተቀመጠውን መሥፈርት አቅም ለሌላቸው የወንጀል ተከሳሾች በመንግሥት ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ለማቆም መጠቀሙ የሚከብድ ይሆናል። በተግባር እየተሠራ ያለውም ደንቡን መሰረት ተደርጎ አይደለም። የጽሑፉ አቅራቢ በርካታ የክርክር መዛግብትን ለማየት የቻለ ሲሆን ፍርድ ቤት ለወንጀል ተከሳሾች ተከላካይ ጠበቃ የሚመድበው የእምነት ክህደት ቃላቸውን ሲሰጡ የግል ጠበቃ ለማቆም አቅም ያላቸውና የሌላቸው መሆኑን ጠይቆ በሚሰጡት መልስ ላይ ተመስርቶ ብቻ መሆኑን ለማረጋገጥ ተችሏል።

ተከላካይ ጠበቃ የሚቆምበት የክርክር ሂደት


ከፌደራሉ ሕገ-መንግሥት ጋር ተመሳሳይ የሆኑት የክልሎች ሕግጋተ-መንግሥትም ይሁኑ ሀገራችን የፈረመቻቸው አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች በጠበቃ ተወክለው ለመከራከር አቅም ለሌላቸው የወንጀል ተከሳሾች መንግሥት ተከላካይ ጠበቃ ሊያቆምላቸው ይገባል ከሚሉ በስተቀር መብቱ ተግባራዊ የሚደረግበትን የክርክር ሂደት አያመላክቱም። በዚህ ጉዳይ በክፍል አንድ የተጠቀሱት የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ ሰነዶች የተሻሉ እንደሆኑ መገንዘብ ያስፈልጋል።


በመሆኑም የተባበሩት መንግሥታት በወንጀል የፍትሕ ሥርዓትና በነፃ የሕግ ድጋፍ ተደራሽነት ላይ ያወጣው መርሕና መመሪያ እንዲሁም የአፍሪካ ሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን ያወጣው የላሎንጌ መግለጫና የድርጊት መርሐ-ግብር ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በየትኛውም የወንጀል ክርክር ሂደት መሰጠት እንዳለበት መደንገጋቸውን ለአብነት ያህል መጥቀሱ በቂ ይሆናል። ስለዚህ እነዚህ ሰነዶች የተከላካይ ጠበቆችን የሕግ ማዕቀፍ ለማዘጋጀት በመነሻነት የማገልገል ሚና ቢኖራቸውም በቀደመው ክፍል ከተገለጹት የተበታተኑ ድንጋጌዎች ውጪ የመንግሥት ጠበቃ የሚቆምበትን የወንጀል የክርክር ሂደት የሚያሳይ በክልሎች የወጣ አንድም ሕግ የለም።


በአማራ ክልል ያለውን ለአብነት ስናይ የተሻሻለው የክልሉ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 209/2006 ዓ.ም በአንቀጽ 2 (8) ተከላካይ ጠበቃን ሲተረጉም በክልሉ ፍርድ ቤቶች በከባድ ወንጀል ተከሰውና ጠበቃ አቁመው መከራከር ለማይችሉ ሰዎች በጠበቃነት ተወክሎ የሚከራከር ባለሙያ መሆኑን ቢገልጽም በወረዳ ፍርድ ቤት በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች ቆሞ የሚከራከር የመንግሥት ጠበቃ እንደሌለ ተረጋግጧል። በከፍተኛ ፍርድ ቤት የሚገኙትም ቢሆኑ አዳዲስ የወንጀል ጉዳዮችን እንጂ ከወረዳ የሚመጡትንም ይሁን ወደ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሚሄዱ ይግባኞችን አይቀበሉም፤ አያዘጋጁም። ስለሆነም በወረዳና በይግባኝ የክርክር ሂደት ሕገ-መንግሥታዊ የሆነው ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት እየተከበረ አይደለም ለማለት ያስደፍራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የሚያስቆሙ የወንጀል ዓይነቶች


በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው አቅም ጠበቃ አቁመው መከራከር የማይችሉ ከሆነና በዚህም ምክንያት ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን በመንግሥት ወጪ የሚቆም ጠበቃ የማግኘት ሕገ-መንግሥታዊ መብት እንዳላቸው የክልሎችም ይሁኑ የፌደራሉ ሕግጋተ-መንግሥት ያረጋግጣሉ። ይሁን እንጂ አንዳቸውም ፍትሕ የሚጓደለው መቼ እንደሆነ በግልጽ አያስረዱም። እንደዚሁም የመንግሥት ጠበቃ የሚያስፈልጋቸውን የወንጀል ዓይነቶች ለይተው አላስቀመጡም።


ስለሆነም ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ጥቅል ድንጋጌ በተመለከተ የሕግ አውጪውን ሀሳብ የሚጠቁሙ መሥፈርቶችንና ዝርዝር ሕጎችን መፈለግ የግድ ይላል። ይኸው ጥቅል ድንጋጌ ሲተረጎም ግምት ውስጥ ሊገቡ የሚገቡ በብዙ የሕግ ባለሙያዎች ተቀባይነት ያገኙ ሦስት ዓይነት መሥፈርቶች አሉ። እነሱም የጉዳዩ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ከባድነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም የሚሉት ናቸው። ስለዚህ እነዚህን መስፈርቶች በአግባቡ መመዘን ከተቻለ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት የሚከብድ አይሆንም።


ከመሥፈርቶቹ በተጨማሪ ሕግ አውጪው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን እንዴት መተርጎም እንዳሰበ የሚያሳዩ ውስን ሀገራዊና ክልላዊ አዋጆች ይገኛሉ። ከእነዚህ ቀዳሚው የመከላከያ አዋጅ ቁጥር 27/1988 ዓ.ም ሲሆን ከ5 ዓመት በማያንስ እስራት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል የተከሰሰ ሰው ተከላካይ የማቆም አቅም ከሌለው መንግሥት ተከላካይ ይመድብለታል በማለት ይደነግጋል። ይህም ድንጋጌ ከሦስቱ መሥፈርቶች የቅጣቱ ከባድነት ለሚለው ትኩረት በመስጠት ፍትሕ መቼ ሊጓደል እንደሚችል ለመጠቆም ይሞክራል።


የተሻሻለው የኦሮምያ ክልል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 141/2000 ዓ.ምም ተመሳሳይ ድንጋጌ ይዟል። ይህም አዋጅ በአንቀጽ 17 ንዑስ አንቀጽ (2) ከ5 ዓመት በማያንስ እስራት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል የተከሰሱ ሰዎች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ ሊቆምላቸው እንደሚገባ ይገልጻል። በዚህም አዋጅ ትኩረት የተሰጠው ከጉዳዩ ውስብስብነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም ከሚሉት መሥፈርቶች ይልቅ ለቅጣቱ ከባድነት እንደሆነ በቀላሉ መገንዘብ ይቻላል።


ምንም እንኳን እነዚህ አዋጆች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የሚያስቆሙ የወንጀል ዓይነቶችን ለይተው ቢያስቀምጡም ከ5 ዓመት በታች በሆነ እስራት በሚያስቀጡ ወንጀሎች ክርክር ጊዜ ፍትሕ ሊጓደል አይችልም ወደሚል አቋም ስለሚወስዱ ምሉዕነት ይጎድላቸዋል። ለምን ቢሉ የፍትሕ መጓደል ከጉዳይ ጉዳይ ስለሚለያይና በቀላል ወንጀል ለተከሰሱ ሁልጊዜም ፍትሕ አይጓደልም በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ደግሞ ሁሌም ፍትሕ ይጓደላል ብሎ ለመደምደም ስለማይቻል ነው።


የተሻሻለው የትግራይ ክልል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 243/2006 ዓ.ም ደግሞ በአንቀጽ 6 (2) በወንጀል ተከሶ በራሱ ጠበቃ ሊቀጥር አቅም የሌለው መሆኑን ማስረጃ ለማቅረብ የሚችልና ያለ ጠበቃ ቢከራከር ፍትሕ ሊጓደልበት ይችላል የሚባል ከሆነ ፍርድ ቤት በመንግሥት ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ይመድብለታል ይላል። በተጨማሪም በአንቀጽ 13 (4) የተከላካይ ጠበቆች ደጋፊ የሥራ ሂደት በወረዳ ፍርድ ቤት ደረጃ እንደሚደራጅ ያስቀምጣል።


ከዚህ በመነሣት ይህ አዋጅና ከፍ ብሎ የተጠቀሱት አዋጆች በተወሰነ መልኩ ልዩነት እንደሚታይባቸው መናገር ይቻላል። ምክንያቱም ይህ አዋጅ ፍትሕ ይጓደላል ብሎ የሚያስበው በቅጣቱ ከባድነት ሳይሆን ተከሳሹ ጠበቃ ለመቅጠር አቅም በማጣቱ ነው። ይህም ሲባል ተከሳሹ በየትኛውም የወንጀል ዓይነት ቢከሰስ በግሉ ጠበቃ አቁሞ ለመከራከር የማይችል መሆኑን የሚያስረዳ ማስረጃ ካቀረበ ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ይኖራል ተብሎ ይታሰባል። ለዚህም ነው አዋጁ የተከላካይ ጠበቆችን የሥራ ሂደት በወረዳ ፍርድ ቤት እንዲደራጅ ያደረገው።


ሆኖም አዋጁ በራሳቸው ጠበቃ ሊቀጥሩ የማይችሉ የወንጀል ተከሳሾች የሚለዩበትንና የሚመለመሉበትን መሥፈርት ለይቶ አያስቀምጥም። ከዚህም የተነሣ በአዋጁ መሰረት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ጥቅል ድንጋጌ በአግባቡ ተርጉሞ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት ያስቸግራል። በተጨማሪም የድህነት ማስረጃው ከየት ተቋም እንደሚመጣ የሚገልጸው ነገር ስለሌለ በአፈጻጸሙ ላይ ችግር ማስከተሉ አይቀርም።


ወደ አማራ ክልል ስንመጣ የመንግሥት ጠበቃ የሚቆመው በክልሉ ፍርድ ቤቶች በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች መሆኑን ከፍ ሲል ያየነው ለተከላካይ ጠበቃ የተሰጠው ትርጓሜ ያስረዳል። ከባድ የሚባሉት የወንጀል ዓይነቶች ከ10 ዓመት በላይ እስራት የሚያስቀጡ ወንጀሎች እንደሆኑ ደግሞ በተሻሻለው የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የወንጀል የሥራ ሂደት ቢፒአር ሰነድ ላይ ተመልክቷል። ይህም ሁኔታ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለው በአማራ ክልል የሚመዘነው በቅጣቱ ከባድነት መሆኑን ያሳያል።


በዚህም አለ በዚያ ከዚህ በላይ የተብራሩት ሕጎች ፍትሕ ሊጓደል የሚችለው መቼ ነው የሚለውን ጥያቄ በበቂ ሁኔታ አይመልሱም። ምክንያቱም በከባድና ቀላል ወንጀሎች እንደቅደም ተከተላቸው ሁልጊዜ ፍትሕ ይጓደላል አይጓደልም ብሎ ለመደምደም ይከብዳል። በከባድ ግድያ ክርክር ሂደት ፍትሕ ላይጓደልና በቀላል ስርቆት ጊዜ ደግሞ ፍትሕ ሊጓደል እንደማይችል ምንም ዓይነት ማረጋገጫ ማቅረብ አይቻልም። ስለዚህ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ጥቅል ድንጋጌ እንደየ ጉዳዩ ዓይነት እያዩ ለመተርጎም የሚያስችል የሕግ ሥርዓት ሊኖር የግድ ይላል።


ለማጠቃለል የተባበሩት መንግሥታት የልማት ድርጅት (UNDP) እንደሚለው “ድህነት ለመብቶች መጣስ ያጋልጣል። መልሶ ደግሞ ለተጣሱት መብቶች መከበር ኃይል ያሳጣል።” በመሆኑም ለዚህ ዓይነቱ ዕንቅፋት ዓይነተኛ መፍትሔ ለሆነው ለፌደራሉና ለክልሎች ሕግጋተ-መንግሥት አንቀጽ 20 ንዑስ አንቀጽ 5 ድንጋጌ ማስፈጸሚያነት የሚያገለግሉ ዝርዝር ሕጎችን ማውጣቱ ለነገ የማይሉት የቤት ሥራ መሆን አለበት።

 

ወሬውም ስርቆቱም ይቀጥላል

Wednesday, 04 January 2017 14:42

 

የመንግሥት እና የግል መገናኛ ብዙሃን ሰሞኑን አተኩረው ከዘገቧቸው ዘገባዎች መካከል በአመዛኙ ሀገሪቱን ከየአቅጣጫው እየበዘበዟት ያሉት ሙሰኞች ጉዳይ ነው። በኮንስትራክሽኑ፤ በኢንቨስትመንቱ እንዲሁም በኤክስፖርት ዘርፍ ሁሉ ለጆሮ የሚዘገንን መጠን ያለው ገንዘብ እየወደመ ነው። ይሄ ገንዘብ ከሰማይ የወረደ መና ወይም ከዛፍ ላይ የተሸመጠጠ ቅጠል ሳይሆን ከእያንዳንዱ ለፍቶ አዳሪ እጅ ተፈልቅቆ የተወሰደ ነው። ላቡን ጠብ አድርጎ ሰርቼ ልኑር ያለ ዜጋ በድህነት እየማቀቀ ባለበት ሁኔታ የተወሰኑ የህብረተሰብ ክፍሎች በየምክንያቱ እየዘረፉ የተንደላቀቀ ህይወት እየኖሩበት ነው። ብዝበዛው እየተደረገ ያለው በተደራጀ እና እርስ በራሱ በተወሳሰበ መልኩ መሆኑ ደግሞ የሙስና ሰንሰለቱን ጫፍ ለማግኘት አዳጋች ያደርገዋል። አሁን እየሰማናቸው ያለናቸው ሰቅጣጭ ዜናዎች በአንድ ቀን በቅለው ያደሩ ሳይሆኑ ቀስ በቀስ ስር እየሰደዱ እና መሠረት እየሰሩ የመጡ ናቸው። በየዕለቱም ተመሳሳይ ስር የሰደዱ ሙስናዎችና ሙሰኞች እየተፈለፈሉ ነው። እያደር ደግሞ ከዚህም የባሱ እና የማይታመኑ ዜናዎችን መስማታችን የማይቀር ነው። መንግስትም እየሰራ ያለው በደንብ ከበሉ እና ከጠገቡ በኋላ ትንሽ አጯጩሆ ሰዎቹን ዞር ማድረግ ነው። ይሄ ደግሞ የበላውን “ጡረታ” እያወጡ አዳዲስ በሊታዎችን መተካት ነው። በዚህ መልኩ ከቀጠልን ሀገሪቱ እንደተቦረቦረ ጥርስ አንድ ቀን ተመንግላ መውደቋ አይቀርም።

 

እስከ አሁን የወደመውን መመለስ ባይቻልም ለወደፊቱ ግን ትኩረት ሰጥቶ መከታተል አማራጭ የሌለው ብቸኛ አማራጭ  ነው። አጥፍተዋል ተብለው በቁጥጥር ስር የዋሉ አካላት ጉዳይ ከትትል ተደርጎበት ለህዝቡ መቀጣጫ መሆኑንም ይኖርበታል። እንዲያው በደፈናው ይሄን ያህል ሰው በቁጥጥር ስር አዋልኩ እያሉ የአንድ ሰሞን አጀንዳ ማድረጉ ለሌሎች የልብ ልብ ከመስጠት የዘለለ ጠቀሜታ አይኖረውም። በተለይ ውሉ የጠፋበትን እና የተወሳሰበውን የሙስና ሰንሰለት መፍታት የሚቻልበት ሁኔታ መዘርጋት አለበት። የዚያን ጊዜ አሳሪና ታሳሪ፣ ከሳሽና ተከሳሽ ተለይተው ይወጣሉ። ካልሆነ ግን ተያይዘን እስከምንጠፋ ድረስ እኛም ማውራታችንን ሰዎችም መዘረፋቸውን አያቆሙም።

                        አስቴር - ከሾላ  

ቁጥሮች

Wednesday, 04 January 2017 14:40

ወደ ውጪ የተላከ ቡና

2007 ዓ.ም                     183,840.36 ቶን፤

2008 ዓ.ም                     198,621.74 ቶን፤

2009 ዓ.ም (5 ወራት)           74,380.26 ቶን፤

                      ምንጭ፡- አዲስ ዘመን ጋዜጣ ታህሳስ 20 ቀን 2009 ዓ.ም

ባለፉት 15 ዓመታት በተሀድሶ ውስጥ የቆየው ኢህአዴግ በቅርቡ በአንዳንድ የሀገሪቱ አካባቢዎች የተነሱ ሕዝባዊ ጥያቄዎችን ተከትሎ በጥልቀት ለመታደስ በገባው ቃል መሠረት አንዳንድ እርምጃዎችን መውሰድ ጀምሯል። ባለፉት ወራት ከተወሰዱ እርምጃዎች መካከል በፌዴራል በካቢኔ ደረጃ ያሉ ሚኒስትሮችን የማንሳት፣ የማዘዋወር እና አዳዲስ ሰዎችን የመመደብ ሥራዎች ተከናውኗል። በአንዳንድ ክልሎችም በተመሳሳይ መንገድ የካቢኔ አደረጃጀቶች ለማስተካከል ሙከራ ተደርጓል። በመልካም አስተዳደር ችግር፣ በሙስናና ብልሹ አሠራር እጃቸው አለበት የተባሉ አንዳንድ ሹማምንትም መጠየቅ ጀምረዋል። ሰሞኑን ከ130 በላይ የመንግሥት የስራ ኃላፊዎችና ባለሃብቶች በቁጥጥር ስራ መዋላቸው የተነገረ ሲሆን ይህም የጥልቅ ተሀድሶው አንድ ማሳያ ተደርጎ እየተነገረ ነው።

 

ኢህአዴግ በክልል መስተዳድር ቢሮዎች፣ በዞን፣ በወረዳ ደረጃ የተቀመጡና የነቀዙ ሹማንምቱን በሕግ ለመጠየቅ ያሳየው ተነሳሽነትና ቁርጠኝነት የሚደነቅ ሆኖ ከአንድ ዓመት በፊት በመቀሌ ከተማ ባካሄደው 10ኛ ድርጅታዊ ጉባዔ የማጥራቱ እንቅስቃሴ ከከፍተኛ አመራሩ ለመጀመር ያሳለፈውን ውሳኔ በዘነጋ መልኩ  መንግሥታዊ ሥልጣንን ለግል ጥቅማቸው ያዋሉ “የመንግስት ሌቦችን” አሁንም ጨርሶ መንካት አለመቻሉ ብቻም ሳይሆን ለመንካትም የሚያበቃ ምልክት አለማሳየቱ የሕዝብ እለት ተዕለት መነጋገሪያ ርዕሰ ጉዳይ ሆኖ ይገኛል።

 

መታደስ የሚጀምረው ከራስ ነው የሚለውን የግንባሩን መርህ አክብሮ በማስከበር ረገድ አሁንም ኢህአዴግ ቁርጠኛ እርምጃ ወስዶ ለማሳየት ጊዜው አልረፈደበትም። አንዳንድ በመልካም አስተዳደር ችግር ፈጣሪነታቸው፣ በሙስናና ብልሹ አሰራራቸው የሚታወቁ ሹማምንትን በጉያ ይዞ ስለተሀድሶ በማውራት ብቻ ለውጥ እንደማይመጣም ግንባሩ ተረድቶ የእስካሁኑን አካሄዱን በጥልቀት ሊገመግምና ተገቢውን የእርምት እርምጃም ሊወስድ ይገባል።

 

መታወቅ ያለበት የጥልቅ ተሃድሶ ጉዞ ስኬቱ የሚለካው በተለይ ሙስናን በተመለከተ ሥርዓቱን ለመናድ በሚያስችል ደረጃ ተሳታፊ የነበሩ የሥርዓቱ ጭልፊቶችን መቁረጥ ሲቻል ብቻ ነው። የጥልቅ ተሃድሶ ጉዞውን ለሥርዓቱ አደጋ ያልሆኑ በአንድም በሌላ መልኩ መታገስ በሚያስችል የአሰራር ብልሹነት የተሳተፉ ኃይሎችን ወይም የሥርዓቱ ወፎችን በማሰር ለማድበስበስ ከተሞከረ የሚፈጠረው ፖለቲካዊ ቀውስ ዛሬ ላይ ሆኖ መተንበይ አይቻልም። ሰሞኑን የሕወሃት አንጋፋ ታጋይ አቦይ ስብሃት ነጋ ለመንግሥታዊው አዲስ ዘመን ጋዜጣ ኢህአዴግ ሙሰኛ ሹማምንቱን ለፍርድ ማቅረብ ካልቻለ እንደሀገር እንፈረካከሳለን ሲሉ የሰጡትን ጥብቅ ማስጠንቀቂያ የሚናቅ አለመሆኑን ማስታወስም ተገቢ ይሆናል።

 

በጥበቡ በለጠ

ክብረ - መንግሥት ከአዲስ አበባ በስተ ደቡብ በ470 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኝ ጥንታዊትና ታሪካዊት ከተማ ነች። ይህች ከተማ ምድራዊ ማህጸኗ በሙሉ ወርቅ ነው። መሬት በተቆፈረ ቁጥር ወርቅ ይገኝባታል። ኢትዮጵያ ውስጥ የወርቅ ማህጸን ያለባት፣ በየሰዓቱ ወርቅ ስትወልድ የኖረች ብርሃናማ ከተማ ነች። ታዲያ ከእየሱስ ክርስቶስ ጋር ምን አገናኛት ልትሉ ትችላላችሁ። ጉዳዩ እንዲህ ነው፡-

በመጪው ቅዳሜ ታህሳስ 29 ቀን 2009 ዓ.ም የእየሱስ ክርስቶስ ልደት ነው። የሰው ልጆችን ለማዳን የተወለደበት ቀን ነው። የክብረ-መንግሥት ከተማ ስያሜዋን ያገኘችው ከእየሱስ ክርስቶስ ጋር በተገናኘ ነው። ክብረ-መንግሥት እንድትባል ያደረጋት እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ በተዘጋጀው የልደት ደስታ ወቅት በተፈጠረው ሁኔታ ላይ መሠረት በማድረግ ነው።

ይህች ከመዲናችን በስተ-ደቡብ የምትገኝ የወርቅ ከተማ ጥንታዊ መጠሪያዋ “አዶላ” በሚል ነበር። አንዳንድ ሰዎች “አዶላ ወዩ” ይሏታል። አዶላ በአካባቢው የቆየ ባህል፣ የፍቅር መገለጫ ነው። አካባቢን በፍቅር፣ በደስታ፣ የመጠበቅ፣ የመከላከል /Guardian/ ስሜት ያለው ነው። የብዙ መቶ ዓመታት ታሪክ ያላት “አዶላ ወዩ” የተሰኘች እድሜ ጠገብ ዛፍ ዛሬም በከተማዋ እንብርት ላይ ተገማሽራ ትገኛለች።

“አዶላ ወዩ” የሚለው መጠሪያ እንዴት ወደ “ክብረ-መንግሥት” ተቀየረ የሚል ጥያቄ እናንሳ። ለጥያቄው መልስ ለማምጣት ወደ 1937 ዓ.ም መጓዝ አለብን።

ፋሽስት ኢጣሊያ ለአምስት ዓመታት ኢትዮጵያን ስትወር በደቡብ በኩል የሚዋጉ የኢትዮጵያ አርበኞች ለጦር መሣሪያ መግዣ እና ለጦር መሣሪያ ማግኛ አድርገው የሚጠቀሙት ከአዶላ ወዩ አካባቢ የሚያገኙትን የወርቅ ማዕድን ነበር። ስለዚህ ይህ የወርቅ ማዕድን ኢትዮጵያን ከፋሽስቶች መንጋጋ ለማላቀቅ በተደረገው ርብርብ ብርቱ እገዛ አድርጓል ብሎ መናገር ይቻላል።

በፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ ወቅት ታዋቂ አርበኛ የነበሩት ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ፤ ኢትዮጵያ ነፃነቷን ስታውጅ የአዶላ አስተዳዳሪ ሆነው ተሹመው መጡ። በጦርነቱ ወቅት ወርቅ እየወለደች ሐገረ ኢትዮጵያን ከባርነት ነፃ ያወጣች ምድር ላይ ተሹሜ በመምጣቴ በእጅጉ ደስተኛ ነኝ ሲሉ በወቅቱ ተናግረዋል።

ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ሹመታቸውን ለመግለፅ እና ደስታቸውንም ለማብሰር የአዶላ ወዩን ሕዝብ ዛሬ አራዳ ተብሎ የሚታወቀው ቦታ ላይ ሰበሰቡ። ሕዝቡም በነቂስ ወጥቶ መጣ። ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽም የሚከተለውን ንግግር አደረጉ። ንግግራቸው ከረጅሙ ባጭሩ አድርጌ ዋናውን ሐሳብ ያቀረብኩት ነው።

“ወርቅ ማለት የመንግሥት ክብር ነው። መንግሥት ኩራቱ፣ ደስታው፣ መገለጫው ወርቅ ነው። ጌታችን መድሃኒታችን እየሱስ ክርስቶስ በተወለደ ጊዜ ሰባ ሰገሎች ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ወርቅ፣ እጣን፣ ከርቤ አስገብተውለታል። እናም ይህች ከተማ የያዘችው ወርቅ የክብር መገለጫ ነው። ወርቅ የጌታችን የመድሃኒታችን የእየሱስ ክርስቶስ ክብር መገለጫ ነው። ወርቅ የሰማያዊውም ሆነ የምድራዊው መንግሥት ክብር መገለጫ ነው። ስለዚህ ከዛሬ ጀምሮ ይህችን ከተማ “ክብረ-መንግሥት” ብያታለሁ። እናንተም “ክብረ - መንግሥት” እያላችሁ ጥሩልኝ ብለው ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ተናገሩ።

እናም ክብረ-መንግሥት ስያሜዋን ያገኘችው በእየሱስ ክርስቶስ መወለድ ምክንያት ሰባ ሰገሎች ለክብሩ መገለጫ ይሆን ዘንድ ይዘው ሔደው ባስገቡት ወርቅ ተምሳሌትነት ነው። ወርቅ የመንግሥት ክብር መገለጫም ነው በማለት ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ከኢጣሊያ ወረራ ማግስት ለከተማዋ ስያሜ ሰጡ።

 

ለመሆኑ ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ራሳቸው ማን ናቸው?

ኦላና ዞጋ የሚባሉ ደራሲ፣ ግዝትና ግዞት የተሰኘ ግሩም የሆነ መፅሐፍ በ1985 ዓ.ም አሳትመዋል። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የኦሮሞ ብሔረሰብ ተወላጅ ሆነው ለትልቋ ኢትዮጵያ ትልልቅ ውለታ የዋሉ ግለሰቦችን ታሪክ እና የሜጫ ቱለማ መረዳጃ ማህበርን በተመለከተ ያዘጋጁት መጽሐፍ ነው። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ የታላቁን አርበኛ እና አገር አስተዳዳሪ፣ የደጃዝማች ከበደ ብዙነሽን ታሪክ አስፍረዋል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ በ1901 ዓ.ም ጥቅምት 7 ቀን በሸዋ ክፍለ ሀገር በመናገሻ አውራጃ ሜታ ሮቢ ወረዳ ጉርሳ በተባለው ሥፍራ ተወልደው በእናታቸው በወይዘሮ ብዙነሽ ገረሱ ቢራቱ ቤት በጥሩ እንክብካቤና ሥርዓት አደጉ።

እድሜያቸው ለትምህርት ሲደርስ ባህላዊውን ትምህርት ተምረው በመልካም ሁኔታ አጠናቀቁ። በዘመኑ በነበረው ሥርዓት መሠረት በባላባት ልጅነታቸው በንግሥተ ነገሥታት ዘውዲቱ ዘመነ መንግሥት ወደ ቤተ-መንግስት ገብተው በእልፍኝ አሽከርነት ሥራ ቀጠሉ።

በሥራቸው ትጋትና ቅልጥፍና እንዲሁም በአቋማቸው ተመርጠው ወደ ቀድሞው ክቡር ዘበኛ ሠራዊት ተዛውረው በመሰልጠን የመቶ አለቅነት ማዕረግ ተሰጣቸው።

በ1928 ዓ.ም በታላቁ የማይጨው ጦርነት ዘምተው ግዳጃቸውን በሚገባ ፈፅመዋል። ከማይጨው ጦር ግንባር እንደተመለሱ ወደ ከፋ ክፍለ ሀገር ሔደው ቦንጋ ላይ ከጠላት ጋር ባደረጉት ጦርነት ቆስለዋል። ከከፋ እንደተመለሱም በሜታ ሮቢ፣ በአድአ በርጋ፣ በወልመራ፣ በግንደበረት ወረዳዎች በመዘዋወር የአርበኝነት ተግባራቸውን ቀጠሉ። በአርበኝነት ዘመናቸው የዋሉበት ጦር ሜዳ በርካታ ቢሆንም ጥቂቱን መጥቀስ ይቻላል።

1.  በ1929 ዓ.ም ወልመራ በተባለው ሥፍራ የጠላትን ጦር በማንኮታኮት አኩሪ የሆነ ድል ተቀናጅተው ሥፍራውንም ሴኮንዶ ማይጨው አሰኝተውታል።

2.  በዚሁ በ1929 ዓ.ም ሜታ ሮቢ ሸኖ አካባቢ የጠላትን ጦር ፈጅተው ብዙ መሳሪያና ንብረት ማርከዋል።

3.  በ1930 ዓ.ም ሮቢ ዳሎ ከተባለው ስፍራ ከጠላት ጋር ገጥመው ከፍተኛ ውጤት አስገኝተዋል። በዚሁ ዕለት እግራቸውን በጥይት ቆስለዋል።

4.  በ1931 ዓ.ም ጎሮ ማኮ ሊባስ ተክለሃይማኖት ቀጥሎም ግንደ በረት ላይ ጠላትን አይቀጡ ቅጣት ቀጥተው ከፍተኛ ግዳይ ጥለዋል።

5.  በዚሁ ዘመን ሜታ ሮቢ ሸኖ ጠላት ምሽግ ድረስ ዘልቀው በመግባት ብዙ ንብረትና የጦር መሣሪያ ማርከዋል።

6.  ግንደ በረት ቀኛዝማች በያ የተባለውን የጠላት ጦር አዝማች ወግተው በርካታ የተለያዩ ጠመንጃዎች ከነ ጥይቱ ማርከዋል።

7.  ሜታ ሮቢ ኤጀርሳ ጎቱ በተባለው ስፍራ ጠላትን ወግተው ድል አድርገዋል። በዚሁ ጦርነትም እጃቸው ላይ የመቁሰል አደጋ ደርሶባቸዋል።

8.  በ1931 ዓ.ም የካቲት 26 ቀን ሜታ ሮቢ ተምቱ በተባለው ስፍራ ባደረጉት ጦርነት ጥሩ ውጤት አግኝተዋል።

9.  በዚሁ በ1931 ዓ.ም የካቲት 26 ቀን ሜታ ሮቢ ጋተራ አሬረ ጉሌ ከተባው ስፍራ ብዛቱ እጅግ ከፍተኛ የሆነ የጠላት ጦር ጋር ገጥመው ምንም እንኳን አቶ አስመራ ተክለሃዋርያት፣ አቶ ደጎላ ተመናይ የተባሉት የኤርትራ ተወላጆችና የመቶ አለቃ ላቀው ይፍሩ የተባሉ ጀግኖቻቸው ቢወድቁባቸውም በጠላት ላይ ከፍተኛ ድል የተጎናፀፉ ታላቅ አርበኞች ነበሩ።

ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ፣ ፋሽስት ኢጣሊያ ድል ተመትታ ኢትዮጵያ ነፃ ለነጻነት ከበቃች ወዲህ በተለያዩ አካባቢዎች በመዘዋወር በተለያየ የኃላፊነት ደረጃ ለውድ እናት አገራቸው ከፍተኛ አገልግሎት አበርክተዋል።

በዚህ መሠረት፡-

1ኛ. ፋሽስት ኢጣሊያ በሽንፈት ከኢትዮጵያ ምድር ከወጣች ጀምሮ እስከ 1937 ዓ.ም ድረስ የሆለታ ገነት ወረዳ ገዥ እና የክብር ዘበኛ ሻለቃ ጦር አዛዥ፣

2ኛ. በ1937 ዓ.ም በሲዳሞ ጠቅላይ ግዛት በፊት አውራሪነት ማዕረግ የጀምጀም አውረጃ ገዥ እና የወርቅ ማዕድኑ የበላይ ኃላፊ ሆነው ተሾሙ።

3ኛ. በ1941 ዓ.ም በያዙት ሥራ ላይ የደጃዝማችነት ማዕረግ አገኙ።

4ኛ. በ1946 ዓ.ም በሸዋ ጠቅላይ ግዛት የመናገሻ አውራጃ ገዢ ሆነው ተሾሙ።

5ኛ. ቀጥሎም የየረርና ከረዩ አውራጃ ገዢ ሆኑ።

6ኛ. በአገር መከላከያ ሚኒስትር የኒሻንና የሽልማት ኮሚቴ ምክትል ፕሬዘዳንት ሆነው ተሾሙ።

7ኛ. የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት አባል በመሆን አቅማቸውና እውቀታቸው የፈቀደውን ያህል ለእናት አገራቸው ተዘዋውረው ሰርተዋል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ከላይ ለተዘረዘሩት የአገርና የወገን አገልግሎታቸው፡-

1.  የ5 ዓመት አርበኝነት ባለ 5 ዘንባባ ኒሻን፣

2.  የኢትዮጵያ የድል ኮከብ ኒሻን፣

3.  የኢትዮጵያ የክብር ኮከብ የመኮንን ደረጃ ባለ አንበሳ ኒሻን፣

4.  የቅዱስ ጊዮርጊስ የጦር ሜዳ ኒሻን፣

5.  የቀዳማዊ ኃይለስላሴ በአንገት የሚጠለቅ ኮርዶን ኒሻን ተሸልመዋል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ ምንም እንኳ ከላይ እንደተረዘረው በአያሌ የጦር አውደ ውጊያዎች ላይ ተሰልፈው የጠላትን ጦር ያርበደበዱና በየሸለቆውና በየፈፋው ለውድ እናት አገራቸው ክብርና ነፃነት ሲሉ ወጥተው ወርደው፣ ቆስለውና ደምተው ከአንድ ጀግና የሚጠበቀውን ብሔራዊ ግዴታቸውን የተወጡ ናቸው።

እኚህ ከፍተኛ የአገር ባለውለተኛ የንጉስ ኃይለሥላሴ ስርዓተ-መንግሥት ሲወድቅ ከአብዮቱ ጋር መቀጠል አልቻሉም። እናም ጠብ መንጃ ይዘው ሸፈቱ። ከደርግ ጋር መዋጋት ጀመሩ። የደርግ ሐይል እየበረታ ሲመጣ እጅ መስጠት እንዳለባቸው ተጠየቁ። ነገር ግን ክቡር ደጃዝማች ከበደ፣ እስከዚያች ቀን ድረስ ላመኑበት ዓላማ በጽናት የቆሙ በመሆናቸው “እጅ መስጠት የለም!” አሉ። እናም መንፈሳቸው ውስጥ አፄ ቴዎድሮስ መጡ። ላመኑበት አላማ በፅናት እስከ መጨረሻው መሰዋት! በዚህም ፅናት ሽጉጣቸውን አውጥተው በ72 ዓመታቸው ራሳቸውን መስዋዕት አደረጉ!

የኚሁ ኢትዮጵያዊ ጀግና አጽም ከነበረበት ቦታ ተነስቶ ሰኔ 21 ቀን 1984 ዓ.ም የታላላቅ አርበኞች ማረፊያ በሆነው በቅዱስ ሥላሴ ቤተ-ክርስትያን በብዙ ሺ የሚቆጠር ሕዝብ በተገኘበት ከፍተኛ ሥነ-ሥርዓት አፅማቸው አርፏል።

ክቡር ደጃዝማች ከበደ ብዙነሽ የኢትዮጵያ ዋነኛ የወርቅ ምንጭ የሆነችውን ክብረ-መንግሥት ከተማን ስያሜዋን በማውጣት እና የወርቅ ማዕድኑን በመመስረት በታሪክ ከፍተኛ ቦታ የሚሰጣቸው ናቸው። አገራቸውን ሲያገለግሉ ኖረው በመጨረሻም ተሰውተዋል።

በይርጋ አበበ

በርዝመቱ ከዓለም አንደኛ ደረጃ ላይ የተቀመጠው ታላቁ የአባይ ወንዝ በግዝፈቱ ከአፍሪካ ቀዳሚ የሆነ የኤሌክትሪክ ማመንጫ ግድብ ሊሰራበት መሆኑ ከተነገረ ዘንድሮ አምስተኛ ዓመቱ ላይ ይገኛል። በቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ አማካኝነት የግድቡ ግንባታ የመሰረት ድንጋይ በተቀመጠበት ወቅት ግንባታው በአምስት ዓመት (በ2008 መገባደጃ ቢበዛ በ2009 ዓ.ም) ሊጠናቀቅ እንደሚችል አቶ መለስ ተስፋቸውን ገልጸው ነበር። ግንባታውን ገንብቶ ለማጠናቀቅም እስከ 80 ቢሊዮን ብር አስፈላጊ መሆኑ ተገልጿል። የግንባታው ሙሉ ወጭ በአገሪቱ ህዝብ እና መንግስት ብቻ የሚሸፈን መሆኑም በወቅቱ ከተገለጹት የመንግስት መግለጫዎች ይገኝበታል።

በአባይ ወንዝ ላይ እንኳንስ እስከ 74 ቢሊዮን ኪዩቢክ ሊትር ውሃ ማጠራቀም የሚችል ግዙፍ ግድብ መገንባት ቀርቶ በተፈጥሯዊ የአየር ንብረት መለዋወጥ ምክንያት የዝናብ እጥረት በኢትዮጵያ ተከስቶ በአባይ ወንዝ የውሃ ፍሰት መጠን ላይ ተጽእኖ ቢያሳድር ህይወቱ በወንዙ ላይ የተመሰረተው የግብጽ መንግስት ጩኸት አያድርስ ነው። የኢትዮጵያ መንግስትም በዚህ ትልቅ ወንዝ ላይ ትልቅ ገንዘብ አፍስሶ ትልቅ ፕሮጄክት ሲጀምር ከግብጽ መንግስት ትልቅ ተቃውሞ እንደሚጠብቀው ሳይገነዘብ አይቀርም። የግብጽ መንግስት እና ህዝብ በአባይ ወንዝ ላይ የተመሰረተ ህልውና ያላቸው በመሆኑ የወንዙን የእለት ተዕለት ሁኔታ በንቃት መከታተል የጀመሩት ገና ከፍጥረተ ዓለም ጀምሮ ነው ማለት ይቻላል። አገሪቱ ገና በቅኝ ቅዛት ስር በነበረችበት ወቅትም እንኳ ግብጽ የአባይን ውሃ ለመጠቀም ከሱዳን ጋር ባደረገችው ልዩ ስምምነት (1929 እና 1959 እ.ኤ.አ) የውሃውን አብላጫ ክፍል መጠቀም የሚያስችላትን እድል አመቻችታ ወስዳለች። የወንዙን ውሃ ከ80 በመቶ በላይ የምታስተዋጻው ኢትዮጵያ ግን ውሃውን ለቅኔ መዝረፊያ የዘለለ እንዳይሆን ወስናባታለች።

በ2003 ዓ.ም የመሰረት ድንጋዩ የተጣለው እና በግንባታ ላይ ያለው “የህዳሴ” ግድብም በግብጽ እና በመጠኑም ቢሆን በሱዳን በኩል ከፍተኛ ተቃውሞ ገጥሞት ቆይቷል። የሶስቱ አገራት መንግስታትም ለበርካታ ጊዜያት በአዲስ አበባ በካርቱምና በካይሮ የሶስትዮሽ ውይይቶችን በውጭ ጉዳይ ሚኒስትሮቻቸው፣ በውሃ ሃብት ሚኒስትሮቻቸውና በመሪዎቻቸው ሳይቀር ውይይት አካሂደዋል። የሶስቱ አገራት የውሃ ዘርፍ ምሁራንም ሰፊ ውይይት ያካሄዱ ሲሆን በመጋቢት ወር 2007 ዓ.ም ካርቱም ላይ መሪዎቹ የመርህ ስምምነት (Declaration of Principle) ተፈራርመዋል።

የህዳሴ ግድብ ህዝባዊ ማስተባበሪያ ጽ/ቤት ሰሞኑን በሚዲያ አጠቃቀም ዙሪያ ከመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች ጋር ውይይት አካሂዶ ነበር። ለመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎቹ ጥናታዊ ጽሁፎችንም ምሁራን (ኢንጅነር ጌዲዮን አስፋው፣ አቶ አቤል አዳሙ እና ዶክተር ያዕቆብ አርሳኖ) ያቀረቡ ሲሆን የመገናኛ ብዙሃንም በጽሁፎቹ ላይ ውይይት አካሂደዋል። በቅርቡ በአቶ ኃይለማሪያም ከተሾሙት የፌዴራል መንግስቱ ካቢኔዎች መካከል አንዱ የሆኑት ዶክተር ኢንጅነር ስለሽ በቀለም የውይይት መድረኩን በንግግር ከፍተውታል። የውይይቱን ጭብጥም ጠቅለል ባለመልኩ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

“በግንባታ ላይ የሚገኝ ግድብ”

የሶስቱ አገራት ውይይት ጭብጥ

የኢትዮጵያ የግብጽ እና የሱዳን መንግስታት ለአራት ዓመታት ተኩል እና ከዚያ በላይ በአባይ ወንዝ እና በህዳሴው ግድብ ዙሪያ ሰፋ ያለ ውይይት አካሂደዋል። የሶስቱን አገራት ውይይት በተመለከተ ገለጻ ያቀረቡት ኢንጅነር ጌታሁን አስፋው በ2013 የግድቡን ጥናት የሚያጠናው ቡድን የጥናት ሪፖርቱን በ2005 ዓ.ም ማቅረቡን ገልጸው ሆኖም በወቅቱ ኢትዮጵያ የጥናቱን ሪፖርት አለመቀበሏን ተናግረዋል። ኢንጅነር ጌዲዮን የድርድሩን ዋና ዋና ሂደቶች ሲገልጹም “የዓለም አቀፍ ኤክስፐርቶች ፓናል መቋቋምና አንድ ዓመት የፈጀውን ጥናት ለሶስቱ አገራት ማቅረብ፣ የፓናሉን ምክረ ሃሳቦች ተግባራዊ የሚያደርጉ ከሶስቱ አገራት የተውጣጡ 12 አባላት ያሉት የሶስትዮሽ ኮሚቴ መቋቋም እና ሁለቱን ጥናቶች ለማከናወን ከፈረንሳይ አማካሪዎች ጋር ኮንትራት መፈራረም” የሚሉት እንደሆኑ ተናግረዋል። ሁለቱ ጥናቶች ያሏቸውን ሲያቀርቡም “የውሃ ፍሰቱን በተመለከተ እና የውሃ ፍሰቱ በታችኞቹ የተፋሰሱ አገራት ላይ የሚያስከትለውን ተጽእኖ የሚሉት ናቸው” ብለዋል።

የሶስቱ አገራት ድርድር ትልቅ ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ሲሆን በተያያዘ እና በተለይም የሱዳን እና የግብጽ መንግስታት የሚሰጡት ትኩረት ከፍተኛ መሆኑ ይታወቃል። ይህን በተመለከተም በኢትዮጵያ በኩል በውይይቱ የሚሳተፉ አካላትን ኃላፊነት ምን መሆን እንዳለበት ኢንጅነር ጌዲዮን ሲገልጹ “በሶስቱ አገራት መካከል የሚካሄደው ውይይት የኢትዮጵያ ህዝብ የጋራ ንብረት በሆነው ውሃ ላይ መሆኑን ሁልጊዜና በማንኛውም ወቅት መገንዘብና ድርድሮች በጥንቃቄ መካሄድ አለባቸው” በማለት አሳስበዋል። ጥንቃቄ የተሞላበት ድርድር የሚለውን ሀረግ ሲያብራሩም “የተደራዳሪዎቸ አቅም (በእውቀት እና በችለሎታ) ማደግ አለበት” ብለዋል። 

ግድቡ መገንባት ከጀመረበት ጊዜ አንስቶ እስካሁን ድረስ በርካታ የሶስትዮሽ ድርድር መካሄዳቸውን ያስታወሱት ኢንጅነር ጌዲዮን ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ በተለይ የግብጽ ተወካዮች የመለሳለስ ስሜት እያሳዩ መሆናቸውን ገልጸዋል። ሆኖም ግን ግብጽ በኢትዮጵያ ላይ “በተለያዩ አቅጣጫዎች ተጽእኖ በማድረግ ላይ እንደሆነች ግልጽ ነው። ይህንን ለመቋቋም ግን የተቀናጀ ዝግጅት ማድረግ ያስፈልጋል” ሲሉ የገለጹ ሲሆን የግብጽን የተለያየ አቅጣጫ ተጽእኖ እና በኢትዮጵያ በኩል መደረግ አለበት ያሉትን ዝግጅት ሲገልጹም ግብጾች በዲፕሎማሲ በኩል ለመደራደር እንደሚፈልጉ ይህ አልሆን ሲላቸው ደግሞ የታችኞቹን ተፋሰስ አገራት ለመደለል እንደሚሞክሩ፣ ከዚህ ባለፈም ደግሞ ጉዳዩን ለዓለም አቀፉ ፍርድ ቤት እንደሚያቀርቡት ጭምር የሚዝቱ መሆናቸውን ገልጸዋል። ገፋ ሲልም ነፍጥ ለማንሳትና ቃታ ለመሳብም እንደማይመለሱ የገለጹት ኢንጅነር ጌታሁን የኢትዮጵያ መንግስትም እነዚህን የተለያዩ ጫናዎች መመከት የሚያስችለውን ዝግጅት ማድረግ እንደሚኖርበት ነው የተናገሩት። ሶስቱ አገራት ድርድር የሚያካሂዱት “በግንባታ ላይ ያለ ግድብ (The Dam under Construction) በሚል መነሻ ነጥብ መሆኑን ከጋዜጠኞች ለቀረበላቸው ጥያቄ ኢንጅነር ጌዲዮን አስፋው የሰጡት ምላሽ ነው።

መገናኛ ብዙሃን እንዴት ይዘግቡ?

በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የጋዜጠኝነትና ኮምዩኒኬሽን ትምህርት ቤት አስተማ የሆኑት አቶ አቤል አዳሙ የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎችና ተቋማት የህዳሴውን ግድብ በተመለከተ እንዴት መዘገብ እንዳለባቸው የሚያሳስብ ጽሁፍ አቅርበው ነበር። ምሁሩ በጥናታዊ ጽሁፋቸው የግብጽ መገናኛ ብዙሃን በአባይ ዙሪያ የሚዘግቡት እና የእኛ አገር መገናኛ ብዙሃን በተመሳሳይ ጉዳይ የሚሰጡት ሽፋን እንደማይመጣጠን ገልጸዋል። በተለይ አንዳንድ የአገራችን ሚዲያዎች እንደዚህ አይነት ትልቅ አገራዊ ጉዳዮችን ትተው የአውሮፓ ተጫዋቾችን የጫማ ቁጥርና የሚስቶቻቸውን አልባሳት ምርጫ ሳይቀር ሲያወሩ መዋላቸው፤ የአንድን ሬዲዮ ጣቢያ ባለቤት ልጅ የሰርግ ፕሮግራም ሲያስተላለፉ በመዋል እንደሚጠመዱ ነው የገለጹት። “ሚዲያ ትልቅ አቅም አለው፣ በአሁኑ ሰዓት ዓለም ምን እየሆነ እንደሆነ የምናውቀው በሚዲያ ነው። ያለ ሚዲያ መኖር አይቻልም። ለህዝብ የሚጠቅም ነገር በመስራት አገራዊ ሚናውን መጫወት አለበት” ብለዋል።

የአገር ውስጥ መገናኛ ብዙሃን በህዳሴው ግድብ ላይ ሊጫወቱት የሚገባቸው ሚና ከፍተኛ እንደሆነ አሳስበዋል። ነገር ግን ጋዜጠኞች ይህን ጉዳይ ሽፋን ሲሰጡት ለህዝብ አዝናኝና ማራኪ በሆነ መልኩ፣ ሰፊ ጥናትና ጥረት አካሂደው፣ እንዲሁም ወጥነት ባለው መልኩ መሆን እንዳለባቸውም አስገንዝበዋል። የግድቡ ወቅታዊ የግንባታ ደረጃ ምን ላይ እንዳለ ተከታትለው መዘገብም አስፈላጊ መሆኑን ያሳሰቡት መምህሩ፤ ጋዜጠኞች ዘገባዎችን በእውቀት ታጅበው ማቅረብ እንዳለባቸውም ተናግረዋል።

በአባይ ወንዝ ላይ የመጠቀም መብታችን

የሰሜን ምስራቅ አፍሪካ ፖለቲካ

በዚህ ጽሁፍ መግቢያ ላይ እንደተገለጸው የአባይ ወንዝ በርዝመቱ የዓለም ቀዳሚ ነው። ይህ ማለት ወንዙ በርካታ አገራትን እየረጋገጠ የሚሄድ ሲሆን ወንዙም ዓለም አቀፍ ነው ማለት ነው። በዓለም አቀፍ ወንዞች የውሃ አጠቃቀምን በተመለከተ ሁሉም የተፋሰሱ አገራት ሳይጎዱ ወይም አንደኛው ብቻ ብቸኛ ተጠቃሚ እንዳይሆን የሚገድቡ ዓለም አቀፍ ህጎች አሉ። ግብጽ እና ሱዳን ግን በቅኝ ግዛት ዘመን የተዋዋሏቸው (የተማማሏቸው) ሰነዶች በማንሳት የውሃው ብቸኛ ባለመብት እነሱ ብቻ እንደሆኑ አድርገው ይጮኻሉ። ለመሆኑ ኢትዮጵያ ለአባይ ወንዝ ከ80 በመቶ በላይ ውሃ እያዋጣች በወንዙ የመጠቀም መብቷ ምን ያህል ነው ለሚለው ጥያቄ በአባይ ወንዝ ላይ ሰፊ ጥናት ያጠኑት ዶክተር ያዕቆብ አርሳኖ መልስ አላቸው።

ዶከተር ያዕቆብ “በአባይ ወንዝ የመጠቀም መብቷ ያለቀለት ነገር ነው። ከዛሬ 115 ወይም ከዚያ በፊት የኢትዮጵያ የውሃ መብት በአጼ ምኒልክና በእንግሊዞች መካከል በተደረገው ስምምነት ውሰጥ የተወሰነ መብት እንዳለን ተረጋግጧል” ሲሉ ተናግረዋል። ይህንን ጉዳይ ብዙ ምሁራን ለመተርጎም ቢሞክሩም ዋናው ጉዳይ “ኢትዮጵያ ጎረቤቶቿ ውሃውን እንዳይጠቀሙ አትከለክልም እንጂ የመጠቀም መብቷ የተጠበቀ መሆኑ ያኔ በደንብ የተጠቀሰ ነው” የሚሉት ዶክተር ያዕቆብ አያይዘውም “በ1940ዎቹ ውስጥ በተደረጉት የዲፕሎማሲ ልውውጦች የኢትዮጵያ ጎረቤቶቿ የሚኖራቸው የውሃ አጠቃቀም የኢትዮጵያን መብት የሚነካ ስለሆነ በመካከላችን የሚኖረው ስምምነት የእኛን መብት ዛሬም ሆነ ነገ ሊነካ አይችልም የሚል ጠንከር ያለ አገላለጽ ተናግራለች። ከዚያ በኋላም በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ የኢትዮጵያ መንግስት በተባበሩት መንግስታት ስብሰባ ላይ ማናቸውንም አይነት የውሃ ጉዳይን የሚመለከት ህብረት ዪየሚኖረን መብታችንን የሚያከብር ስምምነት ሲኖር ነው የሚል ጠንካራ ምላሽ ሰጥተዋል” በማለት ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ የመጠቀም መብቷን ታሪካዊ ዳራ ዶክተር ያዕቆብ ገልጸዋል።

ዶክተር ያዕቆብ በጥናታዊ ጽሁፋቸው በተለየ መልኩ ትኩረት ያደረጉት ኢትዮጵያ የምትገኝበትን ጅኦ ፖለቲካ ሁኔታ የዳሰሱበት ነጥብ ነው። እንደ ዶክተር ያዕቆብ ገለጻ ኢትዮጵያ በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ እምብርት (Epicenter) ነች። ይህ ቀጠና ደግሞ ባለው ተፈጥሯዊ አቀማመጥ የተነሳ ጅኦ ፖለቲካው የታመሰ ቀጠና ነው። በዚህ ቀጠና የምትገኘዋ አገራችን ልታደርገው የሚገባትን የቤት ስራ ሲገልጹም “የህዳሴው ግድብም ሆነ ሌሎች ግድቦችን ስንገነባ በጅኦ ፖለቲካው ትርምስ ውሰጥ የምንሰራው በመሆኑ ለዚህ የሚያስፈልገን ወሃ አለን የለንም ሳይሆን ውሃውን በምን ችሎታ፣ በምን ዝግጅት እና በምን ድርጅት ወይም ትብብር እንጠቀመዋለን? ቴክኒኩ ስራውን ይሰራል ፖለቲካው እና አመራሩ ግን ይህን የተገነዘበ መሆን አለበት። እውቀት፣ ችሎታ እና ቴክኒኩ ያስፈልገናል” ሲሉ ገልጸዋል።

ኢትዮጵያ የሰሜን ምስራቅ እምብርት ላይ ያለች አገር በመሆኗ በውሃ አጠቃቀማችን ዙሪያ በተመለከተ በተለይም በአባይ ወንዝ ላይ “ማነው መሪ ተዋናዩ? የሚለውን መለየት አለብን። ሱዳን፣ ኬኒ፣ ያ ግብጽ ወይስ ሳዑዲ አረቢያ ናት ወይስ የእነሱ ወዳጆች ናቸው የሚሉትን ማወቅ እጅግ አስፈላጊ ነው” ሲሉ በጉዳዩ ላይ ትኩረት የሰጡት ዶክተር ያዕቆብ፤ “ኢትዮጵያ የቀጠናው የውሃ ማማ ናት ነገር ግን ይህን ውሃ ለመጠቀም እውቀቱ ብልሃቱ እና ጥንካሬው ያስፈልገናል። ጥንካሬውን ለማምጣት ደግሞ ፖለቲካል ኢኮኖሚ የእውቀት ግንባታ ያስፈልጋል” ሲሉ ሃሳባቸውን አክለው ተናግረዋል። በፖለቲካው ኢኮኖሚ እውቀት ግንባታ ዙሪያ በተጠያቂነና በኃላፊነት መሰራት ወሳኝነት አለው።

የመገናኛ ብዙሃን በህዳሴው ግድብ ግንባታ ዙሪያ በሚሰሯቸው ዘገባዎች ቋሚ እና ወቅቱን ጠብቆ የሚካሄድ የምሁራን ቃለ ምልልስ መካሄድ እንዳለበት የገለጹት ዶክተር ያዕቆብ አርሳኖ ነገር ግን ቃለ ምልልሱ መካሄድ ያለበት የተለያየ አመለካከት ካላቸው አካላት ማለትም የተቃዋሚ ፓርቲ አመራሮችንም ያካተተ መሆን እንደሚገባው ተናግረዋል።

የህዳሴው ግድብ እውነታዎች

ü  800 ኪሎ ሜትር ከአዲስ አበባ ያለው ርቀት

ü  155 ሜትር ከፍታ

ü  1840 ካሬ ሜትር ስፋት

ü  246 ኪሎ ሜትር ከግድቡ ኋላ ውሃው የሚሸፍነው ስፋት

ü  10 ወረዳዎች ከግድቡ ጋር የሚዋሰኑ

ü  74 ቢሊዮን ኪዩቢክ ሊትር ግድቡ የሚይዘው የውሃ መጠን

ምንጭ:- የህዳሴው ግድብ ህዝባዊ ማስተባበሪያ ጽ/ቤት¾

 


በጋዜጣው ሪፖርተር

 

ስለአገልግሎት ጡረታ አበል፣


በግል ድርጅት ሰራተኞች ጡረታ አዋጅ ቁጥር 715/2003 መሠረት የአገልግሎት ጡረታ አበል (Retirement Pension) በሁለት ዋና ዋና ምክንያቶች ይገኛል። አንደኛው ሠራተኛው መጦሪያ ዕድሜው 60 ዓመት ላይ ሲደርስ የሚወጣበት ሲሆን ሁለተኛው ሠራተኛው በሚሰራበት ወይም በሰራባቸው ድርጅቶች የ25 ዓመታት አገልግሎት ሲኖረውና ዕድሜው 55 ዓመት ሲሞላ በራሱ ጥያቄና ፈቃድ በጡረታ የሚገለልበት ነው። በዚህ መሰረት ያገለገሉ ባለመብቶች አበል ማስያ ስሌት ጡረታ ከመውጣታቸው አስቀድሞ ባሉት ሶስት ተከታታይ ዓመታት (36 ወራት) ሲከፈላቸው በነበረው ደመወዝ አማካይ መጠን ለመጀመሪያው 10 ዓመት አገልግሎት 30% በመውሰድ ከ10 ዓመት በላይ ለተፈጸመ ለእያንዳንዱ ዓመት አገልግሎት በ1.25 በመቶ (የጡረታ መዋጮ እየጨመረ በነበረበት ከ2004-2007 ድረስ ማባዣው 1.15፣ 1.19፣ 1.22፣ 1.25 ነበር) በማብዛትና ቀዳሚውን 30% በመደመር ነው። በዚህ መሰረት ረዥም አገልግሎት መስጠት እና ከፍተኛ ደመወዝ ተከፋይ መሆን ተጠቃሚነትን በጣም እንደሚያሳድጉ ልብ ይሏል። ለምሳሌ፡- አቶ አለምነህ የተባሉ አንድ ባለመብትን የጡረታ ፕሮፋይል እንመልከት።


· የአገልግሎት ዘመን 42 ዓመት፤
· ጡረታ በተወሰነላቸው ወቅት ይከፈላቸው የነበረ ጥቅል ደመወዝ (የስራ ገቢ ግብርና ጡረታ ሳይቀነሱ) ብር 7100.00፤
· ጡረታ ሲወጡ ይከፈላቸው የነበረ የተጣራ ደመወዝ (የስራ ገቢ ግብርና ጡረታ ተቀንሶ) ብር 4780.5፤
· ጡረታ ሲወጡ የተወሰነላቸው የአበል መጠን ብር 4970.00፤
· የተወሰነላቸው የጡረታ አበል ደሞዛቸውን የተካበት መጠን (Replacement rate) 103.9% ሊሆን ይችላል።
ከዚህ ስሌት በተጓዳኝነት መታየት ያለባቸው ሌሎች እውነታዎችም አሉ። የአክቹዋሪ ሳይንስ ምሁራን በስሌታቸው አቶ አለምነህ ለጡረታ ፈንዱ በስራ ዘመናቸው በሙሉ የቆጠቡት ገንዘብ እጅግ ቢበዛ ከ5 እስከ 7 ዓመታት ብቻ የሚዘልቅ ክፍያን የሚሸፍን መሆኑን በስሌታቸው ያሳያሉ። ይሁንና የማህበራዊ መድን አሰራር ስርዓቱ የመደጋገፍና የዐቅዱን ጥቅምና ኪሳራ የመጋራት (Principles of Solidarity and Risk Pooling & Benefit Sharing) መርህ የሚከተል በመሆኑ፡-
· ባለመብቱ የቱንም ያህል ዘመን ይኑሩ ምንም አይነት እገዳ ወይም ቅነሳ ሳይደረግባቸው በህይወት እስካሉ ከፈንዱ በየወቅቱ የሚደረጉ ጭማሬዎችን አክሎ ተጠቃሚ ይሆናሉ።
· የባለመብቱ ህይወት ቢያልፍ ደግሞ ተተኪዎቻቸው የባለመብቱን ጥቅም እንዲጋሩ ህጉ ይፈቅድላቸዋል። በዚህም መሰረት፡-
· የባለመብቱ ባለቤት (ወንድ ወይም ሴት ሊሆኑ ይችላሉ) የባለመብቱን አበል 50% በህይወት ዘመናቸው በሙሉ፣
· ዕድሜያቸው ከ18 ዓመት በታች የሆኑ የባለመብቱ ልጆች፣ ባለመብቱ አካል ጉዳተኛ ልጅ ያለው ከሆኑ ዕድሜው/ዋ 21 ዓመት እስኪሞላ የባለመብቱን አበል 20%፣
· በባለመብቱ ገቢ ሲተዳደሩ የነበሩ ወላጆች ካሉ ተረጋግጦ እናትም አባትም በህይወት ካሉ እያንዳንዳቸው የባለመብቱን አበል 15% ተጠቃሚዎች ይሆናሉ። ይህ የተተኪ የጡረታ አበል ለተተኪዎች እንደየመቶኛቸው ተከፋፍሎ የሚወሰነው ለዋናው ባለመብት የተወሰነው የጡረታ አበል 100% ድረስ ብቻ ነው። ከዚህ አንፃር ከያንዳንዱ ተተኪዎች አንድ አንድ ተጠቃሚዎች ብንወስድ እንኳን ጠቀሜታውን ማጤን ተገቢ ነው።
በአንዳንድ ሃገራት የማህበራዊ ዋስትና አሰራር መሰረት የተተኪዎች ጡረታ አበል የማይከፈል ወይም ባለመብቱ ለሚፈልጋቸው የተወሰኑ ተተኪዎች ብቻ በፈቃዱ ሽፋን የሚሰጥ ሲሆን (ምሳሌ፡- የላይቤሪያ የማህበራዊ ዋስትና ዐቅድ) በሀገራችን ይህ የተደረገበት ዋነኛው ምክንያት የማህበራዊ ዋስትና ዐቅዱ ማህበራዊ ቀውስንና የቤተሰብ ብተናን ሊታደግ በሚችል መልኩ የተቀየሰ በመሆኑ ነው። ከዚሁ ጋር በተያያዘ በሀገራችን የጡረታ አበል ክፍያ መጠን አነስተኛ ነው ወይም “በቂ አይደለም” የሚል አስተያየት ተደጋግሞ ይነሳል። ይህ የግንዛቤ ክፍተት የመጣውም አንድም ቀደም ብሎ የተገለፀውን “በበቂነት” ላይ ያለው አመለካከት መነሻው ስህተት በመሆኑ በሌላ በኩል ደግሞ ተተኪዎች የባለመብቶች ተተኪዎች መሆናቸውንና የባለመብቶችን አበል የሚጋሩ መሆናቸውን ባለማጤንና ባለመብቶች አድርጎ በመቁጠር ነው።
በብዙ ሀገራት የጡረታ አበል ደመወዝን የመተካት ድርሻ (Replacement rate) ከሠራተኞች ጥቅል ደሞዝ 80% የማይበልጥ ነው፤ ይህ የሀገራቱ የጡረታ ስሌት ለጋስ ከሆነና ሠራተኛው የብዙ አመታት አገልግሎት ካለው/ት የተጣራ ደመወዝን መቶ በመቶ እና ከዚያ በላይ ይተካል። በብዙ አዳጊ ሀገሮች ስሌቱ ከ55% እስከ 70% የሚደርስ ሲሆን በጡረታ አዋጁ ላይ ያለው የአበል ውሳኔ የስሌት ቀመር ደመወዝን የመተካት ድርሻ በጣም ጥሩ የሚባል እና የተጣራ ደመወዝን እስከ 100% እና ከዚያ በላይም የሚተካ ነው።

 

የጉዳትና የጤና ጉድለት ጡረታ


የስራ ላይ ጉዳትና የጤና ጉድለት ጡረታ አበል ጥቅሞች "በቂነት"
አዋጅ ቁጥር 715/2003 በአንቀፅ 27 ስር እንዳስቀመጠው አንድ የማህበራዊ ዋስትና ዐቅድ አባል መደበኛ ስራዉን በማከናወን ላይ እያለ ወይም ከስራው ጋር በተያያዘ ምክንያት በአካሉ ወይም በአካሉ የተፈጥሮ ተግባር ላይ በድንገት ጉዳት ሲደርስበት የጉዳት ጡረታ አበል ይወሰንለታል። የሚወሰነው የጡረታ አበል መጠንም በአባሉ ላይ አደጋው ከደረሰበት ወር በፊት ይከፈላቸው በነበረው ደመወዝ ላይ ተመስርቶ የሚሰላ ሲሆን መጠኑም አደጋው ከደረሰበት ወር በፊት ይከፈላቸው የነበረው የወር ደመወዝ 47% ይከፈለዋል።


ይህ አበል ለባለመብቱ እስከ ዕድሜ ልክ የሚከፈል ሲሆን ባለመብቱ ከዚህ አለም በሞት ቢለይ በጡረታ አዋጁ ላይ በተቀመጠው መቶኛ ድርሻ መሰረት ለተተኪዎች የሚተላለፍ ነው። ይህንን የማህበራዊ ዋስትና የጥቅም አይነት ልዩ የሚያደርገው በማህበራዊ መድን አሰራር ስርዐት ውስጥ የመደጋገፍ መርህ (Principle of Solidarity) በጉልህ የሚታይበትና የሚተገበርበት መሆኑ ነው። የአቅዱ አባል አደጋው በደረሰበት ወቅት ለጡረታ ፈንዱ ያዋጣው የመዋጮ መጠንና የፈጸመው የአገልግሎት ዘመን ከግምት ሳይገባ አባል በመሆኑ የአንድና የሁለት ወር አገልግሎት ብቻ ፈጽሞና ይህንኑ አገልግሎት ሲፈጽም በነበረበት ጊዜ የጡረታ መዋጮ ከፍሎ እስከ እድሜ ልክ ባለመብቱ/ የአቅዱ አባል ከዚህ አለም በሞት ቢለይ በጡረታ አዋጁ መሰረት ለተተኪዎች እንደየድርሻቸው የሚከፈል ነው።


ህጉ ይህንን መብት የሰጠበት ዋነኛው ምክንያት በደረሰባቸው የስራ ላይ ጉዳት ምክንያት የሚያጡትን ገቢ በሙሉ ወይም በከፊል እንዲተካና ለጉዳት/ችግር ተጋላጭ የሆኑትን የዐቅድ አባላት የሚደግፍ የአቅዱ አባላት ችግርን እና ጥቅምን እንዲጋሩ (risk pooling and benefit sharing) የተቀመጠውን አለም አቀፍ መርህን የሚከተል አሰራር ሆኖ የተቀየሰ በመሆኑ ገቢ የሚያስገኝ ስራ መስራት ያልቻሉት የሚጠቀሙበት ሰርተው ገቢ የሚያገኙት የዐቅድ አባላት ደግሞ ለዐቅዱ መዋጮ እየከፈሉ የሚቆዩበት በትውልድ መካከል የሚቆይበት ሂደት ነው። ይህም የሚከሰተውን ማህበራዊ ቀውስ እና የቤተሰብ ብተናን በመታደግ ያገኝ ከነበረው ገቢ ጋር ተመጣጣኝ በሆነ ገቢ ህይወትን ለመምራት የሚያስችል ነው።


ከዚህ የጡረታ አበል መብት ጋር ተደጋግሞ በአሰሪዎችና በሠራተኞች የሚነሳው ጥያቄ ግለሰቡ በአካሉ ላይ በደረሰው ጉዳት ምክንያት በጡረታ ከስራ ከተገለለ በኋላ በሌላ ስራ ተቀጥሮ ደመወዝ እየተከፈለው መስራት ይችላል? ከቻለስ ከሚከፈለው ደመወዝ ላይ የጡረታ መዋጮ ይቀነሳል? እድሜው የጡረታ መውጫ ዕድሜ ላይ ስላልደረሰ ወይም ስድሳ ዓመት ስላልሞላ እንዴት ይስተናገዳል? የሚል ነው። ጥያቄው መነሳቱ አግባብነት ያለው ሲሆን ግለሰቡ የደረሰበት የአካል ጉዳት ሳያግደው ተቀጥሮ መስራት የሚችል እስከሆነ ድረስ ምላሹ ግለሰቡ በመንግስት፣ በግል ወይም ራሱ ግለሰቡ በሚከፍተው የግል ድርጅት ውስጥ ተቀጥሮ ሊሰራ ይችላል የሚል ነው።


ለምሳሌ የፋብሪካ ሰራተኛ ሆኖ ሲያገለግል የነበረ ግለሰብ በደረሰበት (ለምሳሌ እጅ፣ እግር፣ አይን ወዘተ) የአካል ጉዳት ምክንያት መስራት ባለመቻሉ የስራ ውሉ ቢቋረጥና መስራት የማይችል መሆኑ በህክምና ቦርድ ቢረጋገጥ የጉዳት ጡረታ አበል ይወሰንለታል። ከዚሁ ጋር ተያይዞ ግለሰቡ በትምህርት መስክ፣ በሙያ ስልጠና፣ ቀድሞ በነበረው የስራ ልምድ ወ.ዘ.ተ ወይም ሌሎች ገቢ በሚያስገኙ ስራዎች ላይ በደመወዝ ተቀጥሮ ቀደም ብሎ የተወሰነለትን የጡረታ አበል አጣምሮ መጠቀም ይችላል። ይሁንና ቀደም ብሎ ግለሰቡ ከስራ የተገለለው መጦሪያ ዕድሜ ላይ ስለደረሰ ባለመሆኑ እድሜያው ለጡረታ እስኪደርስ ድረስ አዲስ ተቀጥሮ ከሚከፈለው ደመወዝ በአዋጁ ላይ በተቀመጠው የጡረታ መዋጮ መጠን መሰረት የሰራተኛውን መደበኛ የወር ደሞዝ መነሻ በማድረግ አሰሪ 11% ሠራተኛው ደግሞ 7% በጥቅሉ 18% የጡረታ መዋጮ ይከፍላሉ።


እድሜው 60 ዓመት ሲሞላም ወይም በመሀል ሌላ የስራ ላይ ጉዳት ወይም የጤና ጉድለት ቢደርስበት በአዋጅ ቁጥር 715/2007 መሰረት በስራ ላይ ጉዳት ምክንያት ይከፈለው የነበረውን የጡረታ አበል ተቋርጦ አዲሱን አገልግሎትና በመቀጠር ሲከፈለው የነበረውን ደመወዝ መሰረት በማድረግ እንደአግባቡ የአገልግሎት፣ የጤና ጉድለት ወይም የጉዳት ጡረታ አበል ይወሰንለታል።


ሌላው የጤና ጉድለት ጡረታ አበል ሲሆን ይህ የእክል አይነት የዐቅድ አባሉ ከ 10 አመት ያላነሰ አገልግሎት ኖሮት በስራ ላይ እያለ (የስራ ውሉ ሳይቋረጥ) በመሀል ስራውን ሊያሰራው የማያስችልና ሊድን የማይችል ህመም ሲያጋጥመውና ለዚህም የሀኪሞች ቦርድ ማረጋገጫ ሲሰጥበት የሚተገበር ነው። የሰራተኛው አገልግሎት ከ 10 አመት ያነሰ ከሆነ ጠቀም ያለ የዳረጎት አበል የሚያስገኝ ነው። የአበል ስሌት ቀመሩም ከአገልግሎት ጡረታ አበል ውሳኔ ቀመር ጋር ተመሳሳይ ነው።


(የዚህ ዘገባ ምንጫችን የግል ድርጅቶች ማህበራዊ ዋስትና ኤጀንሲ ነው)

 

የብረታ ብረትና ኢንጂነሪንግ ኮርፖሬሽን እስካሁን ካከናወናቸው ተግባራት መካከል አንዱ ለከተማ አገልግሎት የሚውሉ ቢሾፍቱ አውቶቡሶችን ማቅረብ ነው። በዚህም መሠረት ለአዲስ አበባ አንበሳ አውቶቡስ አገልግሎት ድርጅት አውቶብሶችን አስረክቧል። ይሁንና እነዚህ አውቶብሶች በየጊዜው እክል እየገጠማቸው ከአገልግሎት ውጪ ሲሆኑ እናያለን። ሰሞኑንም እንደተሰማው በአሁኑ ወቅት 195 አውቶብሶች አገልግሎት እየሰጡ እንዳልሆነ ነው። ለዚሁ ደግሞ ድርጅቱ የአውቶብሶቹ የጥራት ችግር ነው ሲል ኮርፖሬሽኑ በበኩሉ የአያያዝ ችግር ነው እያለ አንዱ ሌላውን እየወነጀለ ቀጥለዋል። እንደሚገባኝ ከሆነ ሁለቱም አካላት ለህዝብ ምርትና አገልግሎታቸውን የማቅረብ ኃላፊነት ተጥሎባቸዋል። ስለሆነም ሁለቱም ኃላፊነታቸውን በአግባቡ መወጣት አለባቸው። አንዱ በሌላው በማመካኘቱ የሚጠፉ ስህተት አይኖርም። ስለዚህ እያንዳንዱ የየራሱን ጥፋት አምኖ ተቀብሎ የሚጠበቅበትን ስራ መስራት ይኖርበታል። ይሄ የሚሆነውም ሁለቱም አካላት ለህዝብ እንደቆመ ተቋም ተቀራርበው በመነጋገር ችግሩን መቅረፍ ሲችሉ  ነው። እዚህ ላይ መታወቅ ያለበት ነገር ቢኖር እነዚህ ተቋማት ራሳቸውን ነፃ ለማውጣት በሚወነጃጀሉበት ወቅት በመካከል የሚጎዳው ህብረተሰቡ ነው። የከተማ ትራንስፖርት ችግር የእያንዳንዳችንን ቤት እያንኳኳ ባለበት በአሁኑ ወቅት ይህን ያህል ቁጥር ያለው አውቶቡስ ስራ ፈትቶ መቆም ማለት ምን ያህል አሳፋሪ እንደሆነ መገመት ቀላል ነው። ተጨማሪ መጓጓዣዎችን ማፈላለግ ሲያስፈልግ ያሉትን እንኳን በአግባቡ አገልግሎት እንዲሰጡ ማድረግ አለመቻል ኃላፊነትን በአግባቡ አለመወጣትን ያሳያል።

 

አውቶቡሶቹ ሲሰሩ ከ15 እስከ 20 ዓመት አገልግሎት ይሰጣሉ ተብሎ ታስቦ ነው ተብሏል። ታዲያ በምን ምክንያት ነው ለአምስት ዓመት እንኳን ሳያገለግሉ ከአገልግሎት ውጪ ሊሆኑ የቻሉት? የሚለው ነገር ጥልቅ ምርመራ ያስፈልገዋል። እነዚህ አውቶቡሶች የሚያጓጓዙት የሰው ልጆችን እንደመሆኑ መጠን አገልግሎት ካለመስጠታቸው ውጪም በስራ ላይ ያሉትም ከምርት የጥራት ጉድለት ጋር ተያይዞ አደጋ ስላለማድረሳቸው ማረጋገጫ ሊኖር ይገባል። ካልሆነ ግን ነገም የሰው ህይወት ከጠፋ በኋላ አንዱ በሌላው እያሳበበ የሰው ህይወት በከንቱ የማይቀርበት ምክንያት አይኖርም። ከዚህ በተጨማሪም የመለዋወጫ እቃ ግዢን በተመለከተ ውጭ ሀገር ድረስ የሚያስኬድ አሳማኝ ምክንያት መኖር አለመኖሩን ማጣራት ያስፈልጋል። ካልሆነ ግን ከዚህ ቀደም እንደተሰሙት አይነት የተዝረከረኩ እና ብልሹ አሰራሮች ላለመስፋፋታቸው ማረጋገጫ አይኖርም።

 

                  እውነቱ ያለው - ከመገናኛ አካባቢ የተሰጠ አስተያየት

ቁጥሮች

Wednesday, 28 December 2016 14:26

 

12 ነጥብ 6 ቢሊዮን ብር          በ2006 ዓ.ም የኤሌክትሮኒክስ ምርቶች ከውጪ ለማስገባት የወጣ ወጪ፤

22 ነጥብ 3 ሚሊዮን ብር         ባለፈው ዓመት ወደውጭ ከተላኩ የኤሌክትሮኒክስ ምርቶች የተገኘው ገቢ፤

9 ነጥብ 5 ሚሊዮን ዶላር         ባለፉት አምስት ወራት ወደውጪ ከተላኩ የብረታ ብረት ኢንጂነሪንግና ኤሌክትሮኒክስ ምርቶች የተገኘው ገቢ፤

                              ምንጭ፡- የብረታ ብረት ኢንዱስትሪ ኢንስቲቲዩት 


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 3 of 144

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us