You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 


ገዙ አየለ መንግስቱ (www.abyssinialaw.com)

 

የዋስትና ሰነዶች ባንኮች በተለይም ለደንበኞቻቸው ከሚሰጧቸው የብድር አገልግሎቶች መካከል ዋነኞቹ ናቸው። የዋስትና ሰነዶች በተለያዩ ስያሜዎች የሚጠሩ ሲሆን በዚህም መሠረት በእንግሊዝኛ ‘independent undertakings’, ‘performance bonds/guarantees’, ‘tender bonds/guarantees’, ‘independent (bank) guarantees’, ‘demand guarantees’, ‘first demand guarantees’, ‘bank guarantees’, and ‘default undertakings’ በሚሉ ስሞች ሊጠሩ ይችላሉ። ከዚህ በተጨማሪም እነዚሁ ሰነዶች ‘STANDBY LETTERS OF CREDIT’ ተብለው ሊጠሩ እንደሚችሉ የተለያዩ ጽሑፎች ያሳያሉ።


በዚህ መጽሐፍ ውስጥም የዋስትና ሰነዶች የሚለው ጥቅል ስያሜን ለመጠቀም የተሞከረ ሲሆን አንዳንዶቹ ስያሜዎችም የዋስትና ዓይነቶችን የሚያመለክቱ መሆኑን መገንዘብ ያስፈልጋል። የዋስትና ሰነዶች በባንኮች የሚሰጡት ደንበኞች የተለያዩ ስምምነቶችን ከሌሎች ሦስተኛ ወገኞች ጋር ፈጽመው ያለባቸውን ግዴታ በአግባቡ ለመወጣታቸው ከባንኮች ዋስትና እንዲሰጥላቸው በሚያቀርቡት ጥያቄ መሠረት ነው።
የዋስትና ደብዳቤ የሚሰጠውም አንድን ሰው የብድር አገልግሎት ወይም እቃዎችንና አገልግሎቶችን ለሌላ ሦስተኛ ወገን በብቃት እንዲያቀርብ መተማመኛ በመሆን ነው። ዋስትና ሰነድም አንድ ሰው አንድን የተለየና የተወሰነ ሥራ ለሌላ ሰው ለመሥራት ግዴታ ከገባ ይኸው ሰው በውሉ መሠረት የገባውን ግዴታ መፈጸም የሚችል መሆኑን ለማረጋገጥ ሌላው ሰው የሚያቀርበው ውል ነው። (የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሰበር መዝገብ ቁጥር 47004 ተመልከቱ) የዋስትና ሰነዶች የባንክ የብድር ዓይነቶች ወይም የብድር አገልግሎት መሆናቸውን ከማየታችን በፊት ግን የዋስትና ሰነዶች ምን ማለት እንደሆኑ ማየቱ ተገቢነት ይኖረዋል።


የዋስትና ደብዳቤ አንድ ደንበኛ የፈለገውን የንግድ እንቅስቃሴዎችና ግንኙነቶችን እንዲፈጽም ለማስቻል ደንበኛው ለአቅራቢው ወይም የአገልግሎት ተግባር ለመፈጸም የተዋዋለውን ደንበኛ ሥራውን እንዲያከናውን ለማስቻል የሚሰጥ ደብዳቤ ሲሆን የዋስትና ደብዳቤውን የሚያዘጋጀው ባንክም ሰነዱ የተዘጋጀለት ደንበኛ ግዴታውን መወጣት ባይችል ለተጠቃሚው በቀጥታ ግዴታውን እንደሚወጣ በማረጋገጥ የሚዘጋጅ ነው። የዋስትና ሰነዶችን በተመለከተ የሕግ ሽፋን የሰጠው የተባበሩት መንግስታት ኮንቬንሽን (UN Convention on Independent Guarantees and Standby Letters of Credit) የዋስትና ደብዳቤ ምን ማለት እንደሆነ እና የዋስትና ደብዳቤ ዓይነቶችንም ለመዘርዘር ሞክሯል።


በዚሁ አለም አቀፍ ሕግ መሠረትም የዋስትና ደብዳቤ በአዘጋጁ (በብዛት ባንኮች ሲሆኑ) ደብዳቤው ለተዘጋጀለት ተጠቃሚ ዋስትና የተገባለት ግዴታ በባለዕዳው የማይከፈል ቢሆን የዋስትና ደብዳቤውን የጻፉት ባንኮች ባለዕዳውን ተክተው ክፍያውን (ዕዳውን) ለመክፈል ዋስትና እንደሚሆኑ በመግለጽ የሚሰጥ ደብዳቤ ነው። ይሁንና ይህ ኮንቬንሽን የሚያገለግለው አለም አቀፍ የሆኑ ግብይቶችን በተመለከተ እንደሆነ ተገልጿል። ኮንቬንሽኑንም የፈረሙት ሀገሮች ጥቂት በመሆናቸው ሁሉም ሀገሮች በዚህ ስምምነት መሠረት ይዳኛሉ ባይባልም አብዛኛው ሀገራት ግን የዋስትና ሰነዶችን በተመለከተ በሚያወጧቸው ሕጎች የዚህን ስምምነት አንቀጾች ከግንዛቤ በመክተት ሊሆን ይችላል። ኮንቬንሽኑ በተለይም የተለያዩ ዓይነት የዋስትና ደብዳቤ ዓይነቶች እንዳሉ ደንግጓል።


በኢትዮጵያ ሕግ ከዋስትና ሰነዶች ጋር በተያያዘ መነሳትና መዳሰስ ካለበት ዋና ነጥቦች መካከል የዋስትና ደብዳቤ ምን ማለት እንደሆነ፤ የዋስትና ደብዳቤ ምን ምን ነገሮችን ማካተት እንዳለበት፤ የዋስትና ደብዳቤዎች ያላቸው ሕጋዊ አስገዳጅነት፤ የዋስትና ሰነዶች ከሌሎች የዋስትና ዓይነቶች (እንደ ሰው ዋስትና እና የንብረት ዋስትና) ጋር ያላቸው አንድነት እና ልዩነት፤ እንዲሁም የዋስትና ሰነዶች እየተሰራባቸው ካለው ልማዳዊ አሰራር መነሻ ያደረገ ሌላ ሕግ አስፈላጊነት እና የመሳሰሉት ነጥቦች መብራራት ያለባቸው ናቸው።


ዋስትና የገንዘብ፣ የሰው እንዲሁም የንብረት እና የሰነድ ዋስትና ሊሆን ይችላል። እነዚህ የዋስትና ዓይነቶች ግን በየራሳቸው ልዩነት ያላቸው ሲሆን ሁሉንም በተመሳሳይ መልኩ ትርጉም በመስጠት ወይም አንዱን በአንዱ እያቀያየርን መጠቀም በመሠረታዊነት ያሉትን የተለያዩ የዋስትና ዓይነቶች እና ያላቸውን ጠቀሜታ የሚያጠፋ ይሆናል። በዋናነት በንብረት፤ በሰው እና በሰነድ ዋስትና መካከል ያለውን ልዩነት ለመገንዘብ የፍትሐብሔር ሕጉን ድንጋጌዎች መመልከት ያስፈልጋል።


የፍትሐብሔር ሕጉ የሰው ዋስትናን (Suretyships or Guaranteership) በተመለከተ ከአንቀጽ 1920 እስከ 1951 ድረስ ባሉት ድንጋጌዎች ሰፊ ሽፋን ሰጥቷል። እነዚህ የሕጉ ድንጋጌዎች ግን የሚገለጹት ስለ ሰው ዋስትና ሲሆን በዚህም መሠረት ግለሰቦች ራሳቸውን ለአንድ ብድር ዋስትና አከፋፈል ባለዕዳው በገባው ውል መሠረት ግዴታውን መፈጸም እንዲችል ለማረጋገጥ የሚሰጡት ዋስትና ነው። በፍትሐብሔር ሕጉ ላይ የተገለጹት ዋስትናን የተመለከቱት ድንጋጌዎች ከውል ሕግ ጋር የሚያያዙ በመሆናቸው የባንክ የብድር ግንኙነቶችን አስመልክቶ በባንክ የሚዘጋጁትን የዋስትና ደብዳቤዎችን የማይወክሉና የማይመለከቱ ናቸው።


በባንክ የሚዘጋጁት የዋስትና ደብዳቤዎች በባንኮች ከመዘጋጀታቸው በፊት ዋስትና ደብዳቤው እንዲዘጋጅለት የጠየቀው ደንበኛ የዋስትና ደብዳቤውን ከማግኘቱ በፊት ለደብዳቤው መሠረት የሆኑ ሁለት ዓይነት የተለያዩ እና በራሳቸው የቆሙ ውሎችን ይዋዋላል። አንደኛው ውል የዋስትና ደብዳቤው እንዲዘጋጅለት የጠየቀው ሰው ሊፈጽመው የገባው የአገልግሎት ወይም የአቅርቦት ወይም ሌላ ግዴታን የተመለከተና ከሦስተኛ ወገን ጋር የሚገባው ውል ነው። ሁለተኛው ውል ደግሞ የዋስትና ደብዳቤውን ከባንክ እንዲፈቀድለት የሚጠይቀው ሰው ከባንኩ ጋር የሚገባው ውል ነው። ይህ ውል የዋስትና ደብዳቤ እንዲጻፍለት ጥያቄ ያቀረበው ሰው ደብዳቤው በባንኩ እንዲጻፍለት ባንኩ የሚጠይቀውን ዓይነት ዋስትና ማለትም የንብረት ወይም የጥሬ ገንዘብ ዋስትና በማቅረብ የሚዋዋለው የመያዣ ውል ነው።


እነዚህ ሁለት ውሎችም እርስ በእርሳቸው የማይገናኙ እና በራሳቸው የቆሙ ናቸው ማለት ይቻላል። የዋስትና ደብዳቤው ደግሞ ከእነዚህ ውሎች በኋላ በባንኮች የሚሰጥ የዋስትና ሰነድ ሲሆን ይህንን በባንኮች ተዘጋጅቶ ለባለእዳው የሚሰጠውን ደብዳቤ ግን እንደ ውል ልንቆጥረው የምንችለው ሳይሆን በቅድሚያ ባንኮች እና የዋስትና ሰነዱን የጠየቀው ሰው በገቡት የመያዣ ውል አማካኝነት የሚዘጋጅ ደብዳቤ እንደሆነ የሚቆጠር ነው።


በመሆኑም የዋስትና ደብዳቤው የሚዘጋጀው በባንኮች በመሆኑና በደብዳቤው ላይ የሚፈርመውም የሚያዘጋጀው ባንክ ብቻ በመሆኑና የዋስትና ደብዳቤው ላይ ዋስትና የተገባለት ሰውም ፊርማውን የማያኖር ሲሆን በደብዳቤው ላይም የምስክሮች ፊርማም ሆነ ስም በአብዛኛው አይቀመጥም። በመሆኑም ይህ ሁኔታ የሚያሳየው ደብዳቤውን ውል ለማለት የውል መሠረታዊ ሁኔታዎችን ያላሟላ መሆኑን ሲሆን ውል ነው የምንል ቢሆን እንኳን ከራስ ጋር የተደረገ ውል እንደሆነ ከመቆጠር ውጪ ሌሎች ውሎች የሚያሟሉትን ነጥቦች የሚያሟላ አይደለም።


በዚህም መሠረት የዋስትና ደብዳቤን ለማዘጋጀት በአብዛኛው የሚቀርበው የመያዣ ንብረት በመሆኑና የሰው ዋስትና በፍትሐብሔር ሕጉ በተቀመጠው መሠረት የዋስትና ደብዳቤ ለመጻፍ እንደመያዣ የማይቀርብ በመሆኑ በሰው ዋስትናና በሰነዶች ዋስትና መካከል መሠረታዊና ሰፊ ልዩነት እንዳለ መገንዘብ ያስፈልጋል ማለት ነው። በመሆኑም ይህ የዋስትና አገልግሎት በዋናነት ሰውን እንደዋስትና ወይም እንደ መያዣ ማቅረብን የሚመለከት አይደለም። ለዚህም ይመስላል የፍትሐብሔር ሕጉ ራሱ የሰው ዋስትናን እንደ አንድ የዋስትና ዓይነት በዘረዘረበት የሕጉ ድንጋጌዎች አሁን ባንኮች የሚጠቀሙባቸውን የመልካም ሥራ አፈጻጸም ዋስትና፣ የውል ማስከበሪያ ዋስትና፣ የጨረታ ማስከበሪያ ዋስትና ደብዳቤዎችንና ሌሎችንም የተለያዩ ቅድመ ሁኔታዎችን መሠረት አድርገው እና ለተለያዩ ዓላማ የሚውሉትን የዋስትና ዓይነቶችም ቢሆን ለመዘርዘር ያልቻለው።


በሀገራችን በተለይም እነዚህ የዋስትና ዓይነቶች በአለም አቀፍ ደረጃም በተገባር ላይ መዋል የጀመሩትና ይህ ልማድም ወደ ሀገራችን ገብቶ በባንኮች መተግበር የጀመረውም የንግድ ሕጉና የፍትሐብሔር ሕጉ ከወጡ በኋላ በመሆኑ የዋስትና ሰነዶን በተመለከተ የፍትሐብሔር ሕጉን መሠረት በማድረግ የሚሰጡ የፍርድ ቤት ውሳኔዎችም ሆነ የሕግ ትርጉሞች በመሠረታዊነት እነዚህ በባንኮች በአገልግሎት ላይ የሚውሉ የዋስትና ሰነድ ዓይነቶችን የማይወክሉ የሚሆኑት። በአለም አቀፍ ደረጃም ቢሆን የዋስትና ሰነዶችን በተለይም (Independent Letter of Guarantees) በተመለከተ በኮድ መልክ የወጣውና በአብዛኛው ሀገሮችና ተቋማት አገልግሎት ላይ የሚውለው URDG 458 የሚባለው ሰነድ ሲሆን ሰነዱም ከጥቂት አመታት በኋላ URDG 758 በሚል ተሻሻሎ ቀርቧል። ስለዚህም የዋስትና ሰነዶች ታሪካዊ አመጣጥና በተግባር አገልግሎት ላይ መዋል የጀመሩትም የኢትዮጵያ የፍትሐብሔርና የንግድ ሕግ ከወጡ በኋላ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል።


በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰበር መዝገብ 47004 በተሰጠ አስገዳጅ የሕግ ውሳኔ መሠረት የመልካም ሥራ አፈጻጸም ዋስትና ውል በፍትሐብሔር ሕግ ድንጋጌዎች መሠረት የሚገዛ መሆኑን ገልጿል። ሰበር ችሎቱ በርካታ ትንታኔዎችን በጉዳዩ ላይ ለመስጠት የተጓዘበት ርቀት ጥሩ የሚባል ቢሆንም በመሠረታዊነት ግን ውሳኔው ሁሉንም የሕግ ባለሙያ ሊያስማማ የሚችል አይመስልም። ለዚህም ዋነኛ ምክንያቱ በውሳኔው ላይ የዋስትና ሰነድን የዋስትና ውል ሲል የገለጸው ሲሆን ከላይ በተመለከትነው መሠረት ግን ሰነዱ በባንኮች ተዘጋጅቶ የዋስትና ተጠቃሚውም ሆነ አበዳሪው በዚህ ሰነድ ላይ ምንም ዓይነት የስምምነት ፊርማ ሳያስቀምጡ፤ እንደሌሎች ውሎችም ምስክሮች መኖርም ሆነ መፈረም ሳያስፈልጋቸው በባንኮቹ ብቻ ተፈርመው ለዋስትና ተጠቃሚው የሚሰጡ ሰነዶች ናቸው።


በመሆኑም በዚህ ሰነድ ላይ እንደውል ለመቆጠር ቢያንስ ሁለት ወገኖች በውሉ ስለመስማማታቸው በጽሑፍ በሆነ ሰነድ ላይ መፈረምና ምስክሮችም ስማቸውንና ፊርማቸውን ማስቀመጥ እንደሚገባቸው የውል ሕግ እያስገደደ እነዚህ ነጥቦች ባልተሟሉበት ሁኔታ ሰነዱን ውል ማለት መሠረታዊ የውል መርህን የሚጥስ ነው። ሌላው የሰበር ትንታኔው የዋስትና ውል ብሎ የጠራውን ሰነድ በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀጽ 1920 እስከ 1951 የተቀመጠ መሆኑን በመጥቀስ የዋስትና ውል በችሮታ ላይ የተመሠረተ ግዴታ መሆኑን በመግለጽ ዋሱ ዋስ በመሆኑ የሚያገኘው ጥቅም የሌለ በመሆኑ አንድ ሰው ባለእዳው ሳይጠይቅ ወይም ሳያውቅ ዋስ መሆን እንደሚችል መመልከቱ ግንኙነቱ የግድ ጥቅም ላይ ያልተመሠረተ መሆኑን የሚያሳይ ነው በሚል ያስቀመጠው ነው። (የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 921ን ይመልከቱ) ይህ ትንታኔም በአንድ በኩል የሰው ዋስትናን ከሰነድ ዋስትና ጋር ለማመሳሰል የተደረገ ይመስላል።


ይሁንና ስለሰው ዋስትና የተቀመጠው ይህ ትንታኔ በምንም መልኩ የሰነድ ዋስትናን የሚወክል አይደለም። ምክንያቱ ደግሞ በባንኮችም ሆነ በኢንሹራንስ ድርጅቶች የሚሰጡ የሰነድ ዋስትናዎች እስካሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ በችሮታ የሚሰጡ ሳይሆን በተለይ ባንኮች የሰነድ ዋስትናዎችን ለመጻፍ ከተጠቃሚው ጋር የንብረት ወይም የገንዘብ መያዣ ውል የሚገቡ ሲሆን የዋስትና ሰነዶቹንም ለተጠቃሚው የሚጽፉት የዋሰትና መጠኑን መሠረት አድርገው በሚቀበሉት የገንዘብ ኮሚሽን እንጂ በችሮታ አለመሆኑ ነው።


ችሮታም የሰው ዋስትና መሠረታዊ መለያ ባህሪ እንጂ ለሰነዶች ዋስትና የሚሰራ ጉዳይ አይደለም። የሰነድ ዋስትና ለመጻፍም ባለእዳው ሳያውቅ መጻፍ የማይቻል ሲሆን የሰነድ ዋስትናን ለመጻፍ የግዴታ ባለእዳው በአካል ቀርቦ ለባንኩ ማመልቻ ማስገባትና ለሰነዱ መጻፍ መሠረት የሆነውን የመያዣ ውል መዋዋል ግድ የሚል ነው። በመሆኑም የሰነድ ዋስትና ለመስጠት የባለእዳው መቅረብና ስለዋስትናው ማወቅ የግድ ነው። በሌላ በኩል ከላይ ለመግለጽ እንደተሞከረው የዋስትና ሰነድ የፍትሐብሔር ሕጉ ከወጣ በኋላ የመጣ ጽንሰ ሀሳብ በመሆኑ ይህንን ግዴታ ወደፍትሐብሔር ሕጉ ወስደን ትርጉም ለመስጠት መሞከሩ አግባብ ያልሆነ መሆኑ ነው።


በመሆኑም የሰበር ችሎቱ የሰነድ ዋስትናን ከሰው ዋስትና ጋር ለማዛመድ የሞከረበት ትንታኔው ከዚህ በላይ በተጠቀሱት ምክንያቶች ተቀባይነት ያለው አይመስልም።ይህ የሚያመለክተንም በመሠረቱ እነዚህ የዋስትና ዓይነቶች በልማድ ባንኮች በተግባር በሰፊው ይጠቀሙባቸው እንጂ አገልግሎታቸው ተለይቶ እንዴት እንደሚዘጋጁ እና በምን ሕግ እንደሚገዙም የሚገልጽ ግልጽ የሕግ ደንጋጌ አሁን ባሉት የንግድ ሕግም ሆነ በፍትሐብሔር ሕግ ውስጥ የሌለ መሆኑን ነው።


የዋስትና ሰነዶች በሁኔታ ላይ የተመሠረቱና በሁኔታ ላይ ያልተመሠረቱ ሊሆኑ ይችላሉ። በሁኔታ ላይ የተመሠረተ ዋስትና የሚባለው ዋሱ ባለዕዳው ግዴታውን በማንኛውም ሁኔታ ሳይወጣ ቢቀር ግዴታውን ያልተወጣው በምንም ምክንያት ይሁን ምክንያቱን መጠየቅ ሳይጠበቅበት የተባለው ግዴታ እንዳልተፈጸመ በአበዳሪው ሲገለጽለት በዋስትና ደብዳቤው የጊዜ ገደብ ውስጥ መሆኑን በማረጋገጥ የሚከፈሉ የዋስትና ደብዳቤዎች ናቸው። በሁኔታ ላይ የተመሠረቱ የዋስትና ደብዳቤዎች ደግሞ ዋሱ ለአበዳሪው የዋስትና ግዴታውን ለመወጣት እንዲያስችለው ባለአዳው (ዋስትና የተገባለት ሰው) ግዴታውን ያልተወጣው በማን ጥፋት ነው የሚለውን ካረጋገጠ በኋላ እና ጥፋቱ የባለእዳው መሆኑ ከተረጋገጠ በኋላ የሚወጣው ግዴታ ነው።
ባንኮች በአሁኑ ወቅት እየሰጡዋቸው ካሉ የዋስትና ሰነድ ዓይነቶች ውስጥ የመልካም ሥራ አፈጻጸም ዋስትና፣ የጨረታ ማስከበሪያ ዋስትና፣ የውል ማስከበሪያ ዋስትና፣ የቅድመ ክፍያ ዋስትና፣ የአቅራቢነት ዋስትና ሰነዶች (ደብዳቤዎች) ናቸው። እነዚህ የዋስትና ሰነዶች በአብዛኛው ባንኮች ለደንበኞች የሚያዘጋጁላቸው ደንበኞች ለባንኮች በሚያቀርቡት የመያዣ ንብረቶች መሠረት የመያዣ ውል ከተዋዋሉ በኋላ ነው። አንዳንድ ጊዜ ግን የዋስትና ደብዳቤ እንዲጻፍለት የጠየቀ የባንክ ደንበኛን ባንኮቹ ተመጣጣኝ የሆነ ገንዘብ በዝግ ሂሳብ እንዲያስቀምጡ በማድረግ በምትኩ ግዴታቸውን ለመወጣት መተማመኛ የሚሆኑ ሰነዶችን ይሰጣሉ። ይህ ዓይነቱ ዋስትና የገንዘብ ዋስትና ይባላል። በብሔራዊ ባንክ መመሪያ ቁጥር SIB/24/2004 መሠረት የገንዘብ ዋስትና ሰነድ አንድ ሰው አንድን የተለየና የተወሰነ ሥራ ለሌላ ሰው ለመሥራት ግዴታ ከገባ ይኸው ሰው በውሉ መሠረት የገባውን ግዴታ መፈጸም የሚችል መሆኑን ለማረጋገጥ ሌላው ሰው የሚያቀርበው ውል ነው።


ባንኮችም የዋስትና ሰነድን ለደንበኞች በመስጠት የሚያገኙት ገቢ በወለድ መልክ ገንዘብን መቀበልንና የዋስትና ጊዜው ሲያልቅ የሚመለስ ገንዘብም በዋስትና ተጠቃሚው በኩል እንዲከፈል አይጠበቅም። በመሆኑም የዋስትና ሰነድ መጻፍ በተለምዶ የሚታወቀውን የአበዳሪና ተበዳሪ የብድር ግንኙነትን አይፈጥርም። ይልቁንም ባንኮቹ ለሚሰጡት የዋስትና ሰነድ የሚቀበሉት ተመጣጣኝ የሆነ ኮሚሽን ብቻ ነው። ይህ ሁኔታ ታዲያ በተለይ የዋስትና ሰነድ እንደ ብድር አገልግሎት የሚታይ አይደለም ለሚሉት ወገኖች እንደ አንድ መከራከሪያ ሀሳብ ይነሳል። ምክንያቱም የባንክ የብድር ግንኙነት የአበዳሪና የተበዳሪ ግንኙነትን ለመፍጠር አበዳሪው ለተበዳሪው በገንዘብ የሆነ ብድር የመስጠትንና ተበዳሪውም ይህንኑ የብድር ገንዘብ በዓይነትም ሆነ በጥሬው የመመለስ ግዴታን የሚጥል መሆኑ ግልጽ ነው። ይሁንና ግን የዋስትና ደብዳቤ ለዋስትና ተጠቃሚው ሲጻፍ ባንኮቹ የዋስትና ደብዳቤ እንዲጻፍለት የጠየቀውን ደንበኛቸው የገባውን ግዴታ እንዲፈጽም መተማመኛ ከመስጠት ባለፈ ለደንበኛቸው የሚሰጡት የብድር ገንዘብ የለም።


ሌላው መነሳት ያለበት ጉዳይ ባንኮች በሚያዘጋጂዋቸው የዋስትና ደብዳቤዎች ላይ የሚጠቀሱ የሰነዱን ይዘቶች የተመለከቱት ነጥቦቸ ናቸው። በተግባር በባንኮች የሚዘጋጁት የዋስትና ሰነዶች የተለያዩ ቢሆኑም የሰነዶቹ ይዘት ግን አንዳንድ የሕግ ክርክሮችን ሲያስነሱ ይታያሉ። የአንዳንድ የዋስትና ደብዳቤዎች ይዘቶች በተለይም ዋስትና ሰጪውን ተቋም ሳይቀር ባለገንዘቡ የዋስትና ሰጪው እና ወራሾቹ በጋራም ሆነ በተናጠል በደብዳቤው በተቀመጡት ግዴታዎች መሠረት ራሳቸውን ህጋዊ ግዴታዎች ውስጥ ገብተዋል፤ የዋስትና ቦንዱም ለተጠቀሰው የገንዘብ መጠን በቦንዱ ውስጥ በሰፈሩት ህጋዊ ስምምነቶች እና ድንጋጌዎች መሠረት ሆኖ ይህንን ቦንድ ምንም ዓይነት ቅድመ ሁኔታ ሊቀርብበት የማይችል የሚያደርጉ ናቸው፤ ማንኛውም ድርጊት ወይም ሳይፈጸም የቀረ ነገር በመኖሩ ሳቢያ ኪሳራ የሚደርስ መሆኑን ዋስትና የተሰጠው ባለገንዘብ ከደረሰበት ይህንኑ በዋስትና ጊዜው ውስጥ ለዋሱ ማሳወቅ አለበት የሚሉና የመሳሰሉት ይገኙበታል።


በመሠረቱ አንዳንዶቹ ግዴታዎች በልማድ የተጻፉ ከመሆናቸው ውጪ በተለይ የዋሱን ወራሾች ሁሉ ተጠያቂ የሚያደርጉት የዋስትና ግዴታዎች ባንኮችን በተመለከተ ሊፈጸሙ የሚችሉም ስላልሆኑ በአብዛኛው በሰነዶቹ ይዘት ላይም ጥንቃቄን ማድረግ ያስፈልጋል። የዋስትና ደብዳቤም በጊዜ ገደብ የተወሰነ ግዴታ ሲሆን ደብዳቤውም በግልጽ ዋስትና የተገባለትን የገንዘብ መጠን ማመልከት ይገባዋል።


እንደማጠቃለያም የዋስትና ውል ማለት ሁለት ሰዎች ባደረጉት የባለገንዘብነትና የባለእዳነት ግዴታ ግንኙነት ውስጥ ከእነዚህ ተዋዋዮች ውጪ የሆነ ሌላ ሦስተኛው ባለእዳው እዳውን በሙሉ ወይም በከፊል ያልተከፈለ መሆኑ ከተረጋገጠ ወይም ግዴታውን በውሉ በተመለከተው አኳኋን በአግባቡ ያልተወጣ ከሆነ እኔ በባለእዳው ስፍራና አቋም ሆኘ እዳውን እከፍላለሁ ወይም ግዴታውን እወጣለሁ ሲል ለባለገንዘቡ ማረጋገጫ የሚሰጥበት በሕግ አግባብ ከተረጋገጠ ከበስተጀርባው ለአፈጻጸሙ የሕግ ጥበቃ የሚያገኝ ውል ነው በማለት የፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎት ማብራሪያ ሰጥቷል። ይሁንና ግን የዋስትና ሰነዶች ከአገልግሎታቸው አንጻር በህጋችን ላይ ግልጽና ሰፊ ሽፋን የተሰጣቸው አይደሉም።


በተለይም በንግድ ሕጉን ውስጥ እነዚህ ሰነዶች እንደ ብድር አገልግሎት የሚቆጠሩ መሆንና አለመሆናቸውን በሚገልጽ መልኩ እንዲሁም የተለያዩ ዓይነት የዋስትና ደብዳቤዎችን አገልግሎት እና በምን ሁኔታ ሊጻፉ እንደሚችሉ በሚገልጽ መንገድ የተቀመጠ ግልጽ ድንጋጌ ያስፈልገናል። በመሆኑም የንግድ ሕጉ የዋስትና ደብዳቤዎችን የተመለከተ ሰፊ የሕግ ሽፋን መስጠትና ማካተት ይጠበቅበታል። ከዚህም ጋር ተያይዞ የዋስትና ሰነዶችን ልዩ ባህሪያትና በተግባር ያሉትን የባንኮችን አሰራሮች በመፈተሽ ዝርዝር የሕግ ድንጋጌ ማስቀመጡ አስፈላጊ ነው።

 

ይህ ጽሑፍ በቅርቡ ‘የኢትዮጵያ የባንክ እና የሚተላለፉ የንግድ ሰነዶች ሕግ’ በሚል ካሳተምኩት መጽሐፍ ክፍል በከፊል የተቀነጨበ ነው። በመጽሐፉ ከባንክና ከሚተላለፉ የንግድ ሰነዶች ጋር ተያይዞ አዳዲስ የሕግ ጉዳዮችና የሕግ ትንታኔ የቀረበበት ነው። መጽሐፉን ማግኘት የሚፈልግ ማንኛውም ሰው ከጃፋር መጽሐፍት ማከፋፈያ (ለገሀር) እና ኤዞፕ መጽሐፍት መደብር (ፒያሳ ጊዮርጊስ አካባቢ) ማግኘት ይችላል።¾

በይርጋ አበበ

ባለፈው ዓመት የጥንታዊው የኦሮሞ ገዳ ስርዓትን የጦር አበጋዝ (አባ ዱላ) ሆነው እንዲመሩ የተመረጡት አባ ዱላ ድንቁ ደሳያ ንብረት የሆነው ሪፍት ቫሊ ዩኒቨርስቲ በቅርቡ በቆሼ በደረሰው አደጋ ጉዳት ለደረሰባቸው ዜጎች የአልባሳት፣ የትምህርት መርጃ መሳሪያ እና የነጻ ትምህርት እድል መስጠቱን ገለጸ። የዩኒቨርስቲው ራስ አገዝ ድርጅት ድጋፉን ያደረገው በሪፍት ቫሊ ድርጅቶች (ሪፍት ቫሊ ዩኒቨርስቲ፣ ሪፍት ቫሊ ሆስፒታልና ሶደሬ ሪሶርት ሆቴል) ተወካይ በአቶ መሀመድሁሴን አህመድ አማካኝነት ነው። የድጋፉ መጠንም ከ400 ሺህ ብር በላይ የሚገመት አልባሳትና የትምህርት መርጃ መሳሪያ እንደሆነ ተገልጿል። ዩኒቨርስቲው የሚያደርገውን ድጋፍ እንደሚያቋርጥ የገለጹት አቶ መሀመድ ሁሴን “በደረሰባችሁ አደጋ ሁላችንም ዜናውን የሰማነው በተሰበረ ልብ ነው። በዚህም ከጎናችሁ መሆናችንን እና መንግስት በቋሚነት ወደሚያዘጋጅላችሁ የመኖሪያ ቦታ እስከምትገቡ ድረስ ድጋፋችን የሚቀጥል ይሆናል” በማለት ተናግረዋል።

አቶ መሀመድሁሴን ዩኒቨርስቲው ያቀረበው ነጻ የትምህርት እድልን ተደራሽነትና ይዘት አስመልክቶ ከሰንደቅ ጋዜጣ ለቀረበላቸው ጥያቄ ሲመልሱ “አደጋው ከደረሰበት ቆሼ ነዋሪ መሆናቸውን የሚያረጋግጥ ማስረጃ እንዲያቀርቡ ለተጎጂዎቹ አስተባባሪዎች ነግረናቸዋል። ማስረጃቸውን እስካቀረቡና ትምህርቱን ለመከታተል የሚያስፈልገውን መስፈርት ካሟሉ በቀጣዩ ዓመት በሚጀመረው የትምህርት ዘመን ዩኒቨርስቲያችን ተማሪዎቹን ተቀብሎ በዲፕሎማ መርሃ ግብር በነጻ ለማስተማር ዝግጁ ነው” ብለዋል። የዩኒቨርስቲው የራስ አገዝ ረድኤት ድርጅት ድጋፉን ባደረገበት ወቅት የተገኙት የተጎጂዎቹ አስተባባሪዎች ለተደረገላቸው ድጋፍ ምስጋናቸውን ገልጸዋል።

በቆሼ አደጋ ለተጎጂዎች የሚደረገው ድጋፍ የሚገኝበትን ደረጃ እና ተጎጂዎችን መልሶ የማቋቋም ስራው እንዴት እየተካሄደ እንደሆነ አዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ቢሮ ኃላፊ ወይዘሮ ዳግማዊት ሞገስ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጥያቄ ቀርቦላቸው ነበር። ወይዘሮ ዳግማዊት ለተጎጂዎች ከስድስት ሚሊዮን ብር በላይ የሚገመት የቁሳቁስ ድጋፍ መደረጉን ጠቅሰው በገንዘብ በኩል 84 ሚሊዮን ብር ቃል ተገብቶ 60 ሚሊዮን ብር መሰብሰቡን ተናግረዋል።¾

 

ኦስማን መሐመድ (www.abyssinialaw.com)

ካለፈው የቀጠለ

ሁለተኛው አመለካከት ተቃራኒ አቋምን የያዘ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት መጽደቅ ብቻ ስምምነቶቹ በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ ሕጋዊ ውጤት እንዲኖራቸው ያስችላል የሚል ነው። አቋማቸውንም ለማጠናከር እንዲረዳቸው በማሰብ የዚህ አመለካከት አራማጆች የኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥትን አንቀጽ 9 (4) በዋቢነት ይጠቅሳሉ። የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 9 (4) እንዲህ ይነበባል፦

“ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ሕግ አካል ናቸው” ተብሎ ተደንግጓል።   

በእነዚህ ሕግ ባለሙያዎች የሚቀርበው ክርክር ዓለም አቀፍ ስምምነት የኢትዮጵያ ሕግ አካል የሚሆነው ስምምነቱ እንደጸደቀ ወዲያውኑ ነው። ሕገ-መንግሥታዊው ድንጋጌው በኢትዮጵያ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ብሔራዊ ሕግ አካል ለማድረግ በነጋሪት ጋዜጣ መታወጅን እንደቅድመ ሁኔታ አያስቀምጥም የሚል መከራከሪያ አላቸው። እነዚህ የሕግ ባለሙያዎች የዓለም አቀፍ ስምምነቱ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ መውጣት ወይም አለመውጣቱ በመጽደቅ ተግባር አስቀድሞ ሕጋዊ እንዲሆን ለተደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነት ሕጋዊነትን የሚጨምር ወይም የሚቀንስ አይሆንም የሚለውን የመከራከሪያ ሃሳብ የሚያራምዱ ናቸው። በመሆኑም የኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም የማክበርና ተፈፃሚ የማድረግ ግዴታና ኃላፊነት አለባቸው የሚለውን መከራከሪያ ያቀርባሉ። የዚህ ጽሑፍ ጸሃፊ፣ በሚከተሉት ዋና ዋና ምክንያቶች፣ ከሁለተኛው አመለካከት ጋር ይስማማል።

የኢትዮጵያ መንግሥት አንድን ዓለም አቀፍ ስምምነት ሲያፀድቅ ስምምነቱ ውስጥ የተቀመጠውን ግዴታና ኃላፊነት ለመፈፀም ፈቅዶና በስምምነቱ ድንጋጌዎች እንደሚገደድ ተገንዝቦ ነው። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሐገሪቱ የበላይና የመጨረሻ ፍርድ ቤት ሲሆን ኢትዮጵያ ያጸደቀቸውን የዓለም አቀፍ ስምምነት ድንጋጌዎች በዋቢነት በመጥቀስ የሰጣቸውን ውሣኔዎችና የሕግ ትርጉሞች በመመርመር፣ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጻሚ የሚሆነው በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ሲታወጅ ነው ወይስ አይደለም? ለሚለው ጥያቄ መልስ ማግኘት እንችላለን። ለምሳሌ፦    

ጉዳይ-1(Case-1)የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በአመልካች ወ/ት ፀዳለ ደምሴ እና በተጠሪ አቶ ክፍሌ ደምሴ መካከል በሰበር መ/ቁ/ 23632 ለነበረው ክርክር ዓለም አቀፍ የሕፃናት መብት ኮንቬንሽንን (The Child Rights Convention) በመጥቀስ ጥቅምት 26 ቀን 2000 ዓ.ም ውሣኔ ሰጥቷል። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት፣ የበታች ፍርድ ቤቶች የሠጡትን ውሣኔ መሠረታዊ የህግ ስህተት አለበት በማለት የሻረው ሲሆን ጉዳዩን «ኢትዮጵያ ካፀደቀቻቸው የዓለም አቀፍ ስምምነቶች መካከል የሕፃናትን መብት በሚመለከት 1984 ዓ.ም የፀደቀውን እና በሕገመንግሥቱ አንቀጽ 9(4) መሠረት የሀገሪቱ የሕግ አካል የሆነው የሕፃናት መብት ኮንቬንሽን አንቀጽ 3(1)»መሠረት በማድረግ ከመረመረ በኃላ ፍርድ ቤቶችም ሆኑ ሌሎች አካላት ሕፃናትን የሚመለከቱ ጉዳዮች ላይ ውሣኔ ሲሰጡ የሕፃናቱን ጥቅምና ደህንነት በዋነኛነት ማስቀደም እንዳለባቸውና የሕፃኑ ጥቅምና ደህንነት (The Best Intereset of the Child) የሚጠበቀው በአመልካች በኩል መሆኑን በመተንተን የአሁኗ አመልካች ወ/ሪት ፀዳለ ደምሴ የሕፃን ቢንያም ክፍሌ ሞግዚትና አስተዳዳሪ ሆና ሕፃኑን በመልካም አስተዳደግና ደህንነነት ተንከባክባ እንድታሣድገው ተሹማለች በማለት ወስኗል፡፡

ጉዳይ-2(Case-2)የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በአመልካች ተስፋዬ ጡምሮ እና በተጠሪ የፌዴራል የሥነ-ምግባርና የፀረ ሙስና ኮሚሽን-ዐቃቤ ሕግ መካከል በሰበር መ/ቁጥር 73514 በነበረው የወንጀል ክርክር የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነትን (International Covenant on Civil and Poltical Rights) በመጥቀስ ህዳር 6 ቀን 2005 ዓ.ም ውሣኔ ሰጥቷል። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በፍርድ ሐተታው ላይ የኮሚሽኑ ዐቃቤ ሕግ የኢፌዴሪ የወንጀል ሕጉ ከመፅናቱ በፊት የመንግሥት ሥራውን ለቅቆ በንግድ ሥራ መሰማራቱ በተረጋገጠው አመልካች ላይ ምንጩ ያልታወቀ ሐብት ይዞ በመገኘት የሙስና ወንጀል ያቀረበበት ክስ ማንኛውም ሰው የወንጀል ክስ ሲቀርብበት የተከሰሰበት ድርጊት በተፈፀመበት ጊዜ ድርጊቱን መፈፀም ወይም አለመፈፀም ወንጀል መሆኑ ካልተደነገገ በስተቀር ሊቀጣ እንደማይችልና ወንጀሉ በተፈፀመ ጊዜ ተፈፃሚ ከነበረው የቅጣት ጣሪያ በላይ ሊቀጣ እንደማይችል ከደነገገው የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 22 (1) እና አገራችን ባፀደቀቸው የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት አንቀጽ 15 (1)«No one shall be held guility of any criminal offince on account of any act or omission which did not constitute a criminal offince under national or international law, at the time which the criminal offince was committed»በሚል የተደነገገውን የወንጀል ሕግ መርህ የሚጥስና የአመልካችን መብት የሚያጣብብ ነው። የበታች ፍርድ ቤቶች ከላይ የተገለጸውን ዓለም አቀፋዊ መሠረታዊ መርህ በማስፈፀም የዐቃቤ ሕጉን የወንጀል ክስ ውድቅ ማድረግ ሲገባቸው አመልካች ምንጩ ያልታወቀ ሐብት ይዞ በመገኘት የሙስና ወንጀል የፈፀመ ጥፋተኛ ነው በማለት የሰጡት የጥፋተኝነትና የቅጣት ውሣኔ መሠረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ስለሆነ አመልካች በነፃ እንዲሰናበት ሲል ወስኗል።

ጉዳይ-3(Case-3)የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በአመልካች አለማየሁ ኦላና እና በተጠሪ በተባበሩት መንግሥታት የልማት ድርጅት (United Nations Development Program) መካከል በሰበር መ/ቁጥር 98541 በነበረው የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ክርክር አመልካች የተለያዩ ክፍያዎች በተጠሪ እንዲከፈላቸው በወረዳው ፍርድ ቤት በተወሰነው ውሣኔ መሠረት የአፈፃፀም መዝገብ ከፍተው ክርክሩ በመታየት ላይ እያለ ተጠሪ የመከሰስ መብት የለውም ተብሎ የአፃፀም መዝገቡ በሁሉም የበታች ፍርድ ቤቶች መዘጋቱ ተገቢ መሆን፣ ያለመሆኑን ለመመርመር ሲባል ያስቀርባል ከተባለ በኃላ፣ ተጠሪ የተባበሩት መንግሥታት አካል ሲሆን የተባበሩት መንግሥታት ጥቅምና የተለየ ከለላን በተመለከተ በተደነገገ ስምምነትም በማንኛውም መንግሥት ፍርድ ቤቶች ተከሶ መቅረብ የሌለበት መሆኑን በተባበሩት መንግሥታት ቻርተር አንቀጽ 105 እንዲሁም ከተባበሩት መንግሥታት ጥቅምና የተለየ ከለላን በተመለከተ በተደነገገው ስምምነት አንቀጽ 2(2) እና 3 ሥር በግልጽ ተመልክቷል። በመሆኑም ከመነሻውም ኢትዮጵያ በፈረመችው ዓለም አቀፍ ስምምነት መሠረት፣ ተጠሪ በኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች ላለመዳኘት በሕግ የተጠበቀለት የከለላ መብትና ጥቅም እያለው፣ የወረዳው ፍርድ ቤት በሌለው ሥልጣን የሰጠው ውሣኔ እንዲፈጽም ማድረግ፣ በዲፕሎማቲክ ግንኙነቱ ላይ አሉታዊ ውጤት የሚያስከትል በመሆኑ የአመልካችን የአፈፃፀም አቤቱታ አልተቀበልነውም፣ የበታች ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሣኔ መሠረታዊ የሆነ የሕግ ሥህተት የለበትም በማለት ወስኗል።        

ኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ የሕፃናት መብት ኮንቬንሽን እና የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አጸድቃለች። ዓለም አቀፍ የሕፃናት መብት ኮንቬንሽን መጽደቁን ብቻ የሚያመለክት እና የስምምነቱን አንቀጾች ሙሉ ቃል ሳይዝ ወጥቷል። የጸደቀው ዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ አልወጣም። ሌላው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅትን ከመሰረቱ አባል ሐገራት አንዷ ኢትዮጵያ ስትሆን ማቋቋሚያ ቻርተሩን ፈርማ አጽድቃለች። የተባበሩት መንግሥታትና በሥሩ የሚገኙ ድርጅቶች እንደአባል መንግሥታት ሉዓላዊ አካል ለመሆናቸው በቻርተሩ አንቀጽ 2(1) ላይ የተደነገገ ሲሆን የተባበሩት መንግሥታትና በሥሩ የሚገኙ ድርጅቶች እንድሁም የድርጅቶቹ አመራሮች ከሥራቸው ጋር በተያያዘ ጉዳይ፣ በአባል ሐገራት ፍርድ ቤቶች ያለመከሰስ የሕግ ከለላ፣ በተባበሩት መንግሥታት ቻርተር (Charter of the United Nations) አንቀጽ105 (1)ና (2) ተሰጥቷቸዋል። ይሄው የተባበሩት መንግሥታት የልማት ድርጅት (United Nations Development Program) በተከሣሽነት ቀርቦ ጉዳዩ ከታየ በኋላ፣ የያቤሎ ወረዳ ፍርድ ቤት ተከሣሽ የተለያዩ ክፍያዎችን ለከሣሽ እንዲከፍል ሲል ውሣኔ ሰጥቷል። የወረዳው ፍርድ ቤት ውሣኔ በይግባኝ ያልታረመ ቢሆንም እንኳ ሥልጣን ሳይኖረው፣ ያለመከሰስ የሕግ ከለላ ባለው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ላይ የሰጠው ውሣኔ ሊፈፀም የማይችል ነው ተብሎ የአፈፃፀም አቤቱታው ወድቅ ሆኗል።

ከላይ በግልጽ ባየናቸው ሦስት-ጉዳዩች፣ በኢትዮጵያ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ዝርዝር ድንጋጌዎች የእንግሊዝኛው ሙሉ ቃል ከአማርኛ ትርጓሜው ጋር በነጋሪት ጋዜጣታውጆ ስላልወጣ ዜጎች፣ ዳኞችና የፍትህ አካላት፣ መንግሥታዊና መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች በቀላሉ ሥለ ስምምነቶቹ ይዘት ማወቅ እንዳይችሉ አድርጓቸዋል።በተለይ የተባበሩት መንግሥታት ቻርተርና የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ ባልወጣበት ሁኔታ፤ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የእነዚህን ዓለም አቀፍ ስምምነት ድንጋጌዎች በፍርዱ ላይ በመጥቀስ፣ በመተርጎምና ተፈጻሚ በማድረግ የሰጠው ውሣኔ የሚያስተላለፈው መልዕክት ወይም የሚኖረው የሕግ ውጤት፤ በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም በሁሉም ደረጃ የሚገኙ ፍርድ ቤቶች የማከበርና በፍርዶቻቸው ውስጥ ተፈፃሚ የማድረግ ግዴታና ኃላፊነት እንዳለባቸው የሚያስገነዝብ ነው። በመሆኑም በኢትዮጵያ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ብሔራዊ ሕግ አካል ለማድረግ በነጋሪት ጋዜጣ ማወጅ አስገዳጅ ቅድመ ሁኔታ አይደለም።  

በዓለም አቀፍ ስምምነቶች እና በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት መካከል ስላለው ደረጃ(Hierarchy of Treaties/Convention Verses the FDRE Constitution)

ሕጎች በባህሪያቸው፣ በተፈጥሮቸው፣ በአደረጃጀታቸው፣ ሊያስከብሩት በፈለጉት ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ አላማዎች ክብደት፣ በሚያወጧቸው አካላት የፖለቲካ ሥልጣን ክብደት ወ.ዘ.ተ የተለያዩ ናቸው። ታዲያ እነዚህ ሁሉ ልዩነቶች እያሉ የሕጎች ሁሉ ደረጃ እኩል ነው ቢባል የሚያስኬድ አይደለም። ሥለዚህ በተለያዩ የሕግ አይነቶች መካከል አንዱ ከሌላው የበላይ ወይም አንዱ ከሌላው የበታች የመሆን ባህሪ በመደበኛ አጠራሩ የሕጎች ደረጃ (Hierarchy of Laws) እየተባለ የሚጠራው ነው። የሕጎች ደረጃ በሕጎች መካከል የሚኖረውን የከፍና ዝቅ፣ በሕጎች መካከል ያለውን ተዋረድና የበላይና የበታችነት (Superior-Inferior relation) ግንኙነትየሚመለከት ነው። ይህም ማለት ሕጎች በሙሉ በእኩልነት ደረጃ የሚታዩ ሳይሆኑ አንዱ ከሌላው የመብለጥ ወይም የማነስ ደረጃ አላቸው። የዳኝነት ሥርዓቱ በአንድ አከራካሪ ጉዳይ ላይ ለመወሰን ሲሞክር በሕጎች መካከል አለመግባባት፣ ግጭትና ተቃርኖ ማጋጠሙ የተለመደ ነው። የዳኝነት አካሉም አንዱን ሕግ መርጦ ለጉዳዩ እልባት መስጠት አለበት። ምርጫውን ለማካሄድና አለመግባባቱን ለመፍታት በጣም የተሻለው መንገድ የሕጎችን ደረጃ ማወቅ ነው። በዚሁ መሠረት የበታች ሕጎች የበላይ ሕጎችን በምንም አይነት መቃረን አይችሉም። ተቃርነው ቢገኙ የበታች ሕጎች ውድቅ ሆነው የበላይ ሕጎች ተፈፃሚነት ይኖራቸዋል። ሥለሆነም የአስተዳደር መመሪያዎችና ደንቦች በምንም መልኩ አዋጆችን፤ አዋጆች ደግሞ ሕገ-መንግሥትን ሊቃረኑ አይገባም፣ ሆኖም ከተገኘም የበላይ የሆነውን ሕግ በመምረጥ ለጉዳዮች እልባት እንሰጣለን። ስለ ሕጎች ደረጃ ለመግቢያ ያህል ይህን ካልኩ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ያላቸውን ደረጃ እንመልከት።

በኢትዮጵያ የሕጎች የበላይና የበታች አሠላለፍ ላይ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ቦታ ወይም ደረጃ የት እንደሆነ ባለመታወቁ በሕግ ምሁራኖች መካከል ብዙ ክርክሮችን እየጋበዘ ያለ አጀንዳ ነው። የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከአንድ ሐገር ሕገ-መንግሥት ጋር ሊጋጭ ይችላል። በዚህ ጊዜ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ የበላይ የሆነ ደረጃ ሊሰጠው፣ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር በእኩል ደረጃ ሊገኝ፣ ወይም ከሕገ-መንግሥቱ የበታች የሆነ ደረጃ ሊያገኝ ይችላል። በዚህ ጉዳይ ላይ በሁሉም ሐገሮች ተመሳሳይና አንድ ወጥ የሆነ የሕግ ማዕቀፍና አሰራር የለም።

በኔዘርላንድ እና በስዊስ ሕግ መሠረት የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ ጋር ከተቃረነ ዓለም አቀፍ ስምምነቱ የበላይነት አለው። በኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ የበላይ ነው የሚል መከራከሪያ አለ።ለዚህ አመለካከት አንደኛው ምክንያት፣ ዓለም አቀፍ ሕግ በአባል መንግሥታት ላይ አስገዳጅነት አለው፣ ሐገሮች ዓለም አቀፍ ሕግን በግዛታቸው ውስጥ እንዲከበር የማያደርጉ ከሆነ የሕግ ኃላፊነትን ያስከትልባቸዋል የሚለው ነው። በዚህ አመለካከት መሠረት አባል መንግሥታት ከዓለም አቀፍ ግዴታዎቻቸው እራሳቸውን ለማሸሽ ሲሉ በሕገ-መንግሥቶቻቸው ሊመኩ አይችሉም። ዓለም አቀፍ ሕግ ከሕገ-መንግሥቱ የበላይነት እንዳለው የቬና ዓለም አቀፍ ስምምነት ላይ እንደተጠቀሰው የአንድ የዓለም አቀፍ ስምምነት አባል መንግሥት የሆነ ስምምነቱን ተፈፃሚ ላለማድረግ በማሰብ ሕገ-መንግሥቱን መጥቀስ አይችልም በማለት ይደነግጋል። ይህንን ድንጋጌ መሠረት በማድረግ የዓለም አቀፍ ሕግ ምሁራን የዓለም አቀፍ ሕግን የበላይነት በመደገፍ ይከራከራሉ።  

ሁለተኛ ምክንያት ሆኖ የሚቀርበውበሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 13(2) «በምዕራፍ ሦስት የተዘረዘሩት መሠረታዊ የመብቶችና የነፃነቶች ድንጋጌዎች ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ሕግጋት፣ ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ስምምነቶች እና ዓለም አቀፍ ሠነዶች መርሆዎች ጋር በተጣጣመ መንገድ ይተረጎማሉ»ከሚለው የድንጋጌው ይዘት በሚሰጠው ትርጉም የሚወሰን ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ድንጋጌዎች የበላይ ሊያደርገው የሚችል ሁኔታ ያለ መስሎ የሚታየው በአንቀጽ 13(2) ሥር ያለውን«በተጣጣመ መንገድ ይተረጎማሉ»የሚለውን ሐረግ ስናጤነው ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር ተጣጥመው ይተረጓማሉ ሣይሆን የሚለው የምዕራፍ ሦስት የሕገ-መንግሥቱ አንቀጾች ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች ጋር ተጣጥመው መተርጎም አለባቸው ስለሚል ነው። በአንድ በኩል የሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ድንጋጌዎችን በዓለም አቀፍ ስምምነቶች ላይ ጥገኛ የሚያደርግ ይመስላል። በሌላ በኩል ሕገ-መንግሥቱ ከዓለም አቀፍ ስምምነት ጋር ተጣጥሞ ይተርጎም ሲባል ከፍ ያለ ደረጃ የተሰጠው ለዓለም አቀፍ ስምምነቱ ይመስላል፤ ለዚሁ ክፍል ከፍ ያለ ደረጃ ከተሰጠው ደግሞ ሁለቱ በተቃረኑ ጊዜ የዓለም አቀፍ ስምምነቱ የበላይ ሆኖ ተፈፃሚ ይሆናል ማለት ነው።

በአንቀጽ 13(2) ላይ ትኩረት ያደረጉ ምሁራን ሰብዓዊ መብቶችን እና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን የተመለከቱት የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች ሲተረጎሙ እጅግ ዘመናዊ፣ ጥልቀትና ምጥቀት ባለው መንገድ ለሰብዓዊ መብቶች ጥበቃ ከሚያደርጉት ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌዎችና ሥነዶች ጋር ተጣጥመው ይተርጎሙ መባሉ ቢያንስ የሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በተመለከተ ያሉት የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች ለዓለም አቀፍ ስምምነቶች ተገዥና የበታች መሆናቸውን ያመለክታል ባይ ናቸው። ዛሬ ለሰው ልጆች የሰብዓዊ መብቶች የሚደረገው ጥበቃ መነሻው ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማግስት አድርጎ በፍጥነት እየሠፋና እየጠለቀ በመሄድ ላይ ነው። ሥለዚህ በሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ውስጥ የተካተቱት መሠረታዊ የሰብዓዊ መብቶች በፍጥነት እያደገ ከሚሄደው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ጋር ተጣጥመው ቢተረጎሙ የተሻለ ነው በማለት ክርክራቸውን ያጠናክራሉ። ለሰብዓዊ መብት ጥበቃ የቆመ የፍትህ ሥርዓት ሰብዓዊ መብቶችን የበለጠ ለሚንከባከብ ዓለም አቀፋዊ ሰነዶች የበላይነት መስጠቱ ምን ላይ ነው ችግሩ ሲሉ በአፅንኦት ይጠይቃሉ።በዚህ ወገን ያሉት ምሁራኖች ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ሰብዓዊ መብቶች ከሕገ-መንግሥቱ በላይ ናቸው የሚል የፀና አቋም አላቸው።

በሌላ በኩል ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል የሆነ ደረጃ የሚሰጥባቸው ሐገሮች አሉ። ለምሳሌ በዩናይትድ ስቴትስ የፀደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከዩናይትድ ስቴትስ ሕገ-መንግሥት ጋር በእኩል ደረጃ ይታያሉ። በአሜሪካ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 4 ፓራግራፍ 2 በግልጽ እንደተደነገገው ሕገ-መንግሥቱን እስካልተቃረነ ድረስ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ልክ እንደ ሕገ-መንግሥቱ የሐገሪቱ የበላይ ሕጎች ናቸው። በአሜሪካ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል የሆነ ደረጃ ተሰጥቷቸዋል ማለት ይቻላል። በተመሳሳይ በእኛም ሐገር በንጉሱ ጊዜ የነበረው የ1955ቱ የተሻሻለው ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 122 በግልጽ እንደተመለከተው፣ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል ደረጃ የተሰጣቸው መሆኑን ይገልፃል።

ሌሎች ሐገሮች ለዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቶቻቸው ያነሰ ደረጃን ይሰጣሉ። በእነዚህ ሐገሮች ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕገ-መንግሥቱን ከተቃረኑ ተፈጻሚነትን አያገኙም። ለምሳሌ በፖርቱጋል እና በግሪክ፣ ሕገ-መንግሥት ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች የበለጠ ደረጃ አለው። በኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥቱ ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች የበላይነት አለው የሚሉት ወገኖች የሚከተሉትን የመከራከሪያ ድንጋጌዎች በዋቢነት ያነሳሉ። የመጀመሪያው በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) መሠረት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ሕግ አካል ናቸው። በመቀጠል ሕገ-መንግሥቱ በአንቀጽ 55(12) መሠረት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የዓለም አቀፍ ስምምነቶችን እንዲያጸድቅ ሥልጣን ስለተሰጠው እነዚህ ስምምነቶች ከአዋጅ ጋር በእኩል ደረጃ እንዲገኙ ያደርጋቸዋል ይላሉ። ሕገ-መንግሥቱ በኢትዮጵያ የበላይነቱን የሚደነግገው በግልጽና በማያሻማ አኳኃን ነው። ይኸውም በአንቀጽ 9(1) «ሕገ-መንግሥቱ የሐገሪቱ የበላይ ሕግ ነው» ብሎ ከደነገገ በኃላ የዚህ ውጤት ምን እንደሆነ ሲደነግግ «ማንኛውም ሕግ (የጸደቀ የዓለም አቀፍ ስምምነትን ይጨምራል)፣ ልማዳዊ አሰራር እንዲሁም የመንግሥት አካል ወይም ባለስልጣን ውሣኔ ከዚህ ሕገ-መንግሥት ጋር የሚቃረን ከሆነ ተፈጻሚነት አይኖረውም» በማለት ይደመድማል። ሕገ-መንግሥት የሐገሪቱ ሕጎች ሁሉ የበላይ ሕግ እንደመሆኑ መጠን ለዓለም አቀፍ ስምምነቶችም የበላይ የሆናል። ይህ የክርክር መስመር እንደሚያሳየው የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ደረጃ ከሕገ-መንግሥቱ በታች ከአዋጅ ጋር እኩል የሚል ነው። ሆኖም የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 13(2) ከሕገ-መንግሥቱ ውስጥ የተካተቱት ሰብዓዊ መብቶች ኢትዮጵያ ካጸደቀቻቸው የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎች ጋር ተጣጥመው ይተርጎሙ ማለቱ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እንደማገናዘቢያነት የሚያገለግሉ መሆናቸውን ለማሳየት ተፈልጎ ነው ባይ ናቸው። ወደነዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የምናመራው በምዕራፍ ሦስት ያሉት ድንጋጌዎች ግልፅነት ሲጎላቸው፣ አሻሚና አጠርጣሪ ሲሆኑ ብቻ ነው። በዚህም ለትርጉምና ለማገናዘቢያ ብቻ ዋጋ ያላቸው መሆኑን የሚጠቁም አንቀጽ እንጂ ሕገ-መንግሥቱን የበታች ለማድረግ የተደነገገ አይደለም ይላሉ።    

ሌላኛው መከራከሪያቸው የብሄራዊ ሉአላዊነት (National Sovereignty)ፅንሰ ሃሳብ ነው። የኢትዮጵያ  ሕዝቦች ሉአላዊነት የሚገለጽበትን ሕገ-መንግሥት ለዓለም አቀፍ ስምምነቶች ተገዥ ይሁን የሚባል ከሆነ መንግሥት በውሣኔ ሰጭነት ያለውን ሚና ያዳከማል፤ ሕጎችን ከብሄራዊና ሕዝባዊ ጥቅም አኳያ ለመቅረጽ ሙሉ ሥልጣኑን መጠቀም አይችልም፤ በአጠቃላይ የሐገር ሉአላዊነት የሚባለው ጉዳይ ትርጉም የለሽ ይሆናል በማለት ይከራከራሉ። በመጨረሻ የሚያነሱት መከራከሪያ የሕገ-መንግሥቱ አርቃቂዎች ያላቸውን ፍላጎት መሠረት ያደረገ ነው። ከተለያዩ ምንጮች ማረጋገጥ እንደተቻለው በሕገ-መንግሥቱ ረቂቅ ውይይት ወቅት በዓለም አቀፍ ስምምነቶችና በሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች መካከል ግጭት ቢፈጠር እንዲት መፈታት ይቻላል በሚል ለተነሳው ጥያቄ የተደረሰው መደምደሚያ ለሕገ-መንግሥቱ ቅድሚያና የበላይነት መሰጠት እንዳለበት ነው።    

በዓለም አቀፍ ስምምነቶች እና በአዋጅ መካከል ስላለው ደረጃ(Hierarchy of Treaties/Convention Verses National Legislation)   

በአሁኑ ወቅት በበርካታ ሐገሮች እንደ አዋጅ ያሉት የመጀመሪያ ደረጃ ሕጎች የሚወጡት በሕገ-መንግሥት የሕግ  አውጪነት እውቅና በተሰጠውና ከሕዝብ በቀጥታ በተመረጡ አባላት በተዋቀረው የሕግ አውጪ ምክር ቤት አማካኝነት ነው። ይህ ሕግ አውጪ አካል በተለያዩ ሐገሮች የተለያየ ስም፣ ሥልጣን እና አወቃቀር አለው። ለምሳሌ ዱማ በሩሲያ፣ ኮንግረስ በአሜሪካ፣ ፓርላማ በእንግሊዝ፣ መጅሊስ በኢራን፣ ቡንዲስታግ በጀርመን እና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በኢትዮጵያ በመባል ይታወቃሉ። አዋጅ በተወካዩች ምክር ቤት የሚወጣ ሕግ ሲሆን በደረጃው ከሕገ-መንግሥቱ በታች የሚገኝ እና አስፈጻሚው የመንግሥት አካል ከሚያወጣቸው ደንቦች የበላይ ነው። ከዚህ መሠረተ ሃሳብ በመነሳትበኢትዮጵያ የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በደረጃው ከሕገ-መንግሥቱ በታች የሚገኝ ሲሆን በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ከሚወጣ አዋጅ ጋር እኩል ወይም ተመሳሳይ ደረጃ አለው የሚል አተያይና አረዳድ አለ።  

በፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነትና በአዋጅ መካከል ግጭት በሚፈጠርበት ጊዜ ስምምነቱ ከአዋጅ የበላይነት ያለው ወይም የሌለው ስለመሆኑ የኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት የሚናገረው ነገር የለም። በመሆኑም በዓለም አቀፍ ስምምነትና በአዋጅ መካከል የተፈጠረ ግጭት እኩል ደረጃ ባላቸው ሁለት ብሔራዊ ሕጎች መካከል እንደተፈጠረ ግጭት ይቆጠራል። ሁለት የእኩልነት ደረጃ (ማዕረግ) ባላቸው ሕጎች መካከል ተቃርኖ ወይም ግጭት ሲፈጠር ይህን ተቃርኖ ወይም ግጭት ለመፍታት የምንጠቀመው የአተረጓጎም ሥልት፣ በኋላ የወጡ ሕጎች ቀድመው የወጡትን ሕጎች ይሽሯቸዋል(the latter prevails over the former, i.e. repeal of a legislation by latter legislation of equal status) የሚል ነው። ቅድሚያ የምንሰጠው ለኃለኞቹ ሕጎች ነው። ከዚህ መሠረተ-ሀሳብ በመነሳት«በኃላ የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ቀደም ሲል ከወጣ አዋጅ የበላይነት እንዳለው፤ በኃላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል ከፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የበላይነት አለው»የሚለውን የመከራከሪያ ሀሳብ የሚያቀርቡ የሕግ ባለሙያዎች ቁጥራቸው ቀላል የማይባል ነው።

በእኔ በኩል «የፀደቀዓለም አቀፍ ስምምነት ከአዋጅ ጋር እኩል ወይም ተመሳሳይ ደረጃ አለው እንዲሁምበኃላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል የፀደቀን ዓለም አቀፍ ስምምነት ይሽረዋል»የሚለውን የመከራከሪያ ሀሳብ የማልስማማበትን እና እሳቤው የዓለም አቀፍ ሕግን የቃረናል የምልበትን ሁለት ዋና ዋና ምክንያቶች ከዚህ በታች አቀርባለሁ።

አንደኛው ምክንያት፣ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት የቃል ኪዳን ሰነዶች፣ አባል መንግሥታት የፈረሟቸውን  ስምምነቶች የማክበር፣ የማስከበር፣ የማሟላት እና የማቀላጠፍ ግዴታ ይጥልባቸዋል። አባል መንግሥታት በዓለም አቀፍ ሰብአዊ መብት የቃል ኪዳን ስምምነት ዕውቅና እና ጥበቃ የተሰጣቸውን መብቶችና ሕግጋት ከመጣስ በመታቀብ ሰብአዊ መብቶችን የማክበር ግዴታ አለባቸው። በመሆኑም አባል ሐገራት ከዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ጋር የሚቃረን አዋጅ በግዛታቸው ተፈፃሚ  ባለማድረግ የተጣለባቸውን ሰብአዊ መብቶች የማክበር ግዴታ መውጣት አለባቸው። በሰብዓዊ መብት የቃል ኪዳን ስምምነቶች የተደነገጉትን መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች አባል መንግሥታት ማክበር አለባቸው። መንግሥት ሰብአዊ መብቶችን የማክበርና የማስከበር ግዴታውን የሚወጣው አስፈላጊውን የሕግ አስተዳደርና ሌሎች እርምጃዎች በመውሰድ እንደሆነ በተለያዩ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ተደንግጓል። ነገር ግን አባል መንግሥታት ከዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ጋር የሚቃረን አዋጅ ተፈፃሚ በማደረግ ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎቹን እና ስምምነቶቹን ቀሪ ማድረጋቸው ወይም መሻራቸው የተጣለባቸውን ሰብአዊ መብቶች የማክበርና የማስከበር ግዴታና ኃላፊነት እንደጣሱ የሚያስቆጥር እና ዓለም አቀፍ ተጠያቂነትን የሚያስከትል ተግባር ስለሆነ ከመነሻው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ሕግጋትና ስምምነቶች የሚሽር ሕግ ማውጣት አይችሉም።   

ሁለተኛው ምክንያት፣ ማንኛውም ዓለም ዓቀፍ ስምምነት አስገዳጅ ከመሆኑ በፊት በአባል መንግሥታት ፈቃደኝነት መሟላት ያለበት ሥርዓትና ሂደት በቬና የዓለም አቀፍ ስምምነት ሕግ (The Venna Convention on the Law of Treaties) ላይ የተመለከተ ሲሆንይሄውም መንግሥታት በመጀመሪያ ዓለም አቀፍ አጀንዳ በሆነው ጉዳይ ላይ መደራደርን (Negotiation)፣ ሰነዱ ላይ መፈረምን (Signature)፣ በምክር ቤቶቻቸው ማፅደቅን (Ratification) እና ቀደም ሲል እውቅና ያገኘ ዓለም አቀፍ ስምምነት ሲሆን በመጨመር (Accession) ለዓለም አቀፍ ሕግ ተገዥ መሆናቸውን ማረጋገጥ አለባቸው። ይህን ዓለም አቀፋዊ ሕግና ሥርዓት ተከትለውዓለም ዓቀፍ ስምምነቱን የሐገራቸው የሕግ አካል ያደረጉ አባል መንግሥታት ለሕጉ ተገዥ የመሆን ግዴታ አለባቸው። ስለዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነት የአባል መንግሥታት ፍቃድ የተገለፀበት ተግባር ብቻ ሳይሆን ከበስተጀርባው ለአፈፃፀሙ ዓለም አቀፍ ሕግ ዋስትና የሚሰጠው ስምምነት ነው። አንድን ዓለም አቀፍ ስምምነት የፈረመና ያፀደቀ ሐገር ከጊዜ በኃላ በሚያወጣው አዋጅ ዓለም አቀፍ ስምምነቱን መሻር አይችልም። በኢትዮጵያ የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከአዋጅ ጋር እኩል ደረጃ አለው፣በኃላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል ከፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የላቀደረጃ አለው በማለት የሚቀርበው መከራከሪያ፣ የቬና ዓለም አቀፍ የስምምነት ሕግን የሚቃረን አተያይና አረዳድ ስለሆነ ተቀባይነት የለውም የሚል እምነት አለኝ። ዓለም አቀፍ ሕግጋትና ስምምነቶች በአንድ ሐገር ምክር ቤት ፀድቀው የሕግ አካል ሆኑ ማለት ዓለም አቀፍ ባህሪያቸውን ይለቃሉ ማለት አይደለም። አንድ አባል ሐገር በተለያዩ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ማህበራዊ ምክንያቶች የገባበትን ዓለም አቀፍ ስምምነት ቀሪ ስለሚያደርግበት፣ ስለሚያቋርጥበት እና ከስምምነቱ ስለሚወጣበት ሂደት የሚመለከቱ ድንጋጌዎች በቬና ዓለም አቀፍ የስምምነት ሕግ ላይ በግልጽ ተደንግጓል። አንድ አባል ሐገር የዓለም አቀፍ ሕግና ሥርዓት በሚፈቅደው መሠረት ዓለም አቀፍ ስምምነቱን ቀሪ በማድረግ አባል ከሆነበት ዓለም አቀፍ ስምምነት መውጣት ይችላል። ከዚህ ውጭ ዓለም አቀፍ ሕግጋትና ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በመፀድቃቸው ብቻ ከአዋጅ ጋር እኩል ደረጃ አላቸው፣በኋላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል ከፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የበላይነትአለው በሚል የሚቀርበው መከራከሪያ ከላይ በዘረዘርኳቸወ መሰረታዊ የሕግ ምክንያቶች ስህተት አለበት እላለሁ። በመሆኑም በእኔ እምነት በኢትዮጵያ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከአዋጅ የላቀ ወይም የበለጠ ደረጃ ያለው ይመስለኛል።

ማጠቃለያና የመፍትሄ ሀሳቦች

1.ዓለም አቀፍ ስምምነት ሉአላዊ ሐገሮች የተሰማሙበት አንድ ወይም ከዚያ በላይ የሆነ ሕጋዊ የጽሑፍ ሰነድ ሲሆን የሚመራው በዓለም አቀፍ ሕግ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ ሉአላዊ አገሮች አሁን አሁን ደግሞ ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ስውነት ያላቸው ድርጅቶች በዓለም አቀፋዊ፣ አህጉራዊና አካባቢያዊ /ክልላዊ/ ጉዳዩችን መሠረት በማድረግ በፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ ዲፕሎማሲያዊና ባሕላዊ ርዕሶች ዙሪያ አስገዳጅ የሆኑ ደንቦችን እና መርሆችን በመንደፍ ተግባራዊ ለማድረግ ቃል የሚገቡባቸው አስገዳጅ ስምምነቶች ናቸው።

2.በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) በግልጽ እንደተደነገገው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሕገ-መንግሥቱን መስፈርቶች አሟልተው እስከተገኙ ድረስ በኢትዮጵያ ላይ ዓለም አቀፍ አስገዳጅነት አላቸው። ነገር ግን የስምምነቶቹ ድንጋጌዎች በሐገሪቱ ተፈፃሚነትን እንዲያገኙ፣ በነጋሪት ጋዜጣ ተዘጋጅተው እንዲወጡ ማድረግ አስገዳጅ አይደለም።

3.   በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት አንድ ሐገር አንድን ዓለም አቀፍ ስምምነት አፀደቀ ማለት ራሱን ለዓለም አቀፍ ሕብረተሰብ አስገዝቶ ለስምምነቱ እንደቆመ ያመለክታል። በቃል- መታሰር /Pacta Sunt Servanda/በቬና ዓለም አቀፍ የስምምነት ሕግ አንቀጽ 26 ላይ ሰፍሯል፤ አንድ ሐገር ግዴታውን ለመወጣት ስምምነት በሚያደርግበት ወቅት በቅን ልቦና ግዴታውን እንደሚወጣ ያመለክታል። ይህ መርህ ሀገሮች ለፀደቁ ስምምነቶች ከፍተኛ ቦታ እንዲሰጡ ይጠይቃል።  

በይርጋ አበበ

ጎንደር ላይ መካሄድ ሲገባው በአዲስ አበባ ስታዲየም የተካሄደው የፋሲል ከነማ እና የወልድያ ከተማ ጨዋታ በፋሲል ከነማ አንደ ለባዶ አሸናፊነት ተጠናቀቀ። ለፋሲል ከነማ የማሸነፊዋን ጎል ያገባው ይሳቅ መኩሪያ ነው።

በዚህ ዓመት ፕሪሚየር ሊጉን የተቀላቀሉት ሁለቱ የአማራ ክልል ክለቦች በመጀመሪያው ዙር ግንኙነታቸው ወልድያ ላይ ባዶ ለባዶ ተለያይተው ነበር። ትናንት በአዲስ አበባ ስታዲየም ከቀነዩ 9፡00 የተካሄደው የሁለቱ ክለቦች ጨዋታ በበርካታ የፋሲል ከነማ ደጋፊዎች ታጅቦ የተካሄደ ሲሆን በጨዋታው የመጀመሪያው ክፍለ ጊዜ የፋሲል ከነማው አማካይ ሰለሞንገብረመድህን ተጎድቶ የወጣ ቢሆንም በአማካይ ተጫዋቻቸው መጎዳት ያልተደናገጡት የዘማሪያም ወልደጊዮርጊስ ልጆች በሁለተኛው ዙር የመጀመሪያ ድላቸውን ማስመዝገብ ችለዋል።

የፕሪሚየር ሊጉ ሁለተኛ ዙር ከተጀመረ በኋላ በተከታታይ ሶስት ጨዋታዎችን ተሸንፎ ጫና ውስጥ የገባው ፋሲል ከነማ የትናንተናው ድሉ የመጀመሪያው ሆኗል። ድሉን ተከትሎም ፋሲል ከነማ ደረጃውን ሲያስጠብቅ ወልድያ ከተማ ስምንተኛ ደረጃ ላይ ረግቷል።

ፕሪሚየር ሊጉን ቅዱስ ጊዮርጊስ ሁለት ተስተካካይ ጨዋታዎች እየቀሩት እስከ ትላንት ምሽት ድረስ በ35 ነጥብ ሲመራ ደደቢት በእኩል ነጥብ በጎል ክፍያ ተበልጦ ሁለተኛ ደረጃ ላይ ተቀምጧል። ነገ በሃዋሳ ስታዲየም ጨዋታቸውን የሚያካሂዱት ሁለቱ ቡናዎች (ሲዳማ ቡና እና ኢትዮጵያ ቡና) በ33 እና 32 ነጥብ ሶስተኛ እና አራተኛ ደረጃን ይዘዋል። የወራጅ ቀጠናውን አሰለጣኞቻቸውን ያሰናበቱት ኢትዮጵያ ንግድ ባንክ አዲስ አበባ ከተማ እና ጅማ አባቡና ከ14 እስከ 16 ያለውን ደረጃ ይዘዋል።

ከፍተኛ ጎል አግቢነቱን የደደቢቱ ጌታነሀ ከበደ በ16 ጎሎች ሲመራ የፈረሰኞቹ ፊታውራሪዎች ሳላዲን ሰይድና አዳነ ግርማ ከኤሌክተሪኩ ፍጹም ገብረማሪያም ጋር በዘጠኝ ጎሎች ይከተሉታል። 

 

ኘራይቬታይዜሽን በሕዝብ ወይም በመንግሥት ይተዳደሩ የነበሩ አገልግሎቶችን ወደ ግል ባለሀብቶች የማዛወር ሂደት ነው። ሂደቱ በመንግሥት ስር የነበሩ የልማት ድርጅቶችን የማምረት አቅም በመገንባት እና ድርጅቶች በመንግሥት ላይ የሚያሳርፉትን የበጀት ጫና በመቀነስ መንግሥት በአገልግሎት ሰጭው ዘርፍ ማለትም በጤና፣ በትምህርት እና በመሠረተ ልማት ግንባታዎች ላይ እንዲያተኩር ያደርጋል። ይህን በማድረግም የግል ባለሀብቶች በኢኮኖሚ ግንባታው እንዲሳተፉ እና ሕዝቡም በገበያው ተሣታፊና ተጠቃሚ እንዲሆን ያበረታታል። በተጨማሪም ገበያ መር የኢኮኖሚ ስርዓት እንዲፈጠር፣ ሀገራዊ ኢኮኖሚ እንዲዳብርና የተወዳዳሪነት አቅም እንዲገነባ ያስችላል።

ኘራይቬታይዜሽን በጥንታዊ ግሪክ እንደተጀመረ ይነገራል። በሮማ ሪፐብሊክ ተግባራዊ ሲደረግ እንደነበርም መዛግብት ያሳያሉ። ከነዚህ በተጨማሪ በቻይና ወርቃማ ዘመን በሚባለው በሀን ስርዎ መንግሥትም በተሻለ መልኩ ይተገበር እንደነበር ይታወቃል። በስፋትና በዓለም አቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ኖሮት ተግባራዊ የሆነው ግን በእንግሊዟ መሪ በማርጋሪት ታቸርና በአሜሪካው መሪ በሮላልድ ሬገን ዘመን እንደነበር ይገለጻል። ከነዚህ ሀገራት በመቀጠልም በላቲን አሜሪካ፣ በምስራቅ እና በመካከለኛው አውሮፓ ሀገሮች እና በቀድሞዋ የሶቪየት ሕብረት ተግባራዊ ተደርጓል። 
እነዚህ ዘመናት በኢትዮጵያ ኘራይቬታይዜሽን ተግባራዊ ከሆነበት ዘመን ጋር ተቀራራቢ ናቸው። በኢትዮጵያ የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም አፈጻጸም ቅድመ ዝግጅት ከተደረገ በኋላ ኘሮግራሙ ተግባራዊ የሆነው በ1987 ዓ.ም ነው። ይህ ዓመት ደግሞ እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ እና እ.ኤ.አ በ1990ዎቹ ከተካሄዱት የአውሮፓ ሀገራት የኘራይቬታይዜሽን ሂደቶች የተቀራረበ ነው። ጃፓንን ከመሰሉ አገሮች ጋር ሲነጻፀር ደግሞ በአተገባበሩ ቀዳሚ እንደሚባል አንዳንድ ሰነዶች ይገልጻሉ።
በእንግሊዝ ሀገር የመጨረሻ የሚባለው የኘራይቬታይዜሽን ሂደት እ.ኤ.አ በ1985 ዓ.ም ወይም በ1977 ዓ.ም እንደተከናወነ የሚገልጹ ሰነዶች አሉ። ይህ ዓመት ከኢትዮጵያ የፕራይቬታይዜሽን አተገባበር ጋር የተቀራረበ ነው። በመሆኑም በኢትዮጵያ ተግበራዊ በሚደረግበት ወቅት ከሌሎች ሀገራት ማሕበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ሁኔታዎች ልማድ በመነሳት ኘራይቬታይዜሽንን ተግባራዊ ለማድረግ የራሱ የሆነ ተጽዕኖ ይኖረዋል። ከኘራይቬታይዜሽን አፈጻጸም ጋር የሚገናኙ ቅድመ ሁኔታዎችን እንዲሁም የኘራይቬታይዜሽንን ሀገራዊ ጠቀሜታ ከመለየትና ተግባራዊ ከማድረግ አንጻር ሰፊ ጥናትንና የአተገባበር ጥንቃቄንም የሚጠይቅ ነበር።
ኘራይቬታይዜሽን በኢትዮጵያ እንዲካሔድ ያስፈለገው ለምንድን ነው? የሚል ጥያቄ ሊነሳ ይችላል። ለዚህ ጥያቄ ደግሞ አጠቃላይ የዓለም አቀፋዊ ሁኔታዎችን እና የወቅቱን የሀገሪቱን ሁኔታ በማየት መልስ ሊሰጥ ይቻላል።
 ዓለም አቀፋዊ ሁኔታዎችን በመተው በወቅቱ ሀገሪቱ የነበረችበትን ሁኔታ በጥቂቱ ማየቱ ተመራጭ ነው። የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም በኢትዮጵያ ተግባራዊ እንዲደረግ መሠረት የሆነው የደርግ የዕዝ ኢኮኖሚ ስርዓት በነጻ ገበያ ኢኮኖሚ ስርዓት መተካት ነው። በሌላ አገላለጽ የደርግ ሥርዓት ለውጥን ተከትሎ ለሀገር ኢኮኖሚ ዕድገት የፖሊሲዎችና ስትራቴጂዎች ለውጥ መደረግ አማራጭ የሌለው መፍትሔ ስለነበረ ነው። ይህም ከ1983 ዓ.ም በፊት የነበረው የዕዝ ኢኮኖሚ ስርዓት ያስከተላቸውን የኢኮኖሚ ውድቀቶች ለመቀየር የሚደረግ ነው።
ከ1983 ዓ.ም በፊት በነበሩ ዓመታት የሀገሪቱ አጠቃላይ የሀገር ውስጥ የምርት መጠን (GDP) 1.5% ነበር። ከጠቅላላ የሀገር ውስጥ የምርት መጠን አንጻር የመንግሥት ወጪ 30.8% ደርሶ ነበር። በ1980/81 ዓ.ም አጠቃላይ ገቢ ከሚፈለገው ወይም ከሚጠበቀው በ17.1% ያነሰ ነበር።
በአጠቃላይ የውጭ ንግድ ዝቅተኛ የሆነበት፣ የመንግሥት ወጪም ከገቢው ጋር ያልተጣጣመበት እና ሀገራዊ ዕድገት ዝቅተኛ የነበረበትን ሁኔታ ያሳያል። የመንግሥት የልማት ድርጅቶችም በድጐማ የሚንቀሳቀሱ ሲሆን የአቅም አጠቃቀማቸውና ትራፋማነታቸው ዝቅተኛ ነው። ድርጅቶቹ መሸከም ከሚችሉት በላይ የሆነ የሠራተኛ መጠን ይዘው ነበር። ከፍተኛ የፖሊቲካ ጫና ያለባቸው ሲሆን በተወዳዳሪነትና ትርፋማነት መርህ መስራት አይችሉም። ይህ ደግሞ ለመንግሥት ከሚፈጥሩት የኢኮኖሚ አቅም ይልቅ ከፍተኛ ድጐማ በመቀበል አቅሙ እንዲዳከም ያደርገዋል።
እነዚህን ሁኔታዎች በማሻሻልም መሠረተ ልማቶችን እንዲስፋፉ፣ የአገልግሎት ሠጪ ዘርፎች አቅም እንዲያድግ እና አጠቃላይ ሀገራዊ ኢኮኖሚ አቅም እንዲጐለብት ማድረግ ያስፈልጋል። 
ይህን ለማድረግ ደግሞ የኢኮኖሚ ማሻሻያ ኘሮግራም መቅረጹ ተገቢ ነበር። ከዚህ ጋር በተያዘም የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተገቢነት አጠያያቂ አይሆንም።ሀገሪቱ የነበረችበትን መጠነ ሰፊ ችግር ቀርፎ የዕድገት አቅጣጫን እንድትከተል ማድረግ አስፈላጊ ነበር።በመሆኑም የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተፈጻሚ መሆን ጀመረ። ከኘሮግራሙ ተግባራዊነት በፊት በመንግሥት ሥር የነበሩ የልማት ድርጅቶች በኮርፖሬሽኖች ተደራጅተው ነበር።
ስለሆነም የልማት ድርጅቶቹ ሕጋዊ ሰውነት እንዲኖራቸውና የተወዳዳሪነትና የትርፋማነት መርህን ተከትለው እንዲሰሩ ማድረግ አስፈላጊ ነበር። በዚህ መሠረትም የኮርፖሬሽን አደረጃጀቶች ፈርሰው በአዲስ መልክ እንዲደራጁ ተደረገ። ይህ ደግሞ ድርጅቶች ወደግል ባለሀብቶች የሚዛወሩበትን ሁኔታ እንዲመቻች የሚያደርግ ነበር። የልማት ድርጅቶቹን ለመምራት እንዲሁም ወደ ግል ባለሀብቶች ለማስተላለፍ የሚያስችሉ አሰራሮችም በአንድ ተቋም እንዲተገበሩ ተደረገ። ይህን ተግባር ለማከናወን የኢትዮጵያ ኘራይቬታይዜሽን ኤጀንሲና የመንግሥት የልማት ድርጅቶች ተቆጣጣሪ ባለሥልጣን በአዋጅ ቁጥር 412/96 አንድ እንዲሆኑ ተደረገ።
 ለኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተግባራዊነት ምቹ የሆኑ ተግባሮችም ተከናወኑ። ከእነዚህ መካከል የባንክ ወለድ መጠንና የብር ምንዛሪ መጠንን ማስተካከል፣ የልማት ድርጅቶች እራሳቸውን ችለው እንዲቋቋሙ ማድረግ እና አዲስ የኢንቨስትመንት አዋጅን ተግባራዊ ማድረግ ተጠቃሽ ናቸው።የእነዚህ ሁኔታዎች መመቻቸት በአንድ ሀገር የኘራይቬታይዜሽን ተፈጻሚነትን ውጤታማ ያደርጋል። ነገር ግን የኘራይቬታይዜሽን ስኬት እንደየ ሀገሮች ነባራዊ ሁኔታ ሊወሰን ይችላል። ሀገራዊ ልዩነቶች እንዳሉ ሆነው የኢኮኖሚ ማሻሻያ ኘሮግራሞች መደረግና ተፈጻሚነታቸው፣ የገበያ ተወዳዳሪነት ብቃት እና ተወዳዳሪ የሆኑ የንግድ ተቋማትን የመገንባት ሂደቶች ለኘራይቬታይዜሽን ውጤታማነት ወሳኝ ናቸው። ለዚህም ነው ለኘራይቬታይዜሽን ትግበራ ቅድመ ሁኔታዎች የተመቻቹት። እነዚህና ሌሎች ቅድመ ሁኔታዎች ከተመቻቹ በኋላ በ1987 ዓ.ም ድርጅቶችን ወደግል ባለሀብቶች የማሸጋገር ተግባር ተከናወነ።
የኘራይቬታይዜሽን ሂደት ተግባራዊ በተደረገበት ወቅት የመንግሥት የልማት ድርጅቶች 234 ሲሆኑ ብር 593 ሚሊዮን አጠቃላይ ሀብት ነበራቸው። በስራቸውም 210,949 የሚሆን የሰው ኃይል ይዘው ነበር። አንድ መንግሥት የልማት ድርጅቶችን የሚያቋቁምበት ዓላማ ይኖረዋል። ከነዚህ ዓላማዎች መካከልም የፖለቲካ የበላይነትን ለመያዝ፣ ወሳኝ የልማት መስኮችን ለመቆጣጠር፣ በሀገር ውስጥ በቂ የግል ባለሀብት አለመኖርና ሀገር በቀል ባለሀብቶች አለመበራከት የሚሉት ምክንያቶች ተጠቃሽ ናቸው።
እነዚህ ምክንያቶች ከ1983 ዓ.ም በፊት ከተቋቋሙ የመንግሥት የልማት ድርጅቶች አመሠራረት ጋር ተገናኝተው ሊታሰቡ ይችላሉ። በተለይም በደርግ ዘመን የግል ንብረቶችን በመውረስ የተቋቋሙ ድርጅቶችን ዓላማ መገመት አያስቸግርም። ነገር ግን እነዚህ የልማት ድርጅቶች ከመንግሥት ከፍተኛ ድጐማ ይቀበሉ ነበር። የመንግሥትን እንቅስቃሴ ከበጀት አንጻር ሊደግፉ የሚችሉ አልነበሩም። የአገርን ኢኮኖሚ ከማጐልበት አንጻርም ዝቅተኛ ሚና ነበራቸው። መንግሥት የበጀት ነፃነት ኖሮት ወደ ልማት እንዲያተኩር አያደርጉም። 
በመሆኑም ድርጅቶቹ ከመንግሥት ድጐማ ተላቀው ኢኮኖሚውን ለመገንባት የሚችሉት በኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ነበር። ድርጅቶችን እንደገና የማደራጀት ሥራ ከተከናወነ በኋላ ከ1987 ዓ.ም እስከ 2005 ዓ.ም በተደረጉ ድርጅቶችን ወደግል የማዛወር ሂደት 318 ድርጅቶችና ቅርንጫፎች በቀጥታ ሽያጭ፣ 5 ድርጅቶች በሊዝ እንዲሁም 9 ድርጅቶችን ደግሞ በጋራ ልማት ወደ ግል ባለሀብቶች ተዛውረዋል። ከነዚህ ድርጅቶች ሽያጭ መንግሥት ከብር 13 ቢሊዮን በላይ አስገብቷል።
የልማት ድርጅቶች እንደገና ከተደራጁ እና መንቀሳቀስ ከጀመሩ ጀምሮ እስከ 1997 ዓ.ም ባሉ ዓመታት ምርታማነታቸው ጨምሯል። በነዚህ ዓመታት ድርጅቶች በዓመት በአማካኝ እስከ ብር 13.2 ቢሊዮን የሚያወጡ ንብረቶችን አንቀሳቅሰዋል። ከዚህ እንቅስቃሴም ብር 11 ቢሊዮን የሚያወጡ ምርቶችና አገልግሎቶችን ለሽያጭ አቅርበዋል። በመሆኑም ከነዚህ ምርቶችና አገልግሎት ሽያጭ በዓመት በአማካኝ የብር 1 ቢሊዮን ትርፍ ተገኝቷል። ለ170,000 ዜጐች የሥራ እድል ተፈጥሯል። በ1997 ዓ.ም ቀረጥን ሳይጨምር በዲቪደንድ የብር 800 ሚሊዮን ፈሰስ አድርገዋል። ከ1998 ዓ.ም እስከ 2005 ዓ.ም ባሉት ዓመታት ደግሞ በአማካኝ በዓመት የብር 25 ቢሊዮን በላይ የሚገመት ንብረት አንቀሳቅሰዋል። ከዚህም በዓመት በአማካኝ የብር 1.6 ቢሊዮን ትርፍ ገቢ አስገኝተዋል።
ከኢኮኖሚ ማሻሻያ ኘሮግራሙ በፊት የነበሩ 234 ድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት ብር 593 ሚሊዮን ነበር። ከማሻሻያ በኋላ ግን ለምሳሌ እስከ 1997 ዓ.ም በዓመት በአማካኝ ሲንቀሳቀስ የነበረው የድርጅቶች የምርትና አገልግሎት ሀብት ከማሻሻያው በፊት የነበረውን የልማት ድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት 20 እጥፍ የሚበልጥ ነው። ከ1998 ዓ.ም እስከ 2005 ዓ.ም የነበሩት የልማት ድርጅቶች ደግሞ ከማሻሻያ ኘሮግራሙ በፊት ከነበረው የድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት በ40 እጥፍ የሚበልጥ የምርትና አገልግሎት ሀብት ያንቀሳቅሱ ነበር። በአማካኝ በዓመት ይገኝ የነበረው ትርፍ እንኳን ከማሻሻያው በፊት የነበረን የድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት ይበልጣል።ከላይ የተገለጹት ዓመታዊ ትርፎችና የሀብት እንቅስቃሴዎች የተሸጡ ድርጅቶችን የሽያጭ ዋጋ አያጠቃልሉም። ይህ ሁኔታ ምን ያህል የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ መንግሥትን እያገዘ እንደነበር ያስረዳል።
ይህን ሁኔታም ከኢኮኖሚ ማሻሻያ በፊት ከነበረው የሀገራዊ ዕድገት ጋር አገናኝቶ ማሰቡ ከኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራሙ ተግባራዊነት ጋር የተገናኙ ዕድገቶችን ለማጤን ያስችላል።
በኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ያላቸውን ስጋት የሚገልጹ ወገኖች አሉ። ከስጋታቸው በመነሳት የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ምን ይመስላል? የሚለውን ማየት እነዚህን ስጋቶች ለመቅረፍ የተሻለ ነው። የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተግባራዊ ከተደረገበት ከ1987 ዓ.ም ጀምሮ ለአስራ ሰባት ዓመታት ታላላቅ ድርጊቶች ተከናውነዋል። ኘሮግራሙ በሀገሪቱ ተግባራዊ ከመደረጉ በፊትም በርካታ ጥናቶች ተደርገዋል። ኘሮግራሙ ተግባራዊ ሲደረግም በመጀመሪያ አነስተኛ የሆኑ ኢንተርኘራይዞች ወደግል እንዲዛወር ተደርጓል። በነዚህ ሂደቶች የድርጅቶች ዋጋ ትመናን፣ የሠራተኞችን ጉዳይ፣ የድርጅቶች የዝውውር ስልትን የመሳሰሉ ወሳኝ ሁኔታዎችን በተመለከተ በጥናትና በተግባር ከሚታዩ ልምዶች በመነሳት ዝግጅት ተደርጓል።
ወደግል በሚዛወሩ ድርጅቶች የሚገኙ ሠራተኞች በሀገሪቱ የአሠሪና ሠራተኛ ሕግ መሠረት ድርጅቶችን የሚገዙ ባለሀብቶች እንዲያስተዳድሯቸው የሚያስችሉ እና የቋሚ ሠራተኞችና የኮንትራት ሠራተኞች ሕጋዊ መብቶች እንዲጠበቁ የሚያደርጉ ሥራዎች ተሠርተዋል። በጡረታ የሚገለሉ ሠራተኞች መብትም በሕግ መሠረት እንዲከበር የማድረግ ሥራዎች ተከናውነዋል። ከነዚህ በተጨማሪ መንግሥት በሴፈትኔት እንዲታቀፉ የፈቀዱ ሠራተኞችን መብትም እንዲከበር አድርጓል። የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ እንደተጀመረ በኢትዮጵያ ችርቻሮ ንግድ ኮርፖሬሽን፣ በኢትዮጵያ ቤቶችና የቢሮ ዕቃዎች ኢንተርኘራይዝ እና በጊዜው በተላለፉ ሆቴሎች ከሚገኙ 4,364 ሠራተኞች መካከል 1,454 የሚሆኑት ሴፍትኔት ኘሮግራሙን መርጠው እንደነበር የሚታወስ ነው። በዚህ መሠረትም ኤጀንሲው 39 ሱቆችና መጋዘኖች፣ 4 ሆቴሎች፣ 1 የቴክኒክ ሱቅ እና 1 የቴክኒክ አገልግሎት መስጫ ማዕከልን ለነዚህ ሠራተኞች እንዲተላለፍ አድርጓል። 
በጨረታ ውድድር በማሸነፍ ድርጅቶችን ሊገዙ ሲችሉ ሠራተኞች ይቀነሱልን የሚል ቅድመ ሁኔታ ያቀረቡ ባለሀብቶች ተቀባይነት አጥተው ኤጀንሲው ጨረታ የሠረዘበት አጋጣሚም አለ። ለዚህ እንደምሳሌ መጥቀስ ካስፈለገ በ2001 ዓ.ም. በጨረታ ቁጥር 001/2009-2010 ለሽያጭ ቀርቦ የነበረው የቃሊቲ ምግብ አ.ማ ነው። በዚህ ጨረታ ተሳተፎ ከጠቋሚ ዋጋ በላይ ከፍተኛ ገንዘብ የሰጠ የግል ድርጅት የሠራተኛ ይቀነስልኝ ቅድመ ሁኔታውን ሊያነሳ ባለመቻሉ ኤጀንሲው ጨረታውን ሠርዟል። በቀጣይ በ2002 ዓ.ም. በጨረታ ቁጥር 002/2009-2010 ይኸው አክሲዮን ማኅበር በድጋሜ ለሽያጭ ቀርቦ ሠራተኞቹንም ሙሉ በሙሉ በመረከብ በፊት ከተሰጠው ዋጋ በላይ ለሰጠውና አሁን እያስተዳደረው ላለው የግል ድርጅት ሊሸጥ ችሏል።
ከንብረት አተማመን አንጻርም እንደዚሁ ስጋቶች ሲነሱ ይታያል። ጽሑፉ የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ያለ አንዳች ውጣውረድ የተሳካ ነው የሚል ሀሳብ የለውም። ምክንያቱም ማናቸውም የሚከናወኑ ተግባራት ይነስም ይብዛ በሂደት የሚገጥሟቸው ፈታኝ ሁኔታዎች ይኖራሉ። እነዚያን ለማለፍ በሚደረግ ጥረት የራሳቸው ጠንካራና ደካማ ጎኖች መታየታቸው አይቀርም። የኘራይቬታይዜሽን ጽንሰ ሀሣብ አዲስ በመሆኑ አተገባበሩ ላይም ልምድና ተሞክሮዎችን መያዝ አስፈላጊ ነበር። ከአጀማመሩ ላይ እንዚህን ሁኔታዎች ለመቅረፍም ከውጭ በመጡ አማካሪዎችና በሀገር ውስጥ ባለሙያዎች አማካኝነት ሠፊ ጥናቶች ተደርገዋል። 
በዚህ መሠረትም ከአጀማመሩ የነበሩ የዋጋ ትመና ሂደቶች ላይ /Indiscriminative/ አለመሆን የኢንተርኘራይዞች የሀብት አያያዝ ደካማ መሆን፣ አላስፈላጊ እና ጥቅም የሌላቸው እቃዎችን የማጠራቀም ሁኔታ፣ ለድርጅቶች ሽያጭ ምቹ ያልሆነ ገበያ፣ በኢንተርኘራይዞቹ ሕጋዊ የሆነ የንብረት አመዘጋገብ ሁኔታ አለመኖር፣ የወጪና የገቢ አመዘጋገብ ስርዓት የጠበቀ አለመሆን ወዘተ የሚሉ ሁኔታዎች ተለይተዋል። እነዚህም በዋጋ ትመና ሂደቱ ላይ ጫና ነበራቸው። ከዚህ በተጨማሪ በሀገር ውስጥ በዋጋ ትመና የሰለጠኑ ባለሙያዎች እጥረት መኖሩ ለዚህ ችግር አስተዋጽኦ ነበረው። የሀገር ውስጥ ባለሙያዎችን በዋጋ ትመና በማሰልጠን ማሰራት ከመጀመሩ በፊት ችግሩን ለመቅረፍ በውጭ ሀገር ባለሙያዎች መጠቀም ተጀምሮ ነበር።
ከነዚህ የዋጋ ትመና ችግሮች በመነሣትም የድርጅቶች ዋጋ ትመና ሂደቶች እንዲስተካከሉ ተደርጓል። በዚህ ሂደት የልማት ድርጅቶችን የኦዲት ሁኔታ በየጊዜው ከማስተካከል ጀምሮ የተለያዩ ተግባሮች ተከናውነዋል።በመሆኑም የትመና ሂደቶች ገበያውን መሠረት ያደረጉ ከመሆናቸው በተጨማሪ ለአትራፊና ከሳሪ ድርጅቶች በሚል የተለያዩ የዋጋ ትመና ሂደቶች ከግምት ውስጥ ይገባሉ። ስለዚህ የድርጅቶች የዋጋ ትመና ሁኔታ በጥንቃቄና የመንግሥትን ጥቅም በሚያስከብር መንገድ ተፈጻሚ ሲሆን ቆይቷል። ድርጅቶችን ወደግል ለማዘዋወር የሚያስችሉ የማዛወሪያ ስልቶችም የግል ባለሀብቱን በሚያበረታታና የመንግሥትን ጥቅም በሚያስከብር መንገድ ተከናውነዋል። አሁንም እየተከናወኑ ይገኛል። በዚህ ሒደትም ሕጋዊ የሆኑ ሁኔታዎችን የሚፈታተኑና ግልጽነትና ተጠያቂነት የጐደላቸው አካሔዶች አልተፈጠሩም።
ድርጅቶች ለሽያጭ የሚቀርቡበት ሒደትም ግልጽነት፣ ተጠያቂነትና የሕግ የበላይነትን በተከተሉ ይፋዊ ጨረታዎች ተፈጻሚ ሲሆን ቆይቷል። አሁንም በዚህ መልኩ ተፈጻሚ እየተደረጉ ይገኛሉ። በግልጽ ጨረታ በተደረጉ ውድድሮች አማካይነት ከተሸጡ ድርጅቶች 85% የሚሆኑት ለሀገር ውስጥ ባለሀብቶች ተላልፈዋል።
ይህ ደግሞ የሀገር ውስጥ ባለሀብቱን አቅም ከመገንባትና በኢኮኖሚው ግንባታ ሂደት ወሳኝ ሚና እንዲጫወት ከማድረግ አንጻር አበረታች ነው። በእነዚህ ግልጽ ጨረታዎች በሚወዳደሩ ባለሀቶች መካከል የሚደረገው ውድድር ግልጽና ተጠያቂነት የተሞላበት ነው። በመሆኑም ከዚህ አንጻር የቀረቡ ቅሬታዎች አላጋጠሙም። የድርጅቶችን የሽያጭ ገቢ ከመሰብሰብ አንጻርም በአብዛኛው ጊዜያቸውን ጠብቀው የተከናወኑ ነበሩ። አልፎ አልፎ የሚታዩ የክፍያ መዘግየቶችንም ሕጋዊ በሆነ አግባብ እንዲመለሱ የማድረግ ሥራዎች ተከናውነዋል። በመሆኑም የድርጅቶች አተማመንና የሽያጭ ክፍያ አሰባሰብ ላይ የሚነሱ ስጋቶች ከስጋት አንጻር ተገቢ ቢሆኑም እውነታን የተከተሉ ባለመሆናቸው ክብደት ሊሰጣቸው አይገባም። አንዳንዶቹ አስተያየቶች ደግሞ በኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራሙ ያልታቀፉና ንብረትነታቸው የማን እንደሆኑ ከማያውቋቸው ድርጅቶች በመነሳት ሂደቱን የሚወቅሱ አሉ።
የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱን ከኢትዮጵያ አንጻር ማየት ከተፈለገ ግን እንደሌሎች የዓለም ሀገራት በተለይም ያደጉ ከተባሉት አንጻር ውጤታማ ነው ለማለት የሚቻል ሂደት ነው። መንግሥት የነበረበትን የበጀት ችግር የቀረፈ፣ የሥራ ዕድል የፈጠረ፣ ባለሀብቶችን በተለይም የሀገር በቀል ባለሀብቶችን በኢኮኖሚው ግንባታ ያሳተፈ፣ የሀገር ውስጥ ገበያ ውድድር እንዲጠናከር ያደረገ ነው ማለት ይቻላል። 
በመንግሥት እጅ የሚገኙ የልማት ድርጅቶችም ትርፋማ ከመሆን በዘለለ አዳዲስ የማምረቻ ማሽኖችን እንዲገዙ፣ የማስፋፊያ ኘሮጀክት ነድፈው ተወዳዳሪነታቸውን እንዲያሳድጉ አድርጓል። የውጭ ምንዛሬ ከማፍራት አንጻርም ሰፊ ስራን እንዲሰሩ አድርጓል። 
ኤጀንሲው ድርጅቶችን ወደግል ካስተላለፋቸው በኋላም በሚሰጣቸው ድጋፍ ለኢኮኖሚው ከፍተኛ አስተዋጽኦ እንዲያደርጉ አስችሏል። ዝቅተኛ የኢኮኖሚ ደረጃ ያላትን ሀገር ተከታታይና ፈጣን የሚባል የኢኮኖሚ ዕድገት እንድታስመዘግብ የበኩሉን ሚና እየተጫወተ ይገኛል። የመሠረተ ልማት ግንባታዎች የሚፋጠኑበትን ሁኔታ አመቻችቷል። ከዚህ ጐን ለጐን የልማት ድርጅቶች በአቅራቢያቸው ላለው ማሕበረሰብ ድጋፍ እንዲያደርጉ ያስቻለ ውጤታማ ተግባር አከናውኗል።
ምንጭ፡- የመንግሥት ልማት ድርጅቶች ሚኒስቴር¾

 

በድንበሩ ስዩም

 

የካቲት 9 ቀን 2009 ዓ.ም ከዚህች ዓለም በሞት ተለይተው፣ የካቲት 14 ቀን 2009 ዓ.ም ስርዓተ ቀብራቸው በመንበረ ፀባኦት ቅድስት ስላሴ ቤተ-ክርስትያን የተፈፀመው ታላቁ የኢትዮጵያ የታሪክ ሊቅ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በልዩ ልዩ መርሃ ግብሮች እየተዘከሩ ነው። ባለፈው እሁድ መጋቢት 17 ቀን 2009 ዓ.ም ሚዩዚክ ሜይዴይ ኢትዮጵያ ከኢትዮጲስ ኮሌጅ ጋር በመተባበር በብሔራዊ ቤተ-መፃህፍትና  ቤተ-መዛግብት ኤጀንሲ (ወመዘክር) አዳራሽ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትን የተመለከተ ዝግጅት አቅርቦ ነበር።

 

ይኸው ዝግጅት የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትን የሕይወት ታሪክ ከውልደት እስከ ሞት እና የሪቻርድ ፓንክረስት ስራዎችን የሚዳስስ መርሃ ግብር ነበር። በዚህም መሠረት ጋዜጠኛ ጥበቡ በለጠ ከሪቻርድ ፓንክረስት ጋር የቅርብ ትውውቅ ስላለው እና ስለ እርሳቸውና ቤተሰባቸውም ከዚህ ቀደም ዶክመንተሪ ፊልም ስለሰራ፣ ጥናትም ስላደረገ የሪቻርድ ፓንክረስትን ታሪክ ከውልደት እስከ ፍፃሜ አቅርቧል። በኢትዮጵያ ቅርስ ጥበቃ እና ጥናት ባለስልጣን የማይዳሰሱ ቅርሶች ከፍተኛ ኤክስፐርት የሆነው ኃይለመለኮት አግዘው ደግሞ የሪቻርድ ፓንክረስትን ስራዎች ዳሰሳ አድርጓል። ኃይለመለኮት አግዘው የታሪክ፣ የቋንቋ እና የኪነ-ሕንፃ ባለሙያ ሲሆን ከዚህ ቀደምም በሪቻርድ ፓንክረስት ስራዎች ላይ ልዩ ልዩ ጥናትና ምርምሮችን ማድረጉ ይታወቃል። መድረኩን በአጋፋሪነት ሲመራው የነበረው ደግሞ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቋንቋ እና የታሪክ ባለሙያ የሆነው ሰለሞን ተሰማ ጂ ነው። ዝግጅቱ እጅግ ደማቅ ሲሆን፤ የታዳሚው ቁጥርም ከአዳራሹ በላይ ሆኖ በርካታ ሰዎች ቆመውና መሬት ላይ ቁጭ ብለው ሲከታተሉት ቆይተዋል።

 

እ.ኤ.አ. ዲሴምበር 3 ቀን 1927 ዓ.ም ለንደን ውስጥ የተወለዱት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት፣ ገና የዘጠኝ ዓመት ሕፃን ሳሉ ጀምሮ በኢትዮጵያ ፍቅር የወደቁ፣ ዕድገታቸውና መንፈሳቸው በሙሉ በኢትዮጵያ ታሪክ እና ማንነት ላይ እስርስር ብሎ ለታላቅ ደረጃ መብቃታቸው በመድረኩ ላይ ተነግሯል።

 

እናታቸው ሲልቪያ ፓንክረስትም ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ በተወረረችበት ወቅት ሙሉ በሙሉ ስራቸውን ትተው የኢትዮጵያ አርበኛ የሆኑ ናቸው። ሲልቪያ ፓንክረስት ኢትዮጵያን ከፋሽስቶች መንጋጋ ስር ፈልቅቆ በማውጣቱ እልህ አስጨራሽ ትግል ውስጥ ከኢትዮጵያ አርበኞች ጋር በመሆን ነፃነታችንን የሰጡን የሪቻርድ ፓንክረስት እናት ናቸው ተብሏል።

ልጃቸው ሪቻርድ ፓንክረስትም እድሜ ዘመኑን በሙሉ የኢትዮጵያን ታሪክ ሲያጠና፣ ሲመረምር፣ ሲፅፍ የኖረ የምንግዜም ባለታሪክ እንደሆነ በመድረኩ ላይ ተገልጿል።

 

ሪቻርድ ፓንክረስት ከሰራቸው እጅግ አያሌ ከሆኑ በርካታ ጉዳዮች መካከል፣ የኢትዮጵያን ጥናትና ምርምር ተቋምን መመስረት፣ የመጀመሪያው ዳይሬክተርም ሆኖ ማገልገል፣ ከዚያም እስከ ሕይወቱ ፍፃሜ ይህንን ተቋም ሲያገለግል የነበረ የታሪክ ጀግና መሆኑ ተነግሮለታል።

 

ከዚህ በተጨማሪም ከኢትዮጵያ በልዩ ልዩ ዘመናት እየተዘረፉ የሄዱ ቅርሶች የት እንደሚገኙ፣ በማን እጅ እንዳሉ ጭምር በዝርዝር ጽፈው አጋልጠዋል። የአክሱም ሐውልትን እና የአፄ ቴዎድሮስን የአንገት ክታብ፣ ጐራዴ እና ልዩ ልዩ ቅርሶች እንዲመለሱ ብርቱ ትግል አድርገው ማሳካታቸው ተነግሯል።

 

ኢትዮጵያን የተመለከቱ የታሪክ ሠነዶችን በማሰባሰብ እና ቅርስ አድርጐ በማስቀመጥ ረገድ ለትውልድ እና ለሐገር ያበረከቱት ወደር የማይገኝለት አስተዋፅኦ በመድረኩ ላይ ተነግሯል።

ሪቻርድ ፓንክረስት ከ22 በላይ መፃሕፍትን ኢትዮጵያ ላይ የፃፉ፣ ከ17 በላይ መፃሕፍትን የአርትኦት ስራ ያከናወነ እና ከሌሎች ጋር ያዘጋጁ፣ ከ400 በላይ ስለ ኢትዮጵያ ጉዳዮች ጥናትና ምርምር የፃፉ፣ በልዩ ልዩ ጋዜጦችና መፅሔቶች ላይ ኢትዮጵያዊ ታሪኮችን ሲያስነብቡ 60 ዓመታትን የሰሩ የዘመናችን ባለ ግዙፍ ሰብዕና ነበሩ በማለት ተነግሮላቸዋል።

 

ከጥናት አቅራቢዎቹ አንዱ የሆነው ኃይለመለኮት አግዘው ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በዓለም አቀፍ ደረጃ ተሸላሚ እንዲሆኑ ከዚህ ቀደም የቀረበውን አቤቱታ ይፋ አድርገዋል።

ኘርፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት የኖቤል ሽልማት እንዲሰጣቸው ከዚህ ቀደም ለድርጅቱ ደብዳቤ ተፅፎ እንደነበር ኃይለመለኮት አግዘው ገልጿል። ይህንን ሪቻርድ ፓንክረስት እንዲሸለሙ ጥያቄ የጠየቁት ዶ/ር ገላውዲዮስ አርአያ፣ አቶ ጳውሎስ አሠፋ፣ አቶ ዳንኤል ግዛው፣ አቶ አፈወርቅ ካሡ፣ ዶ/ር ፍቅሬ ቶሎሳ የዛሬ 8 ዓመት ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ሊሸለሙ ይገባል በሚል የፃፉትን ደብዳቤ ኃይለመለኮት አቅርቦታል።

 

በደብዳቤው መሠረት ኘ/ር ሪቻርድ ፓንክረስት የሰው ልጅ መብት ተቆርቋሪ መሆናቸውን ይገልፃል። የ82 አመቱ ሪቻርድ አሁንም በጣም ጠንካራ ፀሐፊ የታሪክ ተመራማሪ ከአውሮፓ መጥቶ በደም ለማይዛመዳቸው ሕዝቦችና አገሮች ብዙ የሠራ ብዙ ውለታ የዋለ ታላቅ ሠው መሆኑን ደብዳቤው ይገልፃል። ይህ ሠው በኛ አመለካከት የኖቤል ሽልማት ሊያገኝ የሚችልበት ትልቅ ውለታ ያበረከተ ሠው መሆኑን መመስከር እንችላለን የሚል ሀሣብ ያለው ደብዳቤ መፃፉን ኃይለመለኮት አቅርቧል።

 

ይህን ለኖቤል የሽልማት ድርጅት የፃፉት ሠዎች በእድሜ ትልልቆች የሆኑ፣ የኢትዮጵያን ታሪክ ጠንቅቀው የሚረዱ ሠዎች ናቸው።

ኃይለመለኮት ሲገልፅ ሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያን ጥናትና ምርምር ተቋምን መስርተው ብዙ ማስረጃዎችን ሰብስበው ኢትዮጵያ የብዙ ሺ ዓመታት ባለታሪክ መሆኗን አሳይተዋል፣ አስነብቧል። አንዳንዶች በተሳሳተ አመለካከት ኢትዮጵያን የመቶ ዓመት ታሪክ ያላት አገር ናት እያሉ መናገራቸው እና መፃፋቸው ኃይለመለኮት አግዘው የተሳሳተ መሆኑን የሪቻርድ ፓንክረስት ስብስብ ሥራዎች ይመሰክራሉ ብሏል። በዕለቱ ተጋብዘው ከመጡ ሰዎች መካከል የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም የቤተ-መፃህፍቱ ባለሙያ አቶ ዳንኤል ማሞ የሚከተለውን ብለዋል።  

 

ዳንኤል ማሞ

አስር አመት ሆኖኛል ከርሣቸው ጋር ስሰራ። ተቋሙ ኢትዮጵያዊ የሆኑ መፃሕፍትን ከየትም እየፈለገ ይገዛል። አንዳንድ መፃሕፍት 120 ሺብር እና 130ሺ ብር የሚያወጡ ናቸው። ይህን ደግሞ ከመንግስት ባጀት መግዛት አይቻልም። ስለዚህ ሪቻርድ ፓንክረስት ከተለያዩ ግለሠቦችና ተቋማት ገንዘብ እየፈለጉ ተቋሙን በመፃሕፍትና በመረጃ ያበለፀጉ ናቸው። ከ1 ነጥብ 5 ሚሊየን ብር በላይ እንዲሰበሰብ አድርገው መፃሕፍት ገዝተውልናል። እርሣቸው ሔደው የሚያንኳኩት በር ሁሉ

 

 ይከፈትላቸዋል። ምክንያቱም ገንዘቡ ከመፃሕፍት ውጭ ከታለመለት ጉዳይ ውጭ እንደማይባክን ስለሚታወቅ ሁሉም ሠው ሪቻርድ ፓንክረስት ላይ እጁ ይፈታል። ስለዚህ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ምስሶ እና ማገር ሆነው እዚህ ያደረሱት ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ናቸው።

ሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮጵያን ብራናዎች ቅርሶች መፃሕፍት ሠነዶች ያሠባሠቡ ኢትዮጵያ ታሪኳ ቅርስ አድርገው ለትውልድ አስቀምጠው ያለፉ የምን ግዜም የኢትዮጵያ ወዳጅ ናቸው።

የአውቶብስ ቲኬት ሣይቀር እየሠበሠቡ እንደ ቅርስ የሚያስቀምጡ ከትንሽ እስከ ትልቅ ጉዳዮችን ሠብስበው ያስቀመጡ ሠው ናቸው።

 

ፓንክረስት ኢትዮጵያዊነት በደማቸው ውስጥ የሠረፀ ነው። ሪቻርድ ፓንክረስት እንደ ዲኘሎማት ሆነው ኢትዮጵያን የጠቀሙ ናቸው። የብሪቲሽ ሙዚየም የቴዎድሮስን የአንገት ክታብ እንዲመለስ ያደረጉ ናቸው። የአክሡም ማስረጃዎችን ሠብስበው ኢትዮጵያ የብዙ ሺ አመታት ሀውልት አስመልሠዋል። እንግሊዞች የአፄ ቴዎድሮስን ጐራዴ ለኬንያ ሙዚየም ሠጥተው ነበር። ይህ ኢትዮጵያዊያንና ኬኒያን ለማጣት ይመስላል። ግን ሪቻርድ ፓንክረስት እንደ ዲኘሎማት ሆነው ነገሩ ውስጥ ገብተው ጐራዴው ወደ ኢትዮጵያ እንዲመጣ አድርገዋል ይላል ዳንኤል ማሞ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ኃላፊ።

 

 

***        ***        ***

 

በኢጣሊያ ፋሺዝም

በኢትዮጵያ አይሁዶችን የማስፈር ዕቅድ

በኃይለመለኮት አግዘው

ፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ከተቆጣጠረች በኋላ ትከተለው የነበረው መርህ የሀገሪቱን አንድነት በማዳከም የከፋፍለህ ግዛ መርህ ነበር። ፋሺዝም የሩቅ ጊዜ ዓላማ ማስፈፀሚያው የኢትዮጵያ ሕዝብ እርሱ በእርሱ እንዲጫረስ ብሎም በሚፈጠረው  ክፍፍል አገሪቱን አዳክሞ ለመግዛት ይህም ካልተቻለ እርሱ በፈጠረው ዘርና ሃይማኖትን መሰረት ያደረገ አወቃቀር ትናንሽ መንግስታት ተፈጥረው ኢትዮጵያና ኢትዮጵያዊነትን ማክሰም ነው። ለዚህ እኩይ ዓላማ ማስፈፀሚያ በገንዘብ የተደለሉ ኢትዮጵያውያን ባንዶችና ቡልቅ ባሾች ለቄሳር ተገዙ የሚል ልፈፋቸውን በሰፊው አስተጋብተዋል። በአዲስ አበባ፣ በአስመራ፣ በጎንደር በከተማው ውስጥ የነጭና ጥቁር ሰፈር በአፓርታይድ መልክ ከልለው ተንቀሳቅሰዋል። በዚያን ጊዜም ይሁን በአሁኑ ሰዓት ያለው የኢትዮጵያ ትውልድ ግን ከፋሺዝም ጀርባ የነበሩ ዕቅዶችን ጠንቅቆ አያውቅም። የዛሬይቱ ኢትዮጵያም እንዲህ በቀላሉ ለአሁኑ ትውልድ የተላለፈች ሳትሆን አያት አባቶቻችን ብዙ መስዋዕትነት ከፍለውባት ነው። የዳግማዊ አፄ ምኒልክ መንግስት በአካባቢው ከነበሩ የቅኝ ገዢ ኃይሎች ተሟግቶና ተከራክሮ ግዛቱን ባያሰፋ ኖሮ ምስራቅ ኢትዮጵያ ሶማሊያ፣ ደቡብ ኢትዮጵያ ኬንያ፣ ምዕራብ ኢትዮጵያ ሱዳን፣ ሰሜን ኢትዮጵያም ለኢጣሊያዋ የኤራትራ ኮሎኒ የመሆን ዕድላቸው ሳይታለም የተፈታ ሃቅ ነው። የኢትዮጵያ አርበኞች በአገር ቤት ያደርጉት የነበረው የአልገዛም ባይነት ተጋድሎ ፍሬ እያፈራ መምጣቱና  አፄ ኃይለስላሴ በአውሮፓ ከእነ ሲልቪያ ፓንክረስትና ከሌሎች ኢትዮጵያውያን ጋር የዲፕሎማሲ ትግል ማካሄዳቸው ኢትዮጵያ ኢትዮጵያ ሆና ለአሁኑ ትውልድ እንድትተላለፍ አድርጓል። ፋሺስቶች የከፋፍለህ ግዛው መርህ እያራመዱ ቅኝ በያዟት ኢትዮጵያ አይሁዶችን የማስፈር እቅድ ጠንስሰው ነበር። ይህ ኢትዮጵያን ለአይሁዶች መስፈሪያነት የማዋል ዕቅድ የከሸፈው የዳበረ የፖለቲካ ንቃተ ህሊና በነበራቸው ኢትዮጵያውያን አርበኞች ያላሰለሰ ተጋድሎና በራሳቸው በአይሁድ ምሁራን እምቢተኝነት ነው።  እዚህ ላይ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ የአውሮፓ ጉዞ በዲፕሎማሲው መስክ የነበረው አስተዋፅኦ ቀላል አልነበረም።

 

አይሁዶችን  በኢትዮጵያ የማስፈር ዕቅድ

አይሁዶችን  በኢትዮጵያ የማስፈር ዕቅድ ከ1936 እስከ 1943 በሚል ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትስት ከ45 ዓመት በፊት በኢትዮጵያ ኦብዘርቨር /Ethiopia Observer/ ባስነበቡት ፅሁፍ የሙሶሎኒ ኢትዮጰያን በ1935 እ.ኤ.አ መውረርና ወረራውን ተከትሎ በተለይም በፋሺስት ኢጣሊያና በናዚዋ ጀርመን ውስጥ የተቀሰቀሰው ፀረ-ሴማዊ (አይሁድ) እንቅስቃሴ ለተለያዩ ፀረ-አይሁድ ዕቅዶች መጠንሰስ በተለይም አይሁዶችን በገፍ በኢትዮጵያ የማስፈር  ዕቅድ እንዲፀነስ የሐሳብ መሰረት ጥሏል።

 

ሐረርጌንና የእንግሊዝ ሶማሌላንድን ማጣመር

ይህ ወቅት በአውሮፓ ኢጣሊያ ውስጥ ነዋሪ የነበረው ፉሩንበርግ የተባለ አይሁዳዊ ሐረርጌንና እንግሊዝ ሶማሌላንድን በማዋሃድ በአፍሪካ ቀንድ ለአውሮፓውያን አይሁዶች መንግስት  መፈጠር አለበት የሚል ሃሳብ አቅርቧል።

በፈረንሳይ አገር የሚታተም ለተምፕ የተሠኘ ጋዜጣ በምስራቅ አፍሪካ ኢጣሊያ በቅኝ በያዘችው የአቢሲኒያ መሬት አይሁዳውያን ቢሰፍሩበት ምንም ዓይነት ቅሬታ የሌላት መሆኑን ከማተቱም በላይ ሉዓላዊ የሆነ የአይሁዳውያን መንግስት ከአቢሲኒያ መሬት ላይ ተቆርሶ እንዲሰጠው ጠይቋል። ፉረንበርግ የኢጣሊያ ምስራቅ አፍሪካ ጀርመን ፈረንሳይ ኢጣሊያና ስፔን ካላቸው ስፋት የሚወዳደር ትልቅ ግዛት እንደመሆኑ በዚህ ትልቅ መሬት ውስጥ እጅግ ጥቂት ህዝብ የሚኖርበት ከመሆኑም ባሻገር ይህም ህዝብ ተበታትኖ የሰፈረ በመሆኑ በተለይም አቢሲኒያ (ኢትዮጵያ) በተለያዩ የተፈጥሮ ሐብቶች የበለፀገች  ድንግል መሬት ናት ሲል ካተተ በኋላ  ኢትዮጵያን ከፍልስጥኤም ጋር አነፃፅሮ አቅርቧል። ፉረንብርግ  ፍለስጥኤም እጅግ በጣም ጠባብ መሬት በመሆኗ በተለይም የአይሁዶች ጠላቶች በሆኑት የአረብ ፅንፈኞች ከፍተኛ የሆነ ታቀውሞና ግጭት (ጦርነት) ያጋጥማቸዋል ካለ በኋላ በኢትዮጵያ ግን ኢጣሊያ እስካለች ድረስ የአይሁዶችን መስፈር የሚገዳደር ምንም ዓይነት ተቃዋሚም ሆነ ተፃራሪ ኃይል አያጋጥምም ብሏል።

 

“በምስራቅ አፍሪካ ተራሮች የአይሁዶች ጠንካራ የስራ ባህል ክህሎትና የገንዘብ አቅም በኢኮኖሚ ጠንካራ የሆነች አዲሲቷን ጽዮናዊት እስራኤል ከዘመናት እንግልትና ስቃይ በኋላ ይመሰርታል። ይህም በፀረ አይሁድ እመቃዎች ከፍተኛ እንግልት ለደረሰባቸው አይሁዶች ታላቅ ተስፋ ነው” ብሏል።

 

የሂትለሯ ጀርመንም ከውስጥ ችግሮቿ አንዱ የሆነውን የአይሁዶችን በኢትዮጵያ መስፈር አይሁዶችን ከመፍጀቷ ቀደም ብሎ ምንም ያህል አሳሳቢ ያልሆነ ስትል ድጋፏን ገልፃ ነበር።

ፍልስጥኤም ለሁለት መሰንጠቋ አሳስቧቸው ለነበሩ አረቦች ይህ ታላቅ ዜና ነበር። ይህ ዕቅድ ለረዥም ጊዜ ከፅዮናውያን ጋር የነበራቸውን ቅራኔ የሚያረግብ በመሆኑ በተለይም የፍልስጥኤም መሬትን ለሁለት መሰንጠቅ የሚያስቀር በአይሁዶችና በአረቦች በኢየሩሳሌም ላይ የይገባኛል ጥያቄንም ለአንዴም ለመጨረሻ ጊዜ የሚፈታ መስሎ ስለታያቸው በተለይም  ሞሶሎኒ  ይህንን ለመፈፀም መነሳቱ የእስልምና ደጋፊና ጥቅም አስከባሪ ሆኖ ታየ። “አይሁዶችከባለመሬቶቹ (ከአቢሲኒያውያን) ጋር ምንም ዓይነት ውጊያ ሳያስፈልጋቸው በኢጣሊያ መንግስት ድጋፍ  ከሺዎች ዓመታት መበታተን በኋላ በተፈጥሮ ሀብት እጅግ የበለጸገ መሬት ባለቤት ባለአገር ይሆናሉ።” በሚል ተስፋ ሞሶሎኒ የአረቦችንና የእስልምና እምነት ተከታዮችን ድጋፍ ያሰባሰበበት ነበር።

በኢጣሊያ በኩል የአኦስታው መስፍን ይህንኑ አይሁዶችን በኢትዮጵያ የማስፈርን ዕቅድ ጥናት እንዲያቀርብ እንዲያስፈፅም በኅዳር ወር1938 እ.ኤ.አ ኮሎኔል ጁዜፔ አዳሚን ባዘዘው መሰረት ረፖርቱን ለአኦስታው መስፍን አቅርቧል።

የዚህኑ ኮሎኔል የግል ማስታወሻ የጠቀሱት ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እንደገለጹት፡-

ከፍተኛ የሆነ ልዩ ተልእኮ ተስጥቶት እንደነበረ የሚያትተው አዳሚ የተሰጠው ተልዕኮ 1400 አይሁዶችን ማስፈር የሚያስችል ስፍራ፣ ስፍራውም ከወባ እና መሰል በራሪ ተባዮች የጸዳ የፄፄ ዝንብ የማይገኝበት ውሃ ገብ የሆነ ወይና ደጋ የአየር ፀባይ ያለው ከዋና መንገድ ብዙም ያልራቀ በተለይም ምንም ዓይነት እምነት የሌላቸው ነዋሪዎች በብዛት ያሉበት ስፍራ ወይም ጥቂት የኦርቶዶክስ ክርስቲያን እምነት ተከታዮች ወይም ጥቂት የእስልምና ሃይማኖት ተከታዮች ያሉበት ስፍራ ተመራጭ መሆኑን አትቶ ይህም የእዚህ እምነት ተካታዮች  ከአይሁድ እምነት ተካታዮች ጋር ግጭት እንዳይፍጠር እንደሚረዳ አስረድቶት በዚህም መሰረት ኮሎኔል አዳሚ ሪፖርቱን እንደሚከተለው አቅርቧል።

 

 

የቦረና ዞን ለአይሁድ ሰፋሪዎች

አዳሚ ለአይሁዶች የመረጠው ስፍራ የአሁኑን በኦሮሚያ ክልል የሚገኘውን  የቦረና ዞን ነው። ከኬንያ ድንበር ወደ ኢትዮጵያ 100 ኪ.ሜ ወደ ውስጥ ገባ ብሎ የሚገኝ ቦረና የተባለው ስፍራ የተመረጠ ስፍራ መሆኑን በሪፖርቱየገለፀው ኮሎኔል አዳሚ ቦረና የአየር ፀባዩ ተስማሚ አፈሩ ለምና ሁሉን የሚያበቅል መሬት ከመሆኑ ባሻገር በሰፊ መሬት ጥቂት ሰዎች የሚኖሩበት በመሆኑ ለአይሁዶች ሰፈራ እጅግ ተስማሚ የሆነ አካባቢ መሆኑን አትቷል። እንደ ኮሎኔሉ ሪፖርት ዞኑ የ 8000 ስኩየር ኪሎሜትር ስፋት ያለው ሲሆን ይህም የፍልስጥኤምን መሬት  ግማሽ የሚያህል ነው። በ1200 ሜትር ከባህር ጠለል በላይ የሚገኘው ይህ መሬት የዳዋ ገናሌ ወንዝ የሚገኝበት ከመሆኑ በላይ ለከብቶች እርባታ፣ ጥጥ እርሻና እና የጉሎ ዘይት ምርት እንዲሁም በትምባሆ እርሻና በሌሎችም አካባባው ከፍተኛ የመልማት አቅም ያለው መሆኑን ኮሎኔል  አዳሚ በታህሳስ 5 1938 የቀረበውን ሪፖርት የአኦስታው መስፍን  ለሞሶሎኒ አቅርቧል።

ዚሁ በታህስስ 1938 እ.ኤ.አ በኒውዮርክ የሚታተመው የአይሁድ ሰራተኞች ድምፅ  በዚህ የኢጣሊያ እቅድ ላይ ተሳልቋል  ኤስ ኤተለሰን የተባለ አይሁዳዊ ጋዜጠኛ  "እጓለማውታን መሆን ጥሩ ነው" በሚል ርዕስ ባስነበበው ፅሁፍ

"ታላላቅ መንግስታትና ሉዓላዊ ነን የሚሉ አገሮች የሚከራከሩለት ነገር ቢኖር በህግ የተጠበቀላቸውን የተከለለ መሬትና ሉዓላዊነት መንከባከብና መጠበቅ ነው። አይሁዶች ተፈናቃዮች ግን የፈለጉትን መሬት መርጦ የመውሰድ መብት አላቸው። ሂዱና   ሞቃታማውንና ወበቃማውን  የጉያናን መሬት ውሰዱ ቢባሉ ምን ችግር አለ? በደስታ ይቀበሉታል። ሌላው ደግሞ ተነስቶ ሂዱና በምስራቅ አፍሪካ ደኖች ውስጥ ከ ፄፄ (ከቆላ) ዝንብ ጋር የመኖር ምርጫ አለህ ከተባለ ምን ችግር አለ? ሄዶ ሰፍራል ተፈናቃይ ሁሉም ነገር ሁሉም አገር በእጁ ነው።በእውነት አገር አልባ እጓለማውታን   መሆን መልካም ነው።" ሲል በእቅዱ ላይ ተቃውሞ አሰምቷል።

 

ደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ (ወለጋና ኢሉባቦር) 

አንደኛውና ዋነኛው አይሁዶችን በምስራቅ አፍሪካ የማስፈር እቅዶች ደጋፊ የነበሩት የአሜሪካው ፕሬዝዳንት ፍሬድሪክ ዴላኖ ሩዝቬልት ነበሩ። ሩዝቬልት አሜሪካንን ከታላቁ የኢኮኖሚ ድቀት ያወጡ ለሁለተኛው የአለም ጦርነት ማብቃት ከፍተኛ ሚና የተጫወቱ ቢሆንም አይሁዶችን በኢትዮጵያ በማስፈር እቅድ ላይ ተሳታፊ ነበሩ።

ፕሬዝዳንት ሩዝቬልት በኢትዮጵያ ለሚሰፍሩ አይሁዶች የመረጡላቸው ስፍራ ደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያን ወለጋ ኢሉባቦርና ከፋ አካባቢን ሲሆን በአጠቀላይ ደቡብ ኢትዮጵያ ለዚህ ተስማሚ በመሆኑ ጉዳይ ላይ በተለይም የአሜሪካ አይሁዶችን በዚያ አካባቢ የማስፈሩ ምኞት ነበራቸው።

 

ጣና ሐይቅና አካባቢው

በወቅቱ የታተመ ኒዎዮርክ ታይምስ ጋዜጣ  20000 የሚሆኑ አይሁዳውያን በጣና አካባቢ መስፈር የሚኖረውን ጠቀሜታ በመግለፅም አትቶ ነበር። ኒዎዮርክ ታይምስ  አትዮጵያ ቁጥራቸው አምስት ሚለዮን የሚሆኑ አይሁዳውያንን በጣና ሐይቅ አካባቢ የማስፈር አቅም አላት። ይህ ሃምሳ ሺ ስኩዬር ማይልስ ስፋት ያለው አካባቢ ብዙ ሰፋሪ የሌለበት ከመሆኑ ባሻገር በዚህ መሬት ላይ ቡና  ስንዴ የተለያዩ የፍራፍሬ ዓይነቶች ጥራጥሬዎችን ማምረት ይቻላል ሲል ሃሳቡን አቅርቦ ነበር። በኡጋንዳ የመስፈር እቅድ የተከተለው በኢትዮጵያ የነበረው እቅድ በመክሸፉ ነው። ሪቻርድ ፓንክረስት ይህንን የመሰሉ ብዙ የታሪክ ፀሃፊዎች ያልዳሰሱትን ርዕስና በኢትዮጵያ ላይ ሲቃጡ የነበሩ ድብቅ ዕቅዶችን ለህዝብ በማጋለጥ በኩል ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል።

 ከዚህ ቀደም በዶ/ር ገላውዴዎስ አርአያና ዶ/ር ፍቅሬ ቶሎሳ የሚመራ ቡድን ፓንክረስት እና ቤተሰባቸው ለኖቤል የሰላም ሽልማት መታጨት እንዳለባቸው በመጥቀስ ሙከራ ተደርጎ እንደነበር የሚታወስ ነው። በዚህ አጋጣሚ መታሰቢያ ሳናደርግላቸው ያለፉ በኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ሰፊ ጥናት ያካሄዱ ፕሮፌሰር ሱቬን ስቬን ሩቤንሰን ፕሮፌስር ዶናልድ ክረሚ ፕሮፌሰር መርዕድ ወልደአረጋይ ፕሮፌሰር ስርግው ሀብለስላሴ እንዲሁም ፕሮፌሰር ታደሰ ታምራት ዶ/ር ብርሐኑ አበበ ዶ/ር ዓለሜ እሸቴ ዶ/ር ዘውዴ ገብረስላሴ ፕ/ር ዶናለድ ሌቪን ፕ/ር ሃሮልድ ማርከስ ፕ/ር ሁሴን አህመድ የመሳሰሉ የኢትዮጵያ ታሪክ ምሁራን መታሰቢያ እየተደረገ በስራዎቻቸው ላይ መወያየት አለብን።

በአሁኑ ሰዓት ይህ በእነዚህ ታላላቅ የታሪክ ምሁራን የተጀመረው ታሪክን በሳይንሳዊ መንገድ የማስተማር የትውልድ ቅብብሎሽ በእነፕሮፌሰር ባህሩ ዘውዴ ፕሮፌሰር ሽፈራው በቀለ ዶ/ር ተካልኝ ወልደማሪያም ዶ/ር ተሰማ ተአ፣ ዶ/ር በለጠ ብዙነህ፣ ዶ/ር ሽመልስ ቦንሳ ፕሮፌሰር ዴቪድ ቻፕልን ዶ/ር ውዱ ጣፈጠን በመሳሰሉ የታሪክ ምሁራን ወጣት ኢትዮጵያውያንን በመቅረፅ ረገድ ላቅ ያለ ሚና ተጫውተዋል። ለታሪክ ትምህርት አግባብ ያለው ስፍራና ቦታ ልንሰጠው ይገባል። በአሉባልታዎችና በበሬ ወለደ ማስረጃ የሌላቸው ተረቶች ወጣቱ ትውልድ መወናበድ የለበትም።

 

በይርጋ አበበ

          

በኢትዮጵያ ቆላማው ክፍል የሚኖሩ ከ12 ሚሊዮን በላይ ዜጎች የዕለት ጉርሳቸውንም ሆነ የዓመት ልብሳቸውን የሚሸፍኑት በእንስሳት እርባታ አማካኝነት ነው። ይህ የአርብቶ አደር ቁጥር በ2006 ዓ.ም በተካሄደ ጥናት 15 ቢሊዮን ብር ለአጠቃላይ የአገሪቱ ገቢ ያስመዘገበ ሲሆን፤ ይህም ከግብርናው ዘርፍ አጠቃላይ 38 በመቶ የሚሆነውን ድርሻ ይይዛል። አገሪቱ ከአፍሪካ በእንስሳት ብዛት ቀዳሚ ስትሆን ወደ ውጭ ከምትልከው ሸቀጥ ውስጥም ከቡና ቀጥሎ የቆዳና ሌጦ ተከታዩን ደረጃ ይይዛል።

የአርብቶ አደሩ ዘርፍ ለአገር ኢኮኖሚ ይህን ያህል አስተዋፅኦ እያበረከተ የዘርፉ ቀጥተኛ ባለቤቶች (አርብቶ አደሩ) ለምን ተጠቃሚ አልሆኑም? የሚል ጥያቄ በተደጋጋሚ ይነሳል። የአርብቶ አደሩን ተጠቃሚነት በተመለከተ በ1987 ዓ.ም የፀደቀውና አሁንም ድረስ በስራ ላይ ያለው የአገሪቱ ሕገ መንግሥት በአንቀፅ 40 ቁጥር 5 ላይ “የኢትዮጵያ ዘላኖች ለግጦሽም ሆነ ለእርሻ የሚጠቀሙበት መሬት በነፃ የማግኘት፣ የመጠቀምና ከመሬታቸው ያለመፈናቀል መብት አላቸው” ሲል ለአርብቶ አደሩ ተዋንያን ሕጋዊ እውቅና እና ከለላ ሲሰጥ ይታያል። ሕገ መንግሥቱ ከተጠቀሰው አንቀጽ በተጨማሪ ዝርዝሩን በሕግ የሚወስን እንደሆነም ይገልፃል። ሆኖም የአርብቶ አደሩ ኑሮ ካለመሻሻሉም በላይ በየጊዜው እየከፋና እየተወሳሰበ ሂዷል። በተለይም በአገሪቱ በተደጋጋሚ እየተከሰተ በሚገኘው ድርቅ የመጀመሪያ ተጠቂ የሆነው ይህ ዘርፍ ነው። ለዚህ ምክንያቱ ምንድን ነው? ለሚለው መልስ ለመስጠት ፎረም ፎር ሶሻል ስተዲስ የተባለ የጥናትና ምርምር ማዕከል ሰሞኑን በጉዳዩ ዙርያ ያስጠናውን ጥናት ይፋ አድርጎ ነበር። የጥናቱ ውጤትም ለዘርፉ ችግር ዋናው ምክንያት የፖሊሲ ችግር ነው ሲል ያስቀምጣል። እኛም የጥናቱን ዝርዝር ከዚህ በታች ለአንባቢያን በሚመች መልኩ አቅርበነዋል።

 

 

ውለታው የተዘነጋው የአርብቶ አደሩ ዘርፍ ጠቀሜታ

የአርብቶ አደሩ ዘርፍ ከስያሜው ጀምሮ አለመግባባቶች የሚስተዋሉበት ዘርፍ ነው። በ1987 ዓም የጸደቀውን የኢትዮጵያ ህገ መንግስት ጨምሮ በርካታ ምሁራንና አብዛኛው የአገሬው ህዝበ አርብቶ አደሩን “ዘላን” ሲል ይጠራዋል። ከዚህ ቀደም ባሉት ዘመናት ደግሞ “የከብት ጭራ ተከታይ” የሚል መጠሪያም እንደነበረው ቀለም ቀመስ አርብቶ አደሮች ይናገራሉ። አርብቶ አደር ወይም በእንግሊዝኛው (Pastoralist) ቀደም ሲል ይጠራበት ከነበረው “ዘላን” (Nomad) እንዲቀየር የተደረገው አሉታዊ ትርጓሜ ያለው ቃል በመሆኑ እንደሆነ ምሁራን ተናግረዋል። ከቃሉ ጀምሮ እስከ ምርት ሂደቱ (Process) ለውዝግብ ክፍት የሆነው ዘርፍ በአገሪቱ ኢኮኖሚና ማህበራዊ የሚጫወተውን ሚና በተመለከተ ዶክተር ታፈሰ መስፍን መተኪያ ሲገልጹ “በ2006 ዓ.ም በኤስኦስ ሳህል አማካኝነት በተካሄደ ጥናት የአርብቶ አደሩ ዘርፍ በዓመት እስከ 15 ቢሊዮን ብር ለአገሪቱ ኢኮኖሚ አስተዋፅኦ እንደሚያደርግ መረጃው ያመለክታል። ይህም እንደ ኢኮኖሚና ፋይናንስ ሚኒስቴር መረጃ 16 በመቶ የሚሆነውን የአገሪቱን ጂዲፒ ይሸፍን ነበር። 12 ሚሊዮን የአገሪቱ ዜጎችም በአርብቶ አደር ስራ ተሰማርተው ይገኛሉ” በማለት ይገልጻሉ።

የኢትዮጵያ ወተት አቀናባሪዎች ዋና ስራ አስኪያጅና የአርብቶ አደሮች ፎረም ኢትዮጵያ ምክትል የቦርድ ሊቀመንበር የሆኑት ዶክተር ታፈሰ በጥናታቸው አያይዘውም “pastoral areas contribute significantly to the national economy, but this is no quantified and well understood by policy makers as there is no statistical data gathered by central statistical agency on the direct and indirect values of pastoralists” ወይም በአቻ የአማርኛ ትርጉሙ  “የአርብቶ አደሩ ዘርፍ ለአገራዊ ኢኮኖሚ እድገት የሚጫወተው ሚና ከፍተኛ ቢሆንም ዘርፉ የሚሰጠው ሚና ግን በፖሊሲ አውጭዎች ውለታው ሊቆጠርለትና ከግንዛቤ ሊገባለት ካለመቻሉም በላይ በማዕላዊ ስታቲስቲክስ ኤጄንሲ የአርብቶ አደሩ ዘርፍ በቀጥተኛም ሆነ በተዘዋዋነት የሚሰጠውን ጥቅም የሚያሳይ አኃዛዊ መረጃ አልተዘጋጀለትም” ብለዋል።

ዶክተር ታፈሰ በጥናታቸው አያይዘውም “የአርብቶ አደር ስራ በኢትዮጵያ ያለው ዘዴ ውስብስበ ሰፊ እና ለኢኮኖሚና ለማህበራዊ ለውጥ ተለምዷዊነት ያለው ቢሆንም በፖሊሲ አውጭዎች ላይ ዘርፉ በልማት ያለው ከፍተኛ ሚና የሰጡት ግንዛቤ አነስተኛ ነው። አርብቶ አደሮቹንም ኋላ ቀር እና ለለውጥ ያልተዘጋጁ ሲሉ ይገልጿቸዋል” በማለት ገልጸዋል። በዚህም ምክንያት ዘርፉ መንግስት ልዩ ትኩረት በሚሰጥባቸው የኢኮኖሚና የልማት ፕሮግራሞች ተጽእኖ እያረፈበት መሆኑን የሚገልጹት ዶከተር ታፈሰ፤ የአርብቶ አደሩን የግጦሽ መሬት ለሌላ ገልግሎት እንዲውል ማድረግና በከተሞች መስፋፋት አርብቶ አደሩ ወደ ዳር እየተገፋ እንዲሄድ መደረጉ ፈተና መሆኑን ተናግረዋል። ዶክተር ታፈሰ በጥናታቸው በህገ መንግስቱ አንቀጽ 40 ቁጥር አምስት የተቀመጠው የአርብቶ አደሮች (ህገ መንግስቱ ዘላኖች ነው የሚለው) መብት በአሁኑ ሰዓት መሬት ላይ እየተተገበረ አለመሆኑን አመልክተዋል። በተለይም ከግጦሽ መሬታቸው ያለመፈናቀል መብታቸው የተጠበቀላቸው አለመሆኑን ነው የገለጹት።

 

 

አርብቶ አደሩን የዘነጋው አገር አቀፍ (ወጥ) ፖሊሲ?

ጥናቱ በሚቀርብበት ወቅት ከታደሙ ምሁራን ከተነሱ ጥያቄዎች መካከል አንዱ አገር አቀፍ ተመሳሳይ (ወጥ) ፖሊሲ መከተል ሌሎች ዘርፎችን እንደጎዳው ሁሉ አርብቶ አደሩንም ተጋላጭ እንዳደረገው ተነስቷል። ለአብነት ያህልም በኦሮሚያ ክልል ቦረና አካባቢ የሚገኙ አርብቶ አደሮች በሶማሌና አፋር ክልል ከሚገኙ አቻዎቻቸው ጋር ተመሳሳይ ፖሊሲ መከተል ዋጋ እያስከፈለ መሆኑን ያነሱት የጥናቱ ተሳታፊ ምሁራን “የአካባቢዎቹ መልክዓ ምድርና የተፈጥሮ ሀብት የሚለያይ ሲሆን የእንስሳቱ ዝርያም የተለያየ ነው። ታዲያ በምን መመዘኛ ነው ተመሳሳይ የመሬት አጠቃቀም ፖሊሲ (Land use policy) መተግበር ያስፈለገው?” ሲሉ ተናገረዋል።  

ጥናቱን ያዘጋጁት ዶክተር ታፈሰ መስፍንም የተነሳውን ሀሳብ ተገቢነት በጥናታቸው መመልከታቸውን ገልጸው ከፖሊሲ ተመሳሳይነት በተጨማሪም የአርብቶ አደርን በተመለከተ በፌዴራል፣ በክልል እና በዞን ደረጃ የተዘረጋው የመንግስት መዋቅር በወረዳ እና በቀበሌ ደረጃ ያልተዘረጋ በመሆኑ አርብቶ አደሩ ጠንካራ ክትትልና የምክር አገልግሎት እንዳያገኝ አድርጎታል ብለዋል። የአገሪቱ ህግ አስፈጻሚዎችና ፖሊሲ አውጭዎችም ጉዳዩን ትኩረት ሊሰጡበት እንደሚገባ ማሳሳቢያቸውንና መልክታቸውን አስተላልፈዋል።

 

 

የአርብቶ አደሩ ዋና ዋና ፈተናዎች

ድርቅና የአየር ንብረት ለውጥ መዛባት እንደ ሌሎች የግብርና ዘርፎች ሁሉ አርብቶ አደሩንም የሚያጠቁት ሲሆን አርብቶ አደሩ ላይ ግን በተለይም ጡንቻቸውን ያበረቱበታል። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ በግጦሽ መሬት እና በእንስሳት መጠጥ ውሃ ላይ ቀጥተኛ ተጽእኖ የሚያሳድሩ በመሆኑ ነው። ከድርቅና አየር ንብረት ለውጥ ተጽእኖዎች በተለየ አርብቶ አደሩ ላይ ቁጣቸውን ከሚያሳረፉ ተጽእኖ ፈጣሪዎች መካከል የከተሞች መስፋፋት፣ የእርሻ መሬት ማስፈለጉ እና የመሰረተ ልማት ችግሮች በዋናነት የሚጠቀሱ ችግሮች መሆናቸውን የዶክተር ታፈሰ ጥናት አመልክቷል። ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ የጋራ (ማህበረሰቡ የሚጠቀምባቸው) የግጦሽና የሰብል ምርት ማካሄጃ መሬቶችን በግል ባለሀብት ለኢንቨስትመንት እንዲሆኑ በመንግስት መወሰኑ አርብቶ አደሩን እየተፈታተኑ ካሉ ችግሮች መካከል ቀዳሚው ነው።

የህዝብ ቁጥር መጨመር ለምሳሌ ከ1994 እስከ 2007 ዓም ድረስ ባሉት 13 ዓመታት ብቻ የአፋር ህዝብ 33 በመቶ ጭማሪ ሲያሳይ የሶማሌ ህዝብ ደግሞ 39 በመቶ እድገት አሳይቷል። ይህ ደግሞ ችግሩን እንዲባባስ የሚያደረገው ይሆናል። ምክንያቱም በተፈጥሮ አየር መዛባት የመጠጥ ውሃና የእንስሳት መኖ ሲቀንስ በኢንቨስትመንት ምክንያት የእንሰሳት መዋያ ቦታዎች መጠን ሲያንስ እና ቀደም ሲል ያልታረሱ መሬቶች ጭምር ለእርሻ አገልገሎት እንዲውሉ ሲደረግ የዘርፉን ምርታማነት የሚቀንሱት ሲሆን በአንጻሩ የህዝብ ቁጥሩ ግን ከመቀነስ ይልቅ የሚጨምርበት ሂደት እንዳለ በጥናቱ ተመልክቷል። ይህ መሆኑ ደግሞ አገሪቱም ሆነች የዘርፉ ተዋነያን (አርብቶ አደሮቹ) ሊያገኙት ከሚገባቸው ጥቅም ሳያገኙ እንዲቀሩ ያደርጋቸዋል ማለት ነው።

የጥናት አቅራቢው ለጠቀሷቸው ችግሮች አርብቶ አደሩ የአቅሙን ያህል ለመከላከል ሙከራ ማድረጉን የጠቀሱ ሲሆን በተለይም የግጦሽ መሬት በሚጠፋበት ወቅት የሚግጡ እንስሳትን (Grazers) ወደ ገበያ በማውጣት በምትኩ እንደ ግመል ያሉ ቀንጣቢ (Browsers) እንስሳትን ለማላመድ ሙከራ እያደረገ መሆኑን ገልጸዋል። ከዚህ በተጨማሪም በእንስሳቱ በመንጋ ውስጥ የወንዶችን ቁጥር በመቀነስ የመኖ እጠረትን ለመቅረፍ ሙከራ እያደረገ መሆኑን ተናግረዋል። ይህን የአርብቶ አደሩን የግል ተነሳሽነትና ጥረት ፖሊሲ አውጭዎችና የአገሪቱ ህግ አስፈጻሚዎች ሊደግፉት እንደሚገባ ጥናት አቅራቢው ጥቆማቸውን ሰጥተዋል።

 

 

የውሃ ብዛት ጥራትና አርብቶ አደሩ የሚሸፍነው የአገሪቱ መሬት

አብዛኛው የአገሪቱ ቆላማ ክፍል በተለይም አፋርና ሶማሌ ክልሎች ሙሉ በሙሉ የአርብቶ አደር አካባቢዎች መሆናቸው ይታወቃል። በኦሮሚያ ክልልም 353 ሺህ ስኩዌር ኪሎ ሜትር ከሚሸፍነው የክልሉ ቆዳ ስፋት ውስጥ 152 ሺህ 70 ስኩዌር ኪሎ ሜትሩ ወይም የደቡብ እና የቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልሎችን የሚሸፍነው የኦሮሚያ ከልል መሬት አርብቶ አደር የሚኖርበት ነው። 25 ሺህ ስኩዌር ኪሎ ሜትር ከሚሸፍነው የጋምቤላ ክልልም ቢሆን ከ17 ሺህ በላይ የሚሆነው በአርብቶ አደር የተያዘ ነው። የተጠቀሱትን ክልሎች እና የድሬዳዋ ከተማ አስተዳደር ዙሪያ ጨምሮ በአጠቃላይ በሰባት የአገሪቱ ክልሎች 624 ሺህ 850 ስኩዌር ኪሎ ሜትር መሬት የአርበቶ አደር ቀጠናዎች እንደሆኑ የዶክተር ታፈሰ ጥናት ያመለክታል።

በእነዚህ አካባቢዎች ደግሞ ስድስት ትላላቅ የአገሪቱ ወንዞች የሚፈሱ በመሆኑም የውሃ ክምችቱ አሳሳቢ እንዳልሆነ የገለጹት ዶክተር ታፈሰ መስፍን፤ “ሆኖም ወንዞቹ ከደጋው ክፍል ተነስተው ወደ ቆላማው አካባቢ የሚፈሱ የውሃዎቹ ጥራት ግን ጥሩ አይደለም” ሲሉ ተናግረዋል። የውሃዎቹ ጥራት ጥሩ ባለመሆኑም በእንስሳቱ ጤና ላይ አሉታዊ ተጽእኖ እያሳደሩ መሆኑንም ጠቅሰዋል።

የድርቅ ጉዳት በአርብቶ አደሩ ላይ

ከአገሪቱ አጠቃላይ የቆዳ ስፋት 49 በመቶ የሚሆነውን መሬት የሚይዘው የአርብቶ አደር ዘርፍ ድርቅ በሚከሰትበት ወቅት በአርብቶ አደሩም ሆነ በአጠቃላይ አገሪቱ ላይ ሊከሰት የሚችለው ጉዳት ከፍተኛ መሆኑ ግልጽ ነው። በዚህ ዓመት እና ባለፈው ዓመት ብቻ በተጠቀሱት የአርብቶ አደር አካባቢዎች በደረሰው ድርቅ የተጎጂዎች ቁጥር ከፍተኛ ሲሆን የሞቱ እንስሳትም የዚያኑ ያሀል እንደነበር ከፌዴራል የአደጋ ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽን የተገኘ መረጃ አመልክቷል። ድርቅ በሚደርስ ሰዓት ያን ያህል አደጋ የሚደርስ ከሆነ ለአርብቶ አደሩ ዘላቂ መፍትሔ የተቀመጠው ምንድን ነው? የሚለው ጥያቄ መሰረታዊ መልስ የሚሻ ይሆናል።

አንድ አርብቶ አደር በአንድ ወቅት ድርቅ ምክንያት ከሚያረባቸው የቁም እንስሳቱ መካከል የተወሰኑት ቢሞቱበት እነዚያን ለመተካት በትንሹ ከአራት እስከ ሰባት ዓመታት ሊወስድበት ይችላል። ኑሮውን በእንስሳቱ ጤንነትና ህይወት ላይ ብቻ የመሰረተው አርብቶ አደር የሚደርስበት ጉዳት ከፍተኛ መሆኑ ግልጽ መሆኑን መንግስትም ሆነ ጉዳት የደረሰባቸው ወገኖች የሚገልጹት ሀቅ ነው። ይህንን ጉዳት ለመቀነስ ደግሞ የምሁራን ጥናትና የፖሊሲ አውጭዎች ተግባብቶና ተቀራርቦ መስራት አስፈላጊ መሆኑን የዶክተር ታፈሰ መስፍን ጥናት አመልክቷል።

ካለፈው ዓመት ጀምሮ በደረሰው የድርቅ አደጋ ጉዳት የደረሰባቸውን ዜጎች ለመታደግም እንስሳትን በማረድ በተንቀሳቃሽ ቄራ (mobile slaughtering) ዜጎችን በመመገብ እንደሆነ ዶክተር ታፈሰ በጥናታቸው ገልጸዋል¾

በፍሬው አበበ

ኢህአዴግ በጥልቅ ተሀድሶ ውስጥ ነው። ይህ ተሀድሶ መነሻ ሲደረግ ኢህአዴግ የገጠመው ችግር የመንግሥት ሥልጣንን ለግል ጥቅም የማዋል ዝንባሌ በአመራሩ ውስጥ እያደገ መምጣት ነው የሚል በአንድ በኩል በሌላ በኩል ደግሞ የድርጅቱ ዋንኛ ችግር ጠባብነት፣ ትምክህትና ብልሹ አሠራር ሲሆኑ መገለጫውም ሙስና  ነው የሚሉ ወገኖች በሌላ በኩል ታይተዋል። በዚህም ተባለ በዚያ ግን ሁሉም ችግሮች በኢህአዴግ ውስጥ ማቆጥቆጣቸው የሚያስማማ ነው። እነዚህን ችግሮች መነሻ በማድረግ ባለፉት ወራት በእያንዳንዱ የኢህአዴግ አባል ፓርቲዎች ውስጥ ግምገማዎች ተደርገዋል። ግምገማው ወደመንግሥት ተቋማትም ተሸጋግሮ ሲከናወን ሰንብቷል። በውጤቱም 50 ሺህ ያህል አባላት በጥፋት ተገምግመው እርምጃ የተወሰደባቸው መሆኑ ተረጋግጠኦል።

 

የጥልቅ ተሀድሶው ሒደት

ጠ/ሚኒስትር አቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ እንዳሉት በከፍተኛ አመራሩ ጭምር ችግሮች መኖራቸው የታመነበት ነው። የመንግሥትን ሥልጣን ሕዝብና አገርን ለመለወጥ ከማዋል ይልቅ የግል ጥቅምን ማራመጃ ለማድረግ የሚካሄድ ጥረትና ሥልጣንን ካለአግባብ ለመጠቀም የመሻት ዝንባሌ በሰፊው ታይቷል። 

ጠ/ሚኒስትሩ በቅርቡ በፓርላማ ተገኝተው በሰጡት ማብራሪያ ሀገሪቱን የሚመራው ፓርቲና መንግሥት ከዓመቱ መጀመሪያ ጀምሮ በጥልቀት የመታደስ እንቅስቃሴ ውስጥ እንደሚገኙ አስታውሰዋል። አያይዘውም በጥልቀት የመታደስ ንቅናቄ የባለፉት 15 ዓመታት የተሀድሶ እንቅስቃሴን በጥልቀት በመገምገም የተጀመረ ሲሆን ግቡም በተሀድሶ ጊዜ የተቀመጠና ባለፉት 15 ዓመታት በተግባር ላይ ውለው ውጤት ያስገኙልንን አመለካከቶችና መስመሮች ይበልጥ በጥልቀት ለማስቀጠል እንዲሁም በሒደቱ ያጋጠሙንን የአመለካከት ዝንፈቶችና በተግባር የታዩ ህጸጾችን በማረም በሕዝብ ተሳትፎና ባለቤትነት የተመሠረተውን የህዳሴ ጉዞአችንን ይበልጥ በጥራት ማፋጠንን ማዕከል ያደረገ ነው። በዚህም መሠረት በመሪው ፓርቲ ውስጥ የተለኮሰው እንቅስቃሴ ከሞላ ጎደል በስኬቶቻችንና በጉድለቶቻችን ዙሪያ ጥልቅ መግባባት የተፈጠረበትና ለተግባር አፈጻጸማችን ምቹ ሁኔታዎችን እያስገኘልን ይገኛል ብለዋል።

ይህ በጥልቀት የመታደስ እንቅስቃሴ በፓርቲ ውስጥ ተጀመረ እንጂ የመንግስት አካላትም ሆነ ሁሉን የህብረተሰብ ክፍሎች የተሃድሶው አካል ለማድረግ እየተፈጸመ ያለ ነው። እስካሁን በፐብሊክ ሰርቪሱ ሆነ በተለያየ የህብረተሰብ ክፍሎች የተለኮሰው የጥልቅ ተሃድሶ ለቀጣይ ተግባራዊ እንቅስቃሴ ዋና ፋይዳውም የተጀመረውን የሀገራችንን ህዳሴ በጥራትና ዋናው ባለቤት በሆነው ህዝቡና የተለያዩ ዴሞክራሲያዊ ተቋማት ተሳትፎ የአብዛኛው ሕዝብ እኩል ተሳትፎና ፍትሐዊ ተጠቃሚነት እያረጋገጠ መሄድ ነው። በመሆኑም አሁን የተፈጠረው ምቹ ሁኔታ በመጠቀም ተግባራዊ የአፈጻጸም እንቅስቃሴ ጋር ተያይዞ  በጥልቅ የመታደስ ጉዞ ይበልጥ በተጠናከረ ሁኔታ መቀጠል ያለበት ይሆናል። .... በሚል አስቀምጠውታል።

 

አፈጻጸሙ

የኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ከየካቲት 27-28/2009 ዓ.ም ባካሄደው መደበኛ ስብሰባ እንደገና በጥልቀት የመታደስ ንቅናቄ መድረኮች በተቀመጠላቸው አቅጣጫ መሰረት የተፈፀሙ መሆናቸውን መገምገሙን ይፋ አድርጓል። የተሃድሶ ንቅናቄው በየደረጃው ባለ አመራር፣ አባላት፣ በሲቪል ሰርቫንቱ እና በህዝቡ ደረጃ ሰፊ ውይይት መደረጉንና በተሃድሶ አጀንዳዎቹ ላይም በተሻለ ሁኔታ የጋራ መግባባት መደረሱንም ተመልክቷል። መድረኮች በአመራርና በአባላት መካከል ለመተጋገል ምቹ ሁኔታ የፈጠረ ከመሆኑም በላይ በሲቪል ሰርቫንቱና በህዝቡ ዘንድም የተነሱ ችግሮች ይፈታሉ የሚል ተስፋ ማሳደሩን አይቷል። በተሃድሶው ሀገራችን በመስቀለኛ መንገድ ላይ እንድትቆም ያስገደዳትን አስከፊ ሁኔታ በመቀልበስ የተጀመረው ሀገራዊ የህዳሴ ጉዞ ለማሳካት የሚያስችል መግባባት እንደተፈጠረም ኮሚቴው ገምግሟል።

 

በአጠቃላይ የጥልቅ ተሃድሶ ንቅናቄው ባለፉት 15 የተሃድሶ ዓመታት በልማት፣ በሰላም እና በዴሞክራሲ መስኮች የተመዘገቡ ወርቃማ ስኬቶች ላይ ህዝቡ ከፍተኛ ድርሻ እንደነበረውም የጋራ መግባባት ተፈጥሮበታል። በተመሳሳይ ሁኔታ የኪራይ ሰብሳቢነት ወኪል የሆኑት የትምክህትና ጠባብነት አመለካከቶችና ተግባራት የፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ስርዓቱ አደጋ መሆናቸውን በመግባባት በቀጣይ ትግል የህዳሴ ጉዞውን ማደናቀፍ ከማይችሉበት ደረጃ ላይ በማድረስ ሀገራዊ ህዳሴውን እውን ለማድረግ ህዝቡ መነሳሳቱንም ኮሚቴው ተመልክቷል።

 

የመልሶ ማደራጀት ስራው በተመለከተም በተለይ ከክልል ቀጥሎ ባሉ የአስፈፃሚ አካላት ምደባ በብዙ አካባቢዎች በአባላትና በህዝቡ ቀጥተኛ፣ ነፃና ዴሞክራሲያዊ ተሳትፎ ባረጋገጠ አኳኋን በአመራሮቹ ምደባ ላይ ባለቤትነቱን በማረጋገጥ ያገለግሉኛል ያላቸውን እውቅና የሰጠበት በተቃራኒው አያገለግሉኝም ያላቸውን ደግሞ በትግል በአመራርነት እንዳይቀጥሉ ማድረጉን ኮሚቴው የገመገመ ሲሆን አሰራሩ ተጠናክሮ መቀጠል እንዳለበትም አቅጣጫ አስቀምጧል።

ኢህአዴግ በጥልቅ ተሀድሶ ሒደት ከ5 ሚሊየን አባላቱ ውስጥ ወደ 50 ሺ የሚሆኑ አባላቱ ላይ እርምጃ መውሰዱን አዲስ ራዕይ መጽሔት በመጋቢት 1 ቀን 2009 ዕትሙ ለንባብ አብቅቷል። እነዚህ አባላት እርምጃ የተወሰደባቸው የድርጅቱ መተዳደሪያ ደንብ በሚፈቅደው መሠረት ከኃላፊነት ዝቅ ማድረግ ወይም የማንሳት፣ ከድርጅት የማባረር የመሳሰሉ አስተዳደራዊና ድርጅታዊ እርምጃዎች ናቸው። እነዚህ አባላት ላይ እርምጃው የተወሰደው ከተገመገሙ በኋላ መሆኑም ይታወቃል።

ይህም ሆኖ ኢህአዴግ ከፍተኛ አመራሩን መንካት አልቻለም፣ በሚል በተደጋጋሚ ለሚቀርብበት ክስ “ማስረጃ የለንም” በሚል ምላሽ ይሰጣል። መካከለኛና ዝቅተኛ አመራሩን በግምገማ የቀጣ ድርጅት ከፍተኛ አመራሩን በተመሳሳይ መንገድ መቅጣት ለምን እንዳልቻለ አነጋጋሪ መሆኑ ብቻ ሳይሆን ሒደቱን ጥርጣሬ ላይ የሚጥል ነው።

አዲስ ራዕይ በዚህ ዕትሙ በተለይ ከፍተኛ አመራሩ ለምን አልተነኩም በሚል በተደጋጋሚ የሚነሱ ቅሬታዎች ላይ ትንታኔ ለመስጠት ሞክሯል። “ከፍተኛ አመራር ኃላፊነት ላይ ያሉ ሰዎች የሚቀየሩትም መቀየር ያለባቸውም የድርጅቱ መተዳደሪያ ደንብና በመንግሥት ሕግ መሠረት ከኃላፊነት እንዲነሱ የሚያደርግበት ሁኔታ ሲኖር ነው። ይህ ደግሞ ተቀባይነት ባገኘ የግል የመልቀቂያ ጥያቄና ለቦታው የተሻለ ዕጩ ሲገኝ እንዲሁም በኃላፊነት የማያስቀጥል ጥፋት መፈጸሙ ሲረጋገጥ የሚሉት ይገኝበታል። ከዚህ ውጪ ግን እንደድርጅት የነበረውን ስህተትና ጉድለት ስለሚጋራ ወይንም ብዙ ሒስ ስለቀረበበትና በአግባቡ ስላልተቀበለ….በመሳሰሉ መመዘኛዎች በየትኛውም አካል ላይ ያለን አመራር ከኃላፊነት ማውረድ ተገቢ አይደለም” በሚል ያስቀምጣል።

ይህ ጹሑፍ “ያለማስረጃ አንከስም” የሚለውን አቋም የሚያጠናክር ሲሆን ያለበቂ ማስረጃ በግምገማ ብቻ ከሃላፊነታቸው የሚነሱ ሰዎች መኖራቸው ሲታሰብ ደግሞ ድርጅቱ ለአንድ ጉዳይ ሁለት ዓይነት መመዘኛዎችን እየተጠቀመ እንዳይሆን ያሰጋል።

በአሁኑ ወቅት የጥልቅ ተሀድሶው መገለጫ በየመ/ቤቱ ረጅም ቀናት የፈጁ ስብሰባዎችን ማድረግ መስሎ እየታየ ነው። መገለጫው በግምገማ የተወሰኑ ሰዎችን ወይንም ግለሰቦችን ማብጠልጠል የሆነባቸው መድረኮችም አሉ። ከምንም በላይ አስገራሚው ደግሞ በሙስናና ብልሹ አሠራራቸው የሚጠረጠሩ ግለሰቦች ሁሉ የጥልቅ ተሀድሶ ዓላማ አቀንቃኞች ሆነው በየመድረኩ የመታየታቸው ነገር ነው። ይህ ዓይነቱ ዝንባሌ ሒደቱ በሕዝብ ዘንድ ጥርጣሬ ላይ እንዲወድቅ ከሚያደርጉ ምክንያቶች አንዱ ነው።

ጠ/ሚኒስትር አቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ፤ ኢህአዴግ በተገኘው ማስረጃ ልክ ሰዎችን ተጠያቂ እያደረገ መምጣቱ በቅርቡ በሰጡት መግለጫ ጠቆም አድርገዋል። “…በምንም መልኩ የስርቆት ወይም የሙስና ወንጀል ላይ መረጃ የተገኘበት ግለሰብ በየትኛውም መንገድ አይታለፍም፤ በተገኘው የማስረጃ ልክ ግለሰቦችን ተጠያቂ እያደረግን መጥተናል ብለዋል። አክለውም ሙስና ውስብስብ የሆነ ወንጀል በመሆኑ መረጃ ይዞ የሚመጣ አካል ካለ እርምጃ ለመውሰድ አንዘገይም” ብለዋል።

ጠ/ሚኒስትሩ ይህን ቢሉም ኢህአዴግ ሥልጣንን ለግል መጠቀሚያ ያደረጉ ሹሞች መኖራቸውን በአደባባይ አምኖ ቀብሏል። ሕዝብ ደግሞ እነዚህ ሰዎች እነማን ናቸው፣ ለምን ተጠያቂ አይሆኑም የሚል ጥያቄ እያነሳ ነው። የህዝቡን ጥያቄ መመለስ የኢህአዴግ ቀጣይ የቤት ሥራ ሆኗል።¾

ከባለድርሻ አካላት

ሰንደቅ ጋዜጣ ረቡዕ መጋቢት 12 ቀን 2009 ዓ.ም ምላሽ የሚሻው የትራንስፖርት ማኅበራት ህብረትና የባለሥልጣኑ መ/ቤት ፍጥጫ”በሚል ርዕስ ባወጣው ዘጋቢ ሪፖርትና በተጓዳኝም የት/ባ/ሥልጣን የጭነት ትራንስፖርት ብቃት ማረጋገጫ ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር አቶ ዓለማየሁ ወልዴ በሰጡት የቃለ መጠይቅ መልሶች ላይ እና አንባቢያን ሊያውቋቸው የሚገባ ተያያዥነት ባላቸው ጉዳዮች ላይ መልስና ማብራሪያ መስጠት አስፈላጊ ሆኖ በመገኘቱ በመደራጀት ሂደት ላይ የሚገኘው የደረቅ ጭነት ማህበራት ህብረት ቀጥሎ የተመለከተውን አቅርቧል።

 

1.የሰንደቅ ዘጋቢ ሪፖርት፡-

·        በህግ የተቋቋሙት ቁጥራቸው ከ80 በላይ የሆኑ የትራንስፖርት ማኅበራት የፍ/ብ/ህግ ድጋጌዎች ተጥሰው እንዲፈርሱና የባለሥልጣኑ መ/ቤት ባለበት ኃላፊነት መሠረት የህግ ጥበቃ ሳያደርግላቸው በመቅረቱ ሃብትና ንብረታቸው ለብክነትና ለምዝበራ እንዲጋለጥ መደረጉን፣

·        ህገወጥ ማኅበራትን አለመቆጣጠሩን፣

·        የሞዴል የመተዳደሪያ ደንብ የተሳሳተ የትርጓሜ እንደምታን፣

·        የት/ባ/ሥልጣን ባወጣው መመሪያ ቁጥር 1/2006 መሠረት የተደረገው አዲሱ የማኅበራት አደረጃጀት በማኅበራት ህልውናና እድገት ላይ ያስከተለው ችግር፣

·        የትራንስፖርት ማኅበራት ከተጋረጡባቸው ችግሮች ለመላቀቅ እየተከተሉት ያለው የመፍትሄ አቅጣጫን

በማስመልከት ያቀረበው ዘገባ አቀራረቡና አገላለፁ በኢንዱስትሪ ዘርፉ ካለው ዘርፈ ብዙ ችግር አኳያ ውቅያኖስን በማንኪያእንዲሉ ዘገባው በእጅጉ የተቆጠበ ቢሆንም ለውይይት የሚጋብዝ ነው።

የማኅበራቱ ህብረት ዓላማ ከማህበራት ህልውና ባለፈ ሙሉ በሙሉ በሀገራዊ ፋይዳዎችና የእድገት ፋናዎች ላይ ያተኮረ ህጋዊና ሰላማዊ እንቅስቃሴ በመሆኑ ህብረቱ የጀመረው የተቀደሰ ዓላማ  ቀጣይነት ያለው ነው።

 

2.የጭነት ትራንስፖርት ብቃት ማረጋገጫ ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር ሰጡዋቸው የቃለ መጠይቅ መልሶችን በተመለከተ

የባለሥልጣኑ መ/ቤት የጭነት ትራንስፖርት ብቃት ማረጋገጫ ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ ላይ በርካታ የተዛቡና በሠነዳዊ ማስረጃዎች የሚታወቁ ሃቆችን በመሸፋፈን የሰጧቸው መልሶች በትዝብትና በአንክሮ ተመልክተን ማለፍ ተገቢ መስሎ ስላልታየን ለቀረቡት ቃለ መጠይቆች በተሰጡት መልሶች ላይ ማብራሪያ መስጠት አስፈላጊ ሆኖ ተገኝቷል።

በዚሁ መሠረት ፡-

ሀ/ ህጋዊ ማህበራትን ከህግ አግባብ ውጭ በማፍረስ ከሚያስከትለው ተጠያቂነት ለመሸሽ  ሲሉ “በወቅቱ እኔ አልነበርኩም” በማለት የሰጡት መልስ ተጠያቂነታቸውን ወደ ዋና ዳይሬክተሩ አመላካች ጠቋሚ መልስ እንደሆነ ተገንዝበናል። ዳይሬክተሩ በአደረጃጀቱ የመጀመሪያዎቹ ወራቶች በቀጥተኛ የኃላፊነት ቦታ ላይ ባይኖሩም በአፈፃፀም ሂደቱ ግን ሙሉ በሙሉ የዋኙበትና የተነከሩበት ስለሆነ የሰጡት የ“አልነበርኩም” መልሳቸው ወንዝ የማያሻግርና የተጠያቂነት የእርከን ፍረጃ ከመሆን የሚያልፍ አይሆንም።

ለ/ የባለሥልጣኑ መ/ቤት ለማኅበራት ሃብትና ንብረት ጥበቃ ተገቢው የህግ ድጋፍ የማድረግ ሃላፊነት እንዳለበት የሚያጠያይቅ አይደለም። የሚያስገርመው ችግሮቹ  ከተከሰቱ በኋላ የመፍትሄ እንቅስቃሴዎችን በማፈንና በማደናቀፍ የተከተላቸው አፍራሽ  ድርጊቶች ናቸው። የባለሥልጣኑ መ/ቤት ኃላፊዎች በዚህ ረገድ የፈፀሟቸው ህፀፆች እንደ ተራ ነገር ተቆጥረው በአስተዳደራዊ ውሣኔ ብቻ የሚታለፉ አለመሆናቸው ሊታወቅ የሚገባው ጉዳይ ነው።

ሐ/ የማኅበራት ሃብትና ንብረት ለምዝበራና ለብክነት እንዲጋለጥ በማድረግ ረገድ የተፈፀመው የጥፋት ድርጊት ያላረካቸው የባለሥልጣኑ መ/ቤት ኃላፊዎች የተመዘበረውንና የባከነውን ሃብትና ንብረት ለማጥናት ተቋቁሞ የነበረውን ኮሚቴ እንቅስቃሴውን በመግታት አምክነውታል።

የሚመለከታቸው የበላይ አካላት፣የትራንስፖርቱ ህብረተሰቦችና ታዛቢ አንባቢያን የመከነውን የማኅበራት ሃብትና ንብረት አጥኚ ኮሚቴ ግብዓተ መሬት ተመልክተው ግንዛቤ መውሰድ እንዲችሉ የማምከኑ የአፈፃፀም ቅደም ተከተል እነሆ!!!

§  የጭነት ትራንስፖርት ብቃት ማረጋገጫ ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር በራሣቸው አንደበትና ፊርማ ቃል በቃል “በአዲሱ አደረጃጀት የብቃት ማረጋገጫ የወሰዱ ማኅበራት ሃብትና ንብረት እንዴት መጠቀም እንዳለባቸው ግልፅ አሠራር ባለመኖሩ በርካታ ማኅበራት የአባላትን ጥቅም ለማስከበርና የጭነት ትራንስፖርት አገልግሎትን ለማሣደግ ችግር እንዳጋጠማቸው በመግለፅ ላይ እንደሚገኙና የባለሥልጣኑ መ/ቤትም ማኅበራት ሃብትና ንብረታቸውን ወደ አዲሱ አደረጃጀት የሚሸጋገርበትን ህጋዊ አሠራርን በተመለከተ ጥናት በማድረግ ላይ ይገኛል ….” በማለት በደብዳቤያቸው ላይ ከገለፁ በኋላ በጥናቱ ላይ የሚሣተፍ ሰው እንዲመደብላቸው በ02/07/2007 ለማኅበራት የፃፉት ደብዳቤ ሲታይ “ማኅበራት ሲፈርሱ አልነበርኩም” በማለት የሰጡት ምክንያት ችግሩን ከማወቅ አልፈው የጉዳዩ ባለቤት እንደነበሩ ያሣያል።

§  በባለሥልጣኑ መ/ቤት ጥያቄ የተቋቋመው አሥር አባላት የሚገኙበት አጥኚ ኮሚቴ ጥናቱን የሚያከናውንበት መርሃ ግብር/ ቢጋር ነድፎ፣ ሰብሳቢና ም/ሰብሳቢ ሠይሞ ሥራውን ከጀመረ በኋላ ለአሠራሩ እንዲረዳው የፈረሱና ህልውናቸውን ያጡ ማኅበራት ዝርዝር መረጃ እንዲሰጠው ዳይሬክተሩን ቢጠይቅም በብቃት ማረጋገጫ ቡድኑ እጅ መገኘት የሚገባውን የፈረሱ ማኅበራት ዝርዝር መረጃ ለመስጠት ፈቃደኛ ሳይሆኑ ቀርተዋል።

§  የፈረሱትና ህልውናቸውን ያጡት ማኅበራት መረጃ ከኮምፒውተር ፋይል መወገዱን በተባራሪ ወሬ ብንሰማም መረጃዎቹ ከኮምፒውተር ፋይል እስከማጥፋት የተደረሰበት ጉዳይ ምን ያህል አሣሣቢ እንደሆነ በጥልቀት እንድናስብ አድርጎናል። ዳይሬክተሩ መረጃው ከኮምፒውተር ፋይል አልጠፋም የሚሉ ከሆነም የፈረሱት ማኅበራት ዘርዝር መረጃ የሚስጢር ሠነድ ባለመሆኑ አሁንም ጊዜው አልረፈደምና ዝርዝር መረጃው ይፋ ቢደረግ ጠቀሜታው የጎላ ይሆናል።

§  ኮሚቴው ለጥናቱ ሥራ ቁልፍ መረጃ የሆነው የፈረሱትና ህልውናቸውን ያጡት ማኅበራት መረጃ እንዳያገኝ ማዕቀብ ቢደረግበትም የማኅበራቱ መፍረስ ህጋዊነት ወይም ኢ-ህጋዊነት እንዲያረጋግጥ ጥያቄው ለባለሥልጣኑ መ/ቤት የህግ አገልግሎት ዳይሬክቶሬት ቀርቦለት የህግ አገልግሎቱ “…ማኅበራቱ በፍ/ብ/ህግ አግባብ ባለመፍረሳቸው ማኅበራቱ በህግ ቋንቋ ፈርሰዋል ለማለት እንደማይቻልና አልፈረሱም እንዳይባል ደግሞ ህልውና የሌላቸው ስለሆነ ማኅበራቱ ፈርሰዋል ወይም አልፈረሱም ለማለት አይቻልም…..” በማለት አሻሚ የህግ አስተያየቱን ስጥቷል።

መ/ ኮሚቴው ከላይ የተገለፁት መሰናክሎች ቢጋረጡበትም አሁንም በቀረችው ጠባብ እድል ለመጠቀምና መረጃዎችን በቀጥታ ከማኅበራት ለማግኘት እንዲቻል የኮሚቴው ተግባር፣ ኃላፊነትና ተጠያቂነትን ጨምሮ የኮሚቴው መቋቋም ሁሉም ማኅበራት አውቀው ተገቢው ትብብር እንዲያደርጉ ለማኅበራት ደብዳቤ እንዲፃፍ  በዳይሬክተሩ አማካይነት ጥያቄው ለዋና ዳይሬክተሩ ቀርቦ የአዎንታም ሆነ  የአሉታ ምላሽ የሚሰጥ አካል ባለመገኘቱ ሣይፈለግ የተቋቋመው አጥኚ ኮሚቴ በ“ነቄ” የባለሥልጣኑ መ/ቤት ከፍተኛ ኃላፊዎች በሾኬ ተጠልፎ እንዲያሸልብ ተደርጓል።

ሠ/ የባለሥልጣኑ መ/ቤት የአደረጃጀት መመሪያውን ካወጣ በኋላ በየደረጃው የተከሰቱትን አፍራሽ ድርጊቶች በወቅቱ ተከታትሎ ከምንጩ ለማድረቅ አልተጋም፣ አልሰራም። ዳይሬክተሩ መመሪያው ከወጣ 3 ዓመታት ማስቆጠሩን ገልፀው አሁንም የመመሪያው ጥቅምና ጉዳት እየተጠና ነው በማለት የሰጡት መልስ ለሦስት ዓመታት ማኅበራቱን ሲያተራምሱ ከርመው ጥቅምና ጉዳቱን አለመረዳታቸውና ሰሞኑን ወደ ከ1600 በላይ ተሸከርካሪዎች በዕድሜ ሰበብ ምክኒያት ከማኅበር ወደ ማኅበር እንዲፈናቀሉ በማድረግ ማተራመሱን ቀጥለውበታል። ለመሆኑ እስከመቼ ድረስ ነው የማኅበራት መፍረስና መገንባት የሚቀጥለው?

ረ/ በአዋጅ ቁጥር 468/97 አንቀጽ 28 እንደተገለፀው ደንብ የማውጣት ሥልጣን የሚኒስትሮች ምክር ቤት ነው። እስከ ዛሬ አዋጁ የማስፈፀሚያ ደንብ አልወጣለትም። ሁኔታው የትራንስፖርት ባለሥልጣን ህጋዊነት የመጠበቅ ብቃቱን አጠያያቂ የሚያደርግ ነው። ዳይሬክተሩም በጥያቄው ግራ በመጋባታቸው ከጉዳዩ ቶሎ ለመሸሽ ሲሉ ጉዳዩን ወደ ህግ አገልግሎት አጣቅሰውታል። የህግ አገልግሎቱስ ምን ይል ይሆን?

ሰ/ በአዋጅ ቁጥር 468 /97 በአንቀጽ 13 ቁጥር 4 ላይ የተገለፀው ድንጋጌ “የህዝብ ማመላለሻን” ብቻ የሚመለከት መሆኑ ተጠቅሷል። ዳይሬክተሩ በብዙ መድረኮች ላይ ድንበር ተሻገር የጭነት ተሸከርካሪዎች በሃገር ውስጥ ስምሪት መሣተፍ እንደሌለባቸው በቃልም በፅሁፍም ሲያስታውቁ እንደነበረ ረስተውታል። ለመሆኑ ለዚህ ምን ማብራሪያ ይኖራቸዋል? ይህ እያለ የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ተሸከርካሪዎች በፈለጉበት ነው የሚሰማሩት ሲሉ ምን ለማለት ፈልገው ነው?

ሸ/ በባለሥልጣኑ የሚዘጋጀው ሞዴል የመተዳደሪያ ደንብ ምንም አረፍተ ነገር ሳይታከልበትና አንድም ሳይቀነስበት ሥራ ላይ ማዋል ወይም በጭፍን መቀበል ግዴታ ሆኖ እስከ ዛሬ ድረስ እየተሰራበት እንደሆነ ሁሉም ማኅበራት በአንድ ቃል እንደሚመሰክሩ አያጠራጥርም። አንዳንዶቹም የራሳቸው የመተዳደሪያ ደንብ ማውጣት ጠቃሚነት እንደሌለው ተገንዝበው  ራሳቸውን የመተዳደሪያ ደንብ ከማውጣት የተቆጠቡ ማኅበራት አሉ። ዳይሬክተሩ ይህንን ሃቅ ለመካድ የፈለጉት የባለሥልጣኑን መ/ቤት አምባገነንነት ለመደበቅ ስለፈለጉ ይመስላል። ግን ለምን ትዝብት ለማትረፍ እንደፈለጉ ግልፅ አይደለም።

ቀ/ ዳይሬክተሩ ህገ ወጥ ማኅበራትን እየተቆጣጠርን ነው ሲሉ በአንዱ ላይ የተወሰደ እርምጃን እንደማሳመኛ መልስ ሊያቀርቡት ሞክረዋል። ህጋዊ ሁኔታዎችን ሳያሟሉና ጽ/ቤት እንኳ ሳይኖራቸው ፈቃድ የተሰጣቸው ማኅበራት የሉም ነው የሚሉት? እንዲያውም በባለሥልጣኑ መ/ቤት በኩል ልዩ እንክብካቤ የሚደረግላቸው እነዚህ ማኅበር ተብየዎች እንደሆኑ የማይደበቅ ሃቅ ነው።

በ/ የባለሥልጣኑ መ/ቤት የማኅበራት ህብረትን የማደራጀት ሥልጣን በአዋጁ ላይ አልተሰጠውም። ይህም የማኅበራቱ ህብረት በሚገባ የተገነዘበው ነው። በዚህ ምክኒያት አደረጃጀቱን የሚፈቅድ ደንብ በሚኒስትሮች ምክር ቤት አንዲወጣለት ለክቡር የትራንስፖርት ሚኒስትሩ ጥያቄ አቅርቧል። በጉዳዩ ላይ ከክቡር ሚኒስትሩ ለህብረቱ አመራሮች ስለተሰጠው መልስና የህብረቱ አመራሮች ከክቡር ሚኒስትሩ ጋር ስላደረጉት ውይይት ዳይሬክተሩ መረጃ ያላቸው አይመስለንም። ለመሆኑ የባለሥልጣኑ መ/ቤት የማኅበራት ህብረትን ለማደራጀት በአዋጅ የተሰጠው ሥልጣን ከሌለ መከልከሉንስ ማን ፈቀደለት?

   በእርግጥ የማኅበራት ህብረት የራሱን የመመስረቻ ፅሁፍና የመተዳደሪያ ደንብ አዘጋጅቶና በመሥራች አባላት ጠቅላላ ጉባኤ አጸድቆ ሠነዶቹን ለሚኒስትሩ መ/ቤትና ለትራንስፖርት ባለሥልጣን እንዲያውቁትና ተገቢው ትብብር እንዲያደርጉ አቅርቧል። ዳይሬክተሩ እነዚህን ሠነዶች አለማንበባቸው ለጥያቄው የሰጡት መልስ ያሳብቅባቸዋል። የማኅበራት ህብረቱ አባላትም ሆኑ አመራሮች “በአዋጅ ቁጥር 468 /97 የተቋቋሙትን የትራንስፖርት ማኅበራትን እኛ እንምራ” ብለው ተነስተዋል በማለት በዳይሬክተሩ አንደበት የተነገረው ኃይል ቃል እውነትነት የለውም። ዓላማችንም አይደለም።

ሲጠቃለል በአዲሱ አደረጃጀት አፈፃፀም ማኅበራት እንዲፈርሱ ሲደረግ የባለሥልጣኑ ዋናዳይሬክተር በፍ/ሕጉ መሠረት በቅድሚያ የማኅበራት ሃብትና ንብረት የማጥራት ሥራ ማስቀደምና የማኅበራቱ ጠቅላላ ጉባኤዎች በሃብትና ንብረቱ ላይ እንዲወስኑ ማድረግ ሲገባቸው ጋሪውን ከፈረሱ በማስቀደም ማኅበራትን እንደ ጨረቃ ቤቶች በአጭር ቀናት ውስጥ በዘመቻ መልክ የባለሥልጣኑ መ/ቤት የማኅበራት አፍራሽ ግብረ ኃይሎችን በመጠቀም ማኅበራትን ከህግ ውጭ አፍረሰዋል፣ ሃብትና ንብረታቸውን እንዲባክንና እንዲመዘበር ሁኔታዎችን አመቻችተዋል። ስለሆነም በማኅበራት ሃብትና ንብረት ላይ ለደረሰው ጉዳትና ጥፋት ተጠያቂው አካል  ለህግ መድረክ የማይቀርቡበት ምክኒያት ስለማይኖር በጉዳዩ ላይ የበላይ አካላት ውሣኔና አስቸኳይ ጣልቃገብነት ይጠበቃል።

3.  2008 የመልካም አስተዳደር ፓኬጆች ማስፈፀሚያ የንቅናቄ ማቀጣጠያ ሠነድ

ሀ/ ይህ ሠነድ የትራንስፖርት ሚ/ር በትራንስፖርት ባለሥልጣን ሥር በሚገኙ የሥራ ዘርፎች ላይ ባካሄደው ጥናት ተለይተው የታወቁ 308 (ሦስት መቶ ስምነት) የመልካም አስተዳደር ችግሮች፣ ተግዳሮቶች፣ ብልሹ አሠራሮችና የኪራይ ሰብሳቢነት ድርጊቶች የተዘገቡበትና የትራንስፖርት ባለሥልጣን አመራሮች የተጠያቂነት ቋጠሮዎች የተቋጠሩበት የሠነዶች ቋት/ፓኬጅ ሲሆን ሠነዱ ከትራንስፖርት ሚ/ር ለት/ባለሥልጣን እንዲደርስ የተደረገ ይፋዊ ሠነድ ነው።

ለ/ ሠነዱ ያካተታቸው የተግዳሮቶች፣ የብልሹ አሠራሮችና የኪራይ ሰብሳቢነት ድርጊቶች ሲሆኑ በሂስ በግለሂስና በአስተዳራዊ ውሣኔዎች የሚፈቱት በአንድ በኩል፣ እንዲሁም በፍትህ አካላት በወንጀል ህግ ተጠያቂነት የሚታዩ የኪራይ ሰብሳቢነት ድርጊቶች ተለይተው እንደየአግባባቸው ለሚመከታቸው አካላት መቅረብ የነበረባቸው ሲሆኑ በተለይ በትራንስፖርት ሚኒስቴር በጥናት የተረጋገጡት የኪራይ ሰብሳቢነትና የጉቦ ድርጊቶች የወንጀል ድርጊቶች እንደመሆናቸው የባለሥልጣን መ/ቤቱ ኃላፊዎችና አመራሮች በራሳቸው ጉዳይ ላይ ዳኛ እንዲሆኑ የተደረገበት አሠራር ለምን እንደሆነ ግልፅ አይደለም።

ሐ/ በትራንስፖርት ሚኒስቴር በጥናት ተረጋግጠው ለትራንስፖርት ባለሥልጣን የተላለፉትና በወንጀል ህግ ተጠያቂነትን ሊያስከትሉ የሚችሉት፡-

1.  የጭነት ትራንስፖርት አደረጃጀት በጥብቅ ዲሲፕሊን ያልተመራና ለህገወጥና ለብልሹ አሠራር የተጋለጠ መሆኑን፣

2.  አደራጁ አካል በኪራይ ሰብሳቢነት የተዘፈቀ መሆኑን፣

3.  አዲሱ አደረጃጀት ለአንዳንድ የባለሥልጣኑ መ/ቤት አመራሮችና ሠራተኞች የጉቦ ማግኛ ዘዴ መሆኑን  

4.  ከዕለት ሠሌዳ አሰጣጥ ጋር በተያያዘ አፈፃፀሙ ለከፍተኛ ሙስናና ጉቦ የተጋለጠና መንግስት ማግኘት የነበረበት ከፍተኛ ገንዘብ ማጣቱ

5.  ሃሰተኛ/ ፎርጅድ ሠነድ በማዘጋጀት ማኅበራትን ለማደራጀትና ፈቃድ ለመውሰድ የሚሞክሩ አካላት መኖራቸው ተጠቃሽ ጉዳዮች ናቸው።

  ከፍ ብለው የተገለፁት በወንጀል ህግ ተጠያቂነትን ሊያስከትሉ እንደሚችሉ ይታወቃል። በሌላ በኩል ደግሞ ሌባ ጣቱን በራሱ መጥረቢያ ይቆርጣል ተብሎ የሚጠበቅ ፍጡር እንደሌለ ሁሉ  የትራንስፖርት ባለሥልጣን አመራሮችና ኃላፊዎችም በራሳቸው ላይ የተከሳሽነት ፋይል ይከፍታሉ ተብሎ አይጠበቅም። ያህም ሆኖ የባለሥልጣኑ መ/ቤት ከፍ ብሎ በተገለፁት ጉዳዮች  ላይ የወሰዳቸው እርምጃዎች ካሉ ወይም በእርምጃ አወሳሰድ ሂደት ላይ ያሉ ጉዳዮች ካሉ ከራሱ አንደበት ብንሰማው ይመረጣል። ድርጊቶቹ አልተፈፀሙም የሚባል ከሆነም የትራንስፖርት ሚኒስቴር በጥናቱ ከየትኛው ጉድጓድ ቆፍሮ እንዳገኛቸው ሊነግረን ይገባል።¾

ከአዘጋጁ

የሕዝብ ማመላለሻ ትራንስፖርት ማሕበራት በከፍተኛ የአሰራር ችግር ውስጥ መሆናቸውን ለዝግጅት ክፍላችን ደውለው አስታውቀዋል፡፡ በመረጃ የተደገፉ የአሰራር ችግሮችን ይዘው እንደሚመጡም ገልጸውልናል፡፡ መረጃው በደረሰን ጊዜ የምናስተናግዳቸው መሆኑን በዚሁ አጋጣሚ እናሳውቃለን፡፡

በገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ እና በ21 ተቃዋሚ ፓርቲዎች መካከል የሚካሄደው ውይይት “አወያይ አደራዳሪ ማን ይሁን” በሚለው ጉዳይ ላይ ስምምነት ባለመደረሱ ይህንኑ ጉዳይ መቋጫ ለመስጠት ለዛሬ በይደር እንዲቆይ ተደርጓል። በፓርቲዎቹ መካከል እንደልዩነት የታየው ነጥብ ምንድነው የሚለውን ማየት አስፈላጊ ነው። በኢህአዴግ እና በተቃዋሚዎች መካከል የሚደረገው ድርድር በማን፣ እንዴት ይመራ የሚለው ነጥብ መሰረታዊ በመሆኑ በአጀንዳነት መነሳት ነበረበት። አጀንዳውም ተነስቶ ኢህአዴግ በዙር አጀንዳ ያላቸው ሁሉም ተደራዳሪ ፓርቲዎች በየተራ አደራዳሪ ሆነው ይምሩት የሚል ሃሳብ ሲያቀርብ፣ አብዛኛው ተቃዋሚዎች ደግሞ በአደራዳሪነት ሊመሩን የሚገባው ገለልተኛ ወገኖች ሊሆኑ ይገባል የሚል አቋም ይዘዋል።

ሁለቱም ወገኖች የያዙት አቋም ከየራሳቸው ሚዛን አንጻር ትክክል ሊሆን ይችላሉ። ኢህአዴግ ከሁሉም ጋር ባይሆንም የስነምግባር ሕጉን ከፈረሙ ፓርቲዎች ጋር ከዚህ ቀደም በሚያደርገው ውይይት፤ የአወያይነቱን ስፍራ በዙር ሲመራ ስለነበረ ይህ ልምዱን መነሻ በማድረግ በዚሁ ቢቀጥል የሚል ኀሳብ ማቅረቡ ከራሱ አንጻር ስህተት አይደለም።

በተቃዋሚዎች በኩል በአደራዳሪነት ገለልተኛ ወገኖች ቢሳተፉ ነጻና ገለልተኛ የሆነ አመራር ልናገኝ እንችላለን በሚል እሳቤ ይህን አቋም ይዘው መሟገታቸው ከራሳቸው ጥቅም አንጻር ተገቢነቱ አይጠያይቅም። ከምንም በላይ ግን ወደዋናው የድርድር አጀንዳ ሳይገባ በጥቃቅን የአካሄድ (ፕሮሲጀር) ጉዳይ ጊዜ እየጠፋ መሆኑ ሁለቱም ወገኖች ሊያሳስባቸው ይገባል። ዋናው አንገብጋቢ የድርድር ጉዳይ እያለ አሁንም በፕሮሲጀር ጉዳይ አለመግባባት ተፈጥሮ ሂደቱ ወደ መደናቀፍ ቢያመራ ሕዝብ ጉዳዩን እየተከታተለው ነውና አስተዛዛቢ መሆኑ አይቀርም። ከእንዲህ ዓይነቱ ሒደትም የሚያተርፍ ሊኖር አይችልም።

መድረክ ለየት ባለ መልኩ ድርድሩ በእኔና በኢህአዴግ ብቻ ነው መካሄድ ያለበት፣ ምክንያቱም አውራው ተቃዋሚ እኔ ነኝና የሚል መከራከሪያ አቅርቧል። ይህ ካልተፈጸመም ውይይቱን ለመቀጠል ፍላጎት እንደሌለው መሪዎቹ እየተናገሩ ይገኛሉ። የመድረክ ወቅታዊ አቋም ትክክል ነው ወይስ አይደለም የሚለው እንደተጠበቀ ሆኖ፤ በገዥው ፓርቲ በኩልም የመድረክ ጥያቄን በደፈናው ከማጣጣል በአዎንታዊ መልኩ በማየት ከሌሎች ጋር ከሚደረገው ድርድር ጎን ለጎንም ቢሆን ሊያስተናግደው ይችል እንደሆን ቢያጤነው መልካም ይሆናል።

በተረፈ የዛሬው ውይይት በመግባባት ላይ የተመሰረተና ፍሬያማ ይሆን ዘንድ ምኞታችን ነው።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 5 of 160

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us