You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

በይርጋ አበበ

 

በህንድ አገር ከሚገኙ ታላላቅ ሆስፒታሎች አንዱ የሆነው BLK ሱፐር ስፔሻሊቲ ሆስፒታል ለኢትዮጵያዊያን የህክምና ባለሙያዎች ዘርፈ ብዙ ስልጠና መስጠቱን ገለፀ።


ከ2016 ታህሳስ ወር ጀምሮ በኢትዮጵያ በጤናው ዘርፍ ባሉ ክፍተቶች ላይ ለመስራት እየተንቀሳቀሰ መሆኑን የገለፀው ሆስፒታሉ፤ በሚሰጠው ስልጠናም ኢትዮጵያዊያኑን ባለሙያዎችና ታካሚዎች ተጠቃሚ ማድረጉን አስታውቋል።


ቢ.ኤልኬ የቀዶ ጥገና ቡድኖቹን ከተለያዩ ስፔሻሊዎች በየወቅቱ ወደ ኢትዮጵያ በሆፒታሎች ከሀገር ውስጥ ዶክተሮች ጋር በአጋርነት ቀዶ ጥገናዎችን ለማከናወን የመላክ ፍላጎት አለው። ይህም ሁኔታ ወደ ህንድ ሀገር መጓዝ ለማያስፈልጋቸው በርካታ ታካሚዎች ከፍተኛ ጠቀሜታን ያስገኛል። ይህም ሁኔታ የሀገር ውስጥ ዶክተሮችን የቀዶ ጥገና ክህሎቶች በተጨማሪ ከፍ ያደርጋል” ብለዋል።


የሆስፒታሉ ኃላፊዎች አያይዘውም “የቴክኒክ ድጋፍ በማቅረብ ከተመሳሳይ ግለሰብ ከሰውነት ክፍሎች ዋና ህዋሳቶችን የንቅለ ተከላ ፋሲሊቲ በማዘጋጀት ድጋፉን የሚያደርግ ሲሆን እንዲሁም በእኛ በኩል ሁለታችንም ቢኤልኬ እና ኢትዮጵያ በርካታ የደም ችግር ያለባቸውን ታካሚዎች በተለይም ሉኬሚያ፣ ሊንፎማ እና ማዮሎማ የሚገኝባቸውን የምንረዳ ይሆናል። በየወቅቱ ሲኤምኢ (CME) የምናከናውን ሲሆን እንዲሁም ጀማሪ ዶክተሮችን ለማሰልጠን በሀገር ውስጥ እውቀትን የማሳደግ ስራ እንሰራለን” ሲሉ የሆስፒታሉን የወደፊት እቅድ ይፋ አድርገዋል።


በጥበቡ በለጠ

 

ለዛሬ ይዤላችሁ የቀረብኩት ታሪክ አንድ ታላቅ ኢትዮጵያዊን ያስታውሳል። እኚህ ኢትዮጵያዊ ዝናና ተግባራቸው ከሀገር አልፎ የአፍሪካ መከታ የሆኑ ናቸው። የአፍሪካ ህብረት እንዲመሠረት ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያደረጉትን አምባሳደር ከተማ ይፍሩን በጥቂቱ እናስታውሳለን።


ከዛሬ 55 ዓመት በፊት የአፍሪካ ሀገራት ጥቂቶቹ ገና ከቅኝ ግዛት መከራ የተላቀቁበት ወቅት ነበር። እናም መጪዋ አፍሪካ ጠንካራ እንድትሆን የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን ለመመስረት ዋነኛው አቀነባባሪ፣ ዋነኛው ባለታሪክ፣ ዋነኛው ዋልታና ማገር ከተማ ይፍሩ ናቸው።


በውጭ ጉዳይ ሚኒስትርነት ኢትዮጵያን ሲያገለግሉ የነበሩት እኚህ ሰው የቀዳማዊ ኃ/ስላሴ ልዩ መልዕክተኛ ሆነው የአፍሪካ መሪዎችን እና የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሮችን አሳምነው አስተባብረው የዛሬ 55 ዓመት አዲስ አበባ ላይ የአፍሪካ አንድነት ድርጅት እንዲመሰረት ያደረጉ ጎምቱ ኢትዮጵያዊ።


ግን የአፍሪካ መሪዎች በተሰበሰቡ ቁጥር ይህን ታላቅ ሰው ሲያስታውሱት፣ በስሙ አንዲት ነገር እንኳ ሲሰይሙ አይስተዋልም። ወደፊት ገና የሚበለበል ታሪክ የሚነገርለት ከተማ ይፍሩ የአህጉሪቱ ታላቅ ሰው ነበር። በጥቁር አለም ውስጥ ጥቁር መሪዎችን አስተባብሮ ‘OAU’ የተባለውን ድርጅት ለመመስረት ኢትዮጵያ የተጓዘችበትን ረጅም መንገድ፣ መስቀሉን ተሸክሞ ዘላለማዊ አምድ ያቆመው፣ ከተማ ይፍሩ ማን ነው የሚለውን ጥቂት እንቃኝ።


ከተማ ይፍሩ ከአቶ ይፍሩ ደጀን እና ከወ/ሮ ይመኙሻል ጎበና ታህሳስ 9 ቀን 1921 ዓ.ም በሐረር ጋራሙለታ አውራጃ ተወለዱ። ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ በ1928 ዓ.ም ስትወረር ከተማ ይፍሩ የ7 ዓመት ልጅ ነበሩ። ታዲያ በዚያን ወቅት የኢጣሊያ ፋሽስቶች ከፍተኛ ሀይልና መሣሪያ ይዘው ስለመጡ አያሌዎች አለቁ። ሕፃናትና ሴቶች ለከፋ ችግር ተጋለጡ። የሰባት ዓመቱ ከተማ ይፍሩም ከአባታቸው ጋር በመሆን ከሐረር ወደ ባሌ፣ ከዚያም በእንግሊዞች ስር ወደነበረችው ሶማሌ ላንድ ተሰደዱ። በዚህ የስደት ጉዞ ውስጥ ከኢጣሊያ ጋር እየተዋጉ ነበር። እናም የሰባት ዓመት ህፃን የነበሩት ከተማ ይፍሩ በዚ እድሜያቸው ጦርነትን ስደትን አይተዋል፤ ተሳትፈዋል። በዚሁ በስደት ጊዜያቸውም ሶማሌያ በርበራ ውስጥ በተዘጋጀው የስደተኞች ትምርት ቤት ገቡ። መከራው አላባራ አለ። ጣሊያኖች ከኢትዮጵያ አልፈው በርበራን ወረሩ። ከተማ ይፍሩ በዚያ እድሜያቸው እንደገና ወደ ሌላ ስደት ተጋለጡ። ከሶማሌያ ተነስተው ወደ ኬኒያ ተሰደዱ። ኬኒያም ትምህርታቸውን ቀጠሉ። እዚያም የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርታቸውን አጠናቀቁ።


ከነፃነት በኋላ ወደ ኢትዮጵያ ሐገራቸው ተመለሰ። ቀጥሎም አጎታቸው ዘንድ አምቦ ሔዱ። አምቦ እያሉ ቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አምቦን ሊጎበኙ ሲመጡ ከተማ ይፍሩ ደብዳቤ ጽፈው ለጃንሆይ ሰጡ። የደብዳቤው ይዘት አዲስ አበባ ሄደው መማር እንደሚፈልጉና ለዚህም ጃንሆይ እንዲረዷቸው ነበር። ጃንሆም ደብዳቤውንም ሆነ ታዳጊውንከተማይፍሩን ወደ አዲስ አበባ አምጥተው አስተማሩ፡፤
የከተማ ይፍሩ ህይወት ይገርማል። ከስደተኝነት ወደ ቤተ-መንግስት ልጅነት ተቀይሮ በቀዳማዊ ኃ/ስላሴ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት አጠናቀቁ።


አምባሳደር ከተማ ይፍሩ ትምህርታቸውን አጠናቀው ወደ ሀገራቸው ነሐሴ 10 ቀን 1944 ዓ.ም እንደተመለሱ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዋና ዳይሬክተር በመሆን አገልግለዋል። ቀጥለውም በረዳት ሚኒስትርነት እስከ 1950 ድረስ ሰርተዋል። ከግንቦት 14 ቀን 1950 ጀምሮ ደግሞ ወደ ጽህፈት ሚኒስቴር ተዛውረው ረዳት እና ምክትል ሚኒስትር በመሆን አገልግለዋል። አምባሳደር ከተማ ይፍሩ እንደገና ወደ ቀድሞው መስሪያ ቤታቸው ወደ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በእድገት በመዘዋወር ከሐምሌ 26 ቀን 1953 ዓ.ም እስከ ነሐሴ 16 ቀን 1963 ዓ.ም ድረስ በሚኒስትር ደኤታ እና በሚኒስትርነት ከፍተኛ አገልግሎት አበርክተዋል።


የአፍሪካ ሕብረት እንዲመሠረት ትልቁን ሚና የተጫወቱት አምባሳደር ከተማ ይፍሩ በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ቋሚ መልዕክተኛ በመሆን ትልቅ ተግባር ፈፅመዋል። በገለልተኛ መንግሥታት ጉባኤዎች ላይ ኢትዮጵያን ወክለው በመሳተፍ ውጤት ያስገኘ የአደራዳሪነት ሚና ተጫውተዋል። በዚህ ዲፕሎማሲያዊ ተግባራቸውም በሳልነታቸውን አስመስክረዋል።


አምባሳደር ከተማ የአፍሪካ መሪዎችን በተመለከተ መጪውን ጊዜ አስቦ ተተኪ መሪ በማፍራት ረገድ የወቅቱ መሪዎች በርካታ ሊሻገሩት የሚገባቸው ድክመት እንደነበረሰባቸው ሁሌም በአፅንኦት ይናገሩ ነበር።


አምባሳደር ከተማ ከዲፕሎማሲያዊ ተግባራት በተጨማሪ በንግድ ኢንዱስትሪና ቱሪዝም መስሪያ ቤት በኃላፊነት አገልግለዋል።
ከ1961 ዓ.ም ጀምሮ ኢትዮጵያ በዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ረሰገድ በዓለም አቀፍ ደረጃ እውቅና እንድታገኝ የሚጠበቅባቸውን ተግባር ፈፅመዋል።


አምባሳደር ከተማ ይፍረቱ የአፄ ኃይለሥላሴ ስርዓት ሲወድቅ የደርግ እስር ቤት የገቡ ሲሆን ከእስር በኋላም ከመጋቢት 1977 እስከ 1985 ዓ.ም ድረስ ጣሊያን ሮም በሚገኘው በተባበሩት መንግሥታት ድርጅት የዓለም ምግብ ፕሮግራም መስሪያ ቤት በዋና አማካሪነት እና በናይሮቢ የምስራቅ አፍሪካ የመስሪያ ቤቱ ዋና ኃላፊ ሆነው ሰርተዋል።


አምባሳደር ከተማ ይፍሩ ባበረከቷቸው ግዙፍ ውለታዎች ልዩ ልዩ ሽልማቶችን ተቀብለዋል። ከነዚህም ውስጥ በኢትዮጵያ የክብር ኮከብ ሜዳሊያ እና ልዩ ልዩ ኒሻኖ፣ የስደተኛ ባለ አራት ዘምባባ ሜዳሊያ የእንግሊዝ፣ የፈረንሳይ፣ የሶቭየት ሕብረት፣ የጣሊ፣ የየጎዝላቪያ፣ የሴኔጋል፣ የኬኒያ፣ የናይጄሪያ፣ የጋና፣ የዛየር፣ የግብፅ፣ የብራዚል፣ የሚክሲኮ፣ የካናዳ፣ የጃፓን እና የኢንዶኔዥያ ሀገራትን ሽልማት ተቀብለዋል።


ከተማ ይፍሩ ትሁት፣ ተግባቢና ኢትዮጵያ ሀገራቸውን ከምንም በላይ አጥብቀው የሚወዱ ሰው እንደነበሩ ጓደኞቸው፣ ቤተሰቦቻቸው፣ የሚያውቋቸው ሰዎች ሁሉ የሚናገሩት ሲሆን፣ ከሁሉም በላይ ደግሞ ተግባራቸው እንደሚመሰክር ብዙዎች ያስረዳሉ።


የአፍሪካ መሪዎች አዲስ አበባ ለስብሰባ በመጡ ቁጥር ከተማ ይፍሩ ሊታወሱ ይገባል።


ጥቁሮች ከባርነት እና ከቅኝ ግዛት እንዲላቀቁ ከዚያም ዛሬ የአፍሪካ ሕብረት ተብሎ የሚታወቀውን የቀድሞውን የአፍሪካ አንድነት ድርጅትን የመሠረቱ፣ የአፍሪካን የጨለማ ዘመን የቀየሩ ኢትዮጵያዊ ሊቅ ከተማ ይፍሩ ሁሌም አይረሱም።

ሀገራዊ ዕብደት

Wednesday, 17 January 2018 13:45

 

 

 

በዳንኤል ክብረት (http://www.danielkibret.com)

 

ሁሉ በሽተኛ ሁሉ ራሴን ባይ
በቤታችን ደኅና መጥፋቱ ነወይ

 

የሚል የበገና ዘለሰኛ አለ። አሁን ያለችውን ሀገራችንን ቀድሞ ያየ ደራሲ መሆን አለበት የገጠመው። በሀገሪቱ ውስጥ ጤነኛ አካል የጠፋ ይመስላል። የገዛ ወገኑን አባርሮ የሚፎክር ወገን፣ ሕዝብ እንዳይሰደድ የሚያደርግ አሠራርና አስተዳደር መዘርጋት ሲገባው ሲያባብስ ኖሮ ሕዝብ ሲሰደድ መጠለያ ድረስ ሄዶ የሚጎበኝ ባለ ሥልጣን፣ የሀገሩን ሀብትና ንብረት አቃጥሎ በኩራት የሚደነፋ ጎረምሳ፤ ሕዝብን እያዋረደና እየተሳደበ መግለጫ የሚሰጥ የክልል ሹም፤ ነገሩ ሁሉ እንዳይሆን እንዳይሆን ሲበላሽ እያየ መንገዱን ለመመርመር የማይፈልግ መንግሥት፤ ሀገር እየጠፋ ግደል ተጋደል የሚል ተቃዋሚ፣ ለሌላው ይተርፋል ሲሉት የራሱ የሚያርበት የእምነት ተቋም፤ ጢሱ እንዳይነካው ተደብቆ ገሞራ ሊያስነሣ የሚባዝን የማኅበራዊ ሚዲያ ተዋናይ፤ የሀገሪቱን መጻኢ ዕድል ሳይሆን የምእመኖቻቸውን የጫማ ቁጥር የሚተነብዩ ‹ነቢያት›፣ ምኑ ቅጡ - ሁሉ በሽተኛ ሆኗል። በቤቱም ደኅና ጠፍቷል።


ባለፉት ሃያ ስድስት ዓመታት እየወደቅንም እየተነሣንም፣ እየተቃቀፍንም እየተቧቀስንም፣ ሆ ብለን እየወጣንም አድፍጠን እየተቀመጥንም፤ እየተከፋፈልንም አንድ ለመሆን እየሞከርንም፤ እያሠርንም እየታሠርንም ለመጓዝ ሞክረናል። ማንም የአንድ ዓመት የልጅነት ልብሱን በሃያ ስድስት ዓመቱ አይለብስም። ኢትዮጵያም እንዲያ ሆናለች። የዛሬ ሃያ ስድስት ዓመት የተሰፋው ልብሷ ጠቦ፣ ጠቦ፣ ጠቦ - እየተቀዳደደ ነው። ሊጣፍ፣ ሊሰፋ አይችልም። አሁን ሌላ ልብስ ያስፈልጋታል። ‹ሞኝ ማለት በተመሳሳይ መንገድ እየሄደ የተለየ ውጤት የሚጠብቅ ነው› ይባላል። የሀገሪቱን ችግሮች ለመፍታት በአንድ ዓይነት መንገድ ብቻ ማላዘናችን አላዋጣንም። አሁን ደግሞ ሌላ መንገድ ልንሞክር ግድ ነው። 


ሰውዬው ሴትዮዋን ወዳጁ ለማድረግ በሠፈሯ በኩል በሚያልፈው መንገድ ያለማቋረጥ ሲመላለስ አየችውና

አምናና ታች አምና ሳይሆን እያየህ
ዛሬም በዚያው መንገድ ትታክታለህ› አለቺው አሉ።

 

ይህ ችግር የሁለት ወገኖች ችግር ነው። የመንግሥትም የተቃዋሚውም። ሁላችን ላለፉት ዓመታት የሀገሪቱን ችግር ለመፍታት የተጓዝንበት መንገድ ተመሳሳይ ነው። ተመሳሳይ መንግሥታዊ መንገድ፤ ተመሳሳይ የተቃውሞ መንገድ። የሀገሪቱ ሁኔታ ግን እየባሰና እየተወሳሰብ ነው። የትውልድም ክፍተት ተፈጥሯል። በ1983 ዓም የተወለደ ልጅ ዛሬ 26 ዓመቱ ነው። እኛ ግን በ1966 ባሰብነው መንገድ አሁንም እየተጓዝን ነው።


ችግሩ ሲወሳሰብ ሀገራዊ ዕብደት ተፈጥሯል። ሰከን ብሎ፤ ለሀገርና ለወገን አስቦ፣ ሁሉም የሚያሸንፍበትን፤ ይበልጥ ደግሞ ሀገር የምታሸንፍበትን መንገድ ከመተለም ይልቅ ሁሉም ባገኘው መሣሪያ ይጫረስ ይዟል። ሀገራዊ ዕብደት ማለት ከምንደርስበት ግብ ይልቅ ለምንሄደው መንገድ መጨነቅ ነው። ሀገራዊ ዕብደት ማለት አንድን ስሕተት በስሕተትነቱ ከመኮነን ይልቅ የማን ወገን ይህን አደረገው ለሚለው ቅድሚያ መስጠት ነው። ሀገራዊ ዕብደት ማለት በሌላኛው ጥግ ያለው የመርከቧ ክፍል ሲቃጠል እኔ እተርፋሁ ብሎ በአንዱ ጥግ ቆሞ መሳቅ ነው። ሀገራዊ ዕብደት ማለት ዛፉ ከሥር እየተገዘገዘ ቅርንጫፉ ላይ ሆኜ እተርፋለሁ ብሎ ማለም ነው። ሀገራዊ ዕብደት ማለት ከአእምሮ ይልቅ ለስሜት ቅርብ መሆን ማለት ነው። ሀገራዊ ዕብደት ማለት ሁሉ የሚጫረስበት፤ ተው የሚል የሚጠፋበት፤ ተው ማለት የሚገባቸውም አብረው የሚያብዱበት ማለት ነው።


ታዋቂው የጎንደር ዘመን ሊቅ፣ የሰባት መጻሕፍት ደራሲ፣ የዐፄ በካፋን ዜና መዋዕል የጻፈው አዛዥ ሲኖዳ ‹ፍጻሜ መንግሥት› የሚል መጻሐፍ አለው። በዚያ መጽሐፉ ላይ ‹እነዚያ ሰዎች የገዛ ቤታቸውን አቃጥለው (እሉ ሰብእ ይኮሰትሩ አብያቲሆሙ ወይትዋነዩ በነዲዱ፣ ወዝንቱ ዘመን ይሰመይ ዘመነ አብዳን) በእሳቱ የሚጫወቱበት ዘመን ይመጣል። ያም ዘመን ዘመነ አብዳን ተብሎ ይጠራል› ይላል። ያ ዘመን አሁን ይመስላል። የሀገራችን ሰዎች በነውሩ ይዝናናሉ፣ በግፉ ይኩራራሉ፣ በጥፋቱ ይመካሉ፣ በችግሩ ያቅራራሉ፣ በመከራው ይስቃሉ። የገዛ ሀገራቸው እያቀጠሉ እሳት ይሞቃሉ። የተረፈውም የዕብድ ገላጋይ ሆኖ ጎራዴ ያቀብላል።


ሀገር ከዘመነ ዕብደት እንድትወጣ ሰከን ብለው ከስሜታቸው፣ ከጥቅማቸው፣ ከክብራቸው፣ ከጎሳቸውና ከሥልጣናቸው በላይ የሚያስቡ ዜጎች ያስፈልጓታል። እንግሊዝ የኦጋዴንን መሬት ለኢትዮጵያ እኤአ በ1954 ከመመለሷ በፊት ካሊ በተባለ ቦታ ላይ የኢትዮጵያ ሶማሌ የጎሳ መሪዎችን ሰብስበዋቸው ነበር። በዚያ ሸለቆ ውስጥ የተሰባሰቡ የጎሳ መሪዎች ሦስት አማራጭ እንደቀረበላቸው በወቅቱ ልጆች ሆነው ነገሩን የተከታተሉና ከሽማግሌዎቹ የሰሙ የሀገር ሽማግሌዎች በቦታው ላይ ሲናገሩ ሰምቻቸዋለሁ። ከታላቋ ሶማሊያ ጋር ትዋሐዳላችሁ፣ ከኢትዮጵያ ጋር ትዋሐዳላችሁ ወይስ ራሳችሁን ትችላላችሁ። እንዲያውም የእንግሊዙ መኮንን አንድ ከሸማ የተሠራ ልብስ አምጥቶ በቁጥቋጦው ላይ ጣለውና መልሶ አነሣው። ልብሱ በቁጥቋጦው እሾህ ተቀዳዶ ነበር። ‹ኢትዮጵያ ዕጣ ፈንታዋ እንዲህ ነው› አላቸው። እነዚያ የጎሳ መሪዎች ግን ኢትዮጵያ ድኻ፣ መንግሥቷም የማይስማማን መሆኑን እናውቃለን። ነገር ግን ከእርሷ ተገንጥለን አንወጣም› ማለታቸውን ሽማግሌዎቹ ተናግረዋል።


አሁን ያ ዘመን አልፎ የዕብደቱ ዘመን ላይ ደርሰናል። የሀገሬ መሬት ማለቱ ቀርቶ የጎሳዬ መሬት እንላለን፤ የክልል ድንበሮች አጥሮች ሆነዋል። ከክልል ክልል ከመሄድ ከኢትዮጵያ ኬንያ መሄድ ቀላል ሆኗል። ቋንቋ መግባቢያ መሆኑ ቀርቶ መለያያ ሆኗል፤ የጨቋኝ ተጨቋኝ ታሪክን ተርከን ተርከን ሁሉ ዐርበኛ ሆኗል፡፤ 3000 ዓመት የነጻነት ታሪክ አለን እያልን 3000 የነጻ አውጭ ድርጅቶችን መሥርተናል።


ከጎርፉ ጋር በፍጥነት አብሮ የሚወርድ ዋናተኛ ለራሱም አይበጅ ሌላውንም አያድን። ወንዙን አቋርጦ ራሱንም ሌላውንም ለመታደግ ሦስት አማራጭ ነው ያለው። የዋናተኛው ዐቅም ከወንዙ ዐቅም በላይ ከሆነ ያቋርጠዋል። የወንዙ ዐቅም ከዋናተኛው ዐቅም እኩል ከሆነ እንዳይነቃነቅ አድርጎ ይቸክለዋል። የወንዙ ዐቅም ከዋናተኛው ዐቅም በላይ ከሆነ ይዞት ይሄዳል። አሁን ሀገሬ ያለችው ሁለተኛው ላይ ነው። የወንዙ ዐቅምና የኛ ወንዙን የማቋረጥ ዐቅም እኩል ሆኗል። ስለዚህም ወይ ችግሩ አይፈታም፤ ወይ እኛ  አንፈታም - ተቸክለናል። ከጥቂት ጊዜ በኋላ ግን የወንዙ ኃይል እየጨመረ፣ የኛም ዐቅም እየቀነሰ መጥቶ ይዞን መሄዱ አይቀርም። ነገር ግን ሀገራዊ ዕብደት ላይ ስላለን፤ መሐል ወንዙ ላይ እንዳንነቃነቅ ሆነን ቆመን ወንዙን እያቋረጥኩት ነው ብለን እናስባለን፣ እንደሰኩራለንም።


መሐል ወንዝ ላይ ማቋረጥ አቅቶት የቆመ ሰው አማራጩ ሦስት ነው። ወይ ዋናውን ትቶ በሌላ መንገድ (ቢችል በእግሩ መሬት ረግጦ ለመውጣት) ይሞክራል፤ ወይ ኡኡ ብሎ የሌሎችን ርዳታ ይጠይቃል፤ አለያ ደግሞ ወደ ፈጣሪው ይማጸናል። አሁን የኢትዮጵያ የፖለቲካ ልሂቃንም ያሏቸው አማራጮች እነዚህ ናቸው። ያለበለዚያ ግን ሀገራዊ ዕብደቱ እየጨመረ ሄዶ ወንዙ ሁላችንንም ጠራርጎ ይወስደናል። የማንፈልግበት ቦታም ያደርሰናል።

 

የወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ውጤታማ መሆኑ ከሚረጋገጥበት መንገድ አንዱ፣ የወንጀል ክሶች በአግባቡ ተጣርተው ለፍርድ ቤት ቀርበው ጥፋተኞች ተገቢውን ቅጣት በተቻለ ፍጥነት ሲያገኙ ነው። ጥፋተኞች ነፃ የሚወጡበት ወይም ንጹሐን ጥፋተኞች የሚባሉበት ወይም ፍትሕ የሚዘገይበት የወንጀል አስተዳደር እንዳይኖር ማድረግ ከጥሩ አስተዳደር የሚጠበቅ ነው። በአገራችን ባለፉት ዓመታት በተለያዩ አውዶች የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያሳዩት፣ የዓቃቤ ሕግ የማስቀጣት አቅም (Conviction Rate) አነስተኛ እንደሆነ ይነገራል። ባንድ ወቅት በቀድሞው የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ምክትል ፕሬዚዳንት የተደረገ ጥናት እንደሚያመለክተው፣ ለፍርድ ቤት ቀርበው ዕልባት ካገኙ መዝገቦች ውስጥ ተከሳሾች ጥፋተኛ ተብለው የቅጣት ውሳኔ የተሰጠው በ33 ነጥብ 1 በመቶ መዝገቦች ብቻ ነው።


በጥናቱ እንደተገለጸው፣ ብዙ የወንጀል ጉዳዮች በተለያዩ ምክንያቶች በየደረጃው ተንጠልጥለው እንደሚቀሩ ተገልጿል። ይህ ዝቅተኛ የማስቀጣት አቅም በጊዜ ሂደት እየተስተካከለ ስለመምጣቱ አመላካች ሁኔታዎች ቢኖሩም፣ በአሁኑ ወቅት ያለው ሁኔታም የሚጠበቀውን ያህል እንዳልሆነ ይታያል። በእርግጥ የፀረ ሙስና ኮሚሽን የማስቀጣት አቅም ከ90 በመቶ በላይ መሆኑ ኮሚሽኑ በሚያወጣቸው ሪፖርቶች ላይ የሚገለጽ ቢሆንም፣ አጠቃላይ የወንጀል የፍትሕ ሥርዓቱን የሚወክል አይሆንም።


የወንጀል ጉዳዮች ስለመዘግየታቸው፣ የማስቀጣት አቅምም ዝቅተኛ ስለመሆኑ የተለያዩ ምክንያቶች ሲጠቀሱ ይስተዋላል። የሥነ ሥርዓት ሕጉ ክፍተት፣ የሕጉ አተገባበር በልማድ ተፅዕኖ ውስጥ መውደቁ፣ የክስ፣ የጥፋተኝነትና የቅጣት ድርድር /Plea Bargaining/ ሥርዓት አለመኖር ወዘተ. የተወሰኑት ምክንያቶች መሆናቸው በጥናት ተገልጿል። እነዚህ ምክንያቶች በባለድርሻ አካላት በሚገባ ታይተው የመፍትሔ ዕርምጃ እየተወሰደባቸው (በፍትሕ አስተዳደር ማሻሻያ ፕሮጀክት፣ በወንጀል ፍትሕ አስተዳደር ፖሊሲ፣ በቢፒአር) ቢሆንም፣ ያልታዩ ክፍተቶች እንደሚኖሩ እሙን ነው። የፖሊስንና የዓቃቤ ሕግን ቢሮ ያጨናነቁ የግል አቤቱታ ሲቀርብ ብቻ የሚያስቀጡ ወንጀሎች መበራከት የኅብረተሰቡ አጠቃላይ ሰላምና ደህንነት በይበልጥ የሚጎዱ ወንጀሎች ላይ የሚሠራውን ሥራ የተሻለ እንዳይሆን ማድረጉ አይቀርም። በግል አቤቱታ ብቻ የሚያስቀጡ ወንጀሎች ቀላል የሚባሉ ወንጀሎች ሲሆኑ፣ የግል ጥቅምን የሚመለከቱ፣ በተበዳዩ ጠያቂነት ሊቋረጡ የሚችሉና ቅጣታቸውም አነስተኛ ነው። በዚህ ጽሑፍ እነዚህ ጉዳዮች በግል ክስ ስለሚቀርቡባቸው ሁኔታ በወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ የተቀመጡትን ድንጋጌዎች በመመልከት የግል ክስ በሕጉ ሰፋ ያለ ቦታ ቢሰጠው ሊኖረው ስለሚችለው ጥቅም ለመዳሰስ ሙከራ ይደረጋል።

 

የግል ክስ ምንድን ነው?


የግል ክስ ማለት አንድ ተበዳይ የተፈጸመበትን የወንጀል ድርጊት በራሱ ወይም በወኪሉ ለፍርድ ቤት ክስ የሚመሠርትበትና የሚከራከርበት ሥርዓት ነው። በእንግሊዝ የክራውን ፕሮሴኩሽን ሰርቪስም “A private prosecution is a prosecution started by a private individual who is not acting on behalf of the police or any other prosecuting authority or body which conducts prosecutions” በሚል ተመሳሳይ ትርጉም ተሰጥቶታል። 


የዓቃቤ ሕግ መሥሪያ ቤት በየአገሮቹ ከመዋቀሩ በፊት የወንጀል ክሶች በተበዳይ ሲቀርቡ የነበረ ሲሆን፣ በዘመናዊው ዓለም ግን በመርህ ደረጃ የወንጀል ጉዳዮችን የሚያጣራው፣ የሚመረምረውና ክስ የሚያቀርበው ዓቃቤ ሕግ በፖሊስ በመታገዝ ነው። ሆኖም የዓቃቤ ሕግ ከተቋቋመም በኋላ ተገቢ ባልሆኑ ምክንያቶች ዓቃቤ ሕግ ክስ አላቀርብም በሚልበት ወቅት ተበዳዮች ወይም ወኪሎቻቸው ሕገ መንግሥታዊ መብቶቻቸውን ለማስከበር ክስ የሚያቀርቡበት ሁኔታ እየዳበረ መጥቷል። ወሰኑ ቢለያይም የግል ክስ በተለያዩ አገሮች ሕግ የተካተተ ሲሆን፣ ዋናው ዓላማ የዓቃቤ ሕግን ፈቃድ ሥልጣን (Discretion) መቆጣጠርና ኅብረተሰቡ በፍትሕ አስተዳደር ያለውን ተሳትፎ ማረጋገጥ እንደሆነ ይነገራል።

 

የግል ክስ በአገራችን


በ1954 ዓ.ም. የወጣው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ የግል ክስን በሁለት ሁኔታዎች ይፈቅዳል። የመጀመሪያው የክስ አቤቱታ በማቅረብ ብቻ በሚያስቀጣ የወንጀል ነገር ሲሆን፣ ዓቃቤ ሕግ ጥፋተኛ ለማድረግ በቂ የሆነ መረጃ የሌለ መሆኑን ተረድቶ ክስ አላቀርብም ካለ ተበዳዩ ወይም ወኪሉ የግል ክስ እንዲያቀርብ በጽሑፍ የሚፈቅድበት ሁኔታ ነው። ይህ ተፈጻሚ የሚሆነው ቀለል ላሉ ወንጀሎች ነው። ለምሳሌ፡- ስም ማጥፋት፣ ስድብ፣ ቀላል የአካል ጉዳት፣ የቤት ውስጥ ጥቃት፣ በጋብቻ ላይ ጋብቻ፣ አመንዝራነት፣ ዛቻ ወዘተ. ጉዳዮች ናቸው። በእንዲህ ዓይነት ሁኔታ ዓቃቤ ሕጉ የፈቀደበትን ውሳኔ ግልባጭ ክሱን ለማየት ሥልጣን ላለው ፍርድ ቤት ለመላክ እንደሚገደድ የሕጉ አንቀጽ 44(1) ያመለክታል።


ሁለተኛው የግል አቤቱታ ሳያስፈልግ የሚያስቀጣ ወንጀልን የሚመለከት ሲሆን፣ ዓቃቤ ሕጉ ማስረጃው ለማስከሰስ በቂ አለመሆኑን ሲወስን ተበዳዩ ወይም ወኪሉ ውሳኔውን ተቀብሎ በ30 ቀናት ውስጥ ዓቃቤ ሕጉ ክሱን እንዲያቀርብ ትዕዛዝ እንዲሰጠው ክሱ ቢቀርብ ኖሮ ለማየት ሥልጣን ይኖረው ለነበረው ፍርድ ቤት የሚያቀርብበት ሁኔታ ነው። ፍርድ ቤቱ ማስረጃውን አይቶ ዓቃቤ ሕጉ ክሱን እንዲያቀርብ ለማዘዝ የሚቻልበት ሁኔታ ስለመኖሩ በአንቀጽ 47 ላይ ተገልጿል። ሆኖም የክስ አቤቱታ ሳያስፈልግ የሚያስቀጣ ወንጀልን በተመለከተ የግል ክስ አቀራረብ የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕግ ቁጥር 44(2) እና 45 የተሻሩ በመሆናቸው በአሁን ወቅት ተፈጻሚነት የላቸውም።


ስለዚህ ከባድ በሆኑ ወንጀሎች ለምሳሌ ግድያ፣ መደፈር፣ ስርቆት፣ መጠለፍ፣ አታላይነት፣ እምነት ማጉደል፣ ወንበዴነት፣ ዘረፋ ወዘተ. ዓቃቤ ሕጉ በቂ ማስረጃ ስለሌለኝ ክስ አልመሠርትም ብሎ ከወሰነ ተበዳዩ ወይም የተበዳዩ ወኪል ለጠቅላይ ዓቃቤ ሕግ (ወይም ለሚኒስቴሩ) አስተዳደራዊ አቤቱታ ከማቅረብ በስተቀር በፍርድ ቤት ዓቃቤ ሕግ ክስ እንዲመሠርት የመጠየቅ መብት አይኖረውም። በሌሎች አገሮች ተሞክሮ የግል ክስ ከባድ በሆኑ ወንጀሎችና ክትትላቸው ልዩ ሥልጠና በሚጠይቁ ወንጀሎች ጭምር የሚፈቀድበት ሁኔታ ያለ ቢሆንም፣ በዚህ ጽሑፍ በዋናነት የምንዳስሰው የግል ክስ በቀላል ወንጀሎች (የክስ አቤቱታ በማቅረብ ብቻ የሚያስቀጡ ወንጀሎች) ያለውን አፈጻጸም ነው።


የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ የግል ክስ የሚቀርብበትን ሥርዓት በግልጽ ያስቀመጠ ሲሆን የተበዳዩን፣ የዓቃቤ ሕግንና የፍርድ ቤትንም ድርሻ አመላክቷል። የሥነ ሥርዓት ሕጉ ስለግል ክስ የያዘውን ዋና ዋና ነጥቦች እንመልከት። በመጀመሪያ የግል ክስ የሚቀርበው ዓቃቤ ሕግ በጽሑፍ ሲፈቅድ ብቻ ነው። ዓቃቤ ሕጉ ለመክሰስ በቂ ማስረጃ አለመኖሩን አምኖ ተበዳዩ የግል ክስ እንዲያቀርብ ካልፈቀደለት የግል ክስ አይኖርም።


ስለዚህ በወንጀል የግል ክስ አፈጻጸም በአገራችን በቅድመ ሁኔታ የታሰረ (Conditional) በመሆኑ የግል ክስ መብት እንዳይሆን አድርጎታል። በእርግጥ ዓቃቤ ሕግ ማስረጃውን መርምሮ አያስከስስም ያለውን ጉዳይ የግል ተበዳዩ ሊያስከስስ መቻሉን ማስረዳት የሚከብደው ቢሆንም፣ በጠበቃ በመታገዝ የዓቃቤ ሕጉ ስህተት ካለ ለማረም የሚያመች መሆኑ በጎ ነገር ነው። ሁለተኛ የግል ክስ እንዲያቀርብ የተፈቀደለት የግል ከሳሽ የሚከራከረው በራሱ ኃላፊነትና ኪሳራ ነው። /አንቀጽ 47/፤ ክሱንም በ15 ቀን ጊዜ ውስጥ አቤቱታውንና የክሱን ማመልከቻ ለሚፈቅድለት ፍርድ ቤት ማቅረብ ይኖርበታል። /አንቀጽ 150/ ይህ ደንብ ተበዳዩ የማያስከስስ ጉዳይን ወደ ፍርድ ቤት በመውሰድ ተከሳሽን እንዳያጉላላ ተበዳዩ ገንዘብ ፍርድ ቤት የሚያስቀምጥበትን ሥርዓት ጭምር ያስቀምጣል።


ሦስተኛ ዓቃቤ ሕጉ የግል ክሱ ከቀረበ በኋላ ጉዳዩን የመከታተል መብት አለው። በሕጉ አንቀጽ 48 ላይ እንደተገለጸው በግል ክስ ከቀረበው ወንጀል የበለጠ ከፍ ያለ ወንጀል ለመሠራቱ ለግል ክሱ በቀረበው ማስረጃ የተገለጸ ሲሆን፣ ዓቃቤ ሕጉ አዲስ ክሱን እስኪያቀርብ ድረስ የግል ክስ እንዲቆም ፍርድ ቤቱን ለመጠየቅ ይችላል። ፍርድ ቤቱም በዚሁ መሠረት ክሱን ማቆም አለበት። ስለዚህ የግል ክሱ በሚቀርበበት ጊዜም ዓቃቤ ሕጉ የክሱን ይዘት በማየት የራሱን ዕርምጃ የሚወስድበት አጋጣሚ አለ። ሆኖም የግል ክስ ከመቅረቡ በፊት ስለሚደረገው የምርመራ ሁኔታና የፖሊስ እገዛ ሕጉ የሚለው ነገር ባለመኖሩ ክፍተቱ አፈጻጸሙን ፈታኝ ያደርገዋል።


በአራተኛ ደረጃ የግል ክስ ፍርድ ቤት ከቀረበ በኋላ ፍርድ ቤቱ ለማስታረቅ ጥረት እንዲያደርግ ሕጉ ያመለክታል። በአንቀጽ 151 እንደተገለጸው፣ ፍርድ ቤቱ ማመልከቻውን ከማንበቡ በፊት ተከራካሪዎቹን (የግል ከሳሽንና ተከሳሹን) ለማስታረቅ ይሞክራል። ዕርቅ በተደረገ ጊዜ ፍርድ ቤቱ ዕርቁን በመዝገብ ይጽፋል። ዕርቁም የፍርድ ውጤት ይኖረዋል። ዕርቅ ካልተደረገ ግን ከሳሽ በቂ የኪሳራ ዋስትና እንዲሰጥ ተደርጐ ሙግቱ ይቀጥላል።


የግል ክስን አተገባበር በተመለከተ በቂ ጥናት የለም። ይህም የሆነበት ምክንያት ኅብረተሰቡ የወንጀል ጉዳይ በሙሉ ለዓቃቤ ሕግ የተተወ መሆኑን በመረዳትና በቂ የአተገባበር ተሞክሮም ባለመኖሩ ነው። የኢትዮጵያ የሕግ ባለሙያ ሴቶች ማኅበር እ.ኤ.አ. ከ2009 ጀምሮ ለወንጀለኛ መቅጫ ሥነ ሥርዓት ሕጉ የማሻሻያ ግብዓት ሲያዘጋጅ የግል ክስ አድማስን ለማስፋት የሚቻልበትን ሁኔታ በማጥናት ላይ የነበረ ስለመሆኑ ጸሐፊው መረጃ አለው። በጥናቱ ወቅት ከተሰበሰቡ መረጃዎች ለመረዳት እንደሚቻለው አዲስ አበባና ድሬዳዋን ጨምሮ በአምስት ክልሎች የግል ክስ ቀርቦ አያውቅም፤ መረጃውን የሰጡት ባለሙያዎች እንደገለጹት የግል ክስ ሥነ ሥርዓት ሕጉ ውስጥ ስለመገኘቱም ያለው እውቀት አነስተኛ ነው፤ ዓቃቤ ሕግም የወንጀል ጉዳዮችን ለግል ክስ የሚመራበት አጋጣሚ አይስተዋልም።


ሆኖም ብዙኅኑ ባለሙያዎች የግል ክስ በግል አቤቱታ ለሚያስከስሱ ወንጀሎች ያለ ምንም ቅድመ ሁኔታ ቢፈቀድ የዓቃቤ ሕግን ሥራ ከማቃለሉም በተጨማሪ ዓቃቤ ሕግ ኃይሉን አሰባስቦ ከበድ ያሉ ወንጀሎች ላይ በመሥራት የኅብረተሰቡን ሰላምና ደህንነት ለማስጠበቅ ያስችለው ነበር ሲሉ አስተያየታቸውን ይገልጻሉ።  

የሌሎች ልምድ ምን ይመስላል?


የተለያዩ አገሮች ዓቃቢያነ ሕግ ያሉባቸውን የሥራ ጫናና የጉዳይ መደራረብ መነሻ በማድረግ ችግሩን ለማቃለል የተለያዩ ዘዴዎችን በሕግ ሥርዓታቸው ይተገብራሉ። የተወሰኑ አገሮች ጉዳዮችን ከዓቃቤ ሕግ ውጪ ላሉ የሕግ ባለሙያዎች በመስጠት (Outsourcing)፣ ተበዳዮች የግል ክስ የሚያቀርቡበትን ሁኔታ በማመቻቸት፣ አልፎ አልፎም ቀላል የሚባሉ ወንጀሎች በግል ድርድርና እርቅ የሚያልቁበትን ሥርዓት በመዘርጋት መፍትሔ ለመስጠት ሞክረዋል። በአንዳንድ አገሮች የሕግ ሥርዓት ደግሞ ዓቃቤ ሕግ በመንግሥት አስፈጻሚ አካል ተጽዕኖ በሚወድቅባቸው የፖለቲካ ጉዳዮች የወንጀል ክስ ለመመስረት ቸል ሲል አንዳንዴም ኅብረተሰቡ በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ እንዲሳተፍ ማድረግ ከዲሞክራሲ ጽንሰ ሐሳብ አንጻር ስለሚታመንበት የግል ክስ የሚፈቅዱበት ሁኔታ አለ። አንዳንዶቹ ለማንኛውም ዓይነት ክስ የሚፈቅዱ ሲሆን፣ ሌሎች (አብዛኛዎቹ) ደግሞ በግል አቤቱታ ለሚያስከስሱ ወንጀሎች ይፈቅዳሉ። የተወሰኑትን እንመልከት።


እ.ኤ.አ. በ1985 የአውሮፓ የሚኒስቴሮች ኮሚቴ ካውንስል የወንጀል ሰለባዎች (ተበዳዮች) ዓቃቤ ሕግ ለመክሰስ አሻፈረኝ በሚልበት ወቅት ሥልጣን ባለው አካል እንደገና እንዲታይላቸው ካልሆነም የግል ክስ የሚያቀርቡበት ሁኔታ እንዲመቻችላቸው አስተያየት ሰጥተዋል። በእንግሊዝ የወንጀል ተበዳዮች በዓመት እስከ ሦስት በመቶ የሚሆኑ የግል ክሶችን ያቀርባሉ። በጀርመን የግል ክስ በሁለት ሁኔታዎች ይፈቀዳል። የመጀመሪያው ግላዊነትን መጣስን (Domestic Trespass) የመሳሰሉትን ቀላል ወንጀሎች (Minor Offences) በተበዳዩ ክስ እንዲቀርብባቸው ይፈቅዳሉ።


ሁለተኛው በወንጀል የተበደለ ሰው ዓቃቤ ሕጉ ክስ እንዲያቀርብለት ጠይቆ እምቢ ከተባለ ተበዳዩ ለፍርድ ቤት አቤቱታ ያቀርባል። ፍርድ ቤቱ ክስ እንዲመሠርት ትዕዛዝ የሚሰጥ ከሆነ ተበዳዩ ‹‹ተጨማሪ ዓቃቤ ሕግ›› (Supplementary Prosecutor) ሆኖ ተሰይሞ ዓቃቤ ሕጉ ጉዳዩን በአግባቡ እያቀረበው መሆኑን ያረጋግጣል። በሜክሲኮ በ2000 የተሻሻለው ሕገ መንግሥት ተበዳዮች ጠበቃ በመቅጠር ዓቃቤ ሕጉን በምርመራ፣ በመሰማትና በማስረጃ አቀራረብ ወቅት እንዲያግዙ የማድረግ መብት ደንግጓል።


በካናዳ የግል ክስ በቀላል ወንጀሎች የሚፈቀድ ሲሆን፣ የሕግ ማሻሻያ ኮሚሽን የግል ክስ የሕዝብ ተሳትፎን ስለሚያረጋግጥ በተወሰኑ ሌሎች ወንጀሎችም ላይ እንዲፈቀድ እየተንቀሳቀሰ ነው። በማሻሻያው መሠረት ግለሰቦችን የሚወክሉ ቡድኖች (Public Interest Groups) በተወሰኑ ጉዳዮች ላይ ክስ የሚመሠርቱበትን ሁኔታ ያሰፋል። በደቡብ አፍሪካም በተግባር ብዙ ተሞክሮም ባይኖር በሕግ ለተገለጹ ወንጀሎች ዓቃቤ ሕግ ክስ ለማቅረብ ወደኋላ በሚልበት ጊዜ የግል ክስ የሚፈቀድበት ሁኔታ አለ።

 

የግል ክስ ጥቅም


የግል ክስ የተወሰኑ ጥቅሞች እንዳሉት በርዕሱ ላይ የተጻፉ መጽሐፍት ይገልጻሉ። ቀዳሚው በማንኛውም የሕግ ሥርዓት በተለይ ከወንጀል ጋር በተያያዘ ዜጎችን ማሳተፉ መሠረታዊ ጠቀሜታው ነው። የመንግሥት ሠራተኛው ክሱን ወደ ፍርድ ቤት እንደማይወስድለት የተነገረው ተበዳይ ክሱን ፍርድ ቤት በማቅረብ የሥርዓቱ ተሳታፊ መሆን ይችላል። የግል ክስ መፍቀድ ከዲሞክራሲ ጽንሰ ሐሳብ ጋር የጠበቀ ቁርኝት አለው። 


ሁለተኛው ተበዳዩ ወንጀል የፈጸመውን ሰው በሕግ አግባብ ለመበቀል ያስችለዋል። ተበዳዮች በፍርድ ቤት በሚያቀርቡት ክስ ጥፋተኛው የሚቀጣ ከሆነ ተገቢ ወዳልሆነ የራስ መፍትሔ (Self-help) እንዳይሄዱ ያደርጋል። በሌላ በኩል የዓቃቤ ሕግንም ሥራ ቢሆን እጅጉን ያቀልለታል። ዓቃቤ ሕግ የኅብረተሰቡን መሠረታዊ ሰላም የሚያናጉ ወንጀሎች ላይ አጽንኦት በመስጠት ጉዳዮችን በተቻለ ፍጥነት ለማስተናገድ ያስችለዋል። ዓቃቤያነ ሕግ ፖሊሶች አጣርተው ያመጡላቸውን ጉዳዮች በአግባቡ ለማስተናገድ የሚችሉበት የሰው ኃይል፣ የጊዜና ሌሎች ሀብቶች የሌላቸው መሆኑ በብዙ አገሮች መስተዋሉ የግል ክስን ጥቅም ከፍ ያደርገዋል።


ሌላው የግል ክስ በአግባቡ ከተመራ የወንጀል ጉዳዮች በፍጥነት እልባት እንዲያገኙ ይረዳል። ለተጠረጠሩ ሰዎችም ቢሆን ጉዳዮች በፍጥነት መጠናቀቃቸው በመዘግየቱ የሚደርስባቸውን የገንዘብ ወጪና የስሜት መጐዳት ያቀልላቸዋል። 


የግል ክስ ያለውን ጥቅም ያህል ግን የራሱ አሉታዊ ጎኖች ይኖረዋል። በብዛት የሚጠቀሰው ተግዳሮት ተበዳዮቹ ተከሳሽን ለማንገላታት ሊጠቀሙበት መቻሉ ነው። ተበዳዩ ወይም ጠበቃው የክርክሩን ጊዜ በማርዘምና ያለአግባቡ ክርክሮችን በማንሳት ተከሳሹ እንዲጉላላ ሊያደርግ ይችላል። ሆኖም የግል ክስ የማቅረብ መብት ያለዓላማው ሥራ ላይ እንዳይውል የተወሰኑ ሥርዓቶችን መዘርጋት ግድ ይላል።


የግል ክስ የማቅረቢያን ጊዜ መወሰን፣ የግል ክስ ከመቅረቡ በፊት በተከሳሽ ላይ ለሚደርስ ጉዳት ከሳሹ ገንዘብ በፍርድ ቤት እንዲያስቀምጥ ማድረግ፣ የፍርድ ቤቱን ቁጥጥር ማስፋት፣ የግል ክስ ፍሬ አልባ ሲሆን ተከሳሹን በመካስ የግል ክስ መብት በአግባቡ እንዲሠራበት ማድረግ ይቻላል። በሌላ በኩል የግል ክስ ገንዘብ ላላቸው ተበዳዮች የሚሠራ ነው በሚል ተቀባይነቱን የሚያሳንሱ ወገኖች ይኖራሉ። ይህም ቢሆን የግል ክስ የዓቃቤ ሕግን ሥራ በማገዝ ጎን ለጎን የሚሄድ ማድረግ የሚቻል ሲሆን፣ የተበዳይን መብት የሚወክሉ ግብረ ሰናይ ድርጅቶች የሚሳተፉበትን ሁኔታ በማስፋት ተደራሽነቱን ማረጋገጥ ይቻላል።


እናጠቃለው፤ ወንጀልን መከላከልም ሆነ ወንጀል ተፈጽሞ ሲገኝ ክስ መሥርቶ መቅጣት የመንግሥት ድርሻ ነው። ሆኖም በግል አቤቱታ የሚያስቀጡ ወንጀሎች በአብዛኛው የሕዝብ ጥቅምን የሚመለከቱ አይደሉም። በተበዳዩ አቤቱታ የሚከሰሱ፣ የሚቀጥሉ ወይም የሚቋረጡ ናቸው። የግል ክስ ለቀላል ወንጀሎች እንዲፈቀድ ማድረግ ሕዝቡን በፍትሕ ሥርዓት ለማሳተፍ የሚረዳ ሲሆን፣ የዓቃቤ ሕግንም የሥራ ጫና ያቃልላል። በብዙ አገሮች የሕግ ሥርዓት የግል ክስ ተካትቶ ውጤታማ ሆኗል። የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕጉ የግል ክስ ለቀላል ወንጀሎች የሚፈቅድ ቢሆንም፣ በዓቃቤ ሕጉ ፈቃደ ሥልጣን ላይ የተመሠረተ ነው። በመሆኑም የግል ክስን በብሔራዊ ደረጃ በማጥናት በሚሻሻለው የወንጀል ሥነ ሥርዓት ሕግ ማካተት ዘርፈ ብዙ ጥቅሞች ይኖሩታል።


ምንጭ፡ www.abyssinialaw.com

የአጻጻፍ ስሕተቶች

Wednesday, 17 January 2018 13:37

 

ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ

 

የአማርኛ መጻሕፍት ሳነብ አንዳንድ ስሕተቶች ተደጋግመው ያጋጥሙኛል። በአማርኛ ብዙ መጻሕፍት ያላነበቡ ግን የመጻፍ ችሎታ ያላቸው ደራሲዎች አሉን። እነዚህ ደራሲዎች የአማሮችን ባህልና በአማርኛ የሚባለውን የንግግር ፈሊጥ ሁሉ ያውቋቸዋል። ግን ይህን ዕውቀት ያገኙት ከመማር (ማለት መጻሕፍት ከማንበብ) ሳይሆን ሲባል ከመስማት ነው። ያ ዕውቀት የአማርኛ ደራሲ ለመሆን የሚያበቃ ይመስላቸዋል። ያንን ዓይነት ዕውቀት ፊደል ያልቆጠረ መሃይምም ሁሉ ያውቀዋል። በሁለቱ መካከል ያለው ልዩነት አንዱ ፈደል መቍጠሩና የሰማውን መጻፉ ሲሆን ሌላው አለመቍጠሩና የሰማውን ለመጻፍ አለመቻሉ ነው።


ከዚህ በታች በግራ ያሉት ስሕተቶች፥ ከፍላጻው (ከ→) ቀጥሎ በቀኝ ያሉት ትክክለኛ ማብራሪያ ናቸው።


ጸባይ → ጠባይ (“ጸ” እና “ፀ” ወደ “ጠ” ይለወጣሉ። “ጠባይ” ግን “ጠባይ” የሆነው “ጸ” ወይም “ፀ” ወደ “ጠ” ተለውጦ አይደለም። ዱሮውኑ ሲፈጠር “ጠባይ” ሆኖ ነው። 
እዛ → እዚያ።
ለዛ → ለዚያ።
ከዛ → ከዚያ።
ወደዛ → ወደዚያ።
ወደ እዛ → ወደ እዚያ።
የዛው → የዚያው።
እንደዛው → እንደዚያው።
እነዛ → እነዚያ።
በዛው → በዚያው።
እስከዛ → እስከዚያ።
እዛው → እዚያው።
ሚስጥር/ ምስጥር → ምስጢር።
ተመስጌን → ተመስገን (አለዚማ “ተቀሜጥ”፥ “ተኔሣ”፥ “ተዜጋጅ” ማለት ልክ ሊሆን ነው።)
እንደው → እንዲያው።
እግዚአብኤር → እግዚአብሔር።
ነብስ → ነፍስ (ምንጩ “ነፋስ” ስለሆነ፥ “ነብስ” ሊሆን አይችልም።)
አንደበተ ርትሁ → አንደበተ ርቱዕ።
ጋር → ጋ ወይም ዘንድ።
ጊወን → ግዮን።
እቺ → ይቺ።
ተሞክሮ → ተመክሮ።


ግርግዳ → ግድግዳ (አማርኛ እንደ ሌሎቹ ሴማዊ ቋንቋዎች ብዙ የቃል አፈጣጠር ዘዴዎች አሉት። አንዱ ዘዴ በሦስት ፊደል አንድ ቃል መፍጠር ነው። ነቀለ፥ ወደቀ፥ ሰበረ፥ ወረደ፥ ወዘተ። ሌላው ዘዴ ሁለትን ፊደሎች መድገም ነው። ሰበሰበ፥ ቀረቀረ፥ ገመገመ፥ በጠበጠ፥ ገደገደ፥ ገሠገሠ፥ ወዘተ። “ግርግዳ” ስሕተት የሚሆነው፥ የጥንቱን ፊደል በሌላ ፊደል በመተካት ሕጉን ስለጣሰ ነው።)


ምዕተ ዓመት → ምእት ዓመት።
የሚጠቀመው → የሚጠቀምበት።
የሚጠቀመው መርፌ → ሚጠቀምበት መርፌ። 
መርፌውን ተጠቀመው → መርፌውን ተጠቀምበት።
ኩምሳጥን → ቁም ሳጥን (ሁለት ዓይነት ሳጥኖች አሉ።)


ኢትዮጵያኖች → ኢትዮጵያውያን/ያት። (ኢትዮጵያኖች የEthiopian ብዙ ቍጥር ነው። ካስፈለገ “ኢትዮጵያዊዎች/ ኢትዮጵያዊቶች” ማለት ይቻላል። Ethiopianoች /Ethiopiaኖች ግን ጸያፍ፡ ነው። የአገራችን ስም “ኢትዮጵያ” ነው እያልን። ራሳችንን Ethiopianoች አንበል።)


ህብው → ኅቡእ።
በስማአብ → በስመ አብ።
“ማለት ነው” ይኸ ሐረግ አለቦታው ተመላልሶ ይመጣል። (“ይሄዳል ማለት ነው”፥ “ይመጣል ማለት ነው”፥ “እንበላለን ማለት ነው”። የዘመኑ ቋንቋ መሆኑ ነው መሰለኝ።)
-ሁኝ → ሁ (“በላሁኝ፥ ጠጣሁኝ፥ አየሁኝ፥ ጻፍኩኝ” አይባልም፤ ባለቤትንና ተሳቢን መደባለቅ ይሆናል። የሚባለው (“በላሁ፥ ጠጣሁ፥ አየሁ፥ ጻፍኩ” ነው። “-ኝ” ን ከመረጥን “በላኝ፥ ጠጣኝ፥ አየኝ፥ ጻፈኝ” ማለት ነው። “ሁ” አድራጊን (ማድረጌን) ያመለክታል፤ “አየሁ” ፤ “ኝ” ተደራጊን (መደረጌን) ያመለክታል፤ “አየኝ”። ሁለቱ አንድ ግሥ ላይ አብረው አይመጡም። “አየሁኝ” ካልን “አየሁ”ን እና “አየኝ”ን መደባለቅ ይሆናል። 
የ “ሀ፥ ሐ፥ ኀ”፣ የ “ሰ፥ ሠ”፣ የ “አ፥ ዐ” ፣ የ “ጸ፥ ፀ” አገባብ አስቸግሯል። ፈጥኖ ደራሽ መፍትሔ የለኝም። በትምህርት ያደግነው አገባባቸውን ሳንማር ነው። ያልተማረ ሰው ቢሳሳት አይወቀስም። በግዕዝ መጻሕፍት ሳይቀር ተዘበራርቀው እናገኛቸዋለን። ሆኖም፥ አንድ ነገር ማድረግ ይቻላል። አንድን ቃል ከነዚህ ባንዱ መጻፍ የጀመረ በዚያው ይጨርሰው። “ሀይለ ስላሴ” “ሐይለ ሥላሴ” “ኀይለ ስለሤ” እያሉ ማፈራረቅ አስፈላጊ አይደለም።
"መልካም" በዓላት።

“ኢህአዴግ የችግር ምንጭ እንጂ መፍትሔ አምጭ 

ሊሆን አይችልም”

አቶ ተማም አባቡልጉ የህግ ባለሙያ

በይርጋ አበበ

አቶ ተማም አባቡልጉ የህግ ባለሙያ ናቸው። በ1987 ዓ.ም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ በህግ ትምህርት የመጀመሪያ ድግሪያቸውን የተቀበሉት አቶ ተማም ለአምስት ዓመታት በአቃቤ ሕግ እና በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የህግ አማካሪነት አገልግለዋል። ከ1992 ዓ.ም ጀምሮ ግን በጠበቃነት ሙያ ተሰማርተው ይገኛሉ። በወቅታዊ አገራዊ ጉዳዮች ላይ ሙያዊና ፖለቲካዊ አስተያየቶችን በመስጠት የሚታወቁት የህግ ባለሙያው፤ ሰሞኑን ኢህአዴግ የፖለቲካ ፓርቲ አመራሮችን ከእስር እፈታለሁ ማለቱን ተከትሎ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጥያቄ ቀርቦላቸው ሰፊ ማብራሪያ ሰጥተዋል። የቃለ መጠይቁን ሙሉ ሃሳብ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።


ሰንደቅ፡- የፌዴራል ጠቅላይ አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው አምባዬ 528 እስረኞች ከፌዴራል መንግሥት እና ከደቡብ ክልል እስር ቤቶች እንደሚፈቱ ሰሞኑን ተናግረዋል። ይህም የኢህአዴግ ሊቀመንበር እና የአባል ፓርቲዎች ሊቀመንበሮች የሰጡትን መግለጫ ተከትሎ የተካሄደ ሲሆን በቅድመ ሁኔታ ተገድቦ የተደረገ ምህረት ነው። ይህ ደግሞ እንደተባለው ብሔራዊ መግባባትን ሊያመጣ አይችልም የሚሉ አሉ። በዚህ ላይ ያለዎት አስተያየት ምንድን ነው?


አቶ ተማም፡- የተቀመጡትን ቅድመ ሁኔታዎች (መስፈርቶች) ስንመለከት (ሕገ መንግስታዊ ሥርዓቱን ለመናድ ያልተሳተፉ፣ በከፍተኛ የኢኮኖሚ አውታሮች ላይ ጉዳት ለማድረስ ያልተሳተፉና ያልመሩ፣ የሰው ህይወት ያላጠፉና ከባድ የአካል ጉዳት ያላደረሱ እና በስርዓቱ ተጠቃሚ ሆነው በሌሎች ገፋፊነት ወደ ሁከትና ብጥብጥ ያልገቡ) በዚህ ሁኔታ የፖለቲካ ምህዳሩ ሊሰፋ እና ብሄራዊ መግባባት ሊፈጠር አይችልም። ምክንያቱም ይህን ቅድመ ሁኔታ የሚያሟላ ሰው እኮ ከመጀመሪያውም መታሰር የለበትም ወይም ወንጀል ሳይፈፅም ነው የታሰረው ማለት ነው። የአሁኑ የጠቅላይ አቃቤ ሕጉ መግለጫ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ቀደም ብለው የተናገሩትንና ህዝቡ ተስፋ የተጣለበትን ንግግር ነው ተግባራዊ እንዳይሆን ያደረጉት። እኔ ባለኝ መረጃ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን ተከትሎ በአሮሚያ ክልል ከሰባት ሺህ በላይ ሰዎች ታስረዋል፣ በአማራ ክልል፣ በደቡብ ክልልም እንዲሁ በኮንሶ እንዲሁም በወልቃይት ጉዳይ ላይ የታሰሩ ሰዎች ብዙ ናቸው። እኛ የጠበቅነው እነዚህ ሰዎች ይፈታሉ ብለን ነበር። አሁን በተነገረው መሠረት ግን እነዚህ ሰዎች የማይፈቱ ከሆነ ምንም የሚፈታ የለም ማለት ነው። ስለዚህ በእኔ እይታ የጠቅላይ ሚኒስትሩ ንግግር በዚህ የአቶ ጌታቸው አምባዬ መግለጫ ተሽሯል ብዬ ነው የማምነው።


ሰንደቅ፡- ብዙዎቹ የፖለቲካ ፓርቲ አመራሮችና አባሎች፣ ጋዜጠኞች እንዲሁም አክቲቪስቶች የታሰሩት እና ክስ የተመሰረተባቸው በሽብርተኝነት ወንጀል እና ህገ መንግስታዊ ሥርዓቱን በኃይል በመናድ በሚል ክስ ነው። የአሁኑ ምህረት ደግሞ ይህን ስለማያካትት እነ አቶ በቀለ ገርባ፣ አንዷለም አራጌ፣ እስክንድር ነጋ፣ ውብሸት ታዬን ጨምሮ በርካታ ፖለቲከኞችንና ጋዜጠኞች ከእስር ላይፈቱ ይችላሉ የሚሉ ወገኖች አሉ። በዚህ ጉዳይ ላይ የእርስዎ አረዳድ ምንድን ነው?


አቶ ተማም፡- ይህ እኮ ትልቅ ስህተት ነው። አንዷለም አራጌ፣ ውብሸት ታዬ፣ ዶ/ር መራራ ጉዲና፣ በቀለ ገርባ፣ እስክንድር ነጋ፣ በወልቃይት ጉዳይ የተከሰሱት ኮ/ል ደመቀ ዘውዱ፣ አቶ አንዳርጋቸው ጽጌ እና የመሳሰሉት ግለሰቦች ካልተፈቱ ማነው የሚፈታው? ስለዚህ በኢትዮጵያ ውስጥ የፖለቲካ እስረኛ ኖረም አልኖረ አገሪቱ ውስጥ የፖለቲካ ማንነት ያላቸው ሰዎች ናቸው የታሰሩት። እነዚህ ሁሉ ካልተፈቱ የተፈታ የለም እኮ። (ቃለ ምልልሱ ከተካሄደ ከደቂቃዎች በኋላ የኦፌኮው ሊቀመንበር ዶ/ር መረራ ጉዲና ክሳቸው መቋረጡን የመንግስት ሚዲያዎች ዘግበዋል)


ሌላው ህገ-መንግታዊ ስርዓቱን በሃይል መናድ የሚለውን ነጥብ በተመለከተ ከአሁን በፊት ደጋግመን ተናግረናል። ይህን ማድረግ የሚችለው ኢህአዴግ ብቻ ነው። ምክንያቱም የታጠቀ ሃይል ያለው እሱ ብቻ ነው። በህግ ቋንቋ በሃይል መናድ የሚችለው የታጠቀ ሃይል ያለው አካል ብቻ ነው። ሌሎቹ አገር ውስጥ ያሉ በሰላማዊ የፖለቲካ ትግል የሚታገሉ የፖለቲካ ሰዎች እኮ ብዕር እና ወረቀት እንጂ ምንም የታጠቀ ሃይል የላቸውም። እስክንድር ነጋ እኮ ብዕር እንጂ ታንክ የለውም። ስለዚህ ይህ የክስ ነጥብ (ህገመንግስታዊ ሥርዓቱን በሃይል መናድ ማለት እኮ ከህገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች ውስጥ አንዱን አንቀጽ መጣስ ነው። ይህን በማድረግ ህገ መንግሥቱን የናደው ደግሞ ኢህአዴግ ራሱ ነው። የፀረ ሽብር አዋጁ በህገ መንግሥቱ የተቀመጡ ብዙ አንቀጾችን ነው የጣሰው። ህገ መንግስቱን የሚጥስ ህግ ማውጣት ደግሞ ህገ መንግስታዊ ሥርዓቱን በሃይል መናድ ነው።


ከዚህ አንፃር የተቀመጠውን ቅድመ ሁኔታ ስንመለከተው የፖለቲካ ተሳትፎ ያላቸውን ሰዎች ላለመፍታት የተፈለገ ነው የሚመስለው። ለዚህ ነው ጋዜጠኞች፣ የፖለቲካ ሰዎች እና የሙስሊም ህዝብ መፍትሄ አፈላላጊ ኮሚቴዎች ካልተፈቱ የሚፈታ የለም የምለው።


ሰንደቅ፡- የፖለቲካ አመራሮችን ክሳቸው እንዲቋረጥም ሆነ የተፈረደባቸው እስረኞች እንዲፈቱ የወሰነው የመንግስት መዋቅሩ ማለትም የሚኒስትሮቸ ም/ቤት ሳይሆን የኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚ ነው። ይህን ስንመለከተው አንድ ፓርቲ መንግስት ስለመሰረተ ብቻ እስረኛ መፍታት እችላለሁ ብሎ መግለጫ መስጠት ይችላል?


አቶ ተማም፡- ይህ እኮ በአገሪቱ ውስጥ የህግ የበላይነት አለመኖሩን የሚያሳየው አንዱ መገለጫ ነው። የመንግስት እና የፖለቲካ ፓርቲ ድንበር ያልተለየበት ስርዓት ነው። ከህግ አኳያ ስናየውም እንደዚህ አይነት ውሳኔዎችን ማድረግ የሚችለው መንግስት እንጂ ፓርቲ አይደለም። በየትኛውም አምባገነን ሥርዓት ባለበት አገር መሪዎች ትንሽም ቢሆን ስርዓት ለማክበር ይሞክራሉ። በእኛ አገር ግን ያለው አሰራር በየትኛውም አገር የሌለ ነው። ለዚህ ነው መንግስት እና ፓርቲ ድንበራቸው ተጥሷል፤ ድንበሩ ሊጣስ አይገባውም የምለው። ቢያንስ ቢያንስ ለህዝብ ክብር ያለው መንግስት በፓርቲ ደረጃ መግለጫ አይሰጥም።


ሰንደቅ፡- በመንግስት እና በፓርቲ መካከል ያለው ድንበር (boundary) ሊሰመር ይገባል ብለዋል። መንግስት የመሠረተው ፓርቲ ኢህአዴግ ባህሪው እርስዎ እንዳሉት ይህን ለማድረግ ያስችለዋል?


አቶ ተማም፡- አያስችለውም። ኢህአዴግ እኮ አምባገነን ፓርቲ ብቻ ሳይሆን ቅኝ ግዛታዊ ፓርቲም ነው ብዬ ነው የማምነው። ህወሓት ኢትዮጵያ ላይ ለመሰረተው የቅኝ ግዛት ሥርዓት በኦህዴድ፣ ደኢህዴን እና ብአዴን በሚባሉ ድርጅቶች በኩል የዘረጋው ስርዓት ነው። ስለዚህ ኢህአዴግ እኮ መፍረስ ብቻ ሳይሆን እንደ ኢህአዴግ ያለ ፓርቲ ማቋቋም ራሱ ህገ-ወጥ ነው በህግ ቋንቋ ስትገልጸው። በመጀመሪያ ደረጃ ኢህአዴግ እኮ ፓርቲ አይደለም ግንባር እንጂ። ይህ ደግሞ ወቅት ጠብቆ ምርጫ ተወዳድሮ ለህወሓት ቦታ የሚይዝለት ድርጅት ነው። ይህ አይነት አካሄድ ደግሞ በአውሮፓ ብቻ ሳይሆን በአፍሪካም መመዘኛ (standard) ፓርቲ ተብሎ የሚያስጠራውን ደረጃ አያገኝም። ይህን የምለው ደግሞ ዝም ብዬ ሳይሆን ታዋቂው የፖለቲካ ምሁር መሀመድ ባዲ ያደረጉትን ጥናት በማየት ነው። ለዚህ ነው ኢህአዴግ በመንግስትና በፓርቲ መካከል ድንበር ለማበጀት የሚያስችለው ባህሪ የለውም የምለው። በጨዋ ቋንቋ እንነጋገር ከተባለ ኢህአዴግ ለኢትዮጵያ ችግር መፍትሄ የሚሆን ፓርቲም አይደለም። ምክንያቱም የኢትዮጵያን ህዝብ የመብት ጥያቄ መመለስ እችላለሁ ካለ እና ያንን ማድረግ ከጀመረ ህልውናው ያን ጊዜ ያበቃል።


ሰንደቅ፡- እኔና እርስዎ የምንነጋገረው የኢህአዴግ አባል ፓርቲዎች የፖለቲካ አመራሮችን እንደሚፈቱ ከገለፁ 13ኛ ቀኑ ላይ ቆመን ነው። እስረኞቹ ይፈታሉ ተብለው ከተገለፀላቸው በኋላ እስካሁን ተግባራዊ አለመደረጉን ስናየው መዘግየት ይታይበታልና ይህን መዘግየት እንዴት ያዩታል?


አቶ ተማም፡- አንድ መንግሥት በዚህ አይነት ጉዳይ ላይ መግለጫ ከመስጠቱ በፊት ሊደረጉ የሚገባቸውን ጉዳዮች ካጣራ በኋላ በዚህ ጉዳይ የታሰሩት እነ እንትና ይፈታሉ ብሎ ነው መግለጫ መስጠት ያለበት። ኢህአዴግ ግን ከህዝብ ከባድ ተቃውሞ ገጠመው። ይህን ተቃውሞ ለማብረድ አንድ ነገር ማድረግ ስላለበት ብቻ እስረኞች ይፈታሉ ብሎ ተናገረ እንጂ አስቦበት ያደረገውም አይደለም። ይህ ደግሞ ተጠያቂነት የሌለው መንግስት ባህሪ ነው። የጊዜው መርዘምም የሚያሳየው የተጠያቂነት አለመኖርን ነው።


ሰንደቅ፡- በኢህአዴግ እና በኢትዮጵያ ህዝብ መካከል አለመተማመን ተፈጥሮ መቆየቱን አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ በምሳሌ ጭምር ተናግረዋል። ነገር ግን የአሁኑ ስብሰባችን ለውጥ ሊያመጣ የሚችል ሁነኛ ውይይት ያደረግንበት ስለሆነ የአገራችን ህዝብ በስብሰባችን እምነት ይኑረው” ሲሉ ጠይቀዋል። በቀጣይ በህዝቡና በፓርቲው መካከል መተማመን እንዲፈጠር የሚያስችል ነገር ይኖራል ብለው ያምናሉ?


አቶ ተማም፡- አይኖርም። ኢህአዴግ እኮ መለወጥ የሚችል ፓርቲ አይደለም። የኢትዮጵያ ህዝብ ያጣው አገር ነው። ይህን ህዝብ የአገሩ ባለቤት ማድረግ የሚችል ውሳኔ እና እርምጃ መውሰድ ነው ለውጥ ማለት። ለዚህ ደግሞ ተቋማቱን ነፃ እና ገለልተኛ ታደርጋላችሁ ወይ? የህዝብን እኩልነት ትፈጥራላችሁ ወይ? ችግራችን ይህ ስለሆነ ይህን አድርጋችሁ ታሳዩናላችሁ ወይ? ነው ጥያቄው። ኢህአዴግም ተለውጫለሁ ካለ የኢትዮጵያን ህዝብ የአገሩ ባለቤት አድርጎ ማሳየት ይኖርበታል። አቶ ኃይለማርያም ስለተናገሩ ሳይሆን በተግባር ተፈፅሞ ማየት ይኖርብናል። ለምሳሌ ጦር ሰራዊቱ በህገ-መንግሥቱ መሠረት እንደገና ከተዋቀረ፣ ምርጫ ቦርድ፣ ፍርድ ቤት፣ የፀጥታ እና የደህንነት መዋቅሩ ሁሉ ፈርሶ ገለልተኛ ሆኖ ከተዋቀረ ነው፤ ኢህአዴግ ተለወጠ የሚባለውና በህዝቡ እምነት እንዲጣልበት የሚያስችለውን መሰረት የሚያገኘው።


ከዚህ በተጨማሪም የኢትዮጵያ ህዝብ ሙሉ ተሳትፎ (በውጭም በውስጥም ያሉት) የሚያደርግበት የህገ-መንግስት ውይይት ተካሂዶ አዲስ ህገ-መንግሥት ሲፀድቅ ያኔ ኢህአዴግን እናምነዋለን። ኢህአዴግ ደግሞ ይህን ማድረግ የሚያስችል ስብዕና የለውም። ለዚህም ነው ኢህአዴግ በህዝብ እንዲታመን የሚያስችለው ድርጅት አይደለም ያልኩት። በተግባር የታየውም ይህ ነው።


ሰንደቅ፡- አሁን ከእስር ይፈታሉ የተባሉት ፖለቲከኞች በመጀመሪያው ዙር የሚፈቱ መሆናቸው ተገልጿል። ይህ ጅማሮ በራሱ ለብሔራዊ መግባባት በር የሚከፍት ነው የሚሉ ወገኖች አሉ። በእርስዎ እይታ ይህ ጅማሮ እንዴት ይታያል?


አቶ ተማም፡- በመጀመሪያ ደረጃ ብሄራዊ መግባባት ምንድን ነው? ብሔራዊ መግባባት ማለት እኮ ኢትዮጵያ በተግባር የማናት? ነው ጥያቄው። ብሄራዊ መግባባት ተፈጠረ ወይም መፍጠር የሚባለው እኮ ኢትዮጵያን ለዜጎቿ መስጠት ነው እንጂ አራቱ የግንባሩ ብሔራዊ ፓርቲዎች ስለተነጋገሩ የሚፈጠር አይደለም። የዴሞክራሲ ተቋማትን ነፃ እና ገለልተኛ እንዲሆኑ ማቋቋም ነው። ተቋማቱ ለህዝብ ወገንተኛ እንዲሆኑ ማድረግ ነው። ያ ደግሞ የህዝቡ የሆነ ህገ መንግስት ይፈጥራል ማለት ነው። ለዚያ ደግሞ ህዝብ በመጀመሪያ ከሥነ-ልቦና አፈና እና ከካድሬ አፈና ሚዲያውም ከጫና ነፃ መሆን ያስፈልጋል። እነዚህ ካልተፈጠሩ ብሔራዊ መግባባት ይፈጠራል ማለት አይቻልም።


ሃሳብን በነፃነት መግለጽ በማትችልበት አገር ውስጥ እንዴት ነው ብሔራዊ መግባባት ሊኖር የሚችለው? በተለይ የሃይል ተቋማት ማለትም ፖሊስ፣ ደህንነት፣ መከላከያ ሰራዊትና ሚሊሻን ጨምሮ ሁሉም የታጠቁ ሀይሎች ህዝባዊነታቸው መጠበቅ አለበት እንጂ አሁን እንደሚታየው የህወሓት ስልጣን ጠባቂ ሆነው ብሔራዊ መግባባት ይፈጠራል ብሎ ማሰብ የዋህነት ነው።


ከፍተኛ እና ጥብቅ የሆነ ቅድመ ሁኔታ በተቀመጠበት መልኩ ይፈታሉ የሚባሉ የፖለቲካ እስረኞች መፈታትና የማዕከላዊ መዘጋት ብቻውን ለብሄራዊ መግባባት በር ይከፍታል ብዬ አላምንም። ምክንያቱም ከዚህ ውሳኔ በፊት ቀደም ብዬ የነገርኩህ ሌሎች የዴሞክራሲ ምህዳሩን ሊያሰፋ የሚችሉ ጉዳዮችን ማየትና እልባት መስጠት ይገባል።


ሰንደቅ፡- በተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች ለተነሱ ግጭቶችና ህዝባዊ ተቃውሞዎች ምክንያቱ ራሱ መሆኑን መንግስት እና ገዢው ፓርቲ ደጋግሞ ይናገራል። ወደ እርምጃ ሲገባ ግን የሚታየው ከመዋቅሩ ውጭ ያሉ አካላትን ተጠያቂ በማድረግ ነው። ችግር አለብኝ ያለ መንግስት ሊወስደው የሚገባው ራሱን ተሀድሶ ውስጥ በማስገባት ነው መሆን ያለበት ወይስ ሌላ እርምጃ ያስፈልገዋል?


አቶ ተማም፡- የኢህአዴግ አላማ እኮ በየትኛውም መንገድ ጊዜ እየገዛ የአገዛዝ ዘመኑን ማስፋት ነው። “ህዝቡ የሚለው እስካሁን አየውህ፣ ነገር ግን ያመጣህልኝ ነገር የለም ስለዚህ በቃህ ውረድና ራስህን ተመልክተህ እንደገና ተመለስ” ነው። ኢህአዴግ ደግሞ “አዎ ችግር አለብኝ ግን ችግሬን እያረምኩ ተሃድሶ እያደረኩ ልቀጥል” ነው የሚለው። ጥፋተኛ ነኝ ካልክ ተገቢውን ቅጣት ማግኘት አለብህ እንጂ ልታደስ፣ ልታረም፣ ታገሱኝ፣ እመኑኝ እና የመሳሰሉትን አደናጋሪ ሃሳቦች ይዞ በመምጣት አገዛዙን ማስቀጠል አይደለም። ማን ታደስልን አለው? መታደስ ከፈለገም ስልጣን ለቆ ይታደስ እንጂ ስልጣን ላይ ተቀምጦና ችግር አለብኝ ታገሱኝ እያለ አይደለም።


ሰንደቅ፡- እንደ አንድ የአገሬ ጉዳይ ይመለከተኛል የሚል የተማረ ሰው ለአገሪቱ ዘርፈ ብዙ ፖለቲካዊ ችግሮች ሁነኛ መፍትሄ የሚሉት ምንድን ነው?


አቶ ተማም፡- አሁን ያለው የኢትዮጵያ ችግር ምክንያቱ የሥርዓት መሆኑን አይተናል። ኢህአዴግ የችግር ምንጭ እንጂ መፍትሄ አምጭ ሊሆን አይችልም፣ እንደማይችልም አሳይቷል። ስለዚህ ኢህአዴግ አገር ሳትረበሽ እንድትቀጥል ከፈለገ እሱ የማይመራው ውይይት መድረክ በምሁራን አዘጋጅቶ ውይይት እንዲደረግና ህዝብ ከሊቅ እስከ ደቂቅ የሚመክርበት የራሱ የሚለው ህገ መንግስት አፅድቆ ህዝብ የሚመርጠው መንግስት እንዲመሠረት ራሱን ያዘጋጅ። ያኔ ህዝብ በነፃነት ኢህአዴግ ይሻለኛል ብሎ ከመረጠው በሥልጣን ይቆያል። ካልሆነ ግን ራሱን ለለውጥ እንዲያዘጋጅ ይረዳዋል። ነገር ግን ኢህአዴግ ካለው ባህሪ ተነስተን ስናየው ይህን ያደርጋል ተብሎ አይጠበቅም። እንደ አንድ አገር ወዳድ ዜጋ ኢህአዴግን የምመክረውም ሆነ የመፍትሄ መንገድ ነው የምለው ይህንን ነው።

 

 

በይርጋ አበበ

የመፅሀፉ ርዕስ - የትዳር ክትባት

ደራሲ (ፀሐፊ) - መጋቢ ዳኛቸው ኃይሉ

ህትመት      - ሀብታሙ ህትመትና ኤቨንት

የገጽ ብዛት    - 122

ዘውግ        - የትዳር ሥነልቦና (መንፈሳዊነት ያደላበት)

ዋጋ          - 50 ብር ለኢትዮጵያ፤ 10 ዶላር ከኢትዮጵያ ውጭ

መጋቢ ዳኛቸው ኃይሉ ባለ ትዳርና የልጅ አባት ሲሆኑ በአንድ ቤተአምልኮ ውስጥም መንፈሳዊ አሰተምህሮትን ሰባኪ ናቸው። በዚህ የመንፈሳዊ አገልግሎት ዘመናቸው ውስጥ ደጋግመው ስለቤተሰብ (ሶስት ጉልቻ) ማስተማራቸውን የተመለከቱ የእምነቱ ተካፋዮች “በመጽሐፍ መልክ ብታዘጋጀው ብዙ ህዝብ ታስተምርበታለህ ስላሉኝ ለህትመት አበቃሁት” ሲሉ ስለመጽሀፋቸው ዝግጅት ይገልፃሉ።

የመፅሐፉ አዘጋጅ በዘመናችን ትዳር በተደጋጋሚ እና በስፋት መፍረስ የበዛው ትዳሩ ባለመከተቡ ነው” ሲሉም ይገልጻሉ። የአስተምህሮታቸውን ማዕከላዊ ነጥብ መፅሐፍ ቅዱስ ላይ አድርገው ተጨማሪ የትዳር ስነ-ልቦና መፅሐፎችንም ተጠቅመው ያዘጋጁት መፅሐፍ እንደሆነ ወደ ውስጥ ስንገባ የምናገኘው እውነታ ነው።

“እናም” ይላሉ የመጽሀፉ አዘጋጅ መጋቢ ዳኛቸው፤ “የጋብቻ በረከት የማስተዳደሪያ እውቀት ይፈልጋል። የተሰጠንን በረከት ከእኛ ማንነት በላይ ከሆነ እና የተሰጠንን በረከት በእውቀት መምራት ካልቻልን እኛን ይገዛናል። ጋብቻን በሚያህል ትልቅ የእግዚአብሔር ስርዓት ውስጥ የምናስተዳድርበት እውቀት ያስፈልገናል ማለት ነው” ይላል በገጽ 1 ላይ። አዘጋጁ ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም “አንድ ሰው መኪና ከመንዳቱ በፊት መኪናውን የሚነዳበት እውቀት ወይም መኪናውን የሚነዳበት እውቅና ያስፈልገዋል። ይህንንም ፈቃድ የምናገኘው ከእውቀት በኋላ ነው። በመንጃ ፈቃድ ትምህርት ቤት የምናገኘው እውቀት የሚረዳን መኪናውን እንዴት በአግባቡ መንዳት እንዳለብን ብቻ ሳይሆን፤ በመንገድ ላይ ያሉ የመንገድ ስርዓቶችን፣ ምልክቶችንና የመሳሰሉትን ህጎችን እንድናውቅ ነው። በአሁኑ ሰዓት በአብዛኛው የሚከሰቱት የመኪና አደጋዎች መንስኤያቸው ያለ መንጃ ፈቃድ፣ ወይንም እውቀቱ በሌላቸው አሽከርካሪዎችና ወይንም ህጋዊ የሆነ መንጃ ፈቃድ በሌላቸው አሽከርካሪዎች በሚነዱ መኪናዎች የሚከሰት ነው።” ሲሉ ከጋብቻ በፊት ሊደረግ ስለሚገባው ጥንቃቄ እና ዝግጅት በምሳሌ ያስቀምጣሉ።

የክትባቱ ሂደት

ክትባት ከቃሉ እንደምንረዳው ሊመጣ ከሚችል ወረርሽኝ ወይም ሌላ በሽታ እንዳንጠቃ መከላከያ መድሃኒት መውሰድ ነው። መጋቢ ዳኛቸው ሃይሉ ደግሞ ጋብቻ የማህበረሰብ፣ የህብረተሰብ፣ የህዝብ እና የአገር መሰረት በመሆኑ ክትባት ያስፈልገዋል ሲሉ ያምናሉ። ለዚህ ደግሞ የትዳር ክትባት መፅሐፍ መዘጋጀቱን ገልጸዋል። እናም ወደ ትዳር የሚፈጥኑ እግሮች (ተጋቢዎች) ከጋብቻ በፊት ክትባት ሊወስዱ ይገባል ይላሉ።

“ክትባት ማለት አንድን በሽታ ለመከላከል ወይንም በበሽታው ሳንጠቃ የሚደረግ ቅድመ ጥንቃቄ ማለት ነው። ይህም ማለት በሽታው ከተፈጠረ በኋላ ሳይሆን ሳይፈጠር በፊት የበሽታውን /Antigen/ በመክተብ ወይም በመውሰድ ሰውነታችን ለበሽታው የሚሆን የመከላከል አቅም /Antibody/ እንዲገነባ ያደርጋል። ይህም ማለት ለበሽታው በምንጋለጥበት ጊዜ ሰውነታችን አስቀድሞ በሽታውን የመከላከል አቅም ስላጎለበተ በበሽታው አይጠቃም። ሁለተኛው የክትባት አይነት ሰውነታችን በበሽታው ቢያዝም ለተጓዳኝ በሽታዎች ሰውነታችን እንዳይጋለጥ የሰውነታችንን በሽታ የመከላከል አቅም /Antibody/ ያዳብራል።” ሲሉ የሚናገሩት መጋቢ ዳኛቸው ሃይሉ፤ ሂደቱን ሲገልፁም “ጋብቻችንን ከሚያሳምሙና መልካም እንዳይሆን ከሚያደርጉ ጉዳቶች በጋብቻ እውቀት ክትባት ቀድመን መከላከል እንችላለን። በክትባት ነገ ሊከሰት ያለውን የጋብቻ ተግዳሮት መከላከል ይቻላል ማለት ነው። ከዚህም ከእግዚአብሔር መንግሥት ስርዓት አንዱ ፀሎት ነው።” ሲሉ በመንፈሳዊ መንገድ የሚሰጥን ክትባት በምክረ ሀሳብነት አቅርበዋል።

የትዳር ክትባት በትዳር ውስጥ

መጋቢ ዳኛቸው በክትባት ዳብሮ ወደ ጋብቻ የገባን ትዳር ችግር ሊገጥመው ቢችል እንኳን ሊደረጉ ስለሚገባቸው ጥንቃቄዎች ምክረ ሀሳብ አቅርበዋል። ምክረ ሀሳቡንም “ጋብቻ እና ተሃድሶ” ሲሉ ይገልፁታል። በዚህ ዘመን በፖለቲካው ዓለም ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ የገጠመውን ውስጣዊና ውጫዊ ችግር (ህዝባዊ ተቃውሞ እና ግጭት) ለመፍታት ራሱን ተሃድሶ ውስጥ አስገብቶ መቆየቱን ደጋግሞ ገልጿል። ከዚህ የተነሳም “ተሀድሶ” የሚለው ቃል ፖለቲካዊ መልክ ተላብሶ የሚገኝ ቢመስልም መጋቢ ዳኛቸው ግን “ጥገና” በሚል ትርጉሙ የተመለከቱት ይመስላል።

ለተሃድሶ የሰጡት ትርጉምም “ተሃድሶ የማያስፈልገው የህይወት ክፍል ወይም ስርዓት የለም። ተሃድሶ ማለት አንድን ያረጀ የቀደመ ጉልበቱን፣ ውበቱን፣ ይዘቱን ያጣን ነገር ወደ ቀድሞ ኃይሉና ይዘቱ ወይንም ቀድሞ እንደነበረው ወደ ጥንተ ተፈጥሮ /Original State/ መመለስ ማለት ነው ወይም ደግሞ በመጀመሪያ ሰሪው እንደሰራው ካልሆነ፣ ሰሪው እንዳስቀመጠው ያልተቀመጠ አንድን ስርዓት ወደ መጀመሪያው ሰሪው ወደ ሰራበትና ወደ አስቀመጠው ወደ ተፈጠረበት /ጥንተ ተፈጥሮ/ መመለስ ማለት ነው።” ይላሉ። ገጽ 17

እንደ ፀሀፊው እምነትም ለጋብቻ በየጊዜው ተሃድሶ ማድረግ ትዳርን ከመፍረስ መታደግ ይችላል። በዚህ ጉዳይ ሃሳባቸውን ሲያጠናክሩም “ከላይ በመግቢያችን ላይ ተሃድሶ የማያስፈልገው የህይወት ክፍል ወይም ስርዓት እንደሌለ ለመጥቀስ ሞክረናል። ይህም ማለት በማንኛውም ዘርፍ ማለትም ኢኮኖሚው፣ ፖለቲካውና ማህበራዊው ህይወቱ በሙሉ ተሃድሶ ያስፈልገዋል። ምክንያቱም እኛ በእያንዳንዱ የህይወት እንቅስቃሴያችን ውስጥ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ የኢኮኖሚው፣ የፖለቲካውና የማህበራዊው ህይወት ድምር ውጤቶች ስለሆንን ነው። ነገር ግን ከእነዚህ መካከል በተለየ መልኩ ተሃድሶ የሚያስፈልገው ክፍል ማህበራዊ ህይወታችን ነው። በዚህ ማህበራዊ ህይወት ውስጥ ዋና መሠረት የሆነው ደግሞ ቤተሰብ ነው። ስለዚህ ሌሎቹን ማደስ የምንችለው ቤተሰብን ስናድስ ነው። ቤተሰብ ደግሞ የሚታደሰው የቤተሰቡ መሠረት የሆነው ጋብቻ ሲታደስ ነው። ቤተሰብ ሲታደስ ህብረተሰብ ይታደሳል፣ ህብረተሰብ ሲታደስ ደግሞ ሀገር ይታደሳል። ስለሆነም የጋብቻ መታደስ የማያድሰው ስርዓትና ክፍል የለም።” ሲሉ በጋብቻ ውስጥ ስለሚደረግ ግንኙነት ይናገራሉ። ይህ አስተምህሮታቸው ግን ዋና መሳሪያው መፅሐፍ ቅዱስ እንደሆነ መፅሀፋቸው ላይ ተገልጿል።

የትዳር ክትባት እንከኖች

መፅሀፉ ገፁ አነስተኛ ዋጋውም ዳጎስ ያለ ቢሆንም፤ ይዘቱ ጎላ ያለ ጠቀሜታውም ላቅ ያለ ነው። ሆኖም በመፅሐፉ ውስጥ የተመለከትናቸው ችግሮች ስላሉ በእነዚያ ክፍሎች ላይ የተወሰኑትን ከዚህ በታች እንመለከታለን።

የመፅሀፉ የመጀመሪያ ድክመት መግቢያው እና ምስጋና የተቸራቸው አካላትን የያዙት ክፍሎች ከማውጫው ቀድመው መቀመጣቸው ነው። ይህ መሆን አልነበረበትም። ምክንያቱም ምስጋናውም ሆነ መግቢያው የመፅሐፉ ክፍሎች በመሆናቸው ከማውጫው ቀድመው መቀመጣቸው “ከግንዱ የተገነጠለ ቅርንጫፍ” ያስመስላቸዋል።

ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ ከሥነ-ፅሁፍ እና ከቋንቋ አኳያ ካየነው በተለይ የፊደላት ግድፈት እና የሀሳብ ፍሰቱ ጥሩ አይደለም። በርካታ ቦታዎች ላይ የፊደላት ግድፈት እና የፊደላት አጠቃቀም ችግር (ለምሳሌ ጅ፣ ጂ፣ ኃ፣ ሀ፣ ሼ፣ሸ…) የተቀመጡበት መንገድ በተገቢው ድምጸታቸው ሳይሆን ፀሐፊው በተመቻቸው መንገድ ነው ያስቀመጧቸው።

ከዚህም ሁሉ በላይ የባሰው የመፅሀፉ ችግር ሆኖ ያገኘሁት መላው የቋንቋው አንባቢ (አማርኛ) ኢትዮጵያዊያን በሙሉ በፈለጉት መፅሀፍት መደብሮች ገዝተው እንዳያነቡት መጋቢ ዳኛቸው በሩን ዘግተውባቸዋል። ቤተሰብ፣ ማህበረሰብ፣ ህዝብ፣ አገር እያለ በሚያድገው የሰዎች ስብስብ ውስጥ ጋብቻ ቁልፍ ሚና ይጫወታል። ይህ ተቋም ደግሞ ሃይማኖታዊ አጥር ሳይደረግበት ለሁሉም የኢትዮጵያ ህዝብ ምክረ ሃሳብ ሊሰጥበት የሚገባ ቢሆንም መጋቢ ዳኛቸው ኃይሉ ግን መፅሃፋቸውንም ሆነ የመጽሀፉን ሃሳብ ለእምነቱ ተከታዮች ብቻ ማበርከታቸው ተገቢ ነው ብዬ አላምንም።

ሁለተኛው እትም የሚቀጥል ከሆነ የበዛውን መንፈሳዊነት ወደማህበራዊነት በማድላት እና የተጠቀሱ አብይ ድክመቶች ታርመው ቢቀርቡ መልካም ነው። ከዚህ በተረፈ ግን መፅሐፉ በርካታ ምክረ ሰናይ ሃሳቦችን የያዘ መጽሀፍ ሆኖ አግኝቼዋለሁ።   

 

የፊደል ገበታ መቶኛ ዓመት ሚያዚያ 23 ቀን 2010 ዓ.ም ሊከበር ነው።  በዚህም በዓል የፊደል ገበታ ፈጣሪና ባለቤት ተስፋ ገብረ ሥላሴ ዘ ብሄረ ቡልጋ የሚታሰቡ መሆኑን ቤተሰቦቻቸው በትናንትናው ዕለት በሰጡት ጋዜጣዊ መግለጫ አመልክተዋል።  

 

በዚሁ ዝግጅት ላይም ከጠቅላይ ሚኒስቴር ቢሮ ጀምሮ እስከ ቅርስ ባላደራ ድረስ ያሉ የተለያዩ መንግስታዊ አካላት እንዲሳተፉ ጥረት የሚደረግ መሆኑን ልጃቸው አቶ እንዳልካቸው ገብረ ሥላሴ ገልፀዋል። ተስፋ ገብረ ሥላሴ ዘ ብሄረ ቡልጋ የፊደል ገበታን በሶስት ረድፍ አዘጋጅተው ለበርካታ ዓመታት ለማስተማሪያነት እንዲያገለግል ከማድረግ በተጨማሪ ልዩ ልዩ የፀሎት መፅሀፍትን በግዕዝና በአማርኛ ያዘጋጁ መሆኑን ታሪካቸው ይናገራል።

 

 በጣሊያን ወረራ ወቅትም ኢትዮጵያዊያንን ለነፃነታቸው ለመቀስቀስ የተለያዩ የቅስቀሳ ፅሁፎችን በስፋት በማሰራጨት በውስጥ አርበኝነታቸው ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያበረከቱ መሆኑን ቤተሰቦቻቸው በትላንትናው እለት በማግኖንያን ሆቴል በሰጡት ጋዜጣዊ መግለጫ አስታውቀዋል።  

 

እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስም በስማቸው የተሰየመ ነገር ያለመኖሩን ያመለከቱት አቶ እንዳልካቸው ከተወሰኑ ጊዜያት ወዲህ ግን መልካም ጅምሮች ያሉ መሆኑን አመልክተዋል። በዚህም ደብረ ብርሃን ዩኒቨርሲቲ አዲስ የሰራውን ቤተ መፃህፍት በስማቸው መሰየሙን እንደዚሁም አቢሲኒያ ባንክም በስማቸው አንዱን ቅርንጫፍ ለመሰየም ዝግጅቱን ያጠናቀቀ መሆኑ ተመልክቷል። ባንኩ በአምስት የሀገር ባለውለታዎች ሥም የተለያዩ ቅርንጫፎችን እንደሚሰየም ከገለፀ በኋላ ከእነዚህም የሀገር ባለውለታዎች መካከልም አንዱ ተሥፋ ገብረ ሥላሴ ዘብሔረ ቡልጋ መሆናቸውን አቶ እንዳልካቸው ጨምረው አመልክተዋል።

 

 ይህንን አንጋፋ የሀገር ባለውለታ በትውልድ እየታወሱ እንዲኖሩ ለማድረግም መንገዶች በስማቸው እንዲሰየሙ፤ እንደዚሁም አዲስ አበባ ዩኒቨርስቲና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስቲያን መንፈሳዊ ኮሌጆች በስማቸው አንዳንድ ተቋሞታቸቸውን  እንዲሰይሙ ጥያቄን አቅርበዋል።

 

 አቶ እንዳልካቸው ከዚህም በተጨማሪ ድምፃዊያንና ሌሎች አርቲስቶች በስራቸው ተሥፋ ገብረ ሥላሴ ዘብሔረ ቡልጋን እንዲያስታውሱ አሳስበዋል። ቴዎድሮስ ካሳሁን(ቴዲ አፍሮ) የሀገር ባለውለታ ታላላቅ ሰዎችን በሙዚቃ ሥራዎቹ በመዘከር የሚታወቅ መሆኑን ያመለከቱት አቶ እንዳልካቸው፤ በዚሁ አጋጣሚም በአንድ ሥራው ተስፋ ገብረ ሥላሴ ዘ ብሔረ ቡልጋን የሚያስታውስበት አጋጣሚ ቢፈጠር ደስታቸው መሆኑን ጨምረው ገልፀዋል።

 

ምሁሩ የተሰኘው መፅሀፍ የፊታችን ሰኞ ጥር 14 ቀን 2010 ዓ.ም ከቀኑ በ10 ሰዓት ተኩል በራስ ሆቴል ይመረቃል። መፅሀፉ በዓለማየሁ ረዳ (ዶ\ር) የተሰናዳ ሲሆን በይዘቱም የምሁር ምንነትን፣ ማንነትንና ኃላፊነትን እንደዚሁም ሌሎች በጥናት ላይ የተመረኮዙ ሃሳቦችንም አካቷል። መፅሀፉ በ224 ገፆች፤ በ በ81 ብር ለአንባቢያን ለገበያ ቀርቧል።

 

በምርቃቱ ዝግጅት ላይም በርካታ ታዳሚያን ይገኛሉ ተብሎ የሚጠበቅ ሲሆን  ከእነዚህም ታዳሚያን መካከል ዶክተር ዳኛቸው አሰፋ እና ሰርፀ ፍሬስብሃት በመፅሀፉ ላይ ሂሳዊ ዳሰሳ የሚየቀርቡ መሆኑን ዜናውን ያደረሰን ሐብል ሚዲያና ማስታወቂያ ገልፆልናል።

ከዚህም በተጨማሪ በዝግጅቱ ላይ ገጣሚያኑ ነብይ መኮንን፣ ሰለሞን ሳህለ፣ረድዔት ተረፈ፣ መርዕድ ተስፋየ፣ ምስራቅ ተረፈ፣ ፍሬዘር አድማሱ እና ሰይፉ ወርቁ የግጥም ሥራዎቻቸውን የሚያቀርቡ መሆኑ ታውቋል።

ጐንደርና ጥምቀት

Wednesday, 17 January 2018 13:21

 

    በጥበቡ በለጠ

 

 በ17ኛው እና በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከነበሩ ስልጡን ከተሞች መካከል አንዷ እንደነበረች ስለሚነገርላት፤ አፄ በ1624 ዓ.ም. የመሠረተቋትን ጎንደር ከተማን ነው፡፡ ጎንደር ከሰሞኑ ሙሽራ ነች፡፡ ምክንያቱ ደግሞ ጥምቀት እየመጣ ነውና፤ ታይታ የማትጠገበዋ ጎንደር ከተማ ጥምቀት ሲመጣ ደግሞ ይበልጥ እዩኝ እዩኝ ትላለች፡፡ ዛሬ በጥቂቱ እናያታለን፡፡

ስለ ጎንደር ከተማ በስፋት ከፃፉ ሰዎች መካከል ታላቁ የታሪክ ምሁር ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስትና እናታቸው ሲሊቪያ ፓንክረስት ናቸው፡፡ እነዚህ የኢትዮጵያን ታሪክ በስፋት የፃፉት ልጅና እናት ጎንደርን የብዙ ስልጣኔዎች ማሳያ አድርገው ፅፈዋል፡፡

ለምሳሌ በ1624 ዓ.ም አራት ፎቅ ያለው ግርማው እጅግ የሚያምር ቤተ መንግስት አፄ ፋሲል የከተማዋ አናት ላይ አገማሸሩ፡፡ የሚገርመው ሕንፃው ብቻ አይደለም፡፡ ሌሎች በርካታ ነገሮችን ንጉሱ አከናውነዋል፡፡ ዘመናዊ ጦር አደራጅተዋል፡፡ ጥናትና ምርምር የሚያደርጉ ምሁራንን ከያሉበት አሰባስበዋል፡፡ የቤተ-መንግስት ሊቃውንትን በብዛት አፍርተዋል፡፡ በጦርነት የፈረሰችውን አክሱም ፅዮን ማርያምን ውብ በሆነ በጎንደር የአገነባብ ስልት አሣንፀዋል፡፡

ጎንደር ከአፄ ፋሲል በኋላ በመጡ ልዩ ልዩ ነገስታት እስከ 19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መግቢያ ድረስ ተዓምር የሚባል ሥልጣኔ አሳይታለች፡፡

በስነ ስዕሉ ቢሄድ በደብረ ብርሃን ስላሴ ቤተ-ክርስቲያን የጣሪያና የግድግዳ ስዕሎች ላይ የቀረቡት ስዕሎች እስከ ዛሬ ድረስ የአለማችን የስነ ጥበባት ሊቆች ሚስጢራቸውን እያጠኑት ይገኛሉ፡፡ ስዕሎቹ ፈፅሞ አይወይቡም፣አይደበዝዙም፡፡ ጭራሽ ያንፀባርቃሉ፡፡ እነዚህን የ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ስዕሎች ተመራማሪዎች Gonderian Art ወይም የጎንደሮች ጥበብ እያሉ ይጠሯቸዋል፡፡ ስለ ስዕሎቹ ሚስጥራት ወደ ፊት አጫውታችኋለሁ፡፡ ለዛሬ ግን ጎንደር ሙሽራ መስላ ስለምትታይበት የጥምቀት በዓል በጥቂቱ ላውጋችሁ፡-

  

• ግን ጥምቀትን ለመጀመሪያ ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ የአደባባይ በዓል አድርጎ የጀመረው ንጉስ ላሊበላ ነው፡፡ ታቦታት ከመንበረ ክብራቸው ተነስተው ጉዞ አድርገው፣ውጭ አድረው እንደገና ወደ መንበረ ክብራቸው እንዲመለሱ ያደረገው ድንቅዬው ንጉስ ላሊበላ ነው፡፡ ስለዚህ የጥምቀት በዓል የተጀመረው እዚሁ ላስታ ላሊበላ ሮሃ ከተባለች ቦታ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው፡፡ በልካም በዓል፡፡

ጐንደር ላይ የጥምቀት በዓል እጅግ በደመቀ መልኩ ይከበራል። በአሁኑ ወቅት በአለም ላይ ጥምቀት ሲባል ጐንደር ጐልታ ትነሳለች። በኢትዮጵያ ኦርቶዶስ ተዋህዶ ሃይማኖት ውስጥ ጐንደር እንዴት የጥምቀት በዓል ማክበሪያ ዋነኛዋ ማዕከል ሆነች? በአሁኑ ወቅት ከፍተኛ የቱሪስት ፍሰትን እያስተናገደች ያለችው ጐንደር፤ የታቦታት ምድር ነች እየተባለ ይነገራል። እንዴት?

በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ 44 ታቦታት አሉ ተብሎ ይታሰባል። እነዚህ ታቦታት ደግሞ በሙሉ የሚገኙት በጐንደር ከተማና ዙሪያዋ ነው ተብሎ ይታመናል። በዚህም የተነሳ የጐንደር ከተማ ዋነኛዋ የኦርቶዶክስ አማኒያን መዳረሻ ወይም ማዕከል ናት በሚል ትታወቃለች። ጥያቄው እነዚህ ሁሉ ማለትም 44ቱ ታቦታት እንዴት ጐንደር ውስጥ ተሰባሰቡ የሚለው ነው። በዘርፉ ምርምር ያደረገው ብርሃኑ አድማስ እና ሌሎች በርካታ ታሪክ ተመራማሪዎች በጉዳዩ ላይ ሃሳብ ሰጥተዋል።

ጐንደርን የኦርቶዶስ ሃይማኖት ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች አንዱ ከጽላተ ሙሴ ጋር የተያያዘው ጉዳይ ነው። ቀዳማዊ ምኒልክና አጃቢዎቹ ጽላተ-ሙሴን ንጉስ ሰሎሞን ሳያውቅና ሳይሰማ ከእየሩሳሌም አሸሽተው ወደ አክሱም አምጥተው ነበር። ከዚያም ንጉስ ሰሎሞን ሰራዊት ይዞ መጥቶ ይወጋናል፤ ጽላቱንም ይወስድብናል የሚል ስጋት በኢትዮጵያዊያን ዘንድ አድሮ ነበር። ስለዚህ ጽላቱን አሸሽቶ ሰው በቀላሉ ወደማይደርስበት አካባቢ ለማስቀመጥ ተወሰነ። በዚህም መሠረት በጣና ሃይቅ ላይ ጣና ቂርቆስ ላይ ተቀመጠ። እንግዲህ ጐንደር ከኦርቶዶክስ እምነት ጋር መቆራኘት ጀመረች። ጽላቱን ተከትለው ሊቃውንት በስፍራው መሰባሰብ ጀመሩ። አቡነ ሰላማ እና ቅዱስ ያሬድም እዚያ መጥተው እንደቆዩ አጥኚዎች ይገልፃሉ። ይሄ እንግዲህ አንደኛው ምክንያት ነው።

ጐንደርን የክርስትና ማዕከል ካደረጓት ሁኔታዎች መካከል በሁለተኛ ደረጃ የሚጠቀሰው የዮዲት ጉዲት የጥፋት ዘመን ነው ብለው ማብራሪያ ይሰጣሉ እነ ብርሃኑ። ዮዲት ጉዲት በአክሱም ስልጣኔ ላይ ጠንካራ ክንዷን አሳርፋ በርካታ ጉዳት ስታደርስ አያሌ ቅርሶችና ታቦታት ወደ ጣና መሸሽ ጀመሩ። ቀሳውስትና ሊቃውንትም አብረው ከታቦታቱ ጋር በመጓዝ በጐንደር ዙሪያ መከማቸት ጀመሩ። ይህንን ጉዳይ አክሊለብርሃን ወልደቂርቆስም ፅፈውታል።

በሶስተኛ ደረጃ ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ ማዕከል ካደረጓት ምክንያቶች የአንበሳ ድርሻውን የሚወስደው የግራኝ መሐመድ መነሳት ነው። ግራኝ መሐመድ ከምስራቅ ኢትዮጵያ ተነስቶ ክርስቲያኖችን እና የክርስትና ተቋማት ላይ ጉዳት እያደረሰ ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ መጓዝ ጀመረ። በየስፍራው ያሉ ቀሳውስትና ሊቃውንትም የግራኝን ጦርነት በመሸሽ ታቦታትን፤ መፃሕፍትን እና ልዩ ልዩ የቤተ-ክርስትያን መገልገያዎችን በመያዝ በጣና እና በዙሪያው መከማቸት ጀመሩ። እነዚህ የታሪክ አጋጣሚዎች ጐንደርን የኦርቶዶክሶች ዋነኛ መናኸሪያ እያደረጓት መጡ።

ከሁሉም በላይ ደግሞ የሚጠቀሰው የግራኝ መሐመድ አሟሟት ነው። ግራኝ መላው ኢትዮጵያን ከያዘ በኋላ መንግስት ሆኖ ኢትዮጵያን ሊመራ የቀረው አንድ ዘመቻ ብቻ ነበር። ይህም ጐንደርን ነው። 15 ዓመታት ሙሉ ድል በድል ሆኖ የተጓዘው ግራኝ ጐንደር አካባቢ ዘንታራ በር በምትባል ቦታ ላይ ተገደለ። በወቅቱ የኢትዮጵያ ንጉስ ተብሎ የሚጠራው አፄ ገላውዲዮስና ተከታዮቹ የ15 ዓመታቱን አስከፊ ጦርነት ጐንደር ላይ አቆሙት፤ ፈፀሙት። እናም ጐንደር ከሃይማኖት ማዕከልነቷም አልፋ የድል ማብሰሪያ ምድር ሆነች ይላሉ ፀሐፊዎች። በዚህም ምክንያት የኢትዮጵያ መዲና እየሆነች መጣች።

ጐንደር በልዩ ልዩ የታሪክ አጋጣሚዎች የታቦታት፤ የቀሳውስት፤ የሊቃውንት፤ የመፃህፍት እና የኦርቶዶክስ ሃይማኖት መገለጫ የሆኑ በርካታ ጉዳዮች የተከማቹባት ስፍራ ሆነች። አፄ ፋሲልም በ1624 ዓ.ም ወደ ስልጣን ሲመጡ ከተማዋን የኢትዮጵያ መናገሻ አድርገው ቆረቆሯት። ዛሬም ድረስ የአለምን ቱሪስቶች ከሚያማልለው ቤተ-መንግስታቸው በተጨማሪ ሰባት አብያተ-ክርስትያናት” በዘመነ ስልጣናቸው ማሰራታቸውን የጐንደርን ታሪክ ጠንቅቆ የሚያብራራው አሁን የኔ አፄ ፋሲል ቤተ-መንግስት ኃላፊ የሆነው ጌትነት ይግዛው ንጉሴ ነው። እርሳቸው መጤ የሚሉትን ሃይማኖት ሁሉ ተፅእኖ እያሳደሩበት የኦርቶዶክስ ሃይማኖትን እጅግ በጠነከረ መልኩ ጐንደር ላይ አስፋፉ። ከዚህ ሁሉ በኋላ ጐንደር ማበብ (Flourish) ማድረግ ጀመረች ይላሉ ፀሐፊዎቹ።

የጥምቀት በዓል አከባበር ላይ የተሰራው፤ ክርስትና በኢትዮጵያ እና የጐንደር ጥምቀት የሚሰራው ዶክመንተሪ ፊልም እነዚህን ታሪኮችና ሌሎችንም አጠቃሎ መያዙን በዚህ አጋጣሚ መግለፁ ጠቀሜታው የጐላ ነው።

የጐንደር ጥምቀት የሚከበረው አፄ ፋሲል ባሰሩት ዋና የመዋኛ ስፍራቸው ላይ ነው። በፋሲል የመዋኛ ቦታ ላይ ከመቼ ጀምሮ ነው ታቦታት ከያሉበት አብያተ ክርስትያናት ወጥተው፤ እዚያ አርፈው፤ ከዚያም ጥምቀት በዓል ማክበር የተለመደው?

ዛሬ የአለም ቱሪስቶችን ጨምሮ በርካታ ኢትዮጵያዊያን ከያሉበት ተሰባስበው በአፄ ፋሲል የመዋኛ ገንዳ ላይ ጥምቀትን የሚያከብሩት ጅማሮው የተከሰተው በአፄ ሰሎሞን ዘመነ መንግስት (ከ1770-1773) ለሶስት ዓመታት በስልጣን ላይ በቆየው መሪ ነው። አፄ ሰሎሞን የአፄ ፋሲል አምስተኛ ትውልድ ሲሆን፤ የአዲያም ሰገድ ኢያሱ የልጅ ልጅ ነበር። አፄ ሰሎሞን ጥምቀት እዚያ የመዋኛ ስፍራ ላይ እንዲከበር ያደረገው በነገሰ በመጀመሪያው ዓመት ማለትም በ1770 ዓ.ም እንደሆነ ያሬድ ግርማ፤ የጐንደር ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ውስጥ ይገልፃሉ።

የጐንደርን ጥምቀት ለማየት እና ለማክበር የመጡት ምዕመናንና ምዕመናት ቁጥራቸው እጅግ ብዙ ስለሆነ በአሁኑ ወቅት ጐንደር ከተማ ውስጥ ያሉት ሆቴሎች ሁሉ በእንግዶች መያዛቸውን የከተማው ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ገልፆልኛል። የመኝታ ክፍሎችን ያጡ እንግዶች አቅራቢያ ባሉት አዘዞ እና ባህርዳር ከተሞች አርፈዋል።

የጥምቀት በዓል እየሱስ ክርስቶስ ከተጠመቀበት ከዮርዳኖስ ወንዝ /ፈለገ ዮርዳኖስ/ ጀምሮ በኢትዮጵያው ጐንደር ፋሲለደስ ድረስ ለዘመናት እየደመቀ መጥቷል። በአሜሪካ የኮርኔል ዩኒቨርሲቲ የአፍሪካ ታሪክ መምህር የሆኑት ፕ/ር አየለ በከሬ እዚህ አዲስ አበባ መጥተው የሰጡኝ መግለጫ የጐንደር ታሪክ፤ ጥምቀት፤ 44 ታቦታት ታሪክና የኦርቶዶክስ አማኒያን ማዕከል መሆኗን በአሁኑ ወቅት አለም በሰፊው አውቆታል ብለውኛል። እንደ ፕሮፌሰር አየለ ገለፃ፤ Wonders of the African World የተሰኘው የፕሮፌሰር ሄነሪ ሉዊስ ጌትስ ዶክመንተሪ ፊልም አፍሪካን ከጐንደር ጀምሮ የቀድሞ ስልጣኔዋን ስለሚያሳይ ዝናዋ እየናኘ መምጣቱን አውግተውኛል። ስለዚህ ዛሬ ዛሬ የጥምቀት በዓል ሲጠራ ኢትዮጵያ ደምቃ የምትታይበት ቀን እየሆነ መጥቷል። መልካም በዓል።  

Page 7 of 200

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us