You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

በአዲስ አበባ እና በሀገር አቀፍ ደረጃ ያለውን የስራ አጥነት ችግር ለመቅረፍ ብዙ ጥረቶች በመደረግ ላይ ናቸው። በተለያዩ ጊዜያት ስራ አጥ ወጣቶችን በተለያዩ የስልጠና ዘርፎች በማሰልጠን ወደ ስራ ለማስገባት ሙከራዎች ተደርገዋል። በቅርቡም መንግስት ከፍተኛ መጠን ያለው ተዘዋዋሪ ፈንድ መድቦ በሀገር አቀፍ ደረጃ ችግሩን ለመቅረፍ እየተሰራ ይገኛል። ሰሞኑን እንደተገለፀው ከሆነ ደግሞ በተለይ በአዲስ አበባ ከተማ ስልጠና ወስደው ወደ ስራ ለመግባት ስልጠና ጀምረው ከነበሩ ወጣቶች መካከል በርካቶች አቋርጠው መውጣታቸው እየተነገረ ይገኛል። ስልጠናውን ለማቋረጥ እንደምክንያት ከተቀመጡት ውስጥ የአመለካከት ችግር የሚለው ነው በዋናነት የተጠቀሰው። እዚህ ላይ መንግስት ከባድ ኃላፊነት ያለበት ይመስላል። ወጣቱ ወደ ስልጠና ከመግባቱ በፊት ስላለው ሁኔታ በግልፅ ግንዛቤ መያዝ አለበት። ይሄ መሆን ሲችል ወጣቱ አምኖበት እና ሃሳቡን ተቀብሎ ለመወሰን ስለሚረዳው ስራው ቀላል ይሆናል። ካልሆነ ግን ከንቱ የሰው ሃይል እና የሀብት ብክነት ነው የሚሆነው። ገና ከስሩ በግልፅና በመተማመን መጀመር ካልተቻለ የተያዘው እቅድም ስለመሳካቱ ጥርጣሬን ይፈጥራል።

 

ለእያንዳንዱ ነገር ገንዘብ ወጪ ተደርጎ የሚሰራ እንደመሆኑ ገንዘቡ ተገኘ ብሎ ተሯሩጦ ወደ ስራ ከመግባት ይልቅ ሰፊ ዝግጅት እና እቅድ መያዝ ያስፈልጋል። በተለይ የእድሉ ተጠቃሚ መሆን ያለበት ማን ነው? የሚለው ጥያቄ በአግባቡ ሊጤንና ሊመለስ የሚገባው ነው። ካልሆነ ግን የመጠቃቀሚያ መድረክ ሆኖ ገንዘቡም ባክኖ ሊቀር ይችላል። የተወሰነ ደረጃ ከሄደ በኋላ እቅዱም ሳይሳካ ገንዘቡም አልቆ ሁለተኛ ኪሳራ ውስጥ ከመገባቱ በፊት በቂ የዝግጅት ጊዜን ይጠይቃል። ስራ አጥ ወጣቶችን ለመምረጥ እና ለመመዝገብ የሚኬድበት ሂደት ግልጽ እና ተአማኒነት ያለው እንዲሆን፤ ወደ ስራ ከተገባ በኋላም በቂ ክትትልና ቁጥጥር መደረግ እንዳለበት ከወዲሁ መገንዘብ ያስፈልጋል።

 

                                          አቤል መለስ - ከመገናኛ 

ቁጥሮች

Wednesday, 29 March 2017 12:02

 

ከመጋቢት 1 እስከ 7 ቀን 2009 ዓ.ም በአዲስ አበባ

1 ሚሊዮን 194 ሺህ 900 ብር           በእሳትና ድንገተኛ አደጋ የወደመ ንብረት፤

 

62 ሚሊዮን 7 መቶ ሺህ ብር            ከአደጋዎቹ ማዳን የተቻለው ንብረት መጠን፤

 

132 ሺህ ሊትር                       አደጋዎቹን ለመቆጣጠር አገልግሎት ላይ የዋለ ውሃ መጠን፤

 

           

                                  ምንጭ፡- የአዲስ አበባ እሳትና ድንገተኛ አደጋዎች መከላከልና መቆጣጠሪያ ባለስልጣን

·        ኢዴፓና ሰማያዊ የኢህአዴግን ውሳኔ እየተጠባበቁ ነው

በይርጋ አበበ

ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግና 21 ተቃዋሚ ፓርቲዎች የሚያካሂዱት የቅድመ ድርድር ዝግጅት እክል እየገጠመው ይመስላል። መድረክ ራሱን ማግሉን ሲገልጽ ኢዴፓና ሰማያዊ ፓርቲ በበኩላቸው ኢህአዴግ የሚያመጣውን የመጨረሻ ውሳኔ እየተጠባበቁ መሆኑን ተናግረዋል።

ከድርድሩ ቅድመ ዝግጅት ራሱን ያገለለው የመድረክ ሰራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባል አቶ ጥላሁን እንደሻው የፓርቲያቸውን አቋም ለሰንደቅ ጋዜጣ ሲገልጹ “መድረክ ራሱን ያገለለው የ22 ፓርቲዎች ስብሰባ ድርድር ነው ብሎ ስለማያምን ነው” ያሉ ሲሆን “የድርድር መልክ እንዲይዝ ጠይቀን ነበር። እስካሁን ባየነው ሂደት ግን የድርድር ይዘት ያለው ሆኖ አላገኘነውም። ምክንያቱም 22 ፓርቲዎች በአንድ ጉዳይ ላይ የየራሳቸውም አቋም እያነሱ መናገር የተለመደ የድርድር አካሄድ ሰላልሆነና ድርድር ሊሆንም አይችልም” በማለት ፓርቲያቸው ከድርድሩ ቅድመ ዝግጅት ማግለሉን ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል።

አቶ ጥላሁን አያይዘውም “ኢህአዴግ ከቀሪዎቹ ፓርቲዎች ጋር ከሚያደርገው ድርድር በተጓዳኝ በአስቸኳይ ከመድረክ ጋር ቀጥተኛ ድርድር መጀመር አለበት ብለን ጠይቀናል። ለዚህ አዎንታዊ ምላሽ እስከምናገኝ ደረስ እዚያ መቀመጡ (ከ21 ፓርቲዎች ጋር አብሮ መደራደር) አስፈላጊ ሆኖ ስላላገኘነው ለመውጣት ወስነናል” ብለዋል። ኢህአዴግ የመድረክን ጥያቄ ተቀብሎ ለመደራደር ፈቃደኛ ከሆነ መድረክ መተማመን የሚፈጥሩ እርምጃዎች እንዲሟሉለት እንደሚፈልግ ያስታወቁት አቶ ጥላሁን የታሰሩ የፖለቲካ እስረኞች በተለይም እንደ ዶክተር መረራ ጉዲና እና አቶ በቀለ ገርባ ያሉ የመድረክ አመራሮች እና ጋጠኞች እንዲፈቱ እንዲሁም የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ እንዲነሳ የሚሉት ነጥቦች እንደሚገኙባቸው ተናግረዋል።

የኢዴፓው ሊመንበር ዶክተር ጫኔ ከበደ በበኩላቸው “እስካሁን ደረስ ባደረግናቸው የቅድመ ድርድር ውይይቶች ድርድር የሚፈቅደውን ስታንዳርዶች ባማከለ መልኩ እንዲሆን ነው። በመርህ መሰረት እንደራደር ብለን ስንነሳ አደራዳሪ እንዲኖር እንፈልጋለን ብለን ነው በእኛ በኩል እየጠየቅን ያለነው። ነገር ግን አደራዳሪ ከሌለ ውይይት ነው ሊሆን የሚችለው። ውይይት ደግሞ በእኛ እቅድ ውስጥ የለም” ብለዋል። “በአደራዳሪ ምርጫ የኢህአዴግ አቋም ለውጥ ካላመጣ እናንተ ከድርድሩ ትወጣላችሁ ወይ?” ተብለው የተጠየቁት ዶክተር ጫኔ “ኢህአዴግ በአቋሙ ጸንቶ አደራዳሪ አልፈልግም ካለ ከድርድሩ የሚወጣው ኢህአዴግ እንጂ እኛ (ተቃዋሚዎች) አይደለንም። የእኛ ድርሻ ተሰባስበን በኢህአዴግ አማካኝነት ድርድሩ መቋረጡን ጋዜጣዊ መግጫ እንሰጣለን” በማለት ተናግረዋል።

የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ በበኩላቸው “እስካሁን ድረስ ባደረግናቸው ውይይቶች በታዛቢና በተሳታፊ እንዲሁም በመገናኛ ብዙሃን ሂደቱን እንዲከታተሉ ስምምነት ላይ ደርሰናል። ነገር ግን በአደራዳሪ ላይ ኢህአዴግ በአቋሙ ጸንቶ አደራዳሪ ላይ ካልተስማማን ሰማያዊ ፓርቲ ከድርድሩ ይወጣል” ብለዋል።

ፓርቲዎቹ ማን ያደራድር በሚለው አጀንዳ ላይ የኢህአዴግን የመጨረሻ አቋም በዛሬው ዕለት (መጋቢት 20 ቀን 2009 ዓ.ም) በሚያደርጉት ስብሰባ ያውቃሉ ተብሎ ይጠበቃል።  

በይርጋ አበበ

የኢትዮጵያ ንግድና ዘርፍ ማህበራት ምክር ቤት በውስጡ የሰፈነው ውዝግብ በየጊዜው እየባሰበት መሄዱ የማህበሩን አሰራር ለማጥራት አመቺ ነው ሲሉ የማህበሩ ሊቀመንበር አቶ ሰለሞን አፈወርቅ ተናገሩ። የምክር ቤት አመራሮች ምርጫና የጠቅላላ ጉባኤ ማካሄጃ ጊዜው የተራዘመውም ይህን ውዝግብ ለማጥራት መሆኑን ተናግረዋል።

 መስከረም 2009 ዓ.ም የስራ ዘመኑ ማለቅ የነበረበት እና አሁንም በስራ ላይ ያለው የማህበሩ አመራር ጠቅላላ ጉባኤ ሳያካሂድ ላለፉት ስድስት ወራት ቆይቷል። ለምን እስካሁን እንደዘገየና መቼ ሊካሄድ እንደሚችል ከመገናኛ ብዙሃን ጥያቄ የቀረበላቸው አቶ ሰለሞን፤ የአገር አቀፉ ምርጫ ከመካሄዱ በፊት የክልል ምርጫዎች እንዲካሄዱ በተሰጠው ትዕዛዝ መሰረት ክልሎች ምርጫ ያካሄዱ ሲሆን ችግር አለባቸው የተባሉትን ደግሞ ተጣርቶ ድጋሚ ምርጫ እንዲያካሂዱ ስለተደረገ ምላሽ መገኘቱን አቶ ሰለሞን ጨምረው ገልጸዋል። ነገር ግን የክልሎቹ ምርጫዎች ህግን እና ደንቡን ተከትለው ከተካሄዱ በኋላ የብሔራዊ ምክር ቤቱ ምርጫ እንደሚከናወን የተናገሩት ሊቀመንበሩ በእነሱ በኩል ሁሉም አስፈላጊ ቅድመ ዝግጅቶች መጠናቀቃቸውን አስታውቀዋል። ላለፉት ስድስት ወራትም የተፈጠሩ ችግሮችን ለመፍታት የተሰጡ ጊዜ መሆኑን ነው ያሰታወቁት።

ምክር ቤቱ በትክክለኛ ነጋዴዎች አይመራም፣ አደረጃጀቱ ትክክል አይደለም መንግስትም በማህበሩ ጣልቃ ይገባል፣ ይህ ሁሉ ለምን ሆነ? የሚሉ ጥያቄዎች ከመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች የቀረቡላቸው አቶ ሰለሞን “አደረጃጀቱ ትክክል አይደለም የተባለው ጥያቄ እውነት ነው፣ አደረጃጀቱ ችግር አለበት” ሲሉ መልሰዋል። ምክር ቤቱን የሚመሩት እውነተኛ ነጋዴዎች ሳይሆኑ ኮንትሮባንድ ነጋዴዎች የተሰጣቸውን ኃላፊነት ተገን አድርገው ቤተሰቦቻቸውን ወደ ውጭ አገር ይልካሉ ለሚለው ጥያቄም አንዱ የውዝግቡ ምክንያት ይህ መሆኑን አቶ ሰለሞን ገልጸዋል። 

 የመንግስትን ጣልቃ ገብነት በተመለከተም “መንግስት ጣልቃ እንዲገባ የፈቀድንለት እኛ ህግ በመጣሳችን ነው” ያሉ ሲሆን አያይዘውም “በአዋጅ ያቋቋመን በመሆኑ ህገ ወጥነት ሲሰፋና አዋጅ ሲጣስ መንግስት ዝም ብሎ ሊያይ አይችልም። ምክንያቱም ይህ ትልቅ ማህበር ሲሆን አጠቃላይ የኢንዱስትሪውን ሰላም የሚነሳ ነው። አደረጃጀቱ ደንቡ በሚፈቅደው መሰረት እስካልተደራጀ ድረስ የመንግስት ድርሻ ነው የሚሆነው። የመንግስት ጣልቃ መግባት ለተቋሙ አስፈላጊ ነው፣ ትክክልም ነው” ብለዋል። በክልሎች ምርጫ ወቅትም የአማራ ክልል ንግድና ዘርፍ ምክር ቤት ችግር ያለበት መሆኑን የጠቀሱት አቶ ሰለሞን ምክር ቤቱ ለቅጣት መዳረጉንም አስታውቀዋል።

በይርጋ አበበ

          

ከ50 ዓመታት በላይ የአዲስ አበባ ነዋሪ ከየቤቱ እና ከየንግድ ድርጅቱ እንዲሁም መንግስታዊ ተቋማት በየመስሪያ ቤታቸው የሚለቁትን ቆሻሻ በሆደ ሰፊነት ሲያስተናግድ የቆየው የቆሻሻ ማራገፊያ ቦታ ወኔው ክዶት አቅሙ ተዳክሞ በመጨረሻም እጅ ሰጠ። መጋቢት 1 ቀን 2009 ዓ.ም ከአመሻሹ ላይ የቆሻሻ ክምሩ ተደርምሶ ወደ 120 የሚጠጉ ዜጎች ይህችን ምድር እስከወዲያኛው እንዲሰናበቱ ምክንያት ሆኗል። በዚህ አደጋ ምክንያት ህይወታቸው ላለፉ የዚህች አገር ምንዱባን ዜጎችም የተሰማቸውን ጥልቅ ሀዘን በመግለጽ በአዲስ አበባ የአሜሪካ እና የጀርመን ኤምባሲዎች ቀዳሚዎቹ ነበሩ። በጽ/ቤቶቻቸው በክብር ከፍ ብሎ የሚውለበለበውን ሰንደቅ ዓላማቸውንም ከሰንደቁ መስቀያ ዘንግ ግማሽ በላይ እንዳይውለበለብ በማድረግ ለአገሪቱ ዜጎች ያላቸውን አጋርነት አሳይተዋል። ኢትዮጵያን ወደ 26 ዓመታት ገደማ እየመራት ያለው ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ የመሰረተው መንግስት በበኩሉ ከአደጋው መከሰት አራተኛው ቀን ላይ ለሶስት ቀናት የሚቆይ ብሔራዊ የሀዘን ቀን አውጇል።

በቆሼ የደረሰውን አደጋ መከሰት ተከትሎ በአገር ውስጥ የሚንቀሳቀሱ ተቃዋሚ ፓርቲዎች ሀዘናቸውን ከመግለጻቸውም በተጨማሪ ችግሩ የተፈጠረበትን ምክንያትና ሊወሰድ ስለሚገባው ቅድመ ዝግጅት በተመለከተ መግለጫዎችን እንደ ጉድ ማሽጎግዶደ ጀመሩ። በመግለጫዎቻቸውም አገሪቱን የሚመራትን ኢህአዴግ መራሹን መንግስት “ለችግሮች መልሰ ለመስጠት አቅመ ቢስ እና ለዜጎቹ ደህንነት ደግሞ ደንታ ቢስ ነው” ሲሉ ኮንነውታል። ኢህአዴግ መራሹ የአገሪቱ መንግስት በበኩሉ የመንግስትን አቋም በሚያስታውቀው በሳምንታዊው የመንግስት ኮመዩኒኬሽን ጉዳዮች ጸ/ቤት መግለጫው “አደጋን የመከላከልና የመቀነስ አቅማችንን እያጎለበትን ነው” ሲል ከተቺዎቹ በተቃራኒ መሆኑን ጥንካሬውን ገልጿል።

በአገሪቱ እየተከሰቱ ያሉ ሰው ሰራሽና የተጥሮ አደጋዎች በርካታ የአገሪቱ ዜጎች ህይወትና ንብረት ሲጠፋ እየታየ ነው ሲሉ የሚገልጹ ወገኖች የመኖራቸውን ያህል በተቃራኒው በአገሪቱ ያለፉት 50 ዓመታት ታሪክ ታይቶ የማይታወቅ ድርቅ ቢከሰትም አንድም የሰው ህይወት ሳይጠፋ ድርቁን መቋቋም ችያለሁ ሲል መንግስት ይገልጻል። ለመሆኑ መንግስት አደጋን መከላከል አልቻለም ሲሉ የሚገልጹት ወገኖች መነሻቸው ምንድን ነው? ኢህአዴግስ ጥንካሬዬን ከዕለት ወደ እለት እያሻሻልኩ መጥቻለሁ ሲል ምን ማለቱ ነው? በሚሉት ሀሳቦች ዙሪያ የተለያዩ የፖለቲካ ፓርቲ አመራሮችን በማነጋገር ከዚህ በታች አስፍረነዋል። መልካም ምንባብ!!

 

 

አደጋ ሲያጋጥም የመንግስት ሚና

አደጋ በተፈጥሮም ሆነ በሰው ሰራሽ መልኩ በአንድ አገር ላይ ሊከሰት ይችላል። የሩቅ ጊዜውን ትተን ከፈረጆቹ 2000 ጀምሮ ባሉት 17 ዓመታት ውስጥ ብቻ እንደ ሱናሚ፣ ሃሪኬን፣ የምስራቅ አፍሪካ ድርቅ እና የመሳሰሉት ተፈጥሮ አመጣሽ አደጋዎች ዓለማችን አስተናገዳ በርካቶችን ለህለፈት ቢሊዮን ዶላሮችን ደግሞ ለውድመት ዳርገውባት አልፈዋል። በእነዚህ አደጋዎች ከዓለም አቀፉ ማህበረሰብና መንግስታት ድርጅት በተጨማሪ የየአገራቱ መንግስታት የተጫወቱት ሚና ቀላል አይባልም። አደጋ በሚያጋጥም ወቅት የመንግስታትን ሚና አስመልክቶ እኤአ በ1998 ለህትመት የበቃው “የፍሎሪዳ ዩኒቨርሰቲ” የጥናት ውጤት “አደጋ በሚያጋጥም ወቅት መንግስታት እጅግ ከፍተኛ ሚና (Critical role) ሊጫወቱ ይገባቸዋል። ይህም ሚናቸው አደጋው ከደረሰበት አካባቢ ያለው መንግስት (የክልል መንግስት ለማለት) ከፌዴራሉ መንግስት እና የፌዴራሉ መንግስት ደግሞ ከዓለም አቀፍ መንግስታት ጋር በጣምራ መስራትን ያካትታል” ሲል ይገልጻል። ጥናቱ አያይዞም “የመንግስታት ሚና ከአዳጋው በፊት ቅድመ ዝግጅት (scenario)፣ አደጋው ሲከሰትም እንዳይባባስ ጥረት ማድረግ እና ከአደጋው የተረፉትን በማቋቋም በኩል የመንግስት ሚና የላቀ መሆን ይገባዋል” ሲል ያስቀምጠዋል።

በዚህ መሰረት በቅርቡ በአዲስ አበባ የደረሰው የቆሻሻ መደርመስ፣ በጋምቤላ ክልል የሙርሌ ጎሳ የከፈተው ወረራ እና በተከታታይ ሁለት ዓመታት በአገሪቱ የተፈጠረው ድርቅ ያስከተለውን ዘርፈ ብዙ ችግር በተመለከተ የኢትዮጵያ መንግስት ያደረገው ቅድመ ዝግጅት፣ አደጋውን የመቀነስ ስራ እና ተጎጂዎችን የማቋቋመ ስራ ምን ይመስላል? ለሚለው ጥያቄ የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ሚኒስትር ዴኤታ ዛዲግ አብርሃን ጠይቀናቸው ነበር።

አቶ ዛዲግ “አገራችን የአደጋ መከላከል ዝግጁነት ፖሊሲ አላት። በኮሚሽን ደረጃ ተቃቁሞ ስራውን እያከናወነ ይገኛል። ለምሳሌ ባለፈው ዓመት በአገራችን የደረሰው ከባድ ድርቅ የከፋ ጉዳት እና በሰው ህይወትም ላይ አንድም ሰው ሳይሞት መከላከል የተቻለው መንግስት ባደረገው የመከላከል ስራ ነው” ያሉት ሲሆን፤ ሆኖም የአደጋ መከላከል ስራ ካለው ውስብስብነት የተነሳ በበለጸጉ አገራት መንግስታትም ቢሆን ፈታኝ እንደሆነ ተናግረዋል። በአዲስ አበባ የደረሰውን የቆሻሻ መደርመስ አስመልከቶም “አካባቢው ለኑሮ የማይመች መሆኑን መንግስት ተመልክቶ ነዋሪዎቹን ወደሌላ ቦታ ለማዘዋወር ሌላ አማራጭ ቦታ ለማዘጋጀት ቅድመ ዝግጅት እየሰራ ባለበት ወቅት ነው አደጋው የደረሰው” ሲሉ ተናግረዋል።

የመድረክ ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባል አቶ ጥላሁን እንደሻው በበኩላቸው “መንግስት አደጋ የመከላከልና የመቀነስ አቅማችን እያጎለበትን ነው” ሲል ያወጣውን መገለጫ “ፌዝ” ሲሉ ገልጸውታል። አቶ ጥላሁን ምክንያታቸውን ሲያስቀምጡ “አደጋን መከላከል ማለት እኮ ቅድመ ዝግጅት አድርጎ አደጋው እንዳይደርስ ማድረግ ነው። ኢህአዴግ የሚለው ግን አደጋው ከደረሰ በኋላ የሚያደርገውን ጥረት ነው መከላከል የሚለው። ለምሳሌ በአዲስ አበባ የደረሰው የቆሻሻ ክምር መናድ አደጋ ከመከሰቱ በፊት ነዋሪዎች የችግሩን አሳሳቢነት ተረድተው ተደጋጋሚ ጥያቄ ሲያቀርቡ እንደነበረ ቢገልጹም መንግስት ግን ጆሮ ዳባ ልበስ ብሎ ነው የቆየው። ቆሻሻው ለረጅም ዓመታት ያለምንም ጥንቃቄ በየጊዜው እየሄደ ሲጨመርበት ሊናድ እንደሚችል እኮ ግልጽ ነው። ነገር ግን ወይ በግንብ አልተከለለ ወይም ደግሞ ሌላ የመከላከያ ስራ ሳይሰራ ዝም ብሎ ቆሻሻ እየከመሩ ነው እኮ የኖሩት። ታዲያ ምኑ ላይ ነው አደጋውን ተከላከልኩ የሚለው?” ሰለሉ በጥያቄ ይመልሳሉ።

በድርቅ ምክንያት የደረሰውን አደጋ አስመልክቶም አቶ ጥላሁን “የድርቅ አደጋን መከላከል ማለት እኮ እርዳታ ማቅረብ ብቻ አይደለም። እርዳታ ማቅረቡ ለተጎጂዎች አስፈላጊ ሊሆን ይችላል ነገር ግን አደጋን መከላከል ማለት እርዳታን በማቅረብ ብቻ መግለጽ አይቻልም” የሚሉት አቶ ጥላሁን “የተፈጥሮ ጥበቃ ስራ መስራት ባለመቻሉ በዝናብ እጥረት ምክንያት የሚፈጠረው ድርቅ በእንስሳትና በሰው ላይ የውሃ እጥረት ሊከሰት ችሏል። ነገር ግን መንግስት ኃላፊነት ቢሰማው ኖሮ ድርቁ ቢከሰት እንኳ እንስሳት እና ሰው በመጠጥ ውሃ እጥረት ምክንያት ባልተጎዱ ነበር (እንስሳት ሲሞቱ ሰዎች ተፈናቅለዋል። ለከፋ ችግርም መዳረጋቸው ይታወቃል) ስለዚህ መንግስት በዚህ ጉዳይ ላይ ያሳየው ድክመት ለከፋ ችግር ዳርጎናል” በማለት ገልጸዋል።

የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ ደግሞ “እንደዚህ አይነት የቆሻሻ ክምር ተንዶ ጉዳት እንደሚያደርስ ምንም አይነት ሪሰርች የሚያስፈልገው ጉዳይ አልነበረም። ምክንያቱም የችግሩ አሳሳቢነት በግልጽ የሚታይ ከመሆኑም በላይ ተደጋጋሚ ጥቆማ ለመንግስት ሲቀርብለት ነበርና። ከዚህ ቀደምም ሶስት እና አራት ጊዜያት የመንሸራተት ምልክት አሳይቶ ነበር። ነገር ግን ከዚያ የመንሸራተት ሙከራ በኋላ ተገቢው የጥንቃቄ ስራ ባለመሰራቱ የደረሰው አደጋ እጅግ የሚያሳዝን ከመሆኑም በላይ አሳፋሪም ነው። መንግስት አደጋን የመከላከል አቅሜ እየጎለበተ ነው የሚለው እውነት ከሆነ ይህ አደጋ ከመከሰቱ በፊት መከላከል በቻለ ነበር። ነገር ግን ከወሬ ያለፈ በተግባር ያልተገለጸ የመግለጫ ጋጋታ ነው” ሲሉ የመንግስትን መግለጫ አጣጥለውታል።

አደጋው እንዳይደርስ ምን አይነት የቅድመ ዝግጅት ሰራ ሊሰራ ይገባ ነበር? ተብለው የተጠየቁት የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር “ሰዎቹ እኮ እዚያ ቦታ ሂደው የሰፈሩት መኖሪያ በማጣታቸው ነው። እንደ አገሪቱ ዜጋ እና ባለቤት እንደመሆናቸው መጠን ማረፊያ ያስፈልጋቸዋል ያንን ቦታ ማዘጋጀት የመንግስት ኃላፊነት ነው። ሰዎቹ በቆሻሻ መደርመስ ህይወታቸው ከማለፉ በፊትም እኮ ቆሻሻው በሚጥረው ሽታ ምክንያት ለተለያዩ በሽታዎች (የጉሮሮ መድማትና የፊት መላላጥ) ይጋለጡ እንደነበር በተደጋጋሚ ተገልጿል። ስለዚህ መንግስት ለዜጎቹ ያደረገው ምንም አይነት ጥበቃ ስላልነበረ የተከሰተ ነው” በማለት ገልጸዋል።

 

 

የመንግስት ቸልተኝነት ታይቷል?

መንግስት አደጋን የመከላከል እና የመቀነስ አቅሜ እየጎለበተ ነው ሲል ቢገልጽም የሰማያዊ እና የመድረክ ፓርቲዎች ኃላፊዎች ግን የመንግስት መግለጫ አይዋጥላቸውም። መንግስትን ወክለው ለሰንደቅ ጋዜጣ አስተያየታቸውን የሰጡት የኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ሚኒስትር ዴኤታው “ሀገራችን የአደጋ መከላከል ዝግጁነት ፖሊሲ አላት” ሲሉ የገለጹ ሲሆን በዚህም የተነሳ አደጋዎች የከፋ ጉዳት ከማስከተላቸው በፊት በህዝብና በመንግስት ትብብር በቁጥጥር ስር መዋል መቻላቸውን ነው የገለጹት። ድርቅም ቢሆን የሰው ህይወት ከማለፉ በፊት በቁጥጥር ስር መዋሉን ጨምረው ተናግረዋል። በተቻለ መጠንም መንግስት ዜጎቹ እንዳይጎዱ ያላሳለሰ ጥረት ማድረጉን አስታውቀዋል።

የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ ግን “ድርቁን በተመለከተ መንግስት ድብቅ ሆኗል” ብለዋል። አቶ የሽዋስ ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩ “ድርቁን በተመለከተ አደጋውን መከላከል ቀርቶ ከተከሰተ በኋላም እንኳ በቂ መረጃ በመስጠት ረጂ አገራትም ሆኑ ድርጅቶች እርዳታ እንዲያቀረቡ ለማድረግ ጥረት አላደረገም። በሶማሌ፣ በኦሮሚያ እና በሌሎች ክልሎቸ በደረሰው የዝናብ እጥረት ምክንያት በተከሰተው ድርቅ በርካታ እንሰሳት እየሞቱ ሲሆን ሰዎችም እየተፈናቀሉ ነው። ድርቁ የተከሰተው በውሃ እጥረት ሲሆን በቅድመ ዝግጅት መቀረፍ የሚችል ቢሆንም ይህ ሁሉ ከመከሰቱ በፊት መንግስት መረጃውን እንኳን መስጠት አልፈለገም” ሲሉ መንግስት ቸልተኝነት እንዳሳየ ተናግረዋል።

አቶ ጥላሁን እንደሻው በበኩላቸው “ለድርቁም ሆነ በቆሻሻው መደርመስ ለደረሱ አደጋዎች ምክንያቱ የመንግስት ነው” ብለዋል። መንግስት ቸልተኛ ሆኗል የሚሉት የመደረኩ ስራ አስፈጻሚ አባል “ድርቁ የተፈጥሮ አደጋ ቢሆንም መከላከል የሚቻልበትን የቅድመ ዝግጅት ስራ ሊሰራ ባለመቻሉ ከፍተኛ ቁጥር ያለው እንሰሳ ለሞት ተዳርጓል። አንድ አርብቶ አደርም ሆነ አርሶ አደር እንስሳቱ ሞቱበት ማለት ህልውናው አደጋ ላይ ወደቀ ማለት ነው። ይህን የመታደግ ስራ በመንግስት በኩል አልተሰራም” ያሉ ሲሆን ለቆሻሻው መደርመስ ምክንያቱም “በመንግስት ቸልተኝነት የመነጨ እንጂ ነዋሪዎቹ ስጋታቸውን ደጋግመው ገልጸው ነበር” ብለዋል። በድርቁ የባሰ ጉዳት እንዳይደርስ ከመጠባበቂያ ክምችት ምግብ ወጪ ሆኖ ለተረጂዎች የተደረገው ድጋፍ መኖሩ ግን የአደጋውን ስጋት እንደቀነሰው አቶ ጥላሁን ተናግረዋል።

ሌላው አስተያየት ሰጪ በአዲስ አበባ ነዋሪ የሆኑት አቶ ዘላለም ሞላልኝ “እንደ ኢህአዴግ አይነት የራሱን ፖለቲካዊ ትርፍ ብቻ አስቦ የሚንቀሳቀስ መንግስት አላየሁም” ሲሉ ሀሳባቸውን መስጠት ይጀምሩና ሲቀጥሉም “ላለፉት 25 ዓመታት አንድም ጊዜ ችግሩን አምኖ ህዝብን ይቅርታ ከመጠየቅ ይልቅ ለሚፈጠሩ ችግሮች በሙሉ ውጫዊ ምክንያት እና ማምለጫ ቀዳዳዎችን ብቻ ይፈልጋል” በማለት ገልጸዋል። አቶ ዘላለም “የሩቆቹን ትተን በዚህ ዓመት ብቻ የተካሄዱትን ሶስት ጅምላ እልቂቶች ስንመለከት በኢሬቻ ክብረ በዓል፣ በቂሊንጦ ማረሚያ ቤት ቃጠሎ እና በቆሼ የደረሱ አደጋዎች ይዘታቸውና ቅርጻቸው የተለያዩ ቢሆንም መንግስት የሰጣቸው የማስተባበያ መልሶች ግን የተለመዱና ተመሳሳይነት ያላቸው ናቸው። የሟቾቹን ቁጥር መግለጽና የችግሩ ፈጣሪዎች ውጫዊ ሀይሎች (መንግስት በእኔ ድክመት የተፈጠሩ ናቸው ብሎ ያላመነባቸው) ናቸው። ሌላው ቀርቶ በቆሼ አደጋ በነፍስ አድን ስራው ስንት ሰው በህይወት ሊድን ችሏል? ተብሎ ቢጠየቅ እኮ መልስ የለም። ታዲያ ምኑ ላይ ነው አደጋን የመለካለከልና የመቀነስ አቅማችን ጎልብቷል ማለት? የሟቾቹን ቁጥር ጨምሮም ሆነ ቀንሶ መግለጽ እኮ አደጋን መከላከል ወይም መቀነስ ሊሆን አይችልም። ይህ የፖለቲካ ትርፍ የማሳደድ ስራ ነው” ሲሉ ተናግረዋል።

“የቆሻሻ መጣያ ቦታው ላለፉት 50 ዓመታት እና ከዚያ በላይ አገልግሎት ሲሰጥ ቆይቷል። ከእነዚህ 50 ዓመታት ውስጥ ደግሞ ወደ 26 ዓመት የሚሆነውን ጊዜ ያሳለፈው አሁን በስልጣን ላይ ያለው መንግስት ነው። አደጋው ከመድረሱ በፊት የተወሰደው እንቅስቃሴ የመንግስትን እርምጃ የዘገየ አይስብለውም ወይ? ተብለው ከሰንደቅ ጋዜጣ የተጠየቁት አቶ ዛዲግ “ዋናው ጉዳይ ዘገየ አልዘገየም የሚለው ሳይሆን ጉዳት የደረሰባቸው ዜጎች የተሻለ ኑሮ መኖር አለባቸው። ያም ሆነ ይህ ግን መንግስት ይህ አደጋ ከማጋጠሙ በፊት የቅድመ ዝግጅት ስራ እየሰራ ነበር” በማለት የመንግስት ቸልተኝነት ታይቷል የሚለውን ሀሳብ እንደማይቀበሉት ተናግረዋል።

 

ቀጣይ የቤት ስራዎች

ኢትዮጵያ ከተደጋጋሚ የድርቅ ስጋት መውጣት አልቻለችም። በ100 ዓመታት ውስጥ ብቻ ወደ 20 ጊዜ ለኤል-ኒኖ የተጋለጠችው ኢትዮጵያ በሌሎች የዓለም አቀፍ አየር ንብረት ለውጥ ምክንያት በሚፈጠሩ የድርቅ አደጋዎችን ተጋላጭ ሆና ቆይታለች። ይህ የድርቅ አደጋ ግን ወደ ስድስት ሚሊዮን የሚጠጉ ዜጎችን ለአስቸኳይ እርዳታ ፈላጊ የዳረጋቸው ሲሆን መንግስትም ችግሩን ለመቅረፍ ወደ 23 ቢሊዮን ብር እንደሚያስፈልገው ተናግሯል። ለጊዜውም አንድ ቢሊዮን ብር መመደቡን በፓርላማ ስብሰባ ላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማሪያም ተናግረዋል።

በቅርቡ በአዲስ አበባ ቆሻሻ ክምር ተደርምሶ ያስከተለው አደጋ ወደ 120 የሚጠጉ ዜጎችን የቀጠፈ ሲሆን በሺህ የሚቆጠሩትን ደግሞ ለስነ ልቦና፣ ለማህበራዊና ለኢኮኖሚያዊ ችግር ዳርጎ አልፏል። በእነዚህ ወቅታዊ አደጋዎች ዙሪያ ሊደረጉ የሚገባቸው ቅድመ ዝግጅቶች ምንድን ናቸው? ለሚለው ጥያቄ ሚኒስትር ዴኤታው አቶ ዛዲግ አብርሃ “ጉዳዩን የሚከታተሉት የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደርና የፌዴራል መንግስቱ ናቸው። መላው የአገራችን ህዝብ እየተባበረ ሲሆን የገቢ ማሰባሰቢያ የባንክ አካውንትም ተከፍቷል። መንግስት ደግሞ ዜጎቹ በዘላቂነት የሚደገፉበተንና የሚቋቋሙበትን ስራ እየሰራ ይገኛል” ያሉ ሲሆን፣ አቶ ዛዲግ “መንግስት ከፍተኛ እንቅስቃሴ እያደረገ ነው” የሚለውን እንዲያብራሩልን ላቀረብንላቸው ጥያቄ “ዜጎቻችን የተሻለ ህይወት እንዲኖራቸው የሚያደርግ ማንኛውም ስራ ነው” ብለዋል።

የመድረኩ ስራ አስፈጻሚ አባል አቶ ጥላሁን በበኩላቸው “መንግስት በዚህ ጉዳይ ላይ ህዝብን በይፋ ይቅርታ ጠይቆ ካሳ መክፈል አለበት” በማለት ገልጸዋል። አቶ ጥላሁን “ከዚህ በተጨማሪም እየደረሰብን ያለው አደጋ ሁሉ ከመንግስት አፋኝነት እና ተቆረቋሪነት ስሜት ማጣት ነው። ስለዚህም የህዝብን ይሁንታ ያገኘ ዴሞክራሲያዊ መንግስት ሊመሰረት ይገባል። ትልቁ መፍትሔ ይህ ነው” ሲሉ ተናግረዋል።

የሰማያዊው ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋሰ አሰፋ ደግሞ “የአየር ንብረት ለውጥ እንደሚፈጠር ዓለም አቀፍ እና አገር አቀፍ ትንበያዎች አሉ። ድርቁ እንዳይከሰት ማደረግ ባይቻል እንኳ ቅድመ ዝግጅት ማድረግ እና የከፋ ጉዳት እንዳይደርስ ማድረግ ግን ይቻላል። የአርብቶ እና የአርሶ አደር ዜጎችን አኗኗር ዘይቤ በወሬ ሳይሆን በተግባር መቀየር ያስፈልጋል። አገራችን የቦታም ሆነ የውሃ ሀብት ችግር የለብንም የአስተዳደር ድህነት እንጂ። በመሆኑም ችግር ላይ የወደቅነው በአከላለል ምክንያት ነው ብዬ አምናለሁ። በዚህ ዙሪያ ማስተካከያ ማድረግ ነው የሚያስፈልገው” ሲሉ በአገሪቱ ለሚከሰቱ በርካታ አደጋዎችና ዘርፈ ብዙ ችግሮች መፍትሔው የፖለቲካ አስተሳሰብ ማስተካከል እንደሆነ ገልጸዋል።¾   

 

ኦስማን መሐመድ (www.abyssinialaw.com)

1.    ስለዓለም አቀፍ ሕግ በአጭሩ

ዓለም አቀፍ ሕግ በሉዓላዊ አገሮች መካከል ያለን ግንኙነት ወይም በአገሮችና እንደተባበሩት መንግሥታት ያሉ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች መካከል ያለን ግንኙነት የሚገዛ የሁሉ አቀፍ ደንቦች እና መርሆዎች ሥርዓት ነው። በሌላ አነጋገር «International law is the universal system of rules and principles concerning the relations between sovereign States, and relations between States and international organizations such as the United Nations» የሚል ትርጉም ተሰጥቶት እናገኘዋለን። ቀደም ባሉት ጊዜያት በዓለም አቀፍ ሕግ እና በየሐገሩ በሚገኙ ዜጎች፣ ሉአላዊ ባለሆኑ አካላት (Transnational Corporations)እና መንግሥታዊ ባለሆኑ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች (International Non-Governmental Organization) ቀጥተኛ ግንኙነት ያለነበረ ቢሆንም አሁን አሁን ግን ይህ የታሰበው ቀጥተኛ ግንኙነት በስፋት እየታየ መሆኑን ዓለም አቀፍ ምሁራንን እያስማማ ነው።

ይሁን እንጂ ዓለም አቀፋዊ የሆነ ማዕከላዊ ሕግ አውጭ ባለመኖሩ፣ አለፎ አልፎ ከሚታዩት በስተቀር ዓለም አቀፍ ሕግን ውጤታማና ቀጣይነት ባለው መልኩ እንዲከበር የሚያደርጉ የእርምጃ ዘዴዎች ባለመጎልበታቸው፣ እራሱን የቻለ የተጠናከረ ማዕከላዊ አስፈጻሚ አካል ጎልቶ አለመታየቱ (የተባበሩት መንግሥታት የፀጥታው ምክር ቤት ሳይዘነጋ መሆኑ ይታወቃል)፣ ክርክሮችን ተቀብሎ እልባት የሚሰጠው ዓለም አቀፍ ፍርድ ቤትም ስራውን የሚያከናውነው እና ችሎት የሚቀመጠው አለመግባባት የታየባቸው አገሮች በራሳቸው ፍቃደኝነት ጉዳያቸውን ሲያቀርቡለት እንጂ አስገድዶ የማስቀረብ ሥልጣኑም ሆነ ተቋማዊ አደረጃጀት የሌሉት መሆኑ እና ዓለም አቀፍ ሕግ በዓለም ላይ ተጽዕኖ ፈጣሪ በሆኑ አገሮች ጥቅምና አምሳል የተፈጠረ በመሆኑ እና አፈፃፀሙም በእነሱ ተጽዕኖ ሥር በመውደቁ ፍትሃዊነቱ አጠያያቂ ነው፣ የደሃ ሐገሮችን ጥቅም አያስጠብቅም የሚሉ ትችቶችን ወ.ዘ.ተ. ግንዛቤ ውስጥ በማስገባት ዓለም አቀፍ ሕግ የሚባል ነገር እንደ ሕግ የመቆም ብቃት የለውም የሚሉ ወገኖች እየበረከቱ መጥተዋል። በተለይ የሕግ መሠረታዊ ባህሪ ነው ተብሎ የሚታሰበውን የአስገዳጅነት ተፈጥሮ አልተላበሰም በሚል የሕግ ዋጋ የለውም እያሉ ክፉኛ ያብጠለጥሉታል።  ሌሎች ደግሞ እንደ ሕግ ባለመከበሩና በመጣሱ ምክንያት ብቻ ሕግ ከመሆን የሚያግደው ነገር የለም ባይ ናቸው። እንደዚያም ከሆነ ብሄራዊ ሕጎችስ በተደጋጋሚ ሲጣሱ ይታዩ የለምን? ሲሉ በአጽእኖት ይጠይቃሉ፣ እናም የዓለማችን ግንኙነት እየሰፋ በመጣበት በአሁኑ ወቅት የዓለም አቀፍ ሕግን አሳንሶ መመልከትም ይሁን ጭራሽ እልውናውን መፈታተን እውነታን ያላገናዘበ ድምዳሜ ነው ሲሉም ትችት ያቀርባሉ።   

ዓለም አቀፍ ሕጎች በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ልንመድባቸው እንችላለን። እነሱም ዓለም አቀፋዊ የመንግሥት ሕግ (Public International Law) እና ዓለም አቀፋዊ የግል ሕግ (Private International Law) በማለት ሲሆን ዓለም አቀፋዊ የመንግሥት ሕግ በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ራሳቸውን በቻሉ ነፃ እና ሉአላዊ አገሮች መካከል የሚፈጠረውን የሁለትዩሽ ወይም ከዚያ በላይ ግንኙነቶች የሚገዛና የሚቆጣጠር ሕግ ነው። በሌላ በኩል ዓለም አቀፋዊ የግል ሕግ በፍትሐብሄር ጉዳዩች ዙሪያ የሚፈጠሩ ግንኙነቶች እና አለመግባባቶች በሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሆኑ አገሮች ዜጎችን በተፎካካሪነት ያሳተፈ ሲሆን አልያም የሌሎች አገር ተወላጆች ንብረት በአንዲት አገር የሚገኝ ከሆነ እንዲሁም የውጭ አገር ዜጎች አንዳንድ የፍትሐብሄር ድርጌቶችን ለምሳሌ ውርስ፣ ውል፣ ከውል ውጭ የሚያስጠየቁ ኩነቶችን የፈፀሙ እንደሆነ አለመግባባቱ መፍትሄ የሚያገኘው በዓለም አቀፍ የግል ሕግ አማካኝነት ነው።   

ዓለም አቀፍ ሕጎች የተለያዩ መሠረቶች ወይም ምንጮች እንዳሉዋቸው ዓለም አቀፍ የፍትሕ ፍርድ ቤትን (International Court of Justices) ባቋቋመው ሰነድ አንቀጽ 38(1) ላይ በግልጽ ተደንግጎ ይገኛል። ዓለም አቀፍ ሕግ ውስጥ የሚካተቱት የሕግ ምንጮች፦  

a.     በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ራሳቸውን በቻሉ ነፃ እና ሉአላዊ አገሮች መካከል የሚፈጠረውን የሁለትዩሽ ወይም ከዚያ በላይ ግንኙነቶች (Bilateral or Multilateral) የሚያፀድቁበት ዓለም አቀፍ ስምምነት ነው (Treaties)፣   

b.     ዓለም አቀፋዊ የባሕል ደንቦች (International Customary Law) በበርካታ አገሮች ለረጅም ጊዜ ተደጋግመው ሲሰራባቸው የነበሩ በዓለም እዝቦችና መንግሥታቶች ዘንድ እንደ ሕግ በመታየት ላይ ያሉ ደንቦች ናቸው። ዓለም አቀፋዊ ልማዶች እንድ ዓለም አቀፍ ሕግ ሊያገለግሉ የሚችሉትሁለት መሠረታዊ ነገሮችን ሲያሟሉ ነው። የመጀመሪያው በየሐገሮቹ ለረጅም ዘመናት ተደጋግሞየተከሰተ ልማድ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ መንግሥታትና ሕዝቦች ይህን ለማድ እንደ ሕግ እውቅና ሊሰጡት፣ ሊያከብሩትና ሊገዙት ይገባል።  

c.     ከበለፀጉት ሐገሮች የተገኙ አጠቃላይ የዓለም አቀፍ ሕግ መርሆች (General Principles of International Law Derived from Civilized Nations) ናቸው።

d.     የዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት ውሣኔዎች እና የዓለም አቀፍ ምሁራን ጽሁፎች (Judicial Decisions and Writings of Publicists) ምሁራኖች በነፃነት የሚያበረከቷቸው የተለያዩ የሕግ ጽንሰ ሐሣቦችና መርሆዎች በተለያዩ ሐገሮች የሚገኙ ሕግ አውጪዎችን በማሣመንና በእነርሱ ላይ ተጽዕኖ በማሣረፍ እንደ ሕግ ምንጭነት እንዲጠቀሙባቸው ያስችሏቸዋል። እ.ኤ.አ. ከ1945 ጀምሮ ከሰባዊ መብቶች እድገት ጋር በተያያዘ የሰብአዊ መብት ጥሰቶችን ገለልተኛና ነፃ በሆኑ ተቋማት እልባት የሚያገኙበት ሁኔታ ተመቻችቷል። ከነዚህ ተቋማት ውስጥም የኑረንበርግ የናዚ ጀርመን ጦር ወንጀለኞች ፍርድ ቤት፣ በተባበሩት መንግሥታት ሥር የሚገኘው ዓለም አቀፍ የፍትሕ ፍርድ ቤት፣ እ.ኤ.አ. ሃምሌ 17/1998 በ120 ሐገሮች ስምምነት ፀድቆ እሮም(Rome) ላይ የተመሠረተው ዓለም አቀፍ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት እንዲሁም በየክፍለ አህጉሩ የሚገኙት የፍትሕ ተቋማት ከሐገሮች የሚቀርብላቸውን አለመግባባቶች ዓለም አቀፍ ሕግጋትንና መርሆዎችን መሠረት በማድረግ ውሣኔ ያስተላልፋሉ።

ከላይ የተዘረዘሩትን የዓለም አቀፍ ሕግ አይነቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ያላቸው ሕጋዊ ተቀባይነትና ተፈጻሚነት በአጭሩ ማየቱ ጠቃሚ ነው። በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9 ንዑስ-አንቀጽ (4) ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የኢትዮጵያ የሕግ አካል መሆናቸውን ይደነግጋል።  ከተጠቀሱት የዓለም አቀፍ ሕግ አይነቶች ሕገ-መንግሥቱ የኢትዮጵያ ሕግ አካል ያደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን (International Agreements) ብቻ ነው። ስምምነቶቹም የኢትዮጵያ ሕግ አካል የሚሆኑት ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው (ratification) እንደሆነ ብቻ ነው። ኢትዮጵያ ያላፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የኢትዮጵያ ሕግ አካል አይደሉም።በዚህም መሠረት ዓለም አቀፍ ልማዳዊ ሕጎች፣ ከበለፀጉት ሐገሮች የተገኙ አጠቃላይ የዓለም አቀፍ የመርዕ ሕጎች፣ የዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት ውሣኔዎች እና የዓለም አቀፍ ምሁራን ጽሁፎች በአንቀጽ 9(4) አባባል የኢትዮጵያ ሕግ አካል አይደሉም። ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ግን በሐገር ውስጥ ተረቀው እንደፀደቁ ሕጎች ተፈፃሚነት  አላቸው።

እንደሚታወቀው በሐገራቸን ሕጎች ላይ የተጻፉ ማብራሪያዎችም ሆነ ትችቶች በጣም ጥቂት ናቸው። በተለይም በሃገሪቱ ቋንቋ የተፃፉት በጣት የሚቆጠሩ ናቸው። ከዚህ አኳያ ፅሁፉ የራሱ የሆነ በጎ አስተዋፆ የኖረዋል የሚል እምነት አለኝ። ይህ ጽሑፍ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት የሚያልፉበትን ሂደትና ሐገሮች ዓለም አቀፍ ሰምምነቶችን በነጋሪት ጋዜጣ ስለማተም ያላቸውን ልምዶችና ሕጎቻቸውን እንዲሁምበኢትዮጵያ የሕጎች የበላይና የበታች አሠላለፍ ላይ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ቦታ ወይም ደረጃ የት እንደሆነለመመርመር ይሞከራል። ከጉዳዩ ጋር አግባብነት ያላቸው የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች እና የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ውሣኔዎች በማስረጃነት ቀርበዋል። በተጨማሪም ጉዳዩን በንጽጽር ለማየት የሌሎች ሐገሮች የሕግ መዓቀፎች እና ልምዶች ለመዳሰስ ተሞከሯል።

2.   ዓለም አቀፍ ስምምነቶች(Treaties or Convention)

ዓለም አቀፍ ስምምነት ሉአላዊ ሐገሮች የተሰማሙበት አንድ ወይም ከዚያ በላይ የሆነ ሕጋዊ የጽሑፍ ሰነድ ሲሆን የሚመራው በዓለም አቀፍ ሕግ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ ሉአላዊ አገሮች አሁን አሁን ድግሞ ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ስውነት ያላቸው ድርጅቶች በዓለም አቀፋዊ፣ አህጉራዊና አካባቢያዊ /ክልላዊ/ ጉዳዩችን መሠረት በማድረግ በፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ ድፕሎማሲያዊና ባሕላዊ ርዕሶች ዙሪያ አስገዳጅ የሆኑ ደንቦችን እና መርሆችን በመንደፍ ተግባራዊ ለማድረግ ቃል የሚገቡባቸው አስገዳጅ ስምምነቶች ናቸው ማለት ይቻላል።    

በዓለም አቀፍ ሕግ ውስጥ “Treaty”, “Convention”, “Pact”, “Agreement”, “Protocol”, እና  “Instrument”በሚሉት ቃላት መካከል አንድና ወጥ የሆነ አጠቃቀም የለም። የሁሉም ቃላቶች ትርጉም በተመሳሳይነት የሚያመለክትው መንግሥታት ያደረጓቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ነው። የቃላቶቹ አመራረጥ የሚመራው በየሐገሮቹ ፍላጎት ስለሆነ ተመሳሳይ የሆነ አጠቃቀም የለም። በዓለም አቀፍ ሕግ ፍልስፍና ውስጥ ዓለም አቀፍ ሕግ የብሔራዊ ሕግ አካል የሚሆንበትን ግንኙነትና ትስስር የሚያሳዩ ቀደምትነት ያላቸው ሁለት ጽንስ ሀሳባዊ ሞዲሎች እንዳሉ እና በአሁኑ ወቅት ሰፊ ተቀባይነትን እና እውቅናን ያገኙ መሠረተ ሀሳቦች ናቸው። እነዚህም “Monism” (አህዳዊ) ሞዲል እና“Dualism” (መንታዊ) ሞዲል በመባል የሚታወቁት ናቸው። የመጀመሪያው (አህዳዊው) ቅድሚያ የሚሰጠው በዓለም ዓቀፍ ሕግ እና በብሔራዊ ሕግ መካከል አለ ለሚባለው ልዩነት እውቅና ስለማይሰጥ ወይም ሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች አንድ ናቸው ከሚል መሠረተ ሃሳብ ስለሚነሳ በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል ግጭት ሊፈጠር የሚችልበት ክፍተት የለም የሚልውን የቀበላል። ለዚህም የሚሰጠው ምክንያት ዓለም ዓቀፍ ሕግ እና ብሔራዊ ሕግ የአንድ ሥርዓት ሕግ አካል ናቸው የሚል ነው።በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል ያልተጠበቀ ግጭት ቢፈጠር የሕጉ አተረጓጎም እና አተገባበር ለዓለም አቀፍ ሕግ የበላይነት መስጠት አለበት የሚል ነው። የዚህ ጽንሰ ሃሳብ መከራከሪያ የብሔራዊ ሕግ መሠረታዊ ደንቦች በዓለም አቀፍ ሕግ ደንቦች ላይ የተመሰረቱ በመሆናቸው ለብሔራዊ ሕጎች ሕጋዊነት ማረጋገጫው የዓለም አቀፍ ሕግ መሠረታዊ ደንቦች ናቸው። ለብሔራዊ ሕግ አስገዳጅነት እና ተፈፃሚነት ዋነኛው መስፈርት ከዓለም አቀፍ ሕግ ጋር ያለው መጣጣም ነው። ብሔራዊ ሕግ ከዓለም አቀፍ ሕግ ጋር ከተቃረነ ውድቅ ሆኖ የዓለም አቀፍ ሕግ መርሆዎች ገዥ ሆነው ቀጥታ በሐገር ውስጥ ተፈጻሚ ሊደረጉ ይገባል የሚለወን መሠረተ ሃሳብ ይቀበላል።     

ሁለተኛው ሞዴል ለመጀመሪያው ሞዴል ተጻራሪ ሆኖ የቆመ ሲሆን የበለጠ ክብደት የሚሰጠው የብሔራዊ የሕግ ሥርዓት እና የዓለም አቀፍ የሕግ ሥርዓት የሚመሩትና የሚቆጣጠሩት ሙሉ በሙሉ የተለያዩ ጉዳዩችን በመሆኑ በመካከላቸው ግጭት ሊፈጠር የሚችልበት ሁኔታ የለም የሚለውን ይቀበላል። ዓለም አቀፍ ሕግ በምንግሥታት መካከል ያለውን የጎንዩሽ ግንኙነት (Horizontal Relationship) የሚገዛ ሥርዓት ሲሆን ብሔራዊ ሕግ ግን በመንግሥትና በሐገሪቱ ዜጎቹ ወይም ነዋሪዎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግንኙነት(Vertical Relationship)ለመምራትና ለመቆጣጠር ሲባል የሚውል ሥርዓት ነው። የብሔራዊ ሕግ የትኩረት አቅጣጫ የሐገሪቱ ዜጎች ወይም ነዋሪዎች ሲሆኑ የዓለም አቀፍ ሕግ የትኩረት አቅጣጫ መንግሥታት ናቸው። ብሔራዊ ሕግ በአንድ ሐገር ውስጥ ያሉ ጉዳዩችን ሁሉ የሚገዛና የአንድ ሐገር ወሰነ-ሥልጣን (Jurisdiction)ብቻ የሚመለከት የውስጥ ሕግ ነው፣ የአንድን ሐገር መንግሥትና ዜጎች የሚያስተሳስር ዋነኛ መሳሪያ ሲሆን ዓለም አቀፍ ሕግ በመንግሥታት መካከል ያለውን የውጭ ጉዳዩችና ግንኙነት የሚገዛ ሕግ ነው። በመሆኑም ብሔራዊ ሕግ እና ዓለም አቀፍ ሕግ እያንዳንዳቸው የተለያዩ እና በራሳቸው ጉዳይ ዙሪያ የበላይ ናቸው የሚለወን መሠረተ ሃሳብ ገዥ አድርጎ ይቀበላል።   

     

3.   ዓለም አቀፍ ስምምነትን የብሔራዊ ሕግ አካል የማድረግ ሥርዓት በኢትዮጵያ

«ዓለም አቀፍ ስምምነትን መዋዋል» (Treaty-Making) የሚለው አገላለጽ ዓለም አቀፍ ስምምነት ላይ መደራደርን፤ በረቂቁ ላይ ምልክት (ፓራፍ) ማድረግን፤ መፈራረምን፤ ዓለም አቀፍ ስምምነትን መቀበልን፤ ዓለም አቀፍ ስምምነቱ የጸደቀበትን ሰነድ መለዋወጥን፤ ብሔራዊ ሕግ አውጪ ምክር ቤት ስምምነቱን ያጸደቀበትን አዋጅ አሳትሞ ማውጣትን እና ከምንግስታትም ሆነ ከዓለም አቀፍ ድርጅቶች ጋር የተደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነት በሐገሩ ሕግ መሠረት የተፈጸመና በሕግ የተደገፈ መሆኑን እና ፈራሚውም ባለሥልጣን ዓለም አቀፍ ስምምነቱን ለመዋዋል ተገቢው ሥልጣን የተሰጠው መሆኑን ማረጋገጥንም ያጠቃልላል። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕግ ከመሆናቸው በፊት በየሐገሮቹ የሥራ አስፈፃሚው አካል ድርድር እና ውይይት(Negotiation)ይካሄድባቸዋል። ከእነዚህ ረጅም ሂደቶች በኃላ በየሐገሮቹ ሕግ ሆነው ለመቀጠል የግድ የብሔራዊ ሕግ አውጪ ምክር ቤቶችን ይሁንታ አግኝተው መፅደቅ አለባቸው።    

አገራችን ኢትዮጵያ ረጅም የመንግሥትነት ታሪክ እና የነፃነት ተጋድሎ ያላት በመሆኑ ከብዙ ዘመን ጀምሮ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ስትፈርምና ተግባራዊ ስታደርግ ቆይታለች። በንጉሱ ዘመን የነበሩት የ1931 ዓ/ም ሕገ-መንግሥት እና የ1955ቱ የተሻሻለው ሕገ-መንግሥት በወቅቱ ለነበሩት የሕግ አውጪ ምክር ቤቶች ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማፅደቅ ሥልጣን አልሰጣቸውም ነበር። ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የመዋዋል ሆነ በሐገር ውስጥ ስምምነቶቹን የማፅድቅሥራ ሙሉ በሙሉ የሥራ አስፈፃሚው ነበር። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገራችን ሕግ አካል የሚሆኑት ንጉሱ ካፀደቋቸው ብቻ ነበር። የኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማፅደቅ ሥልጣን የሰጠው ለሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ነው። የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 55 (12) እንዲህ ይነበባል፦

«የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የሕግ አስፈፃሚው አካል የሚዋዋላቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያፀድቃል»      

በዚህ አንቀጽ መሠረት በዓለም አቀፍ ስምምነቶች ዙሪያ የመደራደር፣ የመፈረምና የመዋዋል ሥልጣን የሥራ አስፈፃሚው ነው። ይህ የሥራ አስፈፃሚው ኃላፊነት በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 77 የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሥልጣን በሚለው ሥር በግልጽ የተቀመጠ አይደለም። የፌዴራል ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ የሥራ አስፈጻሚ አካላትን ሥልጣንና ተግባር ለመወስን በወጣው አዋጅ ቁጥር 4/1987 አንቀጽ 25 (2) ውስጥ በግልጽ እንደተደነገገው የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር አስፈፃሚውን በመወከል አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር ኢትዮጵያ ከሌሎች ሐገሮች ጋር የምታደርጋቸውን ስምምነቶች ለመደራደርና ለመፈረም ሥልጣን ተሰጥቶታል። ይሁንና ሥራ አስፈፃሚው ኢትዮጵያን ወክሎ የሚዋዋላቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በቀጥታ የሐገር ውስጥ ሕግ ሆነው ይሠራባቸዋል ማለት እንዳለሆነ ግልጽ ነው። አስፈፃሚው የፈረመውን ስምምነት የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ውይይት

ካደረገበት በኃላ ስምምነቱን ያፀደቀው ከሆነ የፀደቀው ዓለም አቀፍ ስምምነት በሪፐብሊኩ ፕሬዚዳንት በተፈረመ ጊዜ ወይም ለፕሬዚዳንቱ ከደረሰ ከ15 ቀናት በኃላ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ እንዲወጣ ይደረጋል።  

   

4.   ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን በነጋሪት ጋዜጣ ስለማተም /Publication of Treaties or Convention

በሕግ አወጣጥ ሥነ-ሥርዓት ውስጥ የመጨረሻ ሂደት ነው የሚባለው የሕትመት ደረጃ(Publication Stage)ነው። ስለዚህ የሕግ አወጣጥ ሂደት ተጠናቆ ሕጉም አስገዳጅ ሆኖና የሕግነት ደረጃ አግኝቶ በሥራ ላይ ዋለ የምንለው ከሕትመት ሥነ-ሥርዓት በኃላ ነው።በቀላሉ መረዳት እንደሚቻለውየሕትመት ዋናዓላማ ሕጎችን ለማሕበረሰቡ፣ ለመንግሥት ባለሥልጣናት፣ ለዳኞች፣ ለዐቃቢያነ-ሕግ፣ ለጠበቆች እና ለፍትሕ አካላት እንዲሁም በሐገር ውስጥ መዋለነዋያቸውን ኢንቭስት ማድረግ ለሚፈልጉ የውጭ ሐገር ዜጎች በተሰማሩባቸው መስኮች የሚገኙ ሕጎችን እንዲያውቁ ወይም ተደራሽ ለማድረግ ነው።በሌላአገላለጽ በአንድ ሐገር ውስጥ ለሚገኙ ሰዎችና ቡድኖች የተፈቀዱ መብቶችንና ግዲታዎችን በማሳወቅ እጣ ፈንታቸውንና ምርጫቸውን እንዲወስኑ ማስቻል ነው። ደግሞም አንድ ግለሰብ ወይም ቡድን ያላወቀውን ሕግ እንዲያከብር መጠበቅ ፍትሕ አልባነት ነው። ሕግን ሳያሣውቁ በተፈፀሙ ድርጌቶች ሰዎችን መቅጣት አይን ያወጣ ፍትሕ አልባነት ነው።   

ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ከማተም ጋር በተያያዘ ዓለም አቀፋዊ እውቅና ያገኙ ሁለት መሠረተ ሃሳቦች አሉ። የመጀመሪያው መሠረተ-ሃሳብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ባለው የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ሕገ-መንግሥቶቻቸው የሚያስገድዷቸውን ሐገሮች የመለከታል። በእነዚህ ሐገሮች ሕጎች እና የዳበሩ አሰራሮች መሠረት በሕዝብ ተወካዩች መክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እስካልወጡ ደረስ ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ አይሆኑም ተፈፃሚነት አይኖራቸውም። በሌላ አነጋገር በእነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ እንዲሆኑ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው መውጣታቸውን እንደ ቅደም ሁኔታ የሚያዩ ሐገሮች ናቸው። ለምሳሌ በፈረንሳይ፣ በፖርቱጋል፣ በቻድ፣ በቺሊ፣ በርዋንዳ፣ ክሮሺያን ጨምሮ በብዙ የምስራቅ አውሮፓ ሐገሮች እና በእንግሊዝ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ መሟላት ያለበት የሕግ ሁኔታ ነው። በእነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በዜጎችና በነዋሪዎች ዘንድ ገዥነትና አስገዳጅነት የሚኖራቸው በሕግ ጋዜጣ ታትመው በአዋጅ መልክ ሲገኙ ብቻ ነው።                                      

የሁለተኛው መሠረተ-ሃሳብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ባለው የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች አስገዳጅ እና ተፈፃሚ የሆኑ ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ መታወጅን ወይም መታተምን እንደ ቅደመ ሁኔታ አድረገው የማይቆጥሩ ሐገሮችን ይመለከታል። በእነዚህ ሐገሮች ሕጎች እና አሰራሮች መሠረት ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዩች መክር ቤት እንደ ጸደቁ ወዲያውኑ ያለሌላ ተጨማሪ ሕጋዊ መስፈርት ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ ሆነው ተፈፃሚነት ይኖራቸዋል። በሌላ አነጋገር እነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሮቻቸው የሕግ አካል እንዲሆኑ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው መውጣታቸውን አስፈላጊ ሕጋዊ ሁኔታ አድርገው አይወስዱም። ለምሳሌ በዩናይትድ ስቴትስ ከሴኔት አባላት መካከል የሁለት ሦስተኛውን አብላጫ ድምጽ ድጋፍ አግኝቶ በፕሬዚዳንቱ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በነጋሪት ጋዜጣ ታውጆ እንዲወጣ ማድረግ አስፈላጊ አይደልም። በመሆኑም የአሜሪካ ፍርድ ቤቶች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም እንኳ ተፈፃሚ እና ውጤት እንዲኖራቸው የማድረግ ግዴታ አለባቸው።    

ወደ ሐገራችን ኢትዮጵያ ስንመጣ፣ ከላይ ካየናቸው ሁለት ተቃራኒ ቡድኖች ውስጥ ኢትዮጵያ ከየትኛው ምድብ እንደምትካተት ግልጽ አይደለም። በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች አስገዳጅ የሕግ ውጤት ያገኙ ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ ያስፈልግ ወይም አያስፈልግ እንደሆነ በሕግ ባለሙያዎች፣ በዳኞችና በሕግ ምሁራኖች መካከል አንድና ወጥ የሆነ አመለካከት ወይም የጋራ መግባባት አለ ብሎ ለመናገር አይቻልም። በዚህ ጉዳይ ላይ በአሁኑ ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ ሁለት እርስ በርሳቸው የሚቃረኑ አመለካከቶች ይንፀባረቃሉ።

የመጀመሪያው አመለካከት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጻሚነት እንዲኖራቸው በነጋሪት ጋዜጣ የመታተማቸውን አስፈላጊነት በመደገፍ ይቆማል። በዚህ አመለካከት መሠረት በነጋሪት ጋዜጣ የማተም አስፈላጊነት በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት እየወጡ እንዳሉ ሕጎች ሁሉ በጸደቁ የዓለም አቀፍ ስምምነቶችም ላይ ተፈጻሚነት አለው የሚል ነው። የዚህ አመለካከት አራማጆች አዘውተረው በዋቢነት የሚጠቅሱት የፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 3/1987 አንቀጽ 2(3)ትን እና የሕገ-መንግሥቱን አንቀጽ 71(2) ነው። በዚህ አዋጅ አንቀጽ 2(3) መሠረት የፌዴራል ሕጎች በፍርድ ቤት እንዲታወቁና ተፈጻሚነትንም ያገኙ ዘንድ በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ እንዲታተሙ ማድረግ አስፈላጊ ነው። በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ እንዲያውጅ ለፐሬዚዳንቱ ሥልጣን ተሰጥቶታል። እንደ ሌሎቹ የሐገሪቱ ሕጎች ሁሉ የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት መክሮ ያጸደቃቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕዝቡ ያውቃቸው ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ ግዲታ ነው ሲሉ ይከራከራሉ። ስለዚህ በኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) መሠረት በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የሐገሪቱ የሕግ አካል የሚሆነው በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ሲታወጅ ብቻ ነው የሚል አቋም አላቸው። (ይቀጥላል)

ደቡብ አፍሪካዊቷ እንግዳዬ

Wednesday, 22 March 2017 12:38

 

በጥበቡ በለጠ

ሰሞኑን በከፍተኛ የስራ ውጥረት ውስጥ እያለሁ አንዲት ትልቅ እንግዳ ከደቡብ አፍሪካ መጣችብኝ። ትልቅ ባለውለታዬ ነች። ሐገርዋ ደቡብ አፍሪካ የዛሬ 13 አመት ለትምህርት ስሄድ በሐገርዋ አብራኝ ተምራለች። የወራት የደቡብ አፍሪካ ቆይታዬንም እንዳይሰለቸኝ ያደረገች ትጉህ ጋዜጠኛ ነች። ቀስተ ዳማናዊትዋ ደቡብ አፍሪካን /The rainbow nation/  እንደ ራሴ አገር መስላ የታየችኝ እንደዚህች አይነት መልካም ሰዎች በውስጥዋ ስላሉ ነው። የሐገርዋን ደቡብ አፍሪካን ታሪክ ጠንቅቄ እንዳውቅ ያደረገችውን ይህችን ጉብል ዛሬ እስዋንና ስራዋን አስተዋውቃችኋለሁ።

ደቡብ አፍሪካዊቷ ዜል ኤልሲ በአፍሪካውያን ‘ባሪያዎች' ላይ ዶክመንተሪ ፊልም በመስራት ላይ ነች። ሀገሯ ደቡብ አፍሪካ ሙሉ ዙሪያዋን በህንድ ውቂያኖስ የተከበበች ሀብታም ሀገር ብትሆንም በዚህ ውቅያኖስ መታጠሯ ደግሞ ሌላም ጉዳት አስከትሎባት ኖሯል። ይህም ከዛሬ 300 አመት በፊት ጀምሮ በውሃ ላይ የጉዞ መሠረታቸውን አድርገው የሚጓዙ ሀገር አሳሾች ከአውሮፓ ተነስተው ሲያስሱ አንድ ለም የሆነ ምድር ያያሉ። ለብዙ ወራት መሬት ሳያዩ፣ መሬትም በጣም ስለናፈቀቻቸው ለማረፍ ሲሉ የመርከባቸውን መልህቅ ያቺ በደስታ ወዳዪት ምድር ላይ ጣሉ። መሬቷንም ሄደው ሳሙ። ምድር ሆይ የተባረክሽ ነሽ አሏት። ለእረፍት ቁጭ ያሉባት ሀገር ደቡብ አፍሪካ ናት። መሬቷ ለም ነው። በውስጧ እምቋ የያዘው ደግሞ ተአምር ነው። የዓለም የከበሩ ማዕድናት ሁሉ የሚገኙት በዚህች ቦታ ነው። አውሮፓውያኑን ገረማቸው። ዛሬ “ፖርት ኤልዛቤት” ተብላ በመትታወቀው የደቡብ አፍሪካ የጫፍ ከተማ የገቡት ሰዎች ወደ ውስጥ መስረግ ጀመሩ።

 

ደቡብ አፍሪካ እነርሱ ከመጡባት አውሮፓ በላይ በመአድናት የተንቆጠቆጠች በወርቅ፣ በአልማዝ፣ በሜርኩሪ፣ በታንታለም ወዘተ. የከበረች ምርጥ ምድር በመሆኗ የአውሮፓ ሰፋሪዎች ከያሉበት ተጠራሩ። እየተከማቹ መጡ። ከተለያዩ ሀገሮች በመምጣታቸውም የአንድ የአውሮፓን ሀገር የቅኝ ግዛት መንግሥት ማቋቋም አልቻሉም። ወይ የእንግሊዝን፣ ወይ የፈረንሣይን፣ ወይ የኔዘርላንድን ወዘተ. መንግሥት ብሎ መመስረት ከባድ ሆነባቸው። ምክንያቱም ሁሉም ገናና የአውሮፓ አገሮች ደቡብ አፍሪካን የዛሬ 300 አመት ከበዋታልና ነው። ስለዚህ የሰፋሪዎች (settlers) መንግሥት መሠረቱ። ከሁሉም ሀገሮች የተውጣጡት ፈረንጆች የነጮች መንግሥት አቋቋሙ። ከዚህ በኋላ ለጥቁር ደቡብ አፍሪካዊያን የመከራና የሲኦል ኑሮ ጡጫውን አጠንክሮ ሲመጣ፣ ለነጮቹ ደግሞ ገነት ምድር ላይ ተቋቋመች። ተፈጥሮም በሰው ልጆች ላይ የምትከተለውን ህግ አዛብታ ጥቁር ደቡብ አፍሪካዊያንን ለ300 አመታት እጅግ በድላቸው ኖረች።

ከዚህ በኋላ ደቡብ አፍሪካ የባሪያ ንግድ እጅግ የሚጧጧፍባት፣ ሀብቷ የሚመዘበርባት እና በጣም የሚገርመው ደግሞ የተቋቋመው የነጮች መንግሥት ለራሱ እንዲመቸው ለማድረግ ሀገሪቱን ከየትኛውም የአውሮፓ ከተማ ለማስበለጥ እየገነባ የነበረው መሠረተ ልማት ዛሬም ድረስ እነ ኬፕታውንና ደርባንን የመሰሉ ውብ ከተሞች አውሮፓ ውስጥ ማግኘት እንዳይቻል አድርገዋል።

ወደ ዋናው ነጥቤ ልመለስ። ዜል የዛሬ 300 አመት ደቡብ አፍሪካ ከረገጡት ነጮች የዘር ሐረግ የምትመዘዝ ናት። ከአንዱ ገናና ሀገርም የመጡት ፈረንጆች ቤተሰብ ብትሆንም ወደኋላ ሄዳ ያንን የዘር ግንዷን ቆጥራ መመፃደቅ አትፈልግም። እርሷ የምታውቀው ደቡብ አፍሪካዊት መሆኗን ብቻ ነው። የቆዳዋ ቀለም ፈረንጅ ቢሆንም ሌላ የምታውቀው የለም። ሀገር ወዳድ ደቡብ አፍሪካዊት ዜል።

 ዜል የምታስገርም ሴት ነች። ስትናገርም እንዲህ ትላለች፡- እናትና አባቴ ደቡብ አፍሪካ በአፓርታይድ በምትሰቃይበት ወቅት ከጥቁሮች ጋር ሆነው የዘር መድልዎን ሲያወግዙ የኖሩ ናቸው። ሠልፍ የሚወጡት ከጥቁሮች ጋር ነው። በዚህ ብቻም አላቆሙም። በተለይ ከምሽቱ 12 ሰዓት ሲሆን ሁሉም ጥቁሮች ከነ ኬፕታውን፣ ደርባን፣ ፕሪቶሪያ፣ ጆሀንስበርግ፣ ፖርት ኤልዛቤት ወዘተ. እንዲወጡ ይደረጋል። ምሽቱን ለነጮቹ ይለቃሉ። በምሽት ከተሞች ውስጥ የተገኘ ጥቁር ይታሰራል ይገደላል። ይህ መከራ ለ300 አመታት ኖሯል። ግን የዜል ቤተሰቦች የጥቁሮቹ የትግል አጋሮች በመሆናቸው እንደ ጥቁሮቹ ሁሉ ማታ ማታ ከከተሞች ውጪ ከጥቁሮች ደቡብ አፍሪካዊያን ጋር በመሆን ነው የሚኖሩት። እናም የማንዴላው ANC አባላት መካከል የዜል ቤተሰቦች በጣም የታወቁ ናቸው። ዜልም ተወልዳ ያደገችው በጥቁሮች መካከል ነው።

ደቡብ አፍሪካ ነፃ ስትወጣ እንደ ዜል ቤተሰቦች አይነት የሆኑ በርካታ ነጮች በመላው የሀገሪቱ ክፍሎች ከፍተኛ ክብርና ሞገስ አግኝተዋል። ዜልም ብትሆን የቤተሰቦቿ ልጅ ናትና ነብስ ካወቀችበት ጊዜ ጀምሮ ልዩ አትኩሮቷ ጥቁሮች ላይ ነው።

ዛሬ ዜል ደቡብ አፍሪካ ውስጥ ካሉ ታዋቂ ጋዜጠኞች መካከል አንዷ ናት። በምትሰራበት SABC (South African Broadcast Corporation) ውስጥ ልዩ ትኩረቷ የጥቁሮች ህይወት ቢሆንም፣ ማንዴላ የፈጠሯትን የጥቁሮችና የነጮች ሀገር የሆነችውን ደቡብ አፍሪካም የቀለሞች ውህደት ወደ ሌላ ስልጣኔ እንዲያሸጋግራት ደፋ ቀና እያሉ ከሚሠሩ ታታሪ ሰዎች መካከል አንዷ ናት። ነጮች ባለፉት 300 እና ከዚያም በላይ በነበሩት ዘመናት ውስጥ በጥቁሮች ላይ ያደረጉትን በደል በማስታወስ ይህም እንዳይደገም ትምህርታዊ በሆነ መልኩ በጥንቃቄ ስራዋን የምትወጣ ባለሙያ ናት።

እናም Slave Coast Line በሚል ርዕስ በተለይ የባህር በር ያላቸውን ወይም የነበራቸውን ሀገሮች በመዞር ዶክመንተሪ ፊልም በመስራት ላይ ነች። ደቡባዊውንና ምዕራባዊውን አፍሪካ በርካታ ጥናት ያደረገች ሲሆን ብዙም ያልገፋችበት ምስራቅና ሰሜን አፍሪካን ነበር። እነሆ ዛሬ ከዚህች ምርጥ አፍሪካዊት ጋር ቆይታ እናደርጋለን።

ዜልን የማውቃት በህይወት አጋጣሚ በተከሰተ ገጠመኝ ነው። የዛሬ አስራ ሶስት አመት ከሰባት የአፍሪካ ሀገራት ተውጣጥተን ደቡብ አፍሪካ ውስጥ የትምህርት ዕድል ተሰጥቶን ተሰባስበን ነበር። በቁጥር 11 ነን። ከነዚህ ውስጥ ሁለት ደቡብ አፍሪካዊያን ነበሩ። አንዱ ሴፖ የተባለ ጥቁር አፍሪካዊ የSABC ጋዜጠኛ ሲሆን ሁለተኛዋ ዜል ናት። አብዛኛዎቻችን ከተለያዩ ሀገሮች የመጣን ቢሆንም እስከ ህይወት ፍፃሜ ድረስ የማይረሳውን የደቡብ አፍሪቃን ውብ ፍቅር ልቤ ውስጥ የከተቱት እነዚህ ሁለት ወጣት ጋዜጠኞች ነበሩ።

የህንድ ውቅያኖስን ታኮ የሚገኘውና ከፖርት ኤልዛቤት በመኪና የሁለት ሰዓት ተኩል መንገድ የሆነው እና የደቡቦች ደቡብ የሚባለው ግርሀም ስታውን ከተማ ውስጥ ግዙፉ ሮድስ ዩኒቨርስቲ ከተለያየ ባህልና ታሪክ ውስጥ ተመዘን የወጣን ጋዜጠኞችን ሰብስቦናል። ከመካከላችንም በቀለም ፈረንጀ የነበረችው ዜል ፍፁም ትህትና እና የሰው ፍቅር የሰጣት እናቶች እንደሚሉትእርብትብት ናት።

በቆይታችንም ወቅት እያንዳንዳችን የወደፊት ርዕያችንና እየሠራንም ስላለናቸው ጉዳዮች ተወያይተናል። ከሁሉም ለየት ያለው የዜል ፕሮጀክት ነበር። ድርጅቷ SABC በመደበላት በጀት ደቡባዊና ምዕራባዊ አፍሪካን የባሪያ ፍንገላ ታሪክ ሰርታ መጨረሷንና ወደፊትም ወደኛዋ ታሪካዊት ምድር ምስራቅ አፍሪካ እንደምትመጣ ቀልድ የሚመስል ጨዋታ አወጋችን።

ትምህርታችን ካለቀ በኋላ ሁላችንም ወደየመጣንበት ተበታተንን። ግን ሁል ጊዜ መፃፃፋችን (E-mail) መደራረጋችን አልቀረም። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ግን ዜል ኢትዮጵያን እንደ ጦስ ዙሪያዋን ስታስስ ነው የቆየችው። አንድ ጊዜ ሞሮኮ ነኝ ትላለች። ሌላ ጊዜ አልጄሪያ፣ ቀጥሎ ግብፅ፣ ከዚያ ሱዳን፣ ከዚያ የመን፣ ቀጥላም ሱማሌ ላንድ፣ ኬኒያ እያለች ታሪክ መቆፈር ከጀመረች ቆየች።

በወርሃ ጥር አንድ ሰፊ E-mail  ፃፈችልኝ። የፃፈችው ባጭሩ እንደሚገልፀው“ሀገርህ ኢትዮጵያ የምትገርም ናት፤ በየሄድኩባቸው ቦታዎች ታሪክ አላት። የእርሷ ስም በሁሉም ቦታ አለ። ከመካከለኛው ዘመን ጀምሮ ኢትዮጵያ በባርያ ንግድ ትታወቃለች። የሚገርመው ግን ሌሎች ሀገሮች በአውሮፓውያን ቅኝ ተገዝተው ነበር፤ የባሪያ ፍንገላ የሚደረገው። ያንተ ሀገር ግን የራሷ ነገሥታት በነፃነት ቢኖሩም ግን የባሪያ ንግድ ያጧጡፉ ነበር። አሁን አንድ ትልቅ ውለታ ዋልልኝ። መቼም እንዳስቸገርኩህ አውቃለሁ። በመጋቢት ወር ላይ ሀገርህ ኢትዮጵያ እመጣለሁ። እስከዚያው ግን ኢትዮጵያ ውስጥ የነበረውን የባሪያዎች ታሪክ ወይም ፍንገላ የተፃፉ ዶክሜንቶች ካሉ አጭር ጥናት ስራልኝ። ወሮታውን ስመጣ እከፍላለሁ” ይላል።

እኔ እስከ ዛሬ ድረስ በርካታ የሀገሬን ታሪክ ሳነብ ሆን ብዬ ባርነት ኢትዮጵያ ውስጥ እንዴት ነበር? በማለት አስቤውም ሆነ አንብቤው አላውቅም። እናም ለመጀመሪያ ጊዜ ባርነት ላይ ዜል አሳሰበችኝ። የት ልሂድ? ምን ላንብብ? ለዜል ደግሞ፣ አይደለም የባሪያን ታሪክ፣ ባሪያ ቢሆኑላት የማታስቀይም ልበ ንፁህ ደቡብ አፍሪካዊት ነች።

ከወርሃ ጥር የጀመርኩ እስካሁን ድረስ የሀገሬን የባሪያ ፍንገላ ታሪክ እየፈለኩ ነው። ሰውዬው “የአላህን መኖር በምን አወክ?” ሲባል የመለሰው መልስ “ያላሰብኩት ቦታ ሲያውለኝ” ብሎመመለሱ ይነገራል። እኔም ባርነትን እንዲህ እለፋበታለሁ ብዬ አልሜውም አላውቅም። እናም የዜል መምጫ እየደረሰ ነው። የኔ የባርነት ጥናት ደግሞ እራሴውኑ አስገርሞኛል። እጃችን ላይ የነበረውን ታላቅ ታሪክ ሳንሠራበት ሩቅ ሀገር ተወልዳ ያደገችው ባይተዋሯ ዜል ታላቅ ዶክመንተሪ ልትሠራበት ነው። በእርግጥ የዜል ስራ ለራሷም ሆነ ለሀገራችን እውቅና ጉልህ ሚና ቢኖረውም የኛ ህይወት ግን ክፉኛ ያሳዝነኝ ገብቷል። እነ ዜል ከደቡብ አፍሪካ ተነስተው በየሀገሩ እየዞሩ ታላላቅ ዶክመንተሪዎች ሲሠሩ እኛ ኢትዮጵያዊያን የሚያስጨንቀን ነገር የጨው መወደድ፣ የበርበሬ መናር፣ እና ልዩ ልዩ ሀሳቦች ናቸው። የሀሳቦች ልማት ማምጣት አለብን።

ለመሆኑ ምን ተጠንቶ ነው ዜል የምትመጣው? ዜል ከኔ የምትፈልገው የባሪያ ንግድ በየትኞቹ ነገሥታት ዘመን ላይ ነበር? የባሪያስ ገበያ የነበረው የት ነው? የባሪያዎች ማህበራዊ ታሪካዊ ህይወት ምን ነበር? የባሪያ ንግዱን ይረከቡ የነበሩ ነጋዴዎች እነማን ነበሩ? ወዘተ. የሚል ነው። በእርግጠኝነት እንዲህ ነው ብሎ መናገር የሚያስችል ታሪክ ለመፃፍ የሚያስችሉ መረጃዎችን ላለፉት ሦስት ወራት መሰብሰቤ አልቀረም። ታላቁን የሀገራችን ታሪክ ምሁር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትን መጻህፍት ማንበብ ግድ ብሎኛል። ግን እንዴት ሆኖ ነው ዶከመንተሪ ፊልም የሚሆነው እያልኩ ሳሰላስል ቆይቻለሁ። ብዙ ዘዴዎችን ብቀይስም ዜል እሱ አያሳስብህ፤ እውነተኛውን ታሪክ ግን አደራጅልኝ አለችኝ። የኔ ችግር የምስል ችግር ነው። ፊልም ምስል Image! Image! Image! ይባላልና ነው።

መቼም የሀገራችን ታሪክ ለመፃፍ ስንነሳ ከየት እንደሚጀመር ግራ ያጋባል። ግራኝ መሀመድና ተከታዮቹ አብዛኛዎቹን የሀገራችንን የታሪክና የእምነት ሰነዶች ስላወደሟቸው ታሪካችንን የምንመዘው በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ አይቶን ሄዶ ብዙ ስለፃፈብን ፖርቹጋላዊው ቄስ ፍራንሲስኮ አልቫሬዝ ነው።

አልቫሬዝ በዘመኑ በአይኑ ያየውን ሲገልፅ ባሪያዎቹ በግብርና፣ በሸክም፣ በቤት ስራ ጌቶቻቸውን እንደሚያገለግሉጽፏል። መልካቸው የጠቆሩም ሰዎች ባሪያዎች እንደሚባሉ ጠቁሟል። አብዛኛዎቹም ከደቡብና ምዕራባዊ ኢትዮጵያ ክፍሎች እንደሚመጡ የፃፈ ሲሆን የሚደርስባቸውንም መከራ አብራርቷል። በዚያን ዘመን ባሪያዎች ይኮላሹ እንደነበር ታሪክ ያስታውሳል። ፀሐፊዎቹ እንደሚሉት ባሪያዎቹ ሲኮላሹ በህይወት ከሚተርፈው ይልቅ የሚሞተው እንደሚበልጥ ገልፀዋል።

ባሪያዎች እንደ ዕቃ ገበያ ላይ ታስረው ይሸጡ ነበር። እጅና እግራቸው አምልጦ እንደሚጠፋ እንስሳ ታስሮ ለገበያተኛ ይቀርቡ ነበር። በዚሁ በ16ኛው ክፍለ ዘመን ላይ የነበሩ የባሪያ ንግዶች እንደነበሩ Marco Polo-The Travels of Marco Polo መጽሐፉ ገልጿል። በዚያን ዘመን ማለትም በ17ኛው መቶ ተጓዥ የነበረው ጣሊያንያዊው Giacomo Baratti u1670 The Late Travels of S.Giacoma Baratti in to the Remote Country of the Abyssinian በተሰኘው መጽሐፉ የቱርክ ወታደሮች ክርስትያን የሆኑትን ኢትዮጵያዊያን ባሪያዎች እየገዙ እንደሚወስዱ ያትታል።

በሁለቱ ፀሐፊዎች አባባል ደንበኛ የባሪያ ንግድ መጧጧፊያ ቦታ የነበረችው በቀይ ባህር፣ ዘይላ፣ በርበራ ማለትም በኤደን ሰላጤ ወደ ዓረብ ሀገራት ይጓጓዙ እንደነበር ጽፈዋል።

በግዕዝ የተፃፈው ገድለ ዜና ማርቆስም ወደ ሀገራችን ለንግድ የሚመጡትን የገበያውን ሁኔታ ጽፏል።

ሃርጊጐ - ከምፅዋ በተቃራኒ በኩል የምትገኝ የባሪያ ንግድ ወደብ ነበረች።

ቤይሉል - ከአፋር በስተደቡብ የምትገኘ የባሪያዎች መነገጃ እንደነበረች በ1648 ዓ.ም የየመኑ መልዕክተኛ አንባሳደር ሀሰን ኢብን አህመድ አል-ሃይሚ የአቢሲኒያን ነጋዴዎች ሁኔታ ፅፎበታል።

ዘይላ - በምስራቅ በኩል የምትገኝ ናት። በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የፖርቹጋሉ ፀሐፊ Bernando Pereira  ተመልክቶ እንደፃፈው የዝሆን ጥርስና የባሪያዎች ገበያ ማየቱን ገልጿል።

በርበራ - እስካሁን የሚያገለግል ወደብ ነው። በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ወደ ኢትዮጵያ የመጣው Nicolode conti  የገበያውን ሁኔታ በሰፊው ገልጿል።

ዳሞት - ይህች ደግሞ እዚህ ጐጃም ውስጥ የምትገኝ ቦታ ናት። ባሪያዎች ከያሉበት ተሰባስበው የሚሸጡባት የሀገር ውስጥ የገበያ ማዕከል እንደነበረች አልቫሬዝ ገልጿታል።

እንፍራንዝ - ጎንደር ውስጥ ያለች ወረዳ ነች። የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ከሸዋ ወደ በጌምድር ሲዘዋወር የባሪያ ንግዱም ማዕከልነት ወደዚያው ተሸጋገረ። ቦታው ለሱዳን ቅርብ በመሆኑ እንፍራዝም ለባሪያ ንግድ መቀባበያ አመቺ ቦታ እንደነበረች ፈረንሣዊው ፖንሴት በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ገልጿል።

ሌሎች የገበያ ማዕከሎችን በዘመኑ በአይናቸው ብሌን የተመለከቱ ፀሐፊያን ያስረዱናል። ኢትዮጵያ ከስልጣኔዋ ወደ ቁልቁል ልትንደረደር በተዘጋጀችበት ጊዜ ወደ ጎንደር መጥቶ እቴጌ ምንትዋብ ቤተ-መንግሥት ውስጥ አምስት አመት ተቀመጠ የሚባለው እስኮትላንዳዊው ጀምስ ብሩስ ከ200 አመታት በፊት በፃፈው Travel to discover the source of the Nile በተሰኘው መፅሐፉ ይሸጡ የነበሩት ባሮች አብዛኞዎቹ ክርስትያኖች እንደነበሩና ይጋዙ የነበረበትም ስፍራ ወደ ሙስሊም አገሮች መሆኑን ገልጿል። እንደ ብሩስ አባባል ከሆነ በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ በጎንደር ቤተ-መንግሥቶች ባሉ ልዩ ልዩ ክፍሎች ውስጥ አያሌ ባሪያዎች እንደነበሩ ያየውን ጽፏል። ከነዚህ ውስጥ የ17 እና የ18 አመት ወጣት የሆኑትና ንቃት የሚታይባቸውን ባሪያዎች የጎንደር ነገሥታት ልዩ ልዩ ትምህርትና ስልጠና ይሰጧቸው እንደነበር ጀምስ ብሩስ ጽፏል።

ጎንደር የኢትዮጵያ መናገሻ ከተማ ከሆነች በኋላ ደግሞ ወደዚያ ለሽያጭ የሚጋዙት ባሪያዎች መብዛት ጀመሩ። ቀጥሎ ደግሞ ጭራሽ መዋለድ ሁሉ ጀመሩ። በ1624 ዓ.ም ከነገሡት ከአፄ ፋሲል ጀምሮ እስከ አፄ ኢዮአስ ድረስ ባሉት 150 አመታት ውስጥ ጎንደር ውስጥ የተከማቹት ባሪያዎች የዘር ግንድ ሁሉ እንደነበራቸው በ1898 ዓ.ም ፈረንሣዊው Antoine d'Abbadi Geographic de 1'Ethiopia በተሰኘው መጽሐፉ ገልጿል። እንደ አባዲ አባባል ከሆነ የባሪያዎቹን የመጀመሪያ ተጋቢዎች እናትና አባታቸው ወይም የመጀመሪያ ወላጆቻቸው 'ቀናጅ' እንደሚባሉና የነርሱ ልጆች ደግሞ 'አመለጥ'ሲባሉ፣ የልጅ ልጆች ደግሞ 'አሰለጥ'ይባሉ ነበር ሲል ገልጿል። እንዲሁም ደግሞ የነርሱ ወላጆች የሆኑትን ማለትም የባሪያዎቹ 1/8ኛ የዘር ግንድ የሚባሉት 'ፈናጅ'ተብለው እንደሚጠሩ አባዲ ገልጿል።

ሩፒል በ1838 Reise in Abyssinian በተሰኘው መፅሀፉ እንደገለፀው በሰሜን ኢትዮጵያ በነበሩ ባለፀጋ ቤተሰቦች ውስጥ በርካታ ባሪያዎች እንደነበሩና ህይወታቸውንም ጽፏል።

Pearce Nathaniel በ1820 በፃፈውA small but True Account of the ways and manners of the Abyssinians  በተሰኘው መጽሐፉ በ1831 ዓ.ም The life and Adventures of Nathaniel Pearce  ተብሎ በታተመለት መጽሐፉ ውስጥ ስለ ሀገራችን የባሪያ ታሪክ ተፅፏል። በታሪኩ ውስጥ እንደተገለፀው ነገሥታቱ ራሳቸው የባሪያን ንግድ የሚቃወሙ አልነበሩም። ፒርስ ራስ ወልደሥላሴን በመጥቀስ፣ እኚህ ባለስልጣን ራሳቸው በርካታ ባሪያዎች በዙሪያቸው ነበሩዋቸው ብሏል።

ጐባት u1850 Journal of a Three Year's Residence in Abyssinia በተሰኘው ፅሁፍ ውስጥ እንደገለፀው በሰሜን ኢትዮጵያ ከወንዶች ይበልጥ ሴቶች በባርነት ላይ እንደነበሩ ፅፏል። አንድ ሰው ባለጠጋ ነው የሚባለውም ብዙ ባሪያዎች ሲኖሩት እንደሆነ ፅሁፉ ያብራራል።

ሀሪስ በ1844 ዓ.ም The Highlands of Ethiopia በተሰኘው መፅሀፉ ደግሞ ሸዋ ውስጥ በእያንዳንዱ ገበሬ ቤት ሁሉ ባሪያዎች እንደነበሩ ገልጿል። ከዚህ ሌላ ንጉሥ ሳህለ ሥላሴ እህል ብቻ የሚፈጩ 300 ሴት ባሪያዎች እንደነበሯቸው ተገልጿል። ሌሎች በመቶዎች የሚቆጠሩ ደግሞ ጠላ ጠማቂዎች፣ ውሃ ቀጂዎች፣ እንጨት ፈላጮች ወዘተ. ነበሩ ብሏል።

ፕራፕግ በ1867 ዓ.ም Travels Researches and Missionary Labors በተሰኘው መጽሐፉ በ18 አመቱ ስለተሸጠው ባሪያ የሚያስታውሰውንጽፏል። ዲልቦ ከተባለው እናርያ አካባቢ ካለው ስፍራ በባርያ ፈንጋዮች የተያዘው ወጣት ወደ ማግራ ተወሰደ። ከዚያም አጋብጃ በተባለ ስፍራ በአርባ አሞሌ መሸጡን ጽፏል። ቀጥሎም ገዥው ጐና ወደተባለው የሶዶ አካባቢ ወሰደው። ገዥው እንደገና ሊያትርፍበት እንደገና ገበያ ላይ አስቀመጠው። አንዱ የባርያ ገበያተኛ መጣና አትርፎ ገዛው። ከዚያም እራሱ ደግሞ ወደ ሸዋ የደራ ገበያ አምጥቶት 80 አሞሌ ሸጠው። ከዚያም ሌላው ገዢ ደግሞ ወስዶት ከፍተኛ ገበያ አለበት ተብሎ ከሚጠራው አልዩ አምባ ከተባለው ስፍራ ሸጠው። አሁን ገና ባሪያውም በገንዘብ ተሸጠ። ይህም 12 ማርያ ትሬዛ ነበር ያወጣው። ገበያው እንዲህ እየተቀባበለው በመጨረሻም ንጉሥ ሳህለሥላሴጋ ተሽጦ እንደመጣ Krapf ፅፏል። ይህን ሳነብ ባሪያን ምን ያህል ተወዳጅ ቢሆን ነው ብዬ አስበዋለሁ።

ለመሆኑ የባርያ ንገድን ነገሥታት ለምንድን አላስቆሙትም? በዚያ በሩቁ ዘመን ፍትሃነገሥት የነገሥታት ህግ የተሰኘ መጽሐፍ አለ። እርሱስ ስለዚህ የባርያ ንግድ ምን ይላል? በእርግጥ ፍትሃነገሥት የባርያን ንግድ አጥብቆ ይቃወማል። ክርስትያኖች ባርያን መሸጥና መለወጥ እንደማይገባቸውጽፏል። እ.ኤ.አ በ1607-32 የነገሡት አፄ ሱስንዮስ የባርያ ንግድን የሚቃወሙ ነበሩ።

ከኢትዮጵያና ከሌሎች የአፍሪካ ሀገሮች እየተጋዙ ወደ አውሮፓና ኤዥያ ተሽጠው በመጨረሻ ደግሞ ከአንበሳ ጋር እያፋለሟቸው ይዝናኑባቸው ነበር። “ሰቆቃው አፍሪካ”ሊባል የሚችል ዘመን አፍሪካውያን አሳልፈዋል። ዛሬ ጥቁሯ ግብፅ፣ ጥቁሯ ህንድ፣ ጥቁሯ አሜሪካ... የዚያን ጊዜ ታሪኮች ናቸው።

ለመሆኑ ሃይማኖቶች ክርስትናና እስልምና ስለ ባርነት ምን ይላሉ? ሀገራችን ኢትዮጵያም እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ በገጠሯ ውስጥ የባሪያ ንግድ ታጧጡፍ ነበር። 1970-71 ላይ ነው የቆመው የሚሉ አሉ። ጉዳዩን ወደ ውስጥ እየገባሁበት ነው። በመረጃ አግዙኝ። ዜል ልትመጣብኝ ነው። የባሪያዎች ደምና ነብስ እንዳይወቅሰን የምናውቀውን እንስጣት።

 

በአዋጅ ቁጥር 14/1984 ተቋቁመው የነበሩት የትራንስፖርት ማኅበራት ለአገሪቱ ኢኮኖሚያዊና ማኅበራዊ እድገት የተሻለ አገልግሎት እንዲሰጡ ከማሰብ እና በዘርፉ ተወዳዳሪ ሆነው እንዲበቁ የአገልግሎት አሰጣጣቸው ደረጃውን የጠበቀ እንዲሆን ተብሎ በአዋጅ ቁጥር 468/1997 ተተክቷል፡፡

እነዚህ ማኅበራት ከአዋጆቹ በተጨማሪ በፍ/ብ/ሕግ ከቁጥር 404 እስከ 482 ሕግ መሠረት ተደራጅተው የትራንስፖርት አገልግሎት ሲያበረክቱ ቆይተዋል፡፡ የደረቅ ጭነት የትራንስፖርት ማኅበራት ባለፉት 25 ዓመታት የአገልግሎት ከመደበኛ የትራንስፖርት አገልግሎት በተጨማሪ፤ የአስቸኳይ የተፈጥሮ እና የሰው ሰራሽ አደጋዎችን እንዲሁም የሀገር ሉዓላዊነትን ሲደፈር ሃገራዊ ጥሪዎችን ተቀብለው የትራንስፖርትና የሎጅስቲክስ አቅርቦት በመስጠት የህይወት፣ የአካልና የንብረት መስዋእትነት መክፈላቸው ታሪካዊ ዳራቸው ያሳያል፡፡

የትራንስፖርት ዘርፉን ለማዘመን ከነበረው ልማዳዊ አሰራር በማላቀቅ ወደ ተሻለ አደረጃጀት ያደርሳቸዋል ተብሎ በፌደራል ትራንስፖርት ሚኒስቴር የትራንስፖርት ባለስልጣን የወጣው አዲሱ አደረጃጀት ለማኅበራቱ ያመጣው ጠቃሜታ ባለመኖሩ፣ አሰራሩ ውርዴ ከመሆን አላመለጠም፡፡ በተለይ በግልፅ በአዋጅ የተደነገጉ አሰራሮችን በመመሪያ የትራንስፖርት ባለስልጣን መስሪያቤቱ እየጣሰ የማንአለብኝ አካሄድ መሄዱ ግምት ውስጥ የጣለው ተግባር ሆኖ ተገኝቷል፡፡

ትራንስፖርት ባለስልጣኑ በማኅበራቱ ላይ የሚጥለው ግዴታ በአክሲዮን ማሕበር በተደራጁት ላይ ተግባራዊ ስለማይሆን ማኅበራቱ ተወዳዳሪ እንዳይሆኑ አድርጓቸዋል፡፡ በአስጫኞች እና በትራንስፖርት ማኅበራት፣ በአክሲዮን በተደራጁ ድርጅቶች እና በሌሎች ባለድርሻ አካላት መካከል በነፃ ገበያ መርህ ተወዳድረው የጭነት ማጓጓዝ የሥራ ግንኙነት አሰራሮችን ለመዘርጋት የወጠኑትን ሥርዓት ተቀባይነት እንዳይኖረው ተደርጓል፡፡

ማኅበራቱን ወደ ዘመናዊ የትራንስፖርት ተቋምነት ለማሸጋገርና ብቁና ተወዳዳሪ አገልግሎት ለመስጠት በሚያስችላቸው አደረጃጀት እንዲያደራጅ በአዋጅ ቁጥር 468/1997 ተልዕኮና ኃላፊነት የተሰጠው የትራንስፖርት ባለሥልጣን በሕግ ያልተፈቀደ፣ ያልተከለከለ መብትን በመከራከሪያ ነጥብነት በመያዝ እንቅስቃሴያቸውን ገቶታል፡፡ በትራንስፖርት ሚኒስቴር የትራንስፖርት ባለሥልጣን ሀገሪቱ በጀመረችው የጥልቅ ተሃድሶ ውስጥ ማለፉ በስፋት ቢነገርም በተጨባጭ ተግባር ባለስልጣን መስሪያቤቱ ማረጋገጥ ይጠበቅበታል፡፡

በርግጥ ባለስልጣን መስሪያቤቱ በስምንት ሚኒስትሮች እና ከሃያ ዓመት በላይ በአንድ ዳይሬክተር አስተዳዳሪነት እየተመራ ነው፡፡ ይህም ሆኖ ባለፉት ዓመታት መንግስት የሚፈልገውን የትራንስፖርት አቅርቦት ሊያገኝ አለመቻሉ ብቻ ሳይሆን በትራፊክ አደጋ ዜጎች በየቀኑ የሚረግፉበት ሀገርም ሆኗል፡፡ ባለሥልጣኑ በዘርፉ የሚታዩ ችግሮችን በጥናት ላይ ተመስርቶ በመፍታት ረገድ ደካማ ሆኖ እየታየ ነው፡፡ ይህም ሁኔታ በትራንስፖርት ባለስልጣን መስሪያቤት ውስጥ የሚቆረጥ ጋንግሪን መኖሩ የአደባባይ እውነት ቢሆንም፣ መቁረጥ የመንግስት ሥራ ነው፡፡

ዝግጅት ክፍላችን በትራንስፖርት ባለሥልጣን የትራንስፖርት ብቃት ማረጋገጫ ዳሬክቶሬት ዳሬክተር አቶ ዓለማየሁ ወልዴ እና የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበራት ኅብረት ባለድርሻ አካላት የሆኑትን በጣም ቁጥራቸው የበዛ ባለንብረቶች ሥራ አስኪያጆችን አነጋግረን ሃሳባቸውን ጨምቀን አስተናግደናቸዋል፡፡ ለሚዛናዊነት የራሱ ድርሻ ስለሚኖረው በዚህ መልኩ አቅርበነዋል፡፡

 

የትራንስፖርት ማኅበራት ተወዳዳሪ እንዳይሆኑ

የገጠማቸው ተግዳሮቶች ምን ይመስላሉ?

የፍ/ብ/ሕግ ድንጋጌዎች ተጥሰው

ህጋዊ ማኅበራት እንዲፈርሱ ተደርገዋል

በህግ አግባብ የተቋቋሙት ማኅበራት ህጉ በሚፈቅደው መሠረት ሊፈርሱ ይችላሉ። የፌዴራል ትራንስፖርት ባለሥልጣን መ/ቤት ግን የፍ/ብ/የሕግ ድንጋጌዎችን በመመሪያ በመሻርና ማኅበራት የሚፈርሱበት የህግ አግባብ በመጣስ ማኅበራትን አፍርሷል። ማሕበራት በሕግ የሚፈርሱበት አግባብ፣ በማኅበሩ የመመስረቻ ፅሁፍና የመተዳደሪያ ደንብ መሠረት (ፍ/ብ/ህ/ቁ454)፤ በማኅበሩ ጠቅላላ ጉባኤ ውሣኔ (ፍ/ብ/ቁ460)፤ በፍርድ ቤት ውሣኔ (ፍ/ብ/ቁ461)፤ የማኅበሩ ዓላማና ክንውኑ ህገወጥ ወይም ለመልካም ፀባይ ተቃራኒ የሆነ እንደሆነ በአስተዳደር ውሣኔ (ፍ/ብ/ቁ462) ብቻ መሆኑ በፍ/ብ/ሕጉ በግልፅና በማያሻማ ሁኔታ ተደንግጎ እያለ፤ የባለሥልጣኑ መ/ቤት ግን  ቁጥራቸው ከ80 በላይ የሆኑ በህግ አግባብ የተቋቋሙ ማኅበራት በአደረጃጀት ሰበብ እንዲፈርሱና ህልውናቸውን እንዲያጡ አድርጓል።

 

የማኅበራት ሃብትና ንብረት እንዲመዘበርና

እንዲባክን ተደርጓል

የባለሥልጣኑ መ/ቤት በህግ በተሰጠው ኃላፊነት መሠረት የማኅበራት ሃብትና ንብረት ተገቢ ጥበቃ እንዲደረግለት የሚያስችል የአፈፃፀም መመሪያ ማውጣትና መተግበር ሲገባው፣ በአንፃሩ ህጋዊ ሰውነትና ህልውና ያላቸውን ማኅበራት ከህግ አግባብ ውጭ እንዲፈርሱና ህልውናቸውን እንዲያጡ በማድረግ ሃብትና ንብረታቸው ለብክነትና ለምዝበራ እንዲጋለጥ አድርጓል።

ማኅበራት የአደረጃጀት ለውጥ ያድርጉ ቢባል እንኳን በቅድሚያ ሃብትና ንብረታቸው እንደዳይባክንና እንዳይመዘበር የሚያደርግ የአፈፃፀም እርምጃዎችን ማስቀደም ሲገባውና ሃብትና ንብረቱ የፍ/ብ/ሕጉ በሚያዘው መሠረት አዲስ ወደተደራጁት ማኅበራት እንዲተላለፍ ማድረግ ሲገባው፤ ሃብቱና ንብረቱ የደረሰበት እንዳይታወቅ በማድረግ ለተፈፀመው ጥፋት ሊጠየቅበት የሚገባ ጉዳይ ነው።

 

የሎጅስቲክስ አስተባባሪ ባለመኖሩ

በማኅበራት ላይ የሚደርስ ጉዳትን በተመለከተ

በሃገራችን የሎጅስቲክስ አስተባባሪ ማዕከል የለም። ይህም በመሆኑ ወደ አገር ውስጥ የሚገቡ ግዙፍ ጭነቶች፣ ማዳበሪያ፣ የምግብ ስንዴ፣ የኮንስትራክሽን ብረቶች፣ ኮንቴነሮች….ወዘተ በጊዜ ሠሌዳ ተቀናብረው ወደብ እንዲደርሱ ስለማይደረግ፤ የትራንስፖርት አቅርቦቱ ከአቅም በላይ እንዲሆንና ወደብ ላይ ከፍተኛ ክምችት እንዲፈጠር ይደረጋል። በዚህ ጊዜ የትራንስፖርት ባለሥልጣን የትራንስፖርት ቅንጅቱን ለማስተባበር ሲል በትራንስፖርት ማኅበራት ላይ አላስፈላጊ ወከባና ጫና ይፈጥርብናል። ይህም ሲባል ማኅበራት ካላቸው የጭነት ተሽከርካሪ ኃይል በላይ የጭነት ኮታ እየመደበና ማኅበራቱ ኮታውን ማንሳት በማይችሉበት ጊዜ ማኅበራቱን ከሥራና ከአገልግሎት እስከማገድ ይደርሳል።

 ከዚህም በተጨማሪ የጭነት ተሸከርካሪዎችን ለመቆጣጠር በሚል ሰበብ ጋላፊና ደወሌ ላይ የመቆጣጠሪያ ኬላ በማቋቋም፤ የገቢና የወጪ ተሸከርካሪ ሹፌሮች ለኪራይ ሰብሳቢነት እንዲጋለጡ ዳርጓናል።

 

 

የህገወጥ ማኅበራት እንቅስቃሴ ባለመቆጣጠር

የሚፈፀሙ ህገወጥ ድርጊቶች

አዋጅ መሠረት የተደራጁ ብዙ ህጋዊ ማኅበራት እንዳሉ ሁሉ፤ ህጋዊ መስፈርቶችን ሳያሟሉ በየስርቻው የተቋቋሙ “የትራንስፖርት ማኅበራት” ተብዬዎች እንደ አሸን ፈልተዋል። እነዚህ “ማኅበራት” በህጋዊነት መስመር ስለማይመሩ በተለያዩ የድለላ የግንኙነት መስመሮች ጭነቶችን በከፍተኛ ዋጋ እየወሰዱና በህጋዊ ማኅበራት ውስጥ የተደራጁትን የጭነት ተሽከርካሪዎችን በደላላ እያግባቡ ዋጋ በመቀነስ ጭነቶችን ያጓጉዛሉ። በዚህም ከፍተኛ ጥቅም ያጋብሳሉ።

የትራንስፖርት ዋጋን የሚያንሩ እነዚህ ህገወጥ ማኅበራት መሆናቸው ሳይታወቅ ህጋዊ ትራንስፖርተሮች የማጓጓዣ ዋጋውን በማናር ይፈረጃሉ። የባለሥልጣኑ መ/ቤት እነዚህን ህገወጦች እንዲቆጣጠር በህጋዊ የትራንስፖርት ማኀበራት ለሚቀርብለት ማሳሰቢያ ጆሮ አይሰጥም።

 

የሞዴል የመተዳደሪያ ደንብ ትርጓሜ

በአዋጁ 468/1997 አንቀጽ 13 ስለማኅበራት መቋቋም በተደነገገው ቁጥር 5 ላይ፣ “ ባለሥልጣኑ የማኅበራት ሞዴል የመተዳደሪያ ደንብ ያወጣል” የሚል ሰፍሯል። ይህን የድንጋጌ አግባብ ከህግ አውጭው ፍላጎት ውጭ በመተርጎም፣ “ማኅበራት እንደጥንካሬያችን እና እንደተጨባጭ ሁኔታዎች የራሳችንን የመተዳደሪያ ደንብ እንዳናወጣ ገደብ አስቀምጠው፤ ሁሉም ማኀበራት በባለሥልጣኑ መ/ቤት በሚወጣ ሞዴል የመተዳደሪያ ደንብ አንድ ወጥ በሆነ መልኩ እንድንገዛ የሚያደርግ መመሪያ ቁጥር 1/2006 በጥቅምት 2006 ዓ/ም አውጥቷል።”

ይህም በመሆኑ የማኅበራትን የፈጠራ ችሎታና የውድድር መንፈስ የሚያቀጭጭ ከመሆኑም በላይ ሞዴል የመተዳደሪያ ደንቡ፣ ማኅበራት የሚተዳደሩበት የራሳቸው የመተዳደሪያ ደንብ እንዳይኖራቸው፤ ከሦስተኛ ወገን ጋር ያላቸውን ግንኙነት በራሳቸው ፍላጎት እንዳያራምዱ፤ ሃብትና ንብረት የማፍራት እንቅስቃሴያቸው በባለሥልጣኑ መ/ቤት ይሁንታ ብቻ እንዲፈፀም እና የውስጥ አደረጃጀታቸውና አመራራቸው በነፃነት እንዳያራምዱ ተግዳሮት እንደፈጠረባቸው አስታውቀዋል።

 

 

የትራንስፖርት ኦፕሬተር የደረጃ አሰጣጥ መሥፈርትና የሙያ ብቃት ማረጋገጫ የአፈፃፀም መመሪያ ቁጥር 1 / 2006  በማኅበራት ህልውናና እድገት ላይ ያስከተለው ችግር

 የትራንስፖርት ባለሥልጣን በጥቅምት 2006 ዓ.ም “….የድንበር ተሻጋሪ የጭነት ትራንስፖርት ኦፕሬተር የደረጃ አሰጣጥ መሥፈርት የሙያ ብቃት ማረጋጫ የአፈፃፀም መመሪያ ቁጥር 1/2006 “በሚል ስያሜ አንድ መመሪያ አውጥቷል።ህ መመሪያ ዓላማ አድርጎ የተነሳው ድንበር ተሻጋሪ የጭነት ትራንስፖርት ዘርፍን ለማዘመን ነው ቢባልም በተግባራዊ የአፈፃፀም ውጤቱ ግን አዋጁን በመመሪያ በመሻር  በርካታ ችግሮችን አስከትሏል።

በተግባር ከተከሰቱት ችግሮች መካከል፣ በደረጃ መሥፈርቱ መመሪያ መሠረት ተሸከርካሪዎች የተሰሩበት ዘመንና እድሜያቸውን በዋና መሥፈርትነት በመጠቀም ከ1 እስከ 10 ዓመት እድሜ ያላቸው በደረጃ 1፤ ከ10 እስከ 20 ዓመት እድሜ ያላቸው በደረጃ 2፤ ከ20 ዓመት በላይ እድሜ ያላቸው በደረጃ 3 እንዲደራጁ ከመደረጉም በላይ በእያንዳንዱ ደረጃ የእድሜ መሥፈርት የሚካተቱ ተሽከርካሪዎች እንደገና በመጫን አቅማቸው በመለየት ከ300 ኩ/ል በላይ የመጫን አቅም ያላቸው በ“ሀ” እንዲሁም እስክ 299.9 ኩ/ል የመጫን አቅም ያላቸው በ“ለ” እንዲመደቡ ይደረጋል።

ይህ አደረጃጀት፡- ተሽከርካሪዎቹ በደረጃው የእድሜ ጣሪያ ላይ ሲደርሱ ከነበሩበት ማኅበር   

ደረጃ ወደ ቀጣዩ የማኅበር ደረጃ እንዲሸጋገሩ ይገደዳሉ። ተሽከርካሪዎቹ በየጊዜው ከማኅበር ወደ ማኅበር እንዲፈናቀሉ በሚደረግበት ጊዜ የተሽከርካሪው ባለንብረት  ለዓመታት በነበረበት ማኅበር የአባልነት ቆይታው ወቅት ለማኅበሩ ያስገኘው የገንዘብ፣ የሚንቀሳቀስና የማይንቀሳቀስ የሃብትና የንብረት እሴቶችን ጥሎ እንዲሄድ ይገደዳል።

ሌላው፣ የማኅበራት ሃብትና ንብረት ባለቤትና ተቆጣጣሪ እንዳይኖረው፣ እንዲባክንና ለግል ጥቅም እንዲውል የሚያደርግ አሠራር ከመሆኑም በላይ የተሸከርካሪ  ባለንብረቶች ገንዘብና አቅማቸውን አስተባብረው ወደ ላቀ ተቋማዊ  የትራንስፖርት የእድገት ደረጃ አደረጃጀት ለመሸጋገር የሚዲርጉትን ጥረት የሚያመክን እጅግ ከፍተኛ ጎጂ የሆነ አሠራር ነው።

እንዲሁም ማኅበራት ይህ ለትራንስፖርት ዘርፉ እድገት ጎጂ የሆነውን የአደረጃጀት ሥርዓት ተጠንቶና ጉዳቱ ታውቆ  አፋጣኝ የእርምትና የማስተካከያ እርምጃ እንዲወሰድ ለባለሥልጣኑ መ/ቤት ማሳሰቢያ ቢያቀርቡም የባለሥልጣኑ መ/ቤት ማሳሰቢያውን ካለመቀበሉም በላይ አማራጭ የማሻሻያና የማስተካከያ አደረጃጀት ለማቅረብ አልቻለም።

በመሆኑም ማኅበራት በአሁኑ ጊዜ ከተጋረጠባቸው የጥፋት መንገድ ለመላቀቅ የሚያስችላቸው በጋራና በአንድነት ተደራጅተው ህጋዊና ሠላማዊ እንቅስቃሴ ለማድረግ አማራጭ አካሄዶችን ለመከተል ተገደዋል።

ከመነሻው መመሪያው በአዋጁ 468/1997 አንቀጽ 12 ተራ ቁጥር 2 “ ..በህዝብ የንግድ የመንገድ ማመላሻ ሥራ ላይ ሰዎችና ድርጅቶች በአዋጁ አንቀጽ 13 መሠረት የሚቋቋም ማኅበር አባል በመሆን ወይም የማኅበር አባል ሳይሆኑ ሥራቸውን በግል ሊያካሂዱ ይችላሉ..” የተሰኘውን ድንጋጌ ይሽራል። በመመሪያው መሠረት እያንዳንዱ የጭነት ተሽከርካሪ የማኅበር አባል የመሆን ግዴታ ተጥሎበታል።

በአዋጁ አንቀጽ 13 ተራ ቁጥር 4 “ ….በህዝብ የንግድ የመንገድ ማመላለሻ ሥራ ላይ  የተሰማራ ማንኛውም ሰው ወይም ድርጅት በአንድ ጊዜ በአንድ የስምሪት መስመር   ውስጥ ከአንድ በላይ በሆኑ ማኅበራት ውስጥ አባል ሊሆን አይችልም….” የሚለው የአዋጅ ድንጋጌ በመመሪያ ተሸሮ ሁለትና ከዚያ በላይ የጭነት ተሸከርካሪ ባለንብረት የሆነ “ ሰው “ በሁለትና ከዚያ  በላይ በሆኑ ድንበር ተሻጋሪ ማኅበራት ውስጥ እንዲደራጅ ተገዷል። በመሆኑም መመሪያው ባለንብረቱ የጭነት ተሸከርካሪዎቹን  በአንድ ዕዝ ሥር ለመቆጣጠር ያለውን ህጋዊ ችሎታ ነፍጎታል።

 

 

የትራንስፖርት ማኅበራት ከተጋረጡባቸው ችግሮች ለመላቀቅ

እየተከተሉት ያለው የመፍትሄ አቅጣጫ

ማኅበራቱ ከላይ በመጠኑ የተገለፁትን ችግሮች እና ሌሎች ለህልውናቸውና ለእድገታቸው እንቅፋት የሆኑባቸውን ችግሮች ይቀርፍልናል ከሚል መነሻ እየተከተሉት ያለው ብቸኛ አማራጭና አቅጣጫ፣ ሕገ-መንግስቱ በፈቀደላቸው የመደራጀት ነፃነት መሠረት ለዘርፉ እድገት እንቅፋት የሆኑትን ግድፈቶችን በማስወገድ የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበራት የሚጠበቅባቸውን ሙያዊ አገልግሎት ለማበርከት የሚያስችላቸው አገር አቀፍ ህብረት ማቋቋም በመሆኑ ማኅበራቱ በአሁኑ ጊዜ ለህብረቱ እውን መሆን እየተረባረቡ እንደሚገኙ ገልጸዋል።

የመስራች ኮሚቴዎቹ ሰነድ እንደሚያሳየው፣ ሀ/ ታህሳስ 14 ቀን 2008 ዓ/ም የማኅበራት የቦርድ አመራሮችና ሥራ አስኪያጆች ተሰብስበው የህብረቱን አደራጅ ኮሚቴ በማቋቋም “ ብሔራዊ የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበራት ህብረት”ን አቋቁመው ይፋዊ እንቅስቃሴ ጀምረዋል። ለ/ የህብረቱን የመመስረቻና የመተዳደሪያ ደንብ ረቂቆችን በማዘጋጀትና ለመሥራች አባል ማኅበራት በማሰራጨት ረቂቅ ሠነዶቹ በተጨማሪ ግብዓቶች እንዲዳብሩ አድርገዋል። ሐ/ በመመሥረቻ ፅሁፉና በመተዳደሪያ ደንቡ ረቂቆች ላይ ሙያዊ የግብዓት አስተያየቶች እንዲሰጡባቸው ረቂቆቹ ግንቦት 23 ቀን 2008 ዓ/ም ለፌደራል ትራንስፖርት ባለሥልጣንና ለፌደራል ትራንስፖርት ሚኒስቴር ልከዋል።ከላይ በሰነዳቸው ላይ ከጠቀሱት በተጨማሪ፤የትራንስፖርት ባለሥልጣን ብሔራዊ የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበራት ህብረትን ለማደራጀት የአዋጅ ሥልጣን ባይኖረውም የህብረቱ መቋቋም ሃገራዊ ፋይዳነቱ ከፍተኛ መሆኑን ተገንዝቦና የኢትዮጵያ የብሔራዊና የኢንተርናሽናል የመንገድ ትራንስፖርት ትስስር እንዲያጎለብት በአዋጅ የተሰጠውን ተልዕኮና ኃላፊነት እንዲወጣ በማድረግ ረገድ የህብረቱ አስተዋፅኦ ጠቃሚነት አውቆ ለህብረቱ ምስረታ ድጋፍ እንዲሰጥ አደራጅ ኮሚቴው ዋና ዳይሬክተሩን በግንባር  አነጋግሯቸዋል።

እንዲሁም ዋና ዳይሬክተሩ ህብረቱን ለመመስረት ለተጀመረው ዝግጅትና እንቅስቃሴ እንዲሁም በሌሎች እህት የአፍሪካ አገራት ስለተቋቋሙት መሰል ሃገራዊ  የትራንስፖርት ተቋማት ጥናታዊ ዳሰሳዎች እንድናቀርብላቸው ጠይቀውን የምስራቅ፣ የደቡብና የምዕራብ አፍሪካ ቀጠናዎችን የሚወክሉ የኬኒያ፣የደቡብ አፍሪካና የናይጀሪያ ሃገር አቀፍ የትራንስፖርት ድርጅቶች ህብረት ተሞክሮዎችን የሚገልፅ 31 ገፅ የያዘ ጥናታዊ የግብዓት ጥራዝ አቅርበንላቸዋል።

ከዚህም በላይ የህብረቱን ሃገራዊ ፋይዳነት ለማጎልበትና ህብረቱን እውን ለማድረግ የሚያግዙ ሙያዊ ግብዓቶችን ለማግኘት እንዲቻል፣ የባለሥልጣኑ መ/ቤት ኃላፊዎች፤ የማኅበራቱ ህብረት አደራጆች፤ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ባለሙያዎች፤ ሌሎች ባለድርሻ አካላት የሚሳተፉበት ወርክ ሾፕ እንዲያዘጋጁላቸው በፅሁፍ ቢጠይቁም ለአንድ ዓመት ያህል ቢጠብቁም ምላሽ እንዳልተሰጣቸው ገልጸዋል።

አደራጅ ኮሚቴው በመጨረሻም ከትራንስፖርት ማኅበራቱ በተሰጠው ውክልናና በተጣለበት ኃላፊነት መሠረት ህጋዊ የስብሰባ የፈቃድ ፎርማሊቲዎችን በማሟላት፣ የመሥራች ጠቅላላ ጉባኤውን ዝግጅት ካጠናቀቀ በኋላ፣ 7ሺ ተሽከርካሪዎችን ያቀፉ 48 የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበራትን የሚወክሉ 98 የጠቅላላ ጉባኤ አባላት እና የባለሥልጣኑ መ/ቤት ከፍተኛ የሥራ ኃላፊዎች በመሥራች ጉባኤው ላይ በተጋባዥ እንግድነት እንዲገኙ በመጋበዝ፤ በመሥራች አባል ማኅበራት ምልዓተ ጉባኤ የብሔራዊ የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበር ህብረትን ምስረታ እውን እንዲሆን ማድረጋቸውን አስታውቀዋል።

በዚሁ የመሥራች ጠቅላላ ጉባኤ ላይ ህብረቱን የሚመሩ 11 የዳይሬክተሮች ቦርድ አባላትንና 3 የኦዲትና የኢንስፔክሽን አካላትን በምርጫ ሰይሟል። የተቋቋመው የብሔራዊ የትራንስፖርት ማኅበራት ህብረት ህጋዊ እውቅና ለማግኘት ጥያቄውን ለፌደራል ትራንስፖርት ሚኒስቴርና ለሌሎች ለሚመለከታቸው መንግስታዊ አካላት አቅርበው ህጋዊ እውቅና ለማግኘት ህጋዊና ሰላማዊ እንቅስቃሴዎችን በማድረግ ላይ ይገኛሉ።

 

 

 

 

 

 

ጥያቄያቸው ማህበራቱን ለመምራት ነው

 

አቶ አለማየሁ ወልዴ

 

የጭነት ትራንስፖርት ብቃት ማረጋገጫ

 

ዳይሬክቶሬት ዳሬክተር

 

በፋኑኤል ክንፉ

 

 

ሰንደቅ፡- በአዋጅ 468/1992በአንቀጽ 27 መሸጋገሪያ ድንጋጌ አንድ ላይ፣ በአዋጅ ቁጥር 14/1984 መሠረት የተቋቋሙ ማሕበራት በዚህ አዋጅ እንደተቋቋሙ ተቆጥሮ ሥራቸውን ይቀጥላሉ ይላል። በአዲሱ አደረጃጀት እነዚህ ማሕበራት ሕልውናቸው እንዲያከትም ተደርጓል። የእነዚህ 80 የሚጠጉ ማሕበራት በሕግ አግባብ ከፈረሱ የማሕበራቱ ንብረቶች ከወዴት ነው ያሉት? ምዝበራ መፈጸሙን ተጨባጭ መረጃዎች እንዷላቸው የሚናገሩ ባለድርሻ አካላት አሉ። በዚህ ላይ የእርስዎ አስተያየት ምንድን ነው? የአደረጃጀት ሽግግሩስ ምን ይመስላል?

 

አቶ አለማየሁ፡- በወቅቱ እኔ አልነበርኩም። በመመሪያው መሠረት ማሕራት ያላቸውን ንብረትና ገንዘብ ኦዲት አስደርገው የተከፋፈሉ አሉ። በአዲሱ መስፈርት አራት ቦታ የሆኑ አሉ። በደረጃ አንድ፣ በደረጃ ሁለት እና በደረጃ ሶስት የተደራጁ አሉ። በራሳቸው ፈቃድ ጠቅላላ ጉባኤ ጠርተው መከፋፈላቸውን አውቃለሁ። ይህ በእኛ መመሪያ የተፈጸመ ሳይሆን ራሳቸው ተግባብተው የፈጸሙት ነው። የተከፋፈሉት አባላት ሳይሆኑ ማሕበራት ናቸው።

 

 

ሰንደቅ፡- ቅሬታ አቅራቢ አካሎች እየጠየቁ ያሉት 80 የሚጠጉ ማሕበራትን በተመለከተ ነው። ተቋማችሁ የሕግ ጥበቃ ለማሕበራት ማድረግ ሲገባው ይህንን ባለማድረጉ የማኅበራት ሃብትና ንብረት እንዲመዘበር ምክንያት ሆኗል እያሉ ነው። በዚህ ላይ ምን አስተያየት አልዎት?

 

አቶ አለማየሁ፡- ማነው ለምዝበራ የተጋለጠው? አንድ ማኅበር ሲቋቋም የማኅበሩን ሃብትና ንብረት የሚያንቀሳቅሱ በአባለት የተመረጠ ቦርድ አለ። ከቦርዱ በተጨማሪ አብሮ ሥራዎችን የሚያንቀሳቅስ ሥራ አስኪያጅ አለ። እነዚህ አካላት ናቸው በቀጥታ ከማኅበራት ጋር ግንኙነት ያላቸው። የእኛ ተቋም የማኅበራትን ሃብትና ንብረት አያስተዳድርም።

 

 እኔ እስከማውቀው ድረስ ክፍተቶች ነበሩ። በሚኒስቴር መስሪያቤቱም ከመልካም አስተዳደር ጋር በተያያዘ ውይይት አድርገንባቸዋል። በመጀመሪያ አካባቢ ጥድፊያዎች ነበሩ። እያንዳንዱ ኦዲት ተደርጎ አልቆ ማን ከማን እንደሚዋሃድ፤ ማን ከማን ተሽከርካሪ እንደሚወስድ ጥርት ባለ ሁኔታ አልተገባበትም። ከምዝበራ አንፃር አለ ስለተባለው መረጃ ይቅረብ። ተጠያቂ አካሎች አሉ፤ ቦርድ አባለት እና ሥራ አስኪያጆች። ሁለት ማኀበራት ከሃብትና ከንብረት ጋር በተያያዘ ክርከር አንስተው ነበር፤ ይህም ተፈቷል።

 

 

 

ሰንደቅ፡- አዲሱ አደረጃጀት ተሸከርካሪዎች የተሰሩበት ዘመንና እድሜያቸው በዋና መሥፈርትነት ተጠቅማችኋል። ይኸውም፣ ከ1 እስከ 10 ዓመት አንደኛ ደረጃ፤ ከ10 ዓመት እስከ 20 ዓመት ሁለተኛ ደረጃ፤ ከ20 ዓመት በላይ ያገለገለ ተሸከርካሪ በሶስተኛ ደረጃ እንዲደራጁ አድርጋችኋል። ከዚህ አንፃር አንድ ግለሰብ በሶስቱ መስፈርት ላይ የሚወድቁ መኪናዎች ቢኖሩት በሶስት ማሕበራት እንዲደራጅ ግዴታ ጥላችኋል። ይህንን ከአሰራር አንፃር እንዴት ነው የምታዩ?

 

አቶ አለማየሁ፡- በእድሜ መስፈርት ሲቀመጥ ባለሃብቶቹ በተገኙበት ነበር። ይህ መመሪያ ከወጣ ሶስት አመቱ ነው። ባለሃብቶቹ ላይ የፈጠረውን ችግሮች በመመልከት መመሪያውን ለመከለስ እየሰራን ነው። አንድ ባለሃብት ተሽከርካሪዎቹን በተለያየ ቦታ እንዲያስተዳድራቸው ተገዷል። ይህ ደግሞ በባለሃብቱ ላይ ጫና ይፈጥራል። እነዚህ መመሪያ ሲዘጋጅ ያልታሰቡ ችግሮች ናቸው። ይህ ችግር እኔ ከመጣሁ በኋላ የተገነዘብኩት ነው። አሁን የመመሪያው ጥቅምና ጉዳት እየተጠና ነው።

 

 

ሰንደቅ፡- ለዚህ አዋጅ ደንብ የማውጣት ሥልጣን የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሥልጣን መሆኑ (468/1997 አንቀጽ 28) በግልጽ ተደንግጓል። የሚኒስትሮች ምክር ቤት ይህንን አዋጅ ለማስፈጸም ያወጣው ደንብ የለም። ይህ በሆነበት ሁኔታ የትራንስፖርት ባለስልጣን መመሪያ እንዴት መመሪያ ሊያወጣ ቻለ?

 

አቶ አለማየሁ፡- የትራፊክ ደንብ፣ የተሽከርካሪ ክብደትና መጠን ደንብ እና ሌሎችም ደንቦች በዚህ አዋጅ መነሻ የሚኒስትሮች ምክር ቤት አውጥቷል። ከሕዝብ ማመላለሻ እና ከደረቅ ጭነት ጋር በተያያዘ የወጣ ደንብ የለም።

 

 

 

ሰንደቅ፡- ከደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ጋር ተያይዞ በሚኒስትሮች ምክር ቤት የወጣ ደንብ ከለሌ፣ እንዴት መመሪያ ልታወጡ ቻላችሁ?

 

አቶ አለማየሁ፡- ደንብ ከሌለ መመሪያ አይዘጋጅም ለሚለው ክርክር፣ የሕግ ትርጓሜ ስለሚያስፈልገው በሕግ ክፍል ምላሽ ቢሰጠው ጥሩ ነው። የሕግ መሰረት ሳይኖረው መስሪያቤቱ መመሪያ እንደማያወጣ ግን መናገር እችላለሁ።

 

 

 

ሰንደቅ፡- አዋጁ በአንቀጽ 13 ቁጥር 4 ላይ የሰፈረው፣ በሕዝብ የንግድ የመንገድ ማመላለሻ ሥራ ላይ የተሰማራ ማንኛውም ሰው ወይም ድርጅት በአንድ ጊዜ በአንድ የሥምሪት መስመር ውስጥ ከአንድ በላይ በሆኑ ማኅበራት ውስጥ አባል ሊሆን አይችልም ይላል። ይህ በአዋጅ ሰፍሮ እያለ አንድ ባለሃብት በአንድ የስምሪት መስመር በተለያዩ ማሕበራት እንዲደረጃጅ እንዴት ግዴት አስቀመጣችሁ? አዋጁንም በመመሪያ መሻር አይሆነም?

 

አቶ አለማየሁ፡- አሁን ያነሳኸው ነጥብ በእኔ አረዳድ የሕዝብ ትራንስፖርትን የሚመለከት ነው። ምክንያቱም ስምሪት የሚሰጠው ለሕዝብ ማመላለሻ ነው። የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት በፈለጉበት ነው የሚጭኑት።

 

ለምሳሌ ከአዲስ አበባ እስከ ደሴ ኮሪዶር ላይ የሚሰሩ የሕዝብ ማመላለሻ ተሽከርካሪዎች ሶስት ማሕበራት ቢኖሩ፣ የሥምሪት ኮሪደሩ አንድ በመሆኑ ባለሃብቱ በአንዱ ማሕበር እንጂ ተሽከርካሪዎቹን በተለያዩ ሦስት ማሕበራት ውስጥ ማድረግ የለበትም ለማለት ነው። ከጭነት ጋር ግን የሚያያዝ አይመስልም።

 

 

ሰንደቅ፡- በዚህ አዋጅ ባለሥልጣኑ የማሕበራት ሞዴል መተዳደሪያ ደንብ ያወጣል ይላል። “ሞዴል” የሚለው ሐረግ በተቋማችሁ በአስገዳጅነት የሚቀመጥ ነው?

 

አቶ አለማየሁ፡- ሞዴል የምንለው እንደመነሻ መጠቆሚያ መተዳደሪያ ደንብ ነው። ማሕበራት የበለጠ ተወዳዳሪ ሊያደርጋቸው የሚያስችላቸውን መተዳደሪያ ደንቦች መቅረጽ ይችላሉ። በሞዴል መልክ የቀረጽነው መተዳደሪያ ደንብ ዝቅተኛ ማሟላት ያለባቸውንን ነው። የበለጠ የሚያዋጣቸውን ማስቀመጥ ይችላሉ። ከአዋጁ ጋር እስካልተፃረረ ድረስ የተገደበ ነገር የለም።

 

 

ሰንደቅ፡- በተቋማችሁ ተመዝግበው የሚገኙ ማሕበራት ሁሉም በአዋጅ 468/1997 በሚደነግገው መስፈርቶች አሟልተው የተደራጁ ናቸው? ሕጋዊ መስፈርት ሳያሟሉ የተመዘገቡ ማሕበራት የሉም? የማሕበራት አደረጃጀት ከኪራይ ሰብሳቢነት የፀዳ ነው?

 

አቶ አለማየሁ፡- ከዚህ በፊት ከ300 እስከ 500 የሚደርሱ የማሕበራት ፈቃድ ያወጡ ነበሩ። በአዲሱ አደረጃጀት የወጣውን መስፈርት ማሟላት ሲያቅታቸው የተሰጣቸውን ፈቃድ ሳይመልሱ የቀሩ አሉ። ቀድሞ በተሰጣቸው ፈቃድ የስምሪት መውጫ ደረሰኝ የሚቆርጡ አሉ። በቅርቡ አየር ጤና አካባቢ የድሮ መውጫ ሲቸረችር የያዝነው ሰው አለ። ለፖሊስ አሳውቀን በቁጥጥር ሥር እንዲውል አድርገናል። ክስም ተመስርቶበታል። ስለዚህ ሕገወጥ የሆኑ የሉም አንልም። በሕዝብ በማሕበራት ጥቆማ እርምጃ እየወሰድን ነው።

 

 

ሰንደቅ፡- የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማሕበራት የበለጠ ተወዳዳሪ ለመሆን፣ ብሔራዊ የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት ማኅበራት ሕብረት ለማቋቋም የሚያደርጉት ሒደት በእርስዎ በተፃፈ ደብዳቤ ሕገወጥ መሆኑ ተገልጿል። ሕገወጥ የተባሉበት ከምን መነሻ ነው?

 

አቶ አለማየሁ፡- እነዚህ ሰዎች በአየር ላይ የሚደራጁ አይደለም። የሚደራጁት ከትራንስፖርት ዘርፍ ጋር በተያያዘ ነው። ትራንስፖርትን በተመለከተ በአዋጅ የእኛ መስሪያቤት ኃላፊነት አለበት። እነሱ መደራጀት መብታችን ነው በሚል ጥያቄ አቀረቡ። ለጥያቄያቸውም፣ ይህ መስሪያቤት ማሕበራትን የማደራጀት፣ የማስተባበር፣ የመከታተል የመቆጣጠር ኃላፊነት አለበት። ስለዚሀም ማኅበር ከተመሰረተ በኋላ የማኅበራት ማሕበር እንድናደራጅ አዋጁ ፍቃድ አልሰጠም። ያነሳችሁት የማኅበራት ሕብረት ለሀገሪቷ ኢኮኖሚ ምን ጥቅም አለው? ምን ጉዳት አለው? የሚለውን ተጠንቶ ለመንግስት መቅረብ አለበት። ስለዚህ ውሳኔ እሰከሚሰጥ ድረስ ጠብቁ ተባሉ። ትራንስፖርት ሚኒስቴር ሄደውም አነጋግረዋል፤ ተመሳሳይ ምላሽ ተሰጥቷቸዋል።

 

ከነበረው አደረጃጀት ውጪ አዲስ አደረጃጀት ፈጥሮ እነሱን ወደ ተለያየ  አቅጣጫ ለማሰማራት ሕጋዊ እውቅና ሊኖራቸው ይገባል። በአሁን ሰዓት 200 ማኅበራት አሉ፣ ይህ የማኅበራት ሕብረት እነዚህን 200 ማኅበራት የሚወክል ነው የሚባለው። ይህንን አደረጃጀት የሚያስተናግድ ሞዴል መተዳደሪያ ደንብ ያስፈልጋል። የገቢ ምንጩ ምንድን ነው? ገቢውን እንዴት ያስተዳድራል? እነዚህ ነገሮች ግልፅ መሆን አለባቸው። ሕገ መንግስት ላይ የመደራጃት መብት በተቀመጠው ብቻ፣ ይህንን መብት ፍጹም መብት አድርጎ በመውሰድ ወደ አደረጃጀት መሄድ ብቻ አይደለም። እኛም አላማቸውን ተቀብለን መንግስት አደረጃጀቱ እንዲፈቅድ በጋራ ግፊት ማድረግ አለብን። እኛም አጋዥ እንፈልጋለን። ሆኖም ግን የሕግ መሰረት እንዲኖረው ግን መስራት አለብን።

 

እነዚህ ባልተሟሉበት ሁኔታ እውቅና ሳይኖራችሁ መንቀሳቀስ አትችሉም። የሕግ መሰረት ካልተበጀለት፣ ሕገወጥ ናችሁ ብለናቸዋል። እነሱ ግን በግላቸው የመደራጀት መብት አለን ብለው ተንቀሳቅሰዋል። እናንተም የእነሱን መብት ለመጠየቅ ተንቀሳቅሳችኋል።

 

 

ሰንደቅ፡- እውቅና ስሌላቸው አብረን አንሰራም አንድ ነገር ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ከአዋጁ አንፃር የማኅበራት ሕብረት ማደረጃት ሥልጣን አልተሰጠንም ካላችሁ፤ የማኅበራት ሕብረት አደራጆችን ሕገወጥ ናቸው ለማለት ምን ሕጋዊ መነሻ አላችሁ? ምክንያቱም አዋጁ የማኅበራት ሕብረት መደራጀትን በተመለከተ አይከለክልም፤ አይፈቅድምም። በዝምታ ነው ያለፈው።

 

አቶ አለማየሁ፡- ትራንስፖርትን ለማስተዳደር ለእኛ መስሪያቤት ነው በአዋጅ የተሰጠን። አደረጃጀቱም ግልፅ ነው፤ በግል፣ በአክሲዮንና በማሕበራት መደራጀት ተፈቅዷል። አደረጃጀቱንም የማስተባበር የመከታተል የመቆጣጠር የእኛ ኃላፊነት ነው። እነዚህ ሰዎች አሁን እየጠየቁ ያሉት፣ “ማሕበራቱን እኛ እንምራቸው ነው።”

 

 

ሰንደቅ፡- በሌሎች ዘርፎች የአሰሪዎች ማህበራት እና ፌዴሬሽን መስርተው ይሰራሉ። የሕግም ድጋፍ አላቸው። በትራንስፖርት ዘርፍ የተለየ የሚሆነው ለምንድን ነው?  

 

አቶ አለማየሁ፡- በሌሎች ዘርፎች ከሙያ ጋር የተያያዘ ነው። ለምሳሌ የሐኪም የመምህራን እና ሌሎችንም ማንሳት ትችላለህ። ለእኛ ተቋም የቀረበው ጥያቄ ከሙያ ጋር የተያያዘ አይደለም።

 

 

ሰንደቅ፡- የትራንስፖርት ማሕበራት ለንግድ የተቋቋሙ አይደለም። የማኅበራት ሕብረትም ለንግድ የተቋቋመ አይደለም። የበለጠ ተወዳዳሪ ለመሆን ነው የተደራጁት። ከዚህ አንፃር ጥያቄያቸውን ተቀብላችሁ ብታስተናግዱ ምንድን ነው ችግሩ? አዋጁ ፈቃድም ክልከላም ካላስቀመጠ እንደተፈቀደ መውሰድስ አይቻልም?

 

አቶ አለማየሁ፡- ችግር ያመጣል አያመጣም አይደለም፤ የሕግ መሰረት የላቸውም ነው። ዘርፉ የትራንስፖርት አገልግሎት ነው የሚሰጠው። ስለዚህም የአገልግሎት አሰጣጡን በሚያስተጓጉል ሁኔታ ተደራጅተው ፈቃድ ልትሰጥ አትችልም። በአዋጅ የተቋቋመን አደረጃጀት እኔ ልምራው አይባልም። ዘርፉ ከሀገሪቷ ኢኮኖሚ ጋር ቀጥተኛ ግንኙነት ያለው በመሆኑ፣ የማኅበራት ሕብረት ሲደራጅ አሉታዊ አዎንታዊ ጎኖቹም ይኖሩታል። ይህንን ማጥናት ያስፈልጋል። ለሁለታችንም የተጠያቂነት አሰራር መዘርጋት ያስፈልጋል። አደረጃጀቱ ሊጠቅምም፣ ሊጎዳም እንደሚችል ታሳቢ ማድረግ ጠቃሚ ነው።

 

 

 

ሰንደቅ፡- በዚህ ተቋም ሥር የምታስተዳድሩት የደረቅ ጭነት ትራንስፖርት፣ የአክሲዮን ማሕበር ወይንስ የትራንስፖርት ባለንብረቶች ማሕበራትን ነው?

 

አቶ አለማየሁ፡- የአክሲዮን ኩባንያዎች የብቃት ማረጋገጫ ከዚህ ተቋም ነው የሚወስዱት። የጭነት ትራንስፖርት ባለንብረቶች ማሕበራት በዚህ ተቋም ሥር ነው እውቅና የሚሰጣቸው።¾

 

ሙታንን ከመቅበር ባሻገር

Wednesday, 22 March 2017 12:27

ከሰሞኑ ቆሼ አካባቢ በሚኖሩ ወገኖቻችን ላይ የደረሰው አደጋ ሁላችንንም አንገት ያስደፋ እና ያሳዘነ ነገር ነው። በዚህ ክስተት በርካታ ወገኖቻችንን በማጣታችን ልባችን መሰበሩ ሳያንስ የተለያዩ ዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙሃን ክስተቱን እየተቀባበሉ ገመናችንን ለዓለም በማሳየታቸው ሀፍረት ውስጥ እንድንገባ አድርጎናል። ነገር ግን ምንም ብናደርግ ልናስቆመው የማንችለው ነገር በመሆኑ ለመቀበል ተገደናል። አደጋውን ተከትሎም ለተጎጂዎች እና ቤተሰቦቻቸው ከተለያዩ አካላት የእርዳታ እጆች እየተዘረጉ ይገኛሉ። በችግር ወቅት መረዳዳቱ መልካምና የሚበረታታ ነገር ቢሆንም እነዚህ የእርዳታ እጆች ግን ለመዘርጋት የረፈደባቸው ይመስላሉ።

 

በዚህ በቆሼ አካባቢ ይኖሩ የነበሩ ዜጎች እንደግሪሳ ከሆነ ቦታ መጥተው በዚያ ቦታ የሰፈሩ ሳይሆኑ ህጋዊ ካርታ ይዘው በቦታው የሚኖሩ ዜጎች ናቸው። ነዋሪዎቹ ቆሻሻው እዚህ ደረጃ ላይ ከመድረሱ በፊት መንግሥት አንድ መፍትሄ እንዲሰጣቸው ጥያቄ አቅርበው ሰሚ ማጣታቸውን አሁን ላይ እየተናገሩ ይገኛሉ። ነገር ግን አሁን አደጋው የብዙዎችን ህይወት ከቀጠፈ እና ካበለሻሸ በኋላ መንግሥትም እርዳታ ሰጪ ነኝ ብሎ ተነስቷል። እውነት አዛኝ ከሆነ እና ለህዝቡ ተቆርቋሪ ነኝ የሚል ከሆነ የዚያን ጊዜ ጥያቄያቸውን ተቀብሎ ዘላቂ መፍትሄ ሊሰጣቸው በተገባ ነበር። ያ ባለመደረጉ ማንም ይሆናል ብሎ ያላሰበው አደጋ ተከስቷል። እነዚህ ሰዎች የሞቱት ዛሬ ሳይሆን እንደ ዜጋ ጥያቄያቸው ሰሚ ባጣበት ወቅት ነው። በቆሻሻ ተከበው በየዕለቱ በሞት አፋፍ ላይ ነበሩ ማለት ይቻላል። አሁን ቅን እና አሳቢ መስሎ መቅረቡ ምናልባት ለጊዜው ማረጋጊያ ይሆን እንደሆን እንጂ የተበላሸውን ነገር ወደ ኋላ ሊመልሰው አይችልም። ክስተቱ የብዙዎቻችንን ቅስም እንደሰበረው ሁሉ ለአንዳንድ ወገኖች ደግሞ ራሳቸውን የሚያስተዋውቁበት አጋጣሚን እየፈጠረላቸው ነው። ከዚህ በፊት እነዚህ ወገኖች የት እንዳሉ ዞር ብለው አይተዋቸው የሚያውቁ ሁሉ ዛሬ ላይ ቸርነታቸውን ለማሳየት እና ታዋቂነታቸውን ለማሳየት እየተጠቀሙበት ይገኛሉ። ይሄ አይነቱ ተግባር በሌላው ጉዳት ራስን ከመሸጥ ስለማይተናነስ ያስተዛዝባል። እዚህ ላይ መዘንጋት የሌለበት ነገር ቢኖር ዛሬም በርካታ መሰል አደጋ ያንዣበባቸው ወገኖች መኖራቸው ነው። በቆሻሻ ብቻ ሳይሆን በተለያዩ ችግሮች ዙሪያቸውን የተከበቡ በርካታ ዜጎች ከሆነ ጊዜ በኋላ እንዲሁ ላለው አደጋ ላለመጋለጣቸው እርግጠኛ መሆን አንችልም። የሞተ ለመቅበር አለን የሚል ወገን ሁሉ ሌላ ሞት ከመከሰቱ በፊት እነዚህን ወገኖች ሊመለከት ይገባል።

 

                        አስቻለው - ከኮልፌ 

 

በይርጋ አበበ

የአእምሮ ጤና ከየትኛውመ የሰውነት ክፍል በተለየ ልዩ ክብካቤ የሚያስፈልገው አካል ነው። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ ያለ አእምሮ ጤና ሌላው አካል ጤናማ ሊሆን ስለማይችል ነው። የአማኑኤል አእምሮ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል በተዘጋጀ አንድ የአእምሮ ጤና ማስተማሪያ መጽሃፍ “የራስን ማንነት አውቆ ራስን መምራት መቻል፣ ኃላፊነትን ማወቅና መወጣት፣ ምክንያታዊ ካልሆነ ጭንቀት ነጻ የሆነ ህይወት መምራት መቻል፣ እንዲሁም ከሚኖሩበት ማህበረሰብ ጋር በመግባባት ተግባርን ማከናወንና በማህበረሰቡ ተቀባይነት ያለው የኑሮ ዘይቤን መከተል” ሲል የአእምሮ ጤናን ትርጓሜ ይሰጣል።

የአእምሮ ጤና መታወክን በተመለከተም በዓለም አቀፍ ደረጃ በተደረጉ ጥናቶች “ከ100 ሰዎች አንዱ በከባድ የአእምሮ ህመሞች (በተለምዶ እብደት የሚባለው) ችግር” እንደሚያዝ የሆስፒታሉ ማስተማሪያ ሰነድ ያሳያል። በኢትዮጵያ ያለውን የጉዳዩን አሳሳቢነት ደረጃ በተመለከተ ደግሞ በአገሪቱ አንድ ሰፔሻላይዝድ ሆሰፒታል ብቻ መኖሩ የአደባባይ ምስጢር ነው። የአእምሮ ጤና መታወክን በተመለከተ ምክንያቶቹንና መፍትሔዎቹን እንዲሁም በአገራችን ያለውን የህመሙን ይዘት እና ያለውን የተደራሽነት ደረጃ ሰነዶችን በማገላበጥና ባለሙያዎችን በማናገር  ከዚህ በታች ባለው መልኩ አስቀምጠነዋል።

 

 

የአእምሮ ህመም ምንድን ነው?

የዓለም ጤና ድርጅት እና ከአማኑኤል የአእምሮ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል በተገኘ መረጃ የአእምሮ ህመም ማለት ከተለመደውና ትክክለኛ ከሚባለው ውጭ የአስተሳሰብ ወይም የስሜት ወይም የባህሪ ለውጥ ሲኖርና ከባድ የአእምሮ ጭንቀት ሲያስከትል፣ በተለመደው አኳኋን የዕለት ስራን መከወን ሲሳን እና ከነባራዊ እውነታዎች መውጣትና ሌሎች ሊጋሯቸው በማይችሉት የራስ ዓለም ውስጥ መግባት የአእምሮ ህመም ከሚገለጽባቸው ምልከቶች መካከል ናቸው።

የአእምሮ ህመም በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ዘርፈ ብዙ ችግሮች በተተበተቡባቸው ድሃ እና ኋላ ቀር አገሮች የችግሩ ስፋት እጅግ የከፋ ነው ማለት ይቻላል። በዚህም ምክንያት በተለይ በአሁኑ ወቅት በበሽታው የሚጠቁ ዜጎች ቁጥር በየጊዜው እየጨመረ መሄዱ ተገልጿል።

 

 

ለአእምሮ ህመም አጋላጭ ምክንያቶች

ለአእምሮ ህመም አጋላጭ ምክንያቶች “እነዚህ ናቸው” ተብለው በግልጽ ባይቀመጡም በዓለም አቀፍና በአገር ውስጥ ባለሙያዎች በተደረጉ ጥናቶች የተገኙ ውጤቶች የሚያስታውቁት ግን ስነ ፍጥረታዊ ስነ ልቦናዊና ማህበራዊ መንስኤዎች ቀዳሚውን ስፍራ እንደሚይዙ ይገለጻል። በተለይም በማህበራዊ መንስኤዎች ውስጥ የአደንዛዥ እጽ መጠቀም እና የህይወት ወጣ ውረድ በአእምሮ ጤና መታወክ ላይ የሚፈጥሩት ተጽእኖ ከፍተኛውን ድርሻ ይይዛሉ።

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ በአገራችን ኢትዮጵያ ጫት መቃም በፍጥነት እየተሰፋፋ ያለ ሲሆን በተደረጉ ጥናቶች እንደየ አካባቢዎቹ ተጨባጭ ሁኔታ ከ3 በመቶ እስከ 64 በመቶ የሚሆነው ህዝባቸው የጫት አጠቃቀም እንዳለ ይገመታል። ጫትን ለረጅም ጊዜ የመቃም ልምድ ያላቸው ሰዎች የተለያዩ ችግሮችን ሊያሳዩ እንደሚችሉ የሚገልጸው የአማኑኤል አእምሮ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል መግለጫ “የጫት ሱሰኝነት አካላዊ ኢኮኖሚያዊ ማህበራዊና ስነ ልቦናዊ ችግሮችን ያስከትላል” ሲል ያጠቃልላል።

ከጫት በተጨማሪም በኢትዮጵያ በባህላዊ መንገድ በቤት ውስጥ የሚዘጋጁትን አረቄ ጠላ እና ጠጅን ጨምሮ ሁሉም አልኮል ያላቸው መጠጦች እንደ ካናቢስ ያሉ አደንዛዥ እጾች ለአእምሮ ጤና መታወክ የሚጫወቱት ሚና ከፍተኛ መሆኑን ያስቀምጣል።

 

 

በአገራችን ያለው የበሽታው ተሰፋፊነትና እየተወሰደ ያለው እርምጃ

ቀደም ባለው ንዑስ ርዕስ እንደተገለጸው እንደ ኢትዮጵያ ያሉ የገንዘብና የስልጣኔ የበታች የሆኑ አገራት በአእምሮ ጤና የመታወክ እድላቸው ከበለጸጉት አገራት ጋር ሲነጻጸር የበለጠ ነው። በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ህዝብ ወደ ዘጠኝ ዲጂት (100 ሚሊዮን ገደማ) የሚገመት ሲሆን በአገሪቱ ያለው የአእምሮ ህሙማን መርጃ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ግን አንድ ብቻ ነው። ሰሞኑን የአማኑኤል አእምሮ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል በሀዋሳ ባዘጋጀው የሚዲያ ፎረም ላይ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር አጠር ያለ ቆይታ ያደረጉት የሆስፒታሉ ስራ አስኪያጅ ዶከተር ዳዊት አሰፋ በአሁኑ ወቅት በቀን ከ30 እስከ 60 የሚደርሱ አዳዲስ የበሽታው ተጠቂዎች ወደ ሆስፒታላቸው እንደሚገቡ ተናግረዋል።

ሆስፒታሉ 300 አልጋዎች እንዳሉት የገለጹት ዶክተር ዳዊት “በቀን ከ600 እስከ 1000 የሚደርሱ ተመላላሸ ታካሚዎችን እናስተናግዳለን” ሲሉ የስራውን ጫና ገልጸዋል። ከዚህ በተጨማሪም ህብረተሰቡ ለአእምሮ ህመም ያለው ግንዛቤ የተዛባ መሆኑን የችግሩን ውስብስብነት እንደጨመረውም ዶክተር ዳዊት ገልጸዋል። ዶክተር ዳዊት አያይዘውም “ሆስፒታላችን ባደረገው ጥናት ለህክምና ወደ ሆስፒታላችን ከሚመጡ ታካሚዎች መካከል ከ70 እስከ 90 በመቶ የሚሆኑት ወደእኛ ከመምጣታቸው በፊት ሁለት ሶስት ቦታዎች ሙከራ አድርገው ሳይሳካላቸው የቀሩ ናቸው። የመጀመሪያ ምርጫቸው ያደረጓቸው መንፈሳዊና ባህላዊ እርዳታዎች ላይ ነበር። ይህ ለምን ሆነ ብለን ብንጠይቅ ወደ ሆስፒታል ገብቶ መታከምን የመጀመሪያ ምርጫ መሆን እንደሚገባው ግንዛቤው እና እውቀቱ የላቸውም ማለት ነው። ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ የአእምሮ ጤና መታወክ መንስኤው ከመንፈሳዊ የመነጨ ነው የሚለው የተሳሳተ ግንዛቤም በአብዛኛው በህዝቡ መኖሩ ሌላው የግንዛቤ ችግር ነው” ሲሉ የተሳሳቱ አመለካከቶች በሽታው በኢትዮጵያ ተባብሶ እንዲቀጥል ምክንያት መሆናቸወን ገልጸዋል።

ታማሚዎች በመንፈሳዊ መንገድ ለመታከም የሚያደርጉት ጥረት “ክፋትም፣ ጥፋትም የለውም” የሚሉት ዶክተር ዳዊት ነገር ግን ሳይንሳዊውን ህክምና እየተከታተሉ መንፈሳዊ መንገድ መጠቀምም እንደሚቻል ተናግረዋል። “ዘመናዊ ህክምና ከመንፈሳዊ ህክምና ጋር ተደጋጋፊ ሆኖ መሄድ እስከቻለ ድረስ ሁለቱንም ህክምናዎች በአግባቡ መጠቀም ይቻላል” ሲሉ ገልጸዋል። ከ10 እና ከ20 ዓመታት በላይ እግራቸውን በብረት ታስረው የኖሩ ነገር ግን ወደ ህክምና ከሄዱ በኋላ ተገቢው ህክምና ተሰጥቷቸው ከህመማቸው ሙሉ በሙሉ የዳኑ ሰዎች እንዳሉ የገለጹት ስራ አስኪያጁ፤ “ከባድ የአእምሮ ህመም (በተለምዶ እብደት የሚባለው) ካለባቸው ውስጥ 90 በመቶ ያህሉ ፈጽሞ ህክምና አድርገው የማያውቁ ናቸው” ብለዋል። ለዚህ ምክንያቱ ደግሞ በርካታ መሆናቸውን የገለጹት ዶክተር ዳዊት አሰፋ የባለሙያ እጥረት ህክምና የሚሰጥበት ተቋም ውስን መሆን እና ከሱስ ማገገሚያ ተቋማት አለመኖር በዋናነት ከሚጠቀሱት ገፊ ምክንያቶች መካከል በዋናነት ይጠቀሳሉ።

የባለሙያ እና የፋሲሊቲ እጥረት መኖሩን የገለጹት የሆስፒታሉ ስራ አስኪያጅ የችግሩን አሳሳቢነት ተመልክተው የወሰዷቸውን የመፍትሔ እርምጃዎች ሲገልጹም “ለምሳሌ በአዲስ አበባ አስሩም ክፍለ ከተሞች በእያንዳንዳቸው ሁለት ሁለት ጤና ጣቢያዎች ህክምናው የሚሰጥበትን አሰራር ዘርግተናል። ጤና ጣቢያዎችን ከአማኑኤል የአእምሮ ሰፔሻላይዝድ ሆስፒታል ጋር በማቀናጀት (Integrate ማድረግ) የሰራነው ስራ ውጤት አግኝተንበታል” ሲሉ የተደረገውን ጊዜያዊ መፍትሔ ገልጸዋል። ይህ አሰራራቸውን ወደ ክልሎች አውርደው ለመደገፍ እያሰቡ እንደሆነም የገለጹት ዶክተሩ ነገር ግን በቂ ለማድረግ የሆስፒታሉ አቅም በደንብ መገንባት እንዳለበት ተናግረዋል።

 

 

ቀጣይ ስራዎችና ዘላቂ መፍትሔዎች

በኢትዮጵያ እንደ ጫት ያሉ የአደንዛዥ እጽ ተጠቃሚዎች ቁጥር መጨመሩ እና የኑሮ ውጣ ውረድ በየጊዜው እየተባባሰ መሄዱን ተከትሎ የአእምሮ ህመም መጨመሩ እየታየ ነው። ወደፊትም የሚጨምር ሲሆን በዓለም አቀፍ ደረጃም በተለይ የድባቴ መዛባት (depression disorder) እኤአ በ2030 ከኤች አይቪ /ኤድስ ቀጥሎ ሁለተኛው የዓለም ስጋት እንደሚሆን ጥናቶች አመላክተዋል። ይህ የሚያሳየው ደግሞ የአእምሮ ጤና ወደፊት ምን ያህል አሳሳቢ እየሆነ እንደሚሄድ ነው። በአንድ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ብቻ ህክምናው በአገር አቀፍ ደረጃ እየተሰጠባት ያለችው ኢትዮጵያ ምን እያሰበች ነው? ስንል ዶክተር ዳዊት አሰፋን ጠይቀናቸው ነበር።

ዶክተር ዳዊት  “በመጀመሪያ ደረጃ ሆስፒታሉ መስፋፋት ነበረበት ኮተቤ አጠቃላይ ሆሰፒታል ገንብተን አገልግሎቱ 50 በመቶ ለስነ አእምሮ ህክምና ብቻ እንዲውል ቀሪው ለሌሎች ህክምናዎች እንዲሆን አድርገን ገንብተን ጨርሰናል። ስለዚህ በአማኑኤል ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል ስር ተጨማሪ የአእምሮ ህክምና መስጫ ሆስፒታል ተገንብቷል ማለት ነው። ይህ ሆስፒታል ብዙ ጫናዎችን ያቃልላል። ከዚህ በተጨማሪም የኢንስቲትዩት ግንባታ ጎን ለጎን ይካሄዳል። የሚገነባው ኢንስቲትዩት የጥናት ዳይሬክተር የሚኖረው ሲሆን አገር አቀፍ የሆነ የአእምሮ ጤና ባለሙያዎችን ችግር የሚቀርፍ መሆን አለበት” ሲሉ ወደፊት ሊቋቋም ስለታሰበው ኢንስቲትዩት ተናግረዋል።

ዘርፈ ብዙ አገልግሎት የሚሰጠውን አገልገሎት በተቋም ደረጃ ህጋዊ ሰውነት ኖሮት እንዲቋቋም ምን ያህል ተጉዛችኋል ተበለው የተጠየቁት ዶክተር ዳዊት “ረቂቅ ደንብ ተዘጋጅቶ ሆስፒታላችን ቦርድ ተመልክቶታል ጤና ጥበቃ ሚኒስቴርም ተቀብሎታል። ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ቀርቦ እንዲጸድቅ ይደረጋል ብለን ተስፋ እናደርጋለን። ይህ ሲሆን ብዙ ችግሮችን ይቀርፍልናል” ብለዋል። የአማኑኤል አእምሮ ስፔሻላይዝድ ሆስፒታል በየዓመቱ ከ20 እስከ 30 የሚሆኑ ባለሙያዎችን ከጎንደር ዩኒቨርስቲ ጋር በመቀናጀት በማስትሬት ድግሪ ደረጃ እንደሚያሰለጥን የገለጹት ዶክተር ዳዊት ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ በተለያዩ ዩኒቨርስቲዎች የባለሙያዎች ስልጠና ከመጀመሪያ ድግሪ ጀምሮ እየተሰጠ መሆኑን ተናግረዋል።

ሆስፒታሉ ከዚህ በተጨማሪም የአእምሮ ጉዳይ በቀጥታ ከሚመለከታቸው ሴክተር መሰሪያ ቤቶች ጋር (የሰራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር፣ ትምህርት ሚኒስቴር፣ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር እና የመሳሰሉት) ጋር በጥምረት ለመስራት እየተንቀሳቀሰ መሆኑን አስታውቀዋል።

ሳይቃጠል በቅጠል እንዲሉ የችግሩ አሳሳቢነት እየጨመረ ለመጣው የአእምሮ ጤና ጉዳይ መንግስትም ሆነ ህዝቡ ትኩረታቸውን ሊሰጡ እንደሚገባ ሁኔታዎች አመላካች ናቸው። ምክንያቱም ያለአእምሮ ጤና፣ ጤና የለም!!


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 6 of 160

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us