You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

አድዋን ሳስብ

Wednesday, 01 March 2017 12:29

 

በጥበቡ በለጠ

ነገ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ አመት ይዘከራል። የዘንድሮው አከባበር ከወትሮው ለየት ብሎብኛል። አድዋ በአል ላይ ደመቅመቅ ያሉ ጉዳዮች ይታያሉ። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር አድዋ ላይ ሽንጡን ገትሮ ተነስቷል። መንግሥትንና ሕዝብን በማስተባበር የአድዋ ሙዚየም እገነባለሁ ብሎ ቃል ገብቷል። አድዋ ለጥቁር ሕዝቦች በሙሉ የነፃነት ተምሣሌት ነው። ስለዚህ ከፍ አድርጌ እዘክረዋለሁ የሚል ቁርጠኝነት ሚኒስቴር መ/ቤቱ ላይ ይታያል። በተለይ አዲሲቷ ሚኒስትር ዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ሲናገሩ አድዋ የግዙፉነቱን ያህል ትኩረት አልሠጠነውም፤ ከፍታ ቦታም አልሠጠነውም የሚል እምነት አላቸው። በመሆኑም አድዋን እንደ ድሉ ሁሉ በሚገባ ለመዘከር ቆርጠው መነሣታቸውን ባለፈው ሣምንት በቶቶት የባሕል ሬስቶራንት በተዘጋጀው ውይይት ላይ ገልፀዋል። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ብዙ ሕልም ሰንቋል። ሃሣባችሁ ይሣካላችሁ፤ መንገዱ ይመቻችሁ ከማለት ውጭ ሌላ የምለው የለኝም።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’

አድዋ ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት ባለታሪኮች መካከል እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሀን ዘኢትዮጵያ ከአጤ ምኒልክ ባልተናነሰ ቦታ ላይ ቁጭ ይላሉ። ሴት ልጅ እንዲህ አይነት ከባድ ጦርነት ውስጥ ሰራዊት እየመራች ወራሪን ድባቅ መትታ የሀገሯን ነጻነት ስታስጠብቅ ማየት አስደናቂ ተአምር ነው። እቴጌ ጣይቱ የአድዋ ድል ሲነሳ፣ ሲዘከር ከነግርማ ሞገሳቸው ከፍ ብለው የሚወሱ የኢትዮጵያ፣ የህዝቦችዋ እና የአለም ጥቁሮች ሁሉ መኩሪያ የሆኑ ሁሉ በኩልኤ አድርጎ የፈጠራቸው ባለታሪክ ናቸው።

ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ጎንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ የተወለዱት እቴጌ ጣይቱ የነ አጼ ፋሲል ቀጥተኛ የዘር ሀረግ ያላቸው የነገስታት ቤተሰብ ናቸው። እናም ከዘመነ መሳፍንት ጀምሮ ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች እየተባለ ሲነገር እና ኢትዮጵያም ትልቅ የምትሆንበት ዘመን ይመጣል እየተባለ ይተረክ ነበር። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነግር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው አንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የህይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድሐኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር /ነጋድራስ/ አፈወርቅ ገ/እየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ።  የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ባጠቃላይ ሲታይ፣ እቴጌ ጣይቱ ወደ ኢትዮጵያ ፖለቲካና አመራር ውስጥ ከመጡ በኋላ ሀገሪቱ በጀግንነትም በስልጣኔም ዘመነች ተብሎ ተጽፏል። አድዋ ሲነሳም የሴቶች ሁሉ ምሳሌ፣የወንዶች ጀግንነትን መቆስቆሻ ሰብእና ያላቸው ታሪካዊት ሴት ነበሩ።

የአድዋ ድል እና ጥቁሮች

የአድዋ ድል በጥቁር ሕዝቦች ስነ-ልቦና ውስጥ ትልቅ ለውጥ አምጥቷል። ሁሉም ጥቁር ሕዝብ በቀኝ ግዛት እና በባርነት ውስጥ በነበረበት ወቅት እነ አጤ ምኒልክ የሰለጠነ ነው የተባለውን የኢጣሊያ ጦር በአንድ ቀን ጦርነት ውስጥ ድባቅ መትተውት ፍርስርሡን ሲያወጡት በምድሪቱ ላይ የነፃነት ደወል አቃጨለ። ከመከራ፣ ከባርነት፣ እግረ ሙቅ ውስጥ እንደሚወጣ አድዋ ምሣሌ ሆነ።

በተለይ እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ የነበሩት ደቡብ አፍሪካዊያን አድዋን ዋና መነቃቂያቸው አድርገው ተጠቅመውበታል። በአድዋ ድል ወቅት ደቡብ አፍሪካዊያን ወደ 200 አመታት በነጮች የዘር መድልዎ /አፓርታይድ/ ስር ይማቅቁ ነበር። ከዚያ ባርነት ውስጥ የሚገላግላቸውን ምድራዊም ሆነ ሰማያዊ ኃይል እየናፈቁ፣ እያሠቡ፣ የሚጠባበቁበት ጊዜ ነበር። አጤ ምኒልክ እና ሰራዊታቸው አንድ ቀን ባልሞላ ጊዜ ውስጥ የአውሮፓን ሀይል ጦር ድምጥማጡን ያጠፉት። እናም ለደቡብ አፍሪካዊያን ኢትዮጵያ በምድራዊውም ሆነ በሰማያዊው ኃይል ዋነኛዋ ምሣሌ ሆነች።

ነፍሣቸውን በነገት ውስጥ እንዲያኖርልን እየለመንኩ፣ በቅርቡ በሞት የተለዩን የኢትዮጵያ ፍፁም ወዳጅ እና ታሪክ ፀሐፊው ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አስታውሳለሁ። እርሳቸው በ2005 ዓ.ም የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ ዓመት ክብረ-በዓል ሲከበር ለመሪዎቹ በተዘጋጀው መጽሔት ላይ አንድ ውብ የጥናት ፅሁፍ አቅርበው ነበር። የአፍሪካ መሪዎች ሁሉም የወደዱት ጽሁፍ ነው። ጽሁፉም Ethiopian echoes in Early  Pan-African Writings ይሰኛል።  በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ኘሮፌሰር ሪቻርድ እንደሚገልፁት ወደ አድዋ ጦርነት ጉዞ ሲደረግ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ታቦታት፣ ጳጳሳት እና ቀሣውስትም አብረው ተጉዘው ነበር። ከጦርነቱ በፊትም ሆነ በጦርነቱ ወቅት ፀሎት ይደረግ ነበር። ታዲያ ይህ ነገር በደቡብ አፍሪካዊያን ዘንድ ሁለት ነገሮችን እንዲቀበሉ አስገደደ። አንደኛው የኢትዮጵያዊያን አርበኞች ብርቱ ጥንካሬ፣ አልገዛም ባይነት፣ ጀግንነት ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ነው። ሐይማኖቱም ለዚያ ታላቅ ድል ምክንያት ሆኗል፤ አስተዋፅኦ አድርጓል ብለው ደቡብ አፍሪካዊያን አመኑ። ከዚያም ቁጥራቸው ቀላል ያልሆነ እነዚሁ ደቡብ አፍሪካዊያን ከ1888 ዓ.ም በኃላ ሐይማኖታቸውን ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደቀየሩ ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መታነፅ እና መሠየም መጀመራቸውንም ኘሮፌሰር ሪቻርድ ለአፍሪካ መሪዎች ፅፈዋል። እነዚህም፡-

1.  African united Ethiopian Church

2.  The Ethiopian  Mission in South Africa

3.  The National Church of Ethiopia in South Africa

4.  St. Philp’s Ethiopian Church of South Africa

5.  Ethiopian Church Lamentation In South Africa 

6.  The Ethiopian Church of God the sociality of Paradise

ከነዚህ በተጨማሪም በሰሜን አሜሪካ እና በካሪቢያን ውስጥ ያሉ ጥቁሮችም የነፃነት ደወል የሠሙበት የአድዋ ድል መሆኑን አያሌ ፀሐፍት ገልፀዋል። እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ ሲማቅቁ የነበሩት እነዚህ ሕዝቦች ከአድዋ ድል በኃላ በከፍተኛ ሁኔታ ተነቃቅተው ትግላቸውን አፋፋሙት። የፓን አፍሪካን አስተሣሠብ እና ስሜትም የተጠነሠሠው ከዚሁ ከአድዋ ጦርነት ድል ማግስት ነው። እስከ አፍሪካ ሕብረት ምስረታ ድረስ የደረሰው የጥቁር ሕዝቦች አንድነት የመነሻው ደወል እነ አጤ ምኒልክ አድዋ ላይ የተቀናጁት የነፃነት ድል እንደሆነ ኘሮፌሰር ሪቻረድ ፓንክረስትን ጨምሮ አያሌ ፀሐፍት ገልፀውታል።

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና አድዋ

አድዋን ሣስብ ወዲያው እፌቴ መጥታ የምትደቀን አስገራሚ ድምፃዊት። የአድዋን ድል በዚያ ውብ ቅላፄዋ በክብር አስቀምጠዋለች። አድዋን እና የአድዋን ዘማቾች በተመለከተ ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ እያለች በሚገባ ዘክራቸዋለች። ከጂጂ ድምፅ ውስጥ የሚወጣው አድዋ በማላውቀው ሁኔታ ሁሌም ያስለቅሰኛል። እኔ ዛሬ እንድኖር፣ እንድሠራ፣ በተሠጠኝ ኢትዮጵያዊ የታሪክ ነፃነት እንድኮራ ያስቻሉኝን እነ ምኒልክን፣ ጣይቱን እና እነዚያን ውድ የኢትዮጵያ ጀግኖች ልጆች ጂጂ ስታነሣሣቸው አልችልም። እናም ሁሌም አነባለሁ። የሙዚቃን ጣሪያ ስላሣየችን ሌሎች ድምፃዊያንም ወደፊት ልክ እንደ ጂጂ እንድትሠሩ መነቃቂያ ትሆናለቸ ብዬ አስባለሁ።

ባለቅኔው ፀጋዬ ገ/መድህን እና አድዋ

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በሚታወቅባቸው ታላላቅ ስራዎቹ ውስጥ የኢትዮጵያን የድል እና የነፃነት ምዕራፎች ላይ የሚያተኩሩ ስራዎችን በማቅረብ ነው። ከነዚህ ውስጥ አድዋ አንዱ ነው። ስለ አድዋ ድል አድዋ በሚል ርዕስ የፃፈው ግጥም ሁሌም እንዲዘከር ያደርገዋል። ፀጋዬ ገ/መድህን ኢትዮጵያን እንደ ሐገር ቆማ እንድትሔድ ያስቻሏትን ርዕሠ ጉዳዮች በመለከተ የሚቀኝ እና ትውልድንም ሲያንጽባቸው ኖሯል

 

ግን ቅር የሚለኝ ነገር አለ። ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ስለ አድዋ የፃፈው ትልቅ ተውኔት አለ። ያውም በመፅሀፍ ጭምር ታትሞ ወጥቷል። ነገር ግን እስከ ዛሬ ድረስ ወደ መድረክ አልተሠራም። እርግጥ ነው ይህ ቴአትር በሣል የሆነ የመድረክ አዘጋጅ ይፈልጋል። ያም የሚጠፋ አይመስለኝም። ታዲያ ይህ እጅግ ግዙፍ የሆነው የሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ወደ መድረክ የበቃ ቀን ታሪካዊ ቀን ይሆናል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም የሎሬቱ፣ የፀሐፌ ተውኔቱ፣ የባለቅኔው፣ የኢትዮጵያ ወዳጁ፣ የፀጋዬ ገ/መድህን ውብ የአፃፃፍ ቴክኒክ የተንፀባረቀበት ታሪካዊ ተውኔት ነውና!

አባተ መኩሪያ እና አድዋ

መራሔ ተውኔቱ /የቴአትር ዳይሬክተሩ/ አባተ መኩሪያ አድዋ ላይ ከሠሩ የኢትዮጵያ ልጆች መካከል አንዱ ነበር። የአድዋን ጉዞ በተመለከተ ገና ድሮ አጭር ፊልም ሠርቶ ጉድ ያሠኘን ታላቅ ሠው ነበር። ታዲያ ከአመታት በፊት ደግሞ የአድዋን ጦርነት ፊልም እሠራለሁ ብሎ ቆርጦ ተነስቶ ነበር። ለዚህም ወደ 30 ሚሊየን የኢትዮጵያ ብር ያስፈልጋል። እሱንም ሁሉም ኢትዮጵያዊ አክሲዮን በመገባት ይህን ፊልም በጋራ እንሠራዋለን እያለ አልሞ ነበር። ግን ሞት ቀደመው እናስ ይህን ሕልም ማን ያስቀጥል?

 

ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እና አድዋ

ኘሮፌሰር ኃይሌ በ1995 ዓ.ም አድዋ የአፍሪካ ድል (Adwa an African Civilization) የተሠኝ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርተው በማዘጋጃ ቤት አዳራሽ አስመርቀዋል። በወቅቱ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ፊልሙ የሚያነሣቸው ርዕሠ ጉዳዮች በጣም ጥሩ ቢሆኑም ነገር ግን ከፍ ባለ ደረጃ ሊሠራ አይችልም ነበር? በማለት ጠየኳቸው። ገንዘብ የሚሠጠኝ ካለ አድዋን በትልቁ እሠራዋለሁ። ችግሬ ገንዘብ ነው ብለዋል። ስለዚህ አድዋን ከፍ አድርጐ ለመስራት የአባተ መኩሪያን ሕልም ኃይሌ ገሪማ እንዲሠሩት በተለይ መንግስት ድጋፍ ቢያደርግ ውጤቱ ብሩህ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

የአድዋ ተጓዦች

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ከአዲስ አበባ ተነስተው በእግራቸው አድዋ ድረስ ጉዞ ያደርጋሉ። ይህ ጉዞዋቸው በሀገሪቱ ውስጥ ትልቅ የአስተሣሠብ ለውጥ እንዲመጣ አድርገዋል። አድዋ ትኩረት እንዲያገኝ አድርገዋል ብሎ መናገር ይቻላል። ዛሬ መንግስት የአድዋን በአል አከባበር በተለየ ሁኔታ ለማካሔድ መነሣቱ በራሡ የልጆቹ ጉዞ የፈጠረው ተፅእኖም ቢሆን ይችላል የሚል እምነት አለኝ። ወጣቱም ስለ አድዋ እንዲያስብ እና እንዲያውቅ የነዚህ ተጓዦች ፅናት እና አላማ ተፅእኖ ፈጥሮል ብዬ አስባለሁ። እናም እናንተ የአድዋ ተጓዥ ወጣቶች ዘመናቸሁ ሁሉ የተባረከ ይሁንላችሁ ተብለው ሲመረቁ እኔ በሬዲዮ ኘሮግራሜ ላይ አስተናግጃለሁ።

የአድዋ ሰማዕታት ሐውልት

ለመላው ጥቁር ሕዝቦች ድል ቤዛ የሆኑ የአድዋ ጀግኖች መታሠቢያ ሀውልት ያስፈልጋቸዋል። እርግጥ ነው አዲስ አበባ ውስጥ አድዋ አደባባይ ቢኖርም ነገር ግን ትልቅ ማማ /ታወር/ ያስፈልጋቸዋል። የአድዋ ድል ከምንም በላይ ከፍ ብሎ መታየት ስላለበት ሁሉም ኢትዮጵያዊ የተወሰነች ብር ቢያዋጣ የአድዋ ማማ በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ተገማሽሮ ማየት እንችላለን።  አድዋ ኢትዮጵያዊያንን ሁሉ እንዲያስተሣስር ሁሉም ኢትዮጵያዊ ትንሽ ጥሪቱን እንዲያዋጣ ቢደረግ ይህ ትውልድ እና ስርአት ታሪክ ሠርቶ ያቆያል፤ ያልፏል።

ራስ ዳርጌ የአድዋ ባለውለተኛ

አድዋ ሲነሣ ሁሌም ማንሣት የሚገባን ጉዳይ አለ። አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ በጥቅምት ወር 1888 ዓ.ም ሲጓዙ ዙፋናቸውን ለማን ሠጡ? ኢትዮጵያን እንዲመራ ያደረጉት ማንን ነው? ያ ሠው ምን ህል ታማኝ ነው? ስልጣንን ያህል ነገር ተረክቦ፣ አስተዳድሮ፣ በመጨረሻም ለአጤ ምኒልክ ያስረከበው ያ ሠው ማን ነው?

 

እኚህ ታማኝ ባለአደራ ራስ ዳርጌ ናቸው። የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። እርሣቸው በዋናነት፣ ሌሎች ደግሞ በበታች ሹማምንትነት ኢትዮጵያን እንዲመሩ የአደራ ዙፋን ተሰጥቷቸው ነበር። ኢትዮጵያን ከጥቅምት 1888 ዓ.ም እስከ ግንቦት 1888 ዓ.ም ድረስ ለዘጠኝ ወራት መርተዋታል። የሚገርመው ነገር ያ ሁሉ የምኒልክ እና የጣይቱ ጦር ወደ አድዋ ሲዘምት የደቡብ እና የምስራቅ ኢትዮጵያ ድንበር ለቅኝ ገዢዎች መግባት የተመቸ አልነበረም ወይ የሚል ጥያቄ ይነሣ ይሆናል። ነገር ግን እነ ራስ ዳርጌ ባላቸው የጦር ጥበበኝነት፣ ጀግንነት፣ ብልሃተኝነት፣ ኢትዮጵያን ጠብቀዋል። ራስ ዳርጌ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት ጀምሮ ሀገራቸውን በቀናኢነት ያገለገሉ ታላቅ ባለውለተኛ ናቸው። አፄ ቴዎድሮስ ከሚወዷቸው ባለሟሎቻቸው መካከል ዳርጌ አንዱ ናቸው። በኋላ ግን አጤ ምኒልክ ከቴዎድሮስ ቤተ መንግስት ከጠፉ በኋላ ዳርጌ ታስረው ነበር። ምኒልክን ለማስመለጥ በተካሔደው ሴራ ውስጥ እጃቸው አለበት በማለት አጤ ቴዎድሮስ አስረዋቸው ነበር። ነፃ የወጡት ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሠው በኋላ ነው።

ብዙም ያልተነገረላቸው ራስ ዳርጌ ፍፁም ታማኝ ኢትዮጵያዊ ሊባሉ የሚችሉ ናቸው። በጦርነት ወቅት ዙፋን ተሠጥቷቸው ዙፋኑን በስርዓት ጠብቀው ኢትዮጵያን ያቆዩልን የአድዋ ቅን ጀግና ነበሩ።

ቴአትር ቤቶቻችን እና አድዋ

ከሰሞኑ በአድዋ 121ኛ አመት አከባበር ላይ እንቅስቃሴ እያደረጉ ካሉ የጥበብ ተቋማት አንዱ የብሔራዊ ቴአትር የባሕል ሙዚቃ ቡድኑ ነው። እንቅስቃሴው ጥሩ ነው። ነገር ግን አድዋ ላይ የሚያተኩሩ ሙዚቃዎችን ሲሠራ አላየሁም። የባሕል እስክስታዎች እና የብሔሮችን ሙዚቃ በብዛት ሲያቀርቡ ነው ያስተዋልኩት። አድዋን ለመዘከር ይህ በቂ አይደለም። ሌሎች በርካታ ጉዳዮችን ከብሔራዊ ቴአትር፣ ከሐገር ፍቅር እንዲሁም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ጥበባት ትምህርት ክፍል፣ ከታሪክ ትምህርት ክፍል፣ ከስነ-ጽሁፍ ትምህርት ክፍል ብዙ ብዙ ይጠበቃል።

 

አድዋ ለጥበብ ምቹ ነው። የአድዋን ድል ትልቅ ፌስቲቫል አድርጐ መጠቀም ይቻላል። ለምሣሌ ቴአትር ቤቶቻችን ልዩ ልዩ የጐዳና ድራማዎችን መስራት ይችላሉ። በአድዋ ጦረኞች ልብሰ ተክህኖ ደምቀው፣ እየሸለሉ፣ እያቅራሩ፣ እየፎከሩ ዋና ዋና መንገዶቹን ሊያሟምቋቸው ይችላሉ። ሙዚቃ እና ነጋሪት እየተጐሠመ፣ የአድዋን ድል በጐዳና ላይ ፌስቲቫል ማድመቅ ይቻላል። አዋጁ እየተነገረ፣  ሆ እየተባለ፣ ፈረስና በቅሎን እየተጠቀሙ፣ ጐዳናውን በመሙላት የአድዋ ድልን ትልቁ የኢትዮጵያ የጐዳና ፌስቲቫል አድርጐ ማቅረብ ይቻላል። ገጣሚያን' የቤተ-ክህነት አባቶች' ዲያቆናት ቀሣውስት' ምዕመናን' ሊቀ ጳጳሳት ሣየቀሩ ዋነኛዎቹ የአድዋ ድል አድማቂዎች ሆነው ትልቅ ፌስቲቫል የማድረግ ባሕል መኖር አለበት። አድዋ የመላው የጥቁር ሕዝብ ድል ነው። ግዙፍ የቱሪዝም ሐብት አድርገን ልንጠቀምበት እንችላለን።

የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫ የሆነችው አዲስ አበባ የመላው የጥቁር ሕዝቦች አመታዊ ጉባኤ (All black people annual conference) በሚል ትልቅ መሠብሠቢያ አጀንዳ መፍጠር ይቻላል። በመላው አለም ያሉ ጥቁሮች በየአመቱ ወደ አዲስ አበባ እየመጡ ስብሠባ እንዲያደርጉ ቢጋበዙ ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝብ መሠብሠቢያ ማዕከል ትሆናለች። ይህን ጉዳይ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር እንደ ትልቅ አጀንዳ አድርጐ ከመንግሥት እና ከአፍሪካ ሕብረትም ጋር ተባብሮ ወደፊት እንዲሠራው እንዲተገብረው ሀሣብ አቀርባለሁ። የፃፍኩትንም ዝርዝር የድርጊት መርሃ ግብር (Action plan) በቅርቡ ለሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እሠጣለሁ። የአድዋን ድል ከፍ እናድርግ።

የሰማዕታት አፅም

የአድዋ ተራሮች ገለጥ ሲደረጉ የሚወጣው አፅም ነው። እነዚያ የአድዋ ጀግኖች፣ ኢትዮጰያ ዛሬ በነፃነት እንድትቆም ያደረጉ የቁርጥ ቀን ልጆች፣ ለኢትዮጵያ ሲሉ ሕይወታቸውን የሠጡ ሰማዕታት አፅም በአድዋ ተራሮች ውስጥ ሞልቷል። እኛ ቋሚዎቹ፣ እኛ ነፃነታችንን በነዚህ ሠማዕታት ያገኝን ሕዝቦች አደራ አለብን። እነሡ ለዚህች አገር እና ሕዝብ የከፈሉትን የሕይወት መስዋዕትነት በአግባቡ መጠበቅ ይኖርብናል። ከፖለቲካ ውዥንብር እና ከሀሠተኛ የታሪክ ፍልፈላ ራሣችንን ነፃ አድርገን በንባብ እና በዕውቀት በሚዛናዊነት እና በአስተሣሠብ ግንዛቤ ውስጥ ራሣችንን አደራጅተን እንደ ሠው አስበን፣ እንደ ሰው መግባባት መቻል አለብን። በማህበራዊ ሚዲያ ውስጥ እና በዕውናዊው አለምም የሚታዩ በጐ ያልሆኑ ዝንባሌዎቻችንን አጥፍተን እንደ ትልቅ ሕዝቦች ነፃነታቸውን እንዳስከበሩ ሕዝቦች ተረጋግተን መነጋገሪያች ወቅት ነው። ትልልቆቹን ድሎቻችንን እያኮሠስን በመጣን ቁጥር ራሣችንንም እያኮሠስን፣ እያዋረድን እየመጣን መሆናችንን መገንዘብ አለብን። የምንኮራበት ነገር ከሌለን ባዶ ነን። ማንም እንደ ልቡ ሊያጣጥፈን እና ሊዘረጋጋን የሚችል ፍጡሮች እንሆናለን። እንዲያ ከምንሆን ይልቅ ያሉንን ታላላቅ መገለጫዎችን እንደ ስንቅ ይዘን የጐደሉንን ደግሞ ለመሙላት ብርቱ ትግል ማድረግ ይጠበቅብናል።

 

ሁላችሁንም እንኳን ለታላቁ የአድዋ ድል በአል አደረሳችሁ፤ በአሉ የተሰጠንን ነጻነት ተጠቅመን ታላቋን ኢትዮጵያ ለመገንባት የምሰራበት መነቃቂያ ይሁነን እላለሁ! 

ቁጥሮች

Wednesday, 01 March 2017 12:33

በ2009 ግማሽ ዓመት የአዲስ አበባ ቢሮዎች የኦዲት ግኝት

11 ሚሊዮን 271 ሺህ 4 ብር            የተሟላ ማስረጃ ሳይቀርብ የተፈፀመ ክፍያ፤

 

12 ሚሊዮን 549 ሺህ 659 ብር          የግዢ አዋጅ ደንብና መመሪያ ሳይከተሉ የተፈፀሙ ግዥዎች፤

 

10 ሚሊዮን 629 ሺህ 395 ብር          ያልተወራረደ የተከፋይ ሂሳብ፤

 

 

ምንጭ፡- የአዲስ አበባ ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

በይርጋ አበበ

በመጪዎቹ ወራት በሶማሌ ክልል መጠኑ ከፍተኛ የሆነ ድርቅ ሊከሰት እንደሚችል የብሔራዊ አደጋ ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽነር አቶ ምትኩ ካሣ ገለፁ።

ከ2007 ዓ.ም ጀምሮ በኢትዮጵያ በተከሰተው የዝናብ እጥረት የተነሳ በበርካታ የአገሪቱ አካባቢዎች በእንስሳት ላይ ጉዳት ያደረሰ ድርቅ መከሰቱ ይታወቃል። በዚህ ድርቅ የተነሳም በርካታ እንስሳት የሞቱ ሲሆን፤ የሰዎች ፍልሰትና መጠኑ ከፍተኛ ያልሆነ የእንስሳት ወረርሽኝም ተፈጥሮ እንደነበር ኮሚሽነር ምትኩ ጨምረው ተናግረዋል።

ኮሚሽነሩ አክለው እንደገለፁት በአሁኑ ወቅት ከ11 የሶማሌ ክልል ዞኖች ውስጥ ዘጠኙ በድርቅ የተጠቁ ሲሆን፤ በቀጣይም ድርቁ ተባብሶ ሊቀጥል ይችላል የሚል የአየር ሁኔታ ትንበያን መረጃ ዋቢ አድርገው ተናግረዋል።

በአሁኑ ወቅት በአገሪቱ በደረሰው ድርቅ የተነሳ የአስቸኳይ ምግብ እርዳታ ፈላጊ ዜጎች ቁጥር አምስት ነጥብ ስድስት ሚሊየን እንደሆነ ያስታወቁት የአደጋ ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽነሩ ለተረጂዎች የሚደረገውን ድጋፍ በተመለከተም ከዓለም ምግብ ድርጅትና ከተለያዩ ዓለም አቀፍ ግብረሰናይ ድርጅቶች ጋር መንግሥት እየሰራ መሆኑን ተናግረዋል። ለዚህም 948 ሚሊየን ዶላር ወይም በወቅቱ ምንዛሪ ወደ 23 ቢሊየን ብር እንደሚያስፈልግ የገለፁት ኮሚሽነሩ የኢትዮጵያ መንግሥት አንድ ቢሊየን ብር በፓርላማ ማፅደቁን ተናግረዋል።

በሶማሌ ክልል የደረሰውን ድርቅ ተከትሎ ለክልሉ የምግብ አርዳታ ፈላጊዎች ሙሉ በሙሉ የምግብ እርዳታ የሚያቀርበው የዓለም ምግብ ፕሮግራም መሆኑን ኮሚሽነር ምትኩ ገልፀዋል። እስካሁን ድረስም በክልሉ ከአንድ ሚሊየን 600 ሺህ በላይ ዜጎች የአስቸኳይ እርዳታ ፈላጊ መሆናቸውን ኮሚሽነሩ አያይዘው ተናግረዋል።

በድርቁ ከፍተኛ ቁጥር ያለው ህዝብ ለችግር የተጋለጠው በኦሮሚያ ክልል ሲሆን፤ ከሁለት ሚሊየን በላይ እንደሆነም ኮሚሽነሩ ተናግረዋል። በኦሮሚያ ክልል በቦረና ዞን፣ ጉጂ ዞን፣ ምዕራብ ጉጂ ቆላማ ዞን እና የባሌ ዞን ቆላማው ክፍል በድርቅ መጠቃቱ ተገልጿል።¾

ነገ ሐሙስ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ ዓመት በዓል ይከበራል። አባቶቻችን፣ አያቶቻችን ከፋሽስት ጣሊያን ዘመናዊ ጦር ጋር ፊት ለፊት ተጋፍጠው በደማቸው ይህቺን ሀገር ባያቆዩልን ኖሮ በነፃነት ለመቆም ባልበቃን ነበር። በዓለም ሕዝብ ፊት ቀና ብለን መራመድ የምንችል ሕዝቦች ለመሆንም ባልበቃን ነበር። ታሪካችን የአፍሪካዊያን ኩራት ጭምር መሆን የቻለው በአባቶቻንን ደምና አጥንት በተገኘ ከባድ መሰዋዕትነት ነው። የአባቶቻንን የጀግንነት ታሪክ ከየትኛውም ነገር የበለጠ ትልቁ ሐብታችን ነው። ለዛሬ ማንነታችን መሠረትም ነው።

 

በልማቱ ዘርፍ ትላንት ያልሰራናቸውና በውዝፍ እዳነት እየጠበቁን ያሉ በርካታ  ቀሪ ሥራዎች እንዳሉብን እሙን ነው። የትላንቶቹ አባቶቻችን የውጭ ወራሪን አሳፍረው በመመለስ በነፃነት ፋና የቆመች ሀገር ሲያስረክቡን ትውልድ በድህነት አዙሪት ውስጥ እየማሰነ እንዲኖር አይደለም።

 

የአድዋው ዘመን አባቶቻችን ኢትዮጵያን ለመቀራመት ካሰፈሰፈ የአውሮፓ ቅኝ ኃይል ጋር ከመፋለም ባለፈ በዚያ ዘመን እውን ይሆናሉ ተብለው የማይታሰቡ የባቡር፣ የመንገድ፣ የስልክና የመሳሰሉትን መሰረተ ልማቶች አውታሮች በኢትዮጵያ እንዲዘረጉ፣ የቴክኖሎጂ ሽግግር እንዲኖር አድርገዋል። ኢትዮጵያ እንደ ሀገር ለዘላቂ ልማት መሰረት መጣል የጀመረችው በዚያው የዳግማዊ ምኒልክ ዘመን መሆኑ ሲታሰብ ድሉ የጦር አወድማ ብቻ ሳይሆን የልማት ችቦም የተለኮሰበት ዘመን ነው ብሎ መናገር ይቻላል።

 

ሆኖም በታሪክ አጋጣሚ በተፈጠሩበት በርካታ ምክንያቶች በዚያን ጊዜ የተለኮሰው የልማት ችቦ በትውልድ የዱላ ቅብብል መቀጠል ባለመቻሉ ከኛ በኋላ የተነሱ በርካታ ሀገራት ከፊታችን ቀድመው ተገኝተዋል። በእርስ በእርስ ጦርነት ሲታመሱ የጦር ኃይል እገዛ ያደረግንላት ደቡብ ኮሪያ ዛሬ የትኛው የእድገት ማማ ላይ እንደምትገኝ ማየቱ በራሱ በቂ ማስረጃ ነው።  ደቡብ ኮሪያንና መሰል ሀገራት ከኋላችን ተነስተው በምን አይነት የእድገት ወንጭፍ እንደተስፈነጠሩ ሲታይ በአጭር ጊዜ ብዙ ለውጥን ማስመዝገብ እንደሚቻል ትልቅ ማሳያ ነው።

 

ይህ ትውልድ የተረከበውን ሀገር አሁን ደግሞ ድህነት፣ ኃላቀርነት፣ የድርቅ ችግር፣ ወደፊት አላራምድ ብሎ ሰንጎ ይዞታል። እንደአባቶቻችን ጀግነት ከችግሮቻችን ለመውጣት በርትተን መሥራትና ድህነትን ድል መንሳት ይገባናል። ጀግንነትና አርበኝነት የሚገኘው ከጦር አውድማ ብቻም እንዳልሆነ ለማሳየት ይህ ትውልድ ከባድ የቤት ሥራ እየጠበቀው ነው። የቤት ሥራችንን ለመሥራት እንንቃ!!¾

 

-    ለአንድ ኮንትራክተር ለምን ተሰጠ? ውጤቱስ ምን ይመስላል?

በሽመልስ ሙላቱ

መግቢያ

ኢትዮጵያ 1.13 ሚሊዮንስኩዌር ኪሎሜትር ስፋትያላትሰፊአገርናት።ከዚህውስጥ 74.3 ሚሊዮን ስኩዌር ኪሎ ሜትር (67%) መሬት ሊታረስ የሚችልና ለእርሻ ምቹ መሆኑን መረጃዎች ያሳያሉ። በተመሳሳይ መልኩ ምቹ ነው ተብሎ ከሚገለፀው የሀገሪቱ የእርሻ መሬት 5.3 ሚሊዮን ሄክታሩ የገፀ ምድርና የከርሰ ምድር ውሃን በመጠቀም በመስኖ ሊለማ እንደሚችል ይገለፃል። የእርሻና ተፈጥሮ ሃብት ሚኒስቴር መረጃ እንደሚያሳየው በኢትዮጵያ ለግብርና ክፍለ ኢኮኖሚ ከዋለው አጠቃላይ መሬት 15 ሚሊዮን ሄክታር መሬት በኋላቀርአስተራረስ ዘዴ የሚለማና ከዝናብ ጥገኝነት ያልተላቀቀ ነው። የዚሁ ሚነስቴር መስሪያ ቤት መረጃ እንደሚያመለክተው  በኢትዮጵያ በአነስተኛ የመስኖ ልማት እየለማ የሚገኘው መሬት 2.4 ሚሊዮን ሄክታር መሬት ነው።

የሀገራችን ኢኮኖሚ በየዓመቱ እመርታዊ ዕድገት እንዲያስመዘግብና ቀጣይነቱ እንዲረጋገጥ የግብርናው ዘርፍም ለኢኮኖሚው ማደግ የሚገባውን ሚና መወጣት እንዲችል የመስኖ ልማት ዋነኛ ምሰሶ ነው። የመስኖ ልማት ወቅትን ሳይጠብቁና ዝናብን ሳይጠብቁ ዓመቱን ሙሉ የሚያመርቱበት የግብርና ዘዴ እንደመሆኑ የሀገሪቱን አጠቃላይ ዓመታዊ የምርት መጠን በመጨመር የግብርናው ክፍለ ኢኮኖሚ ለተቀሩት የኢኮኖሚ ዘርፎች ማበብ የራሱን ሚና ይጫወታል።   

የመስኖ ዘርፍ በርካታ መዋዕለ ንዋይ የሚጠይቅና በውሃ ምህንድስና እውቀት ሰፊ የተማረ የሰው ሃይል የሚጠይቅ በመሆኑ ሀገርና ህዝብ የሚፈልገውን ያህል ብሎም መንግስት በሚያቅደው ልክ የተራመደ ዘርፍ ነው ለማለት አያሰደፍርም። ይህም ሆኖ መንግስት ለውሃ ሃብት ዘርፍ አስፈላጊውን የፖሊሲ ማዕቀፍ ከማርቀቅ አንስቶ እስከ ማፅደቅና ስትራቴጂ እሰከ መዘርጋት ብሎም ወደ ትግበራ በመግባት ግብርናውን ከተፈጥሮ ጥገኝነት በማላቀቅ የግብርና ምርት እና ምርታማነትን እንዲሁም ጥራትን በማሳደግ የምግብ ዋስትናን በቤተሰብና በአገር አቀፍ ደረጃ ለማረጋገጥ ባለፉት ዓመታት የበኩሉን ጥረት ማድረጉ ግን የማይካድ ሃቅ ነው። 

ሀገሪቱ እንደ እ.ኤ.አ በ 2025 ዓ.ም መካከለኛ ገቢ ካላቸው ሀገራት ተርታ ለማሰለፍም ራዕይ የሰነቀች ሲሆን በየዓመቱ በአማካኝ 10 በመቶ እድገት ማስመዝገብ ግቡን ለማሳካት እንደሚያስችላት የኢኮኖሚ ጠበብቶች ይናገራሉ። እንግዲህ  ‘ይህንን ትልቅ ራዕይ የሰነቀች ሀገር የመስኖ ልማቷን በምን መልኩ እያስኬደች ነው፣ በሀገሪቱ በመገንባት ላይ ያሉ የመስኖ ፕሮጀክቶች ምን ያህል ዓላማቸውን አሳክተዋል፣ ሀገሪቱ መካከለኛ ገቢ ሀገራት ድረስ ለመድረስ የምታደርገውን ጥረትና ወደ ኢንደስትሪ መር ኢኮኖሚ ለምታደርገው ሽግግርስ እነዚህ የመካከለኛና ሰፋፊ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶች ምን ያህል ድርሻ ይኖራቸዋል፣ ግቡን ለማሳካት በተቀመጠው እስከ እኤአ 2025 ድረስ ወይም ከዚያ በፊት ባሉት ጊዜያት እቅዱን ለማሳካት ከእያንዳንዱ ምን ይጠበቃል?’ የሚለው ጥያቄ አግባብ ይሆናል።

የአየር ንብረት ለውጥ፣ የህዝብ ቁጥር ማደግ ሰው ሰራሽና ተፈጥሮአዊ አደጋዎች ለማህበራዊ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች በአለም ላይ መፈልፈል ሁነኛ ምክንያት መሆናቸውን በየዕለት ዕለት እንቅስቃሴ የምናያቸውና የዜና አውታሮች የምንሰማቸው እንደ ረሀብ፣ ድርቅ፣ ቸነፈር፣ ስደትና ጦርነት ያሉ ክስተቶች በቂ ማስረጃዎች ናቸው። አለማችን  ተጋርጦባታል ከሚባለው ሽብርተኝነት ያልተናነሱም ስጋቶች ናቸው። ይህን ለሀገራትና ለህዝቦች ከባድ ፈተና የሚደቅኑ ችግሮችን ለመቋቋም ደግሞ መጪውን ጊዜ ታሳቢ ያደረገ የዘላቂ ልማት ዕቅድ በማቀድና የተቀናጀ አሰራር በመፍጠር መተግበር ወሳኝ ነው። በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ለልማት ምቹ የሆነ የተፈጥሮ ሃብት ያላት በመሆኑ ሃብቱን በማልማት ያለውን ዕድል መጠቀም፣ ክፍተቱን በመሙላት የዜጎችን ህይወት መለወጥና ያለመችውን ራዕይ ማሳካት የምትችል ይሆናል።

አባይ ተፋሰስና የአርጆ ዴዴሳ ግድብ መስኖ ልማት ፕሮጀክት

የአባይ ተፋሰስ (Blue Nile) 199,812 ኪሎ ሜትር ስኩዌር ይሸፍናል። ተፋሰሱ ሦስት ክልሎችን አማራን፣ ኦሮሚያን እና የቤንሻንጉል ጉምዝ ክልልን የሚሸፍንና ጥቁር አባይ የምንለውን ወንዝ ለመስራት በርካታ ወንዞችን ከበርካታ የመልከዓ ምድር አቀማመጦችና ህዝቦች ባህል ጋር አዋዶ ሰብስቦ የያዘ ተፈጥሮ ለኢትዮጵያ የለገሰው ገፀ በረከትና ምናልባት ፈጣሪ ኢትዮጵያን በሌሎች ሀገራት እንድትታወቅ (Branding) ለማድረግ የሞከረበት ሙከራ ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም።

በውሃ ሃብቱ መጠን ከሁሉም የላቀ ኢትዮጵያን ከሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ጋር ከደም በሚቀጥነው ምናልባትም ከአለማችን ውድ በሆነው የተፈጥሮ በረከት በሆነው ውሃ ያስተሳሰረ፣ ከታላላቅ የአለማችን መፅሀፍቶች መፅሀፍ ቅዱስ አንስቶ እሰከ የታሪክ አባት በተባለው የግሪክ ፈላስፋ ሄሮደተስ ብዙ የተባለለት ነው አባይ ።

የአባይ ተፋሰስ ሲነሳ ብዙ ስላልተባለላቸውና ስላልተዘመረላቸው፣ ትልቁን አባይ ስለሚፈጥሩትና ለሀገራችንም ልማት የማይናቅ አስተዋፅኦ ስላላቸው ገባር ወንዞች ማንሳትና ማነሳሳት ግድ ይላል። ከዚህ አንፃር የዚህ ፅሁፍ ዓላማም ሀገሪቱ  በመስኖ ልማት ረገድ ምን ያህል ርቀት ተጉዛለች በሚል ተጠየቅ የዴዴሳ ወንዝ ላይ ስለሚገነባው የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክት ግንባታን በወፍ በረር ማስቃኘት ነው።

የመስኖና የስኳር ልማት ትስስር ድሮና ዘንድሮ

ባለፉት መንግስታት ሀገሪቱ ያላትን የውሃ ሀብት በመጠቀም በመስኖ ለማልማት የተሞከረው በጣም ጥቂቱን ነው። ካሉት 12 ተፋሰሶች የአዋሽና የአባይ ተፋሰስን ጥቅም ላይ ለማዋል ተሞክሯል። ዛሬ የኢትዮጵያን ህዝብ የስኳር ልማት ፍላጎት በማሟላት ረገድ ከፍተኛ አስተዋፅኦ እያበረከቱ ከሚገኙት የስኳር ፋብሪካዎች የመተሀራ፣ የወንጂ ሸዋና የፊንጫ ስኳር ፋብሪካዎች ግብዓት የሚውለውን የሸንኮራ አገዳ ለማልማት የተሞከረው በአዋሽና በአባይ ተፋሰስ ወንዞች አማካኝነት መሆኑን በዘርፉ ላይ የተፃፉ የታሪክ ድርሳናት ያሳያሉ።

ይሁንና 1984 .ም ወዲህ ለመስኖ ልማት ልዩ ትኩረት በመስጠት የሚመራበትን ፖሊሲና ስትራቴጂ በመቅረፅ ዘርፉን ይበልጥ ለማሳደግ ጥረት ተደርጓል፣ በመደረግም ላይ ይገኛል። 

ዘርፉ ምንም ዓይነት የመሠረተ ልማት አውታሮች ባልነበሩበት፣ ለዘርፉ ልማት የሚውል በቂ ፋይናንስ በሌለበትና የዘርፉ ልምድና የማስፈፀም አቅም ውስን በነበረበት ሁኔታ ሥራው የተጀመረ ከመሆኑ አኳያ ሲታይ አሁን የተደረሰበት ደረጃ አበረታችና ተስፋ ሰጪ ነው። ለዚህ ጥሩ ማሳያ የሚሆነው ባለፉት አስርት ዓመታት ከላይ የተገለፁት በኢትዮጵያ የስኳር ምርት ፋና ወጊ የነበሩት የመተሃራ፣ ወንጂ ሸዋና ፊንጫ ፋብሪካዎች የማሻሻያና የማስፋፊያ ስራዎችን ጨምሮ በርካታ ለስኳር ኢንደስትሪ መስፋፋትም ሆነ በአጠቃላይ ለግብርና ክፍለ ኢኮኖሚ ማደግ መሠረት የሚሆኑ የመስኖ ግድቦች በሁሉም ክልሎች መገንባት የጀመርንባቸው ዘመናት ናቸው። በእነዚህ ታላላቅ ተግባራት ምንም እንኳን ከህዝባችን ቁጥር መጨመር የተነሳ የስኳር ፍላጎትን ሙሉ በሙሉ መመለስ ባይቻልም ሀገሪቱ ያላትን የውሃ ሃብት መጠቀም በመጀመር በምግብ ራስን ለመቻል የሚደረገውን ጥረት በማገዝ ጉልህ አስተዋፅኦ በማበርከት (እንደ ቆጋ ያሉ የተጠናቀቁ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶችን መጥቀስ ይቻላል) ለብዙ ዜጎችም የስራ እድል በመፍጠር እንዲሁም አገሪቱስኳርከውጭለማስመጣትታወጣየነበረውንከፍተኛየውጭምንዛሬማዳን ከፍተኛ ጥረት የተደረገበት አዲስ የታሪክ ምዕራፍ ጅማሮ ነው ማለት ይቻላል።

የዴዴሳ ወንዝና የአርጆ ዴዴሳ ግድብ መስኖ ልማት ፕሮጀክት

የግብርና ምርቶችን በዓይነትና በጥራት ለማሳደግ ብቻ ሣይሆን ከግብርና ወደ ኢንዱሰትሪ የሚደረገውን መዋቅራዊ ሽግግር የሚሰፋበትና የሚፋጠንበት ጭምር ነው። ይህን መዋቅራዊ ሽግግር ተግባራዊ ለማድረግ በዕድገትና በትራንስፎርሜሽን ዕቅድ (GTP-1 እና GTP-2 ያስተውሏል) ከተያዙ ዕቅዶች መካከል የስኳር ልማት ንዑስ ዘርፍ ዋንኛው ነው።

ለስኳር ልማት ኢንደስትሪ መስፋፋት ምቹ የአየር ንብረትና የተፈጥሮ ሃብት ያላት ኢትዮጵያ በዘርፉ ሙሉ እቅምን አሟጣ ለመጠቀም የፋይናንስ እጥረት ትልቅ ፈተና ቢሆንም መንግስት ዘርፉን በራሱ ለመገንባት ተነሳሽነት በመውሰድ በርካታ የመስኖ ግድቦችን በመገንባት ላይ ይገኛል። የአርጆ ዴዴሳ ግድብና የመስኖ ልማት ፕሮጀክትም በመንግስት ሙሉ ወጪ እየተገነቡ ከሚገኙት የመካከለኛና ሰፋፊ የፕሮጀክቶች መካከል አንዱ ነው።

ዴዴሳ ወንዝ በአባይ ተፋሰስ ውስጥ ከሚገኙት 16 ንዑስ ተፋሰሶች አንዱና በሚሸፍነው የተፋሰስ ሽፋንም ትልቁ ነው። የዴዴሳ ወንዝ 19,630 ኪሎ ሜትር ስኩዌር የሚሸፍን ሲሆን አባይ ብለን ለምንጠራው ትልቁ ወንዝም 25 በመቶ የውሃ ድርሻ የሚያበረክትና የኦሮሚያ አራት ዞኖችን የጅማ፣ የኢሉ አባቦር፣ የምዕራብና የምሰራቅ ወለጋ ዞኖችን የሚያካልል ነው።

በርካታ የተለያዩ መፅሀፍትን መመልከትና የዘርፉን ባለሞያዎች ማነጋገር እንደተቻለው የዴዴሳ ወንዝ መነሻ ስፍራ ከዚህ ነው ብሎ መናገር የሚያስቸግር ቢሆንም ብዙዎቹ ለዚህ ፅሁፍ ግብዓት የተመለከትኳቸው መፅሀፍትና የጂኦ ሪሞት ሴንሲንግ መረጃዎች እንዲሁም ቃለ ምልልስ ያደረግኩላቸው ባለሞያዎች ከጅማ ዞን ሊሙ ሰቃ ወረዳ ከሚገኘው ጎማ ከሚባለው ስፍራ እንደሆነ ይስማማሉ። ዋና ዋና ገባር ወንዞቹም ዋማ እና አንገር (ግድቡ አሁን እየተገነባበት ከሚገኘው ከምስራቅ በኩል) እንዲሁም ዳበና እና ነጋዴ የተባሉት ወንዞች ደግሞ ከምዕራብ በኩል ናቸው። በነገራችን ላይ የዚህ ፅሁፍ አቅራቢ ከላይ ከጠቀስኳቸው ገባር ወንዞች በተለይም ስለ ዳበና በኦሮምኛ የተዘፈነ ዘፈን መኖሩንም ልብ ይሏል።

ዴዳሳ ከላይ የተገለፁትን ገባር ወንዞች ብቻ አይደለም የሚጠቀመው፣ ወደ 14 የሚጠጉ አነስተኛ ወንዞችንም ጭምር ጠራርጎ ከአባይ ጋር ወይም ከአባይ ሌላኛው ገባር ጋር ይገናኛል። ከአንድ የአካባቢው ነዋሪ ማረጋገጥ እንደቻልኩትም ዴዴሳ ከጅማ ዞን ጎማ ተነስቶ ወደ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ በመፍሰስ አባይን ከወደ ደቡብ ጫፍ ላይ ያገኘዋል። ከነቀምት ነጆ ያለውን መንገድ ተከትሎ መገንጠያው ላይ ወደ ቤንሻነጉል ክልል በሚወስደው መንገድ ዳቡስን ይዞ ነው አባይ የሚሆነው ሲሉ አጫውተውኛል። ውሃ የተጠማውን የሱዳንና የግብፅን በረሀንም በዚሁ መልኩ ህይወት ይዘራበታል ጋራ ሸንተረሩን፡ ሸለቆ ሜዳውን እየዞረ ብለውኛል። 

ጥናቶች እንደሚያሳዩት ዴዴሳ ወንዝ ላይ የመስኖ ግድብ ፕሮጀክት የመጀመርያ ጥናት እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ በአፄ ኃይለስላሴ ዘመን የአባይን ወንዝ ለማጥናት በአሜሪካ መንግስት ድጋፍ USBR (United States Bureau of Reclamation) በተባለ ድርጅት አማካኝነት የጀመረ ሲሆን በኋላም ተቀማጭነቱ አሜሪካን ሀገር በሆነ ታምስ (TAMS) በተባለ አማካሪ ድርጅት አማካኝነት እ.ኤ.አ በ1975 ዓ.ም ተካሂዷል። በሁለቱም ጊዜ በተካሄዱት ሰፊ ጥናቶች የተገኙት ውጤቶች ያሳዩት በወንዙ የላይኛው ተፋሰስ በኩል ለሀይል ማመንጫና ለመስኖ ልማት ሊውል የሚችል በርካታ ግድቦችን መገንባት እንደሚቻል ሲሆን ጥናቶቹ በቀጣይም ለተካሄዱ ሌሎች ጥናቶች ፈር ቀዳጅ ነበሩ። ሳይጠቀስ መታለፍ የሌለበት ሌላኛው ጥናትም የኢትዮጵያን 12 ተፋሰሶች በአጠቃላይ ለማጥናት በተሰማራው WAPCOS (Water and Power Consultancy Service) በተባለ የህንድ አማካሪ ድርጅት አማካኝነት የተካሄደው ነው። በዚህ ጥናት የተለየ ነገር ቢኖር ለግድብ ግንባታ ሊውሉ ይችላሉ የተባሉ ሁለት የሃይድሮ ፓወርና የመስኖ ግድብ ስፍራዎችን ማመላከት ነበር።

በዚሁ መልክ የቀጠለው ቅድመ ጥናት በመጨረሻ በሀገር ውስጥ ተቋም በሆነው የፌዴራል የውሃ ስራዎችና ዲዛይን ቁጥጥር ድርጅት ተካሂዶ ሙሉ የዲዛይን ስራም ተከናውኖለት የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክት በሚል 80 ሺህ ሄክታር ለማልማት በኦሮሚያ የውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት የስራ ተቋራጭነት  እንዲሁም እህት ድርጅት በሆነው የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ዲዛይንና ቁጥጥር አማካሪነት በውሃ መስኖና አሌክትሪክ ሚኒስቴር ባለቤትነት በ2003 ዓ.ም ወደ ሥራ ተገባ።

ጥናቱ አስፈላጊውን የጥናት ደረጃዎችን በሙሉ አልፎ ለዲዛይን የበቃና ወደ ስራ የተገባ ቢሆንም ችግሮች መስተዋል የጀመሩት ገና በሁለተኛው ዓመት ነበር ይላሉ የአማካሪው ድርጅት የኦሮሚያ ውሃ ስራዎችና ዲዛይን ቁጥጥር ኢንተርፕራይዝ  ባለሞያ ኢንጂነር መላኩ አለሙ።

ዋናው የሚባለው የዲዛይን ችግር  በፊት ሳይታዩ የቀሩና ወደ ስራው ተገብቶ የተስተዋሉ ከዳይቨርሽን ኮንዲዩት/diversion conduit እና ከማስተንፈሻ ግድብ (Spill way) ጋር የተያያዙ ናቸው። የክረምት ውሃን ሙሉ በሙሉ በማሳለፍ የውስጣዊ ስርገት መከላከያ (coffer dam) የሚባለውን ኦቨርቶፕ እንዳያደርግ ተብሎ ዲዛይን የተደረገው ከአቅም በታች ሆኖ በመገኘቱ የዲዛይን ለውጥ አሰፈለገ የሚሉት ባለሞያው የተወሰደው የመፍትሄ እርምጃም የዲዛይን ክለሳና በማስተንፈሻ ግድብ በሚገነባበት ስፍራ ላይ ተጨማሪ የማስተንፈሻ ስራ መስራት ነው ብለዋል።

የዲዛይን ክለሳው ራሱ ለመጓተቱ አንድ ምክንያት ይሁን እንጂ ተጨማሪ ምክንያቶችም መኖራቸውን የሚጠቅሱት ኢንጂነር መላኩ እነዚህም የኮንትራክተር አቅም ማነስ፣ ከካሳ ክፍያ ጋር ያሉ ጉዳዮች በወቅቱ ያለመፈታትና የአካባቢው ስነ ምህዳር ለ6 ወራት የዝናብ ወቅት መሆናቸው ናቸው ይላሉ። እነዚህን ችግሮችን በዝርዝር ለመረዳት ይበልጥ የሰው ጉዳይ ያሳስበኛልና ልማትም ሰው ተኮር መሆን ይኖርበታልና በተለየ ሁኔታ ትከረቴን ስለሣበው ከካሳ ክፍያ ጋር ያሉ ችግሮችን እንዲያጫውቱኝ ጠየቅኳቸው። 

“በግድቡ ዙርያ ሰዎች ከሀረር አካባቢ የመጡ ሰፋሪዎች ናቸው። በ 1995 ዓ.ም ሀረር አካባቢ ድርቅ በመከሰቱ እዚህ መጥተው እንዲሰፍሩ ነው የተደረገው። አሁን በዚህ ፕሮጀክት ምክንያት እዚህ እንዲሰፍሩ የተደረጉትን ሰዎች ወደ ሌላ አካባቢ እንዲሰፍሩ/relocate ወደ ማድረግ ግዴታ ውስጥ ተገብቷል። በዚህ ምክንያት ብዙ ችግር ተፈጥሯል። በእርግጥ ምንም አይነት የግንባታ ስራ ሳይጀመር እነዚህን ሰዎች መነሳትም ካለባቸው በአግባቡ ተነጋግሮ የማስነሳት ስራ መጀመር መኖር ነበረበት ወይም የግድቡ ግንባታ እዚህ አካባቢ መሆኑ ከታወቀ ወደ ሌላ አካባቢ እንዲሰፍሩ ማድረግ ቢቻል ጥሩ ነበር። ለችግር ከመጋለጣቸው በፊት የማህበረሰብ ግንባታ ስራ ሊመቻች ይገባ ነበር። ይህ ባለመሆኑ አንደኛ ለግንባታው መዘግየት የራሱ ድርሻ አበርክቷል፣ የመጓተት ሁኔታዎችን ፈጥሯል። ከምንም በላይ ህብረተሰቡ የሚንገላታበት ሁኔታ በስነ ልቦና ላይ የሚፈጥረው የራሱ ጫና ደግሞ ሌላው ትልቅ ችግር ነው” ሲሉ ይገልፃሉ።

ውሃ የሚተኛበት /reservoir ክልል ወደ 11,000 ሺህ ሄክታር በላይ ይሸፍናል። በግንባታው ምክንያት ይፈናቀላሉ ተብለው የሚገመቱት የህብረተሰብ ክፍሎች በዚሁ አካባቢ የሚገኙ ሲሆን ሌላኛው ደግሞ ለግደቡ ግንባታ ጥቅም ላይ የሚውሉ ማቴርያል የሚመረትባቸው አካባቢዎቸ ናቸው። ይህን የመፈናቀል አደጋ ተጋርጦባቸዋል፣ የካሳ ክፍያ ያልተከፈላቸውና የይገባኛል ጥያቄ ያነሳሉ ስለተባሉ አርሶአደሮች ከሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የተወከሉትን በግድቡ ስፍራ የማህበረሰብ ልማት አስተባበሪ የሆኑትን አቶ ምህረት አዲሱ አነጋግሬ እንደተረዳሁት በሁለት ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙ በኢሉባቦራና በጅማ ዞን ውስጥ የሚገኙ በጅማ ዞን በኩል ሊሙ ሰቃ በኢሉአባቦራ ዞን ደግሞ የቦሬቻ ወረዳ ውሃው የሚተኛበት በመሆኑ ውሃው ወደ ኋላ ሲመለስ 2296 የሚደርሱ የህብረተሰብ ክፍሎች/አርሶአደሮች አባወራዎችና እማወራዎች እንደሚፈናቀሉና ይሁንና የካሳ ክፍያ እየተፈፀመላቸውና የተለያዩ የመሠረተ ልማት አገልግሎቶችን በማሟላት የማስፈር ስራም ጎን ለጎን እየተከናወነ መሆኑን ይናገራሉ።

ከ2296 አባወራዎች ውስጥ በመጀመርያ ዙር ይነሳሉ ተብለው ከታሰቡት 693 አባወራዎች ካሳቸው ተሰርቶ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ ደርሶ ገንዘብም ለወረዳዎች ተልኮላቸው ክፍያው መፈፀሙን የሚናገሩት ባለሞያው ፕሮጀክቱ ለግንባታው ጥቅም ላይ የሚያውለውን የሸክላ አፈር ለማውጣት በሚያደርገው ጥረት በግንባታ ምክንያት የሚፈናቀሉ ደግሞ 275 አባወራዎች መሆናቸውን ምትክ መሬትና ካሳም የተከፈላቸው መሆኑን ገልፀዋል።

በአጠቃላይ በሁለቱም ዞን ባሉ ሁለት ወረዳዎች በሪዘርቫዬሩ አካባቢና በግድቡ የግንባታ ማቴርያል ምክንያት ይፈናቀላሉ ተብሎ የሚገመተው 4446 አባወራዎች ናቸው ያሉን አቶ ምህረት አዲሱ በኢሉአባቦራ በኩል ያለው የቦሬቻ ወረዳ ምንም አይነት መሬት ባለመዘጋጀቱ ምክንያት በ2007 ዓ.ም የውሃ መጥለቅለቅ ተከስቶ የተፈናቀሉና  አሁንም ድረስ አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ስለሚገኙ ከ121 እሰከ 200 የሚደርሱ አባወራዎች ሁኔታም አብራርተዋል።  ሸራ ዘርግተው ተጠልለው ስለሚገኙት እነዚሁ ተፈናቃዮች ሲገልፁ በኦሮሚያና በፌዴራል መንግስት የአደጋ ስጋት አመራር ኮሚሽን አማካኝነት እርዳታ እየተሰጣቸው እንደሚገኝና የዞኑ አስተዳደርም 9 ሺህ ሄክታር ነፃ መሬት እንዳለውና ለእነዚሁ ሰዎች ከግድቡ ወደ 160 ኪሎ ሜትር በሚጠጋ መኮ በሚባል አካባቢ ለማስፈር ዝግጅት መጠናቀቁን  አብራርተዋል።

ለፕሮጀክቱ መጓተት ምክንያት ተብለው ከሚገለፁት ሌላው የኮንትራክተር አቅም ማነስን አስመልክቶም ስለ ኮንትራክተሩ የኋላ ታሪክ ለመረዳት ጥቂት እንዲነግሩኝ ኢንጂነር ጌታቸው እሸቱ የተባሉ የተቋራጩ ድርጅት ባለሞያን አነጋገርኩ።

የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት በ1997 ዓ.ም መጨረሻ አካባቢ የተመሠረተ ድርጅትና ከዚያን ጊዜ ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ በርካታ ትላልቅና መካከለኛ ፕሮጀክቶችን ሲሰራ መቆየቱን አጫወቱኝ። የተለያዩ የንፁህ የመጠጥ ውሃና የመስኖ ፕሮጀክቶችን እንደ ሀገርም እንደ ክልልም ሲሰራ መቆየቱን ለማሳያም በክልል ደረጃ በቤቶች ግንባታ፣ የአዳማ የሰማዕታት ሀውልትን፣ የአዳማ አበበ ቢቂላ ስታዲየም ግንባታ፣ የነቀምት ስቴዲየምን በመጠጥ ውሃ የሶማሌ ክልል የጅጅጋ መጠጥ ውሃ ፕሮጀክትን፣ የሀረርና የጊንቢ የመጠጥ ውሃ ፕሮጀክት፣ እንዲሁም በቆላማ የውሃ እጥረት ባለባቸው እንደ ቦረና ጉጂ ያሉ አካባቢዎች  የመጠጥ ውሃ ፕሮጀክቶችን በመስኖ በኩል የወለንጪቲ የመስኖ ልማት የስኳር ፕሮጀክትን ጭምር በመገንባት ታላላቅ ሀገራዊና ክልላዊ ፋይዳ ያላቸውን ተግባራት በስኬት ማጠናቀቁን ይገልፃሉ።

አቶ ጌታቸው ስለ አርጆ ዴዴሳ ግድብና የመስኖ ልማት ፕሮጀክት መጓተት ያሉባቸውን የአቅም ችግርም አይክዱም። ድርጅታቸው ትልቅ ግድብ ግንባታ ላይ ሲሳተፍ ይህ የአርጆ ዴዴሳው የመጀመርያው መሆኑን የሚናገሩት ባለሞያው  ከኮንትራክተሩ አቅም ውስንነት አንሰቶ እስከ ዲዛይን ማሻሻያ ያሉ ችግሮች እንደነበሩና ልምድ መወሰዱንና የነበሩትን ችግሮች በመለየት የተንዛዛ አሰራሮችንና ወደ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የሚሄዱትንም ችግሮች ከባለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ግን እዛው ግድቡ በሚገኝበት ስፍራ መፍታት ጀምረናል ይላሉ። ይህንንም በምሳሌ ሲያነሱ “ከዞን ወደ ዞን ከወረዳ ወደ ወረዳ፣ ከወረዳ ወደ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በመዞር ችግሮችን ለመፍታት የሄድንበት አሰራርን አሁን ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እዚሁ ባለሞያ መድቦልን እየሰራን ከካሳ ክፍያና ከመልሶ ማስፈር ጋር ያሉ ጉዳዮችን መፍታት ጀምረናል” ብለዋል። አክለውም ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር  ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የካሳ ክፍያ ለወረዳዎችና ከዚያም ለተነሺዎች ከፈፀመ በኋላ ኮንትራክተሩ quarry ማቴርያል አውጥቶ ለግንባታው ጥቅም ላይ እንደሚያውል አውስተው አሁን ግን የካሳ ክፍያን በኮንትራክተሩ በኩል ለወረዳዎች በአፋጣኝ ገቢ ማድረግ መጀመራቸውንና በሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በኩል የተመደበው ባለሞያ ፕሮሰሱን ጨርሶ ወደ ወረዳው እንዲልክ ወረዳውም ለኮንትራክተሩ በአካውንቱ ገቢ እንደሚያደርግና ይህንንም በደብዳቤ በመፃፍና በማሳወቅ እንደሚፈፀም አብራርተዋል።

ስለሆነም ይላሉ ከካሳ ክፍያና ከዲዛይን ጋር የተያያዙ ችግሮችን ሙሉ በሙሉ የተፈቱና ወይም ለመፍታት የተቃረቡ ስለሆነ የኮንትራክተሩ ሌላኛውን የአቅም ማነስ ችግር በተለይ ከማሽንና ከባለሞያዎች ልምድ ማነስ ጋር ያለውንም በመፍታት ድርጅታቸው 24 ሰዓት ሙሉ በመጠቀም ፕሮጀክቱን ለማጠናቀቅ በዘንድሮ ዓመት ስራውን እንደሚያጠናቅቅ ገልፀዋል።

ማጠቃለያ

ማንኛውም ልማት በህብረተሰብ ላይ የራሱ አዎንታዊና አሉታዊ ተጽእኖ ሊኖረው ይችላል። የህብረተሰብ የልማት ፕሮጀክቶች የአካባቢና የማህበረሰብ ተፅእኖ ግምገማዎችን ለማለፍ የሚገደዱትም ከዚሁ አኳያ ነው። የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክትም ይህንኑ አግባብ ሂደት አልፎ እንደመጣና አስፈላጊውን የዲዛይን መመዘኛዎች ማሟላቱን የተለያዩ ሰነዶች ያሣያሉ። ስለሆነም የፕሮጀክቱ መጓተት ያሉ መልካም የሚባሉ ነገሮችን እንዳናነሳ የሚያደርጉ አይሆንም። ከዚህ አንፃር ካየነው የመስኖ ልማት ፕሮጀክቱ ከፍተኛ የሆነ የስራ እድል ለአካባቢው ነዋሪ መፍጠሩ፣ ለግንባታው ግብዓት የሚውል ሼል በሚመረትበት አካባቢ ከፍተኛ የድማሚት ፍንዳታ በህብረተሰቡ ላይ አደጋ በመደቀኑ ቅድሚያ ለሰዎች ደህንነት በሚለው መርህ ለተወሰነ ጊዜ ስራ እንዲቋረጥ መደረጉና፣ በአካባቢው ህብረተሰብ ዘንድ ያለው የተፋሳስ እንክብካቤ ግንዛቤ ከፍተኛ መሆኑ የፕሮጀክቱ አዎንታዊ የሚባሉ ገጽታዎች ናቸው። በፕሮጀክቱ ግንባታ አጠቃላይ ወደ 3380 ሠራተኞች ይገኛሉ። ከዚህ ቁጥር ውስጥ 341 የሚደርሱት ብቻ የተቋራጩ የኦሮሚያ ውሃ ስራዎችና ኮንስትራክሽን እንዲሁም የአማካሪው የኦሮሚያ ውሃ ዲዛይንና ቁጥጥር ድርጅት ሠራተኞች ሲሆኑ የተቀሩት ሙሉ በሙሉ በአካባቢው ያሉ ነዋሪዎች ናቸው። በጾታ ስብጥርና በሴቶች ተሳትፎም ረገድ ከሆነ ፕሮጀክቱ የራሱ በጎ ገፅታዎቸ እንዳሉት እንረዳለን። ወደ 229 የሚጠጉ ሴቶች በፕሮጀክቱ ግንባታ ላይ አሻራቸውን እያሳረፉ ሲሆን ከዚህ 5 ብቻ የሚሆኑት በተቋራጩና በአማካሪው ድርጅት በኩል ከዋናው መስሪያ ቤት መምጣታቸውንና የኢንጂነሪንግና የፅህፈት ባለሞያዎች መሆናቸውን ተረድተናል። ሌሎች የተቀሩት ግን በአካባቢው የሚኖሩ የስራ እድል የተፈጠረላቸው ዜጎች ናቸው።  

የአርጆ ዴዴሳ ግድብ 1.9 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውሃ የመያዝ አቅም አለው ። ለመስኖ ጥቅም ላይ ሊውል የተዘጋጀው (LIVE STORAGE) ወደ አንድ ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውሃ ሲሆን 900 ሚሊየን ሜትር ኪዩብ ውሃ (DEAD STORAGE) ጥቅም ላይ የማይውል ይሆናል።የግድቡ አካባቢ የሚባለው ወይም ግድቡ ተሰርቶ ከተጠናቀቀ በኋላ የሚሸፍነው መሬት ወደ 11,55 ወይም 11,505 ሄክታር ነው። የግድቡ የቀድሞው ዲዛይን 47 ሜትር ከፍታ የነበረው ሲሆን በኋላ ግን በዲዛይን ክለሳ ወደ 50 ሜትር ከፍ እንዲል ተደርጓል። የጎን ርዝማኔውም በላይኛው በኩል 502.47 ሜትር በታችኛው በኩል 561.69 ሜትር ይረዝማል።

የመስኖ ልማት ፕሮጀከቱ አጠቃላይ የግንባታ ወጪ በፊት በነበረው ዲዛይን 700 ሚሊዮን ብር እንደሚፈጅ የተገለፀ ቢሆንም የዲዛይን ክለሳና የተለያዩ ማሻሻያዎች በመደረጋቸው ወጪው ወደ 2.8 ቢሊዮን አሻቅቧል። ሌላው ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የኮንትራክተሩን አቅም ባለገናዘበ መልኩ እነዚህን ሁሉ ስራዎች ለአንድ ኮንትራክተር መስጠቱ  ለፕሮጀክቱ መጓተት ትልቁን አስተዋፅኦ አበርክቷል። ከማህበራዊ ጉዳዮች ጋር መሰራት የነበረባቸው ያልተሰሩ ስራዎች ነበሩ። እነሱም ፕሮጀክቱ ሲጠና የአካባቢው የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ይዞታ በበቂ ያለማጥናተ ሁኔታም ታይቷል የሚል ግምት አለኝ። ይህ ብቻ ሳይሆን የህብረተሰቡን ጥያቄ ማዕከል ያደረጉ ስራዎች እስከ 2007 ዓ.ም ድረስ ትኩረት አልተሰጠውም ወይም ትኩረት ተሰጥቶት አልተሰራም። በዚህ ምክንያት ጊዚያዊ ግድብ ተብሎ የተገነባው (cooferr dam) ግድብ ውሃው ሞልቶ የጎርፍ መጥለቅለቅ የፈጠረበትና ሰዎች እንዲፈናቀሉ ምክንያት የሆነበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ከዚህ ሁሉ የምንማረው ቁምነገር ፕሮጀክቶች ሲጠኑ የአካባቢውን የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ይዞታ በበቂ ሁኔታ ማጥናት ግድ እንደሚል፣ የህዘብ ጥያቄዎች ግንባታ ከመገባቱ በፊት ምላሽ ማግኘታቻውን ማረጋገጥ እንደሚገባና በመረጃ ላይ የተመሰረተ በልማቱ ተጠቃሚ ሊሆኑ መቻላቸውን በሚያረጋግጥ መልኩ የማሰመን ስራ መሰራት እንዳለበት ነው። ስለሆነም የፕሮጀክቱን ግንባታ ለማፈጠን እንዲሁም የሚፈለገውን 80 ሺ ሄክታር መሬት (በነገራችን ላይ በአቅራቢያው ያለው የአርጆ ስኳር ፋብሪካ በአሁኑ ሰዓት 4 ሺህ ሄክታር ብቻ ነው የሚያለማው የወንዙን ውሃ በፓምፕ በመሳብና ዝናብን በመጠበቅ) በማልማት ህዝብንና ሀገርን መጥቀም እንዲቻል የግድቡ ግንባታ መፋጠን እንዳለበት በመጠቆም የሚመለከታቸው ወገኖችም ያላሰለሰ ርብርብ ማድረግ እንደሚገባቸው ማሳሰብ ያስፈልጋል።  

ሀገሪቱ ብዙ ቢሊዮን ብሮችን ብዙ የስኳር ፕሮጀክቶች ላይ እያዋለች ነው። የአርጆ ዴዴሳን ፕሮጀክት ጨምሮ በርካታ ፕሮጀክቶች በዋል ፈሰስ ሆነዋል። የታለመላቸውን ግብ የመቱም አይመስልም። በተመሳሳይ ሁኔታ ከሰም ተንዳሆን መጥቀስ ይቻላል። እነዚሁ ፕሮጀክቶች 10 አስር ዓመት አስቆጥረዋል። ይሁንና ምርት እየሰጠ ያለው የትኛው ነው ብለን ብንጠይቅ በቁጥር ውስን የሆኑ ናቸው። ይሁንና ብዛታቸውን ካየን በጣም በርከት ያሉ ናቸው። አርጆ ዴዴሳ በቀላሉ ሊጠናቀቅ የሚችል ፕሮጀክት ነው። ፕሮጀክቱ ክትትል ተደርጎበትና ቢጠናቀቅ ኖሮ ራሱ የወጣበትን የፋይናንስ ወጪ መመለስ (financial investment return) የሚችልና ሌሎቹንም ፕሮጀክቶች መስራት የሚያስችል  ነበር። የስኳር ፕሮጀክቶችም ሆኑ ሌሎች ፕሮጀክቶች በ10 ዓመት ጊዜ ውስጥ ምን ያህል የወጣባቸውን ወጪ መልሰው የሀገሪቷን ኢኮኖሚ እየደገፉ ነው የሚለውን ነገር ማየት አስፈላጊ ይመስለኛል። ስለዚህ አሁን ካለንበት ልንማር ይገባናል ነው መልዕክቴ።

 

-    ለአንድ ኮንትራክተር ለምን ተሰጠ? ውጤቱስ ምን ይመስላል?

በሽመልስ ሙላቱ

መግቢያ

ኢትዮጵያ 1.13 ሚሊዮንስኩዌር ኪሎሜትር ስፋትያላትሰፊአገርናት።ከዚህውስጥ 74.3 ሚሊዮን ስኩዌር ኪሎ ሜትር (67%) መሬት ሊታረስ የሚችልና ለእርሻ ምቹ መሆኑን መረጃዎች ያሳያሉ። በተመሳሳይ መልኩ ምቹ ነው ተብሎ ከሚገለፀው የሀገሪቱ የእርሻ መሬት 5.3 ሚሊዮን ሄክታሩ የገፀ ምድርና የከርሰ ምድር ውሃን በመጠቀም በመስኖ ሊለማ እንደሚችል ይገለፃል። የእርሻና ተፈጥሮ ሃብት ሚኒስቴር መረጃ እንደሚያሳየው በኢትዮጵያ ለግብርና ክፍለ ኢኮኖሚ ከዋለው አጠቃላይ መሬት 15 ሚሊዮን ሄክታር መሬት በኋላቀርአስተራረስ ዘዴ የሚለማና ከዝናብ ጥገኝነት ያልተላቀቀ ነው። የዚሁ ሚነስቴር መስሪያ ቤት መረጃ እንደሚያመለክተው  በኢትዮጵያ በአነስተኛ የመስኖ ልማት እየለማ የሚገኘው መሬት 2.4 ሚሊዮን ሄክታር መሬት ነው።

የሀገራችን ኢኮኖሚ በየዓመቱ እመርታዊ ዕድገት እንዲያስመዘግብና ቀጣይነቱ እንዲረጋገጥ የግብርናው ዘርፍም ለኢኮኖሚው ማደግ የሚገባውን ሚና መወጣት እንዲችል የመስኖ ልማት ዋነኛ ምሰሶ ነው። የመስኖ ልማት ወቅትን ሳይጠብቁና ዝናብን ሳይጠብቁ ዓመቱን ሙሉ የሚያመርቱበት የግብርና ዘዴ እንደመሆኑ የሀገሪቱን አጠቃላይ ዓመታዊ የምርት መጠን በመጨመር የግብርናው ክፍለ ኢኮኖሚ ለተቀሩት የኢኮኖሚ ዘርፎች ማበብ የራሱን ሚና ይጫወታል።   

የመስኖ ዘርፍ በርካታ መዋዕለ ንዋይ የሚጠይቅና በውሃ ምህንድስና እውቀት ሰፊ የተማረ የሰው ሃይል የሚጠይቅ በመሆኑ ሀገርና ህዝብ የሚፈልገውን ያህል ብሎም መንግስት በሚያቅደው ልክ የተራመደ ዘርፍ ነው ለማለት አያሰደፍርም። ይህም ሆኖ መንግስት ለውሃ ሃብት ዘርፍ አስፈላጊውን የፖሊሲ ማዕቀፍ ከማርቀቅ አንስቶ እስከ ማፅደቅና ስትራቴጂ እሰከ መዘርጋት ብሎም ወደ ትግበራ በመግባት ግብርናውን ከተፈጥሮ ጥገኝነት በማላቀቅ የግብርና ምርት እና ምርታማነትን እንዲሁም ጥራትን በማሳደግ የምግብ ዋስትናን በቤተሰብና በአገር አቀፍ ደረጃ ለማረጋገጥ ባለፉት ዓመታት የበኩሉን ጥረት ማድረጉ ግን የማይካድ ሃቅ ነው። 

ሀገሪቱ እንደ እ.ኤ.አ በ 2025 ዓ.ም መካከለኛ ገቢ ካላቸው ሀገራት ተርታ ለማሰለፍም ራዕይ የሰነቀች ሲሆን በየዓመቱ በአማካኝ 10 በመቶ እድገት ማስመዝገብ ግቡን ለማሳካት እንደሚያስችላት የኢኮኖሚ ጠበብቶች ይናገራሉ። እንግዲህ  ‘ይህንን ትልቅ ራዕይ የሰነቀች ሀገር የመስኖ ልማቷን በምን መልኩ እያስኬደች ነው፣ በሀገሪቱ በመገንባት ላይ ያሉ የመስኖ ፕሮጀክቶች ምን ያህል ዓላማቸውን አሳክተዋል፣ ሀገሪቱ መካከለኛ ገቢ ሀገራት ድረስ ለመድረስ የምታደርገውን ጥረትና ወደ ኢንደስትሪ መር ኢኮኖሚ ለምታደርገው ሽግግርስ እነዚህ የመካከለኛና ሰፋፊ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶች ምን ያህል ድርሻ ይኖራቸዋል፣ ግቡን ለማሳካት በተቀመጠው እስከ እኤአ 2025 ድረስ ወይም ከዚያ በፊት ባሉት ጊዜያት እቅዱን ለማሳካት ከእያንዳንዱ ምን ይጠበቃል?’ የሚለው ጥያቄ አግባብ ይሆናል።

የአየር ንብረት ለውጥ፣ የህዝብ ቁጥር ማደግ ሰው ሰራሽና ተፈጥሮአዊ አደጋዎች ለማህበራዊ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች በአለም ላይ መፈልፈል ሁነኛ ምክንያት መሆናቸውን በየዕለት ዕለት እንቅስቃሴ የምናያቸውና የዜና አውታሮች የምንሰማቸው እንደ ረሀብ፣ ድርቅ፣ ቸነፈር፣ ስደትና ጦርነት ያሉ ክስተቶች በቂ ማስረጃዎች ናቸው። አለማችን  ተጋርጦባታል ከሚባለው ሽብርተኝነት ያልተናነሱም ስጋቶች ናቸው። ይህን ለሀገራትና ለህዝቦች ከባድ ፈተና የሚደቅኑ ችግሮችን ለመቋቋም ደግሞ መጪውን ጊዜ ታሳቢ ያደረገ የዘላቂ ልማት ዕቅድ በማቀድና የተቀናጀ አሰራር በመፍጠር መተግበር ወሳኝ ነው። በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ለልማት ምቹ የሆነ የተፈጥሮ ሃብት ያላት በመሆኑ ሃብቱን በማልማት ያለውን ዕድል መጠቀም፣ ክፍተቱን በመሙላት የዜጎችን ህይወት መለወጥና ያለመችውን ራዕይ ማሳካት የምትችል ይሆናል።

አባይ ተፋሰስና የአርጆ ዴዴሳ ግድብ መስኖ ልማት ፕሮጀክት

የአባይ ተፋሰስ (Blue Nile) 199,812 ኪሎ ሜትር ስኩዌር ይሸፍናል። ተፋሰሱ ሦስት ክልሎችን አማራን፣ ኦሮሚያን እና የቤንሻንጉል ጉምዝ ክልልን የሚሸፍንና ጥቁር አባይ የምንለውን ወንዝ ለመስራት በርካታ ወንዞችን ከበርካታ የመልከዓ ምድር አቀማመጦችና ህዝቦች ባህል ጋር አዋዶ ሰብስቦ የያዘ ተፈጥሮ ለኢትዮጵያ የለገሰው ገፀ በረከትና ምናልባት ፈጣሪ ኢትዮጵያን በሌሎች ሀገራት እንድትታወቅ (Branding) ለማድረግ የሞከረበት ሙከራ ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም።

በውሃ ሃብቱ መጠን ከሁሉም የላቀ ኢትዮጵያን ከሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ጋር ከደም በሚቀጥነው ምናልባትም ከአለማችን ውድ በሆነው የተፈጥሮ በረከት በሆነው ውሃ ያስተሳሰረ፣ ከታላላቅ የአለማችን መፅሀፍቶች መፅሀፍ ቅዱስ አንስቶ እሰከ የታሪክ አባት በተባለው የግሪክ ፈላስፋ ሄሮደተስ ብዙ የተባለለት ነው አባይ ።

የአባይ ተፋሰስ ሲነሳ ብዙ ስላልተባለላቸውና ስላልተዘመረላቸው፣ ትልቁን አባይ ስለሚፈጥሩትና ለሀገራችንም ልማት የማይናቅ አስተዋፅኦ ስላላቸው ገባር ወንዞች ማንሳትና ማነሳሳት ግድ ይላል። ከዚህ አንፃር የዚህ ፅሁፍ ዓላማም ሀገሪቱ  በመስኖ ልማት ረገድ ምን ያህል ርቀት ተጉዛለች በሚል ተጠየቅ የዴዴሳ ወንዝ ላይ ስለሚገነባው የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክት ግንባታን በወፍ በረር ማስቃኘት ነው።

የመስኖና የስኳር ልማት ትስስር ድሮና ዘንድሮ

ባለፉት መንግስታት ሀገሪቱ ያላትን የውሃ ሀብት በመጠቀም በመስኖ ለማልማት የተሞከረው በጣም ጥቂቱን ነው። ካሉት 12 ተፋሰሶች የአዋሽና የአባይ ተፋሰስን ጥቅም ላይ ለማዋል ተሞክሯል። ዛሬ የኢትዮጵያን ህዝብ የስኳር ልማት ፍላጎት በማሟላት ረገድ ከፍተኛ አስተዋፅኦ እያበረከቱ ከሚገኙት የስኳር ፋብሪካዎች የመተሀራ፣ የወንጂ ሸዋና የፊንጫ ስኳር ፋብሪካዎች ግብዓት የሚውለውን የሸንኮራ አገዳ ለማልማት የተሞከረው በአዋሽና በአባይ ተፋሰስ ወንዞች አማካኝነት መሆኑን በዘርፉ ላይ የተፃፉ የታሪክ ድርሳናት ያሳያሉ።

ይሁንና 1984 .ም ወዲህ ለመስኖ ልማት ልዩ ትኩረት በመስጠት የሚመራበትን ፖሊሲና ስትራቴጂ በመቅረፅ ዘርፉን ይበልጥ ለማሳደግ ጥረት ተደርጓል፣ በመደረግም ላይ ይገኛል። 

ዘርፉ ምንም ዓይነት የመሠረተ ልማት አውታሮች ባልነበሩበት፣ ለዘርፉ ልማት የሚውል በቂ ፋይናንስ በሌለበትና የዘርፉ ልምድና የማስፈፀም አቅም ውስን በነበረበት ሁኔታ ሥራው የተጀመረ ከመሆኑ አኳያ ሲታይ አሁን የተደረሰበት ደረጃ አበረታችና ተስፋ ሰጪ ነው። ለዚህ ጥሩ ማሳያ የሚሆነው ባለፉት አስርት ዓመታት ከላይ የተገለፁት በኢትዮጵያ የስኳር ምርት ፋና ወጊ የነበሩት የመተሃራ፣ ወንጂ ሸዋና ፊንጫ ፋብሪካዎች የማሻሻያና የማስፋፊያ ስራዎችን ጨምሮ በርካታ ለስኳር ኢንደስትሪ መስፋፋትም ሆነ በአጠቃላይ ለግብርና ክፍለ ኢኮኖሚ ማደግ መሠረት የሚሆኑ የመስኖ ግድቦች በሁሉም ክልሎች መገንባት የጀመርንባቸው ዘመናት ናቸው። በእነዚህ ታላላቅ ተግባራት ምንም እንኳን ከህዝባችን ቁጥር መጨመር የተነሳ የስኳር ፍላጎትን ሙሉ በሙሉ መመለስ ባይቻልም ሀገሪቱ ያላትን የውሃ ሃብት መጠቀም በመጀመር በምግብ ራስን ለመቻል የሚደረገውን ጥረት በማገዝ ጉልህ አስተዋፅኦ በማበርከት (እንደ ቆጋ ያሉ የተጠናቀቁ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶችን መጥቀስ ይቻላል) ለብዙ ዜጎችም የስራ እድል በመፍጠር እንዲሁም አገሪቱስኳርከውጭለማስመጣትታወጣየነበረውንከፍተኛየውጭምንዛሬማዳን ከፍተኛ ጥረት የተደረገበት አዲስ የታሪክ ምዕራፍ ጅማሮ ነው ማለት ይቻላል።

የዴዴሳ ወንዝና የአርጆ ዴዴሳ ግድብ መስኖ ልማት ፕሮጀክት

የግብርና ምርቶችን በዓይነትና በጥራት ለማሳደግ ብቻ ሣይሆን ከግብርና ወደ ኢንዱሰትሪ የሚደረገውን መዋቅራዊ ሽግግር የሚሰፋበትና የሚፋጠንበት ጭምር ነው። ይህን መዋቅራዊ ሽግግር ተግባራዊ ለማድረግ በዕድገትና በትራንስፎርሜሽን ዕቅድ (GTP-1 እና GTP-2 ያስተውሏል) ከተያዙ ዕቅዶች መካከል የስኳር ልማት ንዑስ ዘርፍ ዋንኛው ነው።

ለስኳር ልማት ኢንደስትሪ መስፋፋት ምቹ የአየር ንብረትና የተፈጥሮ ሃብት ያላት ኢትዮጵያ በዘርፉ ሙሉ እቅምን አሟጣ ለመጠቀም የፋይናንስ እጥረት ትልቅ ፈተና ቢሆንም መንግስት ዘርፉን በራሱ ለመገንባት ተነሳሽነት በመውሰድ በርካታ የመስኖ ግድቦችን በመገንባት ላይ ይገኛል። የአርጆ ዴዴሳ ግድብና የመስኖ ልማት ፕሮጀክትም በመንግስት ሙሉ ወጪ እየተገነቡ ከሚገኙት የመካከለኛና ሰፋፊ የፕሮጀክቶች መካከል አንዱ ነው።

ዴዴሳ ወንዝ በአባይ ተፋሰስ ውስጥ ከሚገኙት 16 ንዑስ ተፋሰሶች አንዱና በሚሸፍነው የተፋሰስ ሽፋንም ትልቁ ነው። የዴዴሳ ወንዝ 19,630 ኪሎ ሜትር ስኩዌር የሚሸፍን ሲሆን አባይ ብለን ለምንጠራው ትልቁ ወንዝም 25 በመቶ የውሃ ድርሻ የሚያበረክትና የኦሮሚያ አራት ዞኖችን የጅማ፣ የኢሉ አባቦር፣ የምዕራብና የምሰራቅ ወለጋ ዞኖችን የሚያካልል ነው።

በርካታ የተለያዩ መፅሀፍትን መመልከትና የዘርፉን ባለሞያዎች ማነጋገር እንደተቻለው የዴዴሳ ወንዝ መነሻ ስፍራ ከዚህ ነው ብሎ መናገር የሚያስቸግር ቢሆንም ብዙዎቹ ለዚህ ፅሁፍ ግብዓት የተመለከትኳቸው መፅሀፍትና የጂኦ ሪሞት ሴንሲንግ መረጃዎች እንዲሁም ቃለ ምልልስ ያደረግኩላቸው ባለሞያዎች ከጅማ ዞን ሊሙ ሰቃ ወረዳ ከሚገኘው ጎማ ከሚባለው ስፍራ እንደሆነ ይስማማሉ። ዋና ዋና ገባር ወንዞቹም ዋማ እና አንገር (ግድቡ አሁን እየተገነባበት ከሚገኘው ከምስራቅ በኩል) እንዲሁም ዳበና እና ነጋዴ የተባሉት ወንዞች ደግሞ ከምዕራብ በኩል ናቸው። በነገራችን ላይ የዚህ ፅሁፍ አቅራቢ ከላይ ከጠቀስኳቸው ገባር ወንዞች በተለይም ስለ ዳበና በኦሮምኛ የተዘፈነ ዘፈን መኖሩንም ልብ ይሏል።

ዴዳሳ ከላይ የተገለፁትን ገባር ወንዞች ብቻ አይደለም የሚጠቀመው፣ ወደ 14 የሚጠጉ አነስተኛ ወንዞችንም ጭምር ጠራርጎ ከአባይ ጋር ወይም ከአባይ ሌላኛው ገባር ጋር ይገናኛል። ከአንድ የአካባቢው ነዋሪ ማረጋገጥ እንደቻልኩትም ዴዴሳ ከጅማ ዞን ጎማ ተነስቶ ወደ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ በመፍሰስ አባይን ከወደ ደቡብ ጫፍ ላይ ያገኘዋል። ከነቀምት ነጆ ያለውን መንገድ ተከትሎ መገንጠያው ላይ ወደ ቤንሻነጉል ክልል በሚወስደው መንገድ ዳቡስን ይዞ ነው አባይ የሚሆነው ሲሉ አጫውተውኛል። ውሃ የተጠማውን የሱዳንና የግብፅን በረሀንም በዚሁ መልኩ ህይወት ይዘራበታል ጋራ ሸንተረሩን፡ ሸለቆ ሜዳውን እየዞረ ብለውኛል። 

ጥናቶች እንደሚያሳዩት ዴዴሳ ወንዝ ላይ የመስኖ ግድብ ፕሮጀክት የመጀመርያ ጥናት እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ በአፄ ኃይለስላሴ ዘመን የአባይን ወንዝ ለማጥናት በአሜሪካ መንግስት ድጋፍ USBR (United States Bureau of Reclamation) በተባለ ድርጅት አማካኝነት የጀመረ ሲሆን በኋላም ተቀማጭነቱ አሜሪካን ሀገር በሆነ ታምስ (TAMS) በተባለ አማካሪ ድርጅት አማካኝነት እ.ኤ.አ በ1975 ዓ.ም ተካሂዷል። በሁለቱም ጊዜ በተካሄዱት ሰፊ ጥናቶች የተገኙት ውጤቶች ያሳዩት በወንዙ የላይኛው ተፋሰስ በኩል ለሀይል ማመንጫና ለመስኖ ልማት ሊውል የሚችል በርካታ ግድቦችን መገንባት እንደሚቻል ሲሆን ጥናቶቹ በቀጣይም ለተካሄዱ ሌሎች ጥናቶች ፈር ቀዳጅ ነበሩ። ሳይጠቀስ መታለፍ የሌለበት ሌላኛው ጥናትም የኢትዮጵያን 12 ተፋሰሶች በአጠቃላይ ለማጥናት በተሰማራው WAPCOS (Water and Power Consultancy Service) በተባለ የህንድ አማካሪ ድርጅት አማካኝነት የተካሄደው ነው። በዚህ ጥናት የተለየ ነገር ቢኖር ለግድብ ግንባታ ሊውሉ ይችላሉ የተባሉ ሁለት የሃይድሮ ፓወርና የመስኖ ግድብ ስፍራዎችን ማመላከት ነበር።

በዚሁ መልክ የቀጠለው ቅድመ ጥናት በመጨረሻ በሀገር ውስጥ ተቋም በሆነው የፌዴራል የውሃ ስራዎችና ዲዛይን ቁጥጥር ድርጅት ተካሂዶ ሙሉ የዲዛይን ስራም ተከናውኖለት የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክት በሚል 80 ሺህ ሄክታር ለማልማት በኦሮሚያ የውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት የስራ ተቋራጭነት  እንዲሁም እህት ድርጅት በሆነው የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ዲዛይንና ቁጥጥር አማካሪነት በውሃ መስኖና አሌክትሪክ ሚኒስቴር ባለቤትነት በ2003 ዓ.ም ወደ ሥራ ተገባ።

ጥናቱ አስፈላጊውን የጥናት ደረጃዎችን በሙሉ አልፎ ለዲዛይን የበቃና ወደ ስራ የተገባ ቢሆንም ችግሮች መስተዋል የጀመሩት ገና በሁለተኛው ዓመት ነበር ይላሉ የአማካሪው ድርጅት የኦሮሚያ ውሃ ስራዎችና ዲዛይን ቁጥጥር ኢንተርፕራይዝ  ባለሞያ ኢንጂነር መላኩ አለሙ።

ዋናው የሚባለው የዲዛይን ችግር  በፊት ሳይታዩ የቀሩና ወደ ስራው ተገብቶ የተስተዋሉ ከዳይቨርሽን ኮንዲዩት/diversion conduit እና ከማስተንፈሻ ግድብ (Spill way) ጋር የተያያዙ ናቸው። የክረምት ውሃን ሙሉ በሙሉ በማሳለፍ የውስጣዊ ስርገት መከላከያ (coffer dam) የሚባለውን ኦቨርቶፕ እንዳያደርግ ተብሎ ዲዛይን የተደረገው ከአቅም በታች ሆኖ በመገኘቱ የዲዛይን ለውጥ አሰፈለገ የሚሉት ባለሞያው የተወሰደው የመፍትሄ እርምጃም የዲዛይን ክለሳና በማስተንፈሻ ግድብ በሚገነባበት ስፍራ ላይ ተጨማሪ የማስተንፈሻ ስራ መስራት ነው ብለዋል።

የዲዛይን ክለሳው ራሱ ለመጓተቱ አንድ ምክንያት ይሁን እንጂ ተጨማሪ ምክንያቶችም መኖራቸውን የሚጠቅሱት ኢንጂነር መላኩ እነዚህም የኮንትራክተር አቅም ማነስ፣ ከካሳ ክፍያ ጋር ያሉ ጉዳዮች በወቅቱ ያለመፈታትና የአካባቢው ስነ ምህዳር ለ6 ወራት የዝናብ ወቅት መሆናቸው ናቸው ይላሉ። እነዚህን ችግሮችን በዝርዝር ለመረዳት ይበልጥ የሰው ጉዳይ ያሳስበኛልና ልማትም ሰው ተኮር መሆን ይኖርበታልና በተለየ ሁኔታ ትከረቴን ስለሣበው ከካሳ ክፍያ ጋር ያሉ ችግሮችን እንዲያጫውቱኝ ጠየቅኳቸው። 

“በግድቡ ዙርያ ሰዎች ከሀረር አካባቢ የመጡ ሰፋሪዎች ናቸው። በ 1995 ዓ.ም ሀረር አካባቢ ድርቅ በመከሰቱ እዚህ መጥተው እንዲሰፍሩ ነው የተደረገው። አሁን በዚህ ፕሮጀክት ምክንያት እዚህ እንዲሰፍሩ የተደረጉትን ሰዎች ወደ ሌላ አካባቢ እንዲሰፍሩ/relocate ወደ ማድረግ ግዴታ ውስጥ ተገብቷል። በዚህ ምክንያት ብዙ ችግር ተፈጥሯል። በእርግጥ ምንም አይነት የግንባታ ስራ ሳይጀመር እነዚህን ሰዎች መነሳትም ካለባቸው በአግባቡ ተነጋግሮ የማስነሳት ስራ መጀመር መኖር ነበረበት ወይም የግድቡ ግንባታ እዚህ አካባቢ መሆኑ ከታወቀ ወደ ሌላ አካባቢ እንዲሰፍሩ ማድረግ ቢቻል ጥሩ ነበር። ለችግር ከመጋለጣቸው በፊት የማህበረሰብ ግንባታ ስራ ሊመቻች ይገባ ነበር። ይህ ባለመሆኑ አንደኛ ለግንባታው መዘግየት የራሱ ድርሻ አበርክቷል፣ የመጓተት ሁኔታዎችን ፈጥሯል። ከምንም በላይ ህብረተሰቡ የሚንገላታበት ሁኔታ በስነ ልቦና ላይ የሚፈጥረው የራሱ ጫና ደግሞ ሌላው ትልቅ ችግር ነው” ሲሉ ይገልፃሉ።

ውሃ የሚተኛበት /reservoir ክልል ወደ 11,000 ሺህ ሄክታር በላይ ይሸፍናል። በግንባታው ምክንያት ይፈናቀላሉ ተብለው የሚገመቱት የህብረተሰብ ክፍሎች በዚሁ አካባቢ የሚገኙ ሲሆን ሌላኛው ደግሞ ለግደቡ ግንባታ ጥቅም ላይ የሚውሉ ማቴርያል የሚመረትባቸው አካባቢዎቸ ናቸው። ይህን የመፈናቀል አደጋ ተጋርጦባቸዋል፣ የካሳ ክፍያ ያልተከፈላቸውና የይገባኛል ጥያቄ ያነሳሉ ስለተባሉ አርሶአደሮች ከሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የተወከሉትን በግድቡ ስፍራ የማህበረሰብ ልማት አስተባበሪ የሆኑትን አቶ ምህረት አዲሱ አነጋግሬ እንደተረዳሁት በሁለት ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙ በኢሉባቦራና በጅማ ዞን ውስጥ የሚገኙ በጅማ ዞን በኩል ሊሙ ሰቃ በኢሉአባቦራ ዞን ደግሞ የቦሬቻ ወረዳ ውሃው የሚተኛበት በመሆኑ ውሃው ወደ ኋላ ሲመለስ 2296 የሚደርሱ የህብረተሰብ ክፍሎች/አርሶአደሮች አባወራዎችና እማወራዎች እንደሚፈናቀሉና ይሁንና የካሳ ክፍያ እየተፈፀመላቸውና የተለያዩ የመሠረተ ልማት አገልግሎቶችን በማሟላት የማስፈር ስራም ጎን ለጎን እየተከናወነ መሆኑን ይናገራሉ።

ከ2296 አባወራዎች ውስጥ በመጀመርያ ዙር ይነሳሉ ተብለው ከታሰቡት 693 አባወራዎች ካሳቸው ተሰርቶ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ ደርሶ ገንዘብም ለወረዳዎች ተልኮላቸው ክፍያው መፈፀሙን የሚናገሩት ባለሞያው ፕሮጀክቱ ለግንባታው ጥቅም ላይ የሚያውለውን የሸክላ አፈር ለማውጣት በሚያደርገው ጥረት በግንባታ ምክንያት የሚፈናቀሉ ደግሞ 275 አባወራዎች መሆናቸውን ምትክ መሬትና ካሳም የተከፈላቸው መሆኑን ገልፀዋል።

በአጠቃላይ በሁለቱም ዞን ባሉ ሁለት ወረዳዎች በሪዘርቫዬሩ አካባቢና በግድቡ የግንባታ ማቴርያል ምክንያት ይፈናቀላሉ ተብሎ የሚገመተው 4446 አባወራዎች ናቸው ያሉን አቶ ምህረት አዲሱ በኢሉአባቦራ በኩል ያለው የቦሬቻ ወረዳ ምንም አይነት መሬት ባለመዘጋጀቱ ምክንያት በ2007 ዓ.ም የውሃ መጥለቅለቅ ተከስቶ የተፈናቀሉና  አሁንም ድረስ አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ስለሚገኙ ከ121 እሰከ 200 የሚደርሱ አባወራዎች ሁኔታም አብራርተዋል።  ሸራ ዘርግተው ተጠልለው ስለሚገኙት እነዚሁ ተፈናቃዮች ሲገልፁ በኦሮሚያና በፌዴራል መንግስት የአደጋ ስጋት አመራር ኮሚሽን አማካኝነት እርዳታ እየተሰጣቸው እንደሚገኝና የዞኑ አስተዳደርም 9 ሺህ ሄክታር ነፃ መሬት እንዳለውና ለእነዚሁ ሰዎች ከግድቡ ወደ 160 ኪሎ ሜትር በሚጠጋ መኮ በሚባል አካባቢ ለማስፈር ዝግጅት መጠናቀቁን  አብራርተዋል።

ለፕሮጀክቱ መጓተት ምክንያት ተብለው ከሚገለፁት ሌላው የኮንትራክተር አቅም ማነስን አስመልክቶም ስለ ኮንትራክተሩ የኋላ ታሪክ ለመረዳት ጥቂት እንዲነግሩኝ ኢንጂነር ጌታቸው እሸቱ የተባሉ የተቋራጩ ድርጅት ባለሞያን አነጋገርኩ።

የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት በ1997 ዓ.ም መጨረሻ አካባቢ የተመሠረተ ድርጅትና ከዚያን ጊዜ ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ በርካታ ትላልቅና መካከለኛ ፕሮጀክቶችን ሲሰራ መቆየቱን አጫወቱኝ። የተለያዩ የንፁህ የመጠጥ ውሃና የመስኖ ፕሮጀክቶችን እንደ ሀገርም እንደ ክልልም ሲሰራ መቆየቱን ለማሳያም በክልል ደረጃ በቤቶች ግንባታ፣ የአዳማ የሰማዕታት ሀውልትን፣ የአዳማ አበበ ቢቂላ ስታዲየም ግንባታ፣ የነቀምት ስቴዲየምን በመጠጥ ውሃ የሶማሌ ክልል የጅጅጋ መጠጥ ውሃ ፕሮጀክትን፣ የሀረርና የጊንቢ የመጠጥ ውሃ ፕሮጀክት፣ እንዲሁም በቆላማ የውሃ እጥረት ባለባቸው እንደ ቦረና ጉጂ ያሉ አካባቢዎች  የመጠጥ ውሃ ፕሮጀክቶችን በመስኖ በኩል የወለንጪቲ የመስኖ ልማት የስኳር ፕሮጀክትን ጭምር በመገንባት ታላላቅ ሀገራዊና ክልላዊ ፋይዳ ያላቸውን ተግባራት በስኬት ማጠናቀቁን ይገልፃሉ።

አቶ ጌታቸው ስለ አርጆ ዴዴሳ ግድብና የመስኖ ልማት ፕሮጀክት መጓተት ያሉባቸውን የአቅም ችግርም አይክዱም። ድርጅታቸው ትልቅ ግድብ ግንባታ ላይ ሲሳተፍ ይህ የአርጆ ዴዴሳው የመጀመርያው መሆኑን የሚናገሩት ባለሞያው  ከኮንትራክተሩ አቅም ውስንነት አንሰቶ እስከ ዲዛይን ማሻሻያ ያሉ ችግሮች እንደነበሩና ልምድ መወሰዱንና የነበሩትን ችግሮች በመለየት የተንዛዛ አሰራሮችንና ወደ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የሚሄዱትንም ችግሮች ከባለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ግን እዛው ግድቡ በሚገኝበት ስፍራ መፍታት ጀምረናል ይላሉ። ይህንንም በምሳሌ ሲያነሱ “ከዞን ወደ ዞን ከወረዳ ወደ ወረዳ፣ ከወረዳ ወደ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በመዞር ችግሮችን ለመፍታት የሄድንበት አሰራርን አሁን ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እዚሁ ባለሞያ መድቦልን እየሰራን ከካሳ ክፍያና ከመልሶ ማስፈር ጋር ያሉ ጉዳዮችን መፍታት ጀምረናል” ብለዋል። አክለውም ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር  ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የካሳ ክፍያ ለወረዳዎችና ከዚያም ለተነሺዎች ከፈፀመ በኋላ ኮንትራክተሩ quarry ማቴርያል አውጥቶ ለግንባታው ጥቅም ላይ እንደሚያውል አውስተው አሁን ግን የካሳ ክፍያን በኮንትራክተሩ በኩል ለወረዳዎች በአፋጣኝ ገቢ ማድረግ መጀመራቸውንና በሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በኩል የተመደበው ባለሞያ ፕሮሰሱን ጨርሶ ወደ ወረዳው እንዲልክ ወረዳውም ለኮንትራክተሩ በአካውንቱ ገቢ እንደሚያደርግና ይህንንም በደብዳቤ በመፃፍና በማሳወቅ እንደሚፈፀም አብራርተዋል።

ስለሆነም ይላሉ ከካሳ ክፍያና ከዲዛይን ጋር የተያያዙ ችግሮችን ሙሉ በሙሉ የተፈቱና ወይም ለመፍታት የተቃረቡ ስለሆነ የኮንትራክተሩ ሌላኛውን የአቅም ማነስ ችግር በተለይ ከማሽንና ከባለሞያዎች ልምድ ማነስ ጋር ያለውንም በመፍታት ድርጅታቸው 24 ሰዓት ሙሉ በመጠቀም ፕሮጀክቱን ለማጠናቀቅ በዘንድሮ ዓመት ስራውን እንደሚያጠናቅቅ ገልፀዋል።

ማጠቃለያ

ማንኛውም ልማት በህብረተሰብ ላይ የራሱ አዎንታዊና አሉታዊ ተጽእኖ ሊኖረው ይችላል። የህብረተሰብ የልማት ፕሮጀክቶች የአካባቢና የማህበረሰብ ተፅእኖ ግምገማዎችን ለማለፍ የሚገደዱትም ከዚሁ አኳያ ነው። የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክትም ይህንኑ አግባብ ሂደት አልፎ እንደመጣና አስፈላጊውን የዲዛይን መመዘኛዎች ማሟላቱን የተለያዩ ሰነዶች ያሣያሉ። ስለሆነም የፕሮጀክቱ መጓተት ያሉ መልካም የሚባሉ ነገሮችን እንዳናነሳ የሚያደርጉ አይሆንም። ከዚህ አንፃር ካየነው የመስኖ ልማት ፕሮጀክቱ ከፍተኛ የሆነ የስራ እድል ለአካባቢው ነዋሪ መፍጠሩ፣ ለግንባታው ግብዓት የሚውል ሼል በሚመረትበት አካባቢ ከፍተኛ የድማሚት ፍንዳታ በህብረተሰቡ ላይ አደጋ በመደቀኑ ቅድሚያ ለሰዎች ደህንነት በሚለው መርህ ለተወሰነ ጊዜ ስራ እንዲቋረጥ መደረጉና፣ በአካባቢው ህብረተሰብ ዘንድ ያለው የተፋሳስ እንክብካቤ ግንዛቤ ከፍተኛ መሆኑ የፕሮጀክቱ አዎንታዊ የሚባሉ ገጽታዎች ናቸው። በፕሮጀክቱ ግንባታ አጠቃላይ ወደ 3380 ሠራተኞች ይገኛሉ። ከዚህ ቁጥር ውስጥ 341 የሚደርሱት ብቻ የተቋራጩ የኦሮሚያ ውሃ ስራዎችና ኮንስትራክሽን እንዲሁም የአማካሪው የኦሮሚያ ውሃ ዲዛይንና ቁጥጥር ድርጅት ሠራተኞች ሲሆኑ የተቀሩት ሙሉ በሙሉ በአካባቢው ያሉ ነዋሪዎች ናቸው። በጾታ ስብጥርና በሴቶች ተሳትፎም ረገድ ከሆነ ፕሮጀክቱ የራሱ በጎ ገፅታዎቸ እንዳሉት እንረዳለን። ወደ 229 የሚጠጉ ሴቶች በፕሮጀክቱ ግንባታ ላይ አሻራቸውን እያሳረፉ ሲሆን ከዚህ 5 ብቻ የሚሆኑት በተቋራጩና በአማካሪው ድርጅት በኩል ከዋናው መስሪያ ቤት መምጣታቸውንና የኢንጂነሪንግና የፅህፈት ባለሞያዎች መሆናቸውን ተረድተናል። ሌሎች የተቀሩት ግን በአካባቢው የሚኖሩ የስራ እድል የተፈጠረላቸው ዜጎች ናቸው።  

የአርጆ ዴዴሳ ግድብ 1.9 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውሃ የመያዝ አቅም አለው ። ለመስኖ ጥቅም ላይ ሊውል የተዘጋጀው (LIVE STORAGE) ወደ አንድ ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውሃ ሲሆን 900 ሚሊየን ሜትር ኪዩብ ውሃ (DEAD STORAGE) ጥቅም ላይ የማይውል ይሆናል።የግድቡ አካባቢ የሚባለው ወይም ግድቡ ተሰርቶ ከተጠናቀቀ በኋላ የሚሸፍነው መሬት ወደ 11,55 ወይም 11,505 ሄክታር ነው። የግድቡ የቀድሞው ዲዛይን 47 ሜትር ከፍታ የነበረው ሲሆን በኋላ ግን በዲዛይን ክለሳ ወደ 50 ሜትር ከፍ እንዲል ተደርጓል። የጎን ርዝማኔውም በላይኛው በኩል 502.47 ሜትር በታችኛው በኩል 561.69 ሜትር ይረዝማል።

የመስኖ ልማት ፕሮጀከቱ አጠቃላይ የግንባታ ወጪ በፊት በነበረው ዲዛይን 700 ሚሊዮን ብር እንደሚፈጅ የተገለፀ ቢሆንም የዲዛይን ክለሳና የተለያዩ ማሻሻያዎች በመደረጋቸው ወጪው ወደ 2.8 ቢሊዮን አሻቅቧል። ሌላው ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የኮንትራክተሩን አቅም ባለገናዘበ መልኩ እነዚህን ሁሉ ስራዎች ለአንድ ኮንትራክተር መስጠቱ  ለፕሮጀክቱ መጓተት ትልቁን አስተዋፅኦ አበርክቷል። ከማህበራዊ ጉዳዮች ጋር መሰራት የነበረባቸው ያልተሰሩ ስራዎች ነበሩ። እነሱም ፕሮጀክቱ ሲጠና የአካባቢው የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ይዞታ በበቂ ያለማጥናተ ሁኔታም ታይቷል የሚል ግምት አለኝ። ይህ ብቻ ሳይሆን የህብረተሰቡን ጥያቄ ማዕከል ያደረጉ ስራዎች እስከ 2007 ዓ.ም ድረስ ትኩረት አልተሰጠውም ወይም ትኩረት ተሰጥቶት አልተሰራም። በዚህ ምክንያት ጊዚያዊ ግድብ ተብሎ የተገነባው (cooferr dam) ግድብ ውሃው ሞልቶ የጎርፍ መጥለቅለቅ የፈጠረበትና ሰዎች እንዲፈናቀሉ ምክንያት የሆነበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ከዚህ ሁሉ የምንማረው ቁምነገር ፕሮጀክቶች ሲጠኑ የአካባቢውን የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ይዞታ በበቂ ሁኔታ ማጥናት ግድ እንደሚል፣ የህዘብ ጥያቄዎች ግንባታ ከመገባቱ በፊት ምላሽ ማግኘታቻውን ማረጋገጥ እንደሚገባና በመረጃ ላይ የተመሰረተ በልማቱ ተጠቃሚ ሊሆኑ መቻላቸውን በሚያረጋግጥ መልኩ የማሰመን ስራ መሰራት እንዳለበት ነው። ስለሆነም የፕሮጀክቱን ግንባታ ለማፈጠን እንዲሁም የሚፈለገውን 80 ሺ ሄክታር መሬት (በነገራችን ላይ በአቅራቢያው ያለው የአርጆ ስኳር ፋብሪካ በአሁኑ ሰዓት 4 ሺህ ሄክታር ብቻ ነው የሚያለማው የወንዙን ውሃ በፓምፕ በመሳብና ዝናብን በመጠበቅ) በማልማት ህዝብንና ሀገርን መጥቀም እንዲቻል የግድቡ ግንባታ መፋጠን እንዳለበት በመጠቆም የሚመለከታቸው ወገኖችም ያላሰለሰ ርብርብ ማድረግ እንደሚገባቸው ማሳሰብ ያስፈልጋል።  

ሀገሪቱ ብዙ ቢሊዮን ብሮችን ብዙ የስኳር ፕሮጀክቶች ላይ እያዋለች ነው። የአርጆ ዴዴሳን ፕሮጀክት ጨምሮ በርካታ ፕሮጀክቶች በዋል ፈሰስ ሆነዋል። የታለመላቸውን ግብ የመቱም አይመስልም። በተመሳሳይ ሁኔታ ከሰም ተንዳሆን መጥቀስ ይቻላል። እነዚሁ ፕሮጀክቶች 10 አስር ዓመት አስቆጥረዋል። ይሁንና ምርት እየሰጠ ያለው የትኛው ነው ብለን ብንጠይቅ በቁጥር ውስን የሆኑ ናቸው። ይሁንና ብዛታቸውን ካየን በጣም በርከት ያሉ ናቸው። አርጆ ዴዴሳ በቀላሉ ሊጠናቀቅ የሚችል ፕሮጀክት ነው። ፕሮጀክቱ ክትትል ተደርጎበትና ቢጠናቀቅ ኖሮ ራሱ የወጣበትን የፋይናንስ ወጪ መመለስ (financial investment return) የሚችልና ሌሎቹንም ፕሮጀክቶች መስራት የሚያስችል  ነበር። የስኳር ፕሮጀክቶችም ሆኑ ሌሎች ፕሮጀክቶች በ10 ዓመት ጊዜ ውስጥ ምን ያህል የወጣባቸውን ወጪ መልሰው የሀገሪቷን ኢኮኖሚ እየደገፉ ነው የሚለውን ነገር ማየት አስፈላጊ ይመስለኛል። ስለዚህ አሁን ካለንበት ልንማር ይገባናል ነው መልዕክቴ።

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

 

በሐይለስላሴ ካሳ

እ.ኤ.አ በ1995 የተመሰረተዉ "Project Syndicate" የተሰኘዉ የድረ ገጽ ሚድያ (online Media) በተለያዩ ዓለም አቀፋዊ ጉዳዮች ላይ ታዋቂ ፖለቲከኞች እና ምሁራን ምርምር ነክ ፅሁፎችን (Articles) የሚያቀርቡበት ነዉ። መቀመጫዉን ቼክ ሪፐብሊክ ፕሬግ ያደረገዉ ይህ ሚድያ ከቀናት በፊትም “The politics of Historicide" በሚል ርዕስ አንድ ጽሁፍ አስነብቦ ነበር። ጸሀፊዉ እዉቁ አሜሪካዊ ዲፕሎማት እና በርካታ በዓለም አቀፍ የጸጥታ ስጋቶች (International Security Threats) እና የዉጭ ግንኙነት ፖሊሲ (Foreign Policy) ላይ ያተኮሩ መጽሐፍትን የጻፉት ዶ/ር ሪቻርድ ናታሃን ሀስ ናቸዉ። ይህ ጽሁፍ ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ በሽብር ቡድኖች እየወደሙ ስለሚገኙ ታሪካዊ ቅርሶች ሀይ ባይ ማጣት ያትታል። ጽሁፉ የቀደምት ስልጣኔ ታሪክ ባለቤቶች በሆኑት ሶርያ እና ኢራቅ የአይ ኤስ  የሽብር ቡድን በተቆጣጠራቸዉ ከተሞች የሚገኙ እሰላማዊ ቅርሶች ላይ ያደረሰዉ ዉድመትን ይተርካል። ወዲህ ከእኛዉ አህጉር ደግሞ የቱአሬግ አማጽያን በማሊ ቲምቡክቱ የነበሩ ቅርሶች እንዳልነበሩ ማደረጉን ፀሐፊዉ ያወሳሉ። ታዲያ ይህ የቀደመዉ ትዉልድ ከወደፊቱ ጋር የሚገናኝበትን ድልድይ ማፍረስ ነዉ የሚሉት ዶ/ር ሪቻርድ ሀስ ሁኔታዉንም ሒስትሪሳይድ (Historicide) ወይም "ቀደምት ታሪኮችን ሆን ብሎ የማጥፋት ዘመቻ" ሲሉ ይገልጡታል።

ታዲያ ዶ/ር ሪቻርድ "Historicide" የሽብር ቡድኖች እንደሚያደርጉት ቁሳዊ በሆኑ የታሪክ ቅሪቶች ላይ ብቻ የሚፈጸም ሳይሆን የቀደሙ የህዝቦች መገለጫዎችን፣ እሴቶችን እና የጀግንነት ታሪኮችንም (ልክ እንደ አድዋ ያሉትን ማለት ነዉ) ማጥፋትንም ይጨምራል ይላሉ። ይህ በዋናነት በሀገራት መሪዎች የሚፈጸም እንደሆነም ይገልጣሉ። በሁለቱም አይነት የሚፈጸሙ ጥፋቶች መነሻዉ ደግሞ የሽብር ቡድኖች ወይም የሀገራት መሪዎች የቀደሙ ታሪኮችን ሆን ብለዉ በማደብዘዝ አልያም በማጥፋት ለወደፊት የሚተላለፍ የስኬት ታሪክን ከራስ ለማስጀመር ከመሻት የሚመነጭ የታሪክ ሽሚያ እሽቅድድም ነዉ ይላሉ ዶ/ር ሪቻርድ። ይህንንም ሀሳብ እንዲህ ይገልታል፡  "Leaders wishing to mold a society around a new and different set of ideas, loyalties and forms of behavior first need to destroy adults’ existing identities and prevent the transmission of these identities to children. Destroying the symbols and expressions of these identities and the ideas they embody, the revolutionaries believe, is a prerequisite to building a new society, culture and/or polity"

"መሪዎች አንድ ህዝብን እነሱ በሚፈልጓቸዉ አዳዲስ ሀሳቦች፣ ባህሪዎች እና ታማኝነት ለመቃኘት ሲፈልጉ መጀመሪያ የሚያደርጉት ነገር የቀደመ መገለጫ ማጥፋት እና ይህ ወደ ልጆች እንዳይተላለፍ ማድረግ ነዉ። ይህን የህዝቦች መገለጫ ማጥፋቱ  ድግሞ አዲስ አይነት ማህበረሰብ እና ታሪክ ለመፍጠር እንደሚያስችላቸዉ እነዚህ መሪዎች ያምናሉ።" እንደማለት ነዉ። ታዲያ የአድዋ ድል ታሪክም ከዚህ ጸሀፊዉ ካስቀመጣቸዉ የመሪዎች ፍላጎት በመነጨ የሒስትሪሳይድ (Historicide) ሰለባ ነዉ ለማለት እንችላለን። ይህን ድምዳሜዬን ደግሞ እንደሚከተለው ላስረዳ።

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ክብር ማኅተም እና የጥቁር ህዝቦች የነፃነት ተጋድሎ ቀንዲል የሆነዉ የአድዋ ድል ለእኛ ለኢትዮጵያዉያን የአንድነታችን፣ ህብረታችን እና ጥንካሬያችን መገለጫ ነዉ። ይህ ማለት ደግሞ አድዋን ስንዘክር ለዚህ ያበቁንን ጀግኖች አባቶቻችንን እና መሪዎቻችንን የምንዘክርበት ብቻ ሳይሆን እነዚህ የጋራ የሆኑ መገለጫዎቻችንን ለማጎልበት እና ለማጠናከር በዚህም ጠንካራ ኢትዮጵያን በጋራ ለመፍጠር የምናልምበት ጭምር ነዉ ማለት ነዉ። ታዲያ ይህ ከሆነ በአሉን የበለጠ የሚያጎላና የሚገባዉን ያክል ክብረ በመስጠት የአድዋ ድል የአፍሪካዉያን ጭምር እንዲሆን የሚጥር መንግስት ሊኖር ግድ ነዉ። እንግዲህ ከዚህ አንጻር በአሁኑ መንግስት አድዋ ድል እና ጀግኖች አባቶቻችን እንዲጎሉ ተደርገዋል ወይ ብለን መጠየቅ ይገባናል። ለእኔ መልሱ "አድዋ የአሁኑ መሪዎቻችን ያደበዘዙት የትላንት ትዉልዶች የድል ስጦታ ነዉ" የሚል ነዉ። በሌላ አገላለጥ አድዋ በአሁኑ መሪዎቻችን የሂስትሪሳይድ (Historicide) ሰለባ ከሆኑ ህዝባዊ መገለጫዎቻችን መካከል አንዱ ነዉ ባይ ነኝ። ለዚህ ማሳያዎች የምላቸዉን ላስቀምጥ። በዚያ ሁሉም አፍሪካውያን በባርነት ቀንበር ስር ሊወድቁ ግድ በሆነበት ወቅት ላይ በአድዋ አልደፈር ባይነቱን ካስመሰከርው አፄ ሚኒሊክ ይልቅ በሀገር ዉህደት ወቅት በተካሄዱ ጦርነቶች ጨፍጫፊ ተደርጎ በአሁኑ መሪዎቻችን የተሳሉት ሚኒሊክን የአሁኑም ሆነ ቀጣይ ትወልዶች የበለጠ እንዲያወቁት ብርቱ ስራ ተሰርቷል። ይህ በመሪዎቻችን የተሰራ የአድዋ ድል አንድ የሂስትሪሳይድ ሰለባ ስለመሆኑ ማሳያ ነዉ።

ሌላዉ ማሳያ የ አድዋ በአልን ጨምሮ ሌሎች በየካቲት ወር የሚከበሩ የቀደሙ አባቶቻችን ተጋድሎ በአላት አከባበር እና በዚህ ወርም ሆነ ቀደም ብለዉ የሚከበሩ ፓርቲያዊ በአላትን የአከባበር ሁኔታ መመልከቱ በቂ ነዉ። በእርግጥ የአድዋን  በአል ዘንድሮ በበቂ ደረጃ ባይሆንም ከቀደሙት በተሻለ ለማክበር ጥረት ተደርጓል። ነገር ግን አሁንም የቀጣዩ ትዉልድ ባለቤቶች የሆኑት ሕጻናት ከየካቲት 12 ወይም 23 በላይ ህዳር 29ን፣ ወይም ሕዳር 11ን አልያም የካቲት11ን የበለጠ እንዲያወቁት ተደርገዉ ነዉ እየተቀረፁ ያሉት። ለዚህ ደግሞ በቀላሉ ሚድያዎችን መመልከት በቂ ነዉ። የካቲት 11ን ለ42ኛ ጊዜ ለማክበር አሸሸ ገዳሜ ሲሉ የነበሩት ሚድያዎች በተለይ (የመንግሰት ሚድያዎች) ከ30ሺ በላይ ኢትዮጵያዉያን በጣሊያን ስለተጨፈጨፉበት የካቲት 12 ግን ምንም ሳይሉ ማለፋቸዉ ምን ያክል የአሁኑ መንግስት ታሪክን ከራሱ ለመጀመር በማሰብ የቀደሙትን ተጋድሎዎች እያደበዘዘ ስለመሆኑ ጥሩ ማሳያ ይሆነናል። ፒያሳ ላይ ካለዉ የሚኒሊክ ሀዉልት ይልቅ ስለ አኖሌ ወይም ጨለንቆ ሀዉልቶች ብዙ እንዲወራ እና እንዲባል በመንግስት መፈለጉም ሌላዉ ተያያዥ ማሳያ ነዉ።

ሌላዉ እንደ ማሳያነት ላነሳዉ የምፈልገዉ በየቦታዉ እንደጠበል ዩኒቨርስቲዎችን ስንከፍት የአድዋ ድልን አፍሪካዊነት ለማጉላት እና ምርምሮችን ለማስፋት ያስችላል ለተባለለት Pan African University መከፈት ዛሬ ነገ በሚል ተልካሻ ምክንያት መንግስት እጄ አጠረ ማለቱ ታሪኩ እንዲጎለብት ሳይሆን እንዲደበዝዝ ስለመፈለጉ ያሳያል። እነዚህ የአድዋ ድል እና ባለውለታዎች ምን ያክል የሂተሪሳይድ ሰለባ ስለመሆናቸዉ ጥቂቶች ማሳያዎች ናቸዉ።

ጉዳዩን ከላይ ካስቀመጥኩት የዶ/ር ሪቻርድ ሀስ ሀሳብ ጋር ስናስተሳስረዉ ይህ መንግስት ለምን ይህን እንዳደረገ ግልጥ ይሆንልናል። ዋነኛ ምክንያቱ የቀደሙ ታሪኮችን በማደብዘዝ ከተቻለም በማጥፋት ኢትዮጵያ የምትባለዋ ሀገር እና ታሪኳ ከራሱ እንዲጀምር ካለዉ ጽኑ ፍላጎት የመነጨ ነዉ። ይህን ደግሞ ማህበረሰቡም ሆነ የቀጣዩ ትወልድ ተረካቢ ህጻናትን ራሱ በሚፈልገዉ መልኩ ለመቅረጽ ያመቸዋል። በነገራችን ላይ ይህን አይነት የቀደሙ ታሪኮችን በማጥፋት (Historicide) ታሪክን ከራስ ለማስጀመር የሚደረጉ አካሄዶች በእኛዉ መንግስት ብቻ የተጀመረ አይደለም። ይልቁንስ እንደ ስታሊን፣ ማኦ እና ሂትለር አይነት መሪዎችም ተግባራዊ አድርገዉታል። አምባገነኑ ስታሊን የዛኔዋ ሶቭየት ህብረት ታሪክ ወደ ቀጣዩ ትወልድ ሲተላለፍ ከ ራሱ እንዲጀመር ካለዉ ፍላጎት በመነጨ የህብረቱ ጥንካሬ መገለጫ የነበሩት እንደ ሌኒን አይነት መሪዎችን ታሪክ አፈር ዉስጥ ከቶታል። ለጠንካራዋ ጀርመን መፈጠር ዋና ምክንያት የነበረዉ ኦቶማን ቢስማርክም ቢሆን በሂትለር እንደ ወንጀለኛ የሚቆጠር እና ታሪክ አልባ እንዲሆን ብዙ ተደክሞበታል። የቻይናዉ መሪ ማኦም ቢሆን ቻይና የምትባል ሀገር ከ1949 ወዲህ የተመሰረተች እሰከሚመስል ድረስ የቀደሙ የሀገሪቱን ታሪኮች በማጥፋት በራሱ ፍላጎት የተቃኘ ታሪክ ለቀጣዩ ትዉልድ እንዲተላለፍ ብዙ ደክሟል። ይህም በአብዛኛዉ የተሳካለት ይመስላል።

እንግዲህ ዶ/ር ሪቻርድ እንዳስቀመጡት እንደ አድዋ ያሉ ታሪኮችን በማደብዘዝ የራስን ታሪክ ለመፍጠር መሪዎች ከደከሙ ሀገሪቱ የታሪከ ክፍተት (Historical Gap) የሚያጋጥማት እና በአለፈዉ ትወልድ እና በአዲሱ ትወልድ መካከል ያለዉ ትስስር የሚቆረጥበት እድል ይፈጠራል። ይህ ደግሞ የህዝቦችን አንድነት እና ትስስር ከማላላቱ ባለፈ በትላንት ታሪኩ ላይ ተመስርቶ የዛሬዉን ማንነቱን የሚገነባ ጠንካራ ቀጣይ ትዉልድ እንዳይገነባ ያደርጋል።

ስለዚህም ይህ በአድዋ ድል በአል ላይ እና መሰል የአንድነት እና ህብረታችን መገለጫ በሆኑ ቅርሶቻችን ላይ መሪዎቻችን የሚያደርሱትን ሂስተሪሳይድ (Historicide) ትተዉ ይህን በማጉላትና የሚገባዉን ክብር በመስጠት ከሚገኘዉ ዉጤት ለማትረፍ ቢሰሩ መልካም ነዉ እላለሁ። ይህ እንዲሆን ከተፈለገ ደግሞ የሚከተሉት ነገሮች መደረግ አለባቸዉ። የመጀመርያው በአሉ ከፓርቲያዊ በአሎች ባልተናነሰ በድምቀት ለማክበር ተነሳሽነት መኖር ነዉ። በእርግጥ ዘንድሮ የባህል እና ቱሪዝም ሚኒስቴር 121ኛ የድል በአል በደማቅ ሁኔታ ለማክበር ደፋ ቀና ሲል ቆይቷል። ይህ ሊመሰገን የሚገባ ነዉ፤ ግን ቀጣይነቱ እና በአሉን ከዚህ በላይ ለማድመቅ መስራት ላይ  ሊታሰብበት ይገባል።  ከዚህ ጎን ለጎን ደግሞ ድሉን እና የድሉን ባለቤቶች ታሪክ ለማጠልሸት የሚደረጉ ጥረቶች ሊቆሙ ይገባል። ይህ ሲሆን ቀጣዩ ትዉልድ የዛሬይቱ ኢትዮጵያ ምን ያክል የደም ዋጋ የተከፈለላት ስለመሆኗ ተረድቶ እንዲጠበቃት እና እንዲወዳት ለማድረግ ያስችላል።

ሌላዉ ድሉ የኢትዮጵያዉያን ብቻ ሳይሆን የአፍሪካዉያን ጭምር እንደሆነ ለማመላከት የሚያስችለዉ ግንባታን ማፋጠን ተገቢ ነዉ። በተጨማሪም የባህል እና ቱሪዝም ሚኒስቴር ጦርነቱ የተካሄደባቸዉ ሸልዶ ተራራ ወይም (ሶሎዳ ተራራ)፤ ማርያም ሸዊቶ፤ አዲ ተቡን፤ ረቢ አርእየኒ (እግዚሃር አሳየኝ)… በመሠኘት የሚታወቁት ገመገሞችና ተራራማማ የአድዋ ስፍራዎችን በማልማት ዋና የቱሪስት መዳረሻ ለማድረግ መስራት ይኖርበታል። በአንድ ወቅት በእነዚህ ተራራዎች አናት ላይ የአድዋ ስም ተቀርጾ ሊሰቀል እንደነበረ መወራቱን አስታዉሳለሁ፤ ምንም እንኳን የዉሀ ሽታ ሆኖ ቢቀርም። ስለዚህም ይህንን እና መሰል የቱሪዝም ልማቶችን በመስራት ታሪኩ ከእኛ ባለፈ ለሌሎችም እንዲሆን መጣር ይገባል። እነዚህን አይነት ተግባራትን መንግስት ማከናወን ሲቻል የቀደሙትን፣ የአሁኑን እና የወደፊቱን ትውልድ የሚያስተሳሰሩ ታሪኮች ያለን ጠንካራ ህዝቦች ለመሆን እንችላለን። ይህ ደግሞ የቀደሙ ታሪኮችን ያጠፋ (Historicide) ተወቃሽ ባለታሪክ ከመሆን ያድናል ብዬ አምናለዉ።

መልካም የአድዋ የድል በአል!

በይርጋ አበበ

የፌዴራል መንግሥት በኦሮሚያ እና ሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ ድንበሮች ላይ ለደረሱ ግጭቶች እና በድርቅ ምክንያት ለደረሰው ችግር አፋጣኝ እርምጃ እንዲወስድ ሰማያዊ ፓርቲ ጠየቀ።

የሰማያዊ ፓርቲ የህዝብ ግንኙነት ኃላፊ አቶ ሰለሞን ተሰማ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር በስልክ እንደገለፁት “መንግሥት ለተባበሩት መንግሥታት ድርጅትም ሆነ ለለጋሽ አገራት የጉዳቱን መጠን በይፋ በመግለፅ አፋጣኝ የሆነ እርዳታ እንዲገኝ ማድረግ አለበት” ሲሉ ተናግረዋል። አቶ ሰለሞን አያይዘውም፤ “በሁለቱ ክልሎች አዋሳኝ ድንበር የተነሱ ግጭቶች በዋናነት በግጦሽ ሣርና በእንስሳት መጠጥ ውሃ ሲሆን ከዚያ አልፎም በፌዴራሊዝሙ የክልል አከላለል ጉዳይም ያለበት ስለሆነ የግዛትም ጥያቄ ነው። ለዚህ ሁሉ አፋጣኝ መፍትሄ ሊደረግበት ይገባል” በማለት ገልፀዋል።

አቶ ሰለሞን አክለውም፤ “እኛ ድርቁ የበልግ እና የክረምት ዝናብ እጥረት በኤልኒኖ እና በላሊና ምክንያት ብቻ የተፈጠረ ሳይሆን የኢህአዴግ ካድሬዎች አርሶ አደሩንና አርብቶ አደሩን ከፍተኛ የሆነ የአደረጃጀት ተፅዕኖ የፈጠሩት ጫና እንደሆነ ነው የምንረዳው። ምክንያቱም በአንድ ለአምስትና በልማት ሠራዊት አደረጃጀት የአርሶ እና አርብቶ አደሩን የልማት እንቅስቃሴ በከፍተኛ ደረጃ በአስገዳጅ ሁኔታ ጎድቷቸዋል። የድርቁ ችግርም እነዚህ ሁሉ ተደማምረው የፈጠሩት ቀውስ ነው” በማለት ፓርቲያቸው በድርቁ ዙሪያ ያለውን አቋም ገልፀዋል።

በተያያዘ ዜና መንግሥት ከተፎካካሪ (ተቃዋሚ) ፓርቲዎች ጋር በወቅታዊ አገራዊ ጉዳዮች ላይ ለድርድር መጋበዙ ይታወሳል። ሆኖም ሰማያዊ ፓርቲ የመንግሥት ካድሬዎች በአባሎቼ ላይ እስርና ወከባ እየፈፀሙብኝ ነው ሲል ገልጿል። አቶ ሰለሞን በዚህ ጉዳይ ዙሪያ ለሰንደቅ ጋዜጣ በሰጡት መግለጫ “በአሁኑ ወቅት በደቡብ ወሎ እና በኦሮሚያ ክልል ምዕራብ ጉጂ ዞን አባሎቻችን ታስረዋል” ያሉት አቶ ሰለሞን፤ “በፓርቲ አባሎቻችን ላይ የዞንና የወረዳ ካድሬዎች የሚያደርሱብንን ወከባ እና እሥር በአሥቸኳይ እንዲያቆሙ ጥሪ እናቀርባለን” ብለዋል።¾  


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 5 of 155

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us