You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

40 በ60 ወይንስ 100%

Wednesday, 08 March 2017 11:50

አዲስ አበባ ከበርካታ ማህበራዊ ችግሮችዋ መካከል የመኖሪያ ቤት ችግር በቀዳሚነት የሚነሳ ነው። በ1997 ዓ.ም እንደገና በድጋሚ በ2005 ዓ.ም በጠቅላላው ወደአንድ ሚሊየን የሚጠጋ ሕዝብ በመኖሪያ ቤት ፈላጊነት ምዝገባ አከናውኗል። አስተዳደሩም በነደፈው የቤቶች መሃግብር መሠረት ለቤት አልባው ህብረተሰብ ቤት ሰርቶ ለማስረከብ ቃል ገብቶ እየተንቀሳቀሰ ነው። ይህም ሆኖ እስካሁን የጋራ መኖሪያ ቤቶች ተጠቃሚ መሆን የቻለው ሕዝብ ጠቅላላ ቁጥር 200 ሺ እንኳን መድፈን አልቻለም። ይህም የቤት ልማት ፕሮግራሙ እጅግ አዝጋሚና ከሕዝቡ ፍላጎት ጋር አብሮ ማደግና መጓዝ እንዳልቻለ ጠቋሚ ነው።

 

የአዲስአበባ ከተማ አስተዳደር ሰሞኑን በተለይ በግንባታ ላይ የሚገኙትን የ40 በ60 መኖሪያ ቤቶች የደረሱበትን ደረጃ ለጋዜጠኞች በማስጎብኘት መግለጫ ሰጥቷል። በመግለጫውም የፊታችን ቅዳሜ ዕለትም እነዚሁ ፕሮጀክቶች ለምረቃ እንደሚበቁም ተነግሯል። የጋራ መኖሪያ ቤቶቹ መጠናቀቅ ካለባቸው ጊዜ እጅግ ዘግይተውም እንኳን መጠናቀቅ አልቻሉም። ከምንም በላይ ደግሞ ስሙም እንደሚያስረዳው 40 በመቶ ሕዝቡ እንዲቆጥብ ቀሪውን 60 በመቶ በባንክ ብድር በማቅረብ ቤት አልባውን ሕብረተሰብ የቤት ባለቤት የማድረግ መርሃግብሩ ተረስቶ መቶ በመቶ መቆጠብ ለቻሉ ብቻ በዕጣ ቤት ለማከፋፈል የተያዘው ዕቅድ አስደንጋጭ ነው። መንግስት ለሕዝብ የገባውን ቃል ማክበር ያልቻለበት፣ ለውጡም ለምን ሊከሰት እንደቻለ ለሕዝብ ግልጽ ማብራሪያ ያልሰጠበት መሆኑ በተለይ ከዛሬ ነገ ቤት ላገኝ እችላለሁ በሚል ተስፋ ሰንቆ ለተቀመጠው ከ160 ሺ ያላነሰ የ40 በ60 ቤት ፈላጊ ህብረተሰብ ትልቅ መርዶ ሆኗል። ዜጎች መንግሥትን በማመን ብቻ ወደፕሮግራሙ ገብተው ከ2005 ዓ.ም ጀምሮ ሲቆጥቡ ቢቆዩም ባላወቁት ምክንያት የ40 በ60 መርሃግብር ወደ መቶ በመቶ መቀልበሱ አሳዛኝ ክስተት ሆኗል።

 

በአሁኑ ወቅት ወደ 16 ሺ ያህል መቶ በመቶ ክፍያ የፈጸሙ ግለሰቦች ግንባታቸው የተጠናቀቁትን 1 ሺ 290 ያህል ቤቶች በዕጣ ለማደል የታሰበ መሆኑ ይፋ ሆኗል። ሌላው ከ140 ሺ በላይ ያለው ቀሪ ተመዝጋቢ ህዝብ መቼ እና እንዴት የቤቱ ባለቤት መሆን እንደሚችል የሚዳሰስና የሚጨበጥ መረጃ የለውም። አስተዳደሩ ወደዕጣ ማውጣት፣ ወደመመረቅ ከመሸጋገሩ በፊት እነዚህን ሕዝባዊ ጥያቄዎች በተሟላ መልኩ መልስ ሊሰጥባቸውና ከሕዝብ ጋር መተማመን ሊፈጥርባቸው ይገባል። 

በይርጋ አበበ

በአዲስ አበባ ቦሌ ክፍለ ከተማ በተለምዶ ለቡ ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ መንደር (ICT village) በሚባለው ቦታ ላይ ወደ ግማሽ ቢሊዮን ብር በሚጠጋ ገንዘብ ግዙፍ የቴክኖሎጂ ማዕከል ሊገነባ የመሰረት ድንጋይ የተቀመጠው ባሳለፍነው ሳምንት ነበር። ሲኔት ሶፍትዌር ቴክኖሎጂ የተባለ አገር በቀል የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ድርጅት የሚያስገነባው የሶፍትዌር ቴክኖሎጂ ማዕከል ግንባታ ከአራት ዓመታት በኋላ እንደሚጠናቀቅ የተገለጸ ሲሆን ለማዕከሉ ግንባታም 39 ሺህ 500 ካሬ ሜትር ቦታ አስፈልጓል። 480 ሚሊዮን ብር ደግሞ ለግንባታው የሚያስፈልግ የገንዘብ መጠን ሲሆን 980 ሜጋ ዋት የኤሌክትሪክ ፍጆታ እንደሚያስፈልገውም ተገልጿል። ከዚህ የኤሌክትሪክ ኃይል ውስጥ ደግሞ 100 ሜጋ ዋት የሚሆነው የሚገኘው ተፈጥሮ “ከለገሰችን ከጸሀይ ብርሃን ነው” ሲሉ የማዕከሉ ኃላፊዎች ተናግረዋል።

የመገናኛና ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ሚኒስትሩ ደብረጺዮን ገብረሚካኤል የማዕከሉን ግንባታ የመሰረት ድንጋይ ያስቀመጡ ሲሆን በወቅቱም “ዘርፉን እንደመንግስት ትኩረት እንሰጠዋለን። በተለይ ባላደጉ አገሮች ላይ የሚታየውን የእድገት ክፍተት ለመሙላት የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ሚና ከፍተኛ ነው” ሲሉ አስታውቀዋል። ዶክተር ደብረጺዮን አያይዘውም ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ የሰው ኃይል (እውቀትን) ብቻ የሚጠይቅ ኢንቨስትመንት መሆኑን ገልጸው “በዚህ በኩል ደግሞ እኛ ኢትዮጵያዊያን ከየትኛውም አገር የማናንስ ነን። በመሆኑም ይህን ዘርፍ መንግስታችን ልዩ ትኩረት ሰጥቶ ያበረታታዋል” በማለት ተናግረዋል።

የማዕከሉ ስራ አስኪያጅ አቶ በእምነት ደምሴ በበኩላቸው “ላለፉት 13 ዓመታት በስራ ላይ ቆይተናል። እስካሁን በነበረን የስራ ዘመንም በውስን አቅም እየሰራን የቆየን ሲሆን ከዚህ በኋላ በሰፊ ካፒታል ወደ ግንባታ መግባታችን በዓለም አቀፍ ደረጃ መወዳደር የሚያሰችለንን እና ከእነ ጎግል ወይም አማዞን ጋር ለመፎካከር አንድ ደረጃ የሚያቀርበንን አቅም መፍጠር ያስችለናል“ ሲሉ አዲስ ስለሚገነባው የሶፍትዌር ቴክኖሎጂ ማዕከል በተለይ ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል። አቶ በእምነት አያይዘውም “እንደሚታወቀው ሶፍትዌር ቴክኖሎጂ ከ70 እስከ 80 በመቶ የሚሆነውን ካፒታል የሚፈልገው የአእምሮ ሀብትን ሲሆን ይህም በየዓመቱ ከዩኒቨርስቲዎቻችን በሚመረቁት ባለሙያዎች ዘርፉን ለማሳደግ አመቺ ይሆናል። አገራችን ለሶፍትዌር የምታወጣውን የውጭ ምንዛሪ ማስቀረት የሚቻለው ከ70 እስከ 80 በመቶ የአእምሮ ሀብትን ካፒታል ብቻ የሚጠይቀውን ሶፍትዌር በአገር ውስጥ ማምረት ሲቻል ነው። ምክንያቱም ሶፍትዌር በተሻለ አቅም፣ በውስን ካፒታልና በሰው አእምሮ መመረት የሚችል ነው” ያሉ ሲሆን መንግስትም ከውጭ የሚገዙ ሶፍትዌሮች ላይ የሚጥለውን ታክስ በመጨመር በአገር ውስጥ የሚያመርቱትን ተቋማት እንዲያበረታታ ጥሪ አቅርበዋል።

ሲኔት ሶፍትዌር ሶሉሽን ቴክኖሎጂስ አገር በቀል ድርጅት ሲሆን ላለፉት 13 ዓመታት በዘርፉ ተሰማርቶ የቆየ ሲሆን አዲስ የሚገነባው የሶፍትዌር ልማት ማዕከልም ባለአራት ብሎክ ነው። ከግንባታው መጠናቀቅ በኋላም ከ1,100 ለሚልቁ ዜጎች የስራ እድል እንደሚፈጥር የድርጅቱ ስራ አስኪያጅ አቶ በእምነት ደምሴ ተናግረዋል።¾

በይርጋ አበበ

የመላው ኢትዮጵያ አንድነት ድርጅት (መኢአድ) እና ሰማያዊ ፓርቲ 121ኛውን የአድዋ ድል በዓል በጣምራ እንደሚያከብሩ ገለጹ።

የመኢአድ ምክትል ሊቀመንበር አቶ ሙሉጌታ አበበ እና የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ ለሰንደቅ ጋዜጣ እንዳስታወቁት የመታሰቢያ በዓል ዝግጅቱ የሚካሄደው በመኢአድ ዋና ጽ/ቤት ይሆናል። በዝግጅቱም ታሪካዊ ጽሁፎችና መነባንቦች እንደሚቀርቡ የተገለጸ ሲሆን ጥሪ የተደረገላቸው ምሁራንና እንግዶችም እንደሚሳተፉ የፓርቲዎቹ አመራሮች ተናግረዋል።

ዝግጅቱ የፊታችን ቅዳሜ ከቀትር በኋላ ለመገናኛ ብዙሃን ክፍት መሆኑን ያስታወቁት የመኢአድ ምክትል ሊቀመንበር “በዝግጅቱ ላይ የመኢአድንና የሰማያዊ ፓርቲዎችን አመራሮች ጨምሮ በፖለቲካ ፓርቲዎቸ ድርድር ላይ ከእኛ ጋር እየሰሩ ያሉት አራቱ ፓርቲዎች (ኢራፓ፣ ኢዴፓ፣ መኢዴፓ እና ኢብአፓ አመራሮች ተሳታፊ ይሆናሉ” ሲሉ አስታውቀዋል። በፕሮግራሙ ላይ መታደም የሚፈልጉ ሁሉ እንዲገኙም ጥሪያቸውን አስተላልፈዋል።

121ኛው የአድዋ ድል በዓል በአገር አቀፍ ደረጃ የተከበረው ባሳለፍነው ሀሙስ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም መከበሩ ይታወሳል።¾

 

በያሬድ አውግቸው

የተለያዩ  አለም አቀፍ የዜና ማሰራጫዎች የአሜሪካዎቹ ፌደራልና ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤቶች  ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ  በሰባት  የኣለማችን ሀገራት ዜጎች ላይ  ያስተላለፉትን ወደ ሃገሪቱ ያለመግባት እገዳ  ውድቅ  ማድረጋቸውን  በቅርቡ አሰምተውናል።  ይህንንም ተከትሎ ፕሬዝደንቱ ህጉን የፍርድ ቤት ንትርክን ለማምለጥ በሚያስችል መልኩ አሻሽለው ለመተግበር  እንቅስቃሴ ላይ  ይገኛሉ ። በተመሳሳይ የጎረቤታችን ኬንያ ፌደራል ፍርድ ቤት የሃገሪቱ መንግስት የዳዳብ የስደተኞች መጠለያን ለመዝጋት ያስተላለፈውን ውሳኔ  ውድቅ ማድረጉም  ከቅርብ ግዜ ዜናዎች መካከል ይጠቀሳል። ምንም እንኳን ውሳኔዎቹ በላይኛዎቹ ፍርድ ቤቶች ሊለወጡ የሚችልበት እድል ያለ ቢሆንም ሂደቱ ግን  አስፈጻሚ አካላቱ ተቆጣጣሪ እንዳላቸው ያሳያል። የዚህ ጽሁፍ አላማ ወደ አሜሪካ እንዳይገቡ የተከለከሉ የሰባቱ ሃገራት ዜጎች አሊያም  የዳዳብ ስደተኞች መጠለያ ነዋሪ ሶማሊያውያን መብት መከበርን  ለማንሳት አይደለም። ይልቁኑም የሁለቱ ሃገራት የፍትህ ስርዓት የደረሰበትን የነጻነት ደረጃ ለማንሳትና ለሃገራችን  የፍትህ ስርዓት ተመሳሳይ ነጻነት በመመኘት እንጂ።

በኔ እምነት በተለይ የኬንያው የፍትህ ስርዓት  ብዙ ልንማርበት የሚገባ እንደሆነ ይሰማኛል።  ጉዳዩን ልንማርበት ይገባል ለማለት ያስደፈረኝ ፍርድ  ቤቶቹ ውሳኔ ያስተላለፉት በውስብስብና  የመንግስት ወገን መከራከሪያዎች የመከሰት እድላቸው ሰፊ በሆነባቸው ጉዳዮች መሆኑ ነው። ሁለቱ ሃገራት  በአለም አቀፍ አሸባሪ ተቋማት መዝገብ ላይ ካላቸው የቀዳሚ ኢላማነት ደረጃ አንጻር የሽብር ተግባራት  የመከሰት እድላቸው የእርግጠኛነት ደረጃ  ይደርሳል ለማለት ይቻላል።  ይህም የፍርድ ቤቶቹ ውሳኔዎች  መብትን በማስከበር የሚቆም ሳይሆን በሃገራቱ ላይ አደገኛ አደጋ ይዞ ሊመጣ የሚችል ያደርገዋል።  ለዚህም ነው ዶናልድ ትራምፕ የሽብር አደጋ ከተከሰተ ተጠያቂው  የሃገራቸው  ፌደራል ፍርድ ቤት ነው ያሉት። አስገራሚው ጉዳይ የሁለቱም ሃገራት ፍርድ ቤቶች በዚህ አጣብቂኝ መካከል ቆመው  የሃገራቸውን ብቻ ሳይሆን አለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎችን ጭምር ለማስከበር  ወደ ኃላ የማይል ነጻነት ያላቸው መሆኑ ነው።

የሃገራችን የፍትህ ስርዓት  በተግባር ያለበትን ነጻነት ለመናገር ጥናት የሚፈልግ መሆኑ ባያጠያይቅም ምኞቴ ግን  የሃገራችን የሲቪክ ማህበራት እና ሌሎች ጉዳዩ የሚመለከታቸው የሰብዓዊ መብት ተቋማት በፍትህ ስርዓቱ ላይ እምነት ጥለው የኬንያውን ያህል ክብደትና ሪስክ ባላቸው ትልልቅ ጉዳዮችም ጭምር  የመንግስትን ከፍተኛ አካል በህግ ፊት መሞገት የሚያስችል ነጻነታቸውን ሲጠቀሙ መመልከት ነው። ለምሳሌ እንደ ኬንያው ውስብስብና ሰፊ ሪስክ / Risk/ ያላቸውን ጉዳዮች ትተንየሚኒስትሮችምክርቤትበስልጣንዘመኑከሚያስተላልፋቸውብዛት ያላቸውውሳኔዎችመካከልቢያንስአንዱእንዲሻሻል የፍርድ ቤት የክርክር መዝገብ የሚከፍቱ የሲቪክማህበራት  ጉዳይ ላይ ፍርድ ቤቶች  ውሳኔ ሰጥተው የነጻሜዲያውየትንታኔ  ርእስሲሆኑ መመልከት  ህዝቡበፍትህስርዓቱላይያለውንመተማመን  ይጨምራል። ምክንያቱም የየትኛውም የአለማችን ሃገር ተመሳሳይ ደረጃ ያለው አካል  እንደ አሜሪካና ኬንያ አስፈጻሚ አካላት  የሃገር ውስጥም ይሁን አለም አቀፍ ስምምነቶች  ሊጥሱ  የሚችሉበት ሁኔታ ስላለ።  ሌላው ምሳሌ መንግስት  ከአለም አቀፍ ተቋማት ጋር ከሚዋዋላቸው ብዛት ያላቸው የብድር ስምምነቶች መካከል  ቢያንስ አንዱ አዋጭ ባለመሆኑ ሌላ አማራጭ ይፈለግለት ከሚል ሲቪክ ማህበር አስፈጻሚው አካል የፍርድ ቤት ሙግት ሲገጥመው መመልከት  የሲቪክ ማህበራትን ሚና ከቃላት በላቀ  ጥልቀት የሚያስተምር  ሊሆንም ይችላል።  መንግስት በታችኛው ፍርድ ቤት  የሚያካሂደው ክርክር ውድቅ ሆኖበት ወደ ቀጣዩ  ፍርድ ቤት ጉዳዩን  ወስዶ ሲከራከር ማየትም እንዲሁ በፍትህ ስርኣቱ ላይ ያለን የዜጎች እምነት ያሳድጋል።

እነዚህን ሁሉ ምሳሌዎች ማንሳቴ መንግስት ውሳኔዎቹ ውድቅ ሲሆኑበት  ለመመልከት ካለ ተራ ፍላጎት የመነጨ አይደለም።  ይልቁንም  አስፈጻሚው አካል ውሳኔዎቹን በገለልተኝነት የሚፈትሽለት አካል መኖሩ  ለራሱም  ስለሚጠቅመው እንጂ።  ምክንያቱም አስፈጻሚው አካል  ህገ መንግስቱን& ሌሎች ሃገራዊ ህጎች ወይም አለም አቀፍ  ስምምነቶችን ሊጥስ የሚችልበት ሁኔታ  ይኖራል::

ለማጠቃለል የሲቪክ ማህበራትና የፍርድ ቤቶች ነጻነት መጠናከር ለሰብኣዊ መብቶች መከበር ለብልሹ አሰራሮች መወገድና ሃብትን በተሻለ ለመጠቀም እንዲሁም የመጭውን ትውልድ መብቶች ከማስጠበቅ ኃላፊነት አንጻር የሁላችንንም በተለይ የመንግስትን  ቁርጠኝነት ይፈልጋል።   

 

ከአባ መላኩ

የዓድዋን ድል 121ኛ ዓመትን ለመዘከር ጥቂት ቀኖች ቀርተውናል። ስለ ዓድዋ ድል አንጸባራቂነትና ዘመን ተሻጋሪነት በርካታ የታሪክ ተመራማሪዎች የየራሳቸውን ምስክርነት ሰጥተዋል። ሁሉም የታሪክ ጸሃፊዎች የዓድዋ ድል የኢትዮጵያን ብቻ ሳይሆን የአፍሪካን፣ ከዚያም አልፎ የመላ ጥቁር ህዝቦችን ታሪክ ቀያሪ ክስተት እንደሆነ ይስማማሉ። ኢትዮጵያ ኢትዮጵያዊያኖች ልዩነታቸውን አቻችለው አገራቸውን ሊወር የመጣውን ዘመናዊ መሳሪያ የታጠቀውን የአውሮፓ ሃይል በኋላቀር መሳሪያ መመከት መመከት ችለዋል። ለዓድዋ ድል መገኘት ዋንኛና ትልቁ ምክንያት የኢትዮጵያ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች ልዩነታቸውን አቻችለው አንድነታቸውን አጠናክረው ወራሪውን የቀኝ ገዥ ሃይል መመከት በመቻላቸው ነው።


የዓድዋ ድል አውሮፓዊያን አፍሪካን የሚያዩበትን የተሳሳተ መነጽር እንዲለውጡት አስገድዷቸዋል። በአውሮፓዊያን ስለአፍሪካ ያላቸውን የንቀት አተያይ እንዲያጤኑት፣ ጥቁሮች ለመብቶቻቸው የሚሞቱ መሆናቸውን እንዲረዱት አድርጓቸዋል። አውሮፓዊያን አፍሪካን የሚወስዷት የኋላቀርና አቅም የሌላቸው ህዝቦች መኖሪያ አድርገው የነበረውን አስተሳሰብን ያስወገደው የዓድዋ ድል ነው። የዓድዋ ድልን የተመለከቱ የአለም ጥቁር ህዝቦች የፀረ-ቅኝ አገዛዝ ንቅናቄ እንዲያቀጣጥሉ ሞሯል ሆኗቸዋል። ወራሪውን ኃይል ጨምሮ በዘመኑ የነበሩ አውሮፓ ሃያላን መንግስታት በአፍሪካን ለመቀራመት የሚያደርጉትን ሩጫ እንደገና እንዲያጤኑት አስገድዷቸዋል። ለአብነት የኢትዮጵያን ነፃና ሉዓላዊ አገርነትን ሳይወዱ በግድ እንዲቀበሉ ሆነዋል። ከዓድዋ ድል ማግስት ምዕራባዊያኖች በአዲስ አባባ ኤምባሲያቸውን ከፍተው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነታቸውን ጀምረዋል።


የዓድዋ ድል ሁሉንም ኢትዮጵያዊያን በአንድ ጥላ ማሰባሳብ የቻለ አለምን ያስደመመ ታላቅ ተጋድሎ ነው። የዓድዋ ድልን ልዩ ከሚያደርጉት ነገሮች መካከል በቀዳሚነት የሚነሳው ሁሉም ኢትዮጵያዊያን በመካከላቸው ያሉትን በርካታ ልዩነቶቻቸውን ወደጎን በማድረግ የጋራ ጠላታቸው የሆነውን የውጭ ወራሪ ለመመከት መዝመታቸው ነው። ሁሉም የአፍሪካ አገሮች እዚህ ግባ በማይባል ትግል አገራቸውን ለአውሮፓ ቅኝ ገዢዎች አሳልፈው ሲሰጡ ኢትዮጵያዊያኖች ግን በተጋድሎ የአገራቸውን ዳር ድንበር ማስከበር ችለዋል።


እንደ ዶናልድ ሌቪን ያሉ የታሪክ ተመራማሪዎች እንደሚሉት የአድዋ ድል ለኢትዮጵያ ህዝቦች የኋላ ታሪካቸው የትብብር ማሳያ ነው ሲሉ ጽፈዋል። አዎ ይህ አባባል ትልቅ መልዕክት ያለው ነው። የኢትዮጵያ አርሶ አደሮች ስንቅና ትጥቃቸውን ተሸክመው በእግራቸው ሺህ ኪሎሜትሮችር ተጉዘው የአውሮፓ ዘመናዊ መሳሪያን የታጠቀን ጦር ገጥመው ድል ማድረግ መቻላቸው ምን ያህል ጥልቅ የአገር ፍቅር እንዳላቸው የሚያሳይ ነው። የዓድዋ ድል የአያቶቻችንን የአገር ፍቅር ጽናት ያረጋግጣል፤ የዓድዋ ድል የአያቶቻችንን የመቻቻል ባህል ያሳያል፤ የዓድዋ ድል አያቶቻችን በመካከላቸው ያለውን ልዩነቶች እንዴት በአግገባብ እንደያዙት ያስተምራል፤ ባዕዳን በልዩነታቸው እንዳይጠቀም እንደተከላከሉ ያሳያል ፤ አዎ አዲሱ ትውልድ ከዓድዋ ድል በርካታ መልካም ነገሮችን ሊቀስም ይገባል።


በዓድዋ ጦርነት ወቅት የታየው የአንድነትና የትብብር መንፈስ ሁኔታ አለምን ብቻ ሳይሆን ኢትዮጵያዊያን መሪዎችን ጭምር የሚያስገርም ነበር። ጥሪ የደረሰው የትኛውም ብሄር፣ ብሄረሰብና ህዝብ ለጦርነቱ ስኬት የሚችለውን ሁሉ አድርጓል። ሁሉም በአቅሙ ስንቅ ከማዘጋጀት እስከ ግንባር መሰለፍ ድረስ ተሳትፎ አድርጓል።


በቅኝ ግዛት ዘመን የአውሮፓ ወራሪ ኃይሎች አፍሪካን ለመቀራመት ይጠቀሙበት የነበረው ቀዳሚ ስትራቴጂ ከፋፍለህ ግዛው የሚባለውን ስትራቴጂ ነበር። ወራሪው የኢጣሊያ ሃይልም የኢትዮጵያ ህዝቦችን የትግል መንፈስ ለማዳከም ሲል የተለያዩ የመከፋፈያ ስልቶችን ለመጠቀም ቢሞክርም ህብረተሰቡ በአገሩ ሉዓላዊነት ላይ አንደራደርም በማለቱ የከፋፍለህ ግዛ ፖሊሲው ሊሳካለት አልቻለም።


የአባቶቻችን የአንድነት የትግል መንፈስ ለአሁኑም ሆነ ለቀጣዩ ትውልድ ትልቅ ትምህርት ሊሰጥ የሚችል ነው። እንደእኔ እንደኔ ዛሬ ያ የአያቶቻችንና መንፈስ ያስፈልገናል። በቅርቡ እንደተመለከትነው አንዳንድ ወገኖች የግብጽና ኤርትራ መንግስታትን ድብቅ አጀንዳ ለማሳካት ሲሯሯጡ ተመልክተናል። እነዚህ አካላት አያቶቻችን ለአገራቸው አንድነት ሲሉ የከሰከሱትን አጥንት ያፈሰሱትን ደም እየረገጡ እንደሆነ ያስተዋሉት አይመስለኝም።


በቅኝ ግዛት ማስፋፋት ሩጫ ወቅት የአውሮፓ ወራሪ ሃይል በርካታ የአፍሪካ አገሮችን በቀላሉ ማንበርከክ ቢችሉም ኢትዮጵያ ግን ዘመናዊ መሳሪያ የታጠቀውን የጣሊያን ጦር አሳፍራ በመመለስ ለነጻነቷ አሻፈረኝ የሚሉ ህዝቦች መኖሪያ መሆኗን በተግባር አሳይታለች። ኢትዮጵያዊያን ልዩነታቸውን ማቻቻል የሚችሉ፣ ምንም ያህል የውስጥ ቅራኔ ቢኖራቸውም የጋራ ጠላት በመጣ ጊዜ ሁሉም ኢትዮጵያዊያን አንድ መሆን የሚችሉ መሆናቸውን በአድዋ ድል በተግባራ አሳይተዋል።


ለጦርነት ስኬት ዘመናዊ መሳሪያ ብቻውን ፋይዳ እንደሌለው ይልቁንም የአላማ ጽናትና ፍቅር ትልቁን ድርሻ እንደሚይዝ በዓድዋ ጦርነት ኢትዮጵያዊያን ለአለም አረጋግጠዋል። ጣሊያኖች በወቅቱ ለራሳቸው ዘመናዊ መሳሪያና በቂ ዝግጅት በሰጡት ትልቅ ግምት እንዲሁም ኢትዮጵያዊያንን የተከፋፈሉና ኋላቀር መሳሪያ የታጠቁ ናቸው በሚል ስሌት ሳቢያ የአውሮፓው ግዙፍ ሰራዊት በኢትዮጵያ አገር ወዳድ አርሶ አደሮች ሽንፈትን ተከናንቧል። በዚህም ሳቢያ በቅኝ ገዠዎች ዘንድ ትልቅ መደናገርን ፈጥሯል።


ከላይ ለማንሳት እንደተሞከረው ለዓድዋ ድል ሰኬት የኢትዮጵያ ብሄሮችና ብሄረሰቦች የነበራቸው ልዩነት ወደጎን በማድረግ በወራሪው ጠላት ላይ በጋራ መሰለፍ መቻላቸው ነው። አዎ ኢትዮጵያዊያን ሁሌም በውስጥ ጉዳያቸው ማንም ጣልቃ እንዲገባ እንዲሁም ማንም የውጭ ሃይል የአገራቸውን ህልውና እንዲደፍር አይፈቅዱም። ለዚህ በርካታ ማሳያዎችን ማንሳት ይቻላል። በቅርቡ በኢትዮ- ኤርትራ ጦርነት ወቅት የኤርትራው መንግስት ኢትዮጵያ ተከፋፍላለች፤ ከእንግዲህ ህዝቡ በአንድነት ሊቆም አይችልም በሚል የተሳሳተ እሳቤ ወረራ ፈጽሞ ነበር። ይሁንና ኢትዮጵያዊያን ምንም አይነት ልዩነት ቢኖራቸውም በአገር ጉዳይ ላይ አንድ ናቸው። ይህንንም በተግባር አሳይተዋል። የኤርትራ መንግስት ለዓመታት የገነባውን ሰራዊት በቀናት ምናልባትም በወራት ውስጥ ነበር የወራሪውን ሃይል አከርካሪ መስበር የቻሉት። ይህ ነው አንድነት፤ ይህ ነው ኢትዮጵያዊነት።


አያቶቻችን ባላቸው የአገር መውደድና የጀግንነት መንፈስ ወራሪውን የጣሊያን ጦር መመከት መቻላቸው አገራቸውን ከቅኝ ግዞት ታድገዋታል። እኛንም በራሳችን ስብዕና እንድንኮራ አድርገውናል። እኛም ድህነትን በመዋጋት የተሻለች ኢትዮጵያን ለቀጣዩ ትውልድ ማውረስ ይኖርብናል። በመሆኑም የዚህ ትውልድ ገድጅ መሆን ያለበት ድህነትን መዋጋት ነው። የድህነት ወጊያ ደም አይጠይቅም፤ አካል መጉደልንም አይጠይቅም፤ ከዚህ ትውልድ የሚፈለገው በተሰማራበት የስራ መስክ በታማኝነትና በቅንነት ህብረተሰብን ማገልገል ብቻ ነው።


የዓድዋ ድል ኢትዮጵያዊያኖች በቅኝ ግዛት ላይ የማያወላዳ አቋማቸውን ያስመሰከሩበት ትልቅ ገድል ነው። የዓድዋ ድል የፍትህ መጓደልን ሰዎች በጋራ መከላከል እንደሚችሉ የሳየ ታላቅ የዓለማችን ክስተት ነው። ምክንያቱም በዚያን ወቅት፣ እንደዚህ ያለ ታላቅ ህዝባዊ ተጋድሎ በየትኛውም የዓለም አገር ተደርጎ አይታወቅም።


ዓድዋ የመላው አፍሪካዊያን ብቻ ሳይሆን የመላው ጥቁር ህዝብ ከዚያም አልፎ የመላው ፍትህ የተጓደለበት ህዝብ ድል ነው። የአሁኑ ትውልድ ከዓድዋ ድል ሊቀስመው የሚገባ ዋናው ትምህርት በአገራዊ ጉዳይ ላይ ልዩነት ማድረግ እንደማይገባ ነው። የውስጥ ችግሮቻች እንዳሉ ሆነው ከውጭ የሚቃጣ ወረራንም ይሁን ከውስጥ የሚነሳን አገር የማፍረስ ዘመቻን በጋራ የመከላከል ኃላፊነትን ካለፉት ትውልዶች ልንማር ይገባል።

በሳምሶን ደሳለኝ

ፕሬዚዳንት ሳልቫኪር ማያርዲት ለሶስት ቀናት ይፋዊ ሥራ ጉብኝት ሰሞኑን አዲስ አበባ ነበሩ። ፕሬዚደንቱ አዲስ አበባ ሲገቡ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ እና የውጭ ጉዳዩ ሚኒስትሩ ዶ/ር ወርቅነህ ገበየሁ አቀባበል አድርገውላቸዋል። አቀባበሉም ዲፕሎማሲያዊ ትርጉሙ ላቅ ያለ ተደርጎ የሚወሰድ ነው።

በቆይታቸውም ከጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ እና ከፕሬዝደነት ዶክተር ሙላቱ ተሾመ ጋር በሁለቱ ሀገሮች መካከል እና በቀጠናው ጉዳዮች ዙሪያ መመካከራቸው ተነግሯል። በተለያዩ የሥራ ዘርፎች በሁለቱ ሀገሮች መካከል ስምምነቶች ተፈርመዋል። በሰላምና በፀጥታ ጉዳዮችም መክረዋል ተብሏል።

መረጃዎች እንደሚያሳዩት ባለፉት አምስት አመታት በኢትዮጵያ እና በደቡብ ሱዳን መካከል የነበረው  ዲፕሎማሲያዊ መቀዛቀዝ ይስተዋልባቸው ነበር። ደቡብ ሱዳን ነፃነቷን ካገኘች ማግስት ጀምሮ እ.ኤ.አ. እስከ 2013 ድረስ በደቡብ ሱዳን ውስጥ የእርስ በእርስ ጦርነት ከመከፈቱ በፊት በሁለቱ መንግስታት መካከል ጠንካራ የመተማመን ዲፕሎማሲ ነበር። ከዚህም በላይ ደቡብ ሱዳን እንደመንግስት እራሷን ችላ እንድትቆም የዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብም ኢኮኖሚያዊ ዲፕሎማሲያዊ እና የጸጥታ ድጋፍ እንዲያደርግላት የኢትዮጵያ መንግስት ሚና ከፍተኛ እንደነበረ የአደባባይ እውነት ነው።

ሆኖም ግን በ2013 በደቡብ ሱዳን በተነሳው የእርስ በእርስ ጦርነት ውስጥ የኢትዮጵያ መንግስት አቋም የገለልተኝነት ሚና አልነበረውም የሚል ክስ ከፕሬዚደንት ሳልቫኪር ማያርዲት በኩል መቅረቡን የዲፕሎማቲክ ምንጮች ይፋ ማድረጋቸው የሚታወስ ነው። ኢትዮጵያ ለዶክተር ሪክ ማቻር በኢትዮጵያ ውስጥ መጠለያ መስጠቷ ወገንተኛ አስብሏታል የሚሉ ወገኖችም አሉ። የኢትዮጵያ መንግስት የምስራቅ አፍሪካ ቀንድ አካባቢን ወደ ኢኮኖሚ ኮሪደሮች ለመቀየር ካለው ሩቅ ግብ አንፃር፣ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ወገንተኛ የሆነ ሚና ሊኖረው እንደማይችል ይልቁንም ተጠባቂ እና ተገማች የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ እንደሚያራምድ አንስተው የሚከራከሩ ባለሙያዎችም በሌላ ወገን ይገኛሉ።

ሌላው በእነሳልቫኪር የሚመራው የደቡብ ሱዳን መንግስት፣ ኢትዮጵያ ከአሜሪካ መንግስት ጋር ያላትን ጥብቅ ስትራቴጂያዊ ግንኙነት በማንሳት የኢትዮጵያን እቅስቃሴ ከአሜሪካ መንግስት ፍላጎት ጋር ተመጋጋቢ አድርገው ሲከሱ ይደመጣሉ። ከ2013 እስከ 2015 የተነሳው የእርስ በእርስ ጦርነት መቋጫ ለማበጀት የሽግግር መንግስት በማቋቋም ችግሮቹን ለመፍታት ብዙ ርቀት ቢኬድም፣ የሽግግር መንግስቱ ም/ፕሬዝደንት የነበሩት ዶክተር ሪክ ማቻር ከሽግግር መንግስቱ መውጣታቸውን ተከትሎ መሰረታዊ ለውጦች በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ እንዲወለዱ ሆነዋል።

የዶክተር ሪክ ማቻር ከሽግግር መንግስቱ መውጣት ካስቆጣቸው ሀገሮች አንዷ ኢትዮጵያ ነበረች። የዶክተር ሪክ ማቻር እርምጃ ባለድርሻ አካላት ያልመከሩበት ከመሆኑም በላይ ዶክተሩ የወሰዱት እርምጃ የእሳቸው ፍላጎት ብቻ ተደርጎም አልተወሰደም። ይህም በመሆኑ የኢትዮጵያ መንግስትም ዶክተር ሪክ ማቻር የተቃዋሚው ጎራ መሪ መሆናቸውን እውቅና በመንሳት ከኢትዮጵያ ግዛት ለቀው እንዲወጡ ቀጭን ትዕዛዝ አስተላልፎል። በአሁን ሰዓት በደቡብ አፍሪካ በቁም እስር ላይ ዶክተር ሪክ ማቻር እንደሚገኙ ይታወቃል። እንዲሁም በዶክተር ሪክ ማቻር ምትክ ምክትል ፕሬዝደነትሆነው ለተሾሙት ለጀነራል ታባን ኢትዮጵያ እውቅና ሰጥታለች።

ለዚህም ነው፣ ባሳለፉነው ሳምንት የደቡብ ሱዳን ፕሬዚዳንት ሳልቫኪር ማያርዲት ለይፋዊ ጉብኝት አዲስ አበባ መግባታቸው ተከትሎ በሁለቱ ሀገሮች መካከል የነበረውን ጠንካራ ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ወደ ቦታው ለመመለስ ያለው ፋይዳ ትልቅ ተደርጎ የሚወሰደው። በተለይ ግብፅ ፕሬዚዳንት ሳልቫኪር ማያርዲት ግብፅን መጎብኘታቸውን ተከትሎ ለዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብ ስታሳየው ለነበረው “symbolic diplomacy” ተመጣጣኝ ምላሽ የሚሰጥ እርምጃም ተደርጎ የሚወሰደው።

ከሁሉ በላይ ግን የኢትዮጵያ መንግስት በደቡብ ሱዳን ከሚገኙ ማኅበረሰቦች ከፍተኛውን ቁጥር ውክልና ካላቸው ከዲንካ ጎሳ ለተገኙት ፕሬዚዳንት ሳልቫኪር ማያርዲት ሙሉ እውቅና ሰጥቶ ለመስራት መዘጋጀቱ ተገቢነቱ ምትክ አልባ ነው። በተለይ ከኢትዮጵያ ብሔራዊ ጥቅም አንፃር አደጋ ውስጥ ሊጥሉ የሚችሉ ክፍተቶችን ለመዝጋት ያለው ፋይዳ በጣም ከፍተኛ ነው።

ለምሳሌ በጃንዋሪ 10 ቀን 2017 ፕሬዝደንት ሳልቫኪር ማያርዲት በግብፅ ያደረጉትን ይፋዊ የሥራ ጉብኝት ተከትሎ፣ ለፕሬዝደንቱ ቅርብ ናቸው የተባሉት አብርሃም ቾል ለNyamilepedia ዜና ማሰራጫ እንደተናገሩት “ደቡብ ሱዳን ብሔራዊ ጥቅሟን ለኢትዮጵያ መሥዋዕት አታቀርብም” ብለዋል። አያይዘውም፣ “ደቡብ ሱዳንን በማስቀደም ተስማምተናል። ለዚህም ነው፣ ከግብፆች ጋር የተወያየነው። እነሱ ከሌሎች ጎረቤት ሀገሮች በተሻለ አቅርቦት አድርገዋል” ሲሉ አንፃራዊ አገላለጽ ተጠቅሟል።

ይህንን ከላይ የሰፈረውን የሚዲያ ጦርነት ሊከፈት የተቻለው የኢትዮጵያ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ፈጣን ገቢራዊ ምላሽ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካዊ ቀውስ ውስጥ ባለመስጠቱ ነው። ይህም ሲባል በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ንቁ ተሳታፊ ያልነበሩ እንደግብፅ እና ኤርትራ የመሳሰሉ ሀገሮች በሁለቱ ሀገሮች መካከል በተፈጠረው ክፍተት ፍላጎታቸውን ለማራመድ አጋጣሚዎች እንዲፈጠሩ በማስቻሉ ነው!!

ከዚህም በላይ የግብጹ ፕሬዚደንት አል-ሲሲ እና የደቡብ ሱዳን ፕሬዚደንት ሳል ቫኪር ማያርዲት የነጭ አባይ ውሃን መጠን በማበልጸግ ዙሪያ እና ከሕዳሴው የኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ጋር በተያያዘ ሥውር አፍራሽ ሥራዎችን ለመስራት ከስምምነት ላይ መድረሳቸው ዓብይ ሚዲያዎች ዘግበውታል። አንዳንዶቹ መገናኛ ብዙሃን ስምምነቱን መጥፎ ስምምነት (“dirty deal”) ሲሉ ጠርተውታል። ይህም ሌላው ከግብፅ በኩል የተከፈተው የሚዲያ ጦርነት ነው።

እንደነዚህ ዓይትን የሚዲያ ጦርነቶችን ለመከላከል የኢትዮጵያ መንግስት ደቡብ ሱዳኖች በኢትዮጵያ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ላይ እምነት እንዲኖራቸው መስራት የግድ ይላል። ጥሩ ማሳያ የሚሆነው፣ ባለፈው ሳምንት በሁለቱ ሀገሮች መካከል የተደረሰው ስምምነት ነው። ይኸውም፣ ኢትዮጵያ ከደቡብ ሱዳን ነዳጅ ለማስገባት እና ደቡብ ሱዳን የኤሌትሪክ ኃይል ከኢትዮጵያ ለመውሰድ የሚያስችላትን መሰረተ ልማት ለመዘርጋት ተስማምተዋል። እንዲሁም፣ በንግድ፣ በኢንቨስትመንት፣ ኢነርጂና መሰረት ልማት ዝርጋታዎች በተመለከተ ስምምነቶችን ፈጽመዋል።

ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ እንደገለጹት፣ “ኢትዮጵያ በቅርቧ ካላችው ደቡብ ሱዳን ነዳጅ መጠቀም የሚያስችላት መሰረት ልማት ለመዘርጋት ተስማምታለች። በእኛ በኩል እስከ ደቡብ ሱዳን ድንበር ድረስ መንገዶች ተገንብተዋል። በደቡብ ሱዳን ውስጥ ነዳጅ እስከሚገኝባቸው አካባቢዎች መሰረተ ልማት የመዘርጋት ሥራ በፍጥነት እናከናውናለን” ብለዋል። ከዚህም በላይ የኢኮኖሚ ግንኙነቱን ለማጠናከር ነፃ የሰውና የዕቃ እንቅስቃሴዎች መኖርና የተደረጉ ስምምነቶችን ተግባራዊ ማድረግ አስፈላጊ መሆኑን ሁለቱም መሪዎች ተናግረዋል።

የኢኮኖሚ ግንኙነቱን ለማጠናከር ከጋምቤላ ፓርክ ፓሎውግ እና ከዲማ በራድ ወደ ቦማ ባር የሚወስዱ መንገዶች ግንባታ ለመጀመር ወስነዋል።

መሪዎቹ ግንኙነቱን ለማጠናከር የጋራ የሚኒስትሮች ኮሚሽን የጋራ የቴክኒክ ኮሚቴ በዓመት ሁለት ጊዜ እና በጉባኤ ደረጃ የሚካሄደው ስብሰባ በዓመት አንድ ጊዜ ለማካሄድም መግባባት ላይ ደርሰዋል፤ የደቡብ ሱዳንን የፀጥታ ችግር በዘላቂነት ለመፍታት እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር በነሐሴ ወር 2015 በአዲስ አበባ ለተፈረመው ስምምነት ተፈፃሚነት በጋራ ለመስራትም ተስማምተዋል።

የደቡብ ሱዳናውያንን አንድነት ለማጠናከርና ዘላቂ ሰላም ለማምጣት ሁሉንም ባለድርሻ አካላት ያካተተ ብሔራዊ ውይይት እንዲካሄድ በፕሬዚዳንት ሳልቫኪር የተደረገው ጥሪ ተግባራዊ እንዲሆን በጋራ እንሰራለን ብለዋል፤ ዓለም አቀፉ ማኅበረሰብ በደቡብ ሱዳንና በቀጣናው የተፈጠረው ድርቅ የሰው ሕይወት ሳያጠፋ ለመከላከል ድጋፍ እንዲያደርግ ጥሪ አቅርበዋል፤ ፈጣን የእርዳታ ድጋፍ ካልተደረገ የሰው ሕይወት የመጥፋት ዕድል በጣም ሰፊ መሆኑን አስጠንቅቀዋል።

ሁለቱ አገራት የመንገድና ድልድዮች ትብብር፣ በመንገድ ግንባታ፣ የኢነርጂና የጤና መስኮች የትብብር የመግባቢያ ሰነድ፣ የድንበር ንግድ ፕሮቶኮል፣ አማራጭ የንግድ ስምምነት፣ የተግባቦት፣ የመረጃና የሚዲያ ስምምነቶችን ተፈራርመዋል።

እነዚህ ከላይ የተዘረዘሩት ግንኙነቶች ወደ ተግባር በፍጥነት ከገቡ ግብፅ በደቡብ ሱዳን እና በኢትዮጵያ መካከል የነበረውን ጠንካራ የዲፕሎማሲ ግንኙነት ሰብራ በመግባት በኢትዮጵያ መንግስት ላይ የእጅ አዙር ተፅኖዎችን ለማሳረፍ የምታደርጋቸውን ጠንክራ እንቅስቃሴዎችን ወደ ውርዴ ለመቀየር ከፍተኛ ፋይዳ አላቸው። እንዲሁም በርግጥ የአስመራ አገዛዝ በደረሰበት ወቅታዊ የፖለቲካ ቁመና የግብፅ አጀንዳ ማስፈጽም የሚችልበት አቅም ይኖረዋል ተብሎ ባይገመትም፣ መፈረጋጡ ስለማይቀር በሁለቱ ሀገሮች መካከል የተደረሰው ስምምነት ፈጥኖ ተግባራዊ ከሆነ አብሮ ምላሽ የሚያገኝ ነው የሚሆነው።¾

በይርጋ አበበ

የደርግን መንግስት በትጥቅ ትግል ጥሎ ስልጣን ላይ የተቀመጠውና አሁንም ስልጣን ላይ ያለው መንግስት በ1987 ዓ.ም ዘውጌ ተኮር ከበሬታ የተቸረውን ህገ መንግስት አወጣ። ህገ መንግስቱ በመግቢያው ላይ የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰቦችና ህዝቦች መርጠው በላኳቸው ተወካዮቻቸው አማካኝነት ኅዳር 29 ቀን 1987 ዓ.ም የኢፌዴሪ ህገ መንግስት ያጸደቁ መሆናቸውን  ሲል ይገልጸዋል። አሁንም ድረስ በስራ ላይ ያለውና ላለፉት 22 ዓመታትና ከዚያ በላይ ዕድሜ አስቆጥሮ አንድም ጊዜ ያልተሻሻለውን ህገ መንግስት ከረቂቅነቱ ጀምሮ እስከ ማጽደቅ ድረስ ያሉትን ሂደቶችና “የብሔር ብሔረሰቦችና ህዝቦች ተወካዮች” ያደረጓቸውን ውይይቶችና ክርክሮች አቶ አስራት አብርሃም “የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች” ሲሉ በመጽሀፍ መልክ ሰሞኑን ለንባብ አብቅተውታል።

የአቶ አስራት አብርሃምን መጽሀፍ የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ህዝቦች ተወካዮች ካጸደቁት የኢፌዴሪ ህገ መንግስት አንቀጾች ጋር በማነጻጸር ከዚህ በታች በተቀመጠው መልኩ ለመዳሰስ ሞክረናል። መልካም ምንባብ።

 

 

የህገ መንግስት ታሪክ በኢትዮጵያ

ኢትዮጵያ ረጅም የመንግስት ታሪክ ያላት አገር ብትሆንም ቃለ መንግስት (ህገ መንግስት) ሳይኖራት ቆይታ በ1923 ዓ.ም የመጀመሪያው ህገ መንግስት በአጼ ኃይለስላሴ ዘመነ መንግስት መውጣቱን ብዙዎቻችን የምናውቀው ሀቅ ነው። አቶ አስራት አብርሃም ግን ከ1923 ዓ.ም በፊት በኢትዮጵያ መንግስታት የሚመሩበት ህገ መንግስት እንደነበረ ይገልጻሉ። ይህም ህገ መንግስት “ክብረ ነገስት” የሚለው መጽሀፍ መሆኑን በምሳሌ ሲያስቀመጡ “የህገ መንግስት ጽንሰ ሀሳብ በኢትዮጵያ ጥንታዊ መሰረት አለው። ከ1270 ዓ.ም ጀምሮ ዘመናዊ ህገ መንግስት እስከተረቀቀበት 1923 ዓ.ም ድረስ ክብረ ነገስት የሚባለው መጽሀፍ እንደ ህገ መንግስት ሆኖ አገልግሏል። ለዚህ ነው አጼ ዮሀንስ ‘ሀገሬና ህዝቤ ያለ እርሱ አይገዛልኝምና ክብረ ነገስት የተባለው መጽሀፍ በማን እጅ እንዳለ አፈላልገው ይላኩልኝ’ የሚል ደብዳቤ በ1872 ዓ.ም ለእንግሊዙ  ሎርድ ግራንቪስ የጻፉት” ሲሉ አገርና ህዝብ በህገ መንግስት ብቻ ይተዳደሩ እንደነበረ የአጼ ዮሐንስን ደብዳቤ በመጥቀስ ይገልጻሉ።

ህገ መንግስት ዓላማው ስለ መንግስታት የስልጣን ምንጭ መግለፅ እና የአስተዳደር ጉዳዮችን በተመለከተ አገርና ህዝብ የሚመሩበት የህግ ሰነድ ነው። ለምሳሌ የኢፌዴሪ ህገ መንግስት የመንግስት ስልጣን ስለሚገኝበት መንገድ ሲገልጽ “በዚህ ህገ መንግስት ከተደነገገው ውጭ በማናቸውም አኳኋን የመንግስት ስልጣን መያዝ የተከለከለ ነው” ሲል በአንቀጽ ዘጠኝ ንዑስ አንቀጽ ሶስት ላይ ይገልጻል። የመንግስት ስልጣን ምንጩም በህዝብ ድምጽ ብቻ መሆኑን እንዲሁ በአንቀጽ 50/3 ይደነግጋል። ከዚህ ውጭ በሆነ መንገድ የመንግስት ስልጣን ለመያዝ መሞከር ወይ መፈንቅለ መንግስት ነው ወይም ደግሞ በዘመኑ አጠራር “ህገ መንግስታዊ ስርዓቱን በኃይል በመናድ የመንግስት ስልጣን መያዝ” ነው። ይህ ደግሞ ተቀባይነት እንደለሌለው ነው ህገ መንግስቱ የሚገልጸው።

ክብረ ነገስት የሚባለው መጽሀፍም የመንግስታት የስልጣን ምንጭ የትና እንዴት እንደሚገኝ ሲገልጽ “የስልጣን ምንጭ መለኮታዊ ኃይል ሲሆን ይህም በነብዩ ሳሙኤል አማካኝነት ለንጉስ ዳዊትና ለዘሮቹ የሰጠው ቅብዓ ንግስና ነው። የኢትዮጵያ ህጋዊ ገዥነትም የንጉስ ዳዊት ልጅ ከሆነው ከንጉስ ሰለሞንና ከንግስተ ሳባ ለሚወለደው ምኒልክ ቀዳማዊ ዘሮች እንደሚገባ ይደነግጋል። ከዚህ ውጭ ለሆኑ የነጋሲነት ክብር እንደማይገባ ሲገልጽም እስራኤላዊ ሳይሆኑ መንገስ ህግን መተላለፍ ነው በማለት ነው” ሲሉ አቶ አስራት ክብረ ነገስት የህገ መንግስት ሚና ሲጫወት መቆየቱን በማንሳት የኢትዮጵያን የህገ መንግስት ታሪክ ይገልጻሉ። በኢትዮጵያ ከዘመን ዘመነ የተሸጋገሩት አጼዎችም በዚህ ህግ መሰረት ብቻ ወደ ስልጣን ማማ ላይ መውጣታቸውን ያስታወሱት አቶ አስራት “አጼ ቴዎድሮስ” ብቻ ራሳቸውን “የሰለሞን ዘር” ብለው ሳይመፃደቁ የነገሱ ብቸኛ መሪ መሆናቸውን ይገልጻሉ።

ለ700 ዓመታት ገደማ አገሪቱ እንደ ህገ መንግስት ስትተዳደርበት የቆየችው ክብረ ነገስት ከ1923 ዓ.ም በኋላ በአጼ ኃይለስላሴ ዘመነ መንግስት በወጣው የመጀመሪያው ዘመናዊ ህገ መንግስት ተተክቷል። ከዚያ ጊዜ በኋላም ሶስት ህገ መንግስቶች ስራ ላይ የዋሉ ሲሆን (በ1948፣ በ1978 እና በ1987 ዓ.ም የወጡት) አንድ ህገ መንግስት ደግሞ(በ1966 ዓ.ም) ተረግዞ ገና ሳይወለድ ተጨናግፏል።

የህገ መንግስቶቹ ቅቡልነት

የንጉስ ሰለሞን ዘር ነኝ ሳይሉ የነገሱትን አጼ ቴዎድሮስን ጨምሮ ሁሉም ጦራቸውን ሰብቀው አንደኛውን ባለጊዜ ገልብጠው በተራቸው ባለጊዜ በመሆን ኢትዮጵያን ያስተዳደሩ የነበሩ አጼዎች “ክብረ ነገስትን ተቀብለው ነበር የሚነግሱት” ሲሉ አቶ አስራት ከዘመናዊያኑ ህገ መንግስቶች ይልቅ ክብረ ነገስት በህዝቡም ሆነ በአጼዎቹ ተቀባይነት እንደነበረው ገልጸዋል። “ከክብረ ነገሰት ቀጥለው የወጡት ሁሉም ህገ መንግስቶች ምንም አይነት ተቀባይነት ስላልነበራቸው ያወጧቸው መንግስታት ዕድሜ ሲያበቃ የእነርሱም ዕድሜ አብሮ ሲያበቃ ነው የሚታየው” በማለት ሀሳባቸውን ያጠናክራሉ። 

ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ የህገ መንግስቶቹ ስሪት ህዝብን ለመጥቀም ሳይሆን የመንግስት ስልጣን የያዘውን አካል ስልጣን ለመጠበቅ የሚወጡ አሳሪ ህጎች በመሆናቸው እንደሆነ አቶ አስራት ሲገልጹ “ሁሉም በኢትዮጵያ የወጡ ዘመናዊ ህገ መንግስቶች ያላቸው ግብ ተመሳሳይ ነው። በእጅ የገባን ስልጣን ህጋዊና ዘላቂ ማድረግ ነው” ብለዋል።

የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች ማንነት በአቶ አስራት አብርሃም ምልከታ

ቀደም ሲል በተጠቀሱት ሁለት ንዑሳን ርዕሶች የኢትዮጵያንና የህገ መንግስቶቿን ግንኙነት በአጭሩ ተመልክተናል። ከዚህ ቀጥሎ ባሉት ተከታታይ ክፍሎች ደግሞ ስለ ኢፌዴሪ ህገ መንግስት እና ስለ አስራት አብርሃም ምልከታ የሚመለከተውን ሀሳብ ይሆናል።

አቶ አስራት አብርሃም የኢፌዴሪ ህገ መንግስት ጸድቆ በሰነድ መልክ ተዘጋጅቶ ቃለ መንግስት ሆኖ ለህዝብ ይፋ ከመደረጉ በፊት የነበረውን የማርቀቅና የማጽደቅ ሂደት አስቀምጠዋል። በመጽሃፋቸው “ቀዳሚ ገጽ” (መቅድም) ላይ መጽሃፋቸውን ያዘጋጁት ከ800 ገጾች በላይ ያለውን የህገ መንግስት ጉባኤ የተባለውን መዝገብ በማገላበጥ እንደሆነ ተገልጿል። “የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች”ን ማንነት ሲገልጹም በ1986 ዓ.ም የተቋቋመውና 26 አባላት ያሉት የህገ መንግስት አርቃቂ ኮሚሽን አባላት ስራቸውን የሚያከናውኑት በተሰጣቸው ስልጣን መሰረት ሳይሆን ከመጋረጃ ጀርባ ሆኖ በሚመራቸው ሀይል አማካኝነት እንደሆነ አቶ አስራት በመጽሀፋቸው አስፍረዋል። እነዚህን ሀይላትም የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች ሲሉ ገልጸዋቸዋል።

ጸሀፊው ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም “የኢፌዴሪ ህገ መንግስት የተረቀቀው በኢህአዴግ ጥብቅ ክትትልና ቁጥጥር እንደነበር የምንረዳው የዶክተር ነጋሶ ጊዳዳን ምስክርነት ስንመለከት ነው። በአርቃቂ ኮሚሽኑ ውስጥ ኢህአዴግ የተወከለው በዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ እና በአቶ ዳዊት ዮሐንስ ቢሆንም ማታ ማታ በአቶ መለስ ዜናዊ የሚመራ ከፍተኛ የኢህአዴግ አመራሮቸ ስብሰባ ላይ ሁለቱ ተወካዮች በሚያመጡት ሪፖርት ላይ ተመስርቶ የዕለቱ ውሎ ይገመገማል። ጠንካራና ደካማ ጎኑ ተለይቶ በቀጣይ ውይይቶች ላይ በምን አቅጣጫ መሄድ እንዳለባቸው መመሪያ ይሰጣቸው ነበር” በማለት ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ “ዳንዲ የነጋሶ መንገድ” በሚል ርዕስ ባሳተሙት መጽሀፍ ላይ የገለጹትን ሀሳብ በማንሳት ህገ መንግስቱ ሲረቀቅ አቶ መለስ የሚመሩት ፈረሰኛ ቡድን እንደነበረ ገለጸዋል።

አቶ አስራት ከዶክተር ነጋሶ ምስክርነት በዘለለ በራሳቸው መላምት ተነስተው ህገ መንግስቱ ነጻ ሆኖ ያልተረቀቀ ሰነድ መሆኑን ሲገልጹም “የአርቃቂ ኮሚሽኑ የህግ ባለሙያ ሆነው የተሰየሙት ዶክተር ፋሲል ናሆም (የኢፌዴሪ ህገ መንግስትን ጨምሮን ጨምሮ በ1978 የወጣውን የኢህዴሪንና ስራ ላይ ሳይውል ተጨናግፎ የቀረውን የ1966 ህገ መንግስትን ጨምሮ ያረቀቁ ምሁር ናቸው) ህገ መንግስቱን ያዘጋጁት ከኢህአዴግ ቁልፍ ሰዎች ጋር እየተማከሩ ወይም የፓርቲውን የፖለቲካ ፕሮግራም እየተከተሉ መሆን እንደሚችል ለመገመት አይከብድም” ሲሉ ያስቀምጣሉ። ህገ መንግስቱም ስልጣን ላይ ያለው የኢህአዴግ መንግስት የፖለቲካ ፕሮግራሙን ህገ መንግስታዊ መልክ እንዲኖረው ለማድረግ ብዙ ርቀት ሂዷል ብሎ ደፍሮ መናገር የሚቻል ነው ሲሉ ሀሳባቸውን ያጠናክሩታል።

የኃይል አሰላለፍ በህገ መንግስቱ መጽደቅ ወቅት

ህገ መንግስት እንደሌሎች አዘቦታዊ ህጎች አይደለም። ሌሎች አዘቦታዊ ህጎች ህገ መንግስቱን ምርኩዝ አድርገው የሚነሱበት ሰነድ በመሆኑ ጠንካራ መሰረት ኖሮት ሊጸድቅ የሚገባ የህግ ሰነድ መሆን አለበት። ለዚህ ደግሞ ህዝብ ይወክሉኛል ያላቸውን ሰዎች መርጦ ወደ ጉባኤው በመላክ የህዝቡን ሀሳብ ወክለው በረቂቅ ሰነዱ ላይ ውይይት ይደረግበታል። ጠንካራ ውይይት ከተካሄደበት በኋላም የጉባኤው ሀሳብ ለህዝብ ቀርቦ ህዝቡ ይሁንታ ከሰጠው ህገ መንግስት ሆኖ ይጸድቅና የሁሉም የአገሪቱ ህዝብ የቃል ኪዳን ሰነድ ሆኖ ያገለግላል።

የኢፌዴሪ ህገ መንግስት በሚጸድቅበት ወቅት 543 ተወካዮች የተሳተፉበት ቢሆንም “ከ86 በመቶ በላይ የሚሆኑት የኢህአዴግ እና አጋር ደርጅቶች አባላት” መሆናቸውን አቶ አስራት አብርሃም የህገ መንግስቱን ጉባኤ ጠቅሰው አስቀምጠዋል። በዚህም ምክንያት የሀይል አሰላለፉ ወደ አንድ አቅጣጫ ያዘነበለ እንደሆነ የሚገልጹት አቶ አስራት፤ እንደ ሻለቃ አድማሴ ዘገየ እና አቶ ዳንኤል በላይነህ በግል ከአዲስ አበባ ተወክለው ወደ ጉባኤው ከገቡት ሰዎች ውጭ ሌሎቹ ተመሳሳይ አቋም ብቻ ሲያራምዱ እንደነበረ የጉባኤው ቃለ ጉባኤ ያስረዳል ሲሉ አቶ አስራት ገልጸዋል።

ህገ መንግስቱ በሚጸድቅበት ወቅት በተነሱ መሰረታዊ ነጥቦች ላይ ሰፊ ውይይት መደረጉን የሚጠቀሱት አቶ አስራት ሆኖም ሁሉም ነጥቦች በአሸናፊው ሀይል (በኢህአዴግ) የበላይነት የሚጠናቀቁ መሆናቸውን በመጽሀፋቸው ገልጸዋል። ለአብነት ያህልም በሰንደቅ ዓላማው ጉዳይ ላይ በተነሳው ነጥብ በሶስት ጎራ የተከፈለ እንደነበር አቶ አሰራት አብርሃም ገልጸዋል። አንደኛው ጎራ ቀደም ሲል የነበረው (አረንጓዴ ቢጫና ቀይ ቀለም ያለው) እንዳለ ይቀጥል የሚል ሲሆን ሁለተኛው ጎራ ደግሞ የተወሰነ ማስተካከያ ይደረግበት የሚል (ምናልባት አሁን ያለው ሊሆን ይችላል) ሲሆን ሶስተኛው ጎራ ደግሞ ፈጽሞ ይቀየር የሚል እንደነበረ ነው ከአቶ አስራት መጽሀፍ ላይ የሰፈረው መረጃ የሚገልጸው።

ሻለቃ አድማሴ ዘገዬ እና አቶ ዳንኤል በላይነህ የተባሉ የአዲስ አበባ ተወካዮች “ባንዲራው የአባቶቻችን ተጋድሎ፣ የኢትዮጵያ ነጻነትና አንድነት የሚያሳይ የታሪክ ምልክት ነው። ከባንዲራው ላይ አንድ ነገር ቢጨመር ወይም ቢቀነስ የኢትዮጵያ ህዝብ እንደሚያዝንና ህገ መንግስቱንም እንደማይቀበል” አፅንኦት ሰጥተው መከራከራቸውን የገለጹት አቶ አስራት በሌላኛው ጎራ የነበረው የኢህአዴግ እና የአጋሮቹ አቋም ደግሞ “ባንዲራው ለህዝቦች ነጻነት የቆመ ሳይሆን ህዝቦች የታረዱበትና የተጨፈጨፉበት፣ የጭቆና፣ የወረራ፣ የግፍና የብዝበዛ ምልክት ሆኖ ለዘመናት ያገለገለ የገዥ መደቦች የጭቆና መሳሪያ ነው” የሚል እንደነበረ ገልጸዋል። በመጨረሻም የሰንደቅ ዓላማው ይዘትና ቅርጽ በህገ መንግስት አንቀጽ ሶስት በተቀመጠው መልኩ ተወስኖ ጸድቋል (አረንጓዴ ቢጫና ቀይ ቀለማት በእኩል መስመር ተቀምጠው መሀሉ ላይ ብሔራዊ አርማ ያለው። ዓርማው የብሔር በሔረሰቦች ህዝቦችና የሀይማኖቶች በእኩልነት በአንደነት ለመኖር ያላቸውን ተስፋ የሚያንጸባርቅ ነው ይላል)

የሀገር ግዛት ወሰንን በተመለከተም የኢፌዴሪ ህገ መንግስት በአንቀጽ ሁለት “የኢትዮጵያ የግዛት ወሰን የፌዴራሉን አባሎች ወሰን የሚያጠቃልል ሆኖ በዓለም አቀፍ ሰምምነቶች መሰረት የተወሰነው ነው” በማለት አስቀምጧል። ይህ አንቀጽ የህገ መንግሰቱ አካል ሆኖ ከመጽደቁ በፊት በተደረጉ ውይይቶች ከኢህአዴግ የተለየ ሀሳብ ሲያራምዱ እንደነበር በአቶ አስራት አብርሃም መጽሀፍ የተጠቀሱት ሻለቃ አድማሴ ዘገየ እና አቶ ዳንኤል በላይ ነህ ሲሆኑ እነሱም “የአንድ አገር ህገ መንግስት ሲቀረጽ አብይ ተግባር የአገሪቱን አንድነት ወሰኗንና የህዝቦቿን ሉዓላዊነት የሚያረጋግጥ መሆን እንዳለበት፤ በተቃራኒው ይህ ህገ መንግስት ለዚህ እውቅና የማይሰጥ በመሆኑ እንደማይቀበሉት አመልክተው አባቶቻችንና አያቶቻችን ደማቸውን አፍስሰው አያሌ መስዋእትነት ከፍለው አንድነቷን ጠብቀው ያቆዩአትን አገር ይህ ህገ መንግስት ማስጠበቅ እንዳለበት አስገንዘዋል” ሲሉ አቶ አስራት በመጸሀፋቸው ገልጸዋል። በሌላ በኩል ያለው ሀሳብ ደግሞ ኢህአዴግንና አጋሮቹን ወክለው የሚከራከሩት ሰዎች አሰተያየት ነው።

ለምሳሌ አቶ አባይ ጸሀዬ “ባለፉት ስርዓቶች የነበረው የግዛት ወሰን አከላለልና አመለካከት አንድ ንጉስ ወይም ፊታውራሪ ከእነሰራዊቱ ተንቀሳቅሶ ሊደረስ የቻለበት መሬት ሁሉ እንደነበረ ገልጸው የአሁኑ የግዛት አወሳሰን ግን የአገርን አንድነት በጽኑ መሰረት ላይ የሚያቆም መበታተንን እና መከፋፈልን የሚያስቀር ሲሆን የዓለም አቀፍ ስምምነቶች መደንገጉም ከአጎራባች አገሮች ጋር ያለው ግንኙነትም በመልካም ግንኙነት ላይ የተመሰረተ እንዲሆን ስለሚያደርገው በጦርነት ከመፈላለግ የሚያድን ነው” ሲሉ መከራከራቸውን የሚገልጹት አቶ አስራት፤ አቶ ግርማ አዱኛ የተባሉ ሌላው አስተያየት ሰጪ ደግሞ የአቶ አባይ ጸሀዬን ሀሳብ ደግፈው ሲናገሩ “ኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማታከብር አገር ስለነበረች ህዝቦቿ ከጎረቤት አገሮች ጋር የነበራቸው ግንኙነት የወንድማማች ሳይሆን በጥርጣሬ የመተያየት ነበረ። ከሶማሊያ ጋር በተካሄደው ጦርነት አያሌ ህዝቦች ያለቁትም በዚህ ምክንያት ነው። የኢትዮጵያ የግዛት ወሰንም ቀይ ባህርን የሚያካልል ነው የሚለው አባባልም አሮጌ ታሪክን ይዞ መንገታገት ነው” ሲሉ የኤርትራን መገንጠልም ሆነ የሶሜሊያ ጦርነት ምክንያቱ ኢትዮጵያ በተጠናወታት የድንበር መግፋት ምክንያት የተፈጠረ መሆኑን መናገራቸውን የአቶ አስራት አብርሃም መጽሀፍ ያስረዳል።

ከእነዚህ ነጥቦች በተጨማሪም የክልሎች አወቃቀርን፣ የፈዴራል መንግስት የስራ ቋንቋን፣ የመሬት ጉዳይና ስለመገንጠል የሚያተኩሩ የህገ መንግስቱ ክፍሎች ከመጽደቃቸው በፊት እንደተለመደው ሰፊ ክርክር የተደረጉ ቢሆንም በኢህአዴግ አሸናፊነት በመጠናቀቃቸው አሁን ያለውን መልክና ቅርጽ ይዘው ሊወጡ ችለዋል። ለምሳሌ አንቀጽ 39 ላይ የብሔር ብሔረሰቦች መብት እስከ መገንጠል የሚለው ክፍል ‘መገንጠል’ የሚለው ቃል እንዲገነጠል፣ የክልሎች አወቃቀር በማንነት ላይ ያተኮረ መሆኑ ቀርቶ በአስተዳደር አመቺነት እንዲሆን፣ መሬትም የመንግስት መሆኑ ቀርቶ የህዝብ እንዲሆንና ህዝብ እንደፈለገ እንዲሸጥና እንዲለውጥ መብቱ ሊሰጠው ይገባል የሚሉት የክርክር ሀሳቦች በእነ አቶ ዳንኤል በላይነህና ሻለቃ አድማሴ ዘገዬ በኩል የቀረቡ ነበሩ።

አዝናኝ እውነታዎች በአቶ አስራት አብርሃም መጽሃፍ

የአቶ አስራት አብርሃም መጽሀፍ ከላይ በተቀመጠው መልኩ ጠንከር ጠንከር ያሉ ቁምነገሮችን የያዘ ቢሆንም አልፎ አልፎ ግን አዝናኝ ሀሳቦች አልታጡበትም። ለምሳሌ የመሬትን ጉዳይ አስመልከቶ ከትግራይ ክልል የተወከሉ ቄስ አለፈ ወልደእዝጊ የተባሉ የኢህአዴግ አባል “በአሁኑ ወቅት በህዝብ ትግል መሬት የሁሉም እንድትሆን በመደረጉ ከዚህ በኋላ መሸጥ መለወጥ ማለት ኢየሱስ ክርስቶስን በ30 ብር እንደተሸጠው ያህል ይቆጠራል” ማለታቸው በቃለ ጉባኤው ሰፍሮ እንደሚገኝ አቶ አስራት ገልጸዋል።

በሌላ በኩል ደግሞ የባንዲራን ጉዳይ በተመለከተ አሁን ያለው የኢፌዴሪ ሰንደቅ ዓላማ አርማ (መሀል ላይ ያለው ኮኮብ) በተመለከተ ራሳቸው አቶ አስራት “በዚህ ምልክት ዙሪያ ብዙ ውዥንብር እንዲፈጠር ምክንያት ሆኗል። አንዱ የትግሬ አምባሻ ነው ይላል። ነገር ግን ባንዲራው ላይ ያለው አርማ አምባሻ መጋገር የማትችል ሴት የጋገረችው ካልሆነ በቀር አምባሻ አይመስልም” ሲሉ በባንዲራው ምልክት ዙሪያ የሚሰጠውን አሉባለታ የገለጹበት መንገድ አዝናኝነት ይታይበታል።

“የሀገረ መንግስት ስያሜ” በሚለው ንዑስ ርዕስ ስር በጻፉት ላይ ደግሞ “የፂም መርዘም ሰውን ፈላስፋ አያደርገውም” የሚለውን የጣሊያኖች አባባል ተጠቅመዋል። ይህን አባባል የተጠቀሙት የኢፌዴሪ ህገ መንግስት በአንቀጽ አንድ “የኢትዮጵያ መንግስት የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ በሚል ስም ይጠራል” የሚለውን ሀሳብ ለመተቸት የተጠቀሙበት ነው። በዚህ ርዕስ ስር ባሰፈሩት ጽሁፍ አብዛኞቹ አምባገነን መንግስታት ስያሜያቸውን “ዴሞክራሲያዊ እና ሪፐብሊክ” የሚል ተቀጥያ መጨመራቸው ፂምን አሳድጎ ፈላስፋ ለመባል ከሚደረግ ከንቱ ሙከራ ጋር አገናኝተውታል። ይህን ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም በአንድ ወቅት አስመራ ውስጥ ከአንድ ጣሊያናዊ ቤት ተቀጥራ ትሰራ የነበረች አንዲት የትግሬ ኮረዳ ጣሊያናዊው ውሻውን “አሉላ” የሚል ስም ስለሰጠው ትበሳጭና አንድ ቀን ትገድለዋለች። ጣሊያኑ መጥቶ ውሻው ምን ሆኖ ሞተ ቢላት “ስሙ ከብዶት” ብላ እንደመለሰችለት ያስታወሱት አቶ አስራት የኢትዮጵያ መንግስትም አሉላ ሳይሆን አሉላ ነኝ ማለቱ (ዴሞክራሲን ሳይላበስ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ በሚል ስም መጠራቱ) ስሙ ከብዶት እንዳይሞት ስጋታቸውን የገለጹበት ክፍልም አዝናኝነት ይታይበታል።¾

ከተማው ገረመው

ነፍሳቸውን ይማረውና ኘ/ር ሪቻርድ ፓንክረስት ባቋቋሙት የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (IES) በ1988 ዓ.ም የተሰናዳ ሰነድ ይህንን ሰሞን እያነበብኩ ነበር። ግሩም ነው!! አጃይብም እንጂ!

የ“አድዋ ውሎ” የሰነዱ መጠሪያ ነው። የዓይን እማኞች ምስክርነትን ሥመ-ጥሮቹ የታሪክ ሊቃውንት ለ100ኛ ዓመት መታሰቢያ የሰነዱት ነበር - - - - - - -

ኢትዮጵያዊነቴን ወደድኩት፣ አከበርኩት፣ ለካ እንዲህ ያጌጠ ታሪክ ባለቤት ነን! - - - -  ለካ እንዲህ የጀግኖች ዘር ነን! ለካ ህብረት ነበረን፣ ፍቅር ነበረን - - - - ደግነት ነበረን - - - ብልሃትም ነበረን - - - - - አንድ በአንድ … እንመልከት፤

ጀግንነት

“- - - - - - ፈታውራሪ ገበየሁ ግን ታሞ ሰንብቶ ነበርና በበቅሎ ተቀምጦ መሳሪያ ሳይዝ ዘንግ ብቻ ይዞ አይዞህ ዕይርሞ ያለቀብህ በጐራዴ በለው! እያለ ሲያዋጋ ዋለ። ሰውም - -- -  እጄን ያዘኝ! ነፍጤን ተቀበለኝ እየተባባለ በገደሉ እየተቆናጠጠ ወጥቶ ጣሊያንን ድል አደረገው። በዚያም ሰሞን ሰው ሁሉ ገበየሁ ገበየሁ ብሎ አነሳው። ጐበዝ አየሁ ብሎ አወጣለት። (23)

ይህ ብቻ አይደለም ጠላት አድዋ ስላሴ ጉልላት ላይ መድፍ ጠምዶ የወገንን ጦር ሲፈጀው ደረት ለደረት እንደ እባብ ተስቦ ጐትቶ ቢያወርደው ጊዜ

 

 

“አድዋ ሥላሴን ጠላት አረከሰው

ገበየሁ በሞቴ ግባና ቀድሰው” አላቸዋ!!

ጀግንነት ይቀጥላል - - -

 

 

“ምሽትም በሆነ ጊዜ ሊቀ መኳስ አባተና በጅሮንድ ባልቻ ተጠሩ። እንግዲህ ከዚህ ጉድባ ውስጥ ያሉትን ኢጣልያኖች ሳላወጣ ወዲያና ወዲህ አልልም እናንተም አረር እንዳይመታችሁ መታኮሳችሁን አብጁ ብለው አዘዙአቸው። ሊቀ መኳስ አባተም ካሽከሮቹ ጋር ሆኖ የኢጣሊያውን ዘበኛ አባሮ በስተግራ በኩል ካቡን ክቦ (ምሽግ) መድፎቹን መትረየሱንም አልቦበት (ጠምዶበት) ነበር። ደግሞ በስተቀኝ በኩል በጅሮንድ ባልቻም እንደዚሁ ሌሊቱን ሲክብ አድሮ መድፎቹን መትረየሱንም አለበበት (አነጣጠረበት)። ኢጣሊያኖችም ጦሩ እንደቀረባቸው ባዩ ጊዜ መድፋቸውንም ነፍጣቸውንም ጠንክረው ይተኩሱ ጀመር።

ሊቀ መኳስ አባተም ብልህ ዓይነጥሩ ነፍጠኛ ነውና ኢጣሊያኖች ታቦተ እየሱስን አውጥተው የገቡበት ቤተክርስቲያን በመነጥር እያየ፤ እየመዘነ መስኮቱን በመድፍ ይመታው ጀመር። የመድፋቸውንም መንኩራኩር በመድፍ ሰበረው። (27)

ለዚህም ነው ለካ ዘር ማንዘሩ ከየትም ይሁን ከየት ጀግናን ማወደስ ባህሉ የሆነው ማኀበረሰብ (አንዳንዶች ተረተኛ እያሉ ከእውነት እና ከእውቀት ቢጣሉም)

 

“አባተ አባ ይትረፍ አዋሻኪ ነው

መድፍን ከመድፍ ጋር አቆራረጠው”

ብሎ የተቀኘላቸው። የሊቀመኳስ አባተ ቧ ያለው ጀግንነት ይቀጥላል “ሊቀመኳስ አባተም ኢጣሊያው ከጉድባው (ምሽጉ) እስኪወጣ ድረስ እንቅልፍ አልተኛም ወገቡን አልፈታም። እንዳይንቀሳቀሱ አስጨንቆ አስጠብቦ በመድፍና በመትረየስ ይጠብቃቸው ነበር። በዚያ ሰሞን ሊቀመኳስ አባተ የሰራውን ሥራ ሌላ ሰው ሊያደርገው አይችልም።” (29)

ይሄ ነው እንግዲህ የዓይን እማኞች ምስክር። እነ እውነት ብርቁ፤ እውቀት ድንቁ! አድዋን አታጋኑት! ይሉናል። አታካብዱት! ይሉናል እነሱ ለምን እንደሚያቀሉት ባይገባንም። ዘመናዊ ትምህርት ባልነበረበት በዚያ ዘመን በዲግሪ ተለክቶ የሚተኮሰውን መድፍ እንዴት ቢያዋህዱት! እንዴትስ ቢያውቁት ነው መድፍን በመድፍ የበተኑት?

በሰነዱ ውስጥ ልቤን የሚነካው የአያቶቻችን ጀግንነት ብቻም አይደለም ርህራሄያቸውም እንጂ - - - - መቀሌ ላይ በውሃ ጥም ጣሊያኖች ሊያልቁ ሲሉ እንዲህ ሆነ፡- “ከዚህ በኋላ አጼ ምኒልክ ኢጣልያኖችን በማሩአቸው ጊዜ በጅሮንድ ባልቻን ልከው ሰውም ከብቱም ውሃ ይጠጣ ብለው ዘበኞቻቸውን አዘዙ። ኢጣልያኖችንም ይህንን በሰሙ ጊዜ ወደ ውሃው ሲወጡ ዘመዱን ለመገናኘት የናፈቀ ሰው ይመስላሉ እንጂ ጠላት ወዳለበት ይሄዱ አይመስልም። ከብቱም ውሃ ጠጣ - - - -  አንዲቷም ውሻ በሩ ቢከፈትለት ሩጣ ወጥታ ከውሃው ደርሳ - - - -”

እንደምን ያለ ርህራሄ ነው? ባህር አቋርጦ፣ አገር ሊያጠፋ መጣ ጠላቱ እና ለከብቱም፣ ለውሻውም የሚያዝን ህዝብ፣ የሚያዝን ንጉስ! እውነት የገዛ ወገኖቹን በአንትራክስ በሽታ ይገድላቸዋልን? “መልስ” አንተ ባህር ማዶ ያለው ዲቃላ ፓለቲከኛ!

ደስ የሚለው፣ ቅድመ አያቶቻችን ቸርነታቸው እና ደግነታቸው ስለ ፍቅር፣ ስለ ሰላም፣ ስለ እርቅ እንጂ የሞኝነት፣ የጅልነት እና ያላዋቂነት፣ አለመሆኑ ነው “ነገር ግን - - - -“ አሉ እምየ ምኒልክ - - - - “- - - - እነዚህን ሰዎች ከነመድፋቸው ከነነፍጣቸው መስደዴ የሞኝነት፣ አይምሰልህ። ስለ ፍቅር ያደረኩት ነው። አሁንም ብትታረቁም ድንቅ! ጦርነት ከከጀላችሁ እነዚህን ጨምራችሁ ጠቅላችሁ ኑ ብለው ከነመድፋቸው ከነነፍጣቸው ሰደዱ”

እንዲህ ነበሩ ጥቁሩ ሰው! ለምነው፣ ተማፅነው፣ እምቢ ላላቸው ፤ አልሰማ ላላቸው ነበር ክንዳቸውን የሚያሳዩት። በግዛት አንድነትም ጊዜ የሆነው ይሄው ነው።

ዛሬ ዛሬ እድሜ ለብሔር ፖለቲካ እና ለዲያስፖራ ዲቃሎች ይሁንና በአድዋ ጦርነት የምኒልክ ተሳትፎ አልነበረም ይላሉ፣ አንዳንዴ ቤተክርስቲያን እያስቀደሱ ጦርነቱ ካለቀ ከደቀቀ ወዲያ ነው የደረሱት ይላሉ፣ ሌላ ጊዜ ከኋላ ሆኖ ነበር ሌሎቹ ከፊት ላስመዘገቡት ድል ነው በከንቱ የሚሞገሱት ይላሉ? ማለት መብታቸው ቢሆንም እኛ ግን በአይን የነበሩትን፣ ዋኖቻችን የነገሩንን እናምናለን፣ እንቀበላለንም።

“አጼ ሚኒልክም የፊተኛውን ጦር ድል ካደረጉት በኋላ ወደፊት ተጓዙ። በላላውም በኩል ጦር እየጨመሩ ተከተሉት። ተራራውንም በዘለቁ ጊዜ 2ሺ የሚሆን ኢጣሊያና ባሻባዙቅ (ለባንዶቹ ጣሊያኖች የሰጧቸው ማዕረግ) ከዋሻ ተጠግቶ በር ይዞ አገኙት። እዚያም ላይ አጼ ምኒልክ ከበቅሎ ወርደው መድፈኞችን አሳልበው 10 10 ያህል በመድፍ ሲጥሉባቸው ያን ጊዜ ከዋሻ ያለው ኢጣሊያና ባሻባዙቅ እግዚኦ! ብሎ ጮኸ - - -” (41)

እንደገናም በሌላ ገጽ፣ “ነገር ግን ንጉሱ የፊተኛውን ጦር አባራሪውን ተከትለው በሩን አልፈው በዘለቁ ጊዜ ደግሞ እንደገና የኢጣሊያ ጦር እንደሳር እንደቅጠል ሆኖ ተሰልፎ ቆየ። ተኩሱም ከፊተኛው ተኩስ የበለጠ ሆነ። የኢጣሊያ ሰዎች ከዚህ ላይ ወደቁ” (40)

ይሄው ነው ታሪኩ! እሳቸውማ ጀግና ባይሆኑ፣ እሳቸውማ ደግ ባይሆኑ፣ እሳቸውማ እምየ ባይሆኑ ያ! ሁሉ ጦር እንዴት ይሰበሰብ ነበር? እንዴትስ ይዋጋ ነበር? እንዴትስ ድል ያደርግ ነበር?

“የምኒልክ ደግነት እንኳን ወንዱን ሴቱንና መነኩሴውን አጀገነው” እንዲሉ ጸሐፊ ትዕዛዙ ገብረሥላሴ።

ተራ በተራ እናረጋግጥ - - - - - -

“- - - - - -  በዚያን ጊዜ እቴጌም ጥቁር ጥላ አስይዘው ዓይነርግባቸውን ገልጠው በእግራቸው ሲሄዱ ነበር። ሴት ወይዛዝርትም የንጉሰ ነገሥቱም ልጅ ወ/ሮ ዘውዲቱ ደንገጡሮች ተከትለዋቸው ነበር። የኋላው ሰልፍ እንደመወዝወዝ (ማፈግፈግ) ሲል ባዩት ጊዜ ቃላቸውን አፈፍ አድርገው “አይዞህ! አንተ ምን ሆነሃል? ድሉ የኛ ነው! በለው!” አሉ። ወታደሩም የተናገሩትን ቃልና እቴጌንም ባየ ጊዜ መሸሽ አይሆንለትም እና ጸጥ አለ። እቴጌም ነፍጠኞችን በግራ በቀኝ አሰልፈው በዚያ ቀን የሴቶችን ባህርይ ትተው እንደተመረጠ እንደጦር አርበኛ ሁነው ዋሉ። የእቴጌም መድፈኞች እቴጌ በቆሙበት በስተቀኝ መልሰው መልሰው መድፍ ቢተኩሱ በመካከል የመጣውን የኢጣሊያ ሰልፍ አስለቀቁት፡” (40)

“በደጉ ንጉስ በምኒልክ ጊዜ ከባህር ወዲያ መጥቶ አገራችን እንዴት ይገዛዋል ብሎ ንዴትና ብርታት በሰራዊቱ ሁሉ በልቡ መልቶበት ነበር። ፈረሰኛውም ወደ ተኩሱ ሲሄድ እግረኛም ጋሻና ጠበንጃ ይዞ ሲሮጥ አፈጣጠኑ ከዚህ ቀደም ባይን ታይቶ በጆሮ ተሰምቶ አያውቅም። የሰውም ልቦና ይህንን ይመስላል ብሎ ሊመረምር አይችልም። ፈረሰኛውም እግረኛውም ዓቀበቱንና አግድመቱን አልብሶት የዘለቀ ጊዜ እንደ ሐምሌ ጐርፍ መስለ።” (32)

“- - - ሰራዊቱም ስለሀገሩ፣ ስለመንግስቱ ተናዶ ነበርና መድፍን ይመታኛል ነፍጡም ይጥለኛል እሞታለሁ ብሎ ልቡ አልፈራበትም። ተካክሎ ጀግኖ ነበር። ጌታው ቢወድቅ ሎሌው አያነሳው ወንድሙ ቢወድቅ ወንድሙ አያነሳውም ነበር። የቆሰለውም ሰው አልጋው (ዙፋኑ) ይቁም እንጂ ኋላ ስትመለስ ታነሳኛለህ በመሃይም ቃሌ ገዝቼሃለሁ ይለው ነበር። ዕይርም (ጥይት) ያለቀበት እንደሆነ የቆሰለውን ሰው ከወገቡ ዝናሩን እየፈታ እያባረረ ወደፊት ይተኩስ ነበር። ሰውም ከመንገድ ርዝመት ከተኩስ ብዛት የተነሳ ደክሞት የተቀመጠ እንደሆነ የምኒልክ ወሮታ የጮማው የጠጁ ይህ ነውን? እየተባባለ እንደገና እየተነሳ ይዋጋ ነበር።”

ምኒልክን አርቆ አሳቢ ያስባላቸው ይሄ ብቻ አይደለም? ተርታውን ሰው ማሰለፍ ብቻም ሳይሆን በዙፋናቸው ላይ የሸፈቱባቸውን? በአንድ ወቅት ተቀናቃኝ የነበሯቸውን፤ ጦር ተማዘው የነበሩትን ሁሉ ነው ወደ ፊት ወደ ጦር ግንባር በፍቅር ማርከው ያመጧቸው።

አብነቶችን እንምዘዝ

“- - - - - በዚያም ጊዜ በገደል በዱር የነበረው ሽፍታ ሁሉ ይህንን ሰምቶ መግባት ጀመረ። አጼ ምኒልክም ከሽፍትነት እየተመለሱ የገቡትን መኳንንት እንደ ማዕረጋቸው እየሸለሙ መቀሌ እንገናኝ እያሉ በየሃገራቸው ሰደዱአቸው።” (25)

እንደገናም “- - - - - - በዚያም ቀን ደጃች ጓንጉል ዘገየ። ሲወዱት ሲያፈቅሩት ሳለ ከአዲስ አበባ ከድቶ ወደ በረሃ ገብቶ ነበር። እሱ ግን የጦር ጊዜ ነውና ይማሩኝ ልምጣ ከጌታየ ጋራ ልሙት ብሎ ገብቶ ከአጼ ምኒልክ ተገናኘ። ሰራዊቱም መኳንንቱም በእንደዚህ ያለ ጦር ጊዜ መጥቼ ከጌታየ ጋራ ልሙት በማለቱ እጅግ አደነቀ።” (21)

ይሄ ነው የእሳቸው ባህርይ፣ ይሄ ነው የእሳቸው መገለጫ ሌላው ሌላው አፈሪክ ነው ተስፋዬ ገብረአባዊ- - - -

በጣም የሚገርመው በእንባቦ ጦርነት ተፋላሚ የነበሩት የጐጃሙ ንጉስ ተክለሃይማኖትም ከምኒልክ ጐን ተሰልፈው ነበር “ንጉስ ተክለሃይማኖትም ወደ ኋላ ቀርተው ነበርና በበጌምድር በኩል መጥተው በታህሳስ 15 ቀን ከአጼ ምኒልክ ተገናኙ” እንዲል ሰነዱ።

እጅግ በጣም የሚገርመው ደግሞ የአጼ ዮሐንስ አልጋ ወራሽ እንደሚሆን ይጠበቅ የነበረው (በዙፋን ባላንጣ መሆናቸው ነው) የትግሬው ገዢ ራስ መንገሻ ጉዳይ ነው። አጼ ምኒልክ ከመኳንንቶቻቸው ጋር ሲማከሩ ጠላት ወደ አውደ ውጊያው ወጥቶ ካልተዋጋ እኛው ራሳችን ካለበት ድረስ እንወጋዋለን በማለት ደመደሙ። በኋላ የሆነውን ከሰነዱ እንጥቀስ

“ይህ ምክር ካለቀ በኋላ የትግሬው ገዢ ራስ መንገሻ ተሰልፎ በፈረስ ሆኖ መጣ። እሱም ይህ ምክር እንዳለቀ ባየ ጊዜ አንድ ነገር ልናገር ይፍቀዱልኝ ብሎ ወደ ንጉሰ ነገስቱ ቀርቦ እንዲህ አሉ። “እንደተርታ ነገር ካልሆነ ስፍራ ሄደን ይህን ሁሉ ልናስፈጀው ነውን? አጼ ዮሐንስ መተማ ሄደው ከዚያ እንኳ ከእንጨት አጥር ያን ሁሉ ሠራዊት አስፈጁ። እኛም ከካብ (ምሽግ) ድረስ ሄደን ይህን ሁሉ ሠራዊት አናስፈጅም አሉ፡ ይህ ምክር የተስማማ ምክር ሆነ (37)

አጼ ምኒልክ በሃሳቡ በመስማማት ይህንን ለሌላው አስተላለፉ።

እነሱ እንደዚህ ነበሩ። አዎ በዙፋን ሊጣሉ ይችላሉ፣ አዎ በግዛት ማስፋፋት ጦር ሊማዘዙ ይችላሉ! አዎ በአለመስማማት ሊሸፍቱ ይችላሉ! ባገር የመጣን ነገር ለመመለስ ግን፣ ጠላትን ለመጣል ግን፣ ሰብዓዊነትን ለማስከበር ግን፣ ኢትዮጵያን ለማዳን ግን በአንድ ላይ ይቆማሉ፣ በአንድ ላይ ይሰለፋሉ፣ በአንድ ላይም ድል ያደርጋሉ።

እኛ የዚህ ዘመን ግርምቶች ግን፤ ከቀደሙት እንዳንማር፣ የሃገር ፍቅራቸውን በልባችን እንዳናትም፣ ህብረት አንድነታቸውን እንዳናስቀጥል፤ ነገራቸውን ሁሉ እንዳናስተውል - - - - ከቶ ማን አዚም አደረገብን??¾

 

 

በስሜነህ

የተከበረው፣ አለም አቀፉ አባይ ወንዝ፤ ባለቤት (ባለአንበሳ ድርሻዎቹ) የሆንነው ኢትዮጵያዊያን ከከፋ ድህነት እንላቀቅ ዘንድ ከሚያስችሉን የተፈጥሮ (ፀጋ) ሀብቶች መካከል አንዱና እጅግም ግዝፉ ሃብታችን ነው። ይህንን ግዙፍ (ከጂኦ/ሀይድሮ ፖለቲክስ እና እኮኖሚ አንፃር ያለውን ሁለንተናዊ ፋይዳ/ንጥርቂያ ትተን) እና ድንበር ተሻጋሪ ተፈጥሯዊ ሃብት ይዘን (ይገርማል!!!)፤ ግን ደግሞ፣ ለዘመናት ከከፋ ድህነት ጋር ተቆራኝተን፤ ሀብታችንን አሳልፈን ስንሰጥ ኖረናል። ይህ (የራስን ሀብት ለባዳ አሳልፎ የመስጠቱና “አባይ . . . “ በማለት በዜማ/ዘፈን የመፀፀቱ ጉዳይ) ደግሞ - የእስከዛሬውን (ስንክሳር) እርግፍ አድርገን ትተን፣ ከድህነት በላይ የከፋ ጠላት የለንም (በአሁኑ የህዳሴ/Renaissance ዘመን ማለት ነው) እያልን ላለለውና ችግሩንም ከእነአካቴው ለማሰወገድ ሌት-ተቀን ለምንማስነው የአሁኑ ዘመን ኢትዮጵያውያን የአብን ፀጋ (ከዚህ፣ ከእስከዛሬው በላይ) አሳልፎ መስጠት፣ ከነውርም በላይ ነውር ብቻ ሳይሆን ለሚቀጥለው ትውልድ የተሻለ መደላድልን ከመፍጠር አንፃር ሲመዘን ሀላፊነቱ ከባድና ለነገ የማይባል ጉዳይ ነው። ድህነትን ድል/ተረት ለማድረግ አባይን ከመሰለ የተፈጥሮ ሃብት በላይ ምንም ሊመጣልን አይችልምና ውሳኔያችን (የኛ የኢትዮጵያዊያን) ፍፁም ትክክል ነው።


የቀድሞው የኢትዮጵያ ጠ/ሚኒስትር አቶ መለስ ዜናዊ በነበሩበት የስልጣን ዘመን “የግብጽና የኢትዮጵያ ግንኙነት ለፍቺ የማይመች ጠንካራ ጋብቻ (የደም) ነው” ማለታቸው ሁለታችንም የማንጠማበት እና እኩል ያልተጠቀምንበት የአድልኦ ዘመን ስለነበረ ነው። የአሁኑ የግብጽ ፕሬዚዳንት አል ሲሲም “ፈጣሪ አንድ ውኃ እንድንጠጣ ስላደረገን ያለን አማራጭ ተሳስቦ መኖር ነው።” ሲሉ በስልጣን ማሟሻቸው ወቅት የተናገሩትም (ከልባቸው ከሆነ) ከላይ ስለተመለከተው እውነታ ነው። እነዚህን አባባሎች ወደ መሬት ማውረድ ደግሞ የሁለቱም ሃገራት የጋራ ኃላፊነት ይሆናል፤ በተለይም፣ የሁለቱ ሃገራት ሚዲያ ጋዜጠኞችና ኮሚዩኒኬሽን ባለሞያዎች።


ከቀደሙት የግብጽ አመራሮች እና የሚዲያ ልሂቃን የተገነዘብነው ነገር ቢኖር ለፍትሃዊ የውሃ ሀብት ክፍፍል ጆሮ አለመስጠትን ነው። ኢትዮጵያ አባይን ገድባ የግብጽን ህዝብ ለረሃብና ለስደት ልትዳርግ እየጣረች ነው በማለት ሕዝቡን ሲያደናግሩት ለዘመናት መክረማቸው የናይል ታሪክን ለሚያውቅ ሁሉ ሀ ሁ ነው። ኢትዮጵያ የአባይን ውኃ መጠቀም እንዳትችል ለማድረግም ሲከተሏቸው ከነበሩት የተለያዩ ዘዴዎች መካከል ኢትዮጵያን ሰላም ማሳጣት የሚለው ዋነኛው ስለመሆኑም የናይል ተመራማሪዎች ድርሳናት በስፋት ያወጋሉ።


ከተለያዩ አገራት እነሱ ዘንድ ለሚሄዱ ጎብኚዎች እና ጋዜጠኞች ልሂቃኖቻቸውም ሆኑ ባለስልጣናቶቻቸው የሚሰጡት አታካች ገለፃ በእጅጉ የተዛባ ነው። በአንድ ወቅት በአስዋን ግድብ ጉብኝት ላደረጉ የጋዜጠኞች ቡድን አስጎብኚ የነበሩት የአስዋን መስተዳድር ቃል አቀባይ “ይህ የምታዩት የአስዋን ግድብ ይባላል። ይህ ግድብ በተሰራ በዓመቱ የተገነባበትን ወጪ መሸፈን የቻለ ግድብ ነው፤ አሁን በኢትዮጵያ እየተገነባ ያለው የህዳሴው ግድብ የዚህን አራት እጥፍ ይሆናል። ይህ ግድብ ሲጠናቀቅ ደግሞ ሃገረ-ግብጽ ሙሉ በሙሉ ድርቅ ትሆናለች።” ማለታቸው ከላይ ለተመለከተው አመክንዮ በማሳያነት ሊጠቀስ የሚችል ነው። በወቅቱ በጉብኝት ላይ የነበሩት ከአፍሪካ አገራት የተውጣጡ ጋዜጠኞች የተሳሳተ ሃሳብ ይዘው እንዳይሄዱ ለማድረግ፤ ከኢትዮጵያ በሄዱ ጋዜጠኞች አማካኝነት፣ የተገለፀው ነገር ስህተት መሆኑንና በኢትዮጵያ እየተገነባ ያለው ግድብ የግብጽን ህዝብ የሚጠቅም እንጂ የሚጎዳ አለመሆኑን፤ መጠኑንም አስመልክቶ የቀረበው የተዛባ መሆኑን ማስረዳት የቻሉበት እድል የነበረ ቢሆንም፤ በተለያዩ ጊዜያት ወደስፍራው ለሚሄድ ጎብኚ አካል እንደዚህ ዓይነት የተዛባ ሃሳብ ሊቀርብለት እንደሚችል መገመት አይከብድም።


የኢትዮጵያ መንግሥትና ህዝብ ይህ እምነት የተሳሰተ እንደሆነ ያውቃሉ። ጠንካራ ኢኮኖሚ በተፈጠረ ቁጥር በአገራት መካከል የሚኖረው ትብብር፣ መተሳሰብና መደጋገፍ እያደገ እንደሚሄድ ኢትዮጵያውያን ብቻ ሳይሆኑ እራሳቸው ግብፆችም አሳምረው ያውቃሉ። ችግሩ ያለው ግን ይህን እውቀት የሚያሰርጽ እና የተዛቡ ገለጻቸዎችን በእውቀት እና በመረጃ አስደግፎ የሚገልጥ ሚዲያና የሚዲያ ባለሙያ ባለመኖሩ ነው የሚለው ሚዛን እየደፋ የሚገኝ መከራከሪያ እየሆነ መጥቷል።


በዓባይ ተፋሰስ አገሮች መካከል ውይይት መፍጠርና ይህም የሐሳብ ልውውጥ እንደ የግሉ የንግድ ዘርፍ፣ መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ሲቪል ማኅበራት፣ የሃይማኖት ተቋማት፣ ሚዲያ እና የመሳሰሉት ባለድርሻ አካላትን እንዲያካትት ማድረግ የ(ኤን ቤ አይ) የናይል ቤዚን ኢንሺየቲቭ የስራ ድርሻ ነው።


ግብፅ እ.ኤ.አ. ከሰኔ ወር 2010 ጀምሮ በኤን ቢ አይ (ኢንሳፕ) ያላትን ተሳትፎ ያቋረጠች ቢሆንም ኢንሳፕ የተመሰረተው ግብፅ፣ ኢትዮጵያ፣ ደቡብ ሱዳንና ሱዳንን ይዞ ነው። ግብጽ ከፕሮግራሙ በይፋ ማቋረጧ ቢታወቅም ኤን ቢ አይ በሚያዘጋጃቸው የተለያዩ እንቅስቃሴዎች መሳተፏን ግን አለማቋረጧ ይታወቃል፤ በየመድረኮቹም ታይቷል። ለአብነትም የናይል የሚኒስትሮች ስብሰባና በዓመት ሁለት ጊዜ በሚካሄደው የናይል ዴቨሎፕመንት ፎረም ያላትን ተሳትፎ መጥቀስ ይቻላል።


የእነዚህ አራት ሃገሮች የሕዝብ ብዛት በአጠቃላይ ከተፋሰሱ 11 አገሮች የሕዝብ ብዛት ጋር ሲነፃፀር 50 በመቶን የሚይዝ በመሆኑ የሚያንሰራራ አካባቢያዊ ገበያ መፍጠር ይችላሉ። እነዚህ ሃገሮች በታሪክ፣ በባህልና በኃይድሮሎጂም የተቆራኙ ናቸው። በአካባቢው ከውኃ ሀብት ኃይል የማመንጨት ከፍተኛ አቅም ያለ በመሆኑም በኃይል (ሀይድ-ሮፓወር) ንግድ መተሳሰር የሚችሉባቸው እድሎችን ማስፋት ይችላሉ። የግብርና ምርትን የማሳደግ አቅምም እንዲሁ። ውኃን በተሻለ ሁኔታ በመጠቀምም ምርታማነትን ማሳደግ ይቻላል።


ያም ሆኖ ግን ከላይ በተመለከተው አግባብ አካባቢው የሰፉ ተስፋዎች እንዳሉት ሁሉ የራሱ ተግዳሮቶችም አሉት። የውኃ አቅርቦት ከቦታ ቦታና ከጊዜ ጊዜ የተለያየ መሆኑ የመጀመሪያው ነው። 86 በመቶ የሚሆነው የናይል ውኃ ከኢትዮጵያ ከፍታማ ቦታዎች የሚመነጨው በዓመት ውስጥ በአራት ወራት ጊዜ ውስጥ ብቻ ነው። ይህ ንዑስ ተፋሰስ ከተራዘመ በድርቅና ከፍተኛ ጎርፍ ትልቅ ጉዳት ይደርስበታል። ይህ ሁኔታ በአየር ንብረት ለውጥ ምክንያት ይበልጥ ተወሳስቧል። በአካባቢው በትነት ሳቢያ ከፍተኛ የሆነ የውኃ እጦት ይከሰታል። በዚህ ንዑስ ተፋሰስ ነው የናይል ውኃ የሰሃራ በረሃን የሚቀላቀለው። ኢንሳፕ ደግሞ ይህ እንዳይሆን የድንበር ተሻጋሪ ወንዞችን ፖሊሲ ቀረፃ ይደግፋል። የባለድርሻዎችን ተሳትፎ ለማጠናከር የአቅም ግንባታ ሥልጠናዎችን ከመስጠት ጀምሮ ወደ ጋራ ትብብርና ተጠቃሚኒት የሚወስዱ መድረኮችን ያመቻቻል።


ከነዚህ መድረኮች ባሻገር ግን የናይል ትብብርን ለማጠናከር እና የጋራ ፍላጎቶችን ለማሳደግ እጅግ ከፍተኛ የሆነ ሚና የሚኖረው የመገናኛ ብዙሀኑ ዘርፍ ነው። ናይል የፖለቲካ ድንበሮችን አያውቅም። የፖለቲካ ድንበሮችን የማያውቀው ናይልን ታዲያ እንዴት መጠቀም ይቻላል? የሚለውን ሳይንሳዊ ጥያቄና ትንታኔውን መስራትና የየሃገራቱን ህዝቦች ግንዛቤ ማሳደግ የሚዲያው አቢይና የእለት ተለት ስራ ነው። አንድ ቦታ ላይ የሚፈጸም ነገር የላይኛውን ወይም የታችኛውን ተፋሰስ አገሮችን እንዴት ይነካል? የሚሉትን ጥያቄዎች መመለስ ከፖለቲከኞቹም በላይ ሚዲያው ያገባዋል። በእነዚህ ጉዳዮች ላይ የሚደረግ ምክክር፣ ዕቅድና ድርድር በጠንካራ፣ ብቃት ያለውና ታማኝ የመገናኛ ዘዴ መታገዝ ሲኖርበት ለፖለቲከኞቹ ከተተወ የተጣመሙት መረጃዎች በየሃገራቱ ህዝቦች መካከል አለመተማመን እንዲነግስ እድሉን ይፈጥራል። ስለጋራ ልማትና ተጠቃሚነት የሕዝብን አስተያየትና አመለካከት በመቅረፅ፣ እንዲሁም ሕዝቡ ለአንድ ለተወሰነ አጀንዳ ድጋፍ እንዲሰጥ ወይም እንዲቃወም ለማንቀሳቀስ ቁልፍ ሚና መጫወት ያለበት እና የሚችለው ሚዲያው (ፖለቲከኞችንና ሌሎችንም ይዞ) እንጂ ሌላ ማንም እንዳልሆነ በብዙ አግባቦች ተረጋግጧል። ለዚህ ደግሞ ታላቁ የኢትዮጵያ የህዳሴ ግድብ ግንባታ ከተጀመረ በኋላ የሆነውን እና እየሆነ ያለውን መመልከቱ ብቻ በቂ አስረጅ ነው ።


የሚዲያው የአሰራር ባህል ገና በማደግና በመውጣት ላይ ያለ መሆኑ ፖለቲከኞቹ እንዳሻቸው እንዲዘላብዱ እና ከህዝብ ጠቀሜታ ባሻገር ናይልን እንዲቆምሩበት ካስቻሉ ምክንያቶች አንዱ እንደሆነ በዘርፉ ላይ ምርምር ያደረጉ ተቋማት አየገለጹ ነው። ጋዜጠኛው ናይልን የተመለከቱ ሳይንሳዊና እውነታን የተመለከቱ ዘገባዎችን ሲሠራ በአብዛኛው ቅድመ-ታሪክና ምርምር አያደርግም። ስለዚህ ብዙ ጊዜ በርካታ የእውነታ መፋለሶች ይታያሉ። የማረም አጋጣሚ ቢኖርም የተሳሳቱ ምልከታዎች ግን አይታረሙም። ስለሆነም ሚዲያው የማስተማር ሚናውን በአግባቡ እየተወጣ ነው ማለትም አይቻልም።


ስለናይል ወንዝ የሚጻፉ እና አየር ላይ የሚውሉ ዘገባዎችን ስንመለከት በአብዛኛው በአንድ አዝማሚያ ላይ ተጣብቀው እናገኛቸዋለን። ዓለም አቀፍ ሚዲያው ወደ ናይል ፊቱን የሚያዞረው የግጭት ጽሑፍ ለማቅረብ ብቻ ነው። እኒህ ደግሞ እጅግ ትልቅ የሆነ አውዳሚ አስተዋጽኦ እያደረጉ ነው። ለ11 አገሮች የሕይወት መሠረት የሆነን ታላቅ ወንዝ ስሜት ቀስቃሽ አድርጎ ብቻ በማቅረብ የሃገራቱን ህዝብ የአባይን ልጅ ውሃ ደእንጠማው እድሜውን እንዲገፋ እየፈረዱበት ነው። ሚዲያ የአንድን ጉዳይ አሉታዊ ገጽታ ብቻ በመጻፍና ጠባብ አቅጣጫ በመከተል፣ ልዩነት ላይ ብቻ አተኩሮ፣ ስለማይቻለውና ቅሬታ ስለቀረበበት ጉዳይ ብቻ ሁሌም በመጻፍ ጎጂ ጎንን ማባባስ እንደሚችል ከግብጹ አልአሃራም በላይ አስረጅ መጥቀስ አስፈላጊ አይሆንም። በዚህ ጊዜ የኛዎቹ ይልቁንም ስለጋራ ልማትና ጥቅም የማያወላውል አቋም ያላቸው ሃገራት ሚዲያዎች ለእነዚህ አይነቶቹ ሚዲያዎች መልስ በመስጠት ስራ ከመፍታት እና ከመዘናጋት የተለያዩ አካላት ያላቸውን የጋራ ስሜት በማውጣት የማቀራረብ ሚና መጫወት ግድ የሚላቸውና ጊዜው ያላለፈ ግን ደግሞ ባመለጣቸውም ለቆጩበት የሚገባ የቤት ስራቸው ነው ።


የኤን ቤ ኢን ቀጠና ጽህፈት ቤትም ይህንኑ ጉዳይ በምሳሌ ሲያስረዳ፦
ሚዲያው አንድ አማካይ ግብፃዊ ዜጋ ራሱን በአንድ አማካይ ኢትዮጵያዊ ዜጋ በመተካት ዝናብ ላይ ጥገኛ የሆነ ግብርና እንዴት እንደሚከናወን ማሳየት ይችላል። በዚህም በኢትዮጵያ ከፍታማ ቦታዎች የሚኖረው ገበሬ ሕይወት ምን እንደሚመስልና ለሕይወቱ የሚያሠጉ በርካታ አደጋዎችን እንዴት በየቀኑ እንደሚጋፈጥ ግንዛቤ መፍጠር ይችላል። በርካታ ጥናቶች እንደሚያሳዩት የኢትዮጵያ ጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርት አገሪቱ በምታገኘው ዝናብ ጥሩነት ላይ የተመረኮዘ ነው። ስለዚህ የግብፅ የሚዲያ ባለሙያዎች ኢትዮጵያዊ ገበሬ ወይም አማካይ ዜጋ ምን እንደሚመስል፣ ምን ዓይነት የኤሌክትሪክ ኃይል አገልግሎት አቅርቦት እንደሚያገኝ፣ የሚያገኘው ንፁህ የመጠጥ ውኃ ምን ያህል እንደሆነ ለአንባቢዎቻቸው ማሳየት አለባቸው። በማለት ነው። የጉዳዩን ልዩ ልዩ ገጽታዎች ሚዛናዊና ፍትሐዊ በሆነ አስተማማኝ እውነት፣ ቁጥሮችና ማስረጃዎች በማቅረብ ማሳየት ኃላፊነት የሚሰማው የሚዲያ ተቋምና ባለሙያ ግዴታ ነው።


የአባይ ልጅ ሆነው ውሃ የተጠሙ ሃገራት በሙሉ ጥረቶቻቸውን ማቀናጀትና ዕቅዶቻቸውን በአመክንዮ መምራት እንዲችሉ ከየሃገራቱ ሚዲያዎች በላይ ምእራባውያኑ በባለቤትነት ይሰሩታል ብሎ መጠበቅ የዋህነት ይሆናል።


የኤን ቤ ኢን የምስራቅ ቀጠና ጽ/ቤት ይህንንም በምሳሌ እንዲህ በማስረዳት የየሃገራቱ ሚዲያዎች የቤት ስራ ጠንካራ መሆኑን እንደሚከተለው ይገልጣል።


በላይኛው ተፋሰስ አገሮች ከፍታማና ቀዝቃዛ ቦታዎች የውኃ ማከማቻ መሠረተ ልማት በመገንባት የውኃ ትነትን በከፍተኛ ሁኔታ በመቀነስ ውኃ ማትረፍ ይቻላል። ነገር ግን የታችኛው ተፋሰስ አገሮች ውኃቸው ከግዛታቸው ውጪ በመቀመጡ ከሥነ ልቦና አንፃር ላይረጋጉ ይችላሉ። ይህን ለመፈጸም ፍጹም የሆነ መተማመንና እምነት መፍጠር አለብህ። ሚዲያው ኩነቶችንና ክስተቶችን በመዘገብ ራሱን ሳያጥር እንዲህ ዓይነት መረጃዎችንና ሳይንሳዊ ግኝቶችን ፈልቅቆ በማውጣት ለኅብረተሰቡ እንዲደርስ በማድረግ አገልግሎት ሊሰጥ ይገባል። ምን እንደሚቻል ፖሊሲ አውጪዎችን ጨምሮ ለሕዝቡ በማስተማር ላይ ትኩረት የሚያደርግ ልማታዊ ኮሙዩኒኬሽን የተባለ ራሱን የቻለ ዘርፍ አለ። ኅብረተሰቡ ውኃን እንዴት በአግባቡ መጠቀም እንደሚቻልና በግብርና ንግድ ውኃን እንዴት ማትረፍ እንደሚችል ሚዲያው በአግባቡ ቢያስተምረው፣ መሪዎችም ድፍረት የተሞላበትና አዳዲስ ውሳኔዎችን ለመውሰድ ይበረታቱ ነበር። ትክክለኛ መረጃ በመስጠት፣ የሕዝቡን አመለካከት በመቅረፅና በማንቀሳቀስ ብሩህና ደፋር መሪዎችን ለመፍጠርም ቁልፍ ሚና ሊጫወት ይችላል። በየትኛው የኢኮኖሚ ዘርፍ የተፋሰሱ አገሮች ከሌላኛው የተሻለ ተፈጥሯዊ የሆነ አንፃራዊ ተጠቃሚነት እንዳላቸው በማሳየት የጋራ ተጠቃሚነታቸውን ማጉላትም ይችላል። ሚዲያ በናይል ባለድርሻ አካላት መካከል ግንኙነት እንዲኖር ድልድይ ሆኖም ሊያገለግል ይችላል።


የናይል ጉዳይ ከመጠን ያለፈ የፖለቲካ አጀንዳ እንዲሆን አንዱ አስተዋጽኦ ያደረገው ራሱ ሚዲያው ነው። ለምሳሌ ሚዲያው ‘የውኃ ደኅንነት’ የሚል አባባል ይጠቀማል። ይህንን ማንም አይረዳውም። የውኃ ደኅንነቱ የተጠበቀ አገር ሲባል ምን ማለት ነው? ምን ያህል ውኃ ነው የአንድን አገር የውኃ ደኅንነት የሚያረጋግጠው? ከናይል አገሮች የየትኛው የውኃ ደኅንነት ነው የተሻለ የተረጋገጠው? ይኼ ጽንሰ ሐሳብ ሕጋዊ፣ ፖለቲካዊ ወይስ ኢኮኖሚያዊ ነው? ከየት ነው የመነጨው? ሚዲያው እነዚህንና እነዚህን የመሳሰሉ መሰረታዊ ሀሳቦች ከመጠቀሙ በፊት ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ አንድምታቸውን ጠንቅቆ ሊረዳው ይገባል። በዚህ አግባብ የሚተጋ ሚዲያ በተፋሰስ ሃገራቱ ግድብ መገንባት ከተቻለ በተፋሰስ ሃገራቱ መካከል ሲንከባለሉና እየሰፉ በመሄድ ከዚህ ለደረሱ ልዩነቶች መቋጫ መስጠት የሚችሉ ብሩህ እና ደፋር መሪዎችም አብረው ሊፈጠሩ የሚችሉ እንደሆነ አያጠራጥርም።


ባጠቃላይ፣ ሚዲያው ለአጠቃላይ ህብረተሰቡ፣ ተበደልን ለሚሉ እና ለአለም አቀፉ ማህበረሰብ ስለአባይና ታላቁ የህዳሴ ግድባችን ትክክለኛና ወቅታዊ መረጃዎችን በመስጠት፤ እግረ-መንገዱንም የተሻሉ መሪዎችን በመፍጠር ጉልህ ድርሻውን ሊወጣ ይገባል።¾

ቢሮው ራሱን ይፈትሽ

Wednesday, 01 March 2017 12:35

የአዲስ  አበባ ጤና ቢሮ የማህበረሰቡን ጤንነት ለመጠበቅ ከተሰጡት ኃላፊነቶች መካከል የምግብ ቤቶች የንጽህና አያያዝ ቁጥጥር አንዱ ነው። ይሄ ሲባል ደግሞ ምግብ የሚዘጋጅባቸው ቁሳቁሶች እና የመስሪያ ስፍራው ንጽህና ዋናው እና ተጠቃሹ ነው። ምግብ ቤቶች ለተጠቃሚ የሚያቀርቧቸው የመታጠቢያ ሳሙያዎች ደረጃቸውን የጠበቁ ፈሳሽ ሳሙናዎችን እንዲጠቀሙ ማድረግ ደግሞ አንዱ የቢሮው ኃላፊነት ነው። ነገር ግን አሁን በከተማዋ በሚገኙ የተለያዩ ምግብ ቤቶች እያየን ያለነው ነገር ቢሮው የስራ ድርሻውን መዘንጋቱን የሚያመለክት ነው። አብዛኞቹ ምግብ ቤቶች ጥቅም ላይ እየዋሉ የሚገኙት ፈሳሽ ሣሙናዎችን ሳይሆን ደረቅ ሣሙናዎችን ነው። ይባስ ብለው ለገላ መታጠቢያ ታስበው የሚሰሩ ሳሙናዎችን ለእጅ መታጠቢያነት የሚያውሉ ምግብ ቤቶችም እየተስተዋሉ ነው። እነዚህ ለገላ መታጠቢያ ተብለው የሚዘጋጁ ሣሙናዎች በአብዛኛው ሽታ ያላቸው ስለሆኑ በእነርሱ ታጥቦ ምግብ ለመመገብ አስቸጋሪ ነው የሚሆነው።

 

ትዕዛዙን አክብረውም ይሁን በራሳቸው ተነሳሽነት ሳይታወቅ ፈሳሽ ሣሙናዎችን የሚጠቀሙ አንዳንድ ምግብ ቤቶች ቢኖሩም እነርሱም ግን ከጥራት ጋር የተያያዘ የራሳቸው ችግር አለባቸው። ሲጀመር ሳሙናዎቹ በስመ ጥቃቅንና አነስተኛ በየመንደሩ ውስጥ የሚዘጋጁ በመሆናቸው ተገቢውን የጥራት ደረጃ ስለማሟላታቸው ማረጋገጫ የለም። ይሄም አልበቃ ብሎ ደግሞ ምግብ ቤቶቹ ሳሙናውን ለመቆጠብ በማሰብ ሳሙናው ውስጥ ውሃ በመጨመር ሳሙናውን ያቀጥኑታል። በዚህም ሳቢያ ተገቢውን እና አስፈላጊውን የማፅዳት አገልግሎት መስጠት አይችሉም። ቢሮው አንድ ሰሞን ይሄንን ጉዳይ ለመቆጣጠር ሲንቀሳቀስ ቢስተዋልም ከአንድ ሰሞን አጀንዳነት ሳያልፍ ቀርቷል። እንዲህ አይነቱ ተግባር ቀጣይነት ያለው ክትትልን የሚጠይቅ በመሆኑ ቢሮው ቢያስብበት።

 

                                 በስልክ - ከቦሌ አካባቢ የተሰጠ አስተያየት  


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 4 of 155

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us