You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

“የምትጣፍጥ ሞት መጣች”

Wednesday, 14 December 2016 13:56

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

 

ይህች ምድር ብዙ አይነት ሞት አስተናግዳለች። ግን ጣፋጭ አለ ምን አይነት ሞት ነው? የሚጣፍጠው መራራ ሞት እና ጣፋጭ ሞት ልዩነታቸው ምንድን ነው?

ኢትዮጵያዊው አርበኛ እና ሰማዕት፣ ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ሀገራቸውን ከወረራ ለመከላከል ሲዋጉ ቆይተው፣ ጦርነቱ እየገፋ መጣ። የህይወት ትንቅንቅ ውስጥ ተገባ። እርሳቸው ኢትዮጵያንና ሕዝቦችዋን አሰቡ። ለኢትዮጵያ ሲባል፣ ለሕዝቦችዋ ሲባል፣ ሕይወትን መስጠት ሞት አይባልም። ይህ ሞት ጣፋጭ ሞት ነው አሉ። እናም ለዚህ ጣፋጭ ሞት ከፋሽስት ኢጣሊያ ጋር ተፋልመው 1929 ዓ.ም ሰማዕት ሆነዋል። ዛሬ ስለ እሳቸው ላጫውታችሁ ቀጥሎ ያለውን ጉዳይ እንደመንደርደሪያ ልጠቀምበት።

እዚሁ መዲናችን አዲስ አበባ ውስጥ ነው። ጉዳዩ የተፈፀመው በአንድ እጅግ ውድ ነው በሚባልበት በግል ት/ቤት ውስጥ ነው። በት/ቤቱ ውስጥ የጥያቄና መልስ ውድድር ይካሔድ ነበር። ጠያቂው ለተረኛዋ ተጠያቂ የሚከተለውን ጥያቄ ያቀርባል፡-

አፄ ቴዎድሮስ የተሰውበት ቦታ ምን ተብሎ ይጠራል? ይላል

 

ተጠያቂዋ ማሰብ ጀመረች። ዓይኖችዋን ወደ ላይ ሰቀለቻቸውና አሠበች። ቶሎ ልትመልስ አልቻለችም። እንደገና ጠያቂውን ተመለከተችው። ቀጥላ ጥያቄው ይደገምልኝ አለች። ጥያቄው ተደገመላት።

 

አፄ ቴዎድሮስ የተሰውበት ቦታ ምን ተብሎ ይጠራል? አላት።

ልጅት ጠያቂውን ትክ ብላ ተመልክታ ጥያቄው አልገባኝም አለችው። ጠያቂውም ምኑ ነው ያልገባሽ? አላት። እርሷም--እ-- ይሔ የተሰውት የሚለው ምንድን ነው? የተሠውት ማለት ምን ማለት ነው? አለችው።

 

ጠያቂው የተሰውት ማለት መስዋዕት የሆኑበት ማለት ነው። መስዋት ደግሞ ራስን ለአንድ አላማ አሣልፎ መስጠት፣ መሞት፣ ሕይወትን መስጠት፣ በአጠቃላይ  ሞት ማለት ነው። እናም አፄ ቴዎድሮስ የሞቱበትን ቦታ ነው የተጠየቅሽው አላት።

ልጅቷም በጣም ገረማት። ደነገጠች። ግራ በገባው አኳኋን አፄ ቴዎድሮስ ሞተዋል እንዴ? መቼ ነው የሞቱት? ብላ ጥያቄውን በጥያቄ ድብልቅልቁን አወጣችው። ይህች ልጅ አፄ ቴዎድሮስ እስከ አሁን ድረስ በሕይወት ያሉ ነው የሚመስላት።

 

ጥፋቱ ማን ዘንድ ነው? የዛሬ 150 ዓመት ያለፉትን እኚህን የኢትዮጵያዊነት መገለጫ ንጉሥ ልጅቱ እንዳታውቅ ያደረጋት ምንድን ነው? የትምህርት ሥርዓቱ ነው? ቤተሰቧ ነው? ማሕበረሰቡ ነው? መገናኛ ብዙሃን ናቸው? ልጅቷ ራሷ ተወልዳ አድጋ ለዚህ ጥያቄና መልስ እስከምትደርስ የት ነበረች? ኢትዮጵያ ውስጥ ነበረች? ብቻ ሁሉንም ነገሮች ማየትና መመርመር ያስፈልጋል። ኢትዮጵያ ውስጥ የእንግሊዝ የእግር ኳስ ክለቦችን ተጨዋቾች ምን በልተው እንዳደሩና የየዕለት ሕይወታቸውን የሚተነትን ትውልድ እንደ አሸን ባፈራንበት ወቅት ታላላቅ መገለጫዎች የሆኑትን ነገስታቶቻችንን ግን እየዘነጋናቸው መጥተናል። ኢትዮጵያዊነት በብዙ መልኩ እየተሸረሸረ ነው።

 

ይህን ጉዳይ ያስታወሰኝ ከሰሞኑ ለሕትመት የበቃው እና አያሌ ሕዝብ በታደመበት ሥነ-ሥርዓት ለምርቃት የበቃው የደጃዝማቸ ገብረማርይም ጋሪ ጐዳና/አባ ንጠቅ ገብሬ/ አጭር የሕይወት ታሪክ /1866-1929/ የተሰኘው መጽሐፍ ነው። መጽሐፉ የታላቁን ኢትዮጵያዊ አርበኛ የደጃዝማች ገብረማርያምን ሕይወት የሚያስቃኝ ነው። በደጃዝማች ገብረማርያም ስም እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ ቴዎድሮስ አደባባይ አካባቢ አንድ ታዋቂ ት/ቤት አለ።

ይህም ሊሴ ገብረማርያም ይሰኛል። የተከፈተው በ1939 ዓ.ም ነው። የዚህ ት/ቤት መጠሪያ የሆኑት በ1929 ዓ.ም ከፋሽስት ኢጣሊያ ጋር በተደረገው ጦርነት ብዙ ጀብዱ ሠርተው ሕይወታቸውን ለሐገራቸው በክብር ለሰጡት ለደጃዝማች  ገብረማርያም ነው። ግን ብዙ ሠው ይሕን ታሪክ አያውቅም። እዚያም ሊሴ ገብረማርያም ት/ቤት ውስጥ የሚማሩት ተማሪዎችና አንዳንድ መምሕራንም አያውቁትም።

 

አንዱን ወጣት ት/ቤቱጋ አግኝቼው ጠየኩት

ይሕ ሊሴ ግብረማርያም የሚባለው ት/ቤት የማን ነው? አልኩት

የፈረንሣዮች ነው አለኝ።

 

መጠሪያ ስሙ ግን ሊሴ ገብረማርም ነው የሚለው። ሊሴ ገብረማርያም ማን ናቸው? አልኩት። ወጣቱም የሚከተለውን አለኝ፡-

ምናልባት ሊሴ የሚባለው ሰው አባቱ ገብረማርያም ይሆናሉ። እናም ት/ቤቱ ሊሴ የሚባለው ፈረንሣዊ የከተፈተው ይመስለኛል አለኝ።

ልጁ ምን አጠፋ? ታሪኩን ከየት ያምጣ? ማን ነገረው?

 

በመሠለኝ ማውራት ጀመረ። ብዙዎች በመሠለኝ ያወራሉ። ታሪክ ነጋሪ ጠፋ። ታሪክ አድማጭ ጠፋ። እናም ታሪክ ሰሪ ትውልድም ማየት ያዳግተዋል።

ወደ ዋናው ርዕሠ ጉዳዬ ልምጣ። የዛሬው ባለታሪካችን ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ጐዳና ናቸው። በስማቸው አዲስ አበባ ውስጥ ሊሴ ገብረማርያም ተብሎ በ1939 ዓ.ም ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ት/ቤት ከፍተውላቸዋል። ስማቸው ሕያው ቢሆንም ታሪካቸው ብዙም አልተነገረለትም።

 

በቅርቡ ወጣቱ የታሪክ ፀሐፊ ፍፁም ወልደማርያም እና ስሜነህ በትረ ዮሐንስ በጋራ በመሆን የኚህን ኢትዮጵያዊ ጀግና የሕይወት ውጣ ውረድ የደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ጐዳና /አባ ንጠቅ ገብሬ/ አጭር የሕይወት ታሪክ /1866-1929/ በሚል ርዕስ መጽሐፍ አሣትመዋል። መጽሐፉ 206 ገፆች ያሉት ሲሆን በስምንት ምዕራፎች የተከፋፈለ ነው።

 

መጽሐፉ በስማቸው በሚጠራዉ በሊሴ ገብረማርያም ት/ቤት ውስጥ ነው የተመረቀው። በዕለቱ የቀድሞው የኢትዮጵያ ፌደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኘሬዚደንት ግርማ ወልደጊዮርጊስ እና ታላቁ የኢትዮጵያ ታሪክ ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እና ባለቤታቸው ሪታ ፓንክረስት እንዲሁም የጥንታዊት ኢትዮጵያ ጀግኖች አርበኞች ማሕበር ፕሬዚደንት ልጅ ዳንኤል መስፍን እና አርበኞች በእንግድነት ታድመዋል። የሊሴ ገብረማርም ት/ቤት ምክትል ርዕሠ መምህር እና አያሌ ታዳሚያን ነበሩ። አኔም የመድረኩ መሪ ስለነበርኩ ስለ መጽሀፉ አንዳንድ ነገሮችን ላጫውታችሁ።

 

ኢትዮጵያ አፄ ቴዎድሮስ የጀመሩላትን የሥልጣኔ ዱካ እየተከተለች በአዲስ የለውጥና የአንድነት ጐዳና የምትሮጥበት ዘመን አብቅቶ፣ በምትካቸው አፄ ዮሐንስ ሲተኩ በኦሮሚያ ክልል በምዕራብ ሸዋ ውስጥ፣ ወደ ጅማ በሚወስደው መንገድ ላይ፣ ከቱሉ ቦሎ ከተማ 30 ኪ.ሜ ያህል ከዋናው መንገድ ገባ ብላ በምትገኘው ስፍራ ላይ ባለችው አገምጃ ውስጥ ልዩ ስሟ ሰርቦ ኦዶ ኮሎ በምትባል ቦታ አንድ ብላቴና ወደዚህች ምድር መጣ። አቶ ጐዳና እና ወ/ሮ ሌሎ ጉቴ ለቤተሰባቸው 13ኛው ልጃቸውን የተገላገሉት በ1866 ዓ.ም ገደማ ነበር። የልጃቸውንም ስም ገሜሳ አሉት። ገሜሳ ማለት በኦሮምኛ ቋንቋ መልካም እንደ ማለት ነው። ገሜሳ ክርስትና ሲነሣ መጠሪያው ገብረ ማርያም ሆነ ይለናል መጽሀፉ። ሲቀጥልም፡-

 

ከታወቁት የሮቢ ጐሣ የባላባት ወገን የተገኙት ገብረ-ማርያም የትውልድ ሀረጋቸው በአባታቸውም ሆነ በእናታቸው በኩል የኦሮሞ ብሔር እንደሆነ በአገምጃ አካባቢ የሚገኙ የሀገር ሽማግሌዎች ይናገራሉ።

 

ገብረማርያም የተወለዱት ብሎም የሕፃንነት እድሜያቸውን ያሣለፉት በአቀበታማው በኦዳ ኮሎ መንደር ነበር። ይህ መንደር በአካባቢው ላይ የሚደረገውን እንቅስቃሴ ለመቆጣጠር አመቺ ስለነበር ብላቴናው ገብረማርያም በዚያ አቀበታማ መንደር ላይ ዘወትር በወፍ በረር የሰዎችን እንቅስቃሴ ይከታተሉም እንደነበር እንዳንድ የአካባቢው ሽማግሌዎች ዛሬም ወደ ኃላ መለስ ብለው ያስታውሣሉ። ታዲያ የእዚ ጊዜው ብላቴና የሕፃንነት ጊዜቸውን ያሣለፉባቸው ሁለት የሣር ክዳን ቤቶቸ እና በከፍተኛ ስልጣን ላይ በነበሩበት ወቅት በባለስልጣንነት ብቻ ሣይሆን በአገር ሽማግሌነት ፍትህ ይሰጡበት ነበር እየተባለ የሚነገርለት ትልቅ ዋርካ ዛሬም በአካባቢው ላይ ቤት ለመስራት ከነበራቸው ፅኑ ፍላጐት የተነሣ በነበራቸው የሥራ ጫና ሣይጨርሱት በጅምር የቀረ የግንብ መሠረት ዛሬም ትናንትን እያስታወሠ ተቀምጧል።

 

የቤተሰቡ የመጨረሻ ወንድ ልጅ የነበሩት ገብረ ማርያም በወጣትነት እድሜቸው የተሟላ ስብዕና እና የቤተሰብ ፍቅር እንደነበራቸው ይነገራል። ለዚህም ወላጅ አባታቸው አቶ ጋሪ ጐዳና ከዚህ አለም በሞት ሲለዩ በውርስ ምክንያት በቤተሠቡ መካከል አለመግባባቶች ተከስተው ነበር። ታዲያ ይህን አለመግባባት ለመፍታት ወጣቱ ገብረ ማርያም ወንድሞቼ፣ ታላላቆቼ በመሆናችሁ የውርስ ክፍያ ውስጥ የእኔን ድርሻ ጨምራችሁ በመውሰድ በሰላም ተካፈሉ። የሚል ሀሣብ በመሠንዘራቸው የተነሣ በቤተሠቡ መካከል ተከስቶ የነበረው ችግር በሰላም ሊፈታ ችሏል። ይህንን እጅግ የሚያቀራርብ እና ቤተሰባዊ ፍቅርን የሚያለመልም አስተያየት በማቅረባቸው በቤተሰቡ ዘንድ በመልካም አርአያነት ሲታወሡ ይኖራሉ። ይህንንም ጉዳይ አስመልክቶ የወንድማቸው የአቶ ቡሊ ጋሪ ተወላጆች ዛሬም ኦዳ ኮሎን በእንግድነት ለሚጐበኟት እንግዶች ሁሉ በኩራት እንደሚናገሩ የታሪክ መጽሀፋቸው ያወሳል።

 

ወጣቱ ገብረማርያም እንደ አካባቢው ባሕልና ልማድ በቤተሠቦቻቸው እንክብካቤ በሚያድጉበት ዘመን /በ1870 ዎቹ አካባቢ መሆኑ ነው/ እነዚያ አመታት ለሸዋው ንጉሥ ምኒልክ የግዛት ማስፋፊያ ዘመቻዎችን ነድፈው ይንቀሣቀሱ የነበሩባቸው ዘመናት ነበሩ። በዚህም የተነሣ አካባቢው አልፎ አልፎ በመንግሥት ሠራተኞች እና በአካባቢው ተወላጆቸ መካከል ግጭት ይከሠት እንደነበር በታሪክ ድርሣናት ተመዝግቦ ይገኛል። የምዕራብ ሸዋም ተወላጆች በምዕራብ ኢትዮጵያ የግዛት የማስፋፋቱን ተግባር ሊፈፅም ለመጣው የሸዋው ንጉሥ ምኒልክ ጦር በቀላሉ እጃቸውን የሚሠጡ አልነበሩም።

 

ቀደም ሲል በዚያው በአገምጃ እና በአካባቢው የፊታውራሪ ሀብተጊዮርጊስ ዲነግዴን እና የደጃዝማች ባልቻ ሳፎን ታሪክ በዝርዝር ሊያስታውሣቸው ያልቻለ አያሌ ወጣቶችን ሕይወት የቀየረ የታሪክ አጋጣሚ የገብረማርምን ታሪክ ይቀይር ዘንድ የግድ ሆነ።

 

በአንድ ወቅት አካባቢውን ሊያስስ በመጣ የንጉሥ ምኒልክ ጦር አገምጃ ትያዛለች። በበቂ ሁኔታ ወታደራዊ መሣሪያ የታጠቀ እና ልምድ ባላቸው መሪዎች የሚመራው የመንግሥት ጦር በአካባቢው ሕብረተሰብ ላይ አሸናፊነትን ለመቀናጀት የሚቸግረው አልነበረም። ከነዚህ ዘመቻዎች በአንዱ ውስጥ ወጣቱ ገብረማርያም ፊታውራሪ ዘመንፈስ ቅዱስ በሚባል የጦር መሪ ተይዘው በቅርብ ወደተቆረቆረችው አዲስ አበባ ከተማ ይወሠዳሉ።

 

ጉዞው አዲስ አበባ ላይ አልተቋጨም። መሃል ሸዋ ቡልጋ አውራጃ ውስጥ ወደሚገኘው ወደ ኢቲሳ ተክለ ሃይማኖት ገደም ተወሰዱ። ይህ ቦታ ወጣቶች ለሚቀጥለው ኃላፊነት በታማኝነት እንዲበቁ ለማድረግ የሚቀረፁበት ሥፍራ ነበር። ከዚህም በተጨማሪ በቤተ ክህነት አካባቢ በመሥፈር የተዋህዶን ኃይማኖት እየተማሩ የአዕምሮ ብልፅግና እንዲያገኙ የቤተ-መንግሥት ሥርዓት ያዝም ነበር። ለዚህም ይመስላል በአሣዳሪያቸው በዘመንፈስ ቅዱስ የቅርብ ተቆጣጣሪነት ትምህርታቸውን እንዲከታተሉ የተደረገው። በዚህም የተነሣ ማንበብና መፃፍ ብቻ ሣይሆን ጥልቀት ያለው የሃይማኖትና የኢትዮጵያ ታሪክ እውቀት ሊቀስሙ መቻላቸውን መገመት ተገቢ ይሆናል። በዚህም ጊዜ ሣይሆን አይቀርም፤ የመጀመሪያው ስማቸው የነበረው ገሜሳ ተቀይሮ በክርስትና ስማቸው ገብረማርያም በሚል ስም መጠራት የጀመሩት በማለት የህይወት ታሪካቸውን የጻፉት እነ ፍጹም ይገልጻሉ።

 

ይህ የቤተ-ክህነት ትምህርት በገብረማርያም ሙሉ የሕይወት ዘመን ውስጥ ትልቅ ቦታም እንደነበረው ከታሪካቸው መረዳት ይቻላል። ለዚህም እንደ አብነት ብንጠቅስ በመንግስት ሥራ በከፍተኛ ባለሥልጣንነት ማዕረግ ተቀጥረው ያገለግሉ በነበሩበት ዘመን ለግል ጉዳዮቻቸው ማስፈፀሚያ ይጠቀሙበት የነበረው ማሕተም ገብረማርያም ተዋሕዶ ይል እንደነበር በቃል የተገኙ ማስረጃዎች እንደሚጠቁሙ መጽሐፉ ያስረዳል።

 

ገብረማርያም ይህንን የቤተ-መንግሥትና የቤተ-ክህነት ትምህርት ለማጠናቀቅ ኢቲሳ በነበሩበት ወቅት ስለቤተሰቦቻቸው  ሁኔታ ምንም አያውቁም ነበር። በዚህም በቤተሰቦቻቸው ዘንድ በሕይወት እንደሌሉ ታምኖ ወላጆቻቸው እና ዘመዶቻቸው እጅግ አዝነው እንደነበር አንዳንድ ሽማግሌዎች ይናገራሉ።

 

ረጅም ጊዜ የፈጀውን ትምህርታቸውንና የተላመዱትን የቤተ-ክህነተ ትምህርት አጠናቀው ወደ ትውልድ መንደራቸው ተመለሱ። የልጅነት ስማቸው ገሜሳ ጋሪን በገብረማርም ቀይረው ወደ ትውልድ መንደራቸው አገምጃ ብቅ ያሉት የጐፈር ሚካኤል የበአለ ንግሥ እለት ነበር። እናታቸው ወ/ሮ ሌሎ ጉቴ በዚህ ዕለት ጠፍቶ የነበረው ልጃቸው ስለተመለሰላቸው የአካባቢውን ማሕበረሰብ በታላቅ ደስታ እና ክብር ተቀብለው እንዳስተናገዷቸው ይነገራል።

 

ገብረማርያም የተወሠኑ ጊዜያት ያህል ከቤተሰቦቻቸው ጋር ካሣለፉ በኃላ ወደ መሐል ሸዋ በመመለስ ከዘመንፈስ ቅዱስ ጋር በመሆን የቤተ-ክህነት ትምህርታቸውን በሚገባ ተከታትለው አጠናቀቁ። በዚህን ጊዜ በልጅነት እድሜያቸው ያውቋቸው ለነበሩት ለበጅሮንድ ባልቻ ሳፎ /አባ ነፍሶ/ እንዲያገለግሉ እናታቸው በጅሮንድ ዘንድ ይወስዷቸዋል። ባልቻ ትውልዳቸው እዚያው አገምጃ ስለሆነ የአንድ አገር ሠዎቸ ናቸው። ገብረማርም ለባልቻ የተሠጡት በዚሁ ምክንያት ይሆናል ብሎ መገመት ተገቢ ነው። በጅሮንድ ባልቻም በወቅቱ የቤተ-መንግሥቱ ገንዘብ እና ግምጃ ቤት ሹም ስለነበሩ የቤተ-መንግሥቱን ሥርአት በማስተማር ታማኝ ወታደር ብቻ ሣይሆን ብቁ አስተዳዳሪም እንዲሆኑ አድርገዋቸዋል ተብሎ ይገመታል።

 

ሰለ ደጃዝማች ገብረማረያም የሕይወት ታሪክ የተዘጋጀው የነ ፍፁም ወልደማርያም መጽሐፍ የታላቁን ጀግና እና ሰማዕት ኢትዮጵያዊ ታሪክ ቀደም ባለው ውብ ትረካ ይጀምራል።

 

በምኒልክ ጦር በልጅነታቸው ከትውልድ መንደራቸው ተማርከው የሄዱት ገብረማርያም በቤተ-መንግስት ስርዓት ተኮትኩተው ካደጉ በኃላ ለአቅመ አዳም ደርሠው ልክ በ22 አመታቸው በ1888 ዓ.ም የአድዋ ጦርነት ታወጀ። እርሣቸውም ለጋ ወጣት ስለነበሩ ከደጃዝማች ባልቻ አባነፍሶ ጦር ጋር ወደ አድዋ ዘመቱ። በአድዋ ጦርነት ላይም ከባልቻ ጐን ሆነው ታላቁን የጥቁር ሕዝቦች ሁሉ ድል የሆነውን ጦርነት በድል ካጠናቀቁ የዚህች ሀገር ታላላቀ ጀግኖች መካከል አንዱ ናቸው።

 

በመጽሐፉ ውስጥ ጳውሎስ ኞኞ ጆርጅ በርክሌይን ጠቅሶ The Campaign of Adowa and the Rise of Menilik (የአድዋ ዘመቻ እና የምኒልክ አነሣስ) በተሰኘው ርዕሡ ስለ አድዋ ጦርነት ሲያትት እንዲህ በማለት የምስክርነት ቃሉን አስፍሮ ነበር፡-

 

ሃያ ሺ ያህል ወታደሮች ያሉበት የኤሮፓ/አውሮፓ/ ጦር በአፍሪካ ሠዎች ለመጀመሪያ ጊዜ ተሸነፈ። በኔ እምነት መሠረት በዘመናችን ታሪክ በውስጥ እንደ አድዋው ያለ ጦርነት የለም። በእልቂቱ በኩል 25ሺ ሰዎች በአንድ ቀን ጀምበር የሞቱበት እና የቆሰሉበት ነው። ፖለቲካና ታሪክ አበቃ። በአፍሪካ ውስጥ ታላቅ ኃይል መነሣቱ ታወቀ። የአፍሪካ ተወላጆች ታሪክ ተለወጠ። ጥቁሩ ዓለም በአውሮፓውያን ላይ ሲያምፅና ሲያሸንፍ የመጀመሪያው መሆኑ ነው። አበሾች አደገኛ ሕዝቦች ስለመሆናቸው ከኦሪት ዘፍጥረት ጀምሮ ተፅፎላቸዋል። --አሁን የሁሉንም ፍላጐት አድዋ ዘጋው።

 

እንዲህ አይነት ውብ የሆኑ የአድዋን ድል ካስገኙ ጀግኖች ኢትዮጵያዊያን መካከል አንዱ የሆኑት ደጃዝማች ገብረማርያም ከጦርነቱ በኃላ ወደ ሐገር ግንባታውና ወደ ማስተዳደሩ ስራ ገቡ።

 

አፄ ምኒልክ የአስተዳዳሪነት ሹመት ሲሰጡ ለደጃዝማች ባልቻ አባነፍሶ ሲዳሞን፣ ባሌን እና ሐረርጌን በቅደም ተከተል ሲሰጧቸው፣ ደጃዝማች ገብረማርም የባልቻ ምክትል ሆነው የማስተዳደር ስራ ውስጥ ገቡ። ከምኒልክ ሞት በኃላም በልጅ እያሡ ዘመነ መንግስት የውስጥ የፖለቲካ ውጥረቶች ተከስተው ስለነበር ለገብረማርም ጥሩ አልነበሩም። ኢትዮጵያም በኢያሱ በዘውዲቱ እና በተፈሪ መካከል በነበረ የፖለቲካ ሽኩቻ ስትታመስ ቆይታ ወደ በኃላ የመረጋጋት ሁኔታ ሲመጣ ግንቦት 20 ቀን 1922 ዓ.ም ገብረማርያም በደጃዝማችነት ማዕረግ የሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት እንደራሴ ሆነው ተሾሙ።

 

ደጃዝማች ገብረማርም ሐረርጌን ከተረከቡ በኋላ አያሌ ቁም ነገሮችን ሠርተዋል። ሐረርጌ ጠቅላይ ግዛት እጅግ ሠፊ በመሆኑ እና የኢትዮጵያም የምስራቅ ጀንበር በመሆኑ ሐገርን ከጠላት ወረራ የመጠበቅ ልዩ ልዩ ከተሞችን የማዘመን የንግድ ማዕከል በማድረግ ረገድ የአንበሣውን ድርሻ የሚወስዱት ደጃዝማች ገብረማርም ናቸው። በአሁኑ ሱማሌ ክልል ውስጥ ያሉትን ከተሞች በመመስረትና በማሣደግ ደጃዝማች ገብረማርያም ብዙ ወጥተዋል ወርደዋል፣ ዋተዋል። የምስራቅ ኢትዮጵያ ቀኝ እጅ ሆነው ኢትዮጵያን አገልግለዋል።

 

ቀጥሎም የአገር ግዛት ሚኒስትር ሆነው ተሹመዋል። ኢትዮጵያን በቅርበት እና በከፍተኛ ኃላፊነት ማገልገል ማስተዳደር የገብረማርያም መገለጫ ሆነ። ከዚያም በልዩ ልዩ ገብረሰናይ እንቅስቃሴዎች ላይ በዋናነት ተሣታፊ ነበሩ። ከ1927 ዓ.ም ጀምሮም የፋሽስት ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ለመውረር ዝግጅት እና ትንኮሣ  ስታደርግ ሕዝብን በማደራጀት በማንቃት እና ከውጭ ሀገር የመሣሪያ ግዢ ለማከናወን በተዋቀረው ኮሚቴ ውስጥ ዋነኛው ሠው ነበሩ።

 

ከዚያም ወረራው መጣ። ደጃዝማች ገብረማርያም በተለይ በደቡብ ኢትዮጵያ በኩል የመጣውን የፋሽስት ወራሪን በክብረመንግሥት /አዶላ/፣ ዋደራ፣ ነገሌ ቦረና፣ ተፈሪ ኬላ፣ ይርጋለም፣ ዶሎ… የመሣሠሉትን ቦታዎች ከጠላት ለማስለቀቅ ብርቱ ተጋድሎ አድርገዋል። በተለይም ከራስ ደስታ ዳምጠው ስር በመሆን ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ፣ ደጃዝማች መኮንን ወሰኔ፣ ደጃዝማች ደባይ ወልደአማኑኤል፣  ፊታውራሪ ታደሰ ነገሜ እንደነበሩ ታሪክ ፀሐፊው አቶ በሪሁን ከበደ የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ታሪክ በተሠኘው መጽሐፋቸው ውስጥ ገልፀዋል።

 

እነዚህና በርካታ ጀግኖች ኢትዮጵያዊያን ለዚህች አገር ዜጐች ክብር ሲሉ ተዋድቀዋል፣ ቆስለዋል፣ ሞተዋል። በደቡብ ኢትዮጵያ ለነበረው የኢጣሊያ ወረራ፣ ከበረሃ በረሃ እየተንከራተቱ በውሃ ጥም ጉሮሮዋቸው ደርቆ አንዱ የሌላውን ሽንት እየጠጣ ኢትዮጵያን ሲጠብቁ ኖረዋል። በተለይ ለፋሽስት ኢጣሊያ ያደሩ ባንዳዎች፣ እንደ ራስ ደስታ ዳምጠው የመሣሠሉ ታላላቅ ሰዎችን አስገድለዋል። ባንዳዎች ራስ ደስታ ዳምጠውን ተሰቃይተው እንዲሞቱ አድርገዋል።

 

ደጃዝማች ገብረማርያም በብዙ የደቡብ አውደ ውጊያዎች ከተሣተፉ በኃላ ቆሠሉ። መቁሠላቸውን ምክንያት አድርገው ከጦርነቱ አላፈገፈጉም። ይበለጥ ገፉበት። ጦርነቱን የምትጣፍጥ ሞት ይሉታል። ለሀገር እና ለሕዝብ መሞት የምትጣፍጥ ሞት ነው ይላሉ ደጃዝማች ገብረማርያም።

 

በመጨረሻም ወደ ትውልድ መንደራቸው በመምጣት ከፋሽስት ኢጣሊያ እና ከባንዳዎች ጋር ጦርነት ገጠሙ። ጦርነቱ የመጨረሻቸው እንደሆነ ገመቱ። ከዚያም የሚከተለውን ንግግር አደረጉ።

 

-    ዛሬ ሠርጌ ነው። ለውድ አገራችን ለኢትዮጵያ እና ለሰንደቅ አላማችን ግዳጄን ፈፅሜ ሕይወቴን አሣልፋለሁ። ከዚህ እልፍ አልልም። የመጨረሻ ትግሌ ዛሬ የሚጠናቀቅ ይመስለኛል። ሩጫዬን አበቃሁ። ጠላት እጄን አይጨብጥም። እንደማየው ጠላት ዙሪያችንን ከቦናል። በዛሬው ቀን በምናደርገው የሞት የሽረት ውጊያ ላይ ለመሣተፍ የማትችሉ ከአጠገቤ ለመለየት ትችላላችሁ። እኔ ቁስለኛው እግሬ ሊያራምደኝ አያስችለኝም። ውጊያው የጠነከረ መሆኑን ስታውቁ ባመቻችሁ መንገድ ሁሉ ሾልካችሁ እስከወደቃችሁ ድረስ በአገራችሁ ጉራንጉር በወንዞቻችሁ ሸለቆዎችና ዱር ግቡ። ሕያው እግዚአብሔር ይከተላችሁ።

 

ከዚህ ንግግር በኃላ ከመጀመሪያው ጀምረው በጦርነቱ ያልተለያቸውን የወንድማቸውን ልጅ ሻቃ በቀለ ወያ እና ቀኛዝማች በየነ ጉደታን መርቀው ካሠናበቱ በኃላ በተካሔደው ከፍተኛ ፍልምያ በሚያውቁት መንደር አንዱ ባንዱ ላይ እየተፈራረቀ የሚመጣውን አጥቂ ጠላት ሲያንገበግቡት ውለው ከጠላት በተተኮስ ጥይት ተመተው ወደቁ።

የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ልጅ ክቡር ደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ የካቲት 18 ቀን 1929 ዓ.ም ለሀገራቸውና ለሕዝባቸው ክብር ሕይወታቸውን ሠጥተዋል።

 

ኢትዮጵያ ነፃ ከወጣች በኃላ በ1939 ዓ.ም ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ እዚህ ቸርችል አደባባይ ላይ ተገማሽሮ የሚገኘውን የፈረንሣይ እና የኢትዮጵያን ወዳጅነት የሚገልፀውን ት/ቤት ሊሴ ገብረማርያም በማለት በሰማዕቱ አርበኛ በደጃዝማች ገብረማርያም ስም ሰየሙት። እስከ አሁንም ት/ቤቱ በርካታ ተማሪዎችን በማስተማር ለታላላቅ ቁም ነገር ያበቃ ነው።

 

በአጠቃላይ ሲታይ፣ ደራሲ ፍፁም ወልደማርያም እና ስሜነህ በትረ ዮሐንስ ያዘጋጁት የደጃዝማች ገብረማርያም ጋሪ ጐዳና /በፈረሰ ስማቸው አባ ንጠቅ ገብሬ/ አጭር የሕይወት ታሪክ /ከ1866-1929 ዓ.ም/ ውብ መጽሐፍ ነው። የሐገር እና የሕዝብ ባለውለተኞችን በሚገባ የዘከረ የታሪክ መጽሐፍ ነው። አዘጋጆቹን በጣም አደንቃቸዋለሁ። ሰማዕታቱ ላይ የተቆለለውን አፈር እያራገፉ ከአፈሩ ማዶ ያለውን ውብ ታሪኮቻቸውን አካፍለውናል። የልጅ ልጆቻቸው ዶ/ር ጀንበር ተፈራ እና አቶ ፍስሀ ተፈራ ብሎም መላው ቤተሰቦቻቸው የሰማዕቱን ታሪክ ህያው አድርገዋል።

ከሄኖክ ስዩም/ተጓዡ ጋዜጠኛ/

በኢትዮጵያ ከሚገኙ ብሔራዊ ፓርኮች አንዱ የባሌ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክ ነው። ባሌን ብዙዎች የማይገለጽ ሲሉ በደፈናው ይገልጹታል። ከአናቱ የሚወርዱት ምንጮች ድንበር ለሚሻገሩ የሚሊዮኖች ህልውና መሰረት የሆኑ ወንዞች መነሻ ናቸው።

ከባሌ ተራሮች እስከ ኬኒያ ተራሮች የሚያስጉዘንም የዚህ ድንቅ ተፈጥሮ ጉዳይ ነው። ባሌ ከአዲስ አበባ 400 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ በኦሮሚያ ክልል የሚገኝ አዳባ፣ ዲንሾ፣ ጎባ፣ ደሎ መና እና ሀረና የተባሉ ወረዳዎች የሚያካልሉት 2150 ካሬ ኪሎ ሜትር ስፋት ያለው የአፍሮአልፓይን ሥነ ምህዳር ነው።

የህገ ወጥ ግጦሽ፣ የጠራ የወሰን ክለላ አለመኖር፣ በተፈጥሮ ሀብቱ ላይ የሚደርስ ተደጋጋሚ አደጋ፣ የተቀናጀ የቱሪዝምና ተፈጥሮ ሀብት ልማት አለመኖር የባሌ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክ ችግሮች ከሚባሉት ውስጥ የሚጠቀሱ ናቸው። ለዚህም ነው በዓለም የቅርስ መዝገብ ለመመዝገብ በተጠባባቂነት ተይዞ ብዙ ጊዜ የቆየበት ምስጢር።

የባሌ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክን ለመታደግ ከሚሰሩ ስራዎች መካከል በፍራንክፈርት ዙኦሎጂካል ሶሳይቲ የሚታገዘው ፕሮጀክት አንዱ ነው። ይህ ፕሮጀክት የጎረቤት ሀገር ልምድ ከተጀመረው ጉዞ ጋር ያለውን መጣጣም አጢኖ በኢትዮጵያ ዱር እንስሳት ልማትና ጥበቃ ባለስልጣን የተዘጋጀውን የልምድ ልውውጥ ደገፎ የባሌ ተራሮችን ይዘን ወደ ኬኒያ ተራሮች አናት ወጣን።

አንድ ሳምንት በኬኒያ ቆይታውን ያደረገው የኬኒያን ልምድ ፍለጋ የተጓዘ ልዑክ ከባሌ ተራሮች ህልውና ጋር ቁርኝት ይኖራቸዋል ተብሎ በሚታመኑ ከፍተኛ የስራ ኃላፊዎች የተዋቀረ ነበር። የልዑካን ቡድኑ በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የባህል ቱሪዝምና መገናኛ ብዙሃን ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢ በክብርት ወይዘሮ ፈቲያ የሱፍ የተመራ አስራ አምስት አባላት ያሉት ሲሆን የኢትዮጵያ ዱር እንስሳት ልማትና ጥበቃ ባለስልጣን ዋና ዳይሬክተርን ጨምሮ፣ ከፓርላማ አባላት፣ ከባሌ ዞን አመራሮች፣ ከባሌ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክ፣ ከኢትዮጵያ ቱሪዝም ድርጅት፣ የኦሮሚያ ፕሬዝዳንት ጽ/ቤት፣ ከጠቅላይ ሚኒስቴር ጽ/ቤት፣ ከኦህዴድ ጽ/ቤት፣ ከመገናኛ ብዙሃን የተውጣጡ አካላትን ያቀፈ ነው።

በስምንት ቀናት የኬኒያ ቆይታ ከአምቦሴል እስከ ኬኒያ ተራሮች በተደረገ ጉዞ የኬኒያን ልቀት የእኛን ጉድለት እና የባሌን መፃኢ እድል የሚያሳዩ ልምዶች የተቀሰሙበት ጉብኝት ተደርጓል። ኬኒያ በዘርፉ ልቃ የሄደች ሀገር ናት። ከብሔራዊ ፓርኮቿ እኩል ሳፋሪዎቿ የዱር እንስሳቷን ህልውና ታድገዋል። በኬኒያ ኢንቨስትመንት ማለት ተፈጥሮን መጠበቅ እና ለተፈጥሮ ሀብቱ ልማት እኩል ድርሻን መወጣት ነው።

በጉብኝታችን መነሻ የኬኒያ ዱር እንስሳት አገልግሎት ናይሮቢ በሚገኘው ዋና መሥሪያ ቤት በክብር ተቀብሎ የዛሬዋ ኬኒያ እንዲህ በዱር እንስሳት ሀብቷ ገና የፓርኮቿ ህልውና አስተማማኝ ደረጃ ላይ የደረሰው ምን ታልፎ እንደነበር የውጣ ውረድ ጉዞውን የተቋሙ የስራ ኃላፊዎች አብራሩልን።

የኬኒያ ዱር እንስሳት አገልግሎት ዛሬ ተሳክቶለት እያንዳንዱ ኬኒያዊ የዱር እንስሳት ሀብቱ ጠበቃ ለመሆን በቅቷል። በየትኛውም ፓርክ እንደልብ የዱር እንስሳቱን መመልከት ይቻላል። የዱር እንስሳት ሀብቱን ወደ ኢኮኖሚ የቀየሩ ውድ እና ቅንጡ ሎጆች ከተፈጥሮ ተስማምተው በኬኒያ ፓርኮች እና ዱር እንስሳት መጠለያዎች ተሰግስገዋል።

የአፍሪካ ሁለተኛው ረዥም ተራራ የሚገኝበት እና በ1997 እ.ኤ.አ በዩኔስኮ የዓለም ቅርስ መዝገብ የተመዘገበው የኬኒያ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክ የባሌ እኩያ የሥነ ምህዳር ገጽታው በብዙ መልኩ ከባሌ ተራሮች ጋር የሚመሳሰል ነው። ከናይሮቢ ሰሜን ምስራቅ አቅጣጫ 175 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ በሚገኘው የኬኒያ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክና በዙሪያው በሚገኙ የብዝሃ ህይወት ማዕቀፉ የተደረጉ ጉብኝቶች ሰፊ ልምድ የተገኘባቸው ናቸው።

የኬኒያ ደን አገልግሎት፣ የኬኒያ ዱር እንስሳት አግልግሎት እና ማህበረሰቡ እንዴት በቅንጅት እንደሚሰሩ በፓርኩ ኃላፊዎች የተደረገልን ገለጻ መሬት ላይ ወርደን ከተመለከትነው ጋር ተመሳሳይ ነው። እዚህ ጠንካራ ስልት፣ ለደቂቃም እፎይ የማይባልበት የተፈጥሮ ሀብት ጥበቃ ስራ እና ሀብትን ወደ ገንዘብ የመቀየር ዘዴ ተቀናጅተዋል።

በየፓርኮቹ ያደረግናቸው ውይይቶች፣ ከፓርክ ኃላፊዎች የተደረጉ ገለጻዎች ባሌን ለመታደግ የተደረገው ጉዞ በሀገራችን መተግበር ከቻለ ከእኛ በላይ እድለኛ አይኖርም። ባሌ በሥነ ምህዳር ስብጥሩ የታደለ መስህብ ነው። ባሌን በዩኔስኮ የዓለም ቅርስነት ለማስመዝገብ ኢትዮጵያ ጥያቄ አቅርባ ጥያቄው ተቀባይነት አግኝቶ የባሌ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክ በዩኔስኮ የዓለም ቅርስ መዝገብ በተጠባባቂ መዝገብ ላይ የተመዘገበ ቢሆንም በየጊዜው የሚገጥሙት የተለያዩ ችግሮች የተፈጥሮ ሀብቱ ህልውና ጭምር አደጋ ሆነዋል። እንደ ጎረቤት ሀገር ፓርኮች ከሀብቱ ተጠቃሚ አለመሆናችን ብቻ ሳይሆን በዚሁ ከቀጠልን ብዝሃ ህይወቱን ለመጪው ትውልድ ላናስተላልፈውም እንችላለን። በኬኒያ የተመለከትነው ነገር የችግሩን ግማሽ ይፈታል የሚል እምነት አለኝ። ያ ከሆነ  ይሁን ምናልባትም ከኬኒያ ተወዳዳሪ ብቻ ሳይሆን በላጭ መሆናችንን ከሚያረጋግጡ ፓርኮች አንዱ ባሌ ተራሮች ይሆናል። አስቡት የኬኒያ ተራሮች ብሔራዊ ፓርክ አንድም በኬኒያ ብቻ የሚገኝ አጥቢ የዱር እንስሳት የማይገኝበት እና በውስጡ የሚገኙ የዱር እንስሳት በኢትዮጵያ ያሉ ሲሆን ባሌ በብርቅዬዎቹ አጥቢ የዱር እንስሳቶች መገኛነት ይታወቃል።

ለፓርክ ባለሙያዎች የሚደረገው ድጋፍ፣ የፖሊሲና ህግ ማዕቀፎች ጥንካሬ፣ የመንግስት ትኩረት እና ቁርጠኝነት፣ የግል ባለ ሀብቶች ተፈጥሮን ለመታደግ ያላቸው ሚና፣ የአደረጃጀት መዋቅሩና መሰል አሰራሮች እዚሁ ጎረቤት ሀገርን ሲለውጥ ከተመለከትን እኛስ የሚለውን ደጋግመን መጠየቅ ይኖርብናል። ጥያቄያችን መልሱ ከእኛው ብቻ የሚገኝ መሆኑንም ማሰብ አለብን።

ረዥም ርቀት ማሰብም ማየትም ይገባናል። ግማሽ ምዕተ ዓመት ያክል ልፋትና መከራ ብቻ የነበረው የኬኒያን ተፈጥሮ የመታደግ ጥረት ወደ አስደናቂ ኢኮኖሚ ከተቀየረ ዓመታት ተቆጥረዋል። ያም ሆኖ ግማሽ ሚሊተሪ የሆነውን የኬኒያ የዱር እንስሳት ጥበቃ ኃይል የሚፈታተነው ችግር ከእኛ ጋር የሚወዳደር አይደለም። እንደ ልቡ የታጠቀው የፓርክ የጸጥታ ኃይል ከእሱ በላይ በታጠቀ ሽብርተኛ ቁም ስቅሉን ያያል። መሬት የግለሰብ መሆኑ ፓርኮችን ማስፋትና ማልማት ላይ ሌላው የኬኒያ ዱር እንስሳት አገልግሎት የገጠመው ፈተና እኛን የማያሰጋ ነው። በዚህም ውስጥ ግን ከኬኒያ ብዙ ልንማር የምንችለው ነገር አለ። 

-     መንግስት በፖለቲካ አመለካከታቸው ምክንያት አላሰርኩም ብሏል

በይርጋ አበበ

በተባበሩት መንግስታት ድርጅት የአሜሪካ አምባሳደር ሳማንታ ፓወር በፖለቲካ አመለካከታቸው ምክንያት የታሰሩት የኦሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረስ ተቀዳሚ ምክትል ሊቀመንበር አቶ በቀለ ገርባ እንዲፈቱ ጠየቁ። የኢትዮጵያ መንግስት በበኩሉ “አቶ በቀለ ገርባ በፖለቲካ አመለካከታቸው ምክንያት አልታሰሩም” ሲል መልሷል።

 

አምባሳደር ሳማንታ ፓወር በትዊተር አካውንታቸው ላይ በፖለቲካ አመለካከታቸው ምክንያት የታሰሩ የተቃዋሚ ፓርቲ አመራሮች እንዲፈቱ ከጠየቁባቸው አገራት መካከል አንዷ ኢትዮጵያ ስትሆን የኦፌኮውን ተቀዳሚ ምክትል ሊቀመንበር አቶ በቀለ ገርባ እንዲፈቱ በጠየቁበት መግለጫቸው የሩሲያ፣ የኢራን፣ የቻይና፣ የኩባ እና ሌሎች አገራት የተቃዋሚ ፓርቲ አመራሮችም ይገኙባቸዋል።  “በአዲሱ ዓመት (በፈረንጆች ማለታቸው ነው) ቤተሰብ ሲሰባሰብ በፖለቲካ አመለካከታቸው ምክንያት ለእስር የተዳረጉ ግለሰቦች ግን በዓሉን በብቸኝነት ለማሳለፍ ይገደዳሉ ቤተሰቦቻቸውም በደስታ ማሳለፍ አይችሉም” ያሉት አምባሳደር ሳማንታ ይህ የትዊተር ቅስቀሳቸውም ለአስር ቀናት እንደሚቆይ ገልጸዋል።

 

በኢፌዴሪ የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት የህዝብ ግንኙነት ኃላፊ አቶ መሀመድ ሰይድ በአሜሪካዋ አምባሳደር መግለጫ ዙሪያ አስተያየታቸውን ከሰንደቅ ጋዜጣ ተጠይቀው “ማንኛውም ግለሰብ የፈለገውን አመለካከት መያዝ ይችላል። አመለካከቱንም ከሌሎች ጋር በፈለገው መልኩ መለዋወጥ ይችላል። ከዚያ ውጭ ግለሰቦች የፈለጉትን አመለካከት በመያዛቸው ተጠያቂ የሚሆኑበት መሰረት የለም። ምክንያቱም ይህ ህገ መንግስታዊ ድንጋጌ ነው። ከዚህ ባሻገር ግን ባጠፉት ልክ በህግ ተጠያቂ የሚሆኑበት አሰራር ነው ያለው” ሲሉ መልስ ሰጥተዋል። አቶ መሀመድ አያይዘውም በፖለቲካ አመለካከቱ ብቻ የታሰረ ግለሰብ እንደሌለ ተናግረዋል። አቶ በቀለ ገርባም ለእስር የታደረጉት በፖለቲካ አመለካከታቸው ሳይሆን ህግን ተላልፈው ስለተገኙ መሆኑን ተናግረዋል። 

 

አቶ መሀመድ “ህግ ለሁሉም እኩል ነው። ለአንዱ የሚሰራ ህግ ለሌላው የማይሰራበት ምክንያት የለም። በዚህ መሰረት ህግን እና ህግን መሰረት ባደረገ መልኩ ነው ሊሰራ የሚገባው። የአቶ በቀለ ገርባ ጉዳይ በህግ የተያዘ ጉዳይ ስለሆነ የመጨረሻ እልባት የሚያገኘው በፍርድ ቤት ነው። ፍርድ ቤት የሚወስነውን ሁላችንም እሱን ተግባራዊ ለማድረግ የምንጠብቅበት ሁኔታ ነው ያለው። ስለዚህ ይህ በህግ የተያዘ ጉዳይ በመሆኑ እና የህግን የበላይነት የማስከበር ጉዳይ ስለሆነ እሱ ነው ተግባራዊ የሚሆነው” በማለት ተናግረዋል።

 

አቶ በቀለ ገርባ በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አሸባሪ ተብሎ የተፈረጀውን የኦሮሞ ነጻነት ግንባር (ኦነግን) ዓላማ ለማስፈጸም ተንቀሳቅሰዋል ተብለው ተከሰው በእስር ላይ ይገኛሉ።

 

በተያየዘ ዜና የአሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረስ ሊቀመንበሩ ዶክተር መረራ ጉዲና በሽብርተኝነት ወንጀል ተከሰው የታሰሩ ሲሆን በጠበቃቸውና በወዳጆቻቸው እንዳይጠየቁ ተደርገዋል ሲል ፓርቲው ተናግሯል። በተጠየቀባቸው የ28 ቀን ቀጠሮ መሰረትም ታህሳስ 20 ቀን 2009 ዓ.ም ፍርድ ቤት የሚቀርቡ ይሆናል።

በዮሐንስ እንየው (http://www.abyssinialaw.com)

መግቢያ

ኢንቨስትመንት ቃሉ እንግሊዝኛ ሲሆን አሁን አሁን ግን በአማርኛ ሥነ ጽሑፍም በጣም እየተለመደ በመምጣቱ የአማርኛውን አቻ ቃል ማለትም “መዋዕለ-ንዋይ” የሚለው መጠሪያ እስከሚዘነጋ ድረስ በተለያዩ መገናኛ ብዙኃን በየእለቱ ይነገራል። የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 ሳይቀር መዋዕለ ንዋይ ከማለት ይልቅ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል ሙሉ በሙል ተጠቅሟል፤ ስለዚህ በዚህ ረገድ አንባቢውን ግራ ላለማጋባት ሲባል ጸሐፊው ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል ለመጠቀም ተገዷል። የዚህ ጹሑፍ ዓለማ ለምን ምዋዕለ-ንዋይ የሚለው ቃል ኢንቨስትመንት እየተባለ ተጠራ የሚለው ጉዳይ ባይሆንም አገር በቀል መጠሪያዎችን መጠቀም እንድንለምድና እንድናዳብር አስተያየት ለመጠቆም ነው።

የአንድ ሃገር ለውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ተፈለጊ እና ሳቢ የሚያደርጋት የዘረጋችው ሃገራዊ ምቹ የኢንቨስትመንት ፖሊሲ ነው። ሆኖም ግን ምቹ የሕግ እና የፖሊሲ ማዕቀፍ መኖሩ ብቻ ፍሰቱን እንዲጨምር ላያደርግ ይችላል። ለምን ቢባል በተግባር የወጡት ፖሊሲዎች እና ሕጎች በአስፈጻሚው አካል ዘንድ የመተግበራቸው ሁኔታ ስለሚያጠያይቅ ጭምር ነው። እነዚህ አስተዳደራዊ ሥነ ሥርዓቶች ነጻ የኢንቨስትመንት ፈቃድ በሰጡ አገራት ጭምር ከፍተኛ ስጋት ያጭራሉ። በብዙ ሃገራትም በርካታ ኢንቬስተሮች የሚያቀርቡት ስሞታ እና እሮሮ በተለይም አሰልቺ ከሆኑ አሰራሮች (hectic bureaucracy) መኖር ጋር ይያያዛል።

እርግጥ ነው ኢንቨስትመንትን ለመሳብ ጥሩ የሕዝብ ግንኙነት ወይም የገበያ ጥናት ባለሙያዎች መኖራቸው መልካም ተግባር ነው።  በተለየም ቢዝነስ ተኮር የሕዝብ ዲፕሎማሲ በዚህ ረገድ ተጠቃሽ ተግባር ነው። ታዲያ በዚህ የማስተዋዋቅ ተግባር የተመሰጡ የውጭ ኢንቬስተሮች የተባለችውን አገር ሄዶ ሁኔታውን ለማየት ከመቼው ጊዜ ልባቸው ይነሳል። በዚህ ጊዜ ታዲያ የሚሄዱበት አገር አስተዳደራዊ ችግር በስፋት የሚታይበት ከሆነ ኢንቬስተሩ አስቀድሞ ስለሁኔታው ሊወስን ይችላል። ለአብነት ያህልም ኢንቬስተሩ/ሯ ወደ ተባለው አገር ለማምራት ቪዛ ተይቀው በጣም አሰልቺ ነገር ቢገጥማቸው ከራስ ተሞክሮ ውሳኔ ሊዎስኑ ይችላሉ። (ፍራንክ ሳደር፡እኤአ 2003፡2)

የተባለውን አስቸጋሪ ውጣ ውረድ አልፈውም ወደ አገር ቤት ሲገቡ ከሌሎች ቀደምት ኢንቨስተሮች ተሞክሮ በመውሰድ ሊያውጡ የሚችሉትን ወጪ፣ መዘግየት፣ የመንግስት ምላሽ እና ለችግሮች የሚሰጠውን መልስ ከግምት በማስገባት አስቀድመው ትረፍና ኪሳራ (cost-benefit analysis) በመስራት የተባለው አስተዳደራዊ ችግር ይኖራል ብለው ካመኑ ልክ እንደ ሌሎች ተጎጂ ላለመሆን ባመጣቸው እግር ወደ መጡበት አገር ይመለሳሉ።

ሌላው ጉዳይ ፈቃድ ሰጭው አካል የቀረበለትን ማመልከቻ ቶሎ መልስ ካልሰጠበት፣ ግለጸኝነት የሚጎድለው ከሆነ እና በጣም ሰፊ የሆነ ፈቃደ ስልጣን (discretionary power) ሚስተዋል ከሆነ ለሌላ ብልሹ አሰራር ማለትም ጉዳይን በቶሎ ከፍሎ ማስፈጸም (practice of “speed payments”) ተግባር አምርቶ ኢንቨስተሮች ፈቃድ ለማግ ኘት ሲሉ መደለያ እና ማግባቢያ ገንዘብ ለነቀዙ ባለስልጣናት ወይም ወኪሎች እንዲከፍሉ ሊገደዱ ይችላል።

ስለዚህ ዋናው የኢንቨስትመንት ኤጄኒሲዎች/ኮሚሽኖች ሥራ የሚሆነው ወደ እራስ ዞር ብሎ መመልከት ይሆናል ማለት ነው። ለምን ቢባል በኢንቨስትመንት ሊሰማሩ የነበሩ ባለሃብቶች የተባለው ማስታወቂያ እና በተግባር ያዩት ነገር ያልተጣጣመ እነደሆነ በኢንቨስተመንት ኢጄንሲዎች ላይ ተስፋ መቆረጥን ጨምሮ ተከድተኛል የሚል ስሜት ሊያድርባቸው ይችላል።

ይህንን አስተዳደራዊ ችግር ለማስቀረት በማሰብ በተለየም ለውጭ ኢንቬስተሮች የኢንቨስትመንት ኤጄንሲ የመጀመሪያው መግቢያ እንደ መሆኑ መጠን የተባሉ ተግዳሮቶችን ለመቅረፍ መፍትሔ ማበጀት ይጠበቅበታል። በተለይም እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ አካባቢ የአስተዳደራዊ እንቅፋቶችን ለማስቀረት በማስብ የአንድ መስኮት አገልግሎት (“One-Stop Shop Service”) ተጀመረ በዚህ የተነሳ በርካታ የኢንቬስተሮችን እሮሮ እና እንግልት ሊቀንስ ችሏል።

የዚህ ጹሑፍ ዋና ዓላማ ስለ አንድ መስኮት አገልግሎት ምንነት መዳሰስ ቢሆንም በመጠኑም ቢሆን ስለ ኢንቨስትመንት ምንነት ከዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆዎች አንጻር አጭር ዳሰሳካ ደርገ በኋላ፣ የኢንቨስትመንት አይነቶችን ይዘት፣ የአንድ መስኮት አገልግሎት ጥቅምና ጉዳት እንዲሁም በጉዳዩ ላይ ሌሎች አገራት ተሞክሮን የሚዳስስ ይሆናል።

$11.   የኢንቨስትመንት ምንነትና አስፈላጊነት ከዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆች አንጻር

በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ ስለ ኢንቨስትመነት ምንነት እና አስፈላጊነት ሲሆን በተለይም የታወቁ የዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆ አንጻርም በጥቂቱ እንመለከታለን።

ስለ ኢንቨስትመንት ትርጓሜ የተለያዩ ድርሳናት የተለያዩ ትርጉም ሰጥተውት እናገኛለን። የቢዝነስ መዝገበ ቃላትም ኢንቨስትመንት ማለት ገንዘብን ፈሰስ አድርጎ ንብረት ወይም ዋስትናን(security)መግዛት ሲሆን አላማውም ትርፍን ማካበት ነው። /Investment means putting money into a business venture, or to buy property or securities, with the intention and expectation of making a profit./

ከላይ ከተቀመጠው ትርጓሜ የምንረዳው ነገር ኢንቨስትመንት ማለት አንድ ባለሃብት ያለውን ንዋይ (ገንዘብ) ወጪ በማድረግ ሌላ ንብረት ለማግኘት የሚያደረገው እንቅስቃሴ ነው።

ሌላው የኢንቨስትመንትን ትርጓሜና ይዘትን አስመልክቶ አገራት በሁለትዮሽ ስምምነቶች ሊወሰኑት ይችላሉ። ለምሳሌ፡-የኢትዮ-እንግሊዝ የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነት አንቀጽ 1(ሀ) ላይ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል እንደሚከተለው ተርጉሞት እናገኛለን፡-

“ኢንቨስትመንት ማለት ምንም እንኳን በሚከተለው ዝርዝር ባይገደብም ማነኛውም ዓይነት የንብረት ፈሰስ በተለይም ተንቀሳቃሽና የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን ጨምሮ ሌሎች የንብርት መብቶች እንደ መያዣ ያሉትን፤በስቶክ ገበያ ያለ አክሲዮን እና የአክሲዮን ማህበራት የብድር ቦንድ( debentures) ፤ በውል አፈጻጸም ላይ ያለ ገንዘብ መብት ጥያቄ( Claims to money)፤የአዕምሮዊ ንብረት መብቶች፤መልካም ስም( goodwill)፤የቴክኒክ አካሄዶች እና የአሰራር እውቀት እንዲሁም የቢዝነስ ኮንሲሼዮን ማለትም የተፈጥሮ ሃብትን ለማውጣት የሚደረጉ የኮንሴሺዮን ውሎች( business concessions contracts) ሊይዝ ይችላል። ”

ከላይ ከተቀመጠው ትርጓሜ በአብዛኛው ሁሉንም ንብረቶች ማለት ይቻላል ጥበቃ እና ከለላ ይሰጣል። ወደ በኋላ የምናነሳው ቢሆንም ቅሉ ትርጓሜው ከዓለም አቀፍ መርሆዎች አንጻር በአገራት ቀዳሚነት(realism theory) የተቃኘ ይመስላል።

በአብዛኛው የኢትዮጵያ የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነቶች መጀመሪያ አናቅጽ ላይ ትርጓሜ ሲሰጡ የሚያስቀምጡት ሀረግ ኢንቨስትመንት ማለት መነኛውም ወይም ሁሉም ዓይነት ንብረት investment means “every kind of asset” or “any kind of asset” የሚል ነው።

በሌላ በኩል ደግሞ የኢትዮጵያ የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 አንቀጽ 2(1) ላይ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል እንደሚከተለው ያስቀምጠዋል፡-

“ኢንቨስትመንት ማለት አዲስ ድርጅት ለማቋቋም ወይም ነባር ድርጅትን ለማስፋፋት ወይም ለማሻሻል በባለሃብት በገንዘብ ወይም በዓይነት ወይመ በሁለቱም የሚደረግ የካፒታል ወጪ ነው። ”

ይህ ዓይነቱ ትርጓሜ ደግሞ ከላይ በሁለትዮሽ ስምምነቶች ከተገለጸው ወጣ ባለመልኩ ማለትም አንድን ድርጅት ማቋቋምና ማሻሻል ይህም የንግድ ማሃበራትን ማቋቋም ጨምሮ በግል ካፒታልን ወጪ በማድረግ ሊሆንይቻላል።

ይህም ሲሆን የመዋጮው ዓይነትም ወይ በጥሬ ገንዝብ አሊያም በዓይነት ወይም በሁለቱም ሊሆን ይችላል። በዚህ አጋጣሚ ካፒታል ስንል ማነኛውም የአገር ውስጥ ወይም የውጭ አገርገንዘብ፣ ተላላፊ ሰነድ( negotiable instruments) ፣ የማምረቻ ወይም የመስሪያ ዕቃዎች፣ ግንባታዎች፣ የመስሪያ ገንዘብ፣ የንብረት መብቶች፣ የፈጠራ መብቶች (Patent rights) ወይምሌሎችየንግድሃብቶችሊሆንይችላል። (የአዋጅ.769/2005 አንቀጽ 2(3) ይመለከተዋል።)

ይህ በእንዲህ እንዳለ ኢንቨስትመንት ለአንድ አገር እድግት ወሳኝ በመሆኑ በሌላ አባባል የውጭ ምንዛሬ ማምጣቱ፤የሥራ እድል መፍጠሩ፤ የከተሞች መስፋፋትን ማፋጠኑ ወዘተ በማምጣቱ አስፈላጊነቱ የሚያጠያይቅ አይደለም ሆኖም ግን ከአካባቢያዊ ጥበቃ ሥራዎች እንዲሁም ከሰብዓዊ መብት ጥበቃ አንጻር በአስፈላጊነቱ ዙሪያ ጥላ ቢያጠላም ከእነ ጥቅም እና መዘዙ ክርክሩ አሁንም ቀጥሏል።

እንደሚታወቀው የኢንቨስትመንት አስፈላጊነት በተመለከት የተለያዩ አመለካከቶች አሉ። በተለይም በዓለም አቀፍ ግንኙነትም የሚጠቀሱ በርካታ ንድፈ ሃሳቦች አሉ። በዚህ ጹሑፍ ሦስቱን ብቻ ማለትም ሪያሊዝም (realism) አስተሳሰብ፣ ሊብራሊዝም (liberalism) እና ማርክሲስ (Marxism) አስተሳሰብን ከዓለምአቀፍ የፖለቲካ ምጣኔ ሃብት ንድፈ ሃሳቦች አንጻር በአጭሩ እንዳስሳለን።

1.1.  ሪያሊዝም (realism) ንድፈ ሃሳብ

በዚህ አስተሳሰብ የሰው ልጅ ታሪክ ኢንቨስትመንትን ጨምሮ ለኢኮኖሚያዊ የበላይነት ሲባል በጦርነቶች የታጀበ ነው። የዚህ አስተሳሰብ በተለይም ኢንቨስትመንትን ጨምሮ መሰልኢኮኖሚያዊ ጉዳዮችን በተመለከት መርካነታይል (mercantilism) ስርዓት ማለትም የንግድ ሚዛናዊነትን ለመጠበቅ ሲባል ወደ ውጭ አገራት ምርቶች እና ዕቃዎችን መላክ ላይ ትኩረቱን አድረጎ ይሰራል። በዚህ ንድፈ ሃሳብ መሰረት አገራት እራሳቸው በኢንቨስትመንቱ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ ተሳታፊ ይሆኑበታል። በተለይም አገራቱ በኮንሲሽናዊ ውሎች (concession contracts) ላይ ተሳታፊ በሚሆኑበት ወቅት ከኢንቨስትመንቱ ተቀባይ አገር (host state) ያለው ግንኙነት በቁልምጫ ካልሆነም በቁንጥጫ ወይም በመላ ካልሆነም በዱላ መርሆ (carrot and stick doctrine) ላይ የተመሰረተ ነው።

በተለይም የዓለም ንግድ አባል ሆነው ንግድን የሚመለከቱ የኢንቨስትመንት እርምጃዎች ስምምነትን(Trade related investment measures agreement) የፈረሙ አገራት ስለሚሰጡት የኢንቨስትመንት ጥበቃ እና ከለላ አንድም ልክ ለአገራቸው ዜጋ እንደሚያደረጉት(National treatment) በአንቀጽ 2 እንደተመለከተው ሊስማሙ ይችላሉ። አሊያም ድግሞ ልዩ ጥበቃና ጥቅም የሚያስፈልጋቸው አገራት (Most favored Nation) የሚሉ መርሆዎችን የሚያስቀምጡበት ምክንያትም ለአገራቸው በአጻፈው(tit-for-tat investment) የሚያገኙት ጥቅም ስላለ ነው። ለምሳሌ፡-በኢትዮ-እስራኤል የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነት አንቀጽ 3 ላይ እንዲህ የሚል ዐ.ነገር እናገኛለኝ፡-“Neither Contracting Party shall, in its territory, …[sic]… to treatment less favorable than that which it accords …to investments or returns of investments of an investor of any third state.ይህም ማለት ሁለቱ አገራት ለሌላ ለሦስተኛ አገር እንደሚያደርጉት የኢንቨስትመንት ጥበቃ ሁሉ እርስ በእርሳቸውም ይህንን ለማድረግ ተስማምተዋል ማለት ነው።

በአጭሩ በሪያሊዝም አስተሳሰብ ኢንቨስትመንት አስፈላጊ የሚሆነው የአገርን ብሔራዊ ጥቅም የሚስከብር ሲሆን ነው።

 

 

1.2.ሊበራሊዝም (Liberalism) አስተሳሰብ

በዚህ አስተሳሰብ ደግሞ ኢንቨስትመንት ነጻውን የንግድ አካሄድ(free trade thesis) መሰረት በማድረግ መከናወን አለበት። ይህንንም እንቅስቃሴ አገራትም ሆኑ ዓለም አቀፍ ተቋማትምንም እንኳን ለአፈጻጸሙ ሕግጋትን እና ስታንዳርዶችን የማውጣታ አላፊነት ቢኖርባቸውም አተገባበሩን ማደናቀፍ የለባቸውም። ይህ አስተሳሰብ ኢንቨስትመንትን በተለያየ ምክንያት መገደቡን አጥብቆ ይቃወማል። ለምን የተሻለ የኢኮኖሚ እድገት ሊመጣ የሚችለው ኢንቨስትመንትን ጨምሮ መሰል የንግድ እንቅስቃሴዎችን ነጻ በማድረግ ነው። ለምሳሌ፡-የኢትዮጵያ የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 አንቀጽ 7 እና የኢንቨስተመንት ደንብ ቁ.270/2005 አንቀጽ 3 በተለይም የባንክ፣ ኢንሹራንስ፣ ብሮድ-ካስቲንግ፣ ወዘተ ዘርፎች ለአገር ውስጥ ባለሃብት ብቻ መሰጠቱ በዚህ ንድፈ ሃሳብ መሰረት ተቀባይነት የለውም።

 

 

1.3.ማርክሳዊ (Marxism) አስተሳሰብ

ይህ ግራ ዘመም አስተሳሰብ ደግሞ ከላይ ከተጠቀሱት በተቃራኒው ኢንቨስትመንት የጥቂቶች መጠቀሚያ እና የካፒታሊስቶች መመዝበሪያ መንገድ( investment as a means of exploitation) አድረጎ ያቀርባል። በተለይም የውጭ ቀጥታ ኢንቨስተምነት እየተባለ የሚደረገው የኢኮኖሚ ዘረፋ ካፒታሊስቱን የበላይ ቀሪውን ሕዝብ ደግሞ ጥገኛ ያደርጋል ብለው ይሞግታሉ።

 

 

2.የኢንቨስትመንት ዓይነቶች

በዚህ ክፍል ደግሞ ስለ ኢንቨስትመንት አመዳደብ በአጭሩ የምንመለከት ይሆናል። በታወቁ ድርሳናት ላይ ሰፍሮ እንደምናገኘው ኢንቨስትመንት ከገንዘብ ምንጭ አንጻር በሁለት ዐበይት ዘርፎች ይመደባል። እነዚህም፡- የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት እና የውጭ ኢንቨስትመንት ናቸው።

የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት የሚባለውም ፈሰስ የሚደረገው የካፒታል ወይምየገንዘብ ምንጭ ከአገር ውስጥ ሲሆን ነው። በአንጻሩ ደግሞ የውጭ ኢንቨስትመንት የሚባለው የካፒታል ምንጩ ከባህር ማዶ ሲሆን ነው።

የውጭ ኢንቨስትመንት በስፋት ስንመለከተው እንደገና በሁለት ዘርፎች ይከፈላል። ይህም የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት( foreign direct investment /FDI/) እና የተላላፊ ሰነዶች ኢንቨስትመንት     (portfolio investment) በመባል ይመደባሉ። የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ሚባለው ኢንቬስተሩ ወደ ኢንቨስትመነትቱ ተቀባይ አገር በቀጥታ በማምራት ለፕሮጀክቱ የሚውሉ መሳሪያዎችን በመትከል እንዲሁም በማቋቋም ሊሆን ይችላል። ዳሩ ግን በተላላፊ ሰነዶች የሚከናወነው ኢንቨስትመንት የሚባለው ደግሞ ኢንቬስተሩ ከባህር ማዶ ከሚገኝ አንድ ኩባንያ አክሲዮን(share) ወይም የግምጃቤት ሰነድ(bond) በመግዛት የሚያደርገው የገንዘብ ፍሰት ነው። የሆነው ሆኖ አሁን አሁን በሚፈረሙ በርካታ የሁለትሽ የኢንቨስትመንት ሥምምነት ሰነዶች ላይ በግልጽ ሰፍሮ እንደምናገኘው በውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት እና በተላላፊ ሰነዶች የሚደረጉ ኢንቨስትመንቶች መካከል በተግባርም ሆነ በሕግ ጥበቃ ልዩነት አይደረግም። /አንቀጽ 1 ኢትዮ-እስራዔል ስምምነት ይመለከቷል። /

በመጨረሻም ከላይ የተጠቀሱት የአገር ውስጥም ሆነ የባሀር ማዶ ኢንቨስትመንት ከሚከተሉት ቅርጾች ውስጥ በአንደኛው መልክ ሊከናወን ይችላል። እነዚህም በግለሰብ (sole proprietorship) ፣ አገር ውስጥ ወይም ባህር ማዶ በተመሰረተ የንግድ ማህበር (business organizations) ፣ በሕግ በተቋቋመ የመንግስት የልማት ድርጅት (Public enterprises) እና አግባብነት ባለው ሕግ የተመሰረት ህብረት ሥራ ማሀበር (cooperatives’) ናቸው። (አንቀጽ 10 የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 ይመለከተዋል።)

3.የአንድ-መስኮት አገልግሎት

በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ ስለ አንድ መስኮት አገልግሎት ጽንሰ ሃሳባዊ ምንነት፣ የሌሎች አገራት ተሞክሮ እንዲሁም መልካም አጋጣሚዎቹ እና ፈተናው ለመዳሰስ እንሞክራለን።

 

3.1.ጽንሰ-ሃሳባዊ ምንነት

የአንድ መስኮት አገልግሎት በመግቢያው ላይ ለማመልከት እንደተሞከረው አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን አስቀድሞ ለመፍታት በማስብ የተወጠነ ዘዴ ነው። ይህም ኢንቬስተሩ አንድን የኢንቨስትመንት ፕሮጀክት ወጥኖ ተግባራዊ ሊያደርግ ሲል አጅግ በርካታ የሚባሉ ቅድመ ሁኔታዎች ከፊቱ ተጋርጠው ይጠብቁታል። በዚህም መሰረት አሰፈላጊውን ፈቃድ፣ ምዝገባ፣ እውቅና እንዲሁም የመሸኛ ፈቃድ (clearance) ለማግኘት እና ለማስፈጸም የተለያዩ የመንግስት መ/ቤቶችን በር ሊያንኳኳ ይችላል።

ነገሩ ወዲህ ነው! በመጀመሪያ ኢንቬስተሩ የቪዛና የሥራ ፈቃድ ካገኘ በኋላ ወደ ሚቀጥለው ሂደት ያመራል። ከዚያም ኢንቨስትመንቱ በማህበር የሚከናወን ከሆነ አንድም የሚቋቋመው ማህበር እንደገና መመዝገብ (registration) እና በተቀባይ አገር ሕግ መቋቋም (incorporation) ይጠበቅበታል። ቀራጮችም (tax authorities) የተባለውን ድርጅት ግብር ለመሰብሰብ እና ለማስከፈል ሲባል መመዝገብ አለባቸው።

እነዚህ የምዝገባ እና የፍቃድ ውሳኔ የሚያስፈልጋቸው ሁኔታዎች በተለይም የውጭ ምንዛሬ እና የገቢና ወጭ ግብይቶችን በተመለከተ ከፋይናንስ፣ ባንክ እንዲሁም የንግድ ጉዳዮች ቢሮ ዘንድ ቀርበው መጠናቀቅ ይጠበቅባቸዋል። ከዚያም በየደረጃው ያሉ ባለስልጣናት ኢንቨስትመንቱ የሚያርፍበትን ቦታ ከማዘጋጀት ጀምሮ ለግንባታው የሚያስፈልጉ ከተማ ነክ የሆኑ ድጋፎችን ማድረግን ይጠይቃል። ሌላው ሥራውን ለማስጀመርም የሚሆን የሰው ሃይል አስፈላጊ በመሆኑ በተለይም የሰራተኛ እና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር እንዲሁም የውጭ አገር ሰራተኞች የሚቀጠሩ ከሆነ ደግሞ የኢሚግሬሽንና ደህንነት ኤጄንሲዎች በጉዳዩ ላይ መፍቀድ ይጠበቅባቸዋል። ከዚህ በተጨመሪም አሁን አሁን ለአካባቢ ጥበቃ ልዩ ትኩረት እየተሠጠ ከመምጣቱ ጋር ተያይዞ የአካባቢ ተጽኖ ግምገማ (environmental impact assessment) መካሄድ ይኖርበታል። ለዚህም የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን በባለሙያ ጥናት እና ክትትል ማድረግ ይጠበቃል።

ታዲያ ይህን ሁሉ ውጣ ውረድ ለመቅረፍ በማሰብ የአንድ መስኮት አገልግሎት መስጠት አስፈላጊ እየሆነ ሊመጣ ችሏል። በጽንሰ-ሃሳብ ደረጃ የአንድ መስኮት አገልግሎት ማለት በአንድ መስሪያ ቤት ሁሉምን ጉዳዮች ማለትም ኢንቬስተሩ የትም ቦት ሳይሄድ የምዝገባ፣ የሥራ ፈቃድ፣ የአካባቢ ጥበቃ ጥናት እንዲሁም የመሸኛ ፈቃድ በአንድ ጣራ፣ በር ወይም መስኮት ስርአገልግሎትየሚያገኝበትአሰራርነው።

በተቃራኒው ደግሞ በተግባር እንደሚታየው ከሆነ የተለያዩ የአስተዳደር አካላት በሕግ በተሰጣቸው ስልጣን መሰረት ይህንን ፈቃድ የመስጠቱን ጉዳይ በአንድ ማዕከል መሰብስብ መደበኛውን አስራር ሊያፋልስ ስለሚችል ላይቀበሉት ይችላል። እንዳንዴም በአስተዳድራዊ መ/ቤቶች የቢሮክራሲ ግትር አቋም የአንድ መስኮት አገልግሎት ወደ በርካታ መስኮቶች ሊያመራ ይችላል። (ፍራንክ ሳደር፡እኤአ 2003፡3) The “One-Stop Shop” has actually turned into a “one more stop”, as investors are now forced to interact with one more entity in the process of implementing their projects.”

በኢትዮጵያም የዚህ መሰሉ አገልግሎት ከተጀመረ ሃያ(20) ዓመታትን ያስቆጠረ ሲሆን፤በይፋ የታወቀው ግን በአዋጅ ቁ.280/1994 ነበር። በተለይም በአንቀጽ 24 ላይየአንድ መስኮት አገልግሎት መጀምሩን እንዲህ ይገልጸዋል፡-

“የኢንቨስትመንት ፈቃድ የተሰጣቸውን ባለሃብቶች በሚመለከት አግባብ ባለቸው ህጎች መሰረት የሚሰጡ የንግድ ሥራ ፈቃዶችን መስጠት፣ ለውጭ ዜጋ ተቀጣሪዎች የሚሠጡ የሥራ ፍቃዶችን መስጠትና የንግድ ማህበራትን መመዝገብ የሚመለከታቸውን የፌዴራል መንግስትን ወይም የክልል አስፈጻሚ አካላትን በመወከል እንደአግባቡ በባልስልጣኑ ወይም በክልል የኢንቨስትመንት አካላት ይከናወናል።”

ከላይ በድንጋጌው ላይ በግልጽ ሰፍሮ እንደምናገኘው የአንድ መስኮት አገልግሎት በፌዴራሉ ኢንቨስትመንት ባለስልጣን ወይም በክልሉ ባለስልጣናት ይከናወናል። ይሀም የሆነበት ምክንያት አዋጁ የፌዴራል እና የክልል የኢንቨስትመንት ፈቃድ የመስጠት ስልጣን ብሎ በመክፈሉ ነው።

በተለይም በይዘት ረገድ አዋጁ የአንድ መስኮት አገልግሎት የሚሰጥባቸው ዘርፎች በጣም ጠበብ ያሉ ናቸው። አነዚህም የንግድ ፈቃድ የመስጠት፣ ከስራ ፈቃድ እና ከንግድ ማሀበራት ምዝገባ ጋር የተያያዙ ጉዳዮች ብቻ ናቸው።

በአንጻሩ ደግሞ አዋጅ ቁ.769/2005 የቀደመውን አዋጅ ቁ.280/1994 ሽሮ ከጸደቀ በኋላ የአንድ መስኮት አገልግሎትንበአንቀጽ 30 ላይ በይዘትም ጭምር አሻሽሎታል። በተለይም አገልግሎቱ ወደ ከጉምሩክ ነጻ የመሆን ማበረታቻ የመፍቀድ፣ የግንባታ ፈቃድ መስጠት፣ መመስረቻ ጹሑፍና የመተዳደሪያ ደንብ እንዲሁም ማሻሻያዎችን ማቅረብ፣ የንግድ ምዝገባ ማካሄድ፣ የንግድ ፈቃድ መስጠት፣ ለውጭ ዜጋ ተቀጣሪዎች የሥራ ፈቃድ መስጠት፣ ለኮንስትራክሽን ሥራ ተቋራጭነት ለሚሰማሩ ደረጃ መስጠት እና የግብር ከፋይ መለያ ቁጥር (tax identification number /TIN/ መስጠትን ይጨምራል።

ሆኖም ግን ከላይ በአንቀጽ 30(2) የተዘረዘሩ የአንድ መስኮት አገልግሎቶችን የሚያገኙ ባለሃብቶች በማምረቻ ዘርፍ (areas of manufacturing) የተሰማሩ ኢንቬስተሮች ናቸው። ይህም በአንቀጽ 30(1) ላይ በግልጽ ተመልክቷል። ታዲያ ይህ ማለት ኢንቬስተሮቹ ከማምረቻ ዘርፍ ውጪ ያሉ የኢንቨስትመንት ዘርፎች ላይ የሚሰማሩ ከሆነ የአንድ መስኮት አገልግሎት አያገኙም ማለት ይሆን? አዋጁ ወሳኝ የአገሪቱን የወደፊት አቅጣጫ በሚያመላክትበት በመግቢያው ላይ እንዲህ ይላል፡-የአገሪቱን የኢኮኖሚ ልማት ለማፋጠንና የሕዝቦቿን የኑሮ ደረጃ ለማሻሻል ኢንቨስትመንትንና በተለይም የማምረቻ ኢንዱስትሪ ዘርፍን በማበረታታትናበማስፋፋት የአገር ውስጥ የማምረት አቅምን ማጠናከር በማስፈለጉ እንደሆነ ይነግረናል።

ታዲያ ከዚህ የፖሊሲ እሳቤ በመነሳት ይሆን እንዴ የማምረቻው ዘርፍ የአንደ መስኮት አገልግሎት እንዲያገኝ አዋጁ በግልጽ እውቅና ለመስጠት የሞከረው ወይስ ሕጉ በግልጽ የማምረቻ ዘርፍ ይበል እንጂ በተግባር ግን በማነኛውም ዘርፍ የተሰማሩ ኢንቬስተሮችን የአንድ መስኮት አገልግሎት ይሰጥ ይሆን? ቀኝም ነፈሰ ግራ በሕግ አተረጓጎም ቀኖና (canons of interpretation) መሠረት ህጉ ግልጽ ከሆነ መተርጎም አይሰፈልግም ስለዚህ አንቀጽ 30(1) ላይ ህጉ በግልጽ የማምረቻ ብሎ ስላስቀመጠ አገልግሎቱም መሆን ያለበት በዚሁ ዘርፍ ለተሳማሩ ባለሃብቶች ነው። እንደሚታወቀው የአንድ መስኮት አገልግሎት ዓለማው የአስተዳደራዊ ውጣ ውረድን ለመቀነስ የሚተገበር ሥነ-ስርዓት እንጂ የኢንቨስትመንት ማበረታቻ አይደለም ስለዚህ ለማምረቻ ኢንዱስትሪ ብቻ ፈቅዶ ለሌሎች መስኮች ዝግ ማድረግ ከአጠቃላይ የኢንቨስትመንት ዓላማ አንጻር ተገቢ አይደለም።

 

3.2.የሌሎች አገራት ተሞክሮ

በአለም ባንክ በተካሄደ ጥናት መሰረት በዓለም ላይ የአንድ መስኮት አገልግሎትን በተመከተ በርካታ ሞዴሎች አሉ። የመጀመሪያው የአንድ በር አገልግሎት/one door or one roof approach/ ሲሆን ኢንቨስትመንትን የሚመለከቱ ፈቃድ ሰጭ አካላት በአንድ ጥላ ስር ሆነው ያለምንም መጉላላት ኢንቬስተሩ ጉዳዩን የሚያስፈጽምበት አካሄድ ነው። በዚህም አካሄድ የሚመለከታቸው ሚኒስቴር መ/ቤቶች እና ኤጄንሲዎች መተባበር ይጠበቅባቸዋል። ስለዚህ አመልካቹ በአንድ በኩል በአንድ ማዕከል ውስጥ ሆኖ የተለያዩ የመንግስት አካላትን ለየብቻ ሊያገኝ የሚችልበት መንገድ ነው። ምሳሌ፡-አንጎላ በዚህ ሞዴል ትጠቀሳለች።

ሁለተኛው ደግሞ የአንድ መስኮት አገልግሎት ሞዴል/one window shop/ የሚባለው ደግሞ ኢንቬስተሩ አገልግሎት ለማግኘት ብሎ ጥያቄ በሚያቀርብበት ጊዜ ወደ አንድ የመንግስት ተቋም ያመራና ከዚያም ማመልከቻው የቀረበለት አካል የራሱን የፈቃድ መስጠት አገልግሎት ጨምሮ የሌሎችንም ኤጄንሲዎች ሥራ ደርቦ በማከናወን ተገልጋዩ ኢነቬስተር ወደ ሌላ ቦታ መሄድ ሳያስፈልገው ጉዳዩን የሚያስጨርስበት አካሄድ ነው። በዚህም ፈቃድ ሰጭው አካል ስለሌሎች አካላት ፈቃድ አሰጣጥ ማወቅ እንዲሁም ስልጠና መውሰድ አለበት። ምሳሌ፡-ሮማኒያ

ሦስተኛው ሞዴል ደግሞ ከአንድ መስኮት ወደ ሌላ መስኮት ማለትም ክልዔ መስኮት/one more stop service/የሚስተናገድበት መንገድ ነው። በዚህ ዓይነቱ ሞዴል የምዝገባ ተግባራትን ለማስተባበር የሚመሰረት ማህበር ይኖራል። ይህም ማለት የንግድ ምዝገባ፣ የግብር ከፋይነት ምዝገባ እና ሌሎችንም ምዝገባዎች የሚያከናውን አዲስ ማህበር ይመሰረታል ማለት ነው። ለምሳሌ፡-ቡርኪና ፋሶ ውስጥ ይህንን ጉዳይ የሚያስፈጽምየኩባንያዎች ፎርማሊቲ ማዕከል/Center for Company Formalities/ የተባለ ማህበር አላቸው።

አራተኛ ደግሞ የተቀናጀ አገልግሎት (integrated functions) የሚባለው ደግሞ አንድ ወጥ የሆነ የምዝገባ ሥርዓት ያለው አገርዓቀፍ የመረጃ ዳታ ቤዝ የምዝገባ ተግባራትን ሲያከናውን ነው። የምዝገባ ማዕከሉ የግብር ምዝገባ፣ የውጭ ሰራተኞች ምዝገባ እንዲሁም የንግድ ምዝገባ በተመሳሳይ ጊዜ ያከናውናል። ሌሎች የኩባንያ ምዝገባዎችን ደግሞ በሕግ ባለሙያ እገዛ በሌላ ጊዜ ይከናወናል። ምሳሌ፡-ሩሲያ፣ አልባኒያ እና አዛርባጃን ተጠቃሽ ናቸው።

የመጨረሻው ሞዴል ደግሞ የመረጃ ቴክኖሎጂ ማደግ ጋር ተያይዞ በዌብሳይት አማካኝነት የሚከናወነው ስርዓት ነው። በዚህ ሞዴል መሰረት አመልካቹ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ በቀጥታ የመረጃ መረብ ምዝገባ (online registration services) አገልግሎት ተጠቃሚ የሚሆንበት መንገድ ነው። ለምሳሌ፡ሲንጋፖር ማነኛውም የቢዝነስ ተኮር ምዝገባ በቀጥታ መረጃ መረብ ይከናወናል። ልሎችም አገራት እንደ ካናዳ እና ሃንጋሪ የዌብሳይት ምዝገባ ተጠቃሽ ናቸው።

በመጨረሻም ጸሀፊው ከላይ በአቀረባቸው ሞዴሎች መሰረት የሌሎች አገራት ተሞክሮ የሚያሳየው የአንድ መስኮት አገልግሎቱ አሰጣጥ ለሁሉም የኢንቨስትመንት ዘርፎች መሆኑን ልብ ማለት ያስፈልጋል። በዚህ ረገድ የኢትዮጵያው የአንድ መስኮት አገልግሎት ውሱኑነት ይታይበታል ለምን ቢባል የአንድ መስኮት አገልግሎቱ በማምረቻ ዘርፍ ለሚሰማሩ ኢንቬስተሮች ብቻ መሆኑ ነው።

 

 

3.3.መልካም አጋጣሚዎች እና ፈተናው

የአንድ መስኮት አገልግሎት ሲከናወን አልጋ በአልጋ የሆነ ሁኔታዎችን አግኝቶ ብቻ ሳይሆን ብዙ ውጣ ውረዶች እና ፈተናዎችን ተቋቁሞ ነው።

በመጀመሪያ ደረጃ መልካም አጋጣሚዎችንና ምቹ ሁኔታዎችን በጥቂቱ መለከት እናድርግ። የአንድ መስኮት አገልግሎት ጊዜና ገንዘብን የሚቆጥብ አሰራርበመሆኑ እንዲሁም ኢንቬስተሩ የሚፈልገውን አገልግሎት የሚያገኝበትበመሆኑ ሂደቱን ተጠባቂ (predictable process) ያደርገዋል። ሌላው ምቹ አጋጣሚ የሚሆነው በመላው የአለም አገራት ኢንቨስትመንትን በተመለከተ ተገባራዊ የሆነ አሰራር በመሆኑና ይህንን አሰራር የዘረጉ አገራት እንደ ኢንቨስትመንት ወዳጅ ተደርገው መወሰዳቸው ነው።

ወደ ተግዳሮቶቹ ስናመራ ደግሞ እንደሚታወቀው የአንድ መስኮት አገልግሎት ጥልቁ ጋሬጣ የአስተዳደር ሕግ ብሂሎች ማለትም የሥልጣን ክፍፍል መርሆ(principle of separation of power) እንዲሁም የውክልና ሥልጣን አለመወከሉ(non-delegablity of delegated power doctrine) የተባሉት አስተሳሰቦች ናቸው። ከዚህ በመነሳት ታዲያ የኢሚግሬሽን ጉዳዮች፣ የአካባቢ ጥበቃ ጉዳዮች፣ የታክስና ገብር ስወራ ጉዳዮች እንዲሁም ሌሎች ጉዳዮች ልዩ ችሎታ(specialized expertise) የሚጠይቁ በመሆናቸው የአንድ መስኮት አገልግሎት በመስጠት የተጠመዱ የኢንቨስትመንት ኮሚሽን/ኤጄንሲ ሰራተኞች የተባሉ ጉዳዮችን ለማስተናገድ የተባሉትን ጥንቃቄና ዝግጅት ማድረግ አለበቸው። ከዚህ ውጭ ከሆነ ግን የመንግስት ፖሊሲንና ስትራቴጂዎች የሚያፋልስ ይሆናል። በመጨረሻም የሚነሳው ችግር የአንድ መስኮት አገልገሎትን ለመስጠት የሚፈጀው ጊዜ ትኩረት የሚያሻው ጉዳይ ነው። ከዚህም በመነሳት አገልግሎቱን ለመስጠት የሚታዩ መዘግየቶች እንደ ፈተና ይወሰዳል።

 

 

4.ማጠቃለያ

ኢንቨስትመንት ማለት ገንዘብን ፈሰስ አድርጎ ንብረት ወይም የዋስትናን መብቶችን መግዛት ሲሆን አላማውም ትርፍን ማካበት ነው። የኢንቨስትመንትን አስፈላጊነት አስመልክቶ በርካታ ንድፈ ሃሳቦች ይቀርባሉ። ለአብነት ያህልም የሪያሊዝም (realism) አስተሳሰብ፣ የሊብራሊዝም (liberalism) እና ማርክሲስ (Marxism) ንድፈሃሳቦች ሲሆኑ በሪያሊዝም አስተሳሰብ መሰረት ኢንቨስትመንት የአገራትን ብሄራዊ ጥቅም ማስጠበቅ አለበት ሲል ሊብራሊዝም በአንጻሩ የአንቨስትመንትን አስፈላጊነት ከነጻ ንግድ ጋር ያያይዙታል በመጨረሻም ማርክሲዝም የተባለው አስተሳሰብ ደግሞ ኢንቨስትመንት አስፈላጊ ቢሆንም የካፒታል መደቡ መጠቀሚያ መሆኑን ግን ንደፈሃሳቡ ይቃወመዋል። ኢንቨስትመንት ከምንጩ በመነሳት የውጭ ኢንቨስትመንትና የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት ተብሎ ሊመደብ ይችላል። ኢንቨስትመንት በሚከተሉት ቅርጾች ሊከናወን ይችላል። እነዚህም በግለሰብ፣ በንግድ ማህበር፣ በሕግ በተቋቋመ የመንግስት የልማት ድርጅት እና በህብረት ሥራ ማህበር መልኩ ሊሆን ይችላል። ኢንቨስትመንትን በተመለከተ የአንድ መስኮት አገልግሎት እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ አካባቢ ከተጀመረ አንስቶ በርካታ የሆኑ የአስተዳደራዊ እንቅፋቶችን በማስቀረት ረገድ የጎላ ሚና መጫወቱ የሚታወስነው። በአገራችንም የኢንቨስትመንትን ፈቃድ አሰጣጥን አስመልክቶ የአንድ መስኮት አገልግሎት ከተጀመረ ሁለት አስርት አመታትን ቢያስቆጥርም አሁን አሁን አገልግሎቱ ለማምረቻ ዘርፍ መደረጉ የአገልግሎቱን አድማስ ጠበብ አድርጎታል። በመጨረሻም የአንድ መስኮት አገልግሎት በማምረቻ ዘርፍ ብቻ የሚለው አሰራር በሌሎች የኢንቨስትመንት ዘርፎች የሚሰማሩ ኢንቨስተሮችን ገና ከጅምሩ ላያበረታታ ከማስቻሉ ባሻገር ኢንቬስተሮች በተለመደው የመንግስት አሰራር መሰላቸት የተነሳ ያላቸውን ንዋይ (ገንዘብ) ፈሰስ ላያደርጉ ወደ መጡበት አገር ሊያመሩ ይችላል። ስለዚህ የዚህን መሰሉ አገልግሎት ለሁሉም የኢንቨስትመንት ዘርፎች ቢሆን መልካም ነው።¾

የሐረር ሐብቶች

Wednesday, 07 December 2016 15:58

ጥበቡ በለጠ

የዘንድሮው የብሔር ብሔረሠቦች ቀን ነገ ሐሙስ ሕዳር 29 ቀን 2009 ዓ.ም በሐረር ከተማ ይከበራል። ሐረር በምስራቅ ኢትዮጵያ ውስጥ ዋነኛዋ የኢትዮጵያ የንግድ፣ የኢኮኖሚ፣ የባሕል፣ የዲኘሎማሲያዊ ወዘተ አገልግሎት ስትሰጥ የቆየች ጥንታዊት ከተማ ነች። አንዳንዶች የኢትዮጵያ ፀሐይ መውጫ ይሏታል። ምስራቅ በመሆኗ መሠለኝ። ሌሎች ደግሞ ከቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ጋር ያገናኟታል። ፀሐዩ ንጉሥ የሚባሉት አፄ ኃይለሥላሴ የተወለዱት ኤጀርሳ ጐሮ ሐረር ነው። ስለዚህ የፀሐይ መውጫ ናት እያሉ የፃፉም አሉ። በዘንግ የሚገዛ የኢትዮጵያ ንጉስ ከወደ ምስራቅ ይመጣል የሚባልም ትንግርት አለ። መቼ እንደሚመጣ ባይታወቅም ለብዙ ዘመን እየተጠበቀ ነው።

እናም ሐረር ታሪካዊትም ከተማ ነች። እድሜ ጠገብ የሆኑ ብዙ ታሪኮች የሚወሡባት የብዙ ብሔሮች ድብልቅ ከተማ፣ የኢትዮጵያዊነት መገለጫ ናት እያሉ የቀድሞ ፀሐፊዎች ብዙ ብለውላታል።

እድሜዋን ከአንድ ሺ አመት በላይ እየቆጠረች ሼህ አባድርን የዘመናዊት ሐረር መስራቿ አድርጋ እየጠራች ብዙ ስልጣኔዎችን እና ባሕሎችን እያፃፈች የኖረች እዚህች ምስራቃዊት ከተማ ላይ ትንሽ እንቆያለን።

ሐረር የከተማ ባሕል የበዙባት ናት። ብዙውን ጊዜ ባሕላዊ ድርጊቶችና ልማዶችን ከገጠር እያነሣሣን እናወጋለን። ነገር ግን ሐረር ከተማ ውስጥ የከተማ ባሕል ነው ሠፍኖ የሚገኘው። መፍቱሃ ዘከሪያ አብዱላሂ ኑር የተባለ ፀሐፊ 366 ገጽ ያለው የከተማ ባሕል መፍለቂያ ሐረር ጁገል የሚል መጽሐፍ አሣትሟል። መጽሐፉ አጠቃላይ የሐረርን ታሪክ የሚያወሣ ግሩም ሆኖ የተዘጋጀ ነው።

በመጽሐፉ እንደሚያብራራው በአፍሪካ ቀንድ በኢትዮጵያ በስተምስራቅ ከዋና ከተማዋ አዲስ አበባ 527 ኪ.ሜ ርቀት ላይ እንዲሁም ከዘይላ 264 ኪ.ሜ፣ ከበርበራ 336 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሐረሪዎች መናገሻ መዲና ሐረር ጌይ ትገኛለች።

በአክሱም ዘመነ መንግሥት የአዶሊስ ወደብ ከፍተኛ እውቅና የነበረው ቢሆንም በአረቦችና በአክሡማዊያን በተደረገው ውጊያ/ጦርነት/ ወደቡ ሲዳከም እውቅና ያገኘው የዘይላ ወደብ መሆኑ ይታወቃል።

የዘይላ መገኛ ቦታ ሰሜን ምዕራብ ሶማሊያ እና የኤደን ባሕረ ሰላጤ ከበዋት የምትገኝው ወደብ ነች። ቀይ ባሕር የኢሲያ እና አፍሪካ ሕዝቦች የሚኖሩበት ምድር የሚለይ ባሕር ነው። እነዚህ ሁለት ሕዝቦችንም የሚያገናኘው ሲዊዝ ካናል እና ባብል መንደብ የሁለቱን ሕዝቦች ከብዙ ሺ አመታት በፊት በመሐከላቸው የባሕልና የእምነት ትስስርና አንድነት ፈጥሮላቸዋል።

አዶሊስ እና በርበራ ወደብ ከግሪኮች እና ሮማዊያን ያገናኛቸው እንዲሁም በብል አልመንደብ ከሕንድ ውቂያኖስ በኩል ከፐርሺያ የባሕር ወሽመጥ አቋርጠው በአካባቢው ከሚገኙ አገሮች ጋር ከፍተኛ የንግድ ስራን ያከናውኑ ነበር። ለአገራችን ከተለያዩ አካባቢዎች ይህን የግንኙነት መስመር ይጠቀሙ እንደነበር ሔሮዱተስ በነበረበት ከ500 ከክርስቶስ ልደት በፊት የጠቀሠው ሲሆን፣ ሮማውያንም የፑንት ነገድ ብለው ይጠሯት ነበር። ፑንት ማለት ከፖርቹጊስ ግብፆች ለኢትዮጵያ የሰጧት ስያሜ እንደሆነ የታሪክ ምሁራን ይገልፃሉ በማለት መፍቱሐ ዘከሪያ ፅፏል።

በሐረር ታሪክ ላይ ከተፃፉት መጽሐፍት መካከል የእንግሊዛዊው የሰር ሪቻርድ በርተን በዋናነት ተጠቃሽ ነው። በርተን እ.ኤ.አ. በጃንዋሪ 3 ቀን 1855 ዓ.ም ወደ ሐረር በድብቅ የገባ ተጓዥ፣ ተመራማሪ እና ደራሲ ነው። ወደ አስር ቀናት ሐረር ውስጥ ቆይቶ First Footsteps in East Africa የተሰኘ መጽሐፍ አሣትሟል። ስለ ጀጐል ግንብ እና ስለ አጠቃላይ የሐረር ጉዳይ ለአለም በስፋት ያስተዋወቀ መፅሃፍ ደርሷል።

ከዚያም በመለጠቅ በርካታ ፀሐፊያን ሐረርን በስፋት አስተዋውቀዋል።

የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ወዳጅ የሆነችው ሲልቪያ ፓንክረስት እና ልጇ ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት በሐረር ዙሪያ በርካታ ጉዳዮችን ፅፈው አሳውቀዋል። Harar - From the Rise of the Tewodros to the Founding of Addis Ababa` ከተሰኘው መፅሐፋቸው ጀምረው፤ ምስራቃዊቷን የኢትዮጵያ ፀሐይ በሰፊው  ገልፀዋታል።

በኢትዮጵያ ታሪክ የእንግሊዝኛ አማርኛ ትልቁን መዝገበ ቃላት በማዘጋጀት የሚታወቁትና በቅርቡ ሕይወታቸው ያለፈው ፕሮፌሰር ዎልፍ ሌስላው የሐረሪን ሕዝቦች ታሪክ፣ ቋንቋ እና ባህል በስፋት ካጠኑ ምሁራን መካከል እርሳቸው ተጠቃሽ ናቸው። Ethymological Dictionary of Harari ከተሰኘው ጥልቅ የጥናትና ምርምር መፅሐፋቸው በተጨማሪ ሐረር ላይ ሙሉ መረጃ ኖሮን እንድናወራ የሚያደርጉ የኢትዮጵያ የቋንቋ ተመራማሪ ነበሩ።

Braukamper,u. የተባለ ተመራማሪ የሐረርን የእስልምና ሐይማኖት ታሪክ እና በውስጧ ያሉትን የማምለኪያ፣ የአድባራት፣ እና የቀብር ስፍራዎችን ሁሉ በተመለከተ ያዘጋጀው መፅሐፍ ሐረርን የበለጠ እንድናውቃት እንድንጠጋት የሚጋብዘን ነው። ደራሲው Notes on Islamicization and the Muslim shrine of the Harar plateau በሚል ሀምቡርግ ጀርመን ውስጥ እ.ኤ.አ በ1983 ዓ.ም ያሳተመው መፅሐፍ የዕውቀት አድማሳችንን ሰፋ ያደርግልናል።

ለሐረር ሕዝብ እና ባጠቃላይ ለምስራቅ ኢትዮጵያ ታሪክ ዋነኛው ተንታኝ የሆኑት ኢትዮጵያዊው ፕሮፌሰር አሕመድ ዘካሪያን የሚዘነጋ የለም። በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ውስጥ በተለይም በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ የሚሰሩት ፕሮፌሰር አሕመድ፣ ትውልዳቸው ሐረር ከመሆኑ ጋር ከልጅነት እስከ ዕውቀት በሐረር ጉዳይ ላይ ያካበቱት ዕውቀት ከማንም ጋር የሚወዳደር አይደለም። ሐረርን ጓዳ ጎድጓዳዋን እየፈታቱ የሚተነትኑ፣ ብዙ የፃፉ፣ መረጃ የሰበሰቡ፤ ሐረር ላይ ለሚያጠና ሙሉ መረጃ የሚሰጡ ትሁት ምሁር ናቸው።

በኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም ውስጥ አያሌ ጥናቶች ስለ ሐረር ተሰርተዋል። ጉባኤ በሚካሔድበት ወቅት በየጊዜው ሐረር ላይ የጥናትና ምርምር ጽሑፎች ይቀርባሉ። ሁሉንም መጥቀስ አልችልም። ግን በርካቶች ሐረር ላይ ጽፈዋል፣ ተፈላስፈዋል።

እነዚህ የምርምር ፅሁፎች ናቸው ሐረርን በተባበሩት መንግስታት የትምህርት፣ የሳይንስ እና የባህል ድርጅት (UNESCO) አማካይነት በጀጎል ግንቧ አማካይነት የአለም ሕዝብ ሁሉ ቅርስ እንድትሆን አድርገዋታል። ይሄን ተከትላ የፊልም ባለሙያዋ ኤሚ እንግዳ፣ እኔን እና ሌሎችንም በርካታ ባለሙያዎችን በማሳተፍ በ1999 ዓ.ም ለሐረር ሚሊኒየም (እስራ ምዕት) አንድ ዓለማቀፍ ዶክመንተሪ ፊልም ሐረር ላይ ሰራች። ፊልሙ Deremesheh:- Humans and Hyenas at Harar Ethiopia በአማርኛ ደርመሸህ የሰው ልጅ እና ጅብ በሐረር ኢትዮጵያ ይሰኛል። በተለያዩ ሀገራት ታይቶ ተቀባይነት አግኝቷል።

ሐረር ከዚህ ሌላም በተለይ በጅቦቿ በጣሙን ትታወቃለች። ጅብን በተመለከተም ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ ደረጃ ልትመዘገብ ብዙ እንቅስቃሴዎች እየተደረጉ ነው።  

ሐረር ውስጥ የአሹራ በአል ይከበራል። በዚህ በአል ላይ ጅቦች ገንፎ እንዲበሉ ይደረጋል። ጅቦች ለምን ገንፎ በሉ በሚሉትና በሌሎችም ጉዳዮች ላይ ሐረርን መሰረት አድርገን ዛሬ ስለ ጅቦች እንጨዋወታለን።

ጅብ ልብ የለውም ይባላል። ጉልበቱ ደግሞ አይጣል ነው። የኛ ማኅበረሰብ ደግሞ ልዩ ነው። ለዘመናት ሲተላለፍ በመጣውም አምልኮ ምክንያት ከእንስሳትና ከተፈጥሮ ጋር ያለውን ምልኪያ እርግፍ አድርጐ ባለመተው ዛሬም ድረስ በተለይ ከጅብ ጋር የተሳሰረ ግንኙነት አለው።

በደቡባዊው የሀገራችን ክፍል ጅብ አይናቅም። ከጅብ ጋርም ፀብ አያስፈልግም፣ ጅብን መሳደብም ሆነ መናቅ ጥሩ አይደለም። ከእርሱ ጋር አንባጓሮ አደጋ ውስጥ ይከታል እየተባለ ይነገራል። እንግዳ ሰውም ሲመጣ ጅብን ማክበር እንዳለበት ይነገረዋል። ጭራሽ “ጐንዶሮ” በሉ ይባላል ለጅብ። “ጐንዶሮ” ማለት “ባንተ መጀን”፣ “አንተን አከብራለሁ”፣ “አንተን እወዳለሁ” እንደማለት ነው ጅብን።

አንድ ጊዜ ለሥራ ወደ ደቡብ ኢትዮጵያ በተለይም አለታ ወንዶ የምትባል ከተማ መዳረሻ አካባቢ ነበርኩ። እናም አንድ ጅብ መንገድ ላይ ሞቶ ተገኘ። እኔን ያስደነገጠኝና የገረመኝ ክስተት ተፈጠረ። ህዝቡ ቢላዋ ይዞ ወደ ሞተው ጅብ ዘንድ ይሯሯጣል። የጉዳዩ ሁኔታ ይበልጥ ስላስደነቀኝ እኔም ቴፔን ይዤ ጠጋ አልኩ። ህዝቡ ያንን ጠረናም እንሰሳ እየተረባረበ ይመትረዋል። ግፊያው መጯጯሁ ለጉድ ነበር። ጉዳዩ በእውነት አልገባኝም ነበር። አንድ ወጣት ከዚያ በትርምስ ከሚደበላለቀው ቦታ እጁ በደም ተነክሮ ወጣ።

“ተመስገን ጌታዬ፣ ተመስገን ጌታዬ እስከ ዛሬ ድረስ ያላገኘሁትን አገኘሁ” እያለ በደስታ ያብዳል። ምን አግኝቶ ነው ብዬ እየፈራሁ ተጠጋሁት። ወጣቱ የመለሰልኝ ከጅቡ ሆድቃ ውስጥ ሜሪኩሪ ያገኘ ያህል ነበር። ምንድን ነው አልኩት። የጅቡን ቅንድብ ወሰድኩት አለኝ። ምን ይሠራልሀል አልኩት። ሳቀብኝ። ማወቅ ፈልጌ ነው ንገረኝ አልኩት። እስከ ዛሬ አታውቅም አለኝ። ባውቅማ አልጠይቅህም ነበር ስለው “ይሄኮ በቃ በክታብ አስረከው አንገትህ ላይ ካንጠለጠልከው እንቅልፍ የሚባል ዘሩ ይጠፋል። ለእንቅልፍ መከላከያ ያገለግላል። ሌላው ሰው መተኛት ካልፈለገ ይሄን ታውሰዋለህ፣ ለቃልቻ ሁሉ በደህና ገንዘብ ትሸጠዋለህ” አለኝ።

ህዝቡ የጅቡን ሰውነት እየበለተ ተቀራመተ። ለቡዳ መድሃኒት፣ ለሌባ መከላከያ፣ ለተለያዩ በሽታዎች ፈውስ የሚያገለግሉ የጅብ የሰውነት ክፍሎች ተወስደው አለቁ። ህዝቡ ግማሹ እጁን በግርግሩ ቆርጧል። ሲተራመስ። በህይወቴ ካስገረሙኝ ክስተቶች አንዱ ሆኖ ያለፈ ድርጊት ነው።

በጣም ከደነቀኝ ሁኔታ ውስጥ ከጅቡ የሰውነት ክፍሎች ውስጥ ያልተወሰደው ልቡ ብቻ ናት። ልቡ ፈሪ ናት አትጠቅምም ብለው በህሊናቸው ስላሰቡ ነው። ለመሆኑ ይሄ ባህል እንዴት መጣ? መምጣቱ ብቻ አይደለም የሚያስገርመኝ። እንዴት እስከ ዛሬ ድረስ ያሉ ወገኖቻችን እንዲህ እየተራኮቱ የሚፈፅሙት ድርጊት ሆኖ ቆየ?

ሌላ አይነት ጅብ ደግሞ አለ። ከሰው ጋር ተላምዶ ከሰው ጋር ሳይጣፋ አብሮ የሚኖር። እነዚህም ሐረር ከተማ ውስጥ የሚገኙት አያሌ ጅቦች ናቸው። የሐረር ጅቦች ደግሞ የሚገርሙ ናቸው። ጭራሽ ለዓለም ህዝብ የቱሪዝም መስህብ ተብለው የሚቀርቡ ናቸው።

የሐረር ጅቦች ከሰው አፍ ላይ መጥተው የሚጐርሱ ሰውን የማይተናኮሉ ፍፁም ለማዳዎች ናቸው። ለምን ለማዳ ሆኑ ብዬ ስጠይቅ በርካታ ምክንያቶችን ስሰማ ቆይቻለሁ። የሐረር ጅቦችን ታሪካዊ ምስጢር ዛሬ አጫውታችኋለሁ።

ሐረር ውስጥ ጅብን ስጋ የማብላት ልምድ ተጀመረ ተብሎ የሚታሰበው ገራገሩና የመጀመሪያው ምክንያት ጥንት የጀጐል ግንብ ሲገነባ ለከተማው ንፅህና ሲባል ከየቤቱ የሚጣሉ የምግብ ትራፊዎችንና ቆሻሻዎችን እንዲለቃቅሙ በግንቡ ዙሪያ ለጅቦች ማስገቢያ የሚሆን ሽንቁሮች ተሰሩ። ጅቦችም ከመሸ በኋላ ጀጐል ውስጥ በመግባት ሲለቃቅሙ አድረው ሲነጋጋ ይወጣሉ። እነዚህ ሽንቁሮች በሐረሪ “ወረባ ኑዱል” በመባል ይጠራሉ።

ሌላውና አስገራሚው ሁኔታ ደግሞ የሚከተለው ነው። ይህም የሐረር ጅብና የሐረር ሰዎች በአንድነት በዓል አክብረው የሚያሳልፉበትም አጋጣሚ አለ። ይህ በዓል “የአሹራ በዓል” በመባል ይታወቃል። በዓሉ የሚከበረው በአመት አንዴ ሲሆን፤ በበዓሉ ላይ የሐረርን ጅቦች ገንፎ የማብላት ሥነስርዓት ይካሄዳል። ይህ ወቅት በእስልምና ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚታወቅ ሲሆን ሁሉም ህዝብ እንደራሱ ልማድና ባህል አክብሮት እንደሚያሳልፍ ተነግሮኛል።

በዓሉ በዓረባዊያን የካላንደር አቆጣጠር መሠረት የአዲስ አመት መግቢያ መጀመሪያ ወር በሆነው በሙሀረም ወር ውስጥ ሲሆን በኢትዮጵያዊያን ካላንደር መሠረት ከጥር 8 እስከ 10 ድረስ ይከበራል።

በዚህ በዓል ላይ ለምን ጅቦችን ገንፎ ማብላት እንደተጀመረ የተለያዩ ታሪኮች ይነገራሉ። በክልሉ ባህል ቢሮ የሚታተመው “አቤጅ” መጽሔት እንደሚገለፀው “… በአንድ ወቅት ኃይለኛ ድርቅ ተከስቶ ነበር። በዚህ ጊዜ ጅብ ከእንስሳት አልፎ ሰውንም እየበላ አስቸገረ። ታዲያ አንዲት ሴት ይህ ሁኔታ ቢያሳስባት መላ ዘየደች። ቀደም ብላ ገንፎ ሰራራችና ጅቡን ጠበቀችው። እሱም እንደለመደው ለእራቱ የሚበላውን ሰው ፍለጋ ሲመጣ ሴትዬዋ ገንፎውን ሰጠችው። ጅቡም ገንፎውን በልቶ ወደ መጣበት ተመለሰ”

 ከዛን ጊዜ ጀምሮ ድርቁም ካለፈ በኋላ በየአመቱ ጅብን ገንፎ የማብላት ልምዱ ቀጠለ።

ከሐረር መስጊዶች በአንደኛው ውስጥ ያገኘኋቸው የሃይማኖት አባት ደግሞ እንዳወሱኝ ጉዳዩን ከእምነት ጋር ያገናኙታል። ይህም ታሪክ በኖህ መርከብ ላይ ይጀምራል። ኖህ የሰውንና የአራዊትን ዘር ከጥፋቱ ለማዳን በመርከብ ይዞ ይጓዛል። የሰው ዘርና አራዊቶች ለረጅም ጊዜ ጉዞ ያደርጋሉ። በቆይታቸውም ጊዜ የሚበሉት ነገር እየተመናመነ ይመጣል። በመጨረሻም ከሚጠጣ ውሃ በስተቀር የሚበላ ይጠፋል። በኖህ መርከብ ላይ ረሃብ ነገሰ። እናም አንዲት ሴት ብልሃት ታመጣና ገንፎ ሠርታ የሰውንና የአራዊትን ዘር ረሃባቸውን ታስታግሳለች። በዚህ ጊዜ ጅብ ብቻ ገንፎውን ሳይበላ ይቀራል። ሴትየዋ አዝና ትለማመጠውና ብረትድስት ውስጥ የቀረውን ገንፎ ጠራራርጋ አጣፍጣ ትሰጠዋለች። ከዚያም በላ። በዚህ የተነሳ ነው ጅብን ገንፎ የማብላቱ ሥነስርዓት የተጀመረው ባይ ናቸው።

ብቻ ከሁለቱ በአንዱ ምክንያት የሐረርን ጅቦች ገንፎ የማብላቱ ሥነስርዓት ይካሄዳል። ይህ እንደ አውዳአመት ሁሉ የሚከበር በዓል ነው። መጪው አመት የደስታ፣ የዕድገትና የሠላም እንዲሆን መመኘት ነው። በዚህ በዓል ላይ የተለያዩ ድርጊቶች ይፈፀማሉ።

በመጀመሪያ ከመምሸቱ ቀደም ብሎ ሁሉም ነዋሪ በየቤቱ ገንፎ ያዘጋጃል። ያንንም ገንፎ ቤተዘመድ፣ ከተጋበዙ እንግዶች ጋር ይበላል።

ከዚያ ቀጥሎ እየመሸ ሲመጣ ወጣቶችና ህፃናት ከተማውን እየዞሩ “ዊርሻኞ” የተባለውን ባህላዊ ጭፈራ ይጨፍራሉ። በየመጠጥ ቤቱና በሌሎችም ቤቶች እየገቡ ቅሎችን እየሰበሩ ያንኑ የዊርሻኞች ዘፈናቸውን ይዘፍናሉ። በመጨረሻም የቤቱ ባለቤቶች ለልጆቹ ገንፎ ይሰጧቸውና ይበላሉ። ልጆቹም የበሉበትን ቤት ጭፈራና ምርቃት እንደጨረሱ አሁንም እየጨፈሩ ወደ ሚቀጥለው ቤት ይሄዳሉ።

ቅል ሰበራው ደግሞ የሚከናወንበት ምክንያት አንዲት ሴት በወገቧ ልጅ አዝላ በአንድ እጇ ቅል አንጠልጥላ ስትሄድ መንገድ ላይ ሰዎች ያገኟታል። ወዴት እንደምትሄድ ሲጠይቋት የያዘችውን መጠጥ የሚዘጋጅበትን ቅል ለመስበር እየሄደች እንደሆነ ትነግራቸዋለች። እነሱም ለምን? ብለው ሲጠይቋት ይህ ያዘልኩት ልጅ የመጠጥ ውጤት ነው። … ልጄ ብዙ መጠጥ ጠጥቶ ሰክሮ መጥቶ እኔን እናቱን ደፈረኝ። እናም የልጄን ልጅና ወንድም አርግዤ ወለድኩ በማለት ስትነግራቸው በጣም አዘኑ። ቀጥሎም የያዘችውን ቅል በአንድነት ሰበሩት በማለት አፈታሪኩ ያስረዳል።

በዚህ ጭፈራ ላይ ወጣቶቹ

ዊርሽ ያኞው

ዊርሽ ይሰበር

ዊርሽ ያኞው

ገል ይሰበር

በማለት ያዜማሉ። ትርጉሙ የሚያሰክረው፣ የሚጠጣበት ሸክላ ይሰበር። መጪው አሹራ አመት በሠላም ያድርሰን እንደማለት ነው።

ከዚህ በኋላ ጭፈራው አብቅቶ ሁሉም ወደ ቤቱ ሲሄድ ሌሊቱን ደግሞ ጅቦችን ገንፎ የማብላት፣ በሐረሪዎች ሹር የሚባለው ሥነስርዓት ይቀጥላሉ። ይህ ሥነስርዓት በሐረሪዎች አጠራር “አዎች” ተብለው በሚጠሩት አድባራት ውስጥ ይከናወናል። አዎች ማለት በመልካም ሰብዕናቸው ተምሳሌት ሊሆኑ የሚችሉና አርአያነት ያለው ተግባር ለፈፀሙ የሚሰጥ መጠሪያ ሲሆን በህይወት ባይኖሩም በአካባቢው እንዲታወሱ የሚደረግበት እስላማዊ ባህል ነው። ይህ መጠሪያ ለወንዶች “አዎች” ለሴቶች ደግሞ “ኢናያች” የሚል ስያሜ አለው። አዎች የሚቆምላቸው ወይም የሚገነባላቸው ግለሰቦች፡-

-    በእስላማዊ ሃይማኖት መሠረታዊ እውቀት ላስፋፉ

-    ህዝብ በማስተዳደርና በጦር አመራር ብቃት ለነበራቸው

-    ህዝቡን በመልካም የስራ ባህል ላስተባበሩና አርአያ ለሆኑ ግለሰቦች ነው። ከነዚህ ውስጥ አው አባድር አንድ የሐረሪዎች ታላቅ መንፈሣዊ ሰው ናቸው።

አዋቾች የሚታወቁበት የተለያዩ መግለጫ ወይም ምልክት ያላቸው ሲሆን ተፈጥሮአዊ በሆኑ ነገሮች ማለትም እንደ ዛፍ፣ አለት፣ ወንዝ እና የመሳሰሉት እንዲሁም በሰው በተገነባ ነገር እንደ መቃብር፣ ፀሎት ቤት ሲሆኑ ምንም ምልክት የሌላቸው አዋቾችም አሉ።

ዝግጅት የሚደረግባቸው አዋቾች ወይም አድባራት ብዛት በቋሚነት የማይታወቅ ቢሆንም ዋናዋናዎቹ አው ሐኪም፣ አው አቦከር፣ አብድልቃድር ጀይላን፣ እና አው ኑጉሥ እንደሆኑ ይነገራል። ከነዚህ ውስጥ አው ሐኪም ዋናው አዋች እንደሆኑ ይነገራል። ከነዚህ ውስጥ አው ሐኪም ዋናው አዋች ሲሆን ሐኪም ጋራ በተሰኘው ተራራ ላይ ይገኛል። በዚህ ተራራ ላይ ሆነውም ቁልቁል የሐረርን ሙሉ ገፅታ መመልከት ይችላል።

በአሚርነት ሐረርን ያስተዳደሯት አው አባድር ከሩቅ ምስራቅ በመጡበት ጊዜ በዚህ ተራራ ላይ እረፍት አድርገው እንደነበረ ይነገራል። አው ሐኪምም አው አባድርን ተከትለው ከመጡት ምዕመናን መሀል አንዱ ነበሩ። በእስልምና ሃይማኖት መሠረት በሰብአዊነት መፍረድን፣ ህግ አዋቂነትን ያስተማሩ ታላቅ ሰው ነበሩ። ህዝቡም በፍትህ ጉዳይ ያማክራቸውና እርዳታቸውንም ይጠይቅ ነበር።

የአሹራ በዓል በሚከበርበት እለት ሴቶች በትልቅ ጉርድ በርሜል ገንፎ እያገነፉ ይጨፍራራሉ፤ ያዜማሉ። ወንዶች ደግሞ ጫት እየቃሙ ቁርአን በመቅራት ዱአ ያደርጋሉ፤ ወይም ይፀልያሉ።

ግን ለመሆኑ የጅብ ገንፎ መብላት በሳይንሱ እንዴት ይታያል የሚለውን ሃሳብ ስናየው፣ ጅብ የሚበላው ይሄ ነው ተብሎ የሚፈረጅ ነገር የለም። ጅብ ብዙ ነገሮችን ይበላል። ፍራፍሬዎችን ሁሉ ይመገባል። ስለዚህ ገንፎ መብላቱ ያን ያህል አያስደንቅም ያሉኝ የእንስሳት ሣይንስ ተመራማሪ አሉ።

ለማንኛውም ሐረር ውስጥ ገንፎው ተዘጋጅቶ ሲጠናቀቅ በመጀመሪያ ፀሎት ላይ ለነበሩት ወንዶች ይሰጣል። ከዛ በኋላ ደግሞ ገንፎውን ያገነፉት ሴቶች ተሰብስበው ይቀምሳሉ። ይህ እንዳለቀ ገንፎውን ጅቦቹ እንዲበሉ የማሰናዳት ስራ ይቀጥላል።

በአው ሐኪም አዋች ገንፎው የሚደረገው ከዋናው ግቢ ወጣ ብሎ በሚገኝ የድንጋይ አለት ላይ ነው። ድንጋዩ በሳህን ወይም በገበቴ ቅርፅ ወደ ውስጥ ተቦርቡሮ የተዘጋጀ ሲሆን በየአመቱ ገንፎው የሚደረገው በዚህ ድንጋይ ላይ ነው።

በአው አቦከርም ቀደም ሲል ገንፎው በድንጋይ ላይ ይደረግ የነበረ ቢሆንም በአካባቢው የነዋሪው ቁጥር ስለጨመረና ቤቶች ስለተሰሩ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ገንፎውን በትልቅ ሳፋ ላይ በማድረግ በዛው በአቦከር ግቢ ውስጥ ጅቦቹን ማብላት ተጀምሯል።

ገንፎው ተዘጋጅቶ ሲያልቅ አካባቢው ፀጥታ ይሰፍንበታል። በተለይ እየመሸ ሲመጣ ያ በሰው ግርግር ድብልቅልቁ የወጣው አካባቢ ፀጥ ረጭ ይላል። አሁን ጅቦቹ የተዘጋጀላቸውን አሽትተው በመምጣት አመታዊ በዓላቸውን ያከብራሉ። ገንፎውን ይቋደሳሉ። የአቦከር አዋች አስተዳዳሪ ወይም ላዚም የሆኑት ሼህ መሀመድ ሁጁ አቦከር እንደሚሉት ጅቦቹ የተዘጋጀላቸውን ገንፎ የሚመገቡበት የራሳቸው የሆነ ሥነስርዓት አላቸው።

ጅብ በሰውነት አቋሙ በሣይንሳዊ አጠራር ካኒድ ከተሰኙት ዝርያዎች ጋር ቢቀራረብም የሚመደበው ግን ሄርፔስታይድ ከተሰኙ የእንስሳት ምድብ ውስጥ ነው።

ከስነ-ቃል አንፃር ጅብ ብዙ ነገር ይባልለታል።

-    ጅብን ለመግደል ከአህያ ተጠለል።

-    ጅብ ከሄደ ውሻ ጮኸ።

-    ጅብ አጥንት ባየበት ይመላለሳል።

-    ጅብ ጥጆችን ጠብቅ ቢባል ይጠፋብኛል አለ።

-    ጅብ ምን ይመስላል ቢሉ አፉ ይነክሳል እግሩ ያነክሳል።

-    ጅብ እንደ ጉልበቱ ልብ የለውም።

-    የጅብ ውበቱ ፍርሃቱ።

-    ጅብ እንደ አባቱ ይዘረጥጥ አህያ እንደ አባቱ ይፈረጥጥ።

-    አያ ጅቦ ሳታመሃኝ ብላኝ።

-    ውሻ በቀደደው ጅብ ይገባል።

እንዲህ ሁሉ የሚባልለት ጅብ ሐረር ውስጥ ለየት ባለ መልኩ በአሹራ በዓል ላይ ተገልጿል። በዘንድሮው የአሹራ በአል ጅቡ መጥቶ ገንፎውን ስለበላ አመቱ የሰላም ሆኖ እስካሁን ዘልቋል። የሰላም ዘመን ይሁንልን! መልካም የብሄረሰቦች ቀን ይሁንላችሁ!¾

“የሞባይል ኢንተርኔት የተቋረጠው

ለዜጎች ጥቅም ሲባል ነው”

ዶክተር ነገሪ ሌንጮ

የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/በት ኃላፊ ሚኒስትር

በይርጋ አበበ

የኢትዮጵያ መንግስት ቃል አቀባይ (ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ኃላፊ ሚኒስትር) ዶክተር ነገሪ ሌንጮ ባሳለፍነው ሳምንት በወቅታዊ ጉዳዮች ላይ ለብዙሃን መገናኛ ድርጅት ባለሙያዎች መግለጫ ሰጥተው ነበር። ሚኒስትሩ ከጋዜጠኞች የቀረቡላቸውን ጥያቄዎችና የመንግስታቸውን አቋም የሚመለከቱ መረጃዎችን ሰጥተዋል። በተለይ በአገራችን ሰሜኑ ክፍል (ሰሜን ጎንደር) ነፍጥ ካነገቡ ኃይሎች ጋር የመንግስት መከላከያ ሰራዊት አባሎች ጋር ግጭት ተይቷል ስለመባሉ፣ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ምክንያት የግል ጋዜጦች ተዘግተዋል ተብሎ ስለመነገሩ፣ ገዥው ፓርቲ በጥልቀት ታድሻለሁ ቢልም የካቢኔ ሹም ሹር እንጂ የህዝብን ጥያቄ እና ፍላጎት ያማከለ እርምጃ አልተወሰደም በሚባለው እና አገሪቱ ፍጹም ጸጥታ የራቃት ቀጠና ተብላ በውጩ ዓለም ተፈርጃለች ስለሚለው እንዲሁም የሞባይል ኢንተርኔት በተለይም የማህበራዊ ሚዲያውን መንግስት አቋርጧል በሚሉት ጉዳዮች ላይ የሰጧቸውን ማብራሪያዎች ከዚህ በታች አቅርበናቸዋል።

ጥያቄ፡- መንግስት ጥልቅ ተሃድሶ አድርጌያለሁ ባለ ማግስት የባለስልጣናትን ሹም ሽር አካሂዷል። ሆኖም መንግስት ከመልካም አስተዳደር ይልቅ ለፓርቲ አመራሮች እና አባላቱ ነው እንጂ ተጠያቂ የሆነ የለም። ይህ ደግሞ ቀደም ሲል በመንግስት በኩል ሲነገር ከነበረው ጋር የማይገናኝ ነውና በህብረተሰቡ ላይ የሚሰጠው አንድምታ ምንድን ነው?

መልስ፡- እንደሚታወቀው በቅርብ ጊዜ የተካሄደው የካቢኔ ለውጥ አንዳንድ ኃላፊዎች ከስልጣናቸው የተነሱበት ሁኔታ እንዳለ እናውቃለን። ሂደቱ እንደሚታወቀው አዲስ አይደለም፡፡ ከዚህ በፊትም ፓርቲው በየጊዜው ውሳጣዊ አሰራሩን እየፈተሸ እርምጃ ሲወስድ እንደቆዬ ሁላችንም የምናውቀው ጉዳይ ነው። አሁን ከቦታቸው የተነሱት ሌላ ቦታ ተሾሙ የሚባለው ምናልባት የሚመለከታቸውን ስራ መስራት ያለባቸው ሰዎች መስራት የሚችሉትን ስራ እንዲሰሩ የሚደረግበት ሁኔታ በየጊዜውም ደግሞ ተጠያቂ መሆን ያለባቸውም ካሉ በሂደት ታይቶ ያ ተጠያቂነት የሚቀጥልበት ሁኔታ ይኖራል ማለት ነው። ስለዚህ በደፈናው ቅድሚያ የሚሰጠው ለፓርቲው አመራር ነው የሚለው ትክክለኛ መረጃ አይመስለኝም።

ጥያቄ፡- በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ምክንያት በዲፕሎማቶች ላይ በተጣለው እገዳ የተነሳ የቱሪዝም ገቢው ቀንሷል ይባላል። በዚህ ዙሪያ የሆቴል ባለቤቶችም መንግስት የተቀዛቀዘውን ገቢያቸውን የሚያስተካክሉበትን አሰራር እንዲዘረጋላቸው እንጠይቃለን ሲሉ ተናግረዋል። ይህን በተመለከተ የመንግስት አቋም ምንድን ነው?

መልስ፡- በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ማስፈጸሚያ ደንብ ላይ ዲፕሎማቶች ለደህንነታቸው ጥንቃቄ እንዲያደርጉ ባስተላለፉት መግለጫ ምክንያት በተወሰነ ደረጃ በቱሪዝም ቢዝነሱ ላይ ተጽእኖ ማሳደሩን አንዳንድ ሰዎች ሲገልጹ እንደነበረ እናውቃለን። ይሁን እንጂ ከእነ ጭራሹ ኢንቨስትመንት ላይ ወይም የቱሪዝም እንቅስቃሴ ላይ ከባድ ተጽእኖ አሳድሯል ብለን መደምደም አይቻልም። ስለዚህ መንግስት ምን እያደረገ ነው ለሚለው እንደሚታወቀው መንግስት የዲፕሎማቲክ ሚሽኖችን ጠርቶ በማናገር አሁን ያለው ሁኔታ ኢትዮጵያ ውስጥ ማንኛውም ሰው በሰላም ወጥቶ መግባት እንደሚችልና ቱሪስቶችም ደግሞ የሚፈልጉትን ቦታ በሰላም ሂደው ጎብኝተው መመለስ እንደሚችሉ መረጃዎች በጊዜው እየተሰጡ መሆናቸውንና ይህም ደግሞ ለውጭ ያየን እንደሆነ እንደ ጀርመን ዩናይትድ ኪንግደም እና ስፔን የጉዞ እቀባ ማንሳት የቻሉበት ሁኔታ አለ። ሌሎችም እንደዚህ አይነት ጥርጣሬ ያላቸው አገሮች ሙሉ በሙሉ እቀባቸውን የሚያነሱ እንደሚሆን ተስፋ እናደርጋለን።

ጥያቄ፡- በአገሪቱ አንዳንድ ቦታዎች በተለይም በሰሜን ጎንደር አካባቢ ትጥቅ ያነሱ ኃይሎች እና የመንግስት የመከላከያ ሰራዊት ተኩስ ከፍተዋል፣ ጦርነትም ተካሂዷል የሚል መረጃ አለ። በዚህ ላይ መንግስት የሚለው ምንድን ነው?

መልስ፡- ጸጥታን በተመለከተ እንደሚታወቀው ኢትዮጵያ ውስጥ ትልቅ የጸጥታ ችግር የለም፤ የሰሜን ጎንደርን ጨምሮ። አንዳንድ የፈጠራ ወሬ የሚያናፍሱ ትልቅ ውጊያ እየተካሄደ ነው ብለው ብዙ የሚሉት ነገር በኖርም ከእውነታው የራቀ መሆኑን መገንዘብ ያስፈልጋል። እንደሚታወቀው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን በስራ ላይ ለማዋል እንቅስቃሴ የሚደረግበት ሁኔታ አለ። በቁጥጥር ስር የሚውሉትን ሰዎችም በየጊዜው እየተከታተሉ እርማት ሰጥቶ የሚለቀቁበት ሁኔታ አለ። ከዚህ ውጭ ጦርነት ብሎ የሚነገር ነገር እንደሌለ እና በደቡብ ትግራይ (ወልቃይት ጠገዴ እና ቃፍታ ሁመራ ማለታቸው ነው) የኤርትራ መንግስት አሾልኮ ያስገባቸው የተወሰኑ የአሸባሪው ቡድን አባላት ነበሩ። ሆኖም ያንን ቡድን የትግራይ ሚሊሻዎች በቁጥጥር ስር እንዳዋሉትና ሰራዊቱም እነሱን እንደተቀበሉትና በቁጥጥር ስር እንዳሉ ይታወቃል። ከዚህ የበለጠ ኢትዮጵያ ውስጥ የጎላ የጸጥታ ችግር እንደሌለ መገንዘብ ያስፈልጋል።

ጥያቄ፡- በአገሪቱ አብዛኛው ክፍል የተነሱ ችግሮች ምክንያታቸው አንድም ሚዲያው በደንብ ባለመስራቱ ነው የሚል አስተያየት አለ። እርስዎ ወደዚህ ቦታ ከመምጣትዎ በፊትም በተደጋጋሚ በሚያቀርቧቸው ጥናታዊ ጽሁፎችዎ ላይ ሚዲያው ጠንካራ ስራ እየሰራ አይደለም ሲሉ ነበር። አሁን ይህን ቦታ ከያዙ በኋላ ሚዲያውን የሚያነቃቃ አሰራር ይዘረጋሉ ብለን ተስፋ እናድርግ?

መልስ፡- ሚዲያን በተመለከተ የምነነጋገረው ስለናንተ ነው (የመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎችን) በአገራችን ዴሞክራሲ እንደሚታወቀው ምናልባት የሁለት አስርት ዓመታት (ኢህአዴግ ስልጣን ከያዘበት ጊዜ ጀምሮ ለማለት ነው) እድሜ ያለው ነው። ይህ የዴሞክራሲ ሂደትም ገና በግንባታ ላይ ያለ ነው ማለት እንችላለን። ከ240 ዓመታት በላይ እንዳስቆጠሩት እንደ አሜሪካ እና ህንድ ዴሞክራሲ እንዲሁም እንደሌሎችም አገራት መቁጠር እንደማንችል እናውቃለን። ነገር ግን ደግሞ በ21ኛው ክፍለ ዘመን ተቀምጠን ግዴታ ሌሎች ያስቆጠሩትን ዓመት ማሰቆጠር አለብን ማለት አይደለም። ስለዚህ የምንፈልገው ጠንካራ ዴሞክራሲ ህዝባችን በአጠቃላይ የሚረኩበት ዴሞክራሲ እንዲገነባ የሚዲያ ሚና ትልቅ እንደሆነ በህገ መንግስቱ ውስጥ በትክክል ተቀምጦ ይገኛል። እንዲሁም ደግሞ ሚዲያን በተመለከተ ደንቦች እና ህጎች እንደተደነገገ እናውቃለን። ይሁን እንጂ ተግባሩን በተመለከተ ብዙ ተግዳሮቶች እንዳሉት እናውቃለን፡፡ ነገር ግን በሚጠበቀው ደረጃ ሚዲያው ኃላፊነቱንም እንዲሁም ተጠያቂነቱንም አውቆ ትክክለኛ አጥጋቢ ስራ እየሰራ ነው ማለት እንደማይቻል ይታወቃል። ያው እንደጠቀስከው የጥናታችን ውጤት እንደሚያሳየው በጎ ጅምር እንዳለ እናውቃለን፡፡ ልማት እንዲበረታታ ወይም ደግሞ ሰዎች በልማቱ እንዲሳተፉ ሚዲያ የሚሰራበት ሁኔታ እንዳለ ሆኖ የዴሞክራሲ ግንባታ እና የመልካም አስተዳደር በተለይም ደግሞ የተጠያቂነት አሰራር እንዲኖር ማድረግ ላይ ክፍተቶች አሉ። ይህ እንግዲህ ከአሁን በኋላ በዚህ ሁኔታ መቀጠል አለበት ወይ ለሚለው መቀጠል እንደሌለበት ነው የምናየው። ይህንን ለማስተካከል ደግሞ አሰራር ወሳኝ ስለሆነ አሰራሩን በመፈተሽ እንዲስተካከሉ የምንሰራበት ሁኔታ ይኖራል። እንዲሁ የስጋት ድባብ እንዳለ በማየት ጋዜጠኞች ስራቸውን በአግባቡ እንዳይሰሩ የሚያደርጓቸውን በትክክል በመፈተሽ፣ እያንዳንዱ ዜጋ ዴሞክራሲ እንደሚፈልገው በእኩልነት እንዲንቀሳቀሱ ለማድረግ ጥረቶች ይደረጋሉ ማለት ነው። ስለዚህ በመንግስት በኩል የሚሰሩ ስራዎች እንደተጠበቁ ሆኖ በሚዲያ ተቋማት ውስጥ በተሳተፉት በተለይም ደግሞ በጋዜጠኞችና በኃላፊዎች የሚሰሩ ስራዎችም ይኖራሉ ማለት ነው።   

ሌላው ሚዲያ የተሻለ ሆኖ በትክክል የሚፈለገውን የዴሞክራሲ ስርዓት እንዲገነባ የሚያደርገው የመረጃ ፍሰቱ እንደሚፈለገው ሲሆን በመሆኑ የዚህ ጽ/ቤት አንዱ ስራውም ደግሞ መረጃን በትክክል የሚገኝበት ሁኔታ ማመቻቸት ስለሆነ በዚህ ላይም የሚሰሩ ስራዎች ይኖራሉ። ያንን በሂደት የምናየው ይሆናል። ነገር ግን ሁላችንም መረዳት ያለብን አሁን በነበረበትና ባለንበት ወይም ደግሞ በምንሰራበት ሁኔታ በመቀጠል ዛሬ ላይ ዜጎቻችን የሚያነሱትን ጥያቄ መመለስ እንችላለን ብለን ማሰብ የለብንም። ኃላፊነቱ በሚዲያ ባለሙያዎችም በጋዜጠኞችም ላይ እንዳለ ጠንቅቀን በማወቅ ራሳችንን መጠየቅ አስፈላጊ ይሆናል ብዬ ነው የማምነው።

ጥያቄ፡- ከአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ጋር በተያያዘ በህትመት ላይ የሚሰሩ የግል መገናኛ ብዙሃን ተቋማት (ለምሳሌ አዲስ ስታንዳርድ) ለመዝጋት እንደተገደዱ ገልጸዋልና ይህስ መንግስትን ምን ያህል ያነቃዋል?

መልስ፡- በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ምክንያት ስራችንን ለማቆም ተገድደናል የሚሉ እኔ እዚህ እስከመጣሁ (የኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ኃላፊ ሚኒስትር ሆነው ከተመደቡ በኋላ) የቀረበልኝ ጥያቄ የለም። ወይም ደግሞ እንደዚህ አይነት ችግር ውስጥ ገብተናል የሚሉም የሉም። ምናልባት እንደዚህ አይነት ስጋት ውስጥ የገቡ የግል ሚዲያ ተቋማት ካሉ ምክንያቱን በትክክል ይዘው መቅረብ ይችላሉ። በመርህ ደረጃ እንደምናውቀው ግን ነጻ ሚዲያ ለዴሞክራሲ ግንባታ ወሳኝ ሚና ስለሚጫወቱ በግል የተያዙ ሚዲያዎችም ተጠያቂነታቸውን እና ኃላፊነታቸውን አውቀው የዜጎቻችንን ፍላጎት በትክክል እስካገለገሉ ድረስ እነሱን መደገፍ ነው እንጂ የሚዘጉበት ምክንያት እንደሌለ ነው የሚታየኝ።

ጥያቄ፡- በአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ምክንያት በቁጥጥር ስር የዋሉ ሰዎች መረጃ ይሰጣል ቢባልም ከህብረተሰቡ የሚነሳው ቅሬታ ግን የተነገረው ቃል እየተተገበረ አይደለም፡፡ ቃል የተገባውና እየሆነ ያለው ፍጹም ተቃራኒ ነው ይባላል። በዚህ ጉዳይ ላይ የሚሰጡት ምላሽ ምንድን ነው?

መልስ፡- ከአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ጋር በተያያዘ በቁጥጥር ስር የዋሉ ሰዎች በተመለከተ መረጃ በትክክል አይገለጽም የሚል ጥያቄ እንዳለ ነው የተነሳው። ይህንን በተመለከተ ኮማንድ ፖስቱ በየጊዜው ማብራሪያ ይሰጣል። በሌላ በኩል ደግሞ ፓርላማው መርማሪ ቦርድ ወክሏል፡፡ ሌሎች ሲቪክ ማህበራትና የህግ አካላትም ተሳታፊ ሆነው ባላቸው የመረጃ መረብ ተጠቅመው የህግ የበላይነት በትክክል ስራ ላይ እንዲውል ይደረጋል ማለት ነው። በተመሳሳይ ሁኔታ ከኮማንድ ፖስቱ የሚወጡ መረጃዎች እንዳሉ ሆኖ ከሌላ የመረጃ ምንጭም በየጊዜው መረጃ የሚገኝበት ሁኔታ እንዲመቻች በእኛ በኩል (ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት) የምንችለውን ሁሉ እናደርጋለን ማለት ነው። ስለዚህ የሚወሰዱ እርምጃዎች በትክክል ለህዝብ መገለጽ ግዴታ እንደሆነ አስቀምጧል። በዚያ መሰረት የሚሰራበት ሁኔታ እንዳለ ነው የምገልጸው።

ጥያቄ፡- የሞባይል ኢንተርኔት በአንዳንድ የአገራችን ክፍሎች መጠቀም የሚያስችል ሲሆን በሌሎቹ ደግሞ ተገድቧል። ቅድም እርስዎ እንደገለጹትም ሆነ በዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ኮሚሽን እንደተረጋገጠው ዜጎች መረጃ የማግኘት መብት አላቸው። ዜጎች ከማህበራዊ ሚዲያ መረጃ እንደሚያገኙ ይታወቃልና በአገራችን እገዳ የተጣለበት የሞባይል ኢንተርኔት አገልግሎት እስከመቼ ይቆያል?

መልስ፡- የሞባይል ኢንተርኔትን በተመለከተ እንደሚታወቀው ኢንተርኔት አልተዘጋም። መረጃ ነጻነት ላይ ገደብ ተጥሏል ተብሎ በተለያዩ ዓለም አቀፍ ተቋማት የሚናፈሱ አሉባልታዎች አሉ። እንደሚታወቀው ከማህበራዊ ሚዲያ ጋር በተያየዘ የሞባይል ኢንተርኔት ቴክኒካሊም ይሁን ከእሱ ጋር የተያያዘ የተደረገው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ አካል እንደሆነ መገንዘብ ያስፈልጋል። የትኛውም ሚዲያ ለዜጎች የሚጠቅም መሆን አለበት። መንግስት ለዜጎች ጥቅም ለአገሪቷ ዕድገት ብሎ ነው ያመጣው። ነገር ግን የዜጎች ጥቅም በሚጎዳበት ጊዜ ደግሞ በየጊዜው የሚወሰዱ እርምጃዎች ይኖራሉ፡፡ ለዚህም ነው የማህበራዊ ሚዲያ የተቋረጠው። ይህም በሂደት ታይቶ የሞባይል ዳታ ላይም አስፈላጊው እርምጃ ይወሰዳል ማለት ነው።

ጥያቄ፡- ባለፈው ዓመት ብቻ 90 ሺህ የሚሆኑ ኢትዮጵያዊያን ባልተመቻቸ ሁኔታ ራሳቸውን ለአደጋ አጋልጠው ለስደት ተዳርገዋል የሚል መረጃ ወጥቷል። ይህ ደግሞ የአገሪቱ ዜጎች ያሉበትን ደረጃ ያሳያል፡፡ ይባላል ምክንያቱም ዘጎቻችን እየተሰደዱ ያሉት እንደ የመን እና ሊቢያ ያሉ ጦርነት ባለባቸው ቀጠናዎች ነውና። በሌላ በኩል ደግሞ አስቸኳይ ጊዜ አዋጁ መታወጁንና የተቃዋሚ ፖለቲካ ፓርቲ አመራሮች መታሰራቸውን ተከትሎ አገሪቱ ፍጹም ነጻነት የሌላት አገር ናት የሚሉ መረጃዎችም ወጥተዋል። ይህን በተመለከተ መንግስት የሚሰጠው ምላሽ ምንድን ነው?

መልስ፡- ዛሬ ላይ ያሉት የመረጃ ምንጮች እንደምናውቀው አንዳንዶቹ እንደክረምት ውሀ የደፈረሱ መሆናቸውን መረዳት ያስፈልገናል። ስለዚህ የምንሰማቸውን መረጃዎች በሙሉ መሰረተ አላቸው ብለን መውሰድ የለብንም፤ ማጣራትና መምረጥ ይኖርብናል። ኢትዮጵያ ፍጹም ነጻነት የሌለባት አገር ናት ብለው የሚያናፍሱ የአገር ውስጥም ይሁኑ የተለያዩ ተቋማት በመጀመሪያ ደረጃ መረጃውን የሚያገኙት እንዴት ነው ብሎ ማጣራት ያስፈልጋል። ወይ የራሳቸው አጀንዳ ይዘው አገራችን ከዚህ በፊት የነበራትን ገጽታ ይዛ እንዳትቀጥል የፈለጉ ይመስላል። ነገር ግን ምንም ችግር የለም ብለንም መደምደም የለብንም። ምክንያቱም በዴሞክራሲ ባደጉት አገራትም ችግሮች በየጊዜው እንደሚፈጠሩ እናውቃለን። ስለዚህ የሚፈጠረውን ችግር የምንይዝበት እና የምናስተካክልበት ሁኔታ ነው መታየት ያለበት። አገሪቱ ፍጹም ነጻነት የሌለባት አገር ናት የሚለው ግን ፍጹም ውሸት መሆኑን መታወቅ ይገባል።

ከስደት ጋር የተነሳው በተለያዩ ጊዜያት ስደት በአፍሪካ እንዲሁም በሌሎችም አገራት ወደ አውሮፓ እና ሌሎች አገራት እንደ አሜሪካ ባሉ ሀገራት ለመሸጋገር ብዙ ጥረት ያደርጋሉ። በዚህ መካከልም ብዙ ጉዳት እንደሚደርስባቸው እናውቃለን። ነገር ግን ይህንን ችግር ካለው አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ጋር በማያያዝ ነጻነት የለም፣ ለዚህ ነው የሚሰደዱት የሚሉ ካሉ ይህ ስህተት እንደሆነ መግለጽ እፈልጋለሁ። እንደሚታወቀው የተሻለ ህይወት ፍለጋ በሰላምም ሆነ በሚያገኙት መንገድ የሚሄዱበት ሁኔታ አለ፤ ከየትኛውም የአፍሪካ አገራት። ኢትዮጵያ በስደት ዙሪያ የምታደርገው እያንዳንዱ ዜጋ በአገሩ ዜጋ ሰርቶ ማደግ እንደሚችልና የተሻለ ህይወት መኖር እንደሚችል የግንዛቤ ስራ መስራት ነው።¾

“ከኩባ ወታደሮች ጋር በአንድ ጉድጓድ ተቀብረናል፤ ውለታቸውንም ትውልድ አይዘነጋውም”

ብርጋዴን ጀነራል ዋሲሁን ንጋቱ

 

የሆለታ ገነት ጦር ትምህርት ቤት የ21ኛ ኮርስ ምሩቅ ሲሆኑ፣ በሙያቸው ታንከኛ ናቸው። በአሜሪካ እና በታላቋ ሶቪየት ሕብረት የታንከኛ ትምህርታቸውን ተከታትለዋል። ለሰላሳ አመታት በኢትዮጵያ ጦር ሰራዊት ውስጥ አገልግለዋል። በአሁን ሰዓት ጡረታቸውን አስከብረው መጽሐፍ በመፃፍ ላይ አተኩረዋል።

በ1956 ዓ.ም. ወደ ሶማሊያ ግዛት ተመድበው ግዳጃቸውን የተወጡ ያገር ባለውለታ ናቸው። በወቅቱ ከሶማሌ መንግስት ጋር በተደረገው ጦርነት በፈጸሙት ወታደራዊ ጀብድ ከእነአብዲሳ አጋ፣ ከእነስዩም ጋር፣ ከጃንሆይ እጅ የጦር ሜዳ ጀግና ሜዳሊያ ከወሰዱት መካከል አንዱ ናቸው።

ጀነራሉ፣ በወቅቱ በነበረው ጦርነት የሶማሌን መንግስት ጦር አሸንፈው ሃምሳ ኪሎ ሜትር ድረስ ወደ ሶማሌ ግዛት ዘልቀው መግባታቸውን አስታውሰዋል። የሶማሌ መንግስት ከአስራ ሶስት ዓመታት በኋላ ተጠናክሮ ኢትዮጵያን መውረሩን ወደኋላ መለስ ብለው በቁጭት ያስታውሱታል። በወቅቱ አምስት ሚሊዮን የማይሞሉ የሶማሌ ሕዝቦች በ1969 እና 1970 ዓ.ም. ኢትዮጵያን ለመውረር መብቃታቸውን፣ ለጀነራል ዋሲሁን እስካሁን ድረስ እንደ እግር እሳት የሚለበልባቸው መሆኑን ይናገራሉ። ሕዳር 11 ቀን 1970 ዓ.ም. ከሶማሌ መንግስት ጋር በተካሄደው ጦርነት በጥይት ተመተው ቆስለዋል። በሀገር ውስጥ ሁለት ጊዜ ቀዶ ጥገና ካደረጉ በኋላ፣ ወደ ሃንጋሪ በመሄድ የፕላስቲክ ቀዶ ጥገና ተደርጎላቸዋል።

በጊዜው የነበረውን ነባራዊ ሁኔታ ጀነራሉ ሲያስታውሱ፣ በጊዜው በቂ ጦር መሳሪያ ሀገራችን አልነበራትም። ለጦር መሣሪያ ግዢ የተፈጸመ ክፍያ ቢኖርም፣ የወቅቱ የአሜሪካ ፕሬዝደንት የነበሩት ጂሚ ካርተር የጦር መሳሪያ አቅርቦት ለኢትዮጵያ እንዳይፈጸም ከልክለዋል። በወቅቱ ቀዳማዊ ኃ/ስላሴ እንዲሁም ደርግ በጦር መሣሪያ እና በወታደራዊ ኃይል የተጠናከሩ አልነበሩም። አብዮትም በሀገር ውስጥ ተቀጣጥሎ የመንግስት ለውጥም ተደርጎ ነበር። በዚህ ወሳኝ ምዕራፍ ላይ ነበር፣ የኩባ መንግስት እና ሕዝብ የደረሱልን። ጀነራሉ እርግጠኛ ሆኜ የምናገረው፣ “ከኩባ ወታደሮች ጋር በአንድ ጉድጓድ ተቀብረናል። ውለታቸውን ከሚሊዮን አመታት በኋላ የሚመጣው ትውልድም አይዘነጋውም።” ብለዋል። ሰሞኑን በ90 ዓመት ዕድሜያቸው ያረፉትን የኩባ የቀድሞ ፕሬዚደንት ፊደል ካስትሮ ከኢትዮጵያ ጋር የነበራቸውን ግንኙነት መነሻ በማድረግ ከጄኔራል ዋሲሁን ጋር ያደረግነውን ቃለ ምልልስ በዚህ መልክ አቅርበነዋል።

ሰንደቅ፡- ፊደል ካስትሮ እና የኩባ ሕዝብ ከሶማሌ መንግስት ጋር በተደረገው ጦርነት እንዴት ይታወሳሉ?

ጀነራል ዋሲሁን፡-የሶማሌ መንግስት በ1969 ዓ.ም. ሰባት መቶ ኪሎ ሜትር የኢትዮጵያን ግዛት ዘልቆ ወረራ በፈጸመበት ጊዜ ነበር፣ ኮሎኔል መንግስቱ ለፊደል ካስትሮ ባቀረቡት ጥሪ መሰረት የኩባ ወታደሮች የደረሱልን። በከፍተኛ የቁስ እና የሰብዓዊ ሕይወት በመክፈል ከኢትዮጵያ ጦር ሰራዊት ጋር በጋራ በመሆን በ1970 ዓ.ም. የሶማሌን መንግስት ጦር አሸንፈን ከሀገራችን እንድናስወጣ ያበረከቱልንን ዋጋ ሁሌም ስናስታውሰው እንኖራለን። ፊደል ካስትሮ እና የኩባ ሕዝብ የሚታወሱት፣ ሉዐላዊ ግዛታችን እንድናስጠብቅ በሰጡት ወታደራዊ አመራር እና በከፈሉልን የሕይወት መሰዋዕትነት ነው። ግንኙነታችን ዘላለማዊ የሚያደርገው፣ በደም የተሳሰረ በመሆኑ ነው።

ሰንደቅ፡- ኩባዊያን በጦርነት ውስጥ የነበራቸው ሚና ምንድን ነበር?

ጀነራል ዋሲሁን፡-እንደሚታወቀው በኒካራጓዋ፣ በሞዛምቢክ፣ በአንጎላ በመጨረሻ ደግሞ በኢትዮጵያ የኩባን ጦር ሰራዊት በመምራት ይዘው የመጡት በወታደራዊ አመራራቸው ከፍተኛ እውቅና የነበራቸው ጀነራል ኦቸዋ ናቸው። ከኢትዮጵያ መከላከያ ሚኒስቴር የኩባን ጦር ሰራዊት ለመቀበል በመከላከያ ሚኒስትሩ ጀነራል ኃ/ጊዮርጊስ ሃ/ማሪያም ከተመራው ልዑክ ውስጥ አንዱ ነበርኩ።

የኩባ ጦር ሰራዊት ይዟቸው የመጣው ታንኮች አሰብ ወደብ ደርሰዋል። ከአሰብ እስከ ዑጋዴን ድረስ ታንክ እየነዱ መሄድ የማይታሰብ ነው። ታንኮቹን በሎቤድ ጭነን እስከ አዋሽ አርባ ድረስ አመጣናቸው። ከአዋሽ አርባ እስከ ድሬደዋ ድረስ የኩባ ታንከኞች ናቸው ታንኮቹን እየነዱ ያደረሷቸው። ወደ መቶ የሚጠጉ ታንኮች ናቸው። የሶማሌ መንግስት በአየር ማረፊያ በሰሜን በኩል ድሬደዋን ለመያዝ አስራ አምስት ኪሎ ሜትር ርቀት ብቻ ነበር የቀረው። ሃያ፣ ሃያ ታንኮች በተለያዩ ቦታዎች በማሰማራት በሶማሌ ጦር ላይ በከፈትነው ማጥቃት ድሬዳዋ በጠላት እጅ እንዳትወድቅ አድርገናል። በዚህ ጦርነት የኩባ ታንከኞች አስተዋጽዖ ከፍተኛ ነበር።

ሰንደቅ፡- ምን ያህል የኩባ ወታደሮች በጦር ግንባር ተሰውተዋል?

ጀነራል ዋሲሁን፡- የኩባ ጦር ሰራዊትን በአብዛኛው የተጠቀምንባቸው በወታደራዊ አመራር አሰጣጥ እና ቴክኒካል በሆኑ ጉዳዮች ላይ ነበር። ይህም ሆኖ በካራማራ እና በጭናግሰን በተደረገው የመልሶ ማጥቃት ውጊያ ላይ ከመቶ አርባ በላይ የኩባ ወታደሮች ሕይወታቸውን መስዋዕት አድርገው ለእኛ ሉዐላዊነት መከበር ተሰውተዋል። ከባቢሌ ሃያ አምስት ኪሎ ሜትር ላይ እኔም ቆስዬ ነበር።

ሰንደቅ፡- ከወታደራዊ ዲሲፕሊን አንፃር የኩባ ወታደሮች እንዴት ይገለፃሉ?

ጀነራል ዋሲሁን፡- በወታደራዊ ሥርዓት እና በወታደራዊ ዲሲፕሊን እጅግ የተካኑ ናቸው። ነባሮች ናቸው፤ ልምድ ነበራቸው። ኮሎኔሉ ለጀነራሉ ያለው አክብሮት። ሻለቃው ለኮሌኔል ያለው አክብሮት። ለኮሎኔሉ ሻይ የሚቀዳው ሻለቃው ነው። ለሥራ የተፈጠሩ ናቸው። እንዲሁም ሁለገብ ሠራተኞች ናቸው። የመኪና ሾፌር፣ የታንክ መካኒክም ናቸው። አንዱ ወታደር ከአንድ ሙያ በላይ የሚያውቅ ነው። ከባሕሪ አንፃር በቀላሉ ከሰው ይግባባሉ። በጣም ግልጽ ሰዎች ናቸው።

ሰንደቅ፡- ከኩባ ሕዝብ ጋር ያለን ግንኙነት ከተከፈለው መስዋዕትነት አንፃር ጎልቶ የወጣ አይደለም። ፊደል ካስትሮም በአዲስ ትውልድ ብዙ የታወሱ አይመስልም። ይህ የሆነበት ሁኔታ ምን ይመስልዎታል?

ጀነራል ዋሲሁን፡-እንደሚታወቀው የመንግስት ለውጥ ሲኖር የአይዲዮሎጂ ለውጥ የሚጠበቅ ነው። ከ1983 ዓ.ም. በኋላ በኢትዮጵያ አዲስ መንግስት በመሆኑ የአይዲዎሎጂ ለውጥ ተደርጓል። ኮሎኔል መንግስቱ ኃ/ማሪያም እስከነበሩበት ጊዜ ፊደል ካስትሮ ባበረከቱት አስተዋፅዖ መጠን ይታወሱ ነበር።

አሁንም ቢሆን ከኩባ መንግስት እና ሕዝብ ጋር መልካም የሆነ ወዳጅነት ነው ያለን። የኢትዮጵያ መንግስት ፕሬዝደንት ዶክተር ሙላቱ ተሾመ ለፊደል ካስትሮ ቀብር ወደ ሃቫና መሄዳቸው ተገቢና አሁንም የሁለቱ መንግስታት ግንኙነት በጥሩ ሁኔታ ላይ መሆኑ ማሳያ ነው። ወደፊትም የሚመጣ መንግስት እንዲሁም ሕዝቡ ማወቅ ያለበት እውነታ፣ ከኩባ ወታደሮች ጋር በአንድ ጉድጓድ ተቀብረናል። ከሌሎች ሀገሮች በተለየ በኢንቨስትመንት ወይም በሌላ መልኩ የሚገልጽ ግንኙነት ብቻ አይደለም ያለን። በኢትዮጵያ ሕዝብ እና በኩባ ሕዝብ መካከል ያለው ግንኙነት፣ በደም የተሳሰረ ግንኙነት ነው። ይህንን ውለታቸውን፣ ከሚሊዮን አመታት በኋላ የሚመጣው ትውልድም አይዘነጋውም። ደም፣ ከውኃ ይወፍራል። መንግስት ቢቀያየርም በሁለቱ ሀገሮች ያለው ግንኙነት መቼም አይቀየርም።

ሰንደቅ፡- የኩባ ጦር ሰራዊት ከኢትዮጵያ ሲወጣ የነበረው ሽኝት ምን ይመስል ነበር?

ጀነራል ዋሲሁን፡-በጊዜው የተባበሩት መንግስታት የኩባ ጦር ሰራዊት ከአፍሪካ ለቆ እንዲወጣ ትዕዛዝ ማስተላለፉ የሚታወስ ነው። ከኢትዮጵያ እንዲወጡ የተደረገው ግን ቀነ ገደብ አስቀምጠው ነበር። የኩባ ጦር ሰራዊት ዘጠነኛ ብርጌድ ወይም ኖቫ ብርጌድ ተብሎ ነበር የሚጠራው። የመጨረሻው የሽኝት ቀን በታጠቅ ማሰልጠኛ የተቀበልኳቸው እኔ ነበርኩ። የኩባ ጦር ሰራዊት መሪዉ ጀነራል ኦቼ ነበር።

በዚህ የሽኝት ሥርዓት ላይ ጀነረል ኦቼ ያቀረበው ጥያቄ የሚደንቅ ነበር። ጀነራል ኦቼ “እኛ ለኢትዮጵያ መንግስት እና ሕዝብ ተዋግተናል፣ ሞተናል። ከእናንተ የምንፈልገው ነገር የለም። ግን ኩባን ኢምፔሪያሊዝም (አሜሪካ በወቅቱ በኩባዎች ዘንድ ኢምፔሪያሊዝም እያሉ ነው የሚጠሯት) ቢወራት፣ አንተ ኩባ መጥተህ አብረኽን ትዋጋለህ? ትሞታለህ?” ብሎ ነበር የጠየቀኝ።

የሰጠሁት ምላሽ፣ ኢምፔሪያሊዝም ኩባን ቢወር፣ ሃቫና በመምጣት ከኩባ ጦር ሰራዊት ጋር በጋራ በመሆን ስድስተኛውን ብርጌድ ይዤ በመምጣት እዋጋለሁ! እሞታለሁ! በማለት ቃሌን ሰጥቼ ተንበርክኬ ነበር፣ የኩባ ባንዲራ  የተቀበልኳቸው። አሁንም ድረስ የተቀበልኩት የኩባ ባንዲራ በመኖሪያ ቤት ይገኛል። አንድ ቀን ለሙዚየም አስረክበዋለሁ።¾

የሙስና ዱካ

Wednesday, 07 December 2016 15:07

“ሙስናና ብልሹ አሠራር፣ ኪራይ ሰብሳቢነት፣ የመልካም አስተዳደር ችግር (የአፈጻጸም ችግር)…” የተሰኙ ቃላቶች በተለይ በመንግሥት ቁጥጥር ሥር በሚገኙ መገናኛ ብዙሃን በተደጋጋሚ ሰምተናቸዋል፣ እየሰማናቸውም ነው። ሥጋቶቹና ችግሮቹ ግን የሚነገረውን ሲሶ ያህል የመቅረፍ ዕድል ያገኙ አይመስሉም። በቅርቡ በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች የተነሱ ሕዝባዊ ተቃውሞዎችን ተከትሎ “የመንግሥትን ሥልጣንን ለግል ጥቅም ማዋል..” የሚሉ ንግግሮች ከከፍተኛ አመራሩ እየተሰማ ነው።

ሙስና (Corruption) ሥርወ ቃሉ ላቲን ነው። ሙስና ሥልጣንን አማክሎ መያዝ፣ ሥልጣንን ያለገደብ መጠቀም እና ተጠያቂነት አለማስፈንን ይመለከታል። (corruption= Monopoly power + Discreation + Accountability) በሥልጣን አለአግባብ መገልገልን፣ አለአግባብ ሐብት ማፍራትን፣ የሚመለከት ነው። በሀገራችን የሙስና ጽንሰ ሃሳቡ ገንዘብ ከመስጠትና ከመቀበል ጋር ጠበብ ብሎ የሚታይ ነው። ነገርግን ጽንሰ ሃሳቡ ሰፋ ያለ ነው። ሙስና የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ በማለት የሚከፍሉትም አሉ።

የፖለቲካ ሙስና የፖለቲካ ሥልጣንን ተጠቅሞ አለአግባብ መበልጸግን ወይንም ሌሎች እንዲበለጽጉ ሁኔታዎችን ማመቻቸትን ይመለከታል። ለአብነት ያህል በአዲስአበባ ከተማ ሙስናና ብልሹ አሠራር ከሰፈነባቸው መካከል መሬት ቀዳሚው ነው። መሬት ውድ ሐብት በመሆኑ ሥልጣኑ ያለው ሰው በሕገወጥ መንገድ ለራሱና ለፈቀዳቸው ሰዎች “ኪስ” ቦታዎችን እንዲያገኙ በማድረግ አለአግባብ እንዲበለጽጉ የሚደረግበት አሠራር ሰፍኖ መቆየቱ ጸሐይ የሞቀው ሐቅ ነው። በዚህ መንገድ በአንድ ጀምበር ሚሊየነር መሆን የቻሉ፣ ትልልቅ ሐብትም ያፈሩ ሙሰኞች እዚህም እዚያም መታየታቸው አልቀረም።

የኢኮኖሚ ሙስና የሚባለው ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ለማግኘት ተብሎ የሚከናወን ነው። ለምሳሌ አንድ የጉምሩክ  ኦፊሰር የግል ጥቅም ለማግኘት ብሎ መፈተሽ ያለበትን ተሽከርካሪ ሳይፈትሽ ወይም ለይስሙላ ያህል አየት አደርጎ እንዲያልፍ ሊተባበርና ለዚህም ሥራው በጉቦ መልክ ገንዘብ ሊቀበል ይችላል። አንዳንዶች ይህን ሕገወጥ ሥራ ቢዝነስ ይሉታል። ጋዜጠኞች ደግሞ ከስራቸው ጋር በተገናኘ የሚቀበሉት ማባበያ “ቡጢ” ሲሉ ይጠሩታል። አንድ የፍ/ቤት መዝገብ ቤት ሠራተኛ የኢኮኖሚ ጥቅም ለማግኘት በማሰብ ብቻ በተከሳሽ ጥያቄ የከሳሽ ፋይል እንዲጠፋ ወይንም ከፋይሉ ውስጥ የተወሰኑ ጠቃሚ መረጃዎች እንዲጠፋ ሊተባበርና ገንዘብ ሊቀበል ይችላል። የትራንስፖርት ቢሮ ሠራተኛው አንድ ተገልጋይ በፍጥነት ወይንም ያለወረፋ በማገልገል ገንዘብ ሊቀበል ይችላል። ነጋዴው የተለያዩ ሸቀጦችን በማከማቸት ወይንም በመደበቅ ሰው ሰራሽ እጥረት ከፈጠረ በኃላ ትንሽ ትንሽ ሸቀጦችን እየለቀቀ እጥፍ ድርብ ትርፍ ሊያካብት ይችላል። ይህ አድራጎት የመልካም አስተዳደር ችግርን የሚያስከትል ቢሆንም በቦታው የተቀመጡ ሰዎች በዚህ አድራጎት ውስጥ የተገኙት በአብዛኛው የኢኮኖሚ ጥቅም ከማግኘት ጋር በተያያዘ ነው።

በጥቅሉ እስከዛሬ ለሙስና የተሰጠው ትርጓሜ የተሟላና በግልጽ የተቀመጠ ሆኖ አልተገኘም። ሙስና ማለት ሥልጣንን በመጠቀም የህዝብን ሐብት ለግል ጥቅም ማዋል ነው የሚለው ትርጉም ኢኮኖሚዊ ጠቀሜታ ላይ ተኮረ ነው። በተጨማሪም ይህ ትርጓሜ በግለሰቦችና በግል ተቋማት የሚፈጸመውን ሙስና አያካትትም። ለአብነት ያህል ቁማርተኛው የእግርኳስ ዳኛውን በገንዘብ ቢገዛው የመንግሥት ኃላፊውን ላይመለከት ይችላል። የአንድን ግለሰብ ወይም ተቋም የጥናትና ምርምር ውጤት መሰረቅ ሙስና ነው። ግን ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ለማግኘት የተፈጸመ አይደለም። አንድ የፖሊስ መኮንን ወንጀል ያልፈጸመን ግለሰብ በሀሰት ወንጅሎ ለማስቀጣት የሚያርገው ጥረት ሙስና ቢሆንም ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ለማግኘት የተደረገ፤ ላይሆን ይችላል።

በሌላ በኩል ደግሞ ሁሉም የሙስና ዓይነቶች እንደወንጀል የማይቆጠሩባቸው ሁኔታዎች ነበሩ። አ.ኤ.አ ለ1977 ዓ.ም በፊት የአሜሪካ ኩባንያዎች ከአገር ውጪ የሥራ ኮንትራት ለማሸነፍ የሚሰጡት ጉቦ እንደወንጀል አይቆጠርም ነበር። በመሆኑም ሙስና በአብዛኛው የሕግ ጉዳይ ሳይሆን የሥነምግባር ጥያቄ ሆኖ ይታያል።

ስለዚህ ሙስና ከኢኮኖሚ ጥቅም አንጻር ብቻ ታይቶ “አለአግባብ የሕዝብ ሐብት ለግል ጥቅም ማዋል ነው” በሚለው ትርጓሜ ብቻ ሊታጠር አይገባውም። ምክንያቱም ሙስና በኢኮኖሚያዊ ጥቅም ብቻ የተንጠለጠለ ባለመሆኑ ነው። ሙስና ለመፈጸም ኢኮኖሚያዊ ጥቅም አንዱ ቢሆንም ክብርን ለማስጠበቅ፣ በሥልጣን ኮርቻ ላይ ለመፈናጠጥ፣ ወሲባዊ እርካታን ለማግኘት የሚሰጡት ጉቦዎች ወይም ጥቅማጥቅሞች ሊሆኑ ይችላሉ። አደገኛ ዕጾችና ቁማሮች ሳይቀር የሙስና ምክንያቶች ሊሆኑ ይችላሉ።

የሙስናን ትርጉም ከሕግና ከሥነምግባር አንጻር ብቻ ማየትም አዳጋች ነው። አንድ ጨዋ ባል ሚስቱ ስትባልግ አግኝቶ ቢገድላት ወንጀል ነው ሊባል ይችላል። ግድያው ከሥነምግባር አንጻር የሚደገፍ አይደለም። ግን ሰውየው ስትማግጥ ያገኛት ሚስቱን መግደሉ በምንም መልኩ ሙስና ነው ሊባል አይችልም ሲሉ የኢኮኖሚ ባለሙያው አቶ ክቡር ገና በአንድ መድረክ ላይ ያቀረቡት ጥናታዊ ወረቀት ያስረዳሉ

በሀገራችን የሙስና ትርጉም ጠበብ ብሎ ይታያል። ብዙውን ጊዜ ከገንዘብ መቀበልና መስጠት ጋር የተቆራኘ ነው። በተለምዶ ጉቦ የሚባለው ዓይነት አድራጎት ብቻ ተደርጎ የሚታይበት ሁኔታም አለ። ነገርግን ጽንሰ ሃሳቡ ሰፊና ውስብስብ ነው። ቀላል ምሳሌ ለማንሳት ያህል በዘመድ አዝማድ የሥራ ቅጥር መፈጸም፣ በቅጥር፣ በሥራ ዕድገት ወቅት በተለይ ሴቶችን ለጾታዊ ፍላጎት ማግባባት ወይንም ማስገደድ ሥልጣንን አለአግባብ መገልገልን ያጠቃልላል። በሥራ አጋጣሚ ያገኙትን መረጃ የተለየ ጥቅም ለማግኘት ሲባል አሳልፎ መስጠት ሙስና ነው። ለምሳሌ በጨረታ ሒደት የተቀናቃኝን መረጃ ለሌላ ተወዳዳሪ አሳልፎ በመስጠት ኢ- ፍትሐዊ ውድድር እንዲኖር ማድረግ፣ ሙስናና ብልሹ አሠራርን ለመታገል በማሰብ ጥቆማ የሰጠን ሰው ማንነት በሚስጢር አሳልፎ መስጠትና በዚህም ጥቅም ማግኘት መጥቀስ ይቻላል። እንዲህ ዓይነት ኢሞራላዊ እና ኢ- ሥነምግባራዊ ተግባራት የሙስና አካላት ናቸው።

የፌዴራሉ የሥነምግባርና የጸረ ሙስና ኮምሽን በተለይ በሀገራችን በዋነኛነት በሙስና ተንሰራፍቶ የሚገኘው ከግዥ ጋር በተያያዙ ተግባራት ላይ መሆኑን በመረጃ ያነሳል። «የሙስና ተግባር የሚፈጸመው በተወሰኑ ተቋማት ወይንም ሥራ አካባቢዎች ብቻ ነው ብሎ መደምደም ባይቻልም ከተገልጋዮች ጋር የዕለት ተዕለት ግንኙነት የሚያደርጉ ተቋማትና የሥራ አካባቢዎች፣ ከፍተኛ የመንግሥት በጀት የሚመደብላቸውና የመንግሥት ጥቅም (በግዥ፣ ቀረጥና ታክስ በመሰብሰብ ወዘተ) ከማስከበር ጋር የተያያዙ ሥራዎችን የሚሰሩ ተቋማትና የሥራ አካባቢዎች ይበልጥ ለሙስና ተጋላጭ ሊሆኑ እንደሚችሉ በመስኩ ላይ የተጻፉ መረጃዎች ያመለክታሉ። ከዚህ አንጻር ግዥ ለሙስና ተጋላጭ የሥራ ዘርፍ እንደሆነ መገመት አያዳግትም። በአንዳንድ አገር ውስጥ ለመንግሥት ግዥ የሚመደብ በጀት ከአጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (ጂዲፒ) ከ15 በመቶ እስከ 30 በመቶ ሊደርስ እንደሚችል ይጠቁማል። ይሁን እንጂ ዘርፉ ለሙስና ተጋላጭ ከመሆኑ የተነሳና ግዥዎቹ በውል መሰረት ባለመፈጸማቸው ከ10 እስከ 25 በመቶ አንዳንድ ጊዜ ደግሞ ከ40 እስከ 50 በመቶ የሚሆነው ገንዘብ በሙስና እንደሚመዘበር መረጃዎች ይጠቁማሉ።

በአጠቃላይ ለፌዴራል መንግሥት ከሚመደበው ዓመታዊ በጀት ውስጥ ከ60 እስከ 70 በመቶ ከአጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት ደግሞ ደግሞ እስከ 15 በመቶ የሚሆነው ግዥ ላይ እንደሚውል ጥናቶች ያሳያሉ። በመሆኑም ዘርፉን ከሙስና መታደግ ለነገ የማይባል ተግባር መሆን እንዳለበት የኮምሽኑ መረጃ ያስረዳል።

የፌዴራል ዋና ኦዲተር ሪፖርት እንደሚያሳየው በ2005 በጀት ዓመት ኦዲት ከተደረጉ መንግሥታዊ ተቋማት መካከል 43 በሚሆኑ መ/ቤቶች የግዥ አዋጅ፣ ደንብና መመሪያን ሳይከተሉ 165 ነጥብ 9 ሚሊየን ብር ግዥ ተፈጽሞ መገኘቱን ይፋ ማድረጉ ይታወሳል።

በተመሳሳይ መልኩ በ2004 ኦዲት ከተደረጉ መንግስታዊ ተቋማት መካከል 30 ያህሉ የግዥ አዋጅ፣ ደንብና መመሪያን ሳይከተሉ 353 ነጥብ 6 ሚሊየን ብር ግዥ ፈጽመው ተገኝተዋል። ይህ ዘርፉ የቱን ያህል ለሙስናና ብልሹ አሠራር ተጋላጭ መሆኑን በተጨባጭ ያሳያል።¾

እንዲህ ነው ትምህርት!

Wednesday, 07 December 2016 15:02

 

ወደ ምርት መስጠት ገብተው የሀገሪቱን የስኳር ምርት እጥረት ያቃልላሉ ተብለው ተስፋ የተጣለባቸው የስኳር ልማት የግንባታ ስራዎች የውሃ ሽታ ሆነው ቀርተዋል። ፕሮጀክቶቹ በተለያዩ ምክንያቶች በተያዘላቸው የጊዜ ገደብ መጠናቀቅ አለመቻላቸው ብቻም ሳይሆን ጭራሹን አለመሳካታቸውን መገመት አያዳግትም። የሚቀርቡት ምክንያቶች ደግሞ አንዱ ወደ ሌላው የሚያንከባልላቸው እና መውደቂያ ባለቤት ያጡ ናቸው። በየጊዜው አንዱ በሌላው ላይ እያላከከ ቀጥተኛ ተጠያቂው ማን እንደሆነ እንኳን መለየት እያቃተን ሰንብተናል። ህዝብ ሙሉ እና በቂ መረጃ ማግኘት እንዳለበት ብንገነዘብም መልስ የሚሰጠን በማጣታችን በዝምታ የሚሆነውን ነገር መጠበቅ ነበር የመረጥነው። ከጥበቃችን በኋላ ግን ያልጠበቅነውን ነገር ነው የሰማነው። ጠቅላይ ሚኒስቴር ኃይለማርያም ደሳለኝ ሰሞኑን የብሔራዊ ጣቢያው (ኢቢሲ) ብቅ ብለው የተናገሩት ነገር “በህልሜ ነው በእውኔ” አሰኝታኛለች። የስኳር ፕሮጀክቶቹ ባይሳኩም ትምህርት ወስደንባቸዋል፤ ተምረንባቸዋል ሲሉ ጥፋቱን እንደትምህርት ወስደውታል። ለመሆኑ እኛ ማን ሆነን ነው ከደሀ ሕዝብ በበግብር መልክ በተሰበሰበ ቢሊዮን ብሮች የምንማረው? ማን እንዳደረገው ነው ይሄን ሁሉ ገንዘብ እየረጨን ለወደፊት ልምድ የምንቀስመው? ኧረ የትኞቹ ሞልቶ የተረፈን ሀብታሞች ሆነን ነው እንዲህ አይነቱን ከሌሎች ሀገራት የተለየ ትምህርት የምንወስደው? ከዚህም በላይ በርካታ ጥያቄዎችን የሚያስነሳ አስደናቂ ንግግር ነው። ጠ/ሚኒስትሩ እውነት አስበውበትና አምነውበት አይመስለኝም ይሄንን የተናገሩት። ነገርየው ስህተትን ለመቀበል አለመፈለግ ነው ሊሆን የሚችለው። ይሄም ቢሆን አግባብ ባለው መልኩ መሆን አለበት እንጂ እንዲህ አይነቱን የሚያስተዛዝብ ነገርን መነጋገር ለዚያው ከጠ/ሩ አይጠበቅም ነበር። በዚህ አይነት ሌሎች ፕሮጀክቶቻችንንም እያከሸፍን መማር ሊኖርብን ነው። እኛ ተምረን ስለማይበቃን ገና በበርካታ ፕሮጀክቶች አለመሳካት ስንማር የምንኖር ከሆነ የትውልድ እድሜን ልንፈጅ እንችላለን ማለት ነው።

                        ሲሳይ  ንጉሴ - ከቃሊቲ   

ሀገሪቱን ለሩብ ምዕተ ዓመታት ያስተዳደረው ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ በሀገሪቱ የተከሰተውን ግጭትና ብጥብጥ ተከትሎ በውስጥ ግምገማና ለውጥ ውስጥ መሆኑን እየገለፀ ነው። ፓርቲው ለተፈጠረው ሀገራዊ ችግር ራሱን ተጠያቂ በማድረግ ከላይ ወደታች በሚወርድ መዋቅራዊ ግምገማ ውስጥ ተጠምዶ ከርሟል። ከዚሁ ጋር በተያያዘም ከፓርቲ እስከ መንግስት መዋቅር ውስጥ የዘለቀ የአመራር ለውጥ ተካሂዷል። የአመራር ለውጡ ምን አይነት አዎንታዊ ፖለቲካዊ ውጤት አመጣ? የሚለው ጉዳይ ጊዜ ምላሽ የሚሰጠው ይሆናል።

ሆኖም በዚች ሀገር ያለውን ፖለቲካዊ ችግር ዘለቄታዊ መፍትሄ እያገኘ እንዲሄድ ለማድረግ ገዢው ፓርቲ ብቻ ሁሉም የሀገሪቱ ዜጋ ባለቤት መሆን መቻል አለበት። ፓርቲው ሌሎች ተቀናቃኝ ፓርቲዎች ተጠናክረው ለስልጣን በሚያደርጉት ሰላማዊ ትግል ሲፈተን መታየት መቻል አለበት። ህዝቡ አማራጮቹ ሰፍተውለት በገዢውም ሆነ በተቀናቃኝ ፓርቲዎች ጎራ ተኮልኩሎ የሃሳብ ትግልን ማድረግ መቻል አለበት። ይህ ሲሆን ገዢው ፓርቲም ሆነ ሌሎች ተቀናቃኝ ፓርቲዎች ራሳቸውን በህዝብ ዘንድ ተፈላጊ አድርገው ለማቅረብ ሲሉ በጠንካራ የፉክክር መንፈስ ውስጥ ይገባሉ። ለህዝብም ጠንካራ አማራጭ ሆነው የሚቀርቡበትንም የውድድር መንፈስ ያዳብራሉ። በዚህ ወቅት ገዢው ፓርቲ ራሱን ለማደስ የግድ ዓመታትን መጠበቅ ላይኖርበት ይችላል። በጠንካራ ተቀናቃኝ ፓርቲዎች የታጀበን ሰላማዊ ትግል በብቃት አሸንፎ ለመውጣት ሁልጊዜም በትግል ውስጥ መሆንን ይጠይቃል። በዚህ ወቅት ፓርቲዎች የውጪውን የፖለቲካ ትግል ለማሸነፍ በውስጥ የፖለቲካ ትግልና የፓርቲ ዲሞክራሲ ስርዓት ግንባታ ውስጥ ይጠመዳሉ። ሂደቱም የፓርቲዎች የውስጥ አሰራር እየነጠረ እንዲሄድ የሚያደርገው ይሆናል።

  ለዚህ ደግሞ የፖለቲካ ምህዳሩን በማስፋት ሰላማዊ የፖለቲካ ትግሉ ተጠናክሮ የሚቀጥልበትን መንገድ ገዢው ፓርቲ መፈለግ አለበት። በኢትዮጵያ ስላሉት በብሄረሰቦችና ህዝቦች ብዝሀነት የሚሰጠውን ትኩረት ያህል ለአስተሳሰብና ለሀሳብ ልዩነቶች (ብዝሀነት) ተመሣሣይ ትኩረት ሊሰጥ ይገባል። ሀሳቦች ስጋና ደም ለብሰው፣ በፓርቲ ቁመና ተደራጅተውና በዙሪያቸው ህዝብ ኮልኩለው ሰላማዊ ትግልን ማካሄድ ሲችሉ ይህች ሀገር በትክክለኛ የፖለቲካ መስመር ውስጥ መሆኗ እርግጥ ይሆናል። ከዚህ ውጪ ባለው አካሄድ አንድ ገዢ ፓርቲ ሲደክም እያረፈ፣ ሲበሰብስ በሚመራው ህዝብ ላይ ራሱን እያደሰ የሚቀጥልበት አሰራር ሊኖር አይገባም። የአንድ ሀገር ሊግ ሲጠናከር የሀገሪቱ ብሄራዊ ቡድን ጠንካራ እንደሚሆን ሁሉ፤ የአንድ ሀገር ፖለቲካ የሚጠናከረው የሀገሪቱ ፖለቲካ ፓርቲዎች አቅም ሲጠናከር ብቻ ነው። ለዚህ ብቸኛው መፍትሄ ደግሞ ከውስጥ መታደሱ ባሻገር የፖለቲካ ምህዳሩን ከፍቶ ራስን በውድድር ሜዳ ላይ ማሳለፍ ሲቻል ነው።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 6 of 144

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us