You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

በይርጋ አበበ

 

በኢትዮጵያ የተፈጠረው የፖለቲካ አለመረጋጋት የኪነ ጥበቡን ዘርፍ በተለይም በሰዓሊያን ላይ በመጥፎነቱ የሚታወስ መሆኑን ባለሙያዎች ተናግረዋል።

ካፒታል ጋዜጣ (ክራውን አሳታሚዎች) የተመሰረተበትን 20ኛ ዓመት ምክንያት በማድረግ “ኪነ ጥበብና የኪነ ጥበቡ ተዋንያን የኢኮኖሚ ተጠቃሚነት” በሚል ርዕስ የውይይት መድረክ አዘጋጅቶ ነበር። በውይይቱ የተገኙ የመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎችና ሰዓሊያን ባነሱት ሃሳብ ላይ ውይይት የተካሄደ ሲሆን በኢትዮጰያ ያለው የኪነ ጥበብ በተለይም የስዕሉ ዘርፍ እድገቱ አሁንም አዝጋሚ መሆኑ የተገለጸ ሲሆን የኢኮኖሚ ተጠቃሚነትን በተመለከተ ደግሞ ከሌሎች አገሮች ተመሳሳይ ሙያ ጋር ሲነጻጸር ወደኋላ የቀረ መሆኑ ተገልጿል።

የኢትዮጵያ ሰዓሊያን ማህበር የቀድሞ ፕሬዝዳንት አርቲስት ስዩም አያሌው በበኩሉ “የእኛ ተቀዳሚ ደንበኞች ቱሪስቶችና የውጭ አገር ዜጎች ነበሩ። ባለፉት ሁለት ዓመታት በአገራችን የተፈጠረው የፖለቲካ አለመጋጋት የቱሪዝሙን ዘርፍ ተጎጂ ማድረጉን ተከትሎ የእኛ ጥቅምም አብሮ ተጎድቷል” ሲል ተናግሯል። 

ከመስከረም 2009 ዓ.ም ጀምሮ ባሉት 20 ወራት ውስጥ ለሁለት ጊዜ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የተጣለ ሲሆን በተለይ በ2009 ዓ.ም አገሪቱ ከአስቸኳይ ጊዜ ውጭ ሆና ያሰለፈችው ሁለት ወራትን ብቻ ነበር። በዚህ ዓመትም ከየካቲት 23 ቀን ጀምሮ ለስድስት ወራት ተፈጻሚ የሚሆን አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ታውጆ በስራ ላይ መሆኑ ታወቃል።

ለዚህ ፅሁፍ መነሻ የሆነን ሰንደቅ ጋዜጣ ሚያዝያ 24 ቀን 2010 የረቡዕ ዕትሙ በዜናና በዓምድ ዘገባው ያሰፈረው “የፌዴራል ዳኞች ምልመላ ቅሬታ አስከተለ” የሚለው የተሳሳተ ዘገባ ነው። ጋዜጣው ቅሬታ አቀረቡልኝ ያላቸውን አቤቱታ አቅራቢዎች ጠቅሶ እንደዘገበው የፌደራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ለሶስቱም የፌደራል ፍ/ቤቶች ዕጩ ዳኞችን ለመመልመል በቅርቡ ያካሄደው የማጣሪያ ምልመላ “ህግን ያልተከተለ አድልኦና መገለል ያለበት አሰራር ነው” በማለት ያትታል። ቅሬታ አቅራቢዎቹ ይህንን አስመልክተው ለኢፌዴሪ ህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ያቀረቡት ማመልከቻም ጋዜጣው በዚሁ እትሙ ማውጣቱ ይታወቃል። ወደ ጉዳዩ ከመግባታቸው በፊት አንድ ቅሬታ የቀረበበት ጉዳይ ቅሬታውን መርምሮ ውሳኔ ይሰጣል ተብሎ አቤቱታው የቀረበለት “ቅሬታ ሰሚ አካል” በኩል በቀረበለት ጉዳይ ላይ ውሳኔውን ከማሳወቁ በፊት (ጉዳዩ የቀረበለት አካል ቅሬታውን በይግባኝ የማየት በህግ የተሰጠው ግልፅ ስልጣን አለው የሚለውን ግምት ወስደን) ቅሬታ አቅራቢውም ሆነ አንድ የፕሬስ ውጤት በእንጥልጥል ላይ ያለን ጉዳይ ያውም ክስ የቀረበበት አካል ሳይጠየቅና ምላሹን ሳይሰጥ በሚዲያ ማሰራጨት ተገቢ ነው ወይ? በቅሬታ ሰሚው ላይ ከወዲሁ ተፅዕኖ ለማሳደር ወይም የምልመላ ሂደቱን ለማደናቀፍና ብዥታ ለመፍጠር ታስቦ የተወጠነ አይመስልም ወይ? የሚሉትን ጥያቄዎች እንደምንመለስበት ታሳቢ በማድረግ በቀጥታ ወደ ጉዳዩ እንግባ። ከሁሉም በፊት አንባቢ በተነሳው ርዕሰ ጉዳይ ላይ ተገቢ ግንዛቤ እንዲኖረው በማሰብ ስለ ፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ ስልጣንና ተግባር እንዲሁም የእጩ ዳኞች የምልመላ ስርዓት ትንሽ ማለቱ ተገቢ ይሆናል።

በኢትዮጵያ ታሪክ ትኩረት ተነፍጓቸው ተዳክመውና ተልፈስፍሰው ከቆዩት መንግስታዊ ተቋማት መካከል ፍ/ቤቶች በመጀመሪያ ረድፍ ይሰለፋሉ ቢባል ማጋነን አይሆንም። ዘመናዊ ዳኝነት በኢትዮጵያ ከተዘረጋ ከ1934 ጀምሮ ለሁሉም ዜጎች ክፍት የሆነ፣ አሳታፊ፣ ግልጽነት የተላበሰና በብቃት ላይ የተመሰረተ የአሿሿም ስርዓትና በሚታወቅ ዝርዝር መስፈርት የተመሰረተ የዳኝነት የምልመላ ስርዓት እንዳልነበረ ለማንም የተሰወረ አይደለም። ለዳኛ የሚያበቁ ግልጽ መስፈርቶች ወጥተው መስፈርቱን እናሟላለን የሚሉ ዜጎች እንዲወዳደሩ የተሰጠ ዕድል አልነበረም። ዳኛ የመመልመልና የመሾም ወይም የማሾም ሙሉ ስልጣኑ የአስፈፃሚ ከመሆኑም በላይ አንድ ሰው በየደረጃው ላሉ ፍ/ቤቶች እንዴት በዳኝነት እንደሚሾም፤ ከተሾመ በኋላ ያለውን ነፃነትና የተጠያቂነት ስርዓት በዝርዝር የህግ ማዕቀፍ የተደገፈ ስርዓትም ሆነ የዳኝነት አካሉን ከምልመላው ጀምሮ የስራ አፈፃፀሙን የመከታተልና የመቆጣጠር ስልጣን ያለው ገለልተኛ አካል አልነበረም ማለት ይቻላል።

በኢትዮጵያ ታሪክ በዳኞች ምልመላና አሿሿም ላይ መሰረታዊ ለውጥ የመጣው የፌዴራል የዳኝነቱ አካሉን በገለልተኛ አካል ማስተዳደር ከተጀመረ በኋላ ነው። የተሻሻለው የፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 684/2002 ለዚህ ተጠቃሽ ነው። በዚህ አዋጅ የዳኝነት ነፃነትና ገለልተኝነትን ለመጠበቅ ሲባል የጉባኤው አባላት ስብጥር ከአስፈፃሚው ውጭ ተደርጓል። (ጉባኤው ከፌደራል የዳኝነት አካል አምስት፣ ከህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ሶስት፣ ከአስፈፃሚ አንድ፣ ከጠበቆች ማህበር አንድ፣ ከዩኒቨርስቲ የህግ ተቋም አንድ፣ ከታዋቂ ሰው አንድ ያቀፈ ሆኖ የፌዴራል ጠቅላይ ፍ/ቤት ፕሬዚዳንት የጉባኤው ሰብሳቢ ናቸው። አዋጁ የፌዴራል ፍ/ቤቶች ዳኞችን የመመመልመል ሥልጣን ለጉባዔው ይሰጣል። ጉባዔው አዋጁን ለማስፈፀም ደንብ ወይም መመሪያ ሊያወጣ እንደሚችል በአዋጁ አንቀጽ 14 በተሰጠው ኃላፊነት መሠረት በ2003 ዓ.ም የፌዴራል ፍ/ቤቶች ዕጩ ዳኞች ምልመላ ሥርዓት አፈፃፀም መመሪያ አውጥቶ ተግባራዊ እያደረገ ይገኛል።

ይኸው አሳታፊ ግልፅነት የተላበሰና በኢትዮጵያ የዳኝነት ታሪክ እንደ አንድ እመርታዊ ለውጥ የሚታየው የምልመላ ሥርዓት የተወዳዳሪዎች የምዝገባ ሂደት፣ የማስታወቂያ አገላለፅና የማጣሪያ ሥርዓቶች፣ እንዲሁም ውጤት አገላለጽ ግልጽነት ባለው መንገድ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ዜጋ እኩል ዕድል በሚሰጥ አቅጣጫ እየተመራ ይገኛል። የምልመላ ስርዓቱ ግልጽነት ለተወዳዳሪዎች ብቻ ሳይሆን ሂደቱን መከታተል ለሚፈልግ ሶስተኛ ወገንም ሆነ ለሕዝብ ተደራሽ እንዲሆን በማሰብ በተለያዩ የሚዲያ አውታሮች ጭምር በመጠቀም ሂደቱን አሳታፊና ግልፅነት የተላበሰ ለማድረግ የተጓዘው ርቀት ቀላል የሚባል አይደለም። ስለሆነም የጉባኤው የዳኞች የምልመላና የአሿሿም ስርዓቱ ለሌሎች ተቋማት እንደ አንድ የጥሩ ተሞክሮ ማዕከል ሆኖ ያገለግል እንደሆነ እንጂ የሚያስወቅሰው አይሆንም። እያንዳንዱ የምልመላ ሂደት ከተወዳዳሪዎች ጥሪ ማስታወቂያ ጀምሮ የምዝገባ፣ የቅድመ ማጣሪያ፣ የፅሁፍ ፈተና፣ የቃለ መጠይቅ ሂደቱም ሆነ በመጨረሻም በዚህ መንገድ የተመለመሉትን ዕጩ ዳኞች ለሹመት ለሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት ከመቅረባቸው በፊት ሥነ-ምግባራቸው ለሕግና ለሕገ-መንግሥቱ ያላቸው ተገዢነትና እምነት በተመለከተ በሕዝብ አስተያየት እንዲሰጥባቸው ይደረጋል። ስለሆነም በጉባኤው የሚመራው የፌዴራል ዳኞች የምልመላ ሥርዓት ከማንም ተቋም በላይ በግልፅ መስፈርት ተመስርቶ የሚከወን አሳታፊና በግልጽነት የተሞላ ብቻ ሳይሆን በሂደቱ ቅሬታ ያለው አካል ቅሬታውን የሚያቀርብበትና ምላሽ የሚያገኝበት ስርዓት ዘርግቶ የሚካሄድ መሆኑ ሂደቱን ሙሉዕ ያደርገዋል።

በዚሁ መሰረት ባለፉት ሰባት ዓመታት ለሶስቱም የፌደራል ፍ/ቤቶች የተደረገው የዕጩ ዳኞች ምልመላ ስርዓት (በ2004፣2006 እና 2008) ለተወዳዳሪዎች ብቻ ሳይሆን ለሁሉም ዜጋ ግልፅ አሳታፊ፣ ተደራሽና ተአማኒ እና ብቃት ላይ በተመሰረተ መንገድ መፈፀም ተችሏል።

በ2010 እየተካሄደ ያለው የፌዴራል ፍ/ቤቶች የዕጩ ዳኞች የምልመላ ሂደትም ከላይ የተጠቀሱትን የህግ ማዕቀፎችና መስፈርቶች ተከትሎ እየተከናወነ ይገኛል። ጉባዔው ለሶስቱ ፍ/ቤቶች ዳኞችን መመልመል እንደሚፈልግ ተደራሽ በሆኑ የህትመትና የኤሌክትሮኒክ ሚዲያዎች፣ በፍ/ቤቱ ማህበራዊ ሚዲያ እንዲሁም በክልልና በፌዴራል ፍ/ቤቶች በመለጠፍ ለሁሉም ጥሪ አድርጓል። በዚህ መንገድ በወጣው የቅድመ ዕጩ ዳኝነት ምዝገባ ማስታወቂያ መሰረት ለሶስቱም ፍ/ቤቶች 3330 አመልካቾች ተመዝግበዋል። ይህ ቁጥር ጉባኤው ከዚህ በፊት በስድስት ዓመታት ካካሄዳቸው ሶስት የፌዴራል ዳኞች የምልመላ ሂደቶች በተመዝጋቢ ቁጥር ከፍተኛ መሆኑን ልብ ማለት ይገባል። ጉባኤው በአዋጁና በመመሪያው በተሰጠው ኃላፊነት መሰረት ከአመልካቾቹ መካከል የተሻለ ብቃትና የስራ ልምድ ያላቸውን በጥንቃቄ በመለየትና በማጣራት ለፅሁፍ ፈተና ያለፉ አመልካቾች ስም ዝርዝር በፍ/ቤቱ ማህበራዊ ሚዲያ ጭምር ይፋ ሆኗል። ይህንን ተከትሎም ሚያዝያ 13 ቀን 2010 በኢትዮጵያ ሲቪል ሰርቪስ ዩኒቨርስቲ የፅሁፍ ፈተናው እንዲሰጥ አድርጓል።

ለፅሁፍ ፈተና ያለፉትን በፍ/ቤቱ ድረ-ገፅ ይፋ ከተደረገ በኋላ ለሶስቱም የፌዴራል ፍ/ቤቶች ለዕጩ ዳኝነት ካመለከቱት መካከል ጥቂቶቹ የተዘረጋውን የአቤቱታ አቀራረብ ስርዓት በመጠቀም ቅሬታቸውን ለጉባኤው ጽ/ቤት በፅሁፍ አቅርበዋል። የጉባዔው ጽ/ቤት አቤቱታቸውን መርምሮ ምላሽ ሰጥቷል። በጽ/ቤቱ ምላሽ ያልረኩ ወገኖች ቅሬታቸውን በይግባኝ መልክ ለጉባዔው ሰብሳቢ አቅርበው ጉዳያቸውና ማስረጃቸው በመመርመር ውሣኔ ተሰጥቷቸዋል።

ጉባኤው የዘረጋው ይህ አይነቱ ግልጽነት የተላበሰ ስርዓት በመታገዝ በጽሁፍና በአካል ጭምር ግልጽና አሳማኝ ምላሽ ከተሰጣቸው ከነዚህ አካላት መካከል ጥቂት ለፌዴራል ከፍተኛ ፍ/ቤት የቀረቡት የፌዴራል መጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት ዳኞች አመልካቾች (በ2006 ዳኛ የሆኑ ናቸው) በሰንደቅ ጋዜጣ ቀርበው ሕግን ባልተከተለና አድልኦ በተሞላበት ሁኔታ ከሂደቱ ተገልለናል በማለት ቅሬታ ያቀረቡት። እነዚህ አቤቱታ አለን የሚሉት ዳኞች ጉባዔው በተሰጠው ሥልጣን መሠረት ያቀረቡትን የዳኝነት የሥራ ልምድ ከሌሎች ተወዳዳሪዎቻቸው ያነሰ በመሆኑ ማጣሪያውን ማለፍ እንዳልቻሉ ያቀረቡትን ማስረጃ በማገናዘብ ምላሽ የተሰጣቸው መሆናቸውን አንባቢው ሊገነዘብልን ይገባል።

በጋዜጣው ላይ ቅሬታቸውን ያቀረቡት እነዚህ ወገኖች ለአቤቱታቸው መነሻ ሆነን ያሉትን የህግና የአሰራር ጥሰት እያነሳን እውነታውን ወደ መመልከት እንግባ። እንደ አቤቱታ አቅራቢዎቹ አገላለፅ ጉባዔው ባደረገልን የማስታወቂያ ጥሪ መሰረት ከተመዘገብን በኋላ ወደ ቀጣዩ የፅሑፍ ፈተና የሚቀርቡትን ለመለየት ያካሄደው የማጣራት ሥራ በአዋጅ 684/2002 አንቀጽ 11 ስለ ፌደራል ዳኞች አሿሿም የተዘረጋው ስርዓት የጣሰና ሕግን ያልተከተለ ነው ይላል። ቀጠል በማድረግም “ዕውቅና ካለው ከፍተኛ ትምህርት ተቋም በሕግ ትምህርት ቢያንስ የመጀመሪያ ዲግሪ በከፍተኛ ውጤት የተመረቀ/ች/ የሚጠይቅ ሆኖ እያለ ከምዝገባ በኋላ ጉባዔው ይህንን የሚፃረር አዲስ መስፈርት አውጥቷል” በማለት ጉባዔውን ወንጅለውታል። እዚህ ላይ አንባቢ እንዲገነዘብልን የምንፈልገው በጋዜጣው የተገለፀው መስፈርት ዝቅተኛ ተፈላጊ ችሎታ እንጂ ከዚህ በላይ ብቃትና ልምድ ያላቸውን እንዳይመረጡ የሚከለክል ህጋዊ መሰረት የለም ብቻ ሳይሆን የተሻለ የዳኝነት ልምድ ያላቸው ከማንም ተወዳዳሪ በላይ የተሻለ የመመረጥ እድል አላቸው።

ዳኛ ሆኖ ለመሾም ቅሬታ አቅራቢዎቹ እንዳሉት በአዋጁ አንቀጽ 11/1/ከሀ እስከ ረ የተዘረዘሩ ዝቅተኛ ተፈላጊ መስፈርቶች ማሟላት እንዳለበት ይዘረዝራል። ይህ አንቀጽ አንድ ለቅድመ ዕጩነት የሚቀርብ አመልካች ወይም ተወዳዳሪ ዝቅተኛ የተፈላጊ ችሎታ መስፈርት እንጂ ወደ ማጣሪያ ለማለፍ ከተጠቀሰው በላይ የካበተ የስራ ልምድ ያላቸው ተወዳዳሪዎች እንዳይመረጡ የሚከለክል ሕግም ሆነ በሕግ የተደገፈ ምክንያት የለም። በአዋጁ መንፈስ መሰረት ማድረጉ የማይቻለው የተጠቀሱት አስገዳጅ ዝቅተኛ መስፈርቶችን የማያሟላ አመልካች ለጽሁፍ ፈተና ማቅረብ የማይቻል መሆኑ ነው። በማጣረያ ሂደት አስገዳጅ የሆነውን ዝቅተኛ ተፈላጊ መስፈርቱን በሚያሟሉ መካከል በማበላለጥ መምረጥ የተለመደ አሰራርና የህግ ድጋፍ ያለው ነው። የሚፈለገው የዕጩ ዳኞ ብዛት ከቀረቡት ተወዳዳሪዎች ብዛት እያመዛዘነ መመሪያውን ተግባራዊ የማድረግ ኃላፊነት ለጉባኤው የተሰጠ ስልጣን መሆኑ መገንዘብ ያስፈልጋል።

አዋጁን ተንተርሶ በ2003 የወጣው የፌዴራል ፍ/ቤቶች ዕጩ ዳኞች ምልመላ ስርዓት አፈፃፀም መመሪያ በአንቀጽ 15/2/ እንዲህ በማለት ይገልፀዋል። “እንደሚፈለገው የተወዳዳሪዎች ብዛት እየታየም የተሻለ የሥራ ልምድ ያላቸው ተወዳዳሪዎች ቅድሚያ እንዲያገኙ ሊደረግ ይቻላል” ይላል። ጉባዔው ያደረገውም ይህንኑ ነው። ዘንድሮ ከፍተኛ ብዛት ያለው አመልካች ስለቀረበ ወደ ፅሁፍ ፈተና የሚቀርቡትን ለማጣራት ለስራ ልምድ በተለይ ለዳኝነት የስራ ልምድ ትኩረት እንዲሰጥ ጉባኤው ባሳለፈው ውሳኔ መሰረት የተፈፀመ ህጋዊ አሰራር ነው። ከዚህ ውጭ ጉባዔው ያሻሻለው አዲስ መመሪያ የለም። ሥራ ላይ ያለውን መመሪያ የአዋጁን መንፈስና ዓላማ በተከተለ መንገድ ለማስፈፀም የተሰጠውን ሥልጣን መሠረት ተደርጎ የተከናወነ ተግባር ነው። ጉባኤው ቅሬታ አቅራቢዎቹ “መስፈርቱን ባናሟላም ቅድሚያ ልትሰጡን ይገባል” በማለት ሕግን ያልተከተለና ሚዛናዊነት የጎደለው ጥያቄያቸውን ባለማስተናገዱ የጉባዔውን ሥርዓት የተከተለ አሰራር ማጥላላት ተገቢም አይደለም፤ በህግም ያስጠይቃል።

ጋዜጣው ቅሬታ አቅራቢዎቹን ጠቅሶ እንደዘገበው ጉባኤው ያደረገው የማጣራት ሂደት ለዳኝነት የሥራ ልምድ ልዩ ትኩረት መስጠቱ ተገቢ አይደለም የሚል አስገራሚ ትችትም አስደምጦናል። ዳኝነትን ለመሰለ በሰው ህይወት፣ ነፃነትና ንብረት ላይ አስገዳጅ ውሳኔ የሚወስን ሙያዊ መንግሥታዊና ህዝባዊ ሹመትን ያጣመረ ከባድ ኃላፊነት የተሸከመ ስራ ይቅርና ለማንኛውም የአገልግሎት ሰጪ ተቋም የወጣ የተፈላጊ የሥራ መደብ ማስታወቂያ ለሚፈለገው የሥራ ኃላፊነት የተሻለ ቅርበት ያለው ባለሙያ ቅድሚያ እንደሚሰጠው ቅሬታ አቅራቢዎቹ የህግ ባለሙያዎች ስለሆኑ ለቀባሪ ማርዳት ሊሆን ይችላል። በዳኝነት ለሚሰራ ዕጩ ዳኛን ለመመልመል በዳኝነት የተሻለ አገልግሎት ላለው ተወዳዳሪ ቅድሚያ መስጠት ተገቢ ብቻ ሳይሆን ቅቡልነት ያለው ሕጋዊ አሰራር ነው። ሌክቸረር ለመቅጠር የፈለገ አንድ የዩኒቨርስቲ ተቋም በከፍተኛ የትምህርት ተቋማት የማስተማር ልምድ ያውን መምህር ቅድሚያ ሰጥቶ እንደሚቀጥር ሁሉ ዐቃቤ ሕግ ለመሾም የፈለገ የፍትህ ተቋም የዐቃቤ ሕግነት የሥራ ልምድ ያለውን ቅድሚያ ሰጥቶ ማጣሪያውን እንዲያልፍ እንደሚመርጠው ሁሉ ዳኛ ለመመልመል በዳኝነት በርከት ላሉ ዓመታት ለሰሩት ቅድሚያ መስጠቱ ሃጢያቱ የቱ ላይ ነው? ለነገሩ ቅሬታ አቅራቢዎቹ ሌክቸረሮችን፣ ዓቃቢያን ህግን ሌሎች የህግ ባለሙያዎች ከምልመላው ተገልለዋል የሚል ስሞታ ያቀረቡት ለተነሱበት ሕገወጥ ዓላማ ከጎናቸው ለማሰለፍ ታስቦ እንጂ ስለሌሎቹ ተወዳዳሪዎች አስጨንቋቸው እንዳልሆነ ለማንም ግልፅ ይመስለናል። ጉባዔው ቀደም ሲል ያወጣው የፌዴራል ፍ/ቤቶች ዕጩ ዳኞች የምልመላ ሥርዓት አፈፃፀም መመሪያ በሕግ ዕውቀታቸው ብቻ ሳይሆን በዳኝነት ልምዳቸው የተሻለ አገልግሎት ያላቸውን ቅድሚያ እንዲሰጥ ከማንም በላይ እነሱ ጠንቅቀው ያውቁታል።

በነገራችን ላይ የዳኝነት አካሉ ባለድርሻ አካላት ከሆኑት ጠበቆች፣ ዓቃቢያነ ህግ፣ ነገረፈጆችና ሌሎች ተገልጋዮች ከሚያቀርቧቸው ቅሬታዎች መካከል ዋነኛው በየደረጃው ለሚገኙ ፍ/ቤቶች የምትሾሟቸው ዳኞች መካከል ቀላል የማይባል ቁጥር በቂ የዳኝነት የሥራ ልምድ ስለሌላቸው በችሎት አመራርና በፍርድ ጥራት ላይ ሰፊ ክፍተት እየተፈጠረ መሆኑን ሲገልፁ ይደመጣሉ። ዛሬ ዛሬ ዳኛ ለመሆን የሚያበቁ መስፈርቶች ጠበቅ ያሉና ብቃትን፣ የስራልምድን፣ ሥነ-ምግባርንና ህዝባዊ አመለካከትን መነሻ ያደረጉ መሆን አለባቸው የሚለው ሃሳብ ሚዛን እየደፋ የመጣውም ዳኞች ከተሸከሙት ወገብ የሚያጎብጥ ኃላፊነትና ከባድ ሸክም ጋር ለማጣጣም እንደሆነ ግልፅ እየሆነ መጥቷል። ስለዚህ በተለይ ከባድና ውስብስብ የፍትሀብሔርና የወንጀል ጉዳዮች ለሚመለከቱ የከፍተኛ ፍ/ቤት ዳኞች የካበተ የዳኝነት ልምድ ያላቸውን ባለሙያዎች መሾም ህጋዊም ተገቢም መሆኑን ለመረዳት ምርምር የሚያስፈልገው ጉዳይም አይደለም።

ቅሬታ አቅራቢዎቹ ብለውታል እንደተባለው ጉባዔው በምን መልኩ ከሕግ አግባብ ውጭ እንደተጓዘና አድልዎ እንደፈፀመ ፍንጭ የሚሰጥ አንዳችም በሕግና በማስረጃ የተደገፈ የቀረበ ነገር የለም። ሂደቱም የምልመላው ግልፅነትና አሳታፊነት ያጎላው እንደሆነ እንጂ ለትችት የሚዳረገው ነገር አለ ብለን አናምንም።

አቤቱታ አቅራቢዎች አንባቢውን ለማደናገር እና ጉባኤው እያካሄደ ያለውን የዕጩ ዳኞች የምልመላ ሂደት ለማደናቀፍ ቆርጠው መነሳታቸውን የሚያመላክተው ሌላው ጉዳይ ቅሬታ አቅርበው የጉባዔው ጽ/ቤትና የጉባኤው ሰብሳቢ ለቅሬታቸው ምላሽ እንደሰጧቸው እንኳ ለመግለፅ ድፍረት አላገኙም። አንባቢንና የመንግሥት አካላትን ለማደናገር እነሱ ከሕግ ውጪ ተጠቃሚ ባለመሆናቸው ብቻ በህግ ማዕቀፍ እየተመራ ያለውን የምልመላ ሂደት ማጠልሸት ተገቢ አይሆንም። እኔ ካልተመለመልኩ ሁሉም ነገር ገደል ይግባ የሚል መፈክር ያነገቡ እነዚህ ወገኖች እነሱ የማይካተቱ ከሆነ እየተካሄደ ያለው የዳኞች የምልመላ ሂደቱ እንዲሰረዝ ድፍረት የታከለበት ጥያቄ ማቅረባቸውም ተሰምቷል። እንዴት ነው ነገሩ? በሕግና በሥርዓት በሚመራ አገር እንዲህ አይነት አጉራ ዘለል ጥያቄ ማቅረብ ያውም የህግ እውቀት ካለው ሰው ተገቢነት አለውን? ዓላማው ግልፅ ነው። ሂደቱን ሆን ብሎ ለመረበሽና ለማደናቀፍ የታሰበ ከመሆኑም በተጨማሪ በሂደት ላይ ያለን የምልመላ ስርዓት ተዓሚኒነት እንዲያጣ፣ ተወዳዳሪዎች ተስፋ እንዲቆርጡ በውጤቱ የምልመላ ስርዓቱ ዋጋ ለማሳጣት የሚደረግ ሴራ መሆኑ ግንዛቤ ሊያዝ ይገባል።

“እኔ ከሞትኩ ሰርዶ አይብቀል” መፈክር ያነገቡ እነዚህ ቅሬታ አቅራቢዎች መስፈርቱን ባለማሟላታቸው ምክንያት ከማጣሪያው እንደቀሩ እያወቁና ጉባዔው በዘረጋው የቅሬታ አቀራረብ ሥርዓት መሰረት ቅሬታቸውን አቅርበው በቂ ምላሽ ተሰጥቷቸው እያለ ጉባዔው የጀመረውን ግልጽነት የተላበሰ አሳታፊና ብቃት ላይ የተመሰረተ የምልመላ ሂደት እንዲሰረዝ በድፍረት ጠይቀዋል። ቅሬታ ማቅረብ መብት ቢሆንም ማንኛውም የሚቀርብ ጥያቄ ሕግንና አሰራርን የተከተለና እውነት ላይ የተመሰረተ መሆን እንዳለበት ይቅርና የህግን ሀሁ የሰነቁ ሰዎች ሌላው ዜጋም ይዘነጋዋል ተብሎ አይጠበቅም። እውነታው ይህ ከሆነ ህግን ያልተከተለ አሰራር ያማረው ታዲያ ማን ነው? ጉባኤው ወይስ ቅሬታ አቅራቢዎቹ?

የሚገርመው ነገር ሰንደቅ ጋዜጣ የአንድ ወገን ያውም በሂደት ላይ ያለ ያላላቀ ጉዳይን ለህዝብ ያሰራጨው በአቤቱታ አቅራቢዎቹ ክስ የቀረበበት የፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባኤን በጉዳዩ ላይ ሳያናግርና ሳይጠይቅ መሆኑ ነው። ያልተረጋገጠና ለአንድ ወገን የወገን ወሬ ይዞ መውጣት የፕሬስ ህግና የጋዜጠኝነት ስነምግባር እንደማይፈቅድ ይቅርና በፕሬስ ስራ የተሰማራ ባለሙያ ተራ ዜጋም ያውቀዋል። ዓላማው ህዝብ እውነታውን እንዲያውቅ ታስቦ ከሆነ ዘገባውን ይዞ የወጣው ሰንደቅ ጋዜጣ በጉዳዩ ላይ የጉባኤውን ጽ/ቤት ማነጋገርና ምላሹን ለማድመጥ ያልተፈለገው ለምን ይሆን? እየተካሄደ ያለን የዕጩ ዳኞች የምልመላ ሂደትን ለማደናቀፍ የተሰጠን የአንድ ወገን አስተያየት ይዞ መውጣት ከሁሉም በፊት የጋዜጠኝነት ሙያ የሚጠይቀውን የሚዛናዊነት መርህ እንደሚጥስ ለጋዜጣው አዘጋጅ ይጠፋዋል የሚል እምነት የለንም። እንዲህ አይነት የተቀነባበረ ወሬ የሚያስከትለውን ውጤት ተገንዝቦ ጉዳዩን ሚዛን ለመጠበቅ አዘጋጁ ጥረትና ትጋት ማድረግ እንደነበረበት ማስታወስም አያስፈልገውም። ሰንደቅ ጋዜጣ በዚህ ረገድ የፈፀመው የህግና የሙያ ጥሰት አንባቢዎቹን ይቅርታ እንዲጠይቅ በዚሁ አጋጣሚ ለመጠቆም እንወዳለን። ስለሆነም ግልጽነት በተላበሰ፣ አሳታፊና ብቃትን ማዕከል ባደረገ መልኩ እየተከናወነ ያለውን የፌዴራል ፍ/ቤቶች የዕጩ ዳኞች ምልመላ ለማደናቀፍ፣ ሂደቱን ከእውነታው በራቀና በተወናበደ መንገድ ተአማኒነት ለማሳጣትና ተወዳዳሪዎችን ተስፋ ለማስቆረጥ የተጀመረው ዘመቻ መቆም እንዳለበት ለማሳሰብ እንወዳለን።

 

                 ሰለሞን በላይ

            የፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባዔ ጽ/ቤት ኃላፊ

                  (ፊርማና ማህተም አለው)

 

ዳክ ኮምዩኒኬሽን “ዳጉ” የመገናኛ ብዙሃን ሽልማት እና ድግስ የተባለ ፕሮግራም ማዘጋጀቱን አስታውቋል።

የዳሪክ ኮምዩኒኬሽን እና የፕሮግራሙ ዳይሬክተር ጋዜጠኛ ማናዬ እውነቱ ለሰንደቅ ጋዜጣ እንደገለጸው፤ ዳጉ የመገናኛ ብዙሃን ድግስ እና ሽልማት ሚያዝያ 25 ቀን 2010 ዓ.ም ይፋ ከተደረገ በኋላ በተለያዩ ሆቴሎች በቋሚነት በየወሩ የመንግስት ከፍተኛ ባለስልጣናት፣ የመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች፣ ህዝብ ግንኙነትና የኮምዩኒኬሽን ባለሙያዎች እና የዩኒቨርስቲ ተማሪዎች ተገናኝተው ስለሙያው የሚወያዩበትና የሚመክሩበት ዝግጅት ነው።

ዝግጅቱ ዓመቱን ሙሉ ወሩ በገባ በመጨረሻው ሳምንት ሰኞ ሲካሄድ የሚቆየው ፕሮግራም በዓመቱ መጨረሻ በኢትዮጵያ የሚዲያ ታሪክ ታላላቅ ስራዎችን ሰርተው ያለፉ የሚዲያ ባለሙያዎች የሚዘከሩ ሲሆን የዚህ ዓመት የፕሮግራሙ መታሰቢያ ለጋዜጠኛ ደስታ ምትኬ ተበርክቷል። ጋዜጠኛ ደስታ ምትኬ በኢትዮጵያ የጋዜጠኝነት ታሪክ የመጀመሪያው የህትመት ጋዜጠኛ ናቸው።

“መንግስት በአማራው ህዝብ ላይ እየፈጸመ ላለው

የዘር ማጽዳት ወንጀል በህግ ሊጠየቅ ይገባል”

የመላው ኢትዮጵያ አንድነት ድርጅት ‹መኢአድ)

በይርጋ አበበ

 

ከ1983 ዓ.ም የስርዓት ለውጥ በኋላ በኢትዮጵያ ከታዩ የአስተዳደር ለውጦች አንዱ እና ቀዳሚው ‹‹ፌዴራላዊ ስርዓት›› መገንባቱ ነው። ይህ ፌዴራላዊ ስርዓት ግን ‹‹ማንነትን በተለይም ብሔርን እና ቋንቋን መሰረት ያደረገ›› ስለሆነ በዜጎች መካከል አለመተማመንን እና መጠራጠርን አስከትሏል ሲሉ የሚተቹ ወገኖች ትችታቸውን መስጠት የጀመሩት ገና ከስርዓቱ ምስረታ ጀምሮ ነበር። ከዚህ በተጓዳኝ ደግሞ ‹‹የአገሪቱ የቆዩ ችግሮች አስተማማኝ መልኩ ለመፍታት ትክክለኛ እና አማራጭ የሌለው ስርዓት ይህ ብቻ ነው›› ሲል ኢህአዴግ መራሹ የኢትዮጵያ መንግስት ይሞግታል።

 

 

የመግለጫው ይዘት በአጭሩ

የፌዴራሊዝም ስርዓቱን ሳይሆን ፌዴራሊዝሙ የተመሰረተበትን ‹‹ቋሚ መሰረት›› አጥብቀው የሚተቹት ወገኖች ከሚቀርቧቸው ምክንያቶች መካከል ቀዳሚው ‹‹ለዘመናት አብሮ የኖረውን ህዝብ የሚለያይ እና ዜጎችን ለሞት፣ ለአካል ጉዳት እና ለንብረት ውድመት የዳረገ መፈናቀል አስከትሏል›› በማለት ነው። የዚህ ሃሳብ አቀንቃኝ ከሆኑት ወገኖች መካከል አንዱ የሆነው ‹‹የመላው ኢትዮጵያ አንድነት ድርጅት›› ድርጅት ሰሞኑን ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ስለተፈናቀሉት የአማራ ብሔር ተወላጆች ላይ ስለደረሰው ‹‹መጠነ ሰፊ›› ችግር ለመገናኛ ብዙሃን መግለጫ ሰጥቷል። መኢአድ በመግለጫው ‹‹ሀገራችን ኢትዮጵያ በአሁኑ ወቅት በዘር እና በቋንቋ ላይ የተመሰረተ ፖለቲካ እና ስርዓት ባጣ የጎሳ ፌዴራሊዝም ምክንያት ወዳልተፈለገ የእርስ በእርስ ግጭትና መፈናቀል እያመራች ትገኛለች›› ሲል ይገልጻል።

ፓርቲው አያይዞም ‹‹በቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል በሚኖሩ የአማራ ብሔር ተወላጆች ላይ መጠነ ሰፊ የማፈናቀል የዘር ማጽዳት እና ሀብት ንብረታቸውን የመዝረፍ ተግባር እየተፈጸመ ይገኛል። ዜጎች በክልሉ ሲኖሩ ህጋዊ የመሬት ይዞታ ማረጋገጫ ደብተር እና ግብር ሲከፍሉበት የነበረ ደረሰኝ ያላቸው ናቸው›› ሲል የተፈናቃዮችን የቆየ ኑሮ አስታውሷል።

በቅርቡ ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ካማሼ ዞን የተፈናቀሉ አማራዎች በባህር ዳር ቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን ተጠግተው የሚኖሩ ሲሆን የዕለት ቀለብም ሆነ ልብስ የሌላቸው ሲሆን ጎሮሯቸውን የሚዘጉትም ከከተማው ነዋሪ እና አንዳንድ በጎ ፈቃደኛ ድርጅቶች ከሚያደርጉት ድጋፍ ነው። በዚህ በኩል በተለይ የፋሲል ከነማ እግር ኳስ ክለብ ደጋዎች እና የዳሽን ባንክ ሰራተኞች ያደረጉት ድጋፍ የሚጠቀስ ነው። ክልሉን የሚያስተዳድረው ብአዴን ለተፈናቃዮቹ ያደረገውን ድጋፍ በተመለከተ ‹‹ምንም ነው›› ሲል የገለጸው መኢአድ ‹‹የፌዴራል መንግስቱም ሆነ የአማራውን ብሔር እወክላለሁ የሚለው ብአዴን ችግሩን በቸልተኝነት መመልከቱና አፋጣኝ መፍትሔ ከመስጠት ይልቅ ተፈናቃዮችን በማዋከብ፣ በማሰርና በማፈን በዜጎች ላይ ከፍተኛ የሆነ እንግልትና ጉዳት እያደረሰ ይገኛል›› ብሏል።

መኢአድ ለተፈናቃዮች መፍትሔ ይሆናል ብሎ ያስቀመጠውን ሲገልጽም ‹‹ብሔር ተኮር ማናቀልና ግድያ እንዲቆም ችግሩን ለመፍታት ይቻል ዘንድም አጣሪ ኮሚቴ እንዲቋቋም። ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ለተፈናቀሉ ከሁለት ሺህ በላይ የአማራ ተወላጆች አፈናቃዩ የቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ካሳ እንዲከፍል›› የሚሉት ይገኙበታል። ፓርቲው በዚህ ጉዳይ ላይ ጨምሮ በሰጠው የመፍትሔ ሃሳብ ላይ ‹‹ተፈናቅለው በባህር ዳር ቅዱስ ጊዮርስ ቤተ ክርስቲያን ለተጠለሉት ዜጎች የአማራ ክልል መንግስት ህጋዊ ከለላ በመስጠት ጊዜያዊ መጠለያ፣ ምግብ እና አልባሳት እነዲያቀርብ። ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልላዊ መንግስት ጋር በመነጋገር መፍትሔና ዘላቂ ዋስትና እንዲሰጣቸው መነጋገር›› ሲል አስታውቀዋል።

 

 

ትምህርት እና ተፈናቃዮች

ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ተፈናቅለው ወደ አማራ ክልል የተሰደዱት ኢትዮጵያዊያን የአማራ ብሔር ተወላጆች ቁጥራቸው ከ500 በላይ ቢሆንም እስካሁንም ድረስ ተገቢው ከለላ እና መፍትሔ ያልተሰጣቸው መሆኑን በሳምንት እትማችን መዘገባችን ይታወሳል። ከዘገባው በኋላ የተስተካከለ ነገር ካለ ስንል የተፈናቃይ ተወካዮችን አነጋግረን ነበር። ነገር ግን እስካሁን ድረስ ከመንግስት በኩል የተደረገላቸው ድጋፍ አለመኖሩን ገልጸው ሆኖም የአካባቢው ማህበረሰብ ድጋፍ ማድረግ መጀመሩን ተናግረዋል። በዚህ በኩል የዳሽን ባንክ ባህር ዳር ቅርንጫፍ ሰራተኞች እና የጎንደሩ ፋሲል ከነማ እግር ኳስ ክለብ ደጋፊዎች ያደረጉትን ድጋፍ በአብነት አንስተዋል።

ለተፈናቃዮች አሁን ነገሮች እየከበዱ ቢሆንም ይበልጥ አሳሳቢ የሆነባቸው ግን የልጆቻቸው ‹‹ነገ›› ነው። ከተፈናቃይ ቤተሰብ የተወለዱ 108 ህጻናት ትምህርታቸውን አቋርጠዋል። ይህ ደግሞ ድሮውንም አሳሳቢ በነበረው የአገሪቱ የትምህርት ጥራት መጓደል ላይ የህጻናቱ ከትምህርት ገበታ ውጭ መሆናቸው በበሰብአዊ መብታቸው ላይ የተቃጣ ድርጊት ሲሉ አስተያየታቸውን ለሰንደቅ ጋዜጣ የሰጡ ምሁራን ተናግረዋል።

ምሁራኑ አያይዘውም ‹‹ክልሉ በትምህርት ጥራት ውራ ሆኖ መቆየቱ ይታወቃል። የአማራ ክልል ትምህርት ቢሮ ከዓመት በፊት ባወጣው ዘገባ በክልሉ የትምህርት ሽፋን መልካም የሚባል ቢሆንም የትምህርት ተቋማቱ ደረጃ እና ትምህርት ጥራት አሳሳቢ ደረጃ ላይ መድረሱን ይፋ አድርጓል›› ያ ሲሆን፤ አክለውም ይህ በሆነበት ክልል እና ህዝብ ላይ ተጨማሪ ተማሪዎችን ከትምህርት ገበታ ውጭ እንዲሆኑ መደረጉ ደግሞ የችግሩን ጥልቀት ይባስ ያባብሰዋል›› ብለዋል።

 

 

የተፈናቃዮች ሁኔታ

የአማራ ብሔር ተወላጆች ከቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል ካማሼ ዞን ሲፈናቀሉ ቁጥራቸው በአባወራ ደረጃ 527 ሲሆኑ ከእነ ልጆቻቸው ሲቆጠሩ ከሁለት ሺህ በላይ ደርሷል። ይህን ያህል ህዝብ በተፈናቀለበት ጊዜ 13 ሰዎች ሲሞቱ 49 ሰዎች ቆስለዋል። 149 ቤቶች ደግሞ መቃጠላቸውን ለሰንደቅ ጋዜጣ አስተያየታቸውን የሰጡ የተፈናቃይ ተወካዮች ተናግረዋል።

በዚህ ጉዳይ ላይ መግለጫ የሰጠው የመላው ኢትዮጵያ አንድነት ድርጅት ፓርቲ በበኩሉ ‹‹መንግስት በአማራው ህዝብ ላይ የዘር ማጽዳት ወንጀል እየፈጸመ በመሆኑ በህግ ሊጠየቅ ይገባል›› ብሏል። ፓርቲው እዚህ ውሳኔ ላይ የደረሰበትን ምክንያት ሲያስቀምጥም ከዚህ ቀደም ባሉት የኢህአዴግ የስልጣን ዘመናት በአማራ ብሔር ተወላች ላይ ደረሰ ያለውን መፈናቀል እና መሳደድ በዋቢነት በማንሳት ነው። ከሁለትና ሶስት ዓመት በፊት በቤኒሻንጉል ጉሙዝ ክልል፣ በ2004 ዓ.ም በደቡብ ክልል ጉራ ፋርዳ ወረዳ፣ ቀደም ሲል ደግ በኦሮሚያ የተለያዩ አካባዎች መፈናቀልና መሳደድ በአማራ ብሔር ተወላጆች ላይ መድረሱን አስታውሶ ‹‹ይህ በብሔሩ ላይ የዘር ማጽዳት ወንጀል ነው›› ብሎታል።¾

የበቀል ጥላ ነገ ይመረቃ

Wednesday, 09 May 2018 13:32

 

የደራሲ ገስጥ ተጫኔ አስረኛ ድርሰት የሆነው “የበቀል ጥላ” ረጅም ልቦለድ ነገ በዋቢ ሸበሌ ሆቴል ይመረቃል።

የ328 ገጾችን በረከት የታደለውና 70 ብር አንባቢያንን የሚያስከፍለው የበቀል ጥላ ነገ ሲመረቅ የደራሲው የቅርብ ወዳጅ ዘመዶች፣ ጸሀፊያን፣ የመገናኛ ብዙሃ ባለሙያዎች እና አርቲስቶች ታዳሚ ይሆናሉ።

ደራሲ ገስጥ ተጫኔ ከዚህ ቀደም “ነበር ቁጥር 1 እና 2” በሚሉት መጽሃፋቸው በአንባቢያን ዘንድ በስፋት ይታወቃሉ። ከሁለቱ መጽሃፎች በተጨማሪም “የናቅፋው ደብዳቤ፣ እናት ሀገር፣ የቀድሞው ጦር፣ የማክዳ ንውዛት” እና ሌሎችም መጽሃፎችን ለአንባቢያን ያበረከቱ ደራሲ ናቸው። መጽሃፉ በሁሉም መጸሃፍት መደብሮች እና መጽሃፍ አዟሪዎች እጅ የሚገኝ ሲሆን ቀደም ብሎ እንደተገለጸው የመጽሃፉ ሸሬታ (የወጋ ተመኑ) 70 የኢትዮጵያ ብር ብቻ ነው።

የቤት ኪራይ ውል

Wednesday, 09 May 2018 13:25

 

በእንዳልካቸው ወርቁ (www.abyssinialaw.com)

 

መግቢያ


የሰው ልጆች በዚች ምድር ላይ ሲኖሩ የተለያዩ ሕጋዊ ውጤት ያላቸውን ድርጊቶች ያከናውናሉ። ለአብነት ያክንል ቤት ይከራያሉ ያከራያሉ፣ ጋብቻ ይፈፅማሉ፣ ንብረት ይሸጣሉ ይገዛሉ፣ ወዘተ። ሕጋዊ ውጤት ከሚያስከትሉ ተግባራት አንዱ ውል ነው። ውል ሰዎች በኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ሕይወታቸው ውስጥ ከሚያከናውኗተው የግንኙነት መገለጫዎች አንዱ ሲሆን የፍትሐብሔር ግዴታ አንዱ ዘርፍ ነው።


በእልት ተእለት የኑሮ እንቅስቃሴያቸው ውስጥ የተለያዩ ውሎችን ይፈፅማሉ። ወደ ሱቅ ሂደው ሸቀጥ ሲገዙ፣ ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ ለመንቀሳቀስ ታክሲ ሲጠቀሙ፣ ለንግድም ሆነ ለመኖሪያ ቤት ሲከራዩ፣ ወዘተ። እኒህ የውል ጌዴታ ውስጥ ሚገቡት የማህበረሰቡ አካል የሆኑ ሰዎች ናቸው። በሌላ አባባል ውል የሚኖረው የውል ግዴታ ውስጥ የሚገቡ (የሚዋወሉ) ሰዎች ሲኖሩ ነው። ሰዎች ስንል በፍትሐብሔር ሕጉ መሠረት የተፈጥሮ ሰዎች ወይም ሕጋዊ ሰውነት የተሰጣቸው ድርጅቶች ናቸው።


ከላይ እንደተገለፀው ሰዎች በማህበራዊ ሕይወታቸው ውስጥ ሁልጊዜም ቢሆን ኢኮኖሚያዊ ግንኙነት የሚያስከትል ድርጊቶችን ይፈፅማሉ። ዕቃ ለመግዛት፣ አገልግሎት ለማግኘት፣ ወይም ሥራ ተቀጥሮ ለመስራት እና የመሳሰሉ ተግባራትን ሰዎች በማህበራዊ መስተጋብራቸው ይፈፅማሉ። እንዚህን ተግባራት ለመፈጸም ደግሞ ከሌሎች ሰዎች ጋር ውል ወይም ስምምነት ይፈፀማሉ።


የሰውል ልጅ መሰረታዊ ፍላጎቱን ለማሟላት የተለያዩ ስራውችን በእለት ከእለት ይከውናል። የሰው ልጅ መሰረታዊ ፍላጎት ተብለው ከሚታወቁት ወነኞቹ ውስጥ አንዱ የመኖሪያ ቤት ይገኝበታል። ይህን የመሮሪያ ቤት የማግኘት የዜጎች መብት መሆኑን ኢትዮጵያ ተቀብላ ባፀደቀችው የአለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌ ውስጥ ተቀምጧል።


በዚህ አጭር ጽሑፍ ውስጥ በሀገራችን የፍትሐብሔር ሕግ መሠረት በጠቅላላው የውልን ምንነት፣ እንዴት እንደሚፈፀም በማየት የቤት ኪራይ ውል ያለውን የሕግ ማዕቀፍ እንመለከታለን።

 

የውል ምንነት


ውል ማለት ምን ማለት ነው የሚለውን ስንመለከት የዘርፉ ሙሁራን እና የፍትሐብሔር ሕጋችን የተቀራረበ ትርጉም ሰጠተውት እናገኛለኝ። በእውቁ የሕግ መዝገበ ቃላት ብላክስ ሎው መዝገበ ቃላት ላይ “ውል ማለት በሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሆኑ ሰዎች በመካከላቸው አንድን ድርጊት ለማድረግ ወይንም ላለማድርግ በመስማማት ግዴታ የሚፈጥሩበት መንገድ ነው” በማለት ትርጉም ይሰጠዋል። ፕሮፌስር ጥላሁን ተሾመ የኢትዮጵያ የውል ሕግ መሠረተ ሀሳቦች በሚለው መፅሃፋቸው ውስጥ “ውል አንድን ግዴታ ወይም ከዚሁ ግዴታ የተያያዙ ሌሎች በርከት ያሉ ግዴታዎችን የሚቋቁም ተግባርን የሚያመለከትት አነጋገር ነው በማለት ይተረጉሙታል። በዚህ ግዴታ ባለገንዘብ የሆነው ወገን አንድ ነገር እንዲፈጸምለት የመጠየቅ መብት የሚኖረው ሲሆን ባለዕዳው ደግሞ አንድን ነገር የመፈጸም ግዴታ ይጠበቅበታል” በማለት አብራርተው ገልፀውታል። እንዲሁም በፍትሐብሔር ሕጋችን መጽሐፍ አምስት ስለግዴታዎች በሚደነግገው ክፍል አንቀፅ 1675 ላይ “ውል ማለት ንብረታቸውን የሚመለከቱ ግዴታዎችን ለማቋቋም ወይም ለመለወጥ ወይም ለማስቀረት ባላቸው ተወዳዳሪ ግንኙነት በሁለት ወይም በብዙ ሰዎች መሀል የሚደረግ ስምምነት ነው” በማለት ትርጉም ሰጥቶታል።


በሕጋችንም ሆነ በዘርፉ ምሁራን ውልን በተመለከተ የሰጡት ትርጎሜ በመሰረታዊነት ተመሳሳይ ነው። ከትርጉሙ እንደምንረዳው ውል፡-


1ኛ. በሁለት እና ከዚያ በላይ በሆኑ ሰዎች መካከል የሚፈፀም ተግባር መሆኑን። ይህም ማለት አንድን ውል ለመዋዋል ቢያንስ ሁለት ሰዎች የሚያስፈልጉ መሆኑን። (ሰዎች ስንል በፍትሐብሔር ሕግ መሠረት የተፈፅሮ ሰው እና የሕግ ሰውነት የተሰጠውን ማንኛውንም ድርጅት የሚጨምር ነው።)


2ኛ. የውል ግዴታ ይዘት ከተዋዋዮቹ ንብረት ወይም ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ጋር የተገናኘ መሆኑን። ይህም ማለት ሰዎች የውል ጌዴታ ውስጥ የሚገቡት በንበረታቸው ወይም በኢኮኖሚያዊ ጥቅም በሚያስገኙ ነገሮች ላይ ነው።


3ኛ. የውል ግዴታ ከተዋዋዮች የሀሳብ መግባባት የሚመነጭ ስምምነት መሆኑን። ይህም ማለት ተዋዋይ ወገኖች በንብረታቸው ወይም ኢኮኖሚያዊ ጥቅማቸው ላይ አንዱ በአንዱ ላይ ግዴታ ለመፍጠር አስቀድመው በሀሳብ በመግባባት የሚያድርጉት ነው።


4ኛ. ውል የሚመሠረተው ግዴታዎችን ለማቋቋም ወይም ለመለወጥ ወይም ለማስቀረት መሆኑን። ይህም ማለት በንብረታቸውን ወይም ኢኮኖሚያዊ ጥቅማቸውን በተመለከተ ግዴታ ያቋቁሙበታል ወይም የተቋቋመ ግዴታን ያሻሽሉበታል ወይም የተቋቋመን ግዴታ ቀሪ ያደርጉበታል።

 

የውል አመሠራረት


ከላይ እንደተገለፀው ውል ስምምነት ነው። ነገር ግን ውል ስምምነት ቢሆንም ከሌሎች ስምምነቶች የሚለየው በአፈፀሙ ከበስተጀርባው የሕግ ድጋፍ ያለው ስምምነት መሆኑ ላይ ነው። ይህም ማለት ተዋዋይ ወገኖች የተስማሙበትን ነገር እንደ ስምምነታቸው ባይፈፅሙ ላልፈፀሙትን ነገር በሕግ ተገደው እንዲፈፅሙ ይደረጋሉ። ይህም የሚያሳየን ውል በተስማሚዎቹ አካላት መካከል እንደ ሕግ ሆኖ የሚያገለግል መሆኑን ነው።


ውል በተወያይ ወገኖች መካከል ሕጋዊ ውጤት እንዲኖረው አስቀድሞ የውል አመሰራረቱ ሕጋዊ መስፈርቱን ማሟላት አለበት። በፍትሐብሔር ሕጋችን ስለ ውል አመሰርረት በሚደነግገው ክፍል አንቀፅ 1678 ላይ በግልፅ እንደተቀመጠው የሚፀና ውል ነው ለማለት መሟላት ያለባቸውን ሁኔታዎች አስቀምጧል። እነሱም፡ -


1ኛ. ውል የሚፈፀመው ለመዋዋል ችሎታ ባላቸው ሰዎች መካከል መሆኑን። ይህም ማለት በሕግ ፊት የሚፀና ውል ለማድረግ ተዋዋዮች በሕግ ችሎታ ያላቸው መሆን አለባቸው። በፍትሐብሔር ሕጋችን ላይ ስለ ችሎታ በሚደነግገው ክፍል አንቀፅ 192 ላይ በመርህ ደረጃ ማንኛውም ሰው በሕግ ችሎታ እንደሌለው ካልተገለፀ በቀር ማንኛውንም ሕጋዊ ድረጊት ለማድረግ ችሎታ እንዳለው እንደሚቆጠር ተደንግጓል። በዚሁ ሕግ አንቀፅ 193 ላይ እንደተደነገገው እድሜው ለአቅመ አዳም/ሄዋን ያልደረሰ/ሰች ወይም አይምሮው ህመም ያለበት ሰው ወይም በፍርድ ቤት የተከለከለ ሰው ችሎታ እንደሌለው ይቆጠራል። ከላይ እንደተገለፀው ውል ሕጋዊ ተግባር ነው ስለሆነም እድሜው ለአቅመ አዳም/ሄዋን ያልደረሰ/ሰች ወይም አይምሮው ህመም ያለበት ወይም በፍርድ ቤት የተከለከለ ሰው ውል መዋዋል አይችልም።


2ኛ. ውል የሚፈፀመው በተወያያቹ ነፃ ፍቃድ ብቻ መሆኑ። ይህም ማለት ተወያይ ወገኖች ውል ውስጥ የሚገቡት ያለማንም ጫና አድራጊነት በራሳቸው ገዛ ፍቃድ መሆን አለበት ማለት ነው። አንድ የውል ግዴታ የተቋቋመ መሆኑ የሚረጋገጠው የተዋዋዮቹ ፈቃድ በሕግ አግባብ መገለፁ ሲታወቅ ነው። ተዋዋዮቹ በመሀከላቸው በሕግ ፊት የሚፀና ግዴታ ለማቋቋምና ይህም ግዴታ በሚያስከትለው ውጤት ለመገዛት ስምምነት ያላቸው መሆኑ ይፋ ሲያደርጉ ፈቃዳቸውን ገለፁ እንላለን። በፍትሐብሔር ሕጉ አንቀፅ 1679 ላይ ይህን አባባላችን በሚያጠናክር መልኩ “ውል ተዋዋዮች በገቡባቸው ግዴታዎችና እነዚህም አስገዳጅ እንዲሆኑ የተስማ መብትን በሚገልፀው የፈቃድ መስጠት ላይ የተመሠረተ ነው” በማለት ተደንግጓል።


3ኛ. ተወያይ ወገኖች የሚዋዋሉበት (ውል ውስጥ የሚገቡበት) ጉዳይ በእርግጠኝነት የሚቻል እና ሕጋዊና ሞራላዊ ጉዳይ ላይ መሆኑ። የውሉ ፍሬ ነገር በሰው ልጅ አቅም መፈጸም የሚችል እና ሕጋዊና ሞራላዊ የሆነ መሆን አለበት። በሰው ልጅ አቅም መፈፀም የሚቻል ተግባር ማለት የሰው ልጅ በተፈጥሮው ማከናወን የሚችለው ማለት ነው። ለአብነት የውሉ ፍሬ ነገር እንደ እርግብ መብረር ቢሆን በሰው ልጅ ተፈጥሮ የማይቻል ተግባር ነው። ሌላው የውሉ ፍሬ ነገር በሕግ ያልተከለከለ ወይም ህገ-ወጥ ያልሆነ እና በህብረተሰቡ ባህልና ወግ ተቀባይነት ያለው ነገር ላይ (በሌላ አባባል ከህብረተሰቡ ሞራል ጋር የማይቃረን) መሆን አለበት። ለአብነት ፍሬ ነገሩ ሰው ለመግደል ቢሆን በሕግ የተከለከለ እንዲሁም ክህረተሰቡ ሞራል ጋር የሚቃረን ነው።


4ኛ. የውል አቀራረጹ ወይም አፃፃፉ በሕግ (ፎርም) ተለይተው የተቀመጡ ወይም ተዋዋይ ወገኖች ተለይቶ እንዲቀመጡ ከተስማሙበት የውል ጉዳይ በቀር የተለየ የውል ፎርም የማያስፈልግ መሆኑ። በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀፅ 1678(3) ላይ እንደተደነገገው በግልፅ በሕግ ይህን የውል ፎርም ተከተሉ ተብሎ ካልተደነገገ በቀር ተዋዋይ ወገኖች ውላቸውን በፈለጉት አይነት ማድረግ ይችላሉ። ከዚህም በተጨማሪ በዚሁ ሕግ አንቀፅ 1719(1) ላይ ተዋዋይ ወገኖች የመዋዋል ነፃነት እንዳላቸው ሁሉ የሚዋዋሉበትን ውል አቀራረፅ የመወሰን ነፃነትም እንዳለቸው በግልፅ ተደንግጎ ይገኛል። በመሆኑም በተለየ ሁኔታ በሕግ ውሉ በዚህ መልክ ይቀመጥ ካልተባለ በስተቀር ተዋዋዮቹ ወገኖች ውላቸውን በፈለጉት ፎርም ማድረግ ይችላሉ።
የውል አመሰራረትን በተመለከተ ከላይ የተመከትናቸው ማለትም ችሎታ፣ ፍቃድ እና የሁሉ ፍሬ ነገር ሕጋዊና ሞራላዊ መሆን ለሁሉም አይነት ውሎች በጋራ ተሞልቶ መገኘት የሚገባቸው መሰረታዊ ነገሮች ሲሆኑ የውል ፎርም ግን በሕግ በግልፅ ተለይቶ ተዋዋይ ወገኖች በዚህ ፎርም ብቻ ሊከተሉ ይገባል ላላቸው የውል አይነቶች ብቻ ተፈፃሚ የሚሆን ነው። ስለሆነም አንድ ውል ሲመሠረት ተዋዋይ ወገኖች ወይም አንዱ ተዋዋይ ችሎታ የሌለው እንደሆነ፣ ተዋዋይ ወገኖች ወይም አንዱ ተዋዋይ ፍቃዱን በነፃነት ያልሰጠ ከሆነ ወይም የውሉ ፍሬ ነገር የማይቻል፣ ህገወጥ ወይም ኢሞራላዊ ከሆነ እንዲሁም ውሉ በግልፅ በሕግ በተለየ ፎርም እንዲደረግ የሚያስገድድ ሆኖ ሳለ ተዋዋዮቹ ይህን ፎርም ካልተከተሉ ውሉ ሙሉ በሙሉ ፈራሽ ይሆናል። ይህም ማለት ውሉ እንዳለተፈፀመ ይቆጠራል።


ከዚህ በላይ የተመለከትነው የውል ትርጉም እና የውል አመሰራረት ለሁሉም አይነት ውሎች የሚያገለግል ደንብ ነው። ይህም የውል ጠቅላላ ደንብ በመባል ይጠራል። ይህም የሆነበት ምክንያት ይህ ደንብ ለጠቅላላ ውልም ይሁን ለልዩ ውሎች የሚያገለግል ስለሆነ ነው።


በፍትሐብሔር ሕጋችን ከጠቅላላ ውል (General contract) በተጨማሪ ልዩ የውል (special contract) ደንቦች ተደንግገው ይገኛሉ። ልዩ የውል (special contract) አይነቶች ተብለው በሕጋችን ከተጠቀሱት ውስጥ ለአብንት የሽጭ ውል፣ የስጦታ ውል፣ የማይንቀሳቀስ ንብረት ላይ የሚደረግ ውል፣ ወዘተ የመሳሰሉት ይጠቀሳሉ።


ልዩ የውል አይነት ከሆኑት ውስጥ በማይንቀሳቀሱ ንብረቶች ላይ ከሚደረጉ የውል አይነቶች ውስጥ አንዱ የቤት ኪራይ ውል ነው። የቤት ኪራይ ውልን በተመለከተ በፍትሐብሔር ሕጋችን የተመለከተውን ጉዳይ በዝርዝር ከዚህ በታች እንመለከተዋለን።

 

የቤት ኪራይ ውል


የቤት ኪራይ ውልን በተመለከተ በፍትሐብሔር ሕጋችን አምስተኛ መጽሐፍ አንቀፅ አስራ ሰምንት የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን በሚመለከት በሚለው ክፍል ውስጥ የቤት ኪራይን የሚመለከቱ ልዩ ደንቦች በሚል ርዕስ ስር ከአንቀፅ 2945 እስከ 2974 ድረስ የተደነገጉ ድንጋጌዎች ተግባራዊ ይሆኑበታል። በመቀጠልም ዋና ዋና የሆኑ ነገሮችን በዝርዝረር እንመለከታለን።

የቤት ኪራይ ውል ትርጉም


በሕጋችን ላይ የቤት ኪራይ ውል ማለት ይህ ነው በማለት ትርጉም ባይሰጠውም ከሕጉ ድንጋጌዎች በመነሳት ምንነቱን ወይም ትርጉሙን መረዳት እንችላለን። በመሆኑም የቤት ኪራይ ውል “አንድ የቤት ወይም ህንፃ ባለቤት ወይም ባለይዞታ የሆነ ሰው (አከራይ ብለን የምንጠራው) ቤቱን ወይም ህንፃውን ሙሉ በሙሉ ወይም የተወሰኑ ክፍሎችን ወይም አንዱን ክፍል ለሌላ ሰው (ተከራይ ብለን ለምንጠራው) ከነዕቃው ወይም ባዶውን የተወሰነ የኪራይ ዋጋ በመቀበል ለተወሰነ ጊዜ ወይም ላልተወሰነ ጊዜ አስተላልፎ ማስጠት /ማከራየት/” ማለት ነው በማለት በግርድፉ ትርጉም ሊሰጠው ይችላል። ነገር ግን የሆቴል ክፍልን ለተወሰነ ጊዜ ተከራይቶ መኖርን አያካትትም።

 

የተፈፃሚነት ወሰን


ቤት በተፈጥሮው የማይንቀሳቀስ (ዘመናዊ ተንቀሳቃሽ ቤቶች ቢኖሩም) ንብረት ነው። በፍትሐብሔር ሕጋችን ውስጥም ቤት የማይቀሳቀሱ ንብረቶች ውስጥ አንዱ እንደሆነ ተደንግጓል። በፍትሐብሔር ሕጋችን የቤት ኪራይን በተመለከተ ልዩ ደንቦች ተብለው ከአንቀፅ 2945 እስከ 2974 የተደነገጉት ተፈፃሚ የሚሆኑት የአከራይና ተከራይ ውል ቤትን ከነዕቃው ወይም ያለ ዕቃ ወይም አንድ ባለክፍሎች ቤት ወይም አንድ ክፍል ቤት ወይም ማናቸውንም አንድ ሌላ ሕንፃ ወይም የሕንጻ አንዱን ክፍል ላይ በሚደረግ የቤት ኪራይ ውል ላይ ይሆናል። ይህም ማለት አከራይ የሆነው ሰው እና ተከራይ የሆነው ሰው አንድን ቤት በጠቅላላው ወይም ከቤቱ አንዱን ከፍል ወይም የቤቱን የተወሰኑ ክፍሎች ባዶውንም ሆነ ከነእቃው ወይም አንድን ሕንፃ ሙሉውን ወይም የሕንፃውን ክፍል ላይ የኪራይ ውል ቢፈፅሙ ይህን ውላቸውን የሚገዛው ወይም የሚመራበት ሕግ ከአንቀፅ 2945 - 2974 ያለው ይሆናል። /የፍ/ሕግ አንቀፅ 2945(1)/።


ነገር ግን በፍታትሐብሔር ሕጋችን ስለሆቴል ስራ ውል ከአንቀፅ 2653- 2671 የተደነገገው እንደ ቤት ኪራይ ውል ስለማይቆጠር በቤት ኪራይ ውል ደንብ መሠረት አይገዛም። በሌላ አነጋገር የቤት ኪራይ ውል ደንብ ተግባራዊ የሚሆነው ለቤት ኪራይ ውል ላይ ብቻ ነው። በመሆኑም አንድ ሰው ሆቴል ሄዶ ለአነድ ቀን ወይም ለተወሰነ ቀን የሆቴሉን ክፍል ተከራይቶ ቢቆይበት እንደ ቤት ኪራይ ውል ተቆጥሮ በዚህ ደንብ መሠረት አይመራም። ይህን አባባላችንን በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀፅ 2945(2) ላይ “በዚህ ሕግ አገልግሎት መስጠትን ስለሚመለከቱ ውሎች የተነገሩት ስለ ሆቴል ውል የተደነገጉት ደንቦች የተጠበቁ ናቸው” በሚል ተደነገገው ያጠናክርልናል።

 

ስለሞዴል የቤት ኪራይ ውሎች


የቤት ኪራይ ውልን በተመለከተ ተዋዋይ ወገኖች በፈለጉት አይነት (ለምሳሌ በጽሑፍ ወይም በቃል) ማደድረግ ይችላሉ። ይህን በተመለከተ በፍትሐብሔር ሕጋችን በጠቅላላ የውልን በሚመራው ክፍል አንቀፅ የውል 1678(3) ላይ አቀራረጹ ወይም አፃፃፉ በሕግ (ፎርም) ተለይተው የተቀመጡ ወይም ተዋዋይ ወገኖች ተለይቶ እንዲቀመጡ ከተስማሙበት የውል ጉዳይ በቀር የተለየ የውል ፎርም የማያስፈልግ መሆኑ ተደንግጓል። በመሆኑም በልዩ ክፍል ውስጥ የቤት ኪራይ ውል በዚህ መልክ ይቀመጥ ተብሎ ያልተደነገገ በመሆኑ ተዋዋይ ወገኖች በፈለጉት አይነት ማድረግ ይችላሉ።


ተዋዋይ ወገኖቹ የቤት ኪራይ ውላቸውን በጽሑፍ ለማድረግ ከተስማሙ ግን የኪራይ ቤት ውል ሞዴልን በተመለከተ በአንድ ከተማ ውስጥ ባሉ ቤቶች ላይ የሚደረግ የኪራይ ቤት ውል ሞዴልን የከተማው ማዘጋጃ ቤት ሊያዘጋጅ ይችላል። ተዋዋይ ወገኖችም እነዚህን የቤት ኪራይ ውል ሞዴሎችን ተጠቅመው የቤት ኪራይ ውል ሊፈፅሙ ይችላሉ። ነገር ግን በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀፅ 2946 ላይ እንደተደነገገው ተዋዋይ ወገኖች የቤት ኪራይ ውልን በተመለከተ በከተማው ማዘጋጃ ቤት ባዘጋጀው የውል ሞዴል ብቻ ውል እንዲፈፅሙ አይገደዱም። በመሆኑ ተዋዋይ ወገኖች (አከራይና ተከራይ) የውልን ሞዴል ከፈለጉ በራሳቸው ማዘጋጀት ይችላሉ።

 

የኪራዩ ክፍያ መጠን እና ጊዜ


ተዋዋይ ወገኖች (አከራይ እና ተከራይ) በቤት ኪራይ ውላቸው በስምምነት ከሚወስኖቸው ነገሮች ውስጥ ዋነኞቹ ስለ ውሉ የሚቆይበትን ጊዜ፣ ቤቱ ኪራይ ዋጋ እና ኪራዩ የሚከፈልበትን ጊዜ ነው። ተዋዋዮቹ ለፈለጉት ጊዜ ያህል በውላቸው እንዲቆይ፣ በፈለጉት ዋጋ እና በተስማሙበት ጊዜ ክፍያው እንዲፈፀም በውላቸው ውስጥ ሊስማሙ ይችላሉ። ነገር ግን ተዋዋይ ወገኖች (አከራይ እና ተከራይ) በውላቸው ውስጥ እነዚህን ነገሮች ካልገለፁ በሕጉ የተቀመጡ ተፈፃሚ ይሆናል። ይህንንም በተመለከተ በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀጽ 2950(2) ላይ ተዋዋይ ወገኖች በውላቸው ውስጥ የኪራዩን መጠን ካላስቀመጡ ወይም በሚያጠራጠር ጊዜ የማዘጋጃ ቤት ባለስልጣናት በወሰኑት ታሪፍ ወሠረት ወይም የተወሰነ ታሪፍ የሌለ እንደሆነ የቦታዎቹን ልማድ በመከተል የሚወሰን መሆኑ ተደንግጓል። የውሉን ቆይቶ ጊዜ በተመለከተ ለተወሰነ ጊዜ ወይም ላልተወሰነ ጊዜ ሊሆን እንደሚችል በዚሁ ሕግ ተመላክቶል።


የኪራዩ ዋጋ የሚከፈልበትን ጊዜ በተመለከተ በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀጽ 2951 ላይ ተዋዋይ ወገኖቹ በውላቸው ውስጥ ያልተስማሙበት ከሆነ፡-


የቤት ኪራይ ውሉ ለአንድ ወይም ለብዙ አመታት ተደርጎ እንደሆነ ኪራዩ በሶስት ወር መጨረሻ የሚከፈል ይሆናል። ይህ ማለት ተዋዋዮቹ በቤት ኪራይ ውል ውስጥ ለአንድ ወይም ከአንድ አመት በላይ ሆኖ ለታወቀ ጊዜ ያክል ለምሳሌ ለአምስት፣ ለአስር አመት፣ ወዘተ ተብሎ የተስማሙ ከሆኖ የክፍያ ጊዜውን ካልተስማሙ በየሶስት ወር መጨረሻ ሚከፈል መሆኑ ተደንግጓል። (አንቀጽ 2951/1/)


የቤት ኪራይ ውሉ በጣም አጭር ለሆነ ጊዜ ወይም ላልተወሰነ ጊዜ ተደርጎ እንደሆነ በየወሩ መጨረሻ ላይ የሚከፈል ይሆናል። (አንቀጽ 2951/2/)
ነገር ግን በማንኛውም ሁኔታ ቢሆን ክፍያው የቤት ኪራይ ውሉ ሲያልቅ (ሲያቆም) መከፈል አለበት። ይህም ማለት ተዋዋዮች በቤት ኪራይ ውላቸው ውስጥ ኪራይ የሚከፈልበት ጊዜ ባይቀመጥም እንዲሁም ከላይ የተቀመጡት ሁኔታም ክፍያው ባይፈፀም እንኳን የቤት ኪራይ ውሉ ሲያልቅ (ሲያቆም) የሚከፈል ይሆናል።

 

የተከራዩትን ቤት ስለማደስ


ተዋዋይ ወገኖች የቤቱ እድሳት በተመለከተ በውላቸው ውስጥ በስምምነት ሊወስኑት ከሚችሏቸው ጉዳዮች ውስጥ አንድ ነው። በመሆኑም ተዋዋይ ወገኖች በቤት ኪራይ ውሉ ውስጥ የቤቱን እድሳት በተመለከተ (ማን ያድሳል፣ ማን ምኑን ያድሰል፣ የእድሳቱን ወጪ ማን ይችላል፣ ወዘተ) ከተስማሙ በውሉ መሠረት የቤቱ እድሳት ይፈፀማል ማለት ነው። ነገር ግን ተዋዋዩቹ ስለ ቤቱ እድሳት በውላቸው ላይ የገለፁት ነገር የሌለ ከሆነ የፍትሐብሔር ሕጉ የቤት ኪራይን የሚመራው ልዩ ድንብ ክፍል የሆነው ከአንቀፅ 2953- 2956 ያለው ተግባራዊ ይሆናል። በዚህ ሕግ መሠረት ማድስ ማለት የቤቱን መዝጊያዎችን ወይም መስኮቶችን፣ የቤቱን ወለሎችን ወይም ንጣፎችን፣ የውሃ መስመሮችንና የፍሳሽ ማስወገጃዎችን ማደስ እና ቤቱን የማፅዳት እና በደንብ መያዝ መሆኑን በአንቀፅ 2954(2)ና(3) ላይ ተደንግጎ እናገኘዋለን። ይህ ሕጉ የሰጠው ትርጉም ቢኖርም ተዋዋዮቹ ትርጉሙን በውላቸው ከዚህ በላይ ማስፋት ይችላሉ።


በቤት ኪራይ ውሉ ውስጥ ተከራዩ ማደስ ይገባዋል የተባሉት (የሚባሉት) በኪራይ ውል ተከራዩ ይፈፀማቸዋል ተብለው የተወሰኑት ናቸው። ተከራዩ ሊያድሳቸው የሚገባውን የተከራያቸውን ቤቶች በራሱ ኪሳራ ለማደስ ይገደዳል በማለት በፍትሐብሔር ሕጉ አንቀፅ 2953 ላይ ተደንግጓል። ይህም ማለት ተከራዩ በኪራይ ውሉ ውስጥ ለማድስ በተስማማው መሠረት በራሱ ወጭ ለማድስ ይገደዳል ማለት ነው። ነገር ግን ቤቶቹ በማርጀት ወይመ ካቅም በላይ በሆነ ነገር ብቻ የተበላሹ ሲሆኑ ተከራዩ ማናቸውንም ቤቶችን የማደስ ስራዎች መፈፀም አይጠበቅበትም። ነገር ግን በቤት ኪራይ ውላቸው ውስጥ በማርጀት ወይም ካቅም በላይ በሆነ ነገር የተበላሹትንም ጭምር አድሳለው በማለት ተከራዩ የተስማማ ከሆነ ብቻ እንዲያድስ የሚገደደው።


በተዋዋዮች መካከል የፀና የቤት ኪራይ ውል ባለበት ጊዜ ውስጥ አከራዩ የቤቱን የማይንቀሳቀስ ንብረት በሚያድስበት ጊዜ የማደስ ስራው ከአስራ አምስት ቀን በላይ የፈጀ ከሆነ ተከራዩ ለዚህ ለተወሰነ ጊዜ በቤቱ ሳይገለገልብት የቆየ ከሆነ ለዚህ ሳይገለገልብት ለቆየው ጊዜ ከቤት ኪራዩ ይቀነስለታል።

 

የተከራዩትን ቤት ስለማከራየት


በመርህ ደረጃ ተከራይ የተከራየውን ቤት ሙሉ በሙሉ ወይም በከፊል ለማከራየት ይችላል። ነገር ግን አንድ ሰው የተከራየውን ቤት ሊያከራይ የሚችለው አከራዩ ለዚህ የኪራይ ኪራይ ተቃውሞ የሌለው ከሆነ ብቻ ነው። የቤቱ አከራይ ውል ውስጥ “ተከራዩ የተከራየውን ቤት እንዲያከራይ ወይም ተከራዩ ከማከራየቱ በፊት የአከራዩን ፈቃድ መቀበል ያስፈልጋል” በማለት መስማማት ይችላሉ። በዚህ ሁኔታ ተዋዋይ ወገኖች ተስማምተው ሳለ ተከራዩ የተከራዩን ቤት ሲያከራይ አከራዩ ያለ ምክንያት ፈቃዱን የከለከል እንደሆነ ተከራዩ የኪራይ ውሉ እንዲፈርስ ለመጠየቅ ይችላል በማለት በአንቀፅ 2959(2) ላይ ተደንግጓል።


በአንቀፅ 2960 ላይ እንደ ተደነገገው አከራዩ ተከራዩ የተከራየውን ቤት እንዲያከራይ ፍቃዱን ቢሰጥም እንኳን ተከራዩ ያለበትን ጌታዎች አያስቀርም። ይህም ማለት በኪራይ ውሉ መሠረት ለአከራዩ ለገባቸወ ግዴታዎች ተገዳጅ ይሆናል።


ከተከራይ የተከራየ ሰው በኪራይ የተሰጡትን ቤት በተመለከተ የዋናው የቤት ኪራይ ውል ውስጥ የተቀመጡትን ግዴታዎች በሙሉ የማክበር ግዴታ አለት። አከራዩን በዋናው ውል የተቀመጡ ግዴታዎችን እንዲፈፅም ከተከራይ የተከራየ ሰው በቀጥታ ሊጠይቅ ይችላል። ይህን ማለት ለአብነት በዋናው ውል ውስጥ ተከራይ ቤቱን የማደስ ግዴታ ቢኖርበት አከራዩ ከተከራይ የተከራየ ሰው ቤቱን እንዲያድስ ሊጠይቀው ይችላል ማለት ነው። ዋናው አከራይ ከተከራይ የተከራየ ሰው ላይ የተከራየበትን ዋጋ በቀጥታ በእጁ ለርሱ እንዲከፍለው ለማስገደድ እንደሚችል በአንቀፅ 2962/2/ ላይ ተደንግጓል። ነገር ግን ከተከራይ የተከራየ ሰው እርሱ ከተስማማበት የኪራይ ዋጋ በላይ ላለው ተጠያቂ አይሆንም።


ዋናው የኪራይ ውል (በአከራይና በተከራይ መካከል ያለው) ቀሪ ሲሆን ከተከራይ የተከራየ ሰው ከተከራይ ጋር (የተከራይ ተከራይ ውል) ያደረገውን ውል ቀሪ እንደሚሆን በአንቀፅ 2964/1/ ላይ ተደንግጓል። ይህም ማለት ዋናው እና የመጀመሪያው የቤት ኪራይ ውል ሲፈርስ በዚሁ ቤት ላይ በተከራይ እና ከተከራይ የተከራየ ሰው መካከል የተደረገው ውል ይፈርሳል ማለት ነው። ነገር ግን አከራዩ በግልፅ ተከራዩ እንዲያከራይ ፈቅዶ እንደሆነ ዋናውን የኪራይ ውል ለመፈፀም ሁለተኛ ተከራይ (ከተከራይ የተከራየ ሰው) በዋናው ተከራይ ፋንታ ሊተካ ይችላል በማለት አንቀጽ 2964/2/ ላይ ደንግጎታል። ይህም ማለት አከራዩ በግልፅ ተከራዩ እንዲያከራይ ፈቅዶ ቀጣዩ ውል በተከራይ እና ከተከራይ የተከራየ ሰው መካከል ውሉ የተፈፀመ እንደሆነ ዋናው ውል ቢፈርስም ቀጥሎ የተደረገው ውል በዋናው አከራይ እና ከተከራይ የተከራየ ሰው መካከል እንደተደረገ ተቆጥሮ ውሉ ይቀጥላል ማለት ነው።


የቤት ኪራይ ክፍያን በጊዜው አለመክፈል ውጤት


ከላይ በንዑስ ክፍል 3.4 ላይ የቤት ኪራይ መች እንደሚከፈል አይተናል። ነገር ግን ተከራይ የሆነው አካል የቤት ኪራይ ክፍያውን በጊዜው ያልከፈለ እንደሆነ ወይም ሳይከፍል የቆየ እንደሆነ የሚያስከትለው ውጤት በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀፅ 2952 ላይ ተቀምጧል። በዚሁ መሠረትም


የቤት ኪራይ ውሉ ለአንድ ወይም ለአንድ ለበለጠ ጊዜ ተደርጎ እንደሆነ አከራዩ የሠላሳ ቀን ማስጠንቀቅያ በመስጠት፣


የቤት ኪራይ ውሉ ለአጭር ለሆነ ጊዜ ተደርጎ እንደሆነ አከራዩ የአስራ አምስት ቀን ማስጠንቀቅያ በመስጠት፣


በዚህ ጊዜ ውስጥ ተከራዩ ኪራዩን ያልከፈለ እንደሆነ አከራዩ ውሉን የሚያቆርጥ መሆኑን መንግር ይችላል። በዚህ በተሰጠው የማስጠንቀቂያ ጊዜ ውስጥ ተከራዩ ያልከፈለ እንደ ሆነ አከራይ ውሉን ለማቋረጥ በቂ ምክንያት ይሆናል።


ተዋዋይ ወገኖች በማንኛውም ሁኔታ እንዚህን ከላይ የተቀመጡ የማስጠንቀቂያ ጊዜ የሚያሳጥሩ ወይም ኪራዩ ባለመከፈሉ ምክንያት ወዲያው ውሉን የማፍረስ መብት ለአከራዩ የሚሰጡ የውሉ ቃሎች ፈራሾች ናቸው። (ፍ/ህ አንቀጽ 2952/3/)

 

የቤት ኪራይ ውሉ የሚፈርስበት ምክንያቶች


በተዋዋይ ወገኖች (አከራይ እና ተከራይ) በማህላቸው ያደረጉት የቤት ኪራይ ውል በተለያየ ሁኔታ ሊቋረጥ ይችላል። ከሚቋረጥባቸው ምክንያት
የቤት ኪራይ ውሉ ለተወሰነ ጊዜ ተደርጎ የውሉ ጊዜ ሲያበቃ።


ተዋዋይ ወገኖች በስምምነት ውላቸውን ለማቋረጥ ከተስማሙ።


ተከራይ ኪራዩን በጊዜው በለመክፈሉ አከራዩ የማስጠንቀቂያ ጊዜ ሰጥቶት በዚህ ጊዜ ውስጥ ያልከፈለ እንደሆነ አከራዩ ውሉን ካቋረጠው፣


አከራዩ ቤቱ ሲያድስ ለተከራዩና ለቤተሰቡ አስፈላጊ የሆነውን መኖሪያ ሊጠቀምበት የማይችል ያደረገው እንደሆነ ተከራይ አከራዩን በመጠየቅ ሲያፈርስ። (በፍ/ህ አንቀፅ 2956/2/)


አከራይ ቤቱን ፈልጎት ለተከራይ ማስጠንቀቂያ ጊዜ በመስጠት ወይም ተከራዩ ቤቱን መልቀቅ ፈልጎ ለአከራዩ ማስጠንቀቂያ ጊዜ በመስጠት ሲያቋርጥ፣


ከዚህ በላይ በተጠቀሱት ምክንያቶች በአንድ የቤት ኪራይ ውል ሊቋረጥ ይችላል።


ነገር ግን አከራይ ቤቱን ፈልጎት ለተከራይ ማስጠንቀቂያ ጊዜ በመስጠት ሲያቋርጥ አከራዩ ሊሰጥ የሚገባው የማስጠንቀቂያ ጊዜ ምንያክል መሆን አለበት የሚለው በሕጉ መልስ አልተሰጠውም። ይህ ጉዳይ በህብረተሰቡ ውስጥም የተለያየ ውዥንብር እና ጭቅጭቅ ሲፈጠር ይታያል። ይህ ጉዳይ የፍትሐብሔር ጉዳይ መሆኑ እሙን ነው። በፍትሐብሔር ሕግን ስንተረጉም የምንከተለው መርሆች ውስጥ አንዱ ለተመሳሳ ጉዳይ ተመሳሳይ ሁኔታን (አናሎጂ) መጠቀም መተርጎም ይቻላል። በዚሁ መሠረትም አከራይ ቤቱን ፈልጎት ለተከራይ ማስጠንቀቂያ ጊዜ በመስጠት ሲያቋርጥ አከራዩ ሊሰጥ የሚገባው የማስጠንቀቂያ ጊዜ ተከራዩ ኪራዩን በጊዜው ባመለክፈሉ አከራዩ በፍትሐብሔር ሕግ አንቀፅ 2952 መሠረት የሚሰጠው የማስጠንቀቂያ ጊዜ ለዚህም ተግባራዊ ሊሆን ይችላል። ይህም ማለት፡ -


የቤት ኪራይ ውሉ ለአንድ ወይም ለአንድ ለበለጠ ጊዜ ተደርጎ እንደሆነ አከራዩ የሠላሳ ቀን ማስጠንቀቂያ በመስጠት፣


የቤት ኪራይ ውሉ ለአጭር ለሆነ ጊዜ ተደርጎ እንደሆነ አከራዩ የአስራ አምስት ቀን ማስጠንቀቅያ በመስጠት፣ ውሉን ሊያቋርጥ ይችላል።

 

ቤቱን የገዛ ወይም ያገኘ ሰው መብት


የፀና የቤት ኪራይ ውል ባለበት ቤት ላይ ሌላ ሰው የባለቤትነት መብት (ገዢ ወይም በስጦታ) ቢያገኝ ቤቱን የገዛው ወይም ያገኘው ሰው የነበረው የኪራይ ውል ለማቋረጥ እንዲችል መብት ተሰጥቶት እንደሆነና የኪራይ ውሉ እንዲቋረጥ ፈለገ እንደሆነ ቤቱ የተከራየው ለአጭር ጊዜ ከሆነ ይህ ጊዜ ሲያበቃ፣ እንዲሁም የቤት ኪራይ ውሉ ለአንድ ወይም ለአንድ ለበለጠ ጊዜ ተደርጎ እንደሆነ አከራዩ የሠላሳ ቀን ማስጠንቀቅያ በመስጠት ይህ ጊዜ ሲያበቃ መሆኑ በአንቀፅ 2967/1/ ተደንግጓል። ይህን ድንጋጌ በመቃረን የሚደረግ ውል ፈራሽ እንደሆነም በዚሁ አንቀፅ ንዑስ አንቀፅ 2 ተደንግጓል።

 

ማጠቃለያ


ውል በሰዎች እለት ከእለት ኑሮ ውስጥ ከሚተገበሩ ተግባራት ውስጥ አንዱ ነው። ሰዎች በቀኑስጥ ብዙ አይነት ውሎችን ሊያደርጉ ይችላሉ አለብነት የቤት ኪራይ ውል። እነዚህ ውሎች የራሳቸው ሕጋዊ ውጤት ያስከትላሉ። ውሎቹ ሕጋዊ ውጤት እንዲያስከትሉ ደግሞ ሕጋዊ መስፈርቱን አሟልተው መመስረት ይሮርባቸዋል። ሕጋዊ መስፈርቱን አሟልቶ የተደረገ ውል ደግሞ በተዋዋዮቹ ወገን መካከል እንደ ሕግ የሚቆጠር ነው። ይህም ማለት በውሉ የተቀመጡ ግዴታዎችን አለመፈጸም ሕጋዊ የፍትሐብሔር ተጠያቂነትን ስለሚያስከትል።


የቤት ኪራይ ውል በፍትሐብሔር ሕጋችን ልዩ በማይንቀሳቀስ ንብረት ላይ የሚደረጉ ውሎች ተብለው ከሚጠቀሱት ውሎች ውስጥ አንድ አይነት ነው። ተዋዋይ ወገኖች (አከራይና ተከራይ) የቤት ኪራይ ውሉን ሲያደርጉ በጠቅላላ የውል አመሰራረት የተቀመጡ አስገዳጅ የሆኑ ህጎችን በመከተል በፈለጉት አይነት ፎርም (በጽሑፍ ወይም በቃል) ሊያደርጉት ይችላሉ። ነገር ግን በጽሑፍ ቢያደርጉት እጅግ የተሻለ ነው።


የቤት ኪራይ ውል በተመለከተ ተዋዋይ ወገኖች የውሉን ይዘት ማለትም ስለውሉ ቆይታ፣ ስለ ክፍያ መጠንና ጊዜ፣ ስለእድሳት፣ ስለውል ማቋረጥ፣ ወዘተ የመሳሰሉትን በውላቸው ውስጥ ሊስማሙበት ይችላሉ። ነገር ግን ያልተስማሙባቸው ነገሮች ካሉ በፍትሐብሔር ሕጉ ላይ የተቀመጡት ድንጋጌዎች ተፈፃሚ ይሆናሉ።

ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በባለ አራት ዲጂት ወደ ሞባይል ስልክ የሚላኩ አጭር የፅሁፍ መልዕክቶች በርክተዋል። ብዙ ቁጥር ያላቸው መልዕክት መላኪያዎች ከመኖራቸውም በላይ መልዕክት የሚልኩበት ድግግሞሽ እጅግ አሰልቺ ነው። በዚያ ላይ መልዕክት የሚላክበት ሰዓት የተወሰነ ባለመሆኑ ለተቀባዮቹ ምቹት እያሳጣን ይገኛል። ድርጊቱ መብትን መጋፋት እና ነፃነትን ማሳጣትም እየሆነ ነው። መልዕክቶቹ ያለፍላጎታችን ወደ ስልካችን የሚገቡ ከመሆናቸውም በላይ አንዳችም የማስተማር ወይም የማሳወቅ ፋይዳ የሌላቸው ናቸው። ሌሊት ላይ ጭምር ወደ ስልካችን በመግባት ህይወትን እስከ መበጥበጥም እየዳረጉን ይገኛሉ።

 

እነዚህ መልእክቶች የሚላኩት ከኢትዮ ቴሌኮም ጋር በተደረገ ስምምነት እንደመሆኑ ድርጅቱ በአሰራራቸው ላይም ቁጥጥር እና ክትትል ሊያደርግባቸው ይገባል። መልእክቱ ሊሰራጭ በሚገባበት ሁኔታ እና ለሚፈልገው አካል ብቻ ተመርጦ ሊላክ በሚችልበት ሁኔታ ላይ ስምምነት ላይ መድረስ ይኖርበታል። መልዕክቶቹ በአብዛኛው ገቢ የማግኛ እንደመሆናቸው መጠን ኢትዮቴሌኮም የጥቅሙ ተጋሪ እንደመሆኑ በድርጊቱ ላይ ገደብ ሊያበጅ እና የእኛንም መብት ሊጠብቅልን ይገባል።

 

                             በስልክ ከመገናኛ የተሰጠ አስተያየት      

 

ቁጥሮች

Wednesday, 09 May 2018 13:29

 

2 ነጥብ 3 ቢሊዮን ዶላር           በ2010 ግማሽ ዓመት ወደ ሀገሪቱ የገባው የውጭ ቀጥተኛ ኢንቨስትመንት ገቢ፤

 

4 ነጥብ 15 ቢሊዮን ዶላር          በተጠቀሰው ጊዜ የኢንቨስትመንት ፈቃድ ያወጡ የውጭ ኩባንያዎች ካፒታል መጠን፤

41 ነጥብ 26 ቢሊዮን ብር          ወደ ትግበራ ምዕራፍ የተሸጋገሩ ፕሮጀክቶች ካፒታል መጠን፤

 

7 ነጥብ 66 ቢሊዮን ብር           ምርትና አገልግሎት መስጠት የጀመሩ ፕሮጀክቶች ካፒታል መጠን፤

 

   ምንጭ ፡- አዲስ ዘመን ጋዜጣ መጋቢት 12 ቀን 2010 ዓ.ም

 

ሚድሮክ ወርቅ ኩባንያ በኦሮሚያ ክልል ጉጂ ዞን አዶ ሻኪሶ አካባቢ በማዕድን ማውጣት ሥራ ላይ ከተሰማራ 20 ዓመታትን አስቆጥሯል። ሌሎች የመንግሥትና የግል ባለሃብቶችም በአካባቢው ከ70 ዓመታት በላይ በተመሳሳይ ሥራ ላይ መሆናቸው የሚታወቅ ነው።

ይህም ሆኖ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ሚድሮክ ወርቅ ኩባንያ በአካባቢ ላይ ብክለት እያስከተለ ነው፣ በሰዎች ጤና ላይ ጉዳት አድርሷል በሚል የተሳሳተ ክስ በሚያቀርቡ አንዳንድ ወገኖች አማካይነት ኩባንያው ፈቃዱ እንዳይታደስ ወይንም እንዲዘጋ ዘመቻዎች ሲደረጉ ቆይተዋል። አሁንም ይህ ዓይነቱ እንቅስቃሴ ተጠናክሮ ቀጥሏል።

ኩባንያው የአካባቢ ጥበቃን አስጠንቶ፣ በኩባንያው ውስጥ ይህንን የሚመለከት ራሱን የቻለ ክፍል አዋቅሮ ሥራውን ሳይንሳዊ በሆነ መንገድ እያከናወነ መሆኑን ከመግለጽ አልፎ ጉዳዩን በገለልተኛ ወገኖች ጥናት እንዲካሄድበት ባቀረበው ጥያቄ መሠረት ከአዲስአበባ ዩኒቨርሲቲ የባለሙያዎች ቡድን ተዋቅሮ ጥናቱ ሲካሄድ ቆይቷል። ከፋብሪካው የሚወጣው ፍሳሽም በአውሮፓ ከታወቁ ላብራቶሪዎች ተጨማሪ ፍተሻ እንዲካሄድበት በማዕድን ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር በኩል ናሙናው ተልኮ በውጤቱም አንዳች ጉድለት ሳይገኝ ቀርቷል። በዚህም ምክንያት ሚኒስቴሩ የ20 ዓመታት ጊዜውን ያጠናቀቀውን የለገደንቢ የመጠቀሚያ ፈቃድ ለተጨማሪ 10 ዓመታት እንዲታደስ ፈቅዷል።

ሚድሮክ የወርቅ ማዕድን ኩባንያ ከየትኛውም ወገን ቅሬታ ለምን ተነሳ ብሎ አያውቅም። ጉዳዩ መነሳቱ ተገቢና አግባብም ነው ብሎ ያምናል። ጉዳዩ ተነስቶ በሳይንሳዊ መንገድ ለማጣራት የተሄደበት ርቀት ምንም እንኳን ተጨማሪ ወጪንና ጊዜን የወሰደ ቢሆንም ጉዳዩን ለማጥራት ካለው ትልቅ ፋይዳ አንጻር ሲመዘን አሁንም በተገቢነቱ ላይ ቅሬታ አቅርቦም አያውቅም። በዚህ ሁሉ ሒደት ተጉዞ የተገኘውን ውጤት በመካድ “ካልፈረሰ ሞቼ እገኛለሁ” ማለት ለአገር ልማትና ዕድገት ከሚያስብና ከሚቆረቆር የትኛውም ወገን የሚጠበቅ አይደለም።

ሰሞኑንም ራሳቸውን የጉጂ ቄሮ ብለው የሚጠራ ቡድን ለሻኪሶ ከተማ ብሔር ብሔረሰቦች በሙሉ በሚል በበተነው ወረቀት የሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኩባንያ የሻኪሶ/ ለገደንቢ ማምረቻ ከሚያዚያ 30 ቀን 2010 ዓ.ም ጀምሮ ሥራ እንዲያቆም፣ ይህ ባይሆን እርምጃ እንደሚወስድ ያስጠነቅቃል። ይህ ማስጠንቀቂያ ቀነ ገደቡ ከመድረሱ አስቀድሞ ወደማዕድን ማምረቻው የሚሄድ ከፍተኛ ኤሌክትሪክ ሀይል ተሸካሚ መስመር ላይ ጉዳት በማድረስ ፋብሪካው የኤሌክትሪክ ሀይል እንዳያገኝና ምርቱን እንዲያቆም አድርገዋል። ይህ ዓይነቱ ጥቃት ሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኩባንያ ላይ ብቻ የተቃጣ አድርጎ መውሰድ አይቻልም። ጥቃቱ በአጠቃላይ በኢንቨስትመንት ላይ የተቃጣና ምክንታዊ ያልሆነ፣ በጥላቻ የታጀበ መሆኑ እንደአገር አሳዛኝና የደረሰንበትን የዝቅጠት ደረጃ ቁልጭ አድርጎ የሚያሳይ ነው።

ሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኩባንያ በሮያሊቲ፣ በተለያዩ የግብር ክፍያዎች ከአጠቃላይ ገቢው እስከ 50 በመቶ ወጪ በማድረግ በየዓመቱ ለፌዴራልና ለክልል መንግሥታት ገቢ ያደርጋል። ከ1 ሺ 200 በላይ ሠራተኞች ሕልውናም የተመሠረተው በዚሁ ኩባንያ ነው። ኩባንያው ከኢንቨስትመንቱ በተጨማሪም ማህበራዊ ኃላፊነቱን ለመወጣት ያላሰለሰለ ጥረት ሲያደርግ መቆየቱ የሚታወቅ ነው።

እናም በጥቂቶች አሻጥር ሚድሮክ ከዘርፉ ገፍቶ ለማስወጣት የሚደረገው ርብርብ ሌሎች ኢንቨስተሮችን ጭምር የሚያስበረግግ አደገኛ ውጤት ያለው መሆኑን መገንዘብ ተገቢ ነው።

እናም ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር አብይ አሕመድ ምንም እንኳን በከፍተኛ አገራዊ ጉዳዮች ከፍተኛ ውጥረት ውስጥ መሆናቸው የሚታወቅ ቢሆንም ባላቸው ሽርፍራፊ ጊዜም ቢሆን ሻኪሶ/ለገደንቢ የሚገኘውን የሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኩባንያ አለአግባብ ገፍቶ ለማስወጣት እየተደረገ ያለውን ተገቢ ያልሆነ ርብርብ ለማስቆም ተገቢውን አመራር ሊሰጡ ይገባል። የኦሮሚያ ክልል ፕሬዚደንት ክቡር አቶ ለማ መገርሳ በተመሳሳይ ሁኔታ በሚድሮክ የወርቅ ማዕድን ኩባንያ ላይ የከፋና የማይመለስ ጉዳት ከመድረሱ አስቀድሞ በየደረጃው የሚገኙ የተሳሳተ ግንዛቤ የያዙ አመራሮችን ጨምሮ ሕዝቡ በማሳመን ልማታዊ ባለሃብቱን ሊያበረታቱና የተጋረጠውም አደጋ በአስተማማኝ መልኩ ሊቀለብሱ ይገባል።¾

 

በይርጋ አበበ

ወጣት ዳንኤል የማነ እና አማኤል ኪዳነ ላለፉት ሁለት ዓመታት የመኪና አደጋን እና የኤች አይ ቪ ኤድስ ስርጭትን በተመለከተ በእግራቸው እየተጓዙ የአገራቸውን ህዝብ ሲያስተምሩ ቆይተዋል። ሁለቱ ወጣቶች በራሳቸው ተነሳሽነትና ያለማንም ደጋፊ ወገናቸውን ከአደጋ ለመታግ ሲያስተምሩ ቆይተዋል። በቅርቡ በአዲስ አበባ ራስ ሆቴል አዳራሽ ‹‹የኛ ድንበር ተሻጋሪ ደረጃ 2 ለ የደረቅ ጭነት ማመላለሻ ባለንብረቶች ማህበር›› ለረጅም ዓመት አሸከርክረው ምንም ጉዳት ያላደረሱ አሽከርካሪዎችን የመሸለምና እውቅና የመስጠት ፕሮግራም አዘጋጅቶ ነበር። በዚያ ፕሮግራም ላይ ተገኝተው ሃሳባቸውን እና ልምዳቸውን ለታዳሚዎች ያካፈሉት ሁለቱ ወጣቶች እስካሁን ያለፉበትን እና ወደፊት የሚሄዱበትን የህይወት ጎዳና ለሰንደቅ ጋዜጣ እንዲህ ሲሉ ነግረውታል።

 

 

የእቅዱ ጅማሮ

በኢትዮጵያ ያለው የተሸከርካሪ ቁጥር ከሌሎች አገሮች ጋር ሲወዳደር በጣም አነስተኛ የሚባል ቢሆንም እያደረሰ ያለው ጉዳት ግን ከዓለም የመሪነቱን ደረጃ ይዟል። በያመቱ በሺህ የሚቆጠሩ ኢትጵያዊያንን በወጡበት የሚያስቀረው ይኸው የመኪና አደጋ በንብረት ውድመት በኩል የሚያደርሰው ጉዳት ደግሞ እንደ መንገዶች ባለስልጣን መረጃ ከሆነ በቢሊዮን ብር የሚገመት ነው።

ኤችአይቪ ኤድስን በተመለከተ በቅርቡ የወጣ አገር አቀፍ መረጃ እንደሚያመለክተው ደግሞ በያመቱ ከ24 ሺህ በላይ ሰዎች በቫይረሱ ይያዛሉ። ከዚህ ቁጥር ውስጥ አብላጫውን የሚይዘው በወጣቶች በተለይም በሁለተኛ እና አንደኛ ደረጃ ተማሪዎች ላይ መሆኑ ችግሩን የከፋ ያደርገዋል።

የመኪና አደጋ እያደረሰ ያለውን ጉዳት አስመልክቶ በፓርላማ ጥያቄ የቀረበላቸው አቶ ኃይለማሪያም በአንድ ወቅት በሰጡት ምላሽ ‹‹የመኪና አደጋ ላይ እንደ ኤችአይቪ ኤድስ አገር አቀፍ ዘመቻ ሊከፈትበት ይገባል›› ሲሉ መናገራቸው የቅርብ ሩቅ ትዝታችን ነው። በኢትዮጵያ ሺዎችን ለሞት እና የድሃ አገር በጀት ላይ ቢሊዮንን ለውድመት የሚዳርገው የመኪና አደጋ ካደረሳቸው የህይወት ጉዳቶች አንዱ በወጣት አማኑኤል ኪዳኔ ወላጆች ላይ ያደረሰው የሞት አደጋ ነው። ልጃቸውን ለማስመረቅ ከቤታቸው የወጡት የአማኑኤል ወላጆች የተሳፈሩበት መኪና በሀሰተኛ መንጃ ፈቃድ ያሽከረክር የነበረ ሾፌር ነበር የምትሽከረከረው። ሾፌሩ አምስት ሰዎችን እንደያዘ መኪናዋ ገደል ስትገባ የተመራቂው ወላጆችም ህይወታቸው ሊያልፍ ቻለ። የወጣት ዳንኤል ወላጆች ደግሞ በኤችአይቪ ነበር የሞቱት።

እነዚህ ሁለት ወጣቶችም ይህን የበጎ ፈቃድ አገልግሎት በራሳቸው ወጪ እና ጉልበት የሚሰሩት ከዚህ በኋላ መሆኑን ወጣት ዳንኤል የማነ ለሰንደቅ ጋዜጣ በሰጠው አስተያየት አስታወቋል። የጉዟቸውን መጀመሪያም አክሱም ከተማ አድርገው ከ200 በላይ ከተሞችን በእግራቸው በመዞር ‹‹በትምህርት ቤቶች፣ በቤተ አምልኮዎች፣ በዩኒቨርስቲዎችና ኮሌጆች፣ በእስር ቤቶች እንዲሁም በመንግስት ተቋማት›› ወስጥ እየተዘዋወሩ ስለ መኪና አደጋ እና ኤችአይቪ ኤድስ ያስተምራሉ።

በተለይ የመኪና አደጋ እንዲደርስ አንዱ ምክንያት የአሽከርካሪዎች የብቃት ማነስ መሆኑን የሚገልጸው ወጣት ዳንኤል ‹‹በከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ውስጥ የሁለተኛ እና ሶስተኛ ደረጃ መንጃ ፈቃድ ስልጠናዎች ቢሰጡ፤ በአንድ ጊዜ አራተኛ እና አምሰተኛ መንጃ ፈቃድ መሰጠቱ ቀርቶ በሂደት እንዲሰጥ ቢደረግ እና የመንጃ ፈቃድ አሰጣጡ ላይም በጥናት እንዲመሰረትና የአገሪቱ ህግ አውጭ ክፍልም ትኩረት እንዲሰጠው›› የሚሉ ጥናታዊ ጸሁፎችን ያቀርባሉ ያስተምራሉ። በዚህ ስራቸው ድካምና ወጭ ቢበዛባቸውም ‹‹ህዝብን ማዳን ቅድሚያ አድርገን ስለተነሳን ድካሙ አይሰማንም፤ አገሬ ምን አደረገችልኝ ሳይሆን ለአገሬ ምን አደርኩላት ብለን ሁላችንም ልንሰራ ይገባል›› የሚል አቋም አላቸው።

ወጣቶቹ ትምህርት የሚሰጡት በአሽከርካሪዎች ላይ ብቻ ሳይሆን በህብተሰብ ግንዛቤ ላይም መሆኑን ይናገራሉ። በትራፊክ አጠባበቅ በኩል ከትግራይ ኮረም፣ ከአማራ ጎጃም እና ከኦሮሚያ ክልል ደግሞ አምቦ ህብረተሰቡ ቀድሞ ግንዛቤ ያለው መሆኑን ታዝበናል የሚሉት ወጣቶቹ፤ ‹‹ልናስተምር ገብተን ተምረን ወጣን›› ብለዋል። የእነዚህ አካባቢዎች ተሞክሮ ወደ ሌሎች አካባቢዎች ቢተላለፍ የጉዳቱን መጠን ይቀንሰዋል ብለው እንደሚያምኑ ገልጸዋል።

በኤችአይቪ/ኤድስ ላይም ቢሆን በተለይ በሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶችና በከፍተኛ የትምህርት ተቋማት ላይ ያለው ተስፋፊነት የከፋ መሆኑን እንደታዘቡ ገልጸዋል። ይህን በተመለከተም መንግስት የቤት ስራውን እንዲሰራ እያሳሰቡ መሆኑን ተናግረዋል።

 

 

የገቢ ምንጭ

ወጣቶቹ ከአክሱም ተነስተው ከ200 በላይ ከተሞችን ሲያዳርሱ ሁለት ዓመታትን አስቆጥረዋል። አብዛኛውን ጉዞ በእግራቸው የሚያካሂዱ ሲሆን ከአንድ ወረዳ ወይም ከተማ ቢያንስ ለአስር ቀናት ያድራሉ። ከትግራይ ክልል ተነስተው ደቡብ ኢትዮጵያ ድረስ የተጓዙት እነዚህ ወጣቶች በጉዟቸው የሚያስፈልጋቸውን ወጪ እንዴት ይሸፍኑ እንደሆነ ላቀረብንላቸው ጥያቄ በሰጡት ምላሽ ‹‹በራሳችን ስሜት እና ወጪ ነበር ስራውን የጀመርነው ነገር ግን በምንሄድባቸው አካባቢዎች ትምህርታችንን የሚሰሙ ወገኖቻችን በራሳቸው ተነሳሽነት ድጋፍ ያደርጉልናል›› ሲሉ ተናግረዋል።

ነገር ግን በመንግስትም ሆነ በተቋማት በኩል የሚደረግላቸው ወጥ የሆነ ድጋፍ አለመኖሩን የገለጹት ወጣቶቹ፤ ‹‹አንዳንድ የመንግስ ተቋማት ትብብር ሊደረግልን እንደሚገባ ስለሚያምኑ የቻሉትን ድጋፍ ያደርጉልናል፤ አንዳዶቹ ደግሞ የድጋፍ ደብዳቤ ይሰጡናል፤ ቀሪዎቹ ግን ምንም አይነት ድጋፍ አያደርጉልንም›› በማለት ለጉዟቸውና ለስራቸው የሚያስፈልጋቸውን ወጪ እንዴት እንደሚሸፍኑ ተናግረዋል።

ከዚህ በተረፈ ደግሞ ድጋፍ ስላገኙ ብቻ ሳይሆን ድጋፍ ባላገኙባቸው ወቅቶችም ቢሆን ስራቸውን ያለመታከት እንደሚሰሩ የሚገልጹት እነዚህ ወጣቶች ‹‹ብዙ ጊዜ ተቸግረን እናውቃለን የምናድርበት አጥተን ጫካ ውስጥ ያደርንበት ጊዜም አለ›› ብለዋል። ሰውን በመኪና አደጋ እና በኤድስ እንዳይሞት የሚያስተምሩት ወጣቶቹ ራሳቸውን ለዱር አውሬ አሳልፈው እስከመስጠት የደረሱበትን አጋጣሚ ያስታውሳሉ። ተቋማት ድጋፍ ሊያደርጉልን ቢፈልጉም በራሳችን ፍላጎት እንጂ ህጋዊ ሰውነት ስለሌለን ሊደግፉን አልቻሉም። አንዳንዶቹ ደግሞ እኛን በመገናኛ ብዙሃን ሽፋን የሰጠልን ስለሌለ ከናካቴውም አያውቁንም። በዚህ የተነሳ በበጎ ፈቃዳቸው ልቦናቸው ያሳሰባቸውን ከሚደርጉልን ሰዎች በምናገኘው ድጋፍ ነው ስራችንን የምንሰራው›› በማለት የገጠማቸውን ፈተና ተናግረዋል።

ይህም ሆኖ ግን ተስፋ ቆርጠው ወደኋላ እንደማይሉ የሚናገሩት ወጣቶቹ ወደፊት ብዙ ወጣቶችን አብረውን እንዲሰሩ በማድረግ በሁሉም የአገራችን ክፍሎች በማህበር ተደራጅተን ትምህርት መስጠታችንን እንቀጥልበታለን›› ብለው የወደፊት እቅዳቸውን ተናግረዋል።

 

 

የፖለቲካ ውሳኔ የሚሹ ጉዳዮች

ወጣቶቹ በየሄዱበት ከተማ እና በደረሱበት ቦታ ሁሉ በአገሪቱ ያሉ ችግሮችን ከማስተማር ጋር በተያያዘ ትኩረት የሚደርጉት የመፍትሔ ሃሳቡ ላይ መሆኑን ይገልጻሉ። የመፍትሔ ሃሳብ የሚሹ ጉዳዮችን የተመለከቱ ጥናታዊ ጽሁፎችን ሲያቀርቡ የመፍትሔ ሰጪዎቹ አድራሻ ‹‹አራት ኪሎ ያለው ነጩ ህንጻ›› ሆኖ ያገኙታል። ለዚህ ደግሞ የአገሪቱ ህግ አውጭ ክፍል ህጎችን ሲያወጣ ህብረተሰቡን ታሳቢ ያደረገ እንዲሆን፣ የማያሰሩ ከሆነም የሚሻሻሉበትን መንገድ እንዲያመቻች ብሎም እንዲቀየሩ በማድረግ በኩል ቁርጠኛ እንዲሆን ጠይቀዋል። ለዚህ ደግሞ የመንጃ ፈቃድ አሰጣጡን በተመለከተ የህግ ማሻሻያ እንዲደረግ የተደረሰበትን ውሳኔ እንደ ጥሩ ጅምር ተመልክተው በሌሎች ህጎች ላይም እንደዚህ አይነት ውሳኔዎች እንዲሰጡ ጠይቀዋል።

Page 6 of 220

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us