You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

በይርጋ አበበ

 

በኢህአዴግ እና በተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች መካከል እየተካሄደ ባለው ድርድር አስራ አንዱ ተቃዋሚ ፓርቲዎች ከኢህአዴግ ጋር በብሔራዊ መግባባት ዙሪያ ለመደራደር ረቂቅ አዘጋጅተው ማቅረባቸው ተገለጸ፡


የኢዴፓ ሊቀመንበር ዶክተር ደጫኔ ከበደ እና የመኢአድ ምክትል ፕሬዝዳንት አቶ ሙሉጌታ አበበ ለሰንደቅ ጋዜጣ እንደገለጹት ፓርቲዎቹ የመደራደሪያ ረቂቅ ሰነዱን ያስገቡት ትናንት ማክሰኞ ነው። ለድርድር ከቀረቡ ነጥቦች መካከል ብሔራዊ መግባባት በ12ኛ ደረጃ የተቀመጠ ቢሆንም ቀሪ ነጥቦች ለድርድር ከመቅረባቸው በፊት በብሔራዊ መግባባት ላይ ቅድሚያ ሰጥተው መደራደር እንደሚፈልጉ ባስታወቁት መሰረት ኢህአዴግ ጥያቄውን ተቀብሎ ለድርድር መዘጋጀቱን የሁለቱ ፓርቲዎች መሪዎች አስታውቀዋል።


እንደ ሁለቱ ፖለቲከኞች አስተያየት የብሔራዊ መግባባትን ወደ ፊት መጥቶ ለድርድር የቀረበው አሁን አገሪቱ ካለችበት ወቅታዊ ሁኔታ አኳያ ነው። በዚህ ዙሪያም ቀደም ሲል ከኢህአዴግ መሪዎች ጋር የተናጠል ውይይት ማድረጋቸውን የገለጹት መሪዎቹ፤ ኢህአዴግ መጀመሪያ ጥያቄውን ለመቀበል ፈቃደኛ ባይሆንም ከወቅቱ አንገብጋቢ ጉዳያ አኳያ ቅድሚያ ሊሰጠው እንደሚገባ ጫና ማሳደራቸውን ተናግረዋል። በዚህም ሁሉን አቀፍ አሳታፊ የውይይት መድረክ እንዲመቻች የሚያስችል ረቂቅ ማቅረባቸውን ገልጸዋል።


በተያያዘ ዜና ከዚህ ቀደም በአራተኛው መደራደሪያ ነጥብ ማለትም በጸረ ሽብር ህጉ ማሻሻያ ዙሪያ ድርድር ከመካሄዱ በፊት ኢህአዴግ ሃሳቡን ባለማቅረቡ እስካሁን ድርድር ሳይካሄድ መቆየቱን የመኢአድና የኢዴፓ መሪዎች ገልጸዋል። ኢህአዴግ ከተቃዋሚዎች ከቀረበለት የማሻሻያ ረቂቅ በኋላ የራሱን ሃሳብ ባለማቅረቡ መግባባት ላይ ሳይደርሱ መቆየታቸውን የገለጹት የሁለቱ ፓርቲ መሪዎች፤ በመጨረሻም ኢህአዴግ ረቂቅ ሃሳቡን በባለሙያ ለማስጠናት በጠየቀው መሰረት ጊዜ እንደተሰጠው ገልጸዋል። በዚህም ከወር በላይ ድርድር ሳይካሄድ መቅረቱን አስታውሰዋል።

 

በፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ

 

የአማርኛ ስነግጥም አይነቶች በ ቤት አመታታቸው በ 8 ይከፈላሉ። ለምሳሌ ቡሄ በሉ ቤት (ሆያሆዬ ቤት)፥ አበባዬ ከሆይ ቤት፥ የወል ቤት ወዘተ። ይህ ምደባቸው የተመሰረተው ባብዛኛው በጎንዮሽ ቤት አመታታቸው እንጂ በቁመታቸው አይደለም። አንድ ደሞ ለየት ያለው ቤት የማይመታ አለ። (የባለጌ ወይም የባላገር?):-

 

አፋፍ አፋፍ ስሄድ አገኘሁ ሚዳቆ
ጅራቷን ቢይዟት ዐይንዋ ፍጥጥ አለ።

 

ወይም

 

ያውና እዛ ማዶ ቃሪያ ተከምሯል
ያንን እያነሱ ቢከሰክሱትስ?

 

ለ"አጭሬ" እኔ ስሟን ባወጣላት እና ብዙ ብጽፍባትም በቅኔ ቤትም ሆነ በህዝባዊ ቅኔ ውስጥ ህያው ነበረች። በቅኔ ውስጥ ጉባኤ ቃና ትባላለች። ባለ ሁለት ስንኞች ነች። ለምሳሌ እንደ ህብራህብር የሆነች በማህሌታዊ በቅዱስ የያሬድ የተገጠመች እኔ ወደ አማርኛ የተረጎምኳት አለች።

 

ድንጋያት ሁሉ እስጢፋኖስ ላይ ቢያልቁ
ንጉሡ ገብረመስቀል መታኝ በወርቁ።

 

ይህ ጉባኤ ቃና ታሪካዊ እና መንፈሳዊ ነው። ቅዱስ ያሬድና የንጉስ ካሌብ ልጅ ንጉሥ ገብረመስቀል ጥብቅ ወዳጆች ነበሩ። አንድ ቀን ንጉሡ ቅዱስ ያሬድን አጠገቡ በሆነው ቢጠሩት እሱ በአርምሞ፥ በተመስጦ እና በጽሞና ራሱ ውስጥ ጠፍቶ ሳይስማቸው ቀረ። በእዚህ ጊዜ ንጉሡ በወርቅ ከዘራቸው መታ አደረጉት። ባነን እንዳለ እላይ የተመለከተውን በጉባኤ ቃና ተቀኘ። እዚህ ላይ መታወስ ያለበት ከሁሉ በፊት ሰማእታት የሆነው ቅዱስ እስጢፋኖስ በኢየሩሳሌም ለአይሁዳውያን ስለ እየሱስ ክርክቶስ ስለመሰከረ በአይሁዳውያን በድንጋይ ተወግሮ ነበር። ታዲያ ያን በማስታወስ ነበር ቅዱስ ያሬድ

 

ድንጋያት ሁሉ እስጢፋኖስ ላይ ቢያልቁ
ንጉሥ ገብረመስቀል መታኝ በወርቁ

 

የምትል በጉባኤ ቃና ወይም በእኔ አባባል "አጭሬ" የተቀኘው። አጭሬ በህዝብም ብዙ ተደርሳለች። የአማርኛ የህዝባዊ ጥቅስ (proverb) ሁሉ አጭሬ ነው። የተደረሰውም በህዝብ ነው። በህዝብ የሚያሰኘውንም መጀመሪያ በገጣሚው ስልላታወቀ ነው። ከህዝባዊዉ አጭሬዎች ውስጥ ጥቂቱ እነሆ---

 

አለህም እንዳልል እንዲህ ይደረጋል
የለህም እንዳልል ይመሻል ይነጋል።


********************
እኔ የምሞተው ዛሬ ማታ

ጾም የሚፈታው በፍልሰታ።
************************
እምበላው ሳጣ
ልጄ ጥርስ አወጣ።
*****************
ሊበሉ የፈለጓትን አሞራ
ስሟን ይሏታል ጅግራ።
******************
ጎረቤትህ ሲታማ
ለኔ ብለህ ስማ።
**************
እንግዲህ የኔም አጭሬ ቅርጽን በሚመለከት የእዚህን ፈለግ የተከተለ ነው። ከኔዎቹ ውስጥ አንዳንዶቹ ጥቅሳዊ (proverbial) እንዲሆኑ ያቀድኳቸው አሉ። ለምሳሌ

የጨለማ ድንፋታ
በብርሀን እስከሚመመታ።
**********************
ትእቢት
ያከናንባል ቱቢት።**
**************
አዋቂና አላዋቂ
*************
አዋቂ አፋር
አላዋቂ ደፋር።
***********
*ቱቢት ማለት ጥቁር የሀዘን ጨርቅ ነው።
***********************************

 

ባለፉት ሶስት ዐመታት በፌስቡክ የለቀቅኳቸው አጭሬዎች ቢሰበሰቡ አንድ መጽሀፍ ይወጣቸዋል። በእነሱ ጦስ በትእቢተኞች አላዋቂዎች ብዙ ዘለፋ፥ ስድብ፥ እና ዝርጠጣ ደርሶብኛል። በገዛ ጣቶቼ ጽፌ። ዐይን ከፋች ሀሳቦቼን በነጻ


ስለለገስኩ በመመስገን ፈንታ ያ ሁሉ ውርጅብኝ ለምን ደረሰብኝ? ስለስነግጥም ጠልቆ ሳይገነዘብ እኔን ከ 12 ሰዐታት ጀምሮ የምገጥመውን፥ በስነግጥም፥ በድራማ እና በስሂሁስ MA እና Ph.D. ያለኝን ሰው፥ እነዚህኑ የትምህርት ዐይነቶች በአውሮፓ እና እሜሪካን ዩኒቨርሲቲዎች ውስጥ ያስተማርኩትን፥ እኔን ግጥሞቼ በጀርመንኛ፥ በሩስያዊኛ እና እንግሊዝኛ ታትመው የዐለም ህዝብ ያደነቃቸውን፥ ከእዚህም በላይ እኔን ግጥሞቼ እውቅና አግኝተው ከዐለም ኖቤል ሽልማት ካገኙ ደራስያን ግጥሞች ጋር የታሙመትን ገጣሚ እንዴት ማንም እየተነሳ ግጥም አትችልም እያለ ሊዘልፈኝ ደፈረ? መልሱ ትውልዱ ሳያውቅ ያወቀ ስለሚመስለው፥ በትእቢት የተወጠረና ሰውን የሚንቅ ስለሆነ፥ ግጥም ሲባል ረጅሙ ብቻ ስለሚመስለው ነው። ከእዚህም በላይ፥ ያ ቴዎድሮስ ጸጋዬ የተባለውም ሰው የዚሁ ትውልድ አካል ስለሆነ አጭሬን ሊረዳ ሳይችል ቀርቶ በቴሌቪዥን አሹፎብኝ ለተከታዮቹ አሳልፎ ስለሰጠኝ እና እነሱ ከእሱ ተጽእኖ ተላቀው በእራሳቸው አእምሮ ለማመዛዘን ባለመቻላቸው ነው።


እኔ "አጭሬ" ብዬ በአማርኛ የሰየምኩት አሰነኛኘት (አገጣጠም) በግእዝ ትምህርት ቤት ባለ ሁለቱ ስንኞች ጉባኤ ቃና የተባለ እና በህዝቦችም ዘንድ የተለመደ ነው። ከጥንት ተጀምሮ የአለ እና የነበረ ነው።


ሀቁ ይህ የሆኖ ሳለ የአሁኑ ትውልድ የእዚህ ዐይነት የግጥም ዘይቤ ሁሌም እንደነበረ ለመገንዘብ እንዴት ተስኖት ነው እኔ በእዚህ ስልት ስፅፍ ይህ ሰው ምን አመጣብን እሪ እምቧ፥ የሚልብኝ፥ እያልኩ እራሴን ሳልጠይቅ አልቀረሁም። ቢያንስ በአማርኛ ጥቅሳዊ አነጋገሮች ውስጥ ይሄ ዘዬ አለ። ታዲያ ኢትዮጵያ ውስጥ ተወልደው ያደጉ ሰዎች ይህን የህዝባዊ ጥቅሳዊ ግጥም ሰምተው አያውቁምን፥ ብዬ መደመሜ አልቀረም። ከእነሱ ውስጥ በህብረተሰቡ ገጣሚዎች ተብለው የሚታሰቡ ሰዎችም በእዚህ ቁጥር ውስጥ መደመራቸው አስገርሞኛል። እነሱም እንደ አንባቢዎቻቸው አንድ ግጥማዊ ሳጥን ውስጥ ተቆልፈዋል ማለት ነው። ታዲያ አንቢዎቻቸው የሚከተሉት እነሱ የሚያሳዩአቸውን ፈለግ አይደል? ሌላ ከየት ያመጣሉ? እርግጥ እነዚህ ገጣሚዎች እና ግለሰቦች ጥቂቶች ናቸው። ብዙሀኑ ግን የአጭሬን ታሪክ ቢያውቁም ባያውቁም የእኔን አጭሬዎች በማንነታቸው መዝነው ወደዋቸዋል። ከመውደድም አልፈው አጭሬዎች መጻፍ የጀመሩም አሉ። ይህ እጅግ አስደስቶኛል። ሁሉም በተመቸው የስነግጥም ዘርፍ ራሱን ይግለጽ። አጭሬ ታብብ፤ ታፍራ!


እዚህ ላይ መዘንጋት የሌለበት፥ እኔ የደረስኳቸውን የታሪክ መጻህፍት ያልወደዱ ሰዎች በአጭሬ እያሳበቡ እኔን ለመዝለፍ መጣጣራቸው ነው። እነሱን በአነጋገራቸው ቃና ስለምለያቸው ከቁብም አልቆጥራቸው። የስነግጥምን የሂስ መስፈርት አሟልቶ ስንኞቼን የሚሄስ ሰው ግን ቢገኝ እንዴት መልካም ነበር። እስከአሁን ግን በስሜት ተነድቶ የሚሳደብ ብቻ ነው ያስተዋልኩት።


የአማርኛ የግጥም ዐይነት በጎንዮሽ የቤት ዐመታቱ ለ 8 ቢከፈልም በቁመቱ አልተከፋፈለም። እንዳው በደፈናው ሁሉም ግጥም ይባላል እንጂ። ስለእዚህ እኔ በቁመቱ መሰረት ለሶስት ከፍዬው ሶስት ስሞች ሰጥቼዋለሁ።


ከሁለት ስንኞች እስከ አንድ ገጽ የአለውን "አጭሬ"፥ ከ2 ገጾች እስከ 4 "ረዘምዘሜ" እና ከ 5 ገጾች ጀምሮ ያለውን "ረጅሜ" ብዬዋለሁ። የተቀበለ ይቀበለዋል። ያልተቀበለ ይተወዋል። እኔ ግን ቢያንስ የራሴን ግጥሞች ለመከፋፈያ እጠቀምበታለሁ።


እኔ ከልጅነቴ ተጀምሮ ግጥም እጽፋለሁ። ሀኪም ወይም ኢንጂኔር ለመሆን ስችል፥ ግጥም መጻፍና ስነጽሁፍን ከመውደዴ የተነሳ እነዚህን እስከ Ph. D. ድረስ ተማርኳቸው። እንዲሁም በአውሮፓና አሜሪካ የኒቨሲቲዎች ውስጥ አስተማርኳቸው። ግጥም መጻፍ የጀመርኩት ሁሉም የሀገራችን ገጣሚ እንደሚያደርገው በረዘምዘሜ እና በረጅሜ ነው። በጣም ረጅሙ አንድ ግጥሜ ሲነበብ አንድ ሰአት ይፈጃል። ይህን "ይቺ ናት የኔ ምድር" የተሰኘውን ረጅሜ የደረስኩት የዛሬ 30 ዐመት ነው። በኢትዮጵያ ህዝብ ተደጋጋሚ ጥያቄ ባለፉት 30 ዐመታት በጀርመኑ የዶቼቬሌ ሬድዮ ተደምጧል። በቅርቡ፥ ማለትም ከፋሲካ በኋላ በመፅሀፍ እና በሲዲ (በኔ ድምጽ የተነበበ) ይለቀቃል። ከልጅነቴ ጀምሮ እስከ አሁን የጻፍኳቸው ረዘምዘሜ እና ረጅሜ ግጥሞቼ ቢሰባሰቡ በቀላሉ 10 ቅጾች ይወጣቸዋል። እግዚአብሄር እድሜ ከሰጠኝ ይታተማሉ። ካልሆነም ተበትነው ይቀራሉ።


አጭሬ ለፌስቡክ አመቺ ስለሆነችና እውነቱን እንነጋገር ካልን ከአንድ ገጽ ከበለጠ ፌቡከኞች ስለማናነብ ለሁላችንም አመቺ ሆና ተገኝታለች። አጭሬን አለአግባብ የሚተቹትን ሰዎች በጣም ታዝቤአለሁ። ከአንድ ገጽ የሚተርፉ ረዘምሜዎዋችን ወይም ረጅሜዎችን ስለቅ እረጭ ጸጥ ይላሉ። ስለማያነቧቸው ወይም የለመዱአቸው አይነቶታች ስለሆኑ ነው። እኔ ግጥም የምገጥመው እንደ የስሜት ቅኝቴ daily mood ስለሆነ ቅኝቴን እያዳመጥኩ ሲያሰኘኝ አጭሬን ጽፌ በነጻ እለጥፍላችኋለሁ። ይህ ግን ለዘላለም ይቀጥላል ማለት አይደለም። አንድ ቀን እርግፍ አድርጌ መተዌ አይቀርም።

 

· የኢትዮጵያ አሰሪዎች ፌዴሬሽን ጥሪውን አልተቀበለም

በይርጋ አበበ

 

ላለፉት ዘጠኝ ወራት በኮንፌዴሬሽን ምስረታ ላይ ጥናት ሲካሄድ ከቆየ በኋላ አምስት ፌዴሬሽኖችን ያቀፈ የኢትዮጵያ አሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን ሊቋቋም ነው።


የኢትዮጵያ አሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን አደራጅ ምክር ቤት ሰብሳቢ አቶ ጌታቸው ኃይሌ በተለይ ለሰንደቅ ጋዜጣ በሰጡት አስተያየት ኮንፌዴሬሽኑን የሚመሰርቱት አምስቱ ፌዴሬሽኖች ማለትም፤ የኢትዮጵያ ሆቴል መሰል አገልግሎት ሰጪ አሰሪዎች፣ የኢትዮጵያ ጥቃቅን አነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች አሰሪዎች፣ የአማራ ክልል አሰሪዎች ፌዴሬሽን፣ የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር አሰሪዎች ፌዴሬሽን እና የኢትዮጵያ የከተሞች የመጠጥ ውሃ አገልግሎት አሰሪዎች ፌዴሬሽን መሆናቸውን ተናግረዋል።


ከ65 ዓመት በፊት በአገር አቀፍ ደረጃ የተመሰረተው የኢትዮጵያ አሰሪዎች ፌዴሬሽን አሁንም እየተንቀሳቀሰ ሲሆን አሁን ከሚመሰረተው ኮንፌዴሬሽን ጋር ያለው ግንኙነትና ልዩነት ምንድን ነው? ለሚለው የሰንደቅ ጋዜጣ ጥያቄ በሰጡት ምላሽ ደግሞ፤ ‹‹አሁን በህግ እውቅና የተሰጣቸው ሁሉም ፌዴሬሽኖች እኩል የስልጣንና የኃላፊነት ደረጃ ያላቸው ሲሆን አንድ የበላይ የሆነ የጋራ ቤት ያስፈልጋቸዋል። ለዘጠኝ ወራት ያህል ውይይት ከተካሄደ በኋላ ይህ የአሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን ምስረታ ጫፍ ሊደርስ ችሏል። በዚህ ውስጥ እንዲሳተፍ ለኢትዮጵያ አሰሪዎች ፌዴሬሽን ጥሪ ብናደርግም እስካሁን ምላሽ አልሰጡንም ወደፊት ምላሽ ይሰጡናል ብለን እየጠበቅን ነው›› በማለት ተናግረዋል።


‹‹ማህበራት ሲመሰረቱ በአዋጅ ቁጥር 377/97 እና በዓለም አቀፉ የአሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን መመሪያ መሰረት በፍላጎት እና በፈቃደኝነት እንጂ አስገዳጅ በሆነ መንገድ አይደለም›› ያሉት አቶ ጌታቸው፤ በአሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን ምስረታ ላይ የኢትዮጵያ አሰሪዎች ፌዴሬሽን ከአምስቱ የኮንፌዴሬሽን መስራች ፌዴሬሽኖች ጋር በጋራ እንዲሰሩ የሠራተኛ እና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር ሁለቱን አካላት ለማቀራረብ ሙከራ አድርጎ ነበር። አምስቱ የኮንፌዴሬሽን መስራች ፌዴሬሽኖች የሚኒስቴሩን ጥያቄ ለመቀበል ዝግጁ ቢሆኑም በኢትዮጵያ አሰሪዎች ፌዴሬሽን በኩል ግን እስካሁን ምላሽ አለመምጣቱን ተናግረዋል።


የአሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን አደራጅ ሰብሳቢ አያይዘውም ከአምስቱ መስራች ፌዴሬሽኖች በተጨማሪም ገና በምስረታ ላይ ከሚገኙት የተለያዩ ፌዴሬሽኖች ጋር በጋራ ለመስራት ዝግጅት ማድረጋቸውን ገልጸዋል። ለአብነት ያህልም በማህበር ደረጃ ተደራጅቶ ለፌዴሬሽን አደረጃጀት ምዝገባ ላይ ያለው የኢትዮጵያ ትራንስፖርት አሰሪዎች ፌዴሬሽን፣ በኮንስትራክሽንና በአግሮ ፕሮሰሲንግ ዘርፉ በምስረታ ላይ ያሉ የአሰሪዎች ፌዴሬሽኖች ኮንፌዴሬሽኑን የሚያጠናክሩ አባላት ሆነው ይቀጥላሉ ብለዋል። የኢትጵያ አሰሪዎች ፌዴሬሽንም እስካሁን ምላሽ አይስጥ እንጂ ወደፊት በአባልነት እንደሚቀላቀላቸው እምነታቸውን ገልጸዋል።


ከዚህ በተጨማሪም አዲሱ የሚመሰረተው የኢትዮጵያ አሰሪዎች ኮንፌዴሬሽን ከኢትዮጵያ ሰራተኞች ማህበራት ኮንፌዴሬሽን (ኢሰማ) ጋር በጋራ ለመስራት በተለያዩ መንገዶች እንቅስቃሴ መጀመሩን ያስታወሱት አቶ ጌታቸው፤ በዓለም አቀፍ የሰራተኞች ኮንቬንሽን አንቀጽ 87 መሰረትም የዓለም አቀፉ ኮንፌዴሬሽን አባል ሆኖ የሚቀላቀል እንደሆነ አስታውቀዋል። ይህም ለኩባንያዎቹ እና ለባለሀብቶቹ ይበልጥ ተጠቃሚ የሚያደርግ መሆኑን ተናግረዋል።

 

 

በሽዋፈራው ሽታሁን

 

ለልማት ሊቃውንትና ለአካባቢ አጥኚዎች “አረንጓዴ” የቀለም አይነት ብቻ አይደለም። የአካባቢ ክብካቤ ሥራዎችንም ይጠቀልላል - ከእልፍ የመሬት ሀብት ጥንቁቅ አጠቃቀም ጋር።

እርግት ላለ የኢኮኖሚ መንገድ ይሽን መስሉ መንገድ እንዲቀናበር አረንጓዴ አመራር ለአረንጓዴ ኢንዱስትሪአዊነት እንዲውል -አዋዋሉ ደግሞ ከአንድ በጎ ካልሆነ ማህበረ ኢኮኖሚ ጫፍ ወደ ሌላ በጎ ወደሆነ ማህበረ ኢኮኖሚ ሽግግር እንድናታደርግ እጀታ ይሆናታል- ኢትዮጵያ። ሰንሰለታዊ እሴት አካይ ምርት ወ አገልግሎት ከጥሬው ሀብት ተፈልቅቆና ተበጅቶ ለገበያ እንዲቀርብ አረንጓዴ ኢንዱስትሪአዊነት የሀገሪቱ ፖሊሲ ከሆነ ሰነበተ።

 

የአረንጓዴ ውትወታ (Green Advocacy) ልብ የሚገኘው በሰው ወደ አየር በሚለቀቀው የካርቦንዳይኦክሳይድ ላይ ነው። 87 በመቶውን የሚሸፍነውን እሱው ነው። የነዳጅ ቁፋሮና ንግድን ጥያቄ ምልክት ውስጥ ያኖረው እሱ ነው ካርቦንዳይ ኦክሳይድ።

 

የተፈጥሮ ጋዝ፣ የድንጋይ ከሰልና የነዳጅ ዘይት ጭስ የካርቦን፣ ሚቴንና የውሃ ትነት ያመነጫሉ ተመንጭተው ወደ ከባቢ አየር ሲበተኑ የዓለም ሙቀትን ያባብሳሉ። ማባባሳቸው የሰው ልጅ ሕይወት እንዲጠይም ምክንያት ይሆናሉ።

 

በነገራችን ላይ ኢትዮጵያ ይኸን ፈተና በደህና ውጤት ለማለፍ በአረንጓዴ ኢንዱስትሪአዊነት መንገዷ ላይ ያጋጠማትን ከባቢያዊ ጽድቅና ኩነኬ እንዴት እየተወጣች ነው?

ያለፍንበት መንገድ በ2025 መካለኛ ገቢ አገር ለመሰኘት ውጥን የዘረጋችው ኢትዮጵያ በ2011 ገነን ያለ በጉጉትና ተስፋ የተሞላ የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ስትራተጂ አጽድቃ ነበር። በዘላቂ የግብርና ሥራ አተገባበር ላይ መሰረቱን ያደረገ የማህበረሰብ አቀፍ ልማትን ከግሉ ዘርፍና ከዓለም አቀፉ ህብረተሰብ ጋር በመደጋገፍ ስትራተጂውን ለማንቀሳቀስ በጥረት ላይ ነች ሀገሪቷ።

 

በተባበሩት መንግስታት የልማት ፕሮግራም (UNDP)ና ግሎባል ኢንቫይሮመንት ፋሲሊቲ ድጋፍ አራት ፕሮጀክቶችን እየሰራች ነው። እነሱም፡- የጥብቅ አካባቢዎች የዘላቂ ልማት ፕሮጀክት፣ የግብርና ብዙሀነትን የማስናኘት ፕሮጀክት፣ የራስ አገዝ የመቋቋም ፕሮጀክትና የአየር ንብረት ለውጥና ድርቅን መከላከል ፕሮጀክቶች ናቸው። 

 

የፕሮጀክቶቹ ዛላና አረማመድ የግል ዘርፍ የሚያቀርባቸውን ምርትና አገልግሎት ከህብረተሰቡ ተግባራዊ የህይወት ፍላጎቶች ጋር የውሃ ልኩን ጠብቆ የአስተማማኝ ገበያ እያገኘ እንዲዘልቅ የአዲስ አበባ ንግድና የዘርፍ ማህበራት ምክር ቤት ተስፋ ያደርጋል።

 

የአካባቢ የደንና የአየር ንብረት ለውጥ ሚኒስቴር ዓመታዊ መፅሔት “ፕሮጀክቶቹ የአየር ንብረት ለውጥ መልከ ጥፉ መልኮችን በማስተንፈስ ሻገር ሲልም ለማፈን እንድንችል ፕሮጀክቶቹ ተቋማዊ ቁመናችንን የሚሞርድ ቅንጅታዊ ሥራን እያቀረበልን ነው” ሲል የተነበበው ቃል አካባቢ ተኮር የገበያ ቁስ ለማቅረብ መጣጣር ትርፍን ይመግባል የሚል ምክር ለግሉ ዘርፍ የተፃፈለት አድርጎ መተርጎም ፍልሰት (fallacy) የለበትም።

 

በርግጥ የአየር ንብረት ለውጥ የኢትዮጵያ ቡና አምራችና ነጋዴ የሆነው የግሉን ዘርፍ አካል እየፈተነው ይገኛል። የአየር ጠባይ ለውጡ ለኪሳቸው ቢጫ መብራት እያሳየም ነው። ቀንና ሌሊቱ ይሞቃል። አንድ ሰሞን ሲቀዘቅዝ ይሰነብትና ደሞ በወዲያኛው በግልባጩ ይሆናል። ምርት ተገማችና አስተማማኝ እንዳይሆን በምርቱ ላይ እድገት ላይ ጫናውን ይምላል። እንዲህ ሲሆን ከግሉ ዘርፍም የሀገር ኢኮኖሚ ሆድ እንዳይብሰው የ15 ሚሊዮን ኢትዮጵያውያን ሕይወት የቡና ጥገኛ ነው። ቡናን ለተቀረው ዓለም በመላክ በአፍሪካ በአምስተኛ ደረጃ ላይ ነን። ቡና ብቻ ሳይሆን የቅባት እህሎች አበባና ሌሎች ምርቶቻችን የውጪ ንግዳችን ምሰሶዎች ናቸው። ድርቅ ሲያጋጥም ማለት መኖን ውሃ ሲያጡ ከብቶቻችን በበሽታ ይጠቃሉ። እናም ወደ ውጭ ልከናቸው ዶላር እንዲላክልን አንበቃም።

 

በተገቢው ጊዜና በተገቢው አቅም ከተጠቀምንባቸው አዳዲስ አለም አቀፍና ብሔራዊ ፖሊሲዎች የግሉን ዘርፍ የአየር ንብረት ለውጥን የሚላመዱ ቁሶችን ማቅረቢያ የፋይናንስ አቅርቦት በተለይም በተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ መርሃ ግብር ሲቀርብ እያየን ነው። ከስምምነት አኳያ።

 

በሌላ ወገን ደግሞ የግሉ ዘርፍ የአየር ጠባይ ለውጥን በተመለከተ ሃይል ቆጣቢ ቴክኖሎጂዎችና ታዳሽ የኃይል ምንጮችን በማልማት ትኩረት ያደርግበት ጀምሯል። ግን የዘላቂነት መርሕ ጋር ግብብ መሆኑ የተገባው ነው ደሞ ዘላቂነት ምንድነው?

ዘላቂነት

ጋዜጠኞች ለአየር ያበቁታል- የአካባቢ ሰዎች ይጠቅሱታል ግን የተባበሩት መንግስታት ጠቅልሎታል። በሀገረ ብራዚል በከተማ ሪዮዲጂኔሪዬ በ1992 ዓመት ብይን ሰጥቶበታል በ“ዘላቂነት” ትርጓሜ ላይ። ከትርጓሜው ትክክል መጪው ትውልድ የሚዘምርበት ቅኔ በውስጡ አለ።

 

ሀሳብና ተግባር የተቀላቀሉበት ተስፈኛው ትርጓሜ እንዲህ ነው። “የመጪውን ትውልድ ያለው የዝሬ ቁጠባዊና ሥርዓታዊ የአኗኗር አድራጎት አኗኗር ሥርዓት ነው” ይለዋል።

 

የሩሲያ ፌዴሬሽን ዜጎቹ ለመጪው ዘመን እንዲኖሩበት የማይነካ “ነዳጅና ወርቅ” ከልሎ አስቀምጦላቸዋል። አሜሪካኖቹም የቀጣዩ ትውልድ ተስፋ እንዲለመልም እንዲሁ አድርገዋል። ኢትዮጵያውያን ከልሎ ማስቀመጥ ባይችሉ እንኳ የተፈጥሮ ሀብት አጠቃቀምና አያያዛቸው የመጪውን ትውልድ ህልውና የሚያደበዝዝ እንዳይሆን ማድረግ አይቻላቸውምን? ይህን ለመከወን ልዩ የሳይንስና ቴክኖሎጂ ይጠይቃቸዋልን? ይቻላቸዋል -ለመጀመሪያው ጥያቄ መልስ ነው። ኧረ እንደውም ለሁለተኛው። ወሳኙ ነገር በእውነት የቆረጠ አመራርና በእውነት የተሰራ ፖሊሲ ናቸው።

 

አንዘንጋው! መቶ ሚሊዮን ሆነናል። በኢትዮጵያ ውስጥ ብዙ ህዝብ አለ ማለት መሰረታዊ የኑሮ ፍላጎቶች ምግብ፣ መጠለያ፣ አልባሳትና ኃይልን ማሟላት በተፈጥሮ ሀብታችን ትከሻ ላይ ይወድቃል ማለት ነው። በማሟላት ቅስቃሴ ወቅት የካርቦን ወደ አየር መለቀቅን የሚያስከትሉ መሆናቸው እውቅ ነው።

 

የዓለም ሙቀት መጨመር፣ የኦዞን (O3) ንጣፍ መሳሳት፣ የብዝሁ ህይወት መቀነስ፣ የተፈጥሮ ሀብት መመናመን፣ የመሬት መንሸራተት፣ የውሀና የአየር መበከል፣ አካባቢያዊ መገለል የሃይል ቀውስ፣ ጎጂ ኬሚካሎች ስጋት፣ የተረፈ ምርት አያይዝ ችግር በመጨረሻም የህዝብ ቁጥር መጨመር (ወደ በረከት ካልተመነዘረ) ለመጪው ዘመን ያለ መኖር ፍርሃትን ኮትኩተው የሚያሳድጉ ብስል ተቀሊል ዝርዝር ውስጥ ያሉ ስንክሳሮች ናቸው። የፍርሀቱ ምንጭ የስንክሳሮቹ መዘዝ የሚያስከትሉት የአየር ንብረት ለውጥ ውጤቶች ናቸው። ከወዲሁ ጠቃሚ ውይይቶች፣ ሥራዎች፣ ሌላም ሌላም ከፖሊሲ አውጭዎች፣ ከተመራማሪዎች፣ ከዓለም አቀፍ ማህበረሰብ አካላትና ከግሉ ዘርፍ ሁሉን አቀፍ ርብርብን ጠያቂ ነው።

ድምፅ ከ “ኢኮኖሚክስ”

 

የኢኮኖሚ ሀኪሞች፣ ኢኮኖሚስቶች አንድ ኪኒን ያዛሉ ፖሬቶ-ኦፕቲማሊቲ የተባለ አንድ ሰው ጥቅም ለማግኘት አስቦ እንቅስቃሴ ሲያደርግ የሌላውን ወገን ጥቅም ሳይጎዳ እንዴት ቢንቀሳቀስ እንደሚበጅ ሀሳብ የሚመግብ ጽንሰ ሀሳብ ነው። በጽንሰ ሀሳቡ ማህጸን ውስጥ ሌላ ሀሳብ ውልደትን ያገኛል- ተወላጅ ሀሳብ “ውጭአዊነት” /Externality/ ይሰኛል።

 

ውጭአዊነት አምራች ወይም ተጠቃሚ በማምረቱና በመጠቀሙ ለሌላ ወገን የሚያስገኘው ጥቅም ወይም በሌላ ወገን ላይ የሚያደርስበት ኪሳራን በተመለከተ የሚተርክ ነው። ነገሩን በሁለት ድርጅቶች መሀል የሚያጋጥም ይኽን መሰል ሁኔታ በአብነት ጠቅሰን እንየው። ሁለቱም የንግድ ተቋማት በወንዝ ዳር ይገኛሉ እንበል። አንደኛው ብረት የሚያመርት ሁለተኛው ከወንዙ ታች ሆኖ የሆቴል አገልግሎት የሚሰጥ ሪዞርት። የብረት ፋብሪካው ቧንቧ ዘርግቶ ንፁህ ውሃ በመሳብ ማቅለጫ ጋኖቹን ያጥብና እጣቢውን ወደ ወንዙ ይለቀዋል። ቅሪቱ ምርቱንም አያይዞ ይጥልበታል። ሪዞርቱ ግን ከወንዙ ዳር ከወንዙ ውሃ በሚመጣው አየርና የተፈጥሮውን ገፀ አቀማመጥ እያደነቁ ለሚዝናኑ ቱሪስቶች አገልግሎት ለመስጠት እክል ይጥልበታል።

 

የሁለቱም ድርጅት ባለቤት የተለያዩ ሰዎች ከሆኑ የፍላጎት ተቃርኖ መከሰቱ አይቀርም ወንዙ ለወደፊት ሊሰጥ የሚችለው በረከት ዕድሜው ያጥራል። በአሁኑ እይታ ደግሞ ባለ ሪዞርቱ ተጎጂ ይሆናል በዚህ እንቆቅልሽ ኢኮኖሚክስ ለመንግስት የሚያቀርበው የፖሊሲ መላ አለ?

 

ወጪ ቆጣቢ -‘መላ መጋቢ’ የብክለት ፖሊሲ

 

1.ብክለት ለቃቂ አካል የሚለቀው ብካይ ፈሳሽ ወይም ቁስ መጠን በሕግ የተወሰነ ማድረግ “የለቀቃ ደረጃ” /Emission standard/ ማውጣት አንደኛው የፖሊሲ መላ ነው።

ተቆጣጣሪው አካል የተለመደውን የሕግ አሰራር በመጠቀም በእያንዳንዱ የብካይ ምንጭ ላይ የተለያየ ልቀት መፍቀድ “ፍቀድና ተቆጣጠር” /Command and control/ አሰራር ሊተገብር ይችላል።

 

አንዳንድ የፖሊሲ መገልገያ ዘዴዎች ተቆጣጣሪዎች ብካይ ለቃቂው ድርጅት ብከላውን ለመከላከል የሚያወጣው ወጪ ምን ያህል እንደሆነ መረጃ ባይኖራቸውም እንኳ ወጪ ቆቢ የብከላ ብልሀት እንዲጠቀሙ ይፈቅዳሉ። ይኽ የፖሊሲ ውሳኔ ተፈላጊው ምርት ለገበያ እንዲቀርብ ኢኮኖሚያዊ ማበረታቻ ተደርጎ ይቆጠራል።

2. ለእያንዳንዱ የብክለት ዩኒት በመንግስት የሚሰበሰብ የብክለት ክፍያ /Emission charge/ መተግበር ነው። የተለቀቀው ዩኒት ብዛት በአንድ ዩኒት ክፍያ ዋጋ ተባዝቶ በሚገኘው ስሌት ክፍያው ሊፈፀም ይችላል። ክፍያው በድርጅት ባለቤቶች ላይ ወጪ ስለሚያበዛ የብክለት መጠን እንዲወርድ የሚያደርግ የፖሊሲ አማራጭ ነው- የብክለት ክፍያ ወይም /Emission charge/።

 

3.የግብይት ለቃቂ ሥርዓትን የሚፈቅደው ተሸጋጋሪ የለቀቃ ፍቃድ /Transferable emission permits/ ሌላው የፖሊሲ አማራጭ ነው። ይህን ያህል ዩኒት በአጠቃላይ በተገደበ ጊዜ (ገደቡ እንደ ሁኔታወ ሊሻሻል ይችላል) እንዲለቀቅ የሚፈቀድበት ብልሀት ነው። ስለሆነም ለእያንዳንዱ ተቋም በካይና ውሁድ ነገርን እንዲለቅ ተመጥኖ የሚሰጥ መብት ነው። ተቋማት በዚህ አድራጎታቸው ክፍያ አይጠየቁም። ተቆጣጣሪው አካል በሀገሪቱ ሊለቀቅ የሚገባውን የብክለት ጥቅል ዩኒት ይወስናል። ሲሆን ሲሆን ከተቀመጠው ዩኒት በታች ቢሆንለት መንግስት ይወዳል። ካልሆነ ግን ከተሰመረበት መጠን በላይ እንዳይሆን ይመክራል። ከገደቡ አልፎ የለቀቀ አካል ቢያጋጥም ከፍ ያለ የገንዘብ ቅጣት ይጣልበታል።

 

ተሸጋጋሪ የግብይይት ለቀቃ የተሰኘው ድርጅቶቹ ለብክለት ለቀቃ ሊከፍሉ የሚችሉትን ገንዘብ ለመንግስት ከመክፈል ይልቅ ለራሳቸው ምርት ማበልፀጊያ ማስፋፊያ እንዲያውሉት የታለመ ሀሳብ በመሆኑ ነው።

 

መንግስት ከግሉ ዘርፍ፣ ከሲቪል ማህበረሰብና የምርምር ተቋማት ጋር ህብረት ፈጥሮ ሶስቱን ፖሊሲዎች አንዳቸውን ከሌላኛው ጋር በማቀላቀል ከክልልና የከተማ ነዋሪዎች ማህበረ ኢኮኖሚ ሁናቴ ጋር እያስማማ ቢሰራበት ጥቅም ይገኝበታል። እንዲህ ስናደርግ አረንጓዴ ኢንዱስትሪአዊት እራሱ “እኔ ቀላል የቤት ሥራ ነኝ” ማለቱ አይቀርም።

“አብዛኛዎቹ ፓርቲዎች ስትፈትሻቸው ከሰፈር ዕድር 

የተሻለ ጥንካሬ የላቸውም”


ዶ/ር ንጋት አስፋው ፖለቲከኛና ምሁር

በይርጋ አበበ

 

ዶክተር ንጋት አስፋው ትውልድ እና እድገታቸው አዲስ አበባ ሲሆን አንደኛ እና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን ያለውን ትምህርታቸውን የተማሩትም እዚሁ አዲስ አበባ በሚገኙ የተለያዩ ትምህርት ቤቶች ሲሆን የመጀመሪያ ዲግሪያቸውን የተከታተሉት ደግሞ በባህር ዳር ዩኒቨርስቲ ነው። ሁለተኛ እና ሶስተኛ ዲግሪያቸውን ደግሞ በምስራቅ እና ምዕራብ አውሮፓ ተከታትለዋል። በተመረቁበት የማናጅመንት ትምህርትም በአውሮፓ የተለያዩ አገራት በስራ ላይ ከቆዩ በኋላ ከ20 ዓመት በፊት ወደ አገራቸው ተመልሰው በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ሲያስተምሩ ቆይተዋል። በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ ከሚገኙ የተለያዩ የግል ዩኒቨርስቲዎች የማስትሬት ዲግሪ ተማሪዎችን በማስተማርና በአማካሪነት (Advisor ሆነው) እያገለገሉ ይገኛሉ።


በፖለቲካ ህይወታቸውም ቀደም ሲል አንድነት ለፍትህ እና ለዴሞክራሲ ፓርቲ አባል እና አመራር ሆነው ሰርተዋል። በቀደመው ስርዓት ደግሞ የደርግን መንግስት በመቃወማቸው ለእስር እና ለግርፋት ተዳርገው እንደነበር ይናገራሉ። አንጋፋው ምሁር እና ፖለቲከኛ ዶክተር ንጋት አስፋው በወቅታዊ ጉዳዮች ላይ፣ በቅርቡ ስለተከበረው የአድዋ ድል ውጤት እና በኢትዮጵያ ስላለው የፖለቲካ ፓርቲዎች እንቅስቃሴ በመኖሪያ ቤታቸው ሰፋ ያለ ማብራሪያ ሰጥዋል። የቃለ ምልልሱን ሙሉ ክፍል ከዚህ በታች አቅርበነዋል።


ሰንደቅ፡- የፖለቲካ ተሳትፎ ያለዎት ምሁር ነዎትና ወደ ዋናው ውይይታችን ከመግባታችን በፊት ፖለቲካን መቼ ነው የጀመሩት?


ዶክተር ንጋት፡- በኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ ከሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ጀምሮ ነው መሳተፍ የጀመርኩት። ያደኩበት ነው ማለት እችላለሁ። ብዙ ዘመን ባልታሰርም ደርግ በአሰቃቂ ሁኔታ ገርፎኛል። ያ ያረካሁበት የአገሬ ፖለቲካ ብዙ ነገሮችን አሳልፏል። አሁንም በተቃዋሚ ጎራ አንድነት ለዴሞክራሲ እና ለፍትህ ፓርቲ ከመፍረሱ በፊት አመራር ነበርኩ። አንድነት እንደማንኛውም ታዳጊ አገር ተቃዋሚ ፓርቲዎች እሱም የመፍረስ እጣ ገጥሞት ፈርሷል። በሶስተኛው ዓለም አገራት የፖለቲካ ፓርቲዎች ህልውና አሳሳቢ ነው። መውደቅ፣ መፍረስ እና መነሳት አለ። አንድነትም በውጫዊና ውስጣዊ ችግሮች ፈርሷል። ለምን ፈረሰ እንዴት ፈረሰ የሚለው ዝርዝር ጉዳይ ውስጥ አልገባም። ስለዚህ አንድነት ስለፈረሰ እኔም መፍረስ የለብኝምና አሁን ሁኔታውን እያጠናሁና የፓርቲዎቹን ፕሮግራም፣ ደንብ እና የአገሬን ሁኔታስ ለመፍታት እንቅስቃው ምን ይመስላል? የሚሉትን መርምሬ በአጭር ጊዜ ውስጥ በአንዱ የተቃዋሚ ጎራ ውስጥ እሳተፋለሁ የሚል ዝግጅት ላይ ነው ያለሁት። ለረጅም ዓመታት ሳራምደው የነበረው አቋሜ ሰላማዊ እና ሰላማዊ ትግል ብቻ የሚል ሲሆን አባል እሆንበታለሁ ብዬ የማስበው ፓርቲም በፕሮግራሙ ሰላማዊ ትግልን ብቻ የሚያራምድ ሊሆን ይገባዋል። እልህ፣ ቂም በቀል እና ነፍጥ ያነገበን ፖለቲካ እልደግፈውምም በዚህ መንገድ የሚመጡትንም በግሌ እዋጋቸዋለሁ።


ሰንደቅ፡- እርስዎ ፈርሷል የሚሉትን አንድነት ለፍትህ እና ለዴሞክራሲ ፓርቲን ጨምሮ አብዛኞቹ የኢትዮጵያ ተቃዋሚ ፓርቲዎች በመውደቅና በመንገዳገድ ላይ ያሳለፉ ናቸው ይባላል። በሌላ በኩል ደግሞ በአሁኑ ወቅት ከ60 በላይ ተቃዋሚ ፓርቲዎች አሉ። የተቃዋሚ ፓርቲዎቹ በቁጥር መብዛት ለአገሪቱ ፖለቲካ አስተዋጽኦው ምንድን ነው?


ዶክተር ንጋት፡- እንግዲህ በአገራችን ውስጥ እንዳልከው ብዙ የፖለቲካ ፓርቲዎች አሉ። ምንም በለው ምን ግን በፕሮግራም ደረጃ ደግሞ እጅግ የተቀራረበ ሆኖ ነው የምታገኘው። የአገሪቱ ዋናው ስንቅ እዛ ባለው የእነሱ ፕሮግራም ላይ ለኢትዮጵያ ህዝብ ምን ስንቅ አቀረቡለት? በምን በምን መልኩ ህዝቡን ሊያታግሉ ይችላሉ? የኢኮኖሚ ፕሮግራማቸው ምን ይመስላል? የፖለቲካ ፍልስፍናቸውስ ምን ይመስላል? በሌሎች ማህራዊ መስኮችስ ያላቸው ፕሮግራም ምን ይመስላል? እውን የዚህችን አገር ህዝብ እና ታሪክ እንዲሁም ችግሯን መሰረት ያደረገ ነው ወይስ ከውጭ የተኮረጀ ፕሮግራም ነው የቀረጹት? ሁሉንም ችግሮች ሊፈታ የሚችል የፖለቲካ ፕሮግራም ነው የሚያስፈልገው። ይህን በተመለከተ ነው እኔም ጥናት እያደረኩ ያለሁት። መብዛታቸውን በተመለከተ ከመብት አንጻር ይብዛ እንዲያውም ያንሳል። ነገር ግን ከጥንካሬ አኳያ፣ ስርዓቱን ማለትም ገዥውን መደብ ከማየት አኳያ፣ የህዝቡን መሰረታዊ ጥያቄና ፍላጎት ከማየት አኳያ ብዙ ነገር ይቀራል። ስለዚህ ተወደደም ተጠላ እነዚህ በፖሮግራም የሚመሳሰሉ ድርጅቶች ወደ አንድ አካባቢ መምጣት አለባቸው። አሁን እየተደረገ ያለውም ይህንን ለማምጣት ነው። ሁሉም ሊብራል ዴሞክራሲ እንከተላለን ይላል፤ በመካላቸው ልዩነት ሳይኖር ትንንሽ ዘውድን በኪስ ይዞ መዞር ማለት ነው።


በሌላ መልኩ ደግሞ እነዚህን የፖለቲካ ድርጅቶች ስፈተሹ በአብዛኛው እርባና የላቸውም። ድርጅታዊ መዋቅራቸውን ከሴል አንስተህ እስከ ከፍተኛ የፖሊት ቢሯቸው ቢታዩ ከአንድ የሰፈር እድር የተሻለ ጥንካሬ የላቸውም። እኔ በእርግጠኝነት ነው የምናገረው። እኔ በዚያ በኩል ነው የመጣሁት። አንድነት ለፍትህና ለዴሞክራሲ ፓርቲ እጅግ ግዙፍ ፓርቲ ነበር። እጅግ ከፍተኛ ምሁራንን ያሰባሰበ እና ከሴል አንስቶ አገር አቀፍ ድርጅታዊ መዋቅር ያቀፈ ፓርቲ ነበር። ይህን ስርዓት ለመጣል በሚገባ የተደራጀ ፓርቲ ነበር። ስለዚህ ስርዓቱ (ኢህአዴግን) ለዴሞክራሲ እና ለመድብለ ፓርቲ ስርዓት የቆመ ስርዓት ባለመሆኑ እዛ ውስጥ (አንድነት ፓርቲን ለማለት ነው) ቅጥረኞች ገብተው ሊያንኮታኩቱት ቻሉ። ይህ እንዲሆን ያደረጉት ደግሞ እላይ ያሉት ሰዎች ናቸው። በእኔ እይታ አንድነት የፈረሰው በምርጫ ቦርድ ነው የሚለውን አልቀበለውም። ምርጫ ቦርድ ሊያፈርስ አይችልምና። የእሱ ስራ ማንኛውንም ፖለቲካ ፓርቲዎች በሚተዳደሩበት ህግና ደንብ የሚመራ አካል እንጂ ውስጣዊ ድርጅቱን ሊያፈርስ አይችልም። አንድነትን ምርጫ ቦርድ አፈረሰ የሚሉት ስንኩል አስተሳሰብ ነው። ሃቀኛ የሆነ ቢኖር ኖሮ ድርጅቱን መልሶ ተቀብሎ እንደገና ሊያጠናክር ይችል ነበር።


ስለዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ 60 በለው 80 ወይም መቶ ፖለቲካ ፓርቲ በጎሳ ቅርጫት የታጎሩትን ጨምሮ የትም የሚደርሱ አይደሉም። አሁን የኢትዮጵያ ህዝብ ጥያቄ ሌላ ነው። ጥያቄው ከፖለቲካ ድርጅቶች በላይ ሄዶ ጥያቄውን እና ትግሉን ህዝቡ በባለቤትነት ይዞታል እንጂ ለህዝቡ አለሁልህ የሚልም ሆነ ህዝቡ የእኔ ነው የሚለው ጠንካራ ፓርቲ የለም። አንዳንዶች አለን ለማለት የሚፍጨረጨሩ ሲኖሩ፤ ብዙዎቹ ደግሞ ሽባ ሆነው ከመሽመድመዳቸው የተነሳ ኢህአዴግ ጉያ ውስጥ ተወሽቀው ለራሳቸው የሆነ ስያሜ ሰጥተው ‹‹አለን›› ሲሉ ይታያሉ። እነሱም ሆነ የሚፍጨረጨሩት ሩጫቸው የትም አያደርሳቸውም። በእኔ እይታ በኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ ሊያዋጣ የሚችለው እነዚያ የተበጣጠሱ ሀይሎች መበጣጠሳቸውን ወደ ጎን ጥለው ወደ አንድነት መምጣት ሲችሉ ብቻ ነው። ከዚህ ውጭ ሊያዋጣ የሚችለው መድብለ ፓርቲ ስርዓት ይህ ብቻ ነው። በአንድ ቤት ውስጥ ሁለት አውራ ብቻ መኖር አለበት ብዬ አምናለሁ፡ ኢትዮጵያ ትልቅ ቤታችን ስትሆን ህዝቡ ካለበት ችግር እና ካለው ጥያቄ እፎይ ሊል የሚችለው ሊመሰረቱ ይገባቸዋል ብዬ ከማስባቸው ሁለቱ ጠንካራ ፓርቲዎች ላይ ሲንጠለጠል ብቻ ነው።


ሰንደቅ፡- ከገዥው ፓርቲ ጋር በፖሊሲና በፕሮግራም የሚለያዩ ሁለት ወይም ሶስት ጠንካራ ፓርቲዎች ቢኖሩ የመድብለ ፓርቲ ስርዓቱ ያድጋል የሚሉ ወገኖች አሉ። በምዕራቡ ዓለም የምናየውም ተመሳሳይ ነው። በጎረቤት ኬንያም የጄሞ ኬኒያታ ቤተሰብና የኦጊንጋ ኦዲንጋ ቤተሰብ የሚመሯቸው ሁለት ፓርቲዎች ብቻ ናቸው ጠንካራ ፍልሚያ የሚያካሂዱት። ይህ ባህል ወደ ኢትዮጵያ እንዳይመጣ ስልጣን ላይ ያለው ፓርቲ ፍላጎት የለውም ሲሉ ምክንያታቸውን ያቀርባሉ። ለአብነትም ቁጥራቸው በርከት ያሉ ጠንካራ ተቃዋሚ ፓርቲዎች እንዲፈርሱ መደረጉን ይገልጻሉ። በእርሰዎ እይታ እውን ፈረሱ የሚባሉት ጠንካራ ፓርቲዎች በሙሉ ከውድቀታቸው ጀርባ ኢህአዴግ አለበት?


ዶክተር ንጋት፡- አሁን የኢትዮጵያን የፖለቲካ ስርዓቱን ስታየው እጅግ አክራሪ ግራ ዘመም ፖለቲካ ነው። ደርግን ድል አድርጎ የመጣው እኮ ህወሓት ነው። ሌሎቹ የኢህአዴግ አባል ፓርቲዎች እኮ የህወሓት ተጨማሪ ክፍሎች (ዲፓርትመንትስ) ናቸው። አብዮታዊ ዴሞክራሲ የሚባለው የኢህአዴግ የፖለቲካ ርዕዮተ ዓለም የተቀዳው እኮ ከዚሁ ግራ ዘመም ባህሪው ነው። ግራ ዘመም ፖለቲካ ደግሞ በምንም መልኩ ተቀናቃኝ የፖለቲካ ፓርቲ እንዲኖር አይፈልግም። ሊያስተናግድም አይችልም። ነገር ግን ምዕራቡን ለመሰልና ግራ ዘመም ላለመባል ‹መድብለ ፓርቲ› የምትለዋ ሃሳብ ህገ መንግስቱ ላይ ሾልካ ገብታለች። ስለዚህ ከገዥው ፓርቲ ባህሪ የተነሳ ሁሉም ፓርቲዎች ሲፈርሱ እናያለን። ለምሳሌ ብዙ መስዋዕትነት የተከፈለበትና አንጋፋው የፖለቲካ ፓርቲ መኢአድ ሶስት እና አራት ጊዜ ነው የተንኮታኮተው፣ ሰማያዊ አለሁ አለሁ ብሎ ቢታገልም ከሁለት ተከፈለ። አሁን አገሪቱ ላይ ያሉት ሁሉም ህብረ ብሔራዊ ነኝ የሚል ፓርቲ ሁሉ የወጣው ከመኢአድ ነው። ይህ የሆነው ለምንድን ነው? ቢባል በፓርቲዎቹ አመራሮች በሚፈጠር ልዩነት አንዱ ተነስቶ የራሱን ድርጅት ይመሰርታል። ከእሱ ጋር የነበረው ደግሞ ነገ ተነስቶ ሌላ ይመሰርታል። በዚህ ሁሉ ውስጥ የስርዓቱ ሚና እንዳለበት ግልጽ ነው። ምክንያቱም ስርዓቱ ለመድብለ ፓርቲ የቆመ ስርዓት አለመሆኑ እና የዴሞክራሲ ምህዳሩ የጠበበ በመሆኑ ነው።


ፕሮግራምህን ወደ ህዝብ ገብተህ እንድታስተዋውቅ እኮ አይፈቀድልህም። ሁሉንም እንተወው፤ እኔ ባለኝ መረጃ አዲስ አበባ ውስጥ ብቻ 117 ቀበሌዎች አሉ። በእነዚህ የቀበሌ አዳራሾች ለተቃዋሚ ድርጅቶች የተሰጠበትን ጊዜ ሰምተህ ታውቃለህ? በእርግጠኝነት ሰምተህ አታውቅም፤ ምክንያቱም ተሰጥቶ አያውቅማ። በራሳችን ገንዘብ የተከራየነውን ቤት እኮ እንዳንሰራበት አከራዮችን አስፈራርተው እንድንወጣ ተደርጓል። ሌላው ደግሞ አንድ ምሳሌ ልስጥህ፤ ሰላማዊ ሰልፍ የምታደርገው እኮ ህዝብ ወደ ሰልፉ መጥቶ ፕሮግራምህን እንዲያይና እንዲሰማ በሚያመች ቦታ ነው። እኛ እኮ ጃሜዳ ተሰብሰቡ ተብለናል። እግዚአብሔር ያሳይህ ጃንሜዳ ደግሞ የፌዴራል ፖሊስ፣ አንደኛ ፖሊስ ጣቢያ፣ የክብር ዘበኛ ሆስፒታል፣ የጦር አምባ እና ምኒልክ ሆስፒታል ያለበት ነው። እዚያ ሜዳ ውስጥ ማን ሊመለከት ነው ሰላማዊ ሰልፍ የምታደርገው? ስለዚህ ይህ አምባገነን ስርዓት ስለሆነ ለህዝብ የፕሮግራም እና የፖሊሲ አማራጭ የሚያቀርቡ ጠንካራ ፓርቲዎች እንዲኖሩ ሊፈቅድ አይችልም። ምክንያቱም ይህ ሥርዓት መሰረቱ አክራሪ የግራ ዘመም ፖለቲካ ነው።


ቀደም ሲል ያነሳኸው የኬንያ ሁለቱ ፓርቲዎች መሪዎቹ በመካከላቸው የተፈጠረውን ውዝግብ እና የፓርቲዎቹን ታሪካዊ እንቅስቃሴ ማንሳቱን ትተን ከምርጫው ማግስት በኋላ በአፍሪካ ታሪክ መጀመሪያ የሆነውን ውሳኔ ፍርድ ቤቱ ከወሰነ በኋላ ምርጫው ተደገመ። ከድጋሚ ምርጫው በኋላ በተፈጠረው ግጭት ብዙ ሰው ቢጎዳም ሁለቱ የፓርቲዎቹ መሪዎች ኡሁሩ ኬኒያታ እና ራኢላ ኦዲንጋ ቆም ብለው አሰቡና የሁለታችን ልዩነትና ውዝግብ ለአገራችንና ለአገራችን ህዝብ አይበጅም፤ ስለዚህ እንወያይ ብለው ተወያዩ። ለአገራቸውም መፍትሔ ለማምጣት ወደ ሰላም መጡ። ይህ የኬንያዎች አካሄድ ትምህርት የሚሆናቸው ከሆነ የእኛ ገዥዎችም ቆም ብለው ለህዝብ አማራጭ ማምጣት የሚችል የፖለቲካ ምህዳር ሊፈጠርለት ይገባል። ከዚህ ውጭ ግን ደርግ እንዳደረገው ማርክስን በኢትዮጵያ ህዝብ ላይ መጫን ውጤት የሌለው ላብራቶሪ ነው የሚሆነው። አንድ እኔን ብቻ እወቅ፣ እኔን ተከተል እና እኔን ስማ የሚል ቆሞ ቀር አስተሳሰብ የተጠናወተው ፖለቲካ በአገራችን ለተፈጠረው ችግርም ምክንያት ሆኗል።


ሰንደቅ፡- ህዝቡ ትግሉን በባለቤትነት ይዞታል ብለዋል። ቀደም ባሉት ቀናትም የቀድሞው የአንድነት ለፍትህና ለዴሞክራሲ ፓርቲ አመራር የነበሩት አቶ አንዷለም አራጌ ‹‹ኢህአዴግ ትግሉን ከፓርቲዎቹ ወደ ህዝቡ አውርዶታል›› ሲሉ ተናግረዋል። ይህን ሃሳብ በተደጋጋሚ ጊዜ ምሁራን ሲናገሩ ይሰማል። ትግሉ ከፓርቲዎቹ ወደ ህዝቡ የወረደው በፓርቲዎች መዳከም ነው ብለን ልንወስደው እንችላለን?


ዶክተር ንጋት፡- እኔ በመሰረቱ የማምነው ትግሉ ወደ ህዝቡ እንዲወርድ የተደረገው የፖለቲካ ፓርቲዎቹ በመድከማቸው ሳይሆን ስርዓቱ ፖለቲካ ድርጅቶቹን ስለገደላቸው ነው። ለዚህ ነው ለዚህ ሁሉ ችግር እና ሁከት መነሻው ስርዓቱ ነው የምለው። ቀደም ብዬ እንደነገርኩህ የፖለቲካ ምህዳሩን ቆልፎ ፓርቲዎቹ እንዳይንቀሳቀሱ አድርጓቸዋል። በዚህ ምክንያት ፓርቲዎቹ ራሳቸውን አጠናክረው ከህዝብ ጋር በመገናኘት ትግሉን እንዳይመሩ ያደረገው ገዥው ፓርቲ ነው።


ሰንደቅ፡- እርስዎ ከሚሉት በተቃራኒ የዴሞክራሲ ምህዳሩ መስፋቱን ለማረጋገጥ በአገራችን በተከፈተው የመድብለ ፓርቲ ስርዓት በርካታ ፓርቲዎች ተደራጅተው እየተንቀሳቀሱ ነው ሲል ኢህአዴግ ይናገራል። ከዚህ በተጓዳኝ ደግሞ ኢህአዴግ ራሱን አውራ ፓርቲ ብሎ ሰይሞ ሌሎች እንዳይንቀሳቀሱ በጥላው ከልሏቸዋል ሲሉ የሚሞግቱ አሉ። በዚህ ላይ ተጨማሪ ማብራሪያ ይስጡን እስቲ?


ዶክተር ንጋት፡- በመሰረቱ አውራ ፓርቲ የአንድ የዴሞክራሲ ባህል መገለጫውም አይደለም። አውራ ሆኖ የወጣው ብዙዎቹን ጨፍልቆ ነው። ስርዓቱ እኮ ገዥ መደብ ነው። የአገሪቱን ሀብት በሙሉ የያዘ ፓርቲ ነው። ሚዲያው የእሱ ነው፤ ብሩ የእሱ ነው፤ ንብረቱ በሙሉ የእሱ ነው። ነገርኩህ እኮ አንድ ተቃዋሚ ፓርቲ አንድ የቀበሌ አዳራሽ ይጠቀማል እንዴ? የትኛው ተቃዋሚ ፓርቲ ነው ተሰብስቦ ፕሮግራሙን ለህዝብ እንዲያስተዋውቅ ያደረገው? ይህ ብቻ እኮ አይደለም። የታሰሩት ፖለቲከኞች በዚህ ምክንያት እኮ ነው የታሰሩት። ስርዓቱ ለዚህ የቆመ ስላልሆነ አይፈቅድም። ለዚህ እኮ ነው ችግሮቹ እየተጠራቀሙ ሄደው እዚህ የደረስነውና አገሪቱን መስቀለኛ መንገድ ላይ እንድትወድቅ ያደረጋት።


ስንደቅ፡- በዚህ የተነሳ አገሪቱ መስቀለኛ መንገድ ላይ ከሆነችና የችግሩ ስፋትም እየበዛ ነው ካልን መፍትሔው ምንድን ነው?


ዶክተር ንጋት፡- አሁን የተነሳውን ችግርና እየነደደ ያለውን ጥቁር እሳት ሊበርድ የሚችለው በመጀመሪያ ደረጃ ገዥው ፓርቲን ጨምሮ ሁሉንም የአገሪቱ ጉዳይ የሚመለከታቸው አካላት የሀይማኖት ተቋማት መሪዎች፣ የራሳቸው ፕሮግራም ያላቸው ፖለቲካ ፓርቲዎች፣ አባ ገዳዎች፣ የአገር ሽማግሌዎች፣ ትልልቅ ምሁራን እና የፖለቲካ ሰዎች ቁጭ ብሎ መወያየትና መፍትሄ ማምጣት ሲችሉ ነው። ኢህአዴግ እኮ ችግር ሲመጣ ችግሩ የእኔ ነው ይልና መፍትሔውም እኔ ነኝ ዝም ብለህ ስማ የሚል ፓርቲ ነው። እኛ ደግሞ ጉዳዩ ስለሚመለከተን ዝም አንልም ነው የምንለው። ትጥቅ ያነሱት የፖለቲካ ድርጅቶችም ቢሆኑ ህዝቡ አልፈልጋችሁም ይበላቸው እንጂ በአገራቸው ጉዳይ ስለሚመለከታቸው እነሱንም ያካተተ በጠረጴዛ ዙሪያ የሚደረግ ውይይት ሊከፈት ይገባል ብዬ አምናለሁ።
የህዝብ ሉአላዊነት ሊከበር የሚችለው በወከላቸው ተወካዮቹ አማካኝነት ብቻ ነው። በማንኛውም አገር የህገ መንግሰቱ የበላይ አካል ህዝብ ነው። ስለዚህ በአትዮጵያ ነባራዊ ሁኔታ በአንድ ዓመት ተኩል ውስጥ ሁለት ጊዜ ነው አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የታወጀው። ከዚህ በፊት ‹‹አይደገምም›› የሚል ጽሁፍ በካናቴራ ተጽፎ ልጆቻችን ያንን ለብሰው ከእስር ወጡ። አሁን ያ ድራሹ ጠፍቷል። ከዚያ በኋላም ጥልቅ ተሃድሶ በለው፣ የካቢኔ ለውጥ በለው፣ ለወርና ከዚያ በላይ የፈጀ ግምገማም ተካሄደ ውጤት አልመጣም። ሰሞኑን ደግሞ በሞያሌ ከተማ በተሳሳተ መረጃ ዘጠኝ ሰዎች ተገድለዋል ተባለ። አንድ ወታደራዊ ኦፕሬሽን በተሳሳተ መረጃ ይህን ያህል ሰው እንዴት ሊገድል ይችላል? አንዱ ራሱ እኮ ያስጠይቃል፤ እንኳን ያን ያህል ህዝብ አልቆ። የወንጀሉ ፈጻሚዎች ተይዘው ምርመራ እየተካሄደባቸው ነው መባሉ አይደለም ቁም ነገሩ። ትልቁ ቁም ነገር የእኔ መብት እስከምን ድረስ ነው የሚከበርልኝ? የሚለው ነው። ይህን ተከትሎ ወደ ኬንያ ስደት ቀጥሏል። ችግሩ በሌላ አካባቢ ቢፈጠርም ወደ ሌላ አጎራባች አገር ስደት መስፋፋቱ አይቀርም።


ስለዚህ አሁን ያለው ችግር የኢህአዴግ አጀንዳ መሆን የለበትም። አጀንዳው የህዝቡ መሆን አለበት። ምክንያቱም ህዝብ መፍትሔ ይፈልጋል፤ ከበርካታ ምሁራን ጋር ስንገናኝ የምናደርገው ውይይት ይህ ነው። መንግስትም ይህን ተረድቶ ከህዝብ ጋር ይሁን፤ የውይይት መድረክ ይከፈት። በአገራችን እኮ አኩሪ የሽምግልና እና የውይይት ባህል አለን። የአባ ገዳ እና የአገር ሽማግሌዎች የቆየ አኩሪ ባህል ይህን ችግር ሊያቆም ይችላል እንጂ በጠብመንጃ ችግሩን እና ተቃውሞውን ልታቆመው አትችልም። ሰላምን በጥይት አታስከብረውም። ስለዚህ እኔ የምለው ‹ደም ማፍሰስ ደም ያፈላል› እና የአገራችን ጸጥታ ሀይል በማያስፈልግ ተልእኮ ውስጥ አይግባብን። እሱም ቢሆን ሰላም ይፈልጋል።


ሰንደቅ፡- ለችግሩ ብቸኛው መፍትሔ ሁሉን አቀፍ ውይይት ነው ቢሉም፤ በኢህአዴግ በኩል ያለው አቋም ግን ከዚህ የተለየ ነው። ከእስካሁኑ የኢህአዴግ ባህሪ ተነስተን በእርስዎ ሃሳብ ተስማምቶ ኢህአዴግ ሁሉን አቀፍ ውይይት እንዲካሄድ ያደርጋል ብለው ያስባሉ?


ዶክተር ንጋት፡- ላለፉት ረጅም ዓመታት በኢትዮጵያዊነት ብሔርተኝነት ላይ ሳይሆን በልዩነት ላይ ሲሰበክ ቆይቷል። ያ ልዩነት ደግሞ እያበጠ ሄዶ ወዳላስፈላጊ ብሔርተኝነት ሄዷል። ይህ ደግሞ ወደማንወጣው መንገድ እየወሰደን ነው፤ ምልክቶችም እየታዩ ነው። ይህንን ችግር ለመፍታት በረጅም ዘመን አኩሪ የውይይት ባህል እና በሰለጠነ የፖለቲካ እይታችን ማርገብ የሚችለው ቀደም ሲል የጠቀስኩልህ ሀይሎች ብቻ ናቸው። ወደ ኢህአዴግ ባህሪ ስንመጣ ለሰላምና ለዴሞክራሲ መፍትሔ እኔ ብቻ ነኝ፤ ችግሮቹ ከአቅሜ በላይ ቢሆኑ ደግሞ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ እመክተዋለሁ፤ የሚል አቋም ነው ያለው። ያ ደግሞ አያስኬድም፤ የመጠፋፋት ነገር ይመጣል። አገራችን ያለችበት ጂኦፖለቲካል አቀማመጣችን እጅግ አደገኛ ሁኔታ ውስጥ ነው ያው።


በአካባቢያችን በጅቡቲ፣ በኤርትራ፣ በሶማሊያ እና በደቡብ ሱዳን ሳይቀር የጦር ሰፈር እየተገነባ ነው። ይህ ደግሞ በተዘዋዋሪም ቢሆን ይመለከተናል። እስካሁን ሆኖ በማያውቅ ሁኔታ ቱርክ እና ግብጽ ሳይቀሩ በኤርትራ እና በደቡብ ሱዳን እንዲሁም በሶማሊያ የወታደራዊ መንደር ወደ መገንባት ሄደዋል። ከዚህ በተጓዳኝ ደግሞ በአካባቢያችን አሸባሪ ቡድኖች እንደ አልሻባብ፣ አልቃኢዳ፣ ቦኮሃራም እና አይሲስን የመሳሰሉት እስላማዊ አክራሪ ቡድኖች ለእኛ ስጋቶች ናቸው። የእነዚህን ሁኔታዎች አሳሳቢነት የተረዱት ሩሲያ እና አሜሪካ በውጭ ጉዳይ ሚኒስትሮቻቸው በኩል ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ከመንግስት ጋር የተነጋገሩትም ለዚህ ነው። አካባቢው አስፈሪና አሳሳቢ በመሆኑ የኢትዮጵያ የውስጥ ጉዳይ በሰላም መፈታት እንዳለበት ያምናሉ። ቀደም ባሉት ዘመናት በአጼ ኃይለሥላሴ ጊዜ የገለልተኝነት ሚና እንጫወት ነበር። አሁን ግን ወደንም ሆነ ሳንወድ የግድ ከሁሉም እያጣቀስን ነው የምንኖረው። ይህ ማጣቀሱ ደግሞ ይህን ህዝብ ይጎዳል። ስለዚህ ይህ ስርዓት ረጋ ብሎ ማሰብ አለበት።


በሌላ በኩል በአገራችን የአመራሮች አለመስማማት ያለ ይመስለኛል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ የግንባሩ ሊቀመንበር በመሆናቸው የፖለቲካ መሪ ናቸው። በተመሳሳይ የአገሪቱ ጠቅላይ ሚኒስትርና የጦር ኃይሎች ጠቅላይ አዛዥ ናቸው። እዚህ ላይ ግን ህዝቡ በትክክል በማያውቀው ነገር ‹ለቅቄያለሁ የተሻለ ሰው ይይዝ› ማለታቸው መልካም ነው። ነገር ግን ከመልቀቂያቸው ውሳኔ ጀርባ ያለ አንድ ሀይል እንዳለ ነው የምረዳው። የዚያን ሀይል ማንነት እና ፍላጎት በግምት የምትናገረው ሳይሆን ወደፊት ታሪክ የሚያወጣው ነው የሚሆነው። ስለዚህ በአሁኑ ሰዓት የኢህአዴግ ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ እያካሄደ ባለው ስብሰባ የግንባሩን ሊቀመንበር መርጦ ለአገሪቱ ጠቅላይ ሚኒስትርነት ያቀርብና ለፓርላማ አቅርቦ ያስጸድቃል። በዚህ ጉዳይ ላይ ፓርላው ከማጽደቅ የዘለለ ሚና የለውምና። ነገር ግን ፓርላማው ላይ እንደቀደመው ጊዜ ሁሉንም ከመቀበል ወጣ ያለ አቋም ሲያራምድ ለመጀመሪያ ጊዜ ባለፈው አስቸኳይ ስብሰባ ላይ አየን። ይህ ባህል በግራ ዘመም ፖለቲካ ያልተለመደና ሆኖ የማያውቅ ነው። ይህ የሚያሳየው የሆነ ነገር እንዳለ ነው። ይህም አንዳች የአመራር ፍትጊያ እንዳለ እረዳለሁ። ስለዚህ እነዚህ ሁኔታዎች ውጤታቸው የከፋ ሊሆን ስለሚችል ይህ ስርዓት ለሰላምና ለአገር ሲባል ከኡሁሩ ኬኒያታ መማር አለበት። በደልም ቢኖር ተቻችሎ መኖር እና የህዝቡን ጥያቄ ረጋ ብሎ አዳምጦ መመለስ እንጂ በምንም መልኩ አንድ ጎሳ ነጥሮ እንዲወጣ ሌላው እንዲታፈን የስልጣን ጥያቄ መሆን የለበትም። ስለዚህ ይህ ስርዓት መያዝ ያለበት አጠቃላይ የ27 ዓመቱ ቀውስ እዚህ ደረጃ ደርሷል። ይህንም ገምግሞታል።


ተቃዋሚዎች የሚገባቸውን ቦታ አላገኙም፤ ህዝቡም በአገሩ ጉዳይ በትክክል የሚወያይበት መንገድ አልፈጠርንለትም ሌላው ደግሞ የመልካም አስተዳደር ችግር እንዳለ ተገልጿል። የመልካም አስተዳደር ችግር ሲባል ደግሞ ሙስና፣ ኪራይ ሰብሳቢነት እና የሲቪል ሰርቪሱ መዋቅር ማለት ነው። እኔ እንዲያውም የምሰጋው አሁን ያለው ከፍተኛ የሆነ ሙስና እና ኪራይ ሰብሳቢነት በፌዴራል እና በክልል ደረጃ የሚበላው ከፍተኛ ገንዘብ ወደ ወረዳ ደረጃ ከወረደ አገር ጠፋ ማለት ነው። አሁን እያየን ያለውም ወደ ወረዳ እየወረደ መምጣቱን አመላካች የሆኑ አስፈሪ አዝማሚያ እያየን ነው። ምክንያቱም ወረዳ ላይ የመሬት ጉዳይ አለ ሌሎች ሰፊ የሀብት ምንጮችም ያሉት ወረዳ ላይ ነው። እዛ ላይ በደንብ አልተሰራም። ስለዚህ አገርን ሊያፈርስ የሚችል ክፉ የሙስና መንገድ ስለሆነ ያንን መዋጋት ያስፈልጋል። እነዚህ ሁሉ ችግሮች ያሉበት መንግስት ሊወስደው የሚገባው እርምጃ በሩን ለውይይት ክፍት ማድረግ ብቻ ነው። ይህ ደግሞ ለራሱም ህልውና ይጠቅመዋል እንጂ አይጎዳውም።


ሰንደቅ፡- በቅርቡ በአንድ መድረክ ላይ ተገኝተው ስለ አድዋ ድል ጥናታዊ ጽሁፍ አቅርበው ነበር። በጥናትዎ ሲገልጹም የአጼ ምኒልክን የክተት አዋጅ ተንተርሰው ሲያቀርቡ የጣሊያን ወደ ኢትዮጵያ መምጣት ‹‹አገርን የማጥፋት እና ሀይማኖትን የመለወጥ አላማ›› እንዳለው ገልጸዋል። ለዚህ የሚያቀርቡት ማስረጃ ምንድን ነው?


ዶክተር ንጋት፡- በተለያየ ምክንያት ስትበጣጠስ የነበረች አገር እንደገና አንድ የሆነችው በአጼ ምኒልክ ነው። እሳቸው የአገሪቱ ንጉሰ ነገስት መሆናቸውን ካወጁ በኋላ ለሌሎቹ ክፍላተ ሀገራት የአገሬው ተወላጅ እንዲያስተዳድር ሙሉ መብትና ስልጣን ሰጥተዋል። በየግዛቱ ያሉ አስተዳዳሪዎች ግብራቸውን መገበር እንጂ በአስተዳደሩ ውስጥ ንጉሰ ነገስቱ ጣልቃ አይገቡበትም። በዚህ የተነሳም በእሳቸው ዘመን ‹እንዘጭ እምቦጭ› የሚል የግዛት አስተዳዳሪ አልነበረም። ይህ የሆነው በንጉሰ ነገስቱ ብልሃት ሲሆን ለዚህ ደግሞ የእሳቸው አማካሪ የነበሩት የመሳፍንት የዘር ሀረግ ያላቸው ባለቤታቸው እቴጌ ጣይቱ ብጡል አማካኝነት ነው።


ወደ አድዋ ድል ጥያቄህ ስመጣ በበርሊኑ አፍሪካን የመቀራመት ኮንፈረንስ መሰረት አውሮፓዊያን በ1811 በጀመሩት የኢንዱስትሪ አብዮት ለኢኮኖሚያቸው እድገት ጥሬ ሀብት ፍለጋ ላይ ነበሩ። ይህን ደግሞ በአንድ ቀን ተነስተው ያካሄዱት ፕሮጄክት ሳይሆን የ50 እና የመቶ ዓመት እቅድ የተያዘለት ፕሮጄክት ነው። በሀይማኖት፣ በአሳሽነት፣ በፖለቲካ፣ በወታደራዊ ስልጠና፣ በህክምና እና በተለያዩ መንገዶች የአህጉሩን መውጫ መግቢያ አጥንተዋል። ጣሊያንም ኢትዮጵያን ለመያዝ ስትመጣ ከኮንፈረንሱ እንደወጣች ቀጥታ ወደ ኢትዮጵያ አልመጣችም። ለመቶ ዓመት የአገሪቱን መውጫ መግቢያ ስላጠናች ነበር። የውጫሌ ውል አንቀጽ 17 ለጦርነቱ መነሻ ይሁን እንጂ ውሉ ባይኖርም ጦርነቱ መነሳቱ እንደማይቀር በፖሊሲ ደረጃ የተሰራበት ነበር። አጼ ዮሃንስ ወደ ሱዳን መዝመታቸውን ተከትሎ ምጽዋ የነበረው የጣያን ጦር አስመራን ያዘ። ከዚያ ከ1887 ጀምሮ ከአስመራ ወደ አዲግራት፣ ከዚያም ወደ መቀሌ፣ ከመቀሌ አምባለጌን እየያዘ ግዛቱን አስፋፍቷል። በዚህ ጊዜ አገሪቱ ውስጥ ርሃብ መነሳቱ እና እንስሳቱ ስለተጎዳ ንጉሰ ነገስቱ የወሰዱት እርምጃ አልነበረም። ነገር ግን ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ያስተላለፉት መልዕክት ነበር እሱም የውጫሌን ውል አንቀጽ 17 እንደማይቀበሉትና ጣሊያንም የመስፋፋት ስራውን እንዲያቆም የሚገልጽ ነበር።


የንጉሰ ነገስቱን ጥሪ ስንመለከት ‹‹… በእግዚአብሔር ረዳትነት አገሬን አሳልፌ አልሰጥም። አገር የሚያጠፋ፣ ሀይማኖት የሚለውጥ ጠላት መጥቶብሃል፤ ለአገርህ፣ ለሚስትህ እና ለልጅህ ስትል ጉልበት ያለህ በጉልበት ጉልበት የሌለህ በጸሎት እርዳኝ ወስልተህ የቀረህ ግን አልተውህምለዚህ አማላጅ የለኝም ማሪያምን አልምርህም›› ሲሉ የክተት አዋጅ አወጁ። እዚህ ላይ አገር የሚያጠፋ የሚል ሀረግ አለ። ጣሊያን በያዘው የቅኝ ግዛት አስተዳደር በሰራው ካርታ ኤርትራን ከትግራይ ጋር አቀናጅቶ አንድ ግዛት፤ ወሎ፣ ጎንደርና ጎጃምን በአንድ፤ ሸዋን ለብቻ፤ ጅማን ይዘህ ሲዳሞን መላውን እሰከ ወለጋ እና ጉሙዝ በአንድ፤ አርሲ ባሌን ይዘህ እስከ ሀረርጌ ለብቻ፤ የኢትዮጵያን 1/5ኛ የሚሆነውን የኦጋዴንን ግዛት ከሞቃዲሾ ጋር ቀላቅሎ አንድ ግዛት አድርጎ ኢትዮጵያን ከአምስት ከፍሎ ነበር ሊገዛ የነበረው። እዚህ ላይ ኢትዮጵያ እንድትጠፋ አልተደረገም? ዓላማው በትክክል ኢትዮጵያን ለማጥፋት እንደሆነ ግልጽ ነው።


አድዋ ላይ ድል ከሆነ በኋላ በድጋሚ ከ40 ዓመት በኋላ በፋሽሽት አማካኝነት በኢትዮጵያ ላይ ወረራ ሲጀምር በአንድ ቀን ብቻ ከሶስት ሺህ በላይ የደብረ ሊባኖስ መነኮሳትን የገደለው ጣሊያን ነው። አቡነ ጴጥሮስን የገደላቸውስ ጣሊያን አይደለም? የኤሊባቡሩን አገረ ስብከት አቡነ ሚካኤልን የገደላቸውም ጣሊያን አይደል እንዴ? ታዲያ እዚህ ላይስ ሀይማኖትን ለማጥፋት አልተነሳም? ለዚህ ነው ንጉሰ ነገስት አጼ ምኒልክ አገር የሚያጠፋ ሀይማኖት የሚለውጥ ጠላት ሲሉ የገለጹት። በአገሩ እና በሀይማኖቱ ድርድር የማያውቀው የአገራችን ህዝብም ለዚህ ነው ከወላይታ አድዋ፣ ከሐረር አድዋ፣ ከሲዳሞ ከከምባታ፣ ከወለጋ፣ ከባሌ ከጎጃም አጠቃላይ ከመላው አገራችን ተነስቶ አድዋ ድረስ በራሱ ስንቅ፣ ትራንስፖርት እና ትጥቅ የዘመተው።


ኢትዮጵያ አሁን ባለችበት መልኩ እና በቆየ ማንነቷ ተጠብቃ እንድትቆይ የተደረገው በዚያ መልኩ በተካሄደ ትግል በተገኘው የአድዋ ድል ኩራታችን ነው። ይህ ደግሞ የንጉሰ ነገስቱ ጥሪ ትክክለኛ እና የህዝባችን አገር ወዳድነት ያስገኘው ውጤት ነው።

ከመስመር ዝርጋታው በፊት

Wednesday, 14 March 2018 13:21

 

ከተማችን በቅርቡ የፈጣን አውቶቡስ መስመር ባለቤት እንደምትሆን ተገልጿል። የትራንስፖርት ችግሩ የዘወትር ራስ ምታት ለሆነባት ከተማ እንዲህ አይነቱን ዜና መስማት አስደሳችነቱ ምንም ከጥያቄ ውስጥ የሚገባ አይደለም። ስራው በቅርቡ ሊጠናቀቅ እንደሚችልም ተስፋ አለን። እዚህች ላይ ግን ትኩረት ልናደርግበት የሚገባ ነገር አለ። የመጀመሪያ እና ዋናው ከአውቶቡሶቹ ፍጥት ጋር ሊከሰት የሚችለው የትራፊክ አደጋ ጉዳይ ከግምት ውስጥ ሊገባ ይገባዋል። በሀገራችን ፍጥነትን መቆጣጠር አለመቻል ለበርካታ ሰዎች ህይወት መቀጠፍ ዋና ከሚባሉ መንስኤዎች አንዱ ነው። አሁንም ፈጣን አውቶቡሶችን ወደ ስራ ከማሰማራት በፊት ሊከሰት የሚችለውን የትራፊክ አደጋ ማስቀረት በሚቻልበት ሁኔታ ላይ ሰፊ ስራ መስራት ያስፈልጋል።

ሌላው ሊታሰብበት የሚገባው ጉዳይ አውቶቡሶቹ ይዘውት የሚመጡት ዘመናዊ አሰራሮች በሃገራችን ካለው ነባራዊ ሁኔታ ጋር ተጣጥመው እና በታሰበው መንገድ መተግበር ስለመቻሉ ነው። ብዙ ጊዜ ዘመናዊ አሰራሮችን በተግባር ላይ ለማዋል የሚደረጉ ጥረቶች እክል ሲገጥማቸው ይስተዋላል። ስለዚህ አውቶቡሶቹ ይዘዋቸው የሚመጡትን ዘመናዊ አሰራሮች በተፈለገው መጠን ተግባራዊ ለማድረግ አስቀድሞ መዘጋጀት ያስፈልጋል። ካልሆነ ግን ይሄን ያህል ወጪ ከወጣባቸው በኋላ በሰበባ ሰበብ ከስራ ውጪ መሆን ሊከሰት ይችላል።

                ስንታየሁ ታደሰ - ከአዲስ አበባ

ቁጥሮች

Wednesday, 14 March 2018 13:18

7 ነጥብ 4 ቢሊዮን ብር            ለቀጣዮቹ ስድስት ወራት ለሚገዙ ዕቃዎች የተመደበ ወጪ፤

100 ሚሊዮን ብር                  ባለፉት ስድስት ወራት ከተወገዱ ንብረቶች የተገኘው ገቢ፤

60 ቢሊዮን ብር በላይ            2003 . ጀምሮ ግዢ የተፈፀመበት ወጪ፤

ከግማሽ ቢሊዮን ብር በላይ          በእነዚህ ሰባት ዓመታት ውስጥ ከተወገዱ ንብረቶች የተገኘው ገቢ፤

   ምንጭ- የመንግስት ግዢ ንብረት ማስወገድ አገልግሎት

 

በሠላምና በፀጥታ መካከል ብዙ ልዩነቶች አሉ። በፀጥታ ውስጥ ዝምታ አለ። አለመናገር፣ ምንም አለማለት በራሱ ፀጥታ ነው። ፀጥታ በሠላም ውስጥም ሆነ ከሠላም ውጪም ሊፈጠር ይችላል። ግለሰብም ሆነ ህዝብ በፀጥታ ውስጥ ሲገባ ፀጥታው ከሠላም ያልመነጨ፣ ዝምታው ቅሬታን ያዘለ ተብሎ ሊወሰድ ይችላል። ህዝብ ሲናገር ደስታውና ቅሬታውን፣ ፍላጎቱንና ስሜቱን ይገልፃል። የህዝብ ድምፅ ለመንግስት የመንገድ መብራት ነው። ዝም ባለ ህዝብ ውስጥ የሚገኝ መንግስት የጊዜ ጉዳይ እንጂ አቅጣጫውን ስቶ ይወድቃል።

 

የመንግስት ጤንነት በየጊዜው እየተለካ የሚስተካከለው ዝምታ በወለደው የህዝብ ፀጥታ ሳይሆን ከሠላም በሚመነጭ ህዝባዊ አስተያየት ነው። በመሆኑም መንግስት መትጋት ያለበት ፀጥታን ለማስከበር ሳይሆን ሠላምን ለማምጣት ነው። በሠላም ውስጥ ያለው ፀጥታ ሠላማዊ ነው። ከሠላም ውጪ የሚኖር ፀጥታ ግን በውስጡ ቅሬታን ያዘለ በመሆኑ ፍተሻ ያስፈልገዋል። ፀጥታ በራሱ በተረበሸ አካባቢ ውስጥ ጊዜያዊ መደማመጥን ለመፍጠር ያገለግል ይሆናል እንጂ ፍፁማዊ ሠላም መሆን አይችልም።

 

የሠላም ግንባታ (Peace Building) በሂደት የሚገነባ፣ የሚሰራ እንጂ እንደ ፀጥታ በአንድ ጀምበር የሚመጣ አይደለም። በሠላም ውስጥ ፍርሃት፣ ሥጋት፣ ቂም፣ ጥላቻ የለም። ከሠላም ባልመነጨ ፀጥታ ውስጥ ግን ውጥረት፣ ፍርሃትና አለመተማመን አለ። ከሠላም ያልመነጨ ፀጥታ የተኩስ አቁም ያህል የሚፈጠር ጊዜያዊ ሠላም ነው። ፈረንጆቹ ‘Negative Peace’ እያሉ ይጠሩታል። በመሆኑም ሠላምን ለማስፈን በሚደረግ ሂደት የሚፈጠርን ፀጥታ እንደ ዘላቂ ሠላም መቁጠር የተሳሳተ ፖለቲካዊ ቀመር በመሆኑ ያለፉት ስህተቶች መልሰው መደገም የለባቸውም። ዘለቄታዊ ሠላምን ለማስፈን በተፈጠረው ጊዜያዊ ፀጥታ ውስጥ ለሠላሙ መደፍረስ የሆኑ ምክንያቶች ተበጥረው እንዲለዩ በማድረግ መፍትሄ ከማፈላለግ ውጪ በፀጥታ ውስጥ ለመደላደል መሞከር አያዋጣም። 

“ኮሚቴው” ትናንት ተመረቀ

Wednesday, 14 March 2018 13:12

በይርጋ አበበ

አርቲስት ፈቃዱ ከበደ ማሞ ከአስር በላይ ገጸ ባህሪያትን ወክሎ የሚጫወትበት ‹‹ኮሚቴው›› ባለ አንድ ገጸ ባህሪ ቴአትር ትናንት በአዶት ሲኒማ ተመረቀ።


በብርሃን ተስፋዬ ተደርሶ በስንታየሁ ታዬ (ስንታየሁ ፋቡላ) የተዘጋጀው ማህበረ ፖለቲካዊ ኮሜዲ ቴአትር በየሳምንቱ ረቡዕ፣ ሀሙስ እና አርብ ለዕይታ የሚበቃ መሆኑን የምረቃ ፕሮግራሙን ያዘጋጀው የምሳሌ መልቲ ሚዲያ ስራ አስኪያጅ ጋዜጠኛ የኋላሸት ዘሪሁን ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግሯል።


ቴአትሩን አዘጋጅቶ ለማጠናቀቅ ከአንድ ዓመት በላይ መፍጀቱን የገለጸው ጋዜጠኛ የኋላሸት፤ ኮሚቴው በየሳምንቱ ረቡዕ በዓለም ሲኒማ ለዕይታ ሲበቃ፣ ሀሙስ በእምቢልታ ሲኒማ ይታይና አርብ ደግሞ በአዶት ሲኒማ የሚታይ መሆኑን ተናግሯል። ቴአትሩን ፕሮዲዩስ ያደረገው ጂአዲ ፕሮሞሽን ነው። 

የሰዓሊ እያዩ ገነት ‹‹ነቁጥ›› የስዕል አውደ ርዕይ ባሳለፍነው ቅዳሜ ተከፍቷል።

 

ሰዓሊ እያዩ አውደ ርዕዩን እና ስራዎቹን በተመለከተ ለሰንደቅ ጋዜጣ እንደገለጸው ‹‹ነቁጥ›› የሚለው ቃል ከመጽሃፍ ቅዱስ የተወሰደ ነው። ትርጓሜው ዥጉርጉር ማለት ሲሆን በአንድ እንስሳ ቆዳ ላይ ያሉ የተለያዩ ነቁጦች መብዛት እንስሳውን አንድ ከመሆን አያግዱትም፤ ነቁጦቹ በመጠን መስፋና ማነሳቸውም የእንስሳውን ማንነት አያጠፋውም ሲል በዝርዝር አስቀምጧል። ይህም ከኢትዮጵያዊነት ብዝሃነትና አንድነት ጋር እንደሚያዝ አስታውቋል።


ሰዓሊው ሃሳቡን ሲያራራም ‹‹በዚህ አውደ ርዕይ የማነሳው ትልቁ ጉዳይ ሀገር በቀል የሆነውን የነገረ-ኪን አረዳዶችን ከምዕራባዊያኑ ነገረ ኪን ምልከታ ጋር በማጋባት ወይም በማጋጨት ሁለቱ ጉዳዮች በሚፈጥሩት አዲስ ኪነ ጥበባዊ ይትባህል አዲስ ዓለም ማመላከት ነው›› ሲል ተናግሯል።


በቆዳ ላይ የተሳሉትን ሃያ ስዕሎች ለዕይታ የሚያቀርበው ሰዓሊ እያዩ፤ ቆዳ እና የሰው ልጅ ዘመናትን የተሻገረ ቁርኝት እንዳላቸው አስታውቋል። ገና ከፍጥረተ ሰው ጀምሮ አዳም ሃጢያት ከሰራ በኋላ ርቃኑን እንዲሸፍን እግዚአብሔር የቆዳ ልብስ እንደሰጠው ገልጾ፤ በኢትዮጵያም የቆዳ ጠቀሜታ ጥንታዊ መሆኑን ተናግሯል። ቆዳ በሀገራችን ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊ እና ስነ ልቦናዊ ፋይዳ ያላቸው እቃዎችን መስሪያ ሆኖ እንደሚያገለግል ተናግሯል። የስዕል አውደ ርዕዩ እስከ መጋቢት መጨረሻው ሳምንት ለእይታ ክፍት ሆኖ ይቆያል።

Page 7 of 211

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us