You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

በአፍሪካ ዋንጫ መድረክ አራት ጊዜ አሸናፊ የሆኑት ካሜሩኖች በጋቦን ምድር ለአምስተኛ ጊዜ ዋንጫውን እንደሚያነሱ በብዙዎች ዘንድ አልተጣለባቸውም። ለዚህም ደግሞ ዋነኛ ምክንያት ቡድኑ ልምድ ባላቸውና በታላላቅ ሊጎች የሚጫወቱ ኮከቦች የተሞላ ባለመሆኑ ነው። የካሜሩን ብሔራዊ ቡድን ቀደም ባሉት ዘመናት ከእነ ሮጀር ሚላ እስከ ፓትሪክ አምቦማ ሳሙኤል ኤቶ በመሳሰሉ ታላላቅ ተጫዋቾች ቢገነባም የወቅቱ ስብስባቸው ግን ስመ-ጥር ተጫዋቾች አልነበሩትም። የቀደመው የሀገር ክብር በወቅቱ የካሜሩን ዝነኛ ተጫዋቾች ዘንድ ቅድሚያ አላገኘም። የሊቨርፑሉ ተከላካይ ጆኤል ማቲፕን ጨምሮ ክለባቸውን ያስቀደሙ ስምንት ተጨዋቾች ለሀገራቸው ጥሪ ጀርባቸውን ሰጥተዋል።

ስመ ጥር ተጫዋቾች የግል ፍላጎታቸውን አስቀድመው ብሔራዊ ቡድናቸውን ችላ ቢሉም ቤልጂየማዊው አሰልጣኝ ሁጎ ብሩስ ግን ብዙም ልምድ በሌለው ቡድናቸው እምነት ነበራቸው። ወደ ጋቦን ሲያመሩ እልህም ይዟቸው ነበር። ተሳክቶላቸውም ፍጻሜ መድረስ ቻሉ። የሰሜን አፍሪካ ኃያሏን ግብጽንም 2ለ1 በሆነ ውጤት አሸንፈው ዋንጫውን አነሱ! እምነት የጣሉባቸው ልጆቻቸውም “የማይበገሩት አንበሶች” የሚለውን ስማቸውን አስጠብቀዋል። ካሜሮን የ31ኛው የአፍሪካ ዋንጫ አሸናፊ!

ዋንጫውን ለሰባት ጊዜ በማንሳት ክብረወሰኑን የያዘችው ግብጽ ከእረፍት በፊት ያስመዘገበችው የ1ለ0 መሪነት ለአሸናፊነት ግምት እንዲሰጣት አድርጎ ነበር።

ከእረፍት መልስ ግን በኳስ ቁጥጥርም ሆነ በግብ ሙከራዎች ልቀው የተገኙት የሁጎ ብሩስ ልጆች ድል ማድረግ ችለዋል። የአቻነቷን ግብም በኒኮላስ ንኩሉ አማካኝነት ሲያስቆጥሩ፤ መደበኛው የጨዋታ ክፍለ ጊዜ ሊጠናቀቅ ሁለት ደቂቃዎች ሲቀሩት ቪንሴንት አቡበከር ሁለተኛዋንና የማሸነፊያዋን ግብ የግል ብቃቱን ተጠቅሞ አስቆጥሯል።

በአፍሪካ ዋንጫ የምንግዜም ብዙ ግብ አስቆጣሪው ሳሙኤል ኤቶ ብሔራዊ ቡድኑን በስታዲየሙ በመገኘት ድጋፉን የገለጸ ሲሆን፤ በአሸናፊነታቸውም ከፍተኛ ደስታውን ሲገልጽ ታይቷል። የማሸነፊያዋን ግብ ያስቆጠረው ቪንሴንት አቡበከርም ሳሙኤል ኤቶ ወደ ተቀመጠበት የስታዲየሙ የክብር መቀመጫ በማምራትና እጁንም ወደ እሱ በመጠቆም ‹‹አደራህን ተቀብለን ተወጥተናል›› የሚል መልክዕት ያዘለ ስሜቱን ገልጾለታል።

 የካሜሩን ብሔራዊ ቡድን አባላትም ከድላቸው በኋላ ሜዳ ውስጥ በልብ ድካም ህመም በ2003 እ.ኤ.አ. ህይወቱ ያለፈው ተጨዋቻቸው ማርክ ቪቪያን ፎኤን ለማሰብ እሱ ሲለብሰው የነበረውን 17 ቁጥር መለያን በመልበስ በደስታቸው ቀን ጀግናቸውን አስበውታል። ካሜሩን ለመጨረሻ ጊዜ የአፍሪካ ዋንጫን ያነሳችው በ2002 ሲሆን በወቅቱም የቡድኑ ኮከብ ፎኤ ነበር። የከለበሱት ቲ ሸርት ፊት ለፊትም  FOREVER CAMEROON (ምንጊዜም ካሜሩን‹) የሚል ጹሁፍ ይነበብ ነበር።

አሰልጣኝ ሁጎ ብሩስ “የስኬታችን ሚስጥር የገነባነው ጠንካራ የቡድን መንፈስ ነው” ብለዋል። ከተጫዋቾቻው ጋር ያላቸው ግንኙነት የአሰልጣኝና ሰልጣኝ ሳይሆን የጓደኝነት መሆኑንም ከፍጻሜ ጨዋታው በኋላ በሰጡት አስተያየት ገልጸዋል።

“23 ተጫዋቾች አሉኝ አይደለም የምለው። 23 ጓደኞች ነው ያሉኝ። በሳምንት ውስጥ ከአንድ ቡድን ስብስብ ወደ ቤተሰብነት ተቀይረናል። ልጆቹ ያደረጉት ነገር ፈጽሞ የማይታመን ነው። በጣም አስደናቂ ታሪክ ነው!” ብለዋል።

አሰልጣኙ ከመረጧቸው ተጫዋቾች 14 የሚሆኑት በትልቅ የውድድር መድረክ ሲጫወቱ የመጀመሪያቸው ነው። ይሁንና በፍጻሜ ጨዋታው ልምድ ባላቸውና በወጣቶች ለተገነባው የፈርኦኖቹ ቡድን አልተበገሩም። ቅድሚያ ግብ ተቆጥሮባቸው እንኳ በራስ የመተማመን መንፈሳቸው አልወረደም። ከእረፍት መልስ በተሻለ የጨዋታ እንቅስቃሴ ጭምር ተጋጣሚያቸውን በመብለጥ ሁለት ግቦችን አስቆጠረው የማይበገሩ አንበሶች መሆናቸውን አስመስክረዋል።

የብሔራዊ ቡድኑ ግብ ጠባቂ እድሜው 21 ሲሆን፤ በክለቡ ሲቪያ ቢ ቡድን የቋሚ ተሰላፊነት እድል ያልተሰጠው ቢሆንም የሊቨርፑሉ ሰይዶ ማኔን ፍፁም ቅጣት ምት ጨምሮ ብዙ ግብ ሊሆኑ የሚችሉ ሙከራዎች በማዳን ቡድኑን ለፍጻሜ አብቅቷል። የውድድሩ ኮከብ ተጫዋች ተብሎ የተመረጠው የ21 አመቱ ክርስቲያን ባሶንግም በመጀመሪያ የአፍሪካ ዋንጫው ድንቅ ብቃት በማሳየት ሙገሳ አግኝቷል።

የካሜሩንን የዋንጫ አሸናፊነት የወሰነችዋን ግብ ያስቆጠረው ቪንሴንት አቡበከር በተጠባባቂ ወንበር ላይ ከሚቀመጡ ተጫዋቾች መካከል አንዱ ነበር።

የቡድኑ ተከላካይ መስመር አምብሮይስ ኦዮንጎ የቡድናቸው ስኬት ከህብረታቸው የመነጨ መሆኑን ተናግሯል። በፍጻሜ ጨዋታው ግብጽን አሸንፈው ዋንጫውን ያነሱበት ታሪካቸውንም ፈጽሞ “የማይረሳና አስደናቂ ድል ነው›› ሲል ገልጾታል። የቡድናቸው ዋነኛ ጠንካራ ጎን ምን እንደሆነ ተጠይቆ ሲያስረዳም “ዋነኛው ጥካሬያችን የህብረት መንፈሳችን ነው። በአእምሮም እጅግ ብርቱ ነበርን። እኛ የቡድን ተጫዋቾች ነን። አሰልጣኙ የሚለውን ሁሉም ተጫዋች ከተቀበለ ምንም ነገር ማሳካት እንችላለን። ይህንን እናምን ነበር። ከምርጥ ቡድኖች ጋር የምንጫወት ከሆነ በርትተን መፋለም እንዳለብን እናውቅ ነበር። እናም ይህንን አምነን ተቀብለን በመጫወታችን ተሳክቶልናል” ብሏል።

አርጀንቲናዊው የግብጽ ብሔራዊ ቡድን አሰልጣኝ በበኩላቸው “ካሜሩን ዋንጫውን ማንሳት የሚገባው ቡድን ነው። ተጫዋቾቼ እጅጉን ቢለፉም አልተሳካላቸውም። ለእነሱ በጣም ነው የማዝነው። የሚችሉትን ሁሉ በማድረጋቸው ምስጋና ይገባቸዋል” ሲሉም ተጫዋቾቻቸውን አድንቀዋል።

በጋቦኑ የአፍሪካ ዋንጫ የ44 ዓመቱ የግብጽ ብሔራዊ ቡድን ግብ ጠባቂ ኢሳም አልህደሪ በአፍሪካ ዋንጫ መድረክ በእድሜ ትልቁ ተጨዋች የሆነበትን ታሪክ አስመዝግቧል። በውድድሩ የመልካም ተጨዋች ሽልማትን በመውሰድም በግሉ ስኬታማ መሆን ችሏል። 

የ2ሺህ 200 ማስታወሻ

Wednesday, 08 February 2017 15:10

በይርጋ አበበ

ኢትዮጵያ ረጅም ዘመን የተሻገረ ታሪክ ብቻ ሳይሆን ረጅም ኪሎ ሜትር የሚሸፍን የመሬት ስፋት ያላት ግዙፍ እና ባለክብር አገር ነች። ይህች የአፍሪካ ኩራት የሆነች አገር ፈጣሪ ካጎናጸፋት የመሬት ስፋት በተጨማሪ ቁጥር ስፍር የሌላቸው የተፈጥሮ ሀብቶችና መስህቦችን አድሏታል። የዜና ዘጋቢዎች ሁለት የተለያዩ ሀሳቦችን በአንድ ላይ አጋብተው ሊዘግቡ ሲያምራቸው “በሌላ ዜና” ብለው ከመጀመሪያው ተቃራኒ የሆነ ሃሳብ ይዘግባሉ። እኔም የሙያ አጋሮቼን ባህሪ ተጋርቼ ቀደም ሲል ከገለጽኩት የተለየ ሀሳብ ላቅርብ። ኢትዮጵያ ፈጣሪ ከማያልቅበት በረከቱ ካደላት የተፈጥሮ ሃብትና የመሬት ስፋት እንዲሁም ጸጋዎች በተቃራኒ ተዘርዝሮ የማያልቅ ወንፊት ሙሉ ችግር የተከናነበች አገርም ናት።

በ2007 ዓ.ም ከህንድ ውቅያኖስ የሚነሳው እርጥበት አዘል ንፋስ ለኢትዮጵያ የሚለግሰውን ዝናብ በወቅቱ ሊለግስ ባለመቻሉ በአገሪቱ በርከት ያሉ አካባቢዎች ድርቅ ጠንከር ብሎባቸው ቆይቷል። የ2007 ዓ.ም ድርቅ (የኤልኒኖ ክስተት) ከተከሰተባቸው አካባቢዎች መካከል አንዳንዶቹ ከደዌያቸው ሲፈወሱ፤ አንዳንዶቹ አገግመው እንደገና ሲያገረሽባቸው (በኢንፌክሽን ሲጋለጡ)፤ አንዳንዶቹ ደግሞ የኤልኒኖው ጉዳት ይበልጥ በርትቶባቸዋል። በሶስት ደረጃ የተከፈሉትን የድርቁ ተጠቂዎች የመጎብኘት እድል ገጠሞኝ ነበር። በዛሬ የጉዞ ማስታወሻ የምንመለከተውም 18 የጋዜጠኞች ቡድን በተዘዋወረባቸው አካባቢዎች የታዘብኳቸውን አብይ ክስተቶችና ገጠመኞች ይሆናል።

መነሻችንን አዲስ አበባ አድርገን ወደ ምንጃር ሸንኮራ በማቅናት የጉብኝታችንን የመጀመሪያ ምዕራፍ ስናደርግ የትግራይዋ ዛላንበሳ ደግሞ የጉብኝቱ የመጨረሻ ከተማ ነበረች። ከአዲስ አበባ በሞጆ ምንጃር ሸንኮራ፣ መጥተህ ብላ (ቡልጋ)፣ ሽዋሮቢት፣ ጉባ ላፍቶ፣ አላማጣ፣ እንዳምሆኒ፣ ሀውዜን እያለ ዛላንበሳ ድረስ ያደረግነው የጉብኝት ጉዞ 2200 ኪሎ ሜትር የሸፈነ በመሆኑ የጽሁፉን ርዕስ “የ2200 ማስታወሻ” ተብሎ እንዲጠራ የተደረገው በዚህ ምክንያት መሆኑን አስቀድሞ መጠቆምን ወድጃለሁ።

 

 

ተስፋ ያጣችው የተስፋ አገር

ለሁለት ቀናት ቆይታ ያደረግንባት የምንጃር ሸንኮራ ወረዳ ዋና ከተማ አረርቲም ሆነች አርሶ አደሮቹን የጎበኘናቸው የገጠር ቀበሌዎች ውስጥ ለማስታወሻ የሚሆን ብዙም ቁም ነገሮችን ማየት አልቻልንም ነበር። በመሆኑም በዚህ የጉዞ ማስታወሻ ላይ የመጀመሪያ ምዕራፍ የሚከፈተው በቡልጋ ይሆናል። ዳሩ ቡልጋ የኢትዮጵያዊያን የቀለም አባት የሆነው ተስፋ ገብረሥላሴን የፈጠረች አይደለች!! የኢትዮጵያ ምሁራንን በር ከፋቹ ተስፋ የተወለዱባት ቡልጋ የዚህ ጸሁፍ በር ከፋች ሆናለች።

ኔልሰን ማንዴላ በይቅርባይነታቸውና በነጻነት ታጋይነታቸው የዓለም ህዝብ ከክብር ጋር አድናቆቱን ይለግሳቸዋል። ጥቁሩ የነጻነት ታጋይ ከተናገሯቸው ህልቆ መሳፍርት ገንቢ ንግግሮቻቸው መካከል “ዓለምን ለመለወጥ ብቸኛው መሳሪያ ትምህርት ነው” የምትለዋ መፈክራቸው በተለይም እንደ አፍሪካ ባሉ ድሃና መሃይምነት በሰፈነባቸው አካባቢዎች በከፍተኛ ደረጃ ትነሳለች። ኔልሰን ይህችን መፈክር የተናገሯት በ1990ዎቹ ቢሆንም ኢትዮጵያዊው የቀለም አባት ተስፋ ገብረሥላሴ ግን ገና በ1910 ገደማ “መሃይምነት ይጥፋ እውቀት ይስፋፋ፣ ይህ ነው የኢትዮጵያ ተስፋ” ሲሉ ኢትዮጵያ ለእድገትና ለስልጣኔ የምታደርገው ጉዞ ሊሳካ የሚችለው በትምህርት ብቻ መሆኑን ተናገረዋል።

እንዳለመታደል ሆኖ ተስፋ “ድንቁርና ይጥፋ” ብለው የመከሩት ምክር ተቀባይነት አላገኘ ወይም ደግሞ እሳቸው የተናገሩትን ገንቢ ቃል (powerful word) እንደ ራሳችን ወስደን አላከበርናቸው ስለ ትምህርት አስፈላጊነት ለመናገር አፋችንን ስንከፍት ቶሎ የምንጠቀማቸው መፈክሮች “የበላና የተማረ ወድቆ አይወድቁም” የሚለውን ሆድ አደር አገርኛ አባባልና ቀደም ሲል የተጠቀሰውን የኔልሰን ማንዴላ መፈክር ብቻ እንጂ “ድንቁርና ይጥፋ እውቀት ይስፋፋ ይህ ነው የኢትዮጵያ ተስፋ” የሚለውን ዘመን ተሻጋሪ አባባል አይደለም። በጣም የሚገርመው ደግሞ በተስፋ ገብረሥላሴ ፊደል ገበታ የተማረው ሁሉ ባለውለታውን ረስቶ የሩቅ አገሩን የማንዴላን ንግግር መናገሩ ነው። ለዚህ ይሆን “አባቱን ሳያውቅ አያቱን ይናፍቃል” የሚባለው?

የተስፋ ገብረሥላሴ አገር በቀድሞው ቡልጋ አውራጃ ሲሆን አሁን ስሙ ተቀይሮ “በረኸት ወረዳ” ተብሏል። የተስፋ ትውልድ መንደር ደግሞ ከምንጃር ሸንኮራ ወረዳ ዋና ከተማ አረርቲ ወደ ደብረ ብርሃን በሚወስደው መንገድ ከ28 ኪሎ ሜትር በኋላ ወደ መጥተህ ብላ ከተማ (የበረኸት ወረዳ ዋና ከተማ ነች መጥተህ ብላ) በሚወስደው መንገድ በግምት 15 ኪሎ ሜትር ከዋናው አስፋልት ርቃ ትገኛለች። በዚህች የገጠር ቀበሌ በታህሳስ 24 ቀን 1895 ዓ.ም የተወለዱት ተስፋ ገብረሥላሴ ዘ ብሔረ ቡልጋ የእውቀት አባትና የኢትዮጵያዊያን ምሁራን ብርሃን ፈንጣቂ ናቸው ድንቁርና ይጥፋ እውቀት ይስፋፋ ሲሉ የተናገሩት። ፊደልን ከቆዳ ላይ ጽፈው ማቲዎችን ሰብስበው ያስተምሩበት የነበረው የተስፋ ትምህርት ቤት (ትልቅ ዛፍ) ዛሬም በህይወት ተገኛለች። እዛች ቦታ ላይ ደግሞ ተስፋን የማይመጥን መታሰቢያ ሀውልት ቆሞላቸዋል።

የተስፋ አገር (በአሁኑ አጠራር በርኸት ወረዳ) ከባህር ጠለል በላይ ከ750 እስከ 850 ሜትር ከፍታ ያላትና የአየር ንብረቷም 80 በመቶ ያህሉ ቆላማ፣ 17 በመቶ ወይና ደጋ እና ሶስት በመቶ ደግሞ ደጋማ ነው። 42 ሺህ ከሚሆነው የወረዳው አጠቃላይ ህዝብ ውስጥ 18 በመቶ ማለትም 7500 ያህሉ የአርጎባ ብሔረሰብ ሲሆን ቀሪው አማራ ነው። ከዘመናት በፊት ድንቁርና ይጥፋ ሲሉ የተናገሩት ተስፋ ገብረሥላሴ ዛሬ አገራቸው (አጠቃላይ ኢትዮጵያ በተለይም ቡልጋ) ድህነት ቤቱን ሰርቶባታል። በተለይ ቡልጋ ወረዳ በአገሪቱ ከሚገኙ የድህነት መንደሮች ቀዳሚዋ ሳትሆን አትቀርም። ከ42 ሺህ ህዝቧ መካከል ባለፈው ዓመት 37 ሺህ በዚህ ዓመት ደግሞ 27 ሺህ የሚሆነው በከፋ ድህነት ውስጥ እንደሚገኝ ከወረዳው ግብርና ጽ/ቤት ያገኘነው መረጃ አመልክቷል። በጉብኝት ወቅት የታዘብነውም “መጥተህ ብላ” የሚባለው የወረዳው ከተማ “መጥተህ ብላ ከምትባል መጥተህ ጹም” ተብላ ብተጠራ የተሻለ ይሆናል። ምክንያቱም ከተማዋ ውስጥ ከፍተኛ ቁጥር ያለው ወጣት በስራ አጥነት ምክንያት በየቡና ቤቱ እና በየመንገዱ ጫት ሲቅሙ እና አርሶ አደሮቹም ቢሆኑ ለሰው እና ለእንስሳት መጠጥ ወሃ ፍለጋ ከሶስት እስከ አምስት ሰዓት በእግር መጓዝ ግዴታ ሆኖባቸው አይተናል። የተስፋ አገርም “ተስፋዋ” ደብዝዞ ስመለከት ተስፋ እንኳንም በዚህ ዘመን አልኖሩ ስል በሞታቸው ተጽናናሁ።

 

 

ውሃ የጠማቸው ወንዞች

ደራሲና ገጣሚ በእውቀቱ ስዩም “በገጠር ወንዙ ብቻ ሳይሆን ድልድዩም የእግዜር ስራ ነው” ሲል በአንድ ወቅት ተናግሮ ነበር። 2200 ኪሎ ሜትር በሸፈነው የድርቅ ምልከታ ጉዞዬ የታዘብኩት ግን በየመንገዱ የማገኛቸው ወንዞች የእግዜር ስራ የሆነው ውሃው ደርቆ የሰው ስራ የሆነው ድልድዮች ግን አገልግሎት እየሰጡ መሆናቸውን ነው። ሁሉም በሚያስብል መልኩ ወንዞቹ ውሃ ሳይኖራቸው ድልድይ ታቅፈው መኪና እና የቁም እንስሳት ሲተላለፉባቸው ይውላሉ። ወንዞቹ ለምን ውሃ ጠማቸው? የሚል ጥያቄ በአእምሮዬ አቃጭሎብኝ ነበር።

ለዚህ ጥያቄ ቀጥተኛ መልስ እንዲሰጠኝ የጠየኩት ሰው ባይኖርም በድርቅ ወደ ተጎዱት አርሶ አደሮች በተጓዝኩበት ጊዜ የታዘብኩት በአገሪቱ የደረሰው ድርቅ እንስሳቱንና ማሳውን ብቻ ሳይሆን ወንዞችንም ለውሃ ጥም እንደዳረጋቸው ነው። በአንድ ወቅት በተፈጠረ ዓለም አቀፍ የአየር ንብረት ለውጥ ምክንያት ለዓመታት መሬቱም ብቻ ሳይሆን እንስሳቱ እና ወንዞቹ ውሃ ሲጠማቸው ቆሞ የሚያይ ደካማ የአካባቢ ጥበቃ እና ስንኩል ኢኮኖሚ በአገሬ መገንባቱን ስታዘብ እነዛ ወንዞች በቀጣይም በውሃ ጥም የሚሰቃዩበት ጊዜ ላለመኖሩ ዋስትና የለኝም።

 

 

የአገሬ አምሳያ የሆኑት እንስሳት

ሀበሻ ሲተርት “ለላም ቀንዷ አይከብዳትም” ይላል። እኔ የቀንዱን ክብደትና የላሟን ስሜት ባላውቅም “እንደሚከብዳት” ግን እገምታለሁ። ለምን እንዲህ አልክ? ካላችሁኝ መልሴን ከዚህ እንደሚከተለው ሳላንዛዛ ረዘም አድርጌ አቀርባለሁ።

በውሃ ጥምና በምግብ እጥረት ስጋቸው አልቆ ቆዳቸው የሰፋቸው የቀንድ እንስሳት ምስራቅ አፍሪካ ድረስ የቴሌቪዥን ፐሮግራም መሳብ የሚችል አንቴና የሚመስል ቀንድ ተሸከመው ሲሄዱ ስመለከት ቀንዳቸው እንደከበዳቸው ገምቻለሁ። አውቃለሁ ቀንድ ጠላትን ለመመከት የሚያገለግል የእንስሳት የጦር መሳሪያ ነው። አውቃለሁ ቀንድ እንስሳት የሆነ ነገር ሲነካቸው ለማከክ የሚያገለግላቸው የእንስሳት ጥፍር ነው። እንዲሁም ቀንድ ለእነሱ ጌጣቸው ነው። ግን ሲበዛስ? ያኔ ሸክም አይሆንም ትላላችሁ?

ቀንድ ያላቸው እንስሳት ቀንድ ከሌላቸው ተመሳሳይ እንስሳት ጋር የሚያደርጉት ፍልሚያ በቀንዳሞቹ አሸናፊነት እንደሚጠናቀቅ ግልጽ ነው። አገርም እንዲሁ ነች። ከውጭ ወራሪ ጠላት ለመድፈር ይነሳል። ያኔ ጠንካራ መንግስት ህዝቡን አስተባብሮ ጠላትን ድባቅ ይመታና አገሩንም ራሱንም ያስከብራል። ነገር ግን የላሟ ቀንድ ከስጋዋ ከገዘፈ ቀንዱ ራሱ ጠላት እንደሚሆናት ሁሉ መንግስት በሙስና እና በአምባገነንነት ራሱን ከአገሩ በላይ የሚያገዝፍ ከሆነ አገርም እንዲሁ ናት። በቡልጋ፣ በምንጃር ሸንኮራ፣ በሽዋሮት፣ በራያ አላማጣ፣ በወሎ እና ሌሎችም አካባቢዎች ስዘዋወር የተመለከትኳቸው ቀንዳም ከብቶች ቀንዳቸው ውበታቸው ሳይሆን ሸክማቸው መሆኑን ተገንዝቤያለሁ። እነሱን ስመለከት አገሬን አሰብኳት።

 

 

የተኮነነችው የጻድቃን አገር

ኤርትራን ከኢትዮጵያ ገንጥሎ የወሰደው ሻዕቢያ በ1990 ዓ.ም በኢትዮጵያ ላይ ወረራ ፈጸመ። ወረራውን መክቶ የሻዕቢያን እብሪት ለማስተንፈስ የአገሪቱ ህዝብ እንደ አንድ ሰው ሆኖ በመነሳት ሻዕቢያን ድል ነስቶ ሻዕቢያ አቅሙን እንዲያውቅ አደረገ። በዚያ የጦርነት ወቅት በኢትዮጵያ በኩል ጦሩን ከሚመሩ ጀኔራሎች መካከል አንዱ በትውልድ ዛላንበሳ በእድገት ማይጨው መሆናቸው የሚነገርላቸው ሜጄር ጄኔራል ጻድቃን ገብረትንሳዔ ናቸው። ጄኔራሉ ጦሩን ከመሩባቸው ግንባሮች መካከል በተለይም በዘመቻ ጸሀይ ግባት ላይ የፈጸሙት የአመራር ብቃት በቀድሞ አለቆቻቸው ውዳሴን አትርፎላቸው ነበር ዳሩ ሲያልቅ አያምር ሆኖ በጠብ ቢለያዩም ከቀድሞ አለቆቻቸው ጋር።

በድርቅ የተጎዱ አካባቢዎችን በጎበኘንባቸው ወቅት የመጨረሻው የጉዞ መዳረሻ የነበረው የኢትዮጵያና የኤርትራ ወታደሮች በቅርብ ርቀት እንከካስላንትያ የሚገጥሙባት ዛላንበሳ ከተማ ነች። በዛላንበሳ ጉዟችን ወቅት ለጋዜጠኞች ቡድን ማብራሪያ የሚሰጡ የአካባቢው የመንግስት ኃላፊዎች ነበሩ። በዚህም ወቅት ታዲያ አንድ አነስተኛ መንደር በእጃቸው እያመለከቱ “ያ ቤት የጄኔራል ጻድቃን አባት ቤት ነው” አሉን። ማመልከቻ ጣታቸውን (ጂ ፒኤሳቸውን) ወደ ሌላኛው አቅጣጫ አዙረው “ያ ደግሞ የዶክተር ቴድሮስ አድሃኖም ወላጆች ቤት ነው” ሲሉ ገለጹልን።

የዓለም ጤና ድርጅት ዳይሬክተር ለመሆን በምርጫ እየተወዳደሩ ያሉት ዶክተር ቴዎድሮስ አድሃኖም እና የራያ ቢራ አክሲዮን ማህበር መስራቹ ጄኔራል ጻድቃን ገብረ ትንሳዔ ዛላንበሳ ተወልደዋል። ወይም ዛላንበሳ እነዚያን የመሰሉ ጎምቱ ሰዎች ከአብራኳ ወጥተዋል። በአሁኑ ወቅት ከ12 ሺህ የማያንስ ህዝብ እንዳላት የተነገረልን ዛላንበሳ 10 ሺህ የሚሆነው ህዝቧ የእለት ምግብ እርዳታ ፈላጊ ነው። የሁለቱ ጎረቤት አገሮች መጣላታቸውን ተከትሎ ወደ ኤርትራ የሚሄደውም ሆነ ከኤርትራ ወደ ኢትዮጵያ የሚገባው የንግድ እንቅስቃሴ በመቋረጡ ከተማዋ እንቅስቃሴ አልባ ሆናለች። ቀደም ሲል የነበረው ዱቄት ፋብሪካ ጨምሮ ሌሎች በርካታ የንግድ ተቋማትን የሚያስተዳድሩ ህንጻዎች በሙሉ በጦርነቱ እንደቆሰሉ ሳይታከሙ ሞታቸው ደርሶ አንቀላፍተዋል። (ነብሰ ሔር)

ድርቅ ደጋግሞ የሚያጠቃት ዛላንበሳ ጦርነቱ ተጨምሮ ፈተናዋን አብዝቶባት የኩነኔ ምድር ወይም አኬል ዳማ ሆና ሳያት ጻድቃንን እንዳልወለደች ኩነኔዋ ከየት እንደመጣ ባስብም መልስ ላገኝ ባለመቻሌ ማሰቤን ትቼ ጉዞዬን ወደ አዲግራት አደረኩ። ወደ አዲግራት ስንጓዝ በርቀት አንድ ገደላማ መንደር ውስጥ ከተሰገሰጉ የገጠር መንደሮች ውስጥ ሻምበል ምሩጽ ይፍጠር የተወለደው እዚያ መሆኑን ነገሩን። የምሩጽን ትውልድ መንደር በርቀት በሚያሳዩኝ ዕለት የምሩጽ ይፍጠር አስከሬን በአዲስ አበባው ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል በክብር እያረፈ ነበር።

 

 

አንዳንድ አመሎች

የመኪናውን አሽከርካሪ ጨምሮ 18 አባላትን ከያዘው የጉዞ ቡድን ውስጥ አንዳንዱ የተለመደ ባህሪ ሲኖረው ሌላው ደግሞ ወጣ ያለ ባህሪ ይኖረዋል። በዚያ ጉዞ የተመለከኩትም እንደ ሙሴ አይነቱ የቆሎ ምርኮኛ፣ የየኔአሁ ላይቭ ዘገባ እና የዚህ ጸሁፍ አዘጋጅ የቡና ፍቅርም የጉዞው አባላት የማይዘነጋው ገጠመኝ ነው። ዝርዝሩን ከዚህ በታች!!

ሙሴ የአንድ መንግስታዊ መገናኛ ብዙሃን ጋዜጠኛ ሲሆን ከተጓዡ ሁሉ ለየት ያለ ባህሪ አለው። ከአደርንበት ሆቴል ወጥተን መኪና ውስጥ እንደገባን ሁላችንም ሰላምታ ስንለዋወጥ ሙሴ ወሬውን የሚጀምረው “ቆሎ የለም እንዴ?” ብሎ በመጠየቅ ነው(የጋዜጠኛው ቡድን በዝግመተ ለውጥ ከፈረስ የመጣ ይመስል አንድ ኩንታል ቆሎ እና ከ300 ሊትር የማያንስ ውሃ ተይዞለት ነበር)። የገብስ ቆሎ የደም ዝውውሩን እንደሚቆጣጠርለት ሁሉ ሙሴ ቆሎ ሳይበላ ሌላ ስራ መስራት አይችልም። የጉዞውን አባላት ፈገግታ በመለገስ አሰልቺውን ጉዞ ያስረሳን ባለውለታችን ሙሴ ከቆሎ በተጨማሪ ሚሪንዳ በመጠጣት ተስተካካይ አልነበረውም። አባቱ የቀድሞው የኒያላ ግብ ጠባቂ እንደሆነ የነገረን ሙሴ “ኢትዮጵያ ቡና” ለሚባለው የአገራችን ክለብ ያለው ፍቅር ከፍተኛ ከመሆኑ የተነሳ “በቡና የሚመጣበትን በቆሎ ለመመከት” ታጥቆ የተነሳ ይመስለኝ ነበር።

አብዛኛው የጋዜጠኛ ቡድን ከኤሌክትሮኒክስ በተለይም ከማህበረሰብ ሬዲዮ ጣቢያዎች የመጣ በመሆኑ በየጉዞው መሀል ሾፌሩ መኪና እንዲያቆምለት የሚያቀርበው ምክንያት “ላይቭ” ልገባ ነው” በማለት ነው። በዚህም የተነሳ መኪና በሚቆምበት ወቅት “ማን ላይቭ ገባ” ይባላል። ከጋዜጠኞች “ላይቭ ልገባ ነው” በኋላ አንደኛው አባላችን አቶ ትዕግስቱ (ስሙ የተቀየረ) ለቁርስ ወይም ለምሳ አለዚያም ለሻሂ ረፍት መኪና ሲቆም ሲጋራ ለማጨስ ከቡድኑ ለየት ብለው ይቆማሉ። “የት እየሄድክ ነው” ተብለው ሲጠየቁ “ላይቭ ልገባ ስለሆነ እንዳትረብሹኝ ብዬ ነው” በማለት ራቅ ብለው አመላቸውን በመወጣት (ሲጋራቸውን አቡንነው) በመመለስ የጓደኞቻቸውን ምቾት ይጠብቃሉ።

ሌላው የጉዞው ልዩ ገጠመኝ አንዱ አባላችን (የዚህ ጸሁፍ አቅራቢ) ለቡና ካለው ፍቅር የተነሳ መኪና በቆመበት አጋጣሚ ሁሉ የሚሮጠው የጀበና ቡና ወደሚያፈሉ ቤቶች ነው። በዚህ ተደጋጋሚ ድርጊቱ አንዳንዶቹ በተለይም ሾፌሩ ቴዲ ሲበሳጭበት ቀሪዎቹ ግን “ተውት ይጠጣ አለበለዚያ ጉዞው አይገፋለትም” ሲሉ ይከላከሉለታል። በአንድ አጋጣሚ ግን አንዱ ጋዜጠኛ “ይርጋ ለምርጫ ተወዳደር ምልክትህን ግን ጀበና አድርግ” ሲል እንደ ዋዛ የጣላት ቀልድ ውላ እያደረች ቅጽል ስሙ ልትሆን ምንም አልቀራትም ነበር።

ስለሾፌራችን ካነሳን አይቀር የተወሰኑ ነጥቦችን ላክልና ላብቃ (ለነገሩ 17 መስመሮችን እንጂ 26 መስመሮችን አልጽፍ)። የመሪነትን ሀይል ያየሁት በዚያ ሾፌር ነው። ከተጓዝንበት 2200 ኪሎ ሜትር ውስጥ 60 በመቶ የሚሆነው እጅግ አስቸጋሪ መልክዓ ምድር እና የመንገድ መሰረተ ልማት ያልተሟላለት ወይም መሰረተ ልማቱ እንደ ባልቴት ጥርስ የወላለቀ በመሆኑ ለመኪና ጉዞ እጅግ አስቸጋሪ ነው። በተለይማ ከአረርቲ ደብረ ብርሃን የሚያገናኘው መንገድ በ2001 ዓ.ም የአስፋልት መንገድ ግንባታው የተጀመረ ቢሆንም ኮንትራክተሩ (አኬር ኮንስትራክሽን) ከ20 ኪሎ ሜትር በላይ የሚሆነውን መንገድ ሳይገነባ ጥሎት በመጥፋቱ መንገዱ ለመኪና አስቸጋሪ ነው። ከአንዳንድ ቧልቶ አዳሪዎች “በዚያ መንገድ እንኳን መኪና ውሃ ራሱ አቋርጦ ለማለፍ ይሰጋል” ሲሉ ምሬታቸውን በቀልድ እያዋዙ እንደሚኖሩ ነግረውኛል።

ያን የመሰለውን ለመኪናም ሆነ ለፈረሰኛ ፈታኝ መንገድ ያለፍነው ከፈጣሪ ረዳትነት ቀጥሎ በሾፌራችን ጠንካራ ስነ ልቦና እና ብቃት አማካኝነት ነው። የዚያን ሾፌር መሪ አጠቃቀም ብቃት ስመለከት አሁንም አገሬ ድቅን አለችብኝ። አስቸጋሪ መንገድ ሳይኖራት በደካማ ሾፌር መሪዋ ባለመስተካከሉ ጉዞዋ ወደ ገደል ሲሆን እያየሁ ዝም ማለት ባይኖርብኝም “ዝም” አልኩ።¾  

ጥር 21 ቀን 2009 ዓ.ም በወጣው የአማርኛ ሪፖርተር ጋዜጣ ቅጽ 22 ቁጥር 1748 ላይ የቀረበውን ዘገባ በመረጃ ያልተደገፈ፣ ሁሉም ባለድርሻ አካላት ያላካተተ እና ያላገናዘበ ሆኖ አግኝተነዋል። በመሆኑም ይህን ማብራሪያ እንደሚከተለው አቅርበናል።

በተጠቀሰው ዘገባ ላይ የተፈጥሮ ሃብት ልማትና የአካባቢ ጉዳይ ቋሚ ኮሚቴ የማዕድን፣ ነዳጅና የተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴርን ጥር 17 ቀን 2009 ዓ.ም የስድስት ወራት የሥራ አፈፃፀም ሪፖርት በተሰማበት ወቅት የፓርላማ የቋሚ ኮሚቴው ምክትል ሰብሳቢን በመጥቀስ ሚድሮክ ወርቅን የመንግሥት ጥቅም ከሚያስቀሩ ኩባንያዎች ጐራ ሊመድብ ሞክሯል።

ምክንያት ያደረገው “ባለፉት ሁለት ዓመታት የሳካሮ ማዕድን ሙከራ ላይ ነው እየተባለ ነገር ግን ምርት እየተከናወነ ነበር” በመሆኑም የመንግሥት ጥቅምን አስቀርቷል በሚል ነው።

አንድ የማዕድን ሥራ በልማት (በሙከራ) የሚቆይበት ጊዜ እንደ ማዕድኑ አሠራር፣ ባሕሪና ጂኦሎጂ የሚለይ ቢሆንም፣ የሳካሮ ማዕድን በልማት ወቅት ከተመረተው የወርቅ ምርት የመንግሥትን ጥቅም በምንም መልኩ አላስተጓጐለም።

ከሳካሮ የተመረተ ወርቅ የልማት ጊዜ (ሙከራ) ምርት ይባል እንጂ በሙከራ ጊዜም ሆነ በምርት ጊዜ የሚመረት ወርቅ እንደ ምርት ተቆጥሮ የሚሸጥ፣ ገቢውም በሕጉ መሠረት የሚመዘገብና ለመንግሥት የሚከፈለውም ገንዘብ የሚከፈል ነው። ስለሆነም በሙከራ ጊዜ የተመረተውና በምርት ጊዜ የሚመረተው ሁለቱም እንደ ምርት ተቆጥረው የሚስተናገዱ መሆናቸውን ካለመገንዘብ በስህተት የኩባንያውን ስም ለማጉደፍ መሞከሩ ተገቢ አይደለም። በተለይም ለሚድሮክ ወርቅ ኃላፊዎች አንድም መጠይቅ ሳይቀርብ እና ማብራሪያ ሳይጠየቅ የተመሰከረለት ጥራት ያለው ሥራ የሚሠራ ኩባንያ አለአግባብ ስሙን ማጥፋት ተገቢ አይመስለንም። ወደ ውጭ ሀገር መላኩ ላይ የጉምሩክና የብሔራዊ ባንክ ተወካዮች ባሉበት የሚከናወን ሥራ መሆኑም መታወቅ አለበት።

የሳካሮም ሆነ የለገደምቢ ማዕድኖች ያመረቱት ምርት ዕቅድ የየዓመቱ እና የአምስት ዓመቱ ሪፖርት ለማዕድን ሚኒስቴር ቀርቧል። በዚህ መሠረትም ሚኒስቴር መሥሪያ ቤቱ ክትትል ያደርጋል።

ስለሆነም በዚህ ረገድ የሳካሮ ማዕድን በልማት በቆየበት ጊዜ የመንግሥትን ጥቅም ያስቀረንበት አንድም ሁኔታ አለመኖሩን ሁሉም እንዲያውቀው ያስፈልጋል። በተጨማሪም ዘገባ ያቀረበው ጋዜጣ በተመሳሳይ ጉዳይ ከሁሉም አካላት መረጃ ሊጠይቅ እንደሚገባ ልናስታውስ እንወዳለን። “ጠይቀን ፈቃደኛ አልሆኑም” የሚለው የተለመደ እውነትነት የጎደለው አገላለጽም ያስተዛዝባልና መታረም ይኖርበታል።

የሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኃላ.የተ.የግ.ማኅበር¾  

በዮሐንስ እንየው (www.abyssinialaw.com)

 

መግቢያ
እንደሚታወቀው በኮንስትራክሽን ውሎች አፈጻጸም ወቅት መሀንዲሱ የሚጫወተው ሚና እጅግ ከፍተኛ ነው። አንዳንዴም መሀንዲሱ በውኑ የመሀንዲስ አድራጎት የማይመስሉ ተግባራትን ሲያከናውን ይሰተዋላል። ይህም ነገሩ አጀብ! ቢያሰኝም እውነታው ግን ከዚህ የራቀ አይደለም።


እርግጥ ነው መሀንዲሱ ብዙ አልፎ አልፎም እርስ በእርሳቸው የሚጣረሱ ተግባራትን የሚያከናውንበት ጊዜ አለ። ለአብነት ያህልም፡-የግንባታው ዲዛይነር፣ የአሰሪው ወኪል (employer’s agent)፣ አማካሪ (supervisor)፣ የሥራ ርክክብ አረጋጋጭ (certifier)፣ ብሎም አንዳንዴ አራጊ ፈጣሪ ገላጋይ ዳኛ ወይም ከፊል አስታራቂ (adjudicator or quasi-arbitrator) ሊሆን ይችላል።


በነገራችን ላይ የመሀንዲሱ ሚና ከላይ በጠቀስናቸው ተግባራት ላይ ብቻ የተወሰነ አይደለም። በግንባታ ውሉ አፈጻጸም ወቅት አስቀድሞ ለፕሮጀክቱ አፈጻጸም የሚሆኑ ሥራዎን በራሱ አነሻሽነት (proactive works) ወይም ፕሮጀክቱ ወደ ሥራ ከገባ በኋላ ለውሉ አፈጻጸም የሚሆኑ ተግባራት እና ሥራዎችን በአሰሪው ወይም ሥራ ተቋራጩ ትእዛዝ (reactive works) እንዲሁም በውሉ በግልጽ ተለይተው ባይሰጡትም ለፕሮጀክት አፈጻጸም አንድ መደበኛ መሀንዲስ ሊሰራቸው የሚችሉ ሥራወችን ሊያከናውን ይችላል።


አንዳንዴም ባለሃብቶች የመገንባት ሃሳቡ ኑሯቸው ወደ ስራው ሊገቡ ሲሉ ዘርፈ ብዙ የቴክኒክ ችግሮች፣ የምርታማነት እና ንግድ ጉዳዮች እንዲሁም የሕግ መወሳሰብ ባለማወቃቸው ብሎም ከግምት ባለማስገባታቸው የተነሳ እክል ሊገጥማቸው ይችላል። በሲቪል ምህንድስናው ዘርፍም ይህንን የባለሃብቱን ሃሳብ እና ስጋት ወደ እውነት ለመተግበር አማካሪ መሀንዲሱ ወይም መሀንዲሱየተባለውን ጉዳይ ሊፈጽምለት ይችላል።


ነገሩ እንዲህ ነው! መሀንዲሱም ሆነ አማካሪ መሀንዲሱ በውል የተጣለባቸውን ሥራወች ሲሰሩ ግልጽ የሆነ የጥቅም ግጭት (manifest conflict of interest) ሊከሰት ይችላል። እነዚህ የጥቅም ግጭቶችም በሥራው ላይ ከተፈጥሮ ሕግ እና ርትዕ(natural law and equity) አንጻር የፍትሃዊነት ጥያቄ ስለሚያስነሳ በጥልቀት እና በአንክሮ መታየት ያለበት ጉዳይ ነው።


የዚህ ጽሁፍ አላማ አንድ መሀንዲስ የሚያከናውናቸው ተግባራት ማብራራት እንዲሁም ከላይ የተዘረዘሩትን ተግባራት በሚያከናውንበት ወቅት ሊገጥሙ የሚችሉ የጥቅም ግጭቶችን እንዴት መከላከል ይቻላል የሚሉ ተያያዥ ጉዳዮች መዳሰስ ነው።

 

1. መሀንዲስ እና አማካሪ መሀንዲስ ዝምድና እና ልዩነታቸው


በተለምዶው መሀንዲስ ወይም አማካሪ መሀንዲስ የሚሉት ቃላት በኮንስትራክሽን ኢንዱስትሪው ዘንድ በጣም የተለመዱ እና የታወቁ ናቸው። አንዳንዴም ሁለቱን ቃላት እያቀያርን ስንጠቀም ይስተዋላል። ዳሩ ግን በጽንሰ ሃሳብ ደረጃ ሁለቱ ቃላት እጅግ የተለያዩ ናቸው። እንደ ሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል አንቀጽ 1(ሐ) ትርጓሜ መሰረት መሀንዲስ ማለት፡-በሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር(አሁን የኮንስትራክሽን ሚኒስቴር በሚባለው) መሀንዲስ ተብሎ በጹሁፍ ማረጋገጫ የተሰጠው የተፈጥሮ ሰው ወይም የሕግ ሰው ነው። የእንግሊዘና ቅጅው እንደወረደ እንዲህ ይነበባል፡- [T]he Engineer is natural or juridical person designated as Engineer in writing by The Ministry of Works and Urban Development (MoWUD) Addis Ababa, Ethiopia.[Ministry of Works and Urban development standard conditions of contract(1994) Clause 1(c).’’


ከላይ የቀረበው ትርጓሜ ከትችት አላመለጠም፣ለምን ቢባል አንድም በምን ሙያ የተመረቁ ሰዎች ናቸው መሀንዲስ ሚሆኑ ሚለው ግልጽ አይደለም። በሌላ በኩል መሀንዲስ ሲባል የሲቪል መሀንዲስ፣ የውሃ መሀንዲስ ወይም የአካባቢ ጥበቃ መሀንዲስ የሚለው ቃል በትርጉሙ ያልተመለከተ እና ያለየለት ጉዳይ ነው።


ሌላው ስለ መሀንዲስ ትርጉም በዓለም አቀፉ የአማካሪ መሀንዲሶች ማህበር(FIDIC Redbook 1999) አንቀጽ 1.1.2.4 ላይ የሚከተለው ትርጉም ሰፍሮ እናገኛለን፡-ውሉን ወደ ስራ ለማስገባት በአስሪው መሀንዲስ ሆኖ እንዲሰራ የሚሾም ሰው ወይም በጨረታ ሰነዱ ስሙ አባሪ የሆነ ሰው ወይም ሥራ ተቋራጩን በማሳወቅ ከጊዜ ወደ ጊዜ በአሰሪው የሚተካ ሰው ሊሆን ይችላል። ይህ አይነቱ ትርጉምም መሀንዲስ የሚለውን ቃል ከቃሉበመነሳት ትርጉም ባለመስጠቱ (lexical definition) ትችት ይሰነዘርበታል።


ወደ አማካሪ መሀንዲስም (consulting engineer) ስናመራም ድርሳናት የተለያዩ መገለጫ እና ትርጉም ሰጥተውት እናገኛለን። በጽንሰ ሃሳብ ደረጃም አማካሪ መሀንዲስ ማለት ራሱን ችሎ ሙያዊ የምክርአገልግሎት የሚሰጥ አካል ሲሆን በተለይም የፕሮጀክቱ እንቅስቃሴ ምን ዓይነት ተግዳሮቶች ሊገጥመው ይችላል በማለት በመንግስታዊ አስተዳደር ያሉ የፖሊሲና የሕግ ጉዳዮች፣ የሳይንስ እና ቴክኖሎጅዊ ምክሮችን እንዲሁም የሲቪል ምህንድስና ትንተናዎችን የሚሰጡ ናቸው። አብዛኛውን ጊዜ የማማከር ሥራዎች በአማካሪ መሀንዲስነት አገልግሎት ሙያ በተሰማሩ ካምፓኒዎች ይከናወናል ነገር ግን ይህ ተግባር አልፎ አልፎ በግለሰቦችም ሲከናወን ይስታዋላል። የዓለም አቀፉ የአማካሪ ማሃንዲሶች ማህበርም ሆነ የኢትዮጵያው የሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውሎች አማካሪ መሀንዲስ ማን ነው የሚለውን ጉዳይ በግልጽ ትርጉም አለሰጡትም።


ሆኖም ግን የኢትዮጵያ የኮንስትራክሽን ኢንዱስትሪ ምዝገባ ረቂቅ አዋጅ አንቀጽ 2(7) ላይ አማካሪ መሀንዲስ ከማለት ይልቅ አማካሪ በማለት ትርጉም ለመስጠት ይሞክራል። ረቂቅ አዋጁም አማካሪ ማለት በኮንስትራክሽን ወቅት የዲዛይኑ ተስማሚነት ጥናት፣ የቁጥጥርና የማማከር ሥራ እንዲሁም ውል የማስተዳደር አገልግሎት የሚሰጥ ሰው ወይም ድርጅት ነው በማለት ይገልጸዋል።


በዓለም አቀፋ አማካሪ መሀንዲሶች ማህበር ጥናታዊ ምልከታ መሰረት አማካሪ መሀንዲሶች የሚከተሉትን ተግባራት ሊያከናውኑ ይችላል። ለአብነት ያህልም (ሀ) ደንበኛው ሊፈልግ የሚችለውን ዲዛይን በጥሩ ሁኔታ ሰርቶ ማቅረብ ይህም ሲባል የግንባታውን ስዕል ማዘጋጀት ብቻ ሳይሆን ስለ ሚገነባው ነገር በዲዛይኑ መሰረት በግልጽ ቋንቋ ለባለቤቱ መግለጽ እና ማስረዳት አለበት። ከዚህ በተጨማሪም የሚያስፈልጉ የግንባታ ማቴሪያሎች (ግብዓቶችን) ብሎም የሚያስፈልገውን የሰው ሃይል መጠን አስቀድሞ ማርቀቅ አለበት ይህን በሚያደርግበት ጊዜም አማካሪ መሀንዲሱ የግንባታ ወጪወች ዝርዝር (Bill of quantities) ማዘጋጀት አለበት። (ለ)ተወዳዳሪ የሆነ የግንባታ ዋጋ በሥራ ተቋራጮች እንዲቀረበለት አሰፈላጊ የሆኑ ሰነዶችን ማዘጋጀት ብሎም ለተወዳዳሪዎች ክፍት ማድረግ እንዲሁም በጨረታው ሂደት የተቀበላቸውን ጨረታዎች እና የመረጣቸውን ኮንትራክተሮች ላይ ተገቢውን ምክር አክሎ ለፕሮጀክቱ ባለቤቱ ማሳወቅ አለበት። (ሐ) የፕሮጀክቱ ሥራ ከተጀመረ በኋላም የሥራውን ሂደት በታቀደለት የዲዛይን ዕቅድ መሄድ ለመሄዱን መመርመር ብሎም መቃኘት አለበት። (መ) በመጨረሻም ውሉን ማስተዳደር፣ ይህም በውሉ አፈጻጸም ወቅት ለሚነሱ ጉዳዮች አስፈላጊ ምላሽ መስጠትን ጨምሮ ሥራው መጠናቀቁን ተከትሎ የማረጋገጫ ሰርቴፊኬት ለሥራ ተቋራጩ መስጠትና አንዳንዴም ግጭቶች ሲፈጠሩ የዳኝነት ሥራ መስራትን ይጨምራል።


አማካሪ መሀንዲስ ከላይ በተራ ቁጥር (ሀ) እና (ለ) የተዘረዘሩትን ተግባራት ሲያከናውን የፕሮጀክቱ ዋና አማካሪ እና ተቆጣጣሪ (adviser and consultant) ሆኖ ያገለግላል። በሌላ በኩል አማካሪ መሀንዲስ በተራ ቁጥር (ሐ) እና (መ) ያሉትን ተግባራት ሲያከናውን የመሀንዲስ (engineer) ተግባር ከመሆኑም በላይ የአሰሪው ወኪል (agent of the employer) እንደሆን ይታወቃል ይህም በተለያዩ ወጥ ውሎች ላይ ተመልክቷል።


በተለምዶው የሲቪል ግንባታ ፕሮጀክት ሥራዎች በሚከናወኑበት ወቅት ሁለት ውሎች ሊፈጠሩ ይችላሉ። አንድም በአማካሪ መሀንዲስ እና በአሰሪ መካከል አሊያም በአሰሪውና በሥራ ተቋራጩ መካከል ሊሆን ይችላል። በመጀመሪያው ውልም ሥራ ተቋራጩ የውሉ አካል አይደለም በተመሳሳይም መሀንዲሱም በአሰሪውና በሥራ ተቋራጩ መካካል በሚደረገው ውል ተሳታፊ አይደለም። ይህም ዓይነት አሰራር የራሱ የሆኑ ጠቀሜታዎች አሉት። ለምሳሌ፡- (1)የፕሮጀክቱ ሥራ ለሥራ ተቋራጮች ከመሰጠቱ በፊት የፕሮጀክቱ ዲዛይን እንዲያልቅ ከማድረጉም በላይ ተፎካካሪ የፕሮጀክት ጨረታ እንዲኖር ያደርጋል። (2) የፕሮጀክቱን ሥራ ከመቆጣጠር ባለፈ ጥራት ያለው ሥራ ለመስራት ያስችላል። (3) ሌላው ደግሞ የመጨረሻው የፕሮጀክት ዲዛይን ከመጽደቁ በፊት እንደልብ ዝርዝር ዲዛይኖችን እንድንቀያይር በር ይከፍታል። (ዶ/ር ናኤል፡ቡኒ፡እኤአ 2005፡157)


በዚህ አጋጣሚ ከውል ሕግ መሰረታዊ ነጥቦች አንጻር የሚነሳ አንድ ጥያቄ አለ። እሱም ውል ከተዋዋይ ወገኖች ውጭ ተፈጻሚነት እንደሌለው የታመነ ነው። ይህም በእንግሊዘኛው “Principle of Privity of contract” የሚባለው ነው። በኢትዮጵያ ፍትሃብሄር ሕግም በአንቀጽ 1952 ላይ በግልጽ ሰፍሮ ይገኛል። በዚህም መሰረት ውሎች ልዩ ሁኔታዎች(exceptions) እንደተጠበቁ ሆነው በሦስተኛ ወገኖች ላይ ተፈጻሚ አይሆኑም ማለት ነው። ታዲያ! ከዚህ መርሆ ተቃርኖ በሚመስል መልኩ መሀንዲሱ እንዴት በአሰሪው እና በሥራ ተቋራጩ መካከል በተደረገ ውል ላይ ሊገባ ይችላል ብሎም የተለያዩ ሚናዎች ሊኖሩት ቻሉ የሚሉ ጥያቄዎች ከዚህም ከዚያም ይስተጋባሉ። የሆነው ሆኖ በጹሁፋ መግቢያም እንደተመለከተው መሀንዲስ የአሰሪው ወኪል መሆኑ በራሱ የተለያዩ በሕግ ፊት ሊጸኑ የሚችሉ ተግባራትን (juridical acts) ሊፈጽም ይችላል እንደ ማለት ነው። ሌላው ደግሞ በወጥ ውሎች ላይ እንደተመለከተው የፕሮጀክቱ ተሳታፊ በመሆኑ የተለያዩ ተግባራትን እንደሚያከናውን ግልጽ ነው።


ይህንን ንዑስ ክፍል ለማጠቃለል ያህል መሀንዲስ እና አማካሪ መሀንዲስ አንድም በአንድ ሙያ ውስጥ ሊኖሩ መቻላቸው ብቻ ሳይሆን የኮንስትራክሽን ሂደት መሪ ተዋንያን መሆናቸው ሰፊ ቁርኝት እንዳላቸው እንረዳለን። ሆኖም ግን ከላይ ትረጓሜ ለመስጠት እንደተሞከረው መሀንዲስ ሲባል የአሰሪው ቀኝ እጅ ወይም ወኪል ሆኖ ፕሮጀክቱን የሚከታተል ሲሆን በአንጻሩ ደግሞ አማካሪ መሀንዲስ ራሱን ችሎ የሙያ አገልግሎት የሚሰጥ ሰው ወይም ድርጅት እነደሆነ መገንዘብ ይቻላል።

 

2. የመሀንዲስ ተግባራት


በዚህ ክፍል ጸሀፊው ትኩረቱን ያደረገው አንድ መሀንዲስ በአንድ ፕሮጀክት አፈጻጸም ወቅት ምን ሊያደርግ ይገባል የሚለውን ይሆናል። በዋናነት ግን አንድ መሃንዲስ የሚከተሉትን ተግባራት ያከናውናል፡- ዲዛይን ማውጣት፣ የማማከር፣ የውክልና ተግባራት፣ የፕሮጀክት ቅድመ ሥራዎች፣ የፕሮጀክት ድህረ ሥራዎች፣ በርክክብ ወቅት የማረጋገጥ ሥራዎች እና የዳኝነት ብሎም ከፊል ሽምግልና ሥራዎችን ያጠቃልላል።

 

2.1 ዲዛይን ማውጣት /Acting as a designer/


እንደሚታወቀው የመሀንዲሱ የበኩርና የመጀመሪያ ሥራው ሊሆን የሚችለው የግንባታውን ዲዛይን መንደፍ ነው በተለይም የፕሮጀክቱ ዋና ውል ወደ ሥራ በሚገባበት ወቅት መጠናቀቅ እና መከናወን ያለበት ተግባር ነው። በነገራችን ላይ ዲዛይን የማውጣት ሂደት ውሳኔ የሚያስወስኑ በርካታ ሥራዎች አሉ። ለአብነት ያህልም የፕሮጀክቱን ይዘትና ቅርጽ መወሰን፣ ትክክለኛውን የዲዛይን ስዕል ጨምሮ የግብዓትና የሰው ሃይል ዝርዝር ሁኔታዎች እንዲሁም የሚጠበቀውን የጥራት ጉዳይ ይጨምራል።


ዲዛይን ማለት ምን ማለት ነው? የሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል ትርጉም አልሰጠውም ሆኖም ግን ከአንቀጽ 1(በ) እና 1(ተ) ድንጋጌዎች የጣምራ ንባብ እንደምንረዳው ዲዛይን ማለት ሥዕሎችን (drawings) ጨምሮ የፕሮጀክቱ ዝርዝር መገለጫዎችን (Specifications) ሊይዝ እነደሚችል ነው።


በመጨረሻም አንድ የእንግሊዝ ፍ/ቤት በሞሬስክ እና ሒክስ በነበረው ክርክር እንደተወሰነው አንድ ዲዛይነር (እንደነገሩ ሁኔታ ቀራጺ) የተሰጠውን ሥራ ለሌላ አሳልፎ በውክልና መስጠት አይችልም። ፍ/ቤቱም በሰጠው ሀተታ አንድ የህንጻ ባለቤት የዲዛይን ስራውን ለቀራጺው (architect) ከሰጠው ባለቤቱ ቀራጺው በውሉ ማከናወኑን ማረጋገጥ ይችላል።
የዚህ ዓይነቱ ውሳኔ በፍትሃብሄር ህጋችንም ላይም ስለውል በጠቅላላው አንቀጽ 1740(1) ላይ እንደ ተቀመጠው ባለዕዳው ራሱ ውሉን መፈጸም እንዳለበት ከሚናገረው ድንጋጌ ጋር ይመሳሰላል።

 

2.2 የአሰሪው ወኪል /The employer’s agent/


በዚህ ንዑስ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ መሀንዲሱ የአሰሪው ወኪል በመሆኑ ሊያከናውናቸው የሚችሉ ተግባራትን ይሆናል። ይህም የሚሆነው ባለቤት(አሰሪ) አንድ ፕሮጀክት ለማሰራት ብሎ ሥራ ተቋራጭ ቢቀጥር እና ለፕሮጀክቱ አፈጻጸም የሚሆኑ በርካታ ሥራዎች ማለትም ከበጀት ጀምሮ እሰከ ጥራት ሥራዎች መሰራት ቢጠበቅበት በዚህ ጊዜ ታዲያ ባለቤቱ በጊዜ እጥረት ወይም በቦታ አለመመቸት ወይም በሌላ ምክንያት ይህን ማድረግ ካልቻለ በህጋዊ ወኪሉ ማከናወን ይችላል። ይህንንም የውክልና ተግባር የሚያከናውነው መሀንዲስ ይባላል። በዚህ አጋጣሚ ውክልና ማለት ተወካዩ በሕግ ፊት ሊጸና የሚችል አንድ ወይም በርካታ ተግባራት ለወከለው አካል ለማድረግ የሚገባው ውል ነው። /የፍ/ሕ/ቁ 2199/ ይመልከቱ።


ውክልና ከሕግ ወይም ከውል ሊመነጭ እንደሚችል የኢትዮጵያ የፍትሃብሄር ሕግ አንቀጽ 2179 ላይ ተመልክቷል። አብዛኛውን ጊዜ በኮንስትራክሽን ፕሮጀከቶችም እንደሚስተዋለው በአሰሪውና በመሀንዲሱ መካከል የሚፈጠረው ውክልና የሚመነጨው አርስ በርሳቸው በሚያደርጉት ውል ነው።


በሥራው አፈጻጸም ወቅት መሀንዲሱ ወኪል በመሆኑ ምን ዓይነት ተግባራትን ያከናውናል የሚለው ጥያቄ ተገቢ ነው። ወኪል በመሆኑም ከላይም እነደተመለከተው ዲዛይን ማውጣት፣ የጥራት ቁጥጥር (quality control) እና የአስተዳደር ሥራዎችን ማከናወንን ይጨምራል።


ሌላው መታየት ያለበት ጉዳይ መሀንዲሱ የአስተዳደር ሥራዎች ይሰራል ሲባል ምን ዓይነት ሥራዎችን ይጨምራል የሚለው ነጥብ ነው። አርግጥ ነው የዓለም አቀፋ የአማካሪ መሀንዲሶች ማህበር (FIDIC Redbook 1999) ወጥ ውልም ሆነ የሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል የአስተዳደር ጉዳይ የሚለውን ሀረግ አላብራሩትም። ዳሩግን ከፍትሃብሄር ሕግ አንቀጽ 2203 እና 2204 ምንባብ እንደምንረዳው አንድ መሀንዲስ የአስተዳደር ሥራ ይሰራል ሲባል አንድም አጠቃላይ የማስተዳደር ሥራዎች (Acts of management) ይጨምራል። አሊያም ደግሞ ንብረቱን የመጠበቅ፣ የማቆየት ብሎም መሰል ሥራዎች መስራትን ያጠቃልላል።

 

2.3 የማማከር/ supervision/


የማማከር ተግባር የሚባለውም መሀንዲሱ ስለጠቅላለው የሥራ አካሄድና ሁኔታ የመከታተል እና አካሄዱ ሲበላሽም የእርምት አርምጃን መውሰድን ያጠቃልላል።


በመጀመሪያ ደረጃ መሀንዲሱ አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ ማንኛውንም ጊዜያዊ የሥራ መጠናቀቅ እንዲሻሻል ወይም እንዲስተካከል ማደረግ ይችላል ወይም ሥራው ከደረጃ በታች ነው ብሎ ሲያስብ ሥራውን አልቀበልም ወይም አልረከብም ለማለት ይቸላል። ይህ የማማከር ሚናው በፕሮጀክቱ አካሄድ እና ውል አፈጻጸም ላይ በጣም ወሳኝ ሆኖም ግን ሚናው ሥራ ተቋራጩን ስለ ሠራው ጥራት የማገዝ (supportive role) እንጂ ሙሉ በሙሉ የጥራቱን ሥራ ስለማሳካቱ አይደለም።


በዚህ አጋጣሚ የመሀንዲሱ የማማከር ተግባሩ እስከምን ድረስ የሚለው ጥያቄ ማየቱ ተገቢ ነው። እርግጥ ነው መሀንዲሱ አማካሪ ነው ሲባል በዋናነት የሚከናወነውን ስራ መቆጣጠር (Monitoring) ነው ይህም ሲሆን ሥራው በታቀደለት መሰረት እየሄደ መሆኑን ጨምሮ ተጨማሪ ትዕዛዞችን በመስጠት አስፈላጊ የሆነ ምርመራ (inspection) እንዲሁም ሙከራን (testing) ያካትታል። መሀንዲሱ የመቆጣጠር ሥራም ይሰራል ሲባል፡(1) ሥራው በተቀመጠለት ጥራት መሆን አለመሆኑን መከታተል (2) ሥራው በታቀደለት ፕሮግራም መሄድ አለመሄዱን መቆጣጠር (3)በግንባታው ፕላን ወጪ መሰረት ሥራው ስለመሰራቱ የበጀት ቁጥጥር ማድረግ እና (4) በመጨረሻም ከሌሎች ጉዳዮች ማለትም የጥንቃቄ እርምጃዎች (safety measures)፣ የአካባቢ ጥበቃ ሥራዎች እና ሌሎች ተያያዥ ነገሮች ጋር መሄድ አለመሄዱን መቆጣጠርን ይጨምራል።


ለማጠቃለል ያህል የማማከር ሥራ ወሳኔ የሚያሻው ሥራ እንደመሆኑ መሀንዲሱ ይህን በሚያደርግበት ጊዜ በጥንቃቄ መስራት ይጠበቅበታል።

 

2.4 የመሀንዲሱ ቅድመ ሥራዎች/ Doing Proactive duties/


የቅድመ ሥራዎች ሲባል እግንዲህ አንድ መሀንዲስ አንድ ሥራ ወደ ተግበር ከመግባቱ በፊት የሚያደርገው ተግባር ነው። በዚህ ረገድ ታዲያ መሀንዲሱ ለሥራ ተቋራጩ ወይም ለአሰሪው የቅድሚያ ማስጠንቀቂያ መልዕክት ሲያስተላልፍ ነው። በሌላ አገላለጽ የቅድመ ሥራዎች የሚባሉት በመሀንዲሱ አነሳሽነት እና ውል አስተዳዳሪነት የሚደረጉ ተግባራትና ሥራዎችን ያጠቃልላል። (ዶ/ር ናዔል ቡኒ፡2005፡164)


በተለይም በወጥ ውሎች ላይ በእንግሊዝኛው “notify” ወይም ማሳወቅ የሚል ቃል በተደጋጋሚ ተጽፎ እናገኛለን። በዚህ ረገድም ከመሀንዲሱ ጋር ቀጥታ ተያያዥነት ያለው ሆኖ ሲገኝ የመሀንዲሱ ቅድመ ሥራ እንደሆነ ያጠይቃል። ለምሳሌ አንዱ የመሀንዲሱ ተግባር በየጊዜው የሚሾሙ ረዳትመሀንዲሶች ለሥራ ተቋራጩ ማሳወቅ እንደሆነ ይታወቃል። ይህም በዓለም አቀፋ አማካሪ መሀንዲሶች ማህበር ወጥ ውል ላይም በአንቀጽ 3(2) እንደሚከተለው ይነበባል፡-“The engineer may appoint assistants to the engineer’s representative.Notifythe contractor of the names, duties and scope of authority of assistants.”.


በነገራችን ላይ መሀንዲሱ ሌሎች በርካታ የቅድመ ሥራዎች አሉበት በጥቂቱ ለመዘርዘርም፡-(1)ማነኛውንም ሥራ ከመስራቱ በፊት የአሰሪውን ፈቃድ ማግኘት አለበት። (2) የመሀንዲሱ ተወካዮችን መሾም ይችላል። (3)በጽሁፍ ለመሀንዲሱ የተሰጡትን ሥልጣንና ተግባር ለአሰሪውና ለሥራ ተቋራጩ በማሳወቅ ለሚወክለው ሰው ውክልና መስጠት። (4) በራሱ ያለማስታወቅ ችግር ምክንያት የሚደርሰውን የመዘግየት መጠን በአንክሮ ከተወያየ በኃላ የማራዘሚያ ጊዜውን እንዲሁም የኪሳራውን መጠን ለሥራ ተቋራጩ ማሳወቅ ከዚህ በተጨማሪም ለአሰሪው ግላባጭ እንዲደርሰው ማድረግ አለበት። (5)መሀንዲሱ ሥራ ተቋራጩን ስለ ሥራው አካሄድ ላይ ባሉ መነሻ ነጥቦች፣ መስመሮች፣ የማመሳከሪያ እረከኖች እና ቅርጾችን ማሳወቅ አለበት። እንዲሁም ሥራ ተቋራጩ በተዘረዘሩት ጉዳዮች ላይ ስህተት ከፈጸመ በራሱ ወጪ ወይም መሀንዲሱ በሚወስነው የዋጋ ውሳኔ መሰረት እንዲያስተካክል መናገር አለበት። ሥራ ተቋራጩ በወሰዳቸው የማስተካከያ እርምጃዎች ካልረካ እና የተባሉት ጉዳዮች የሥራ ተቋራጩ አደጋ (contractor’s risks) ከሆኑ ተጨማሪ አርምጃ እንዲወሰድ መወሰን፤ ዳሩግን ጉዳት ወይም ጥፋት የደረሰው በአሰሪው አደጋ (employer’s risks) ከሆነ የደረሰውን ጉዳት በማየት የጥገናውን መጠን መወሰን ይህንንም ጉዳይ ለሥራ ተቋራጩ ማሳወቅ እንዲሁም ለአሰሪው በግላባጭ እንዲደርሰው ማደረግ አለበት።


በመጨረሻም መሀንዲሱ በውሉ መሰረት የሚቀርቡትን መሳሪያዎች እና ግባዓቶች ሥራ ተቋራጩን በማሳወቅ መመርመርና መሞከር ይችላል። ይህን በሚያደርግበት ወቅትም ሙከራውን ያላለፉ መሳሪያዎች ወይም ግብዓቶች ዳግም ሙከራ እንዲያደርጉ አሊያም ደግሞ ከሥራ ተቋራጩ ጋር በሚገባ በመነጋገር ወጪያቸውን በኪሳራ መልክ እንዲሸፍን ማሳወቅ አለበት እነደተለመደውም ለአሰሪው ግልባጭ መላክ ይጨምራል።

 

2.5 የመሀንዲሱ ድህረ ሥራዎች /Doing reactive duties/


ድህረ ሥራዎች የሚባለው ደግሞ በሥራ ተቋራጩ አነሳሽነት ወይም በአሰሪው ቀስቃሽነት መሀንዲሱ የሚወስድ እርምጃ ወይም የሚሰራው ሥራ ነው። (ዶ/ር ናዔል ቡኒ፡ዝኒ ከማሁ)


ለምሳሌ፡-መሀንዲሱ እንድ አሰፈላጊነቱ ለሥራ ተቋራጩ ሥራውን ለሌላ ንዑስ ተቋራጭእንዲያሰራ ፈቃድ ቢችረው ወይም ስዕሎችን (drawings)፣ ዝርዝር መገለጫዎችን (specifications) እና ሌሎች ሰነዶችን ሥራ ተቋራጩ ለሌላ ሦስተኛ ወገን ማሳየት በሚፈልግበት ወቅት መሀንዲሱ አስፈላጊ ነው ብሎ ከታየው ፈቃዱን መስጠት አለበት።


በመጨራሻም የመሀንዲሱ ድህረ ሥራዎች በተለያዩ ወጥ ውሎች ተመልክቷል። ለአብነት ያህልም በዓለም አቀፋ የአማካሪ መሀንዲሶች ማህበር ወጥ ውል አንቀጽ 3(2)(ለ) ላይ የሚከተለው ይነበባል፡ሥራ ተቋራጩ የረዳት መሀንዲሱን ውሳኔ ወይም ትዕዛዝ ከተጠራጠረ ጉዳዩን ወደ መሀንዲሱ መምራት ይቸላል ሆኖም ግን መሀንዲሱ እነደነገሩ ሁኔታ የቀደመውን ውሳኔ ወይም ትዕዛዝ ሊያጸናው፣ ሊቀለበሰው ወይም ሊያሻሽለው ይቸላል።

 

2.6 የርክክብ አረጋጋጭ /Acting as a certifier/


ይህ ዓይነቱ የመሀንዲስ ተግባር ደግሞ በጣም ጥንቃቄን የሚሻ እና ውሳኔ መወሰን የሚያስፈልገው ተግባር ነው። ለምን ቢባል መሀንዲሱ አረጋግጦ ማህተም ካሳረፈበት የፕሮጀክቱ ሥራ በጊዚያዊነት ወይም በዘላቂነት አንደተቋጨ ይታመናል።


በዚህ ረገድ ታዲያ መሀንዲሱ የማረጋገጥ ሚና ሲወጣ ምን ዓይነት ተግባራት ከፊቱ ይጠብቁታል የሚለው ጭብጥ ማብራራቱ ተገቢ ነው። አንደኛ በርክክብ ወቅት የምስክር ወረቀት በማዘጋጀት ፕሮጀክቱ መጠናቀቁን ማብሰር አለበት።

 

ይህም በዓለም አቀፋ የአማካሪ መሀንዲሶች ማህበር ወጥ ውል አንቀጽ 14(13) ላይ መሀንዲሱ በሃያ ስምንት(28) ቀናት ውስጥየመጨረሻ ምልከታ ካደረገ በኋላ የክፍያ ማረጋገጫሰርተፍኬት መስጠት ሲጠበቅበት በአንጻሩ ደግሞ በሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል አንቀጽ 48 እና 60(3) ላይ በግልጽ እንደተመለከተው በሃያ አንድ(21) ቀናት የተባለውን የማረጋገጥ ሥራ ማከናወን ይጠበቅበታል።


ሁለተኛም መሀንዲሱ ልክ እንደ ሥራ ተቋራጮች ሁሉ ለታወቁና ለተፈቀደላቸው ንዑስ ተቋራጮችም የምስክር ወረቀት (certifying payments to nominated sub-contractors) መስጠት ይጠበቅበታል። (የዓለም አቀፋ የአማካሪ መሀንዲሶች ማህበር ወጥ ውል አንቀጽ 5(3) እንዲሁም የሥራ እና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል አንቀጽ 59(5) ይመለከተዋል።)
በመጨረሻም መሀንዲሱ የማረጋገጥ ሥራ የሚያከናውነው ከላይ በተጠቀሱት ሥራዎችና ሁኔታዎች የተገደበ አይደለም። አልፎ ተርፎም በየጊዜው የፕሮጀክቱን አፈጻጸም በማየትም ምስክርነት ሊሰጥ ይችላል። አሊያም ደግም ጊዜዊ (interim payment certificate) ሊሰጥ ይችላል።

 

2.7 አግባቢ ዳኛወይም ከፊል ገላጋይነት /Adjudicator or quasi-arbitrator/


በዚህ ክፈል ደግሞ መሀንዲሱ ከወትሮው ለየት ያለ ተግባር የሚያከናውንበት ሲሆን እንዚህ ድርጊቶች ደግሞ በባህሪያቸው የሕግ ባለሙያ ማለትም ዳኛ ወይም ነገረ ፈጂ የሚያከናውናቸው ሥራዎች ናቸው። ሆኖም ግን የኮንስትራክሽን ኢንዱስትሪው ልዩ እውቀት እና ክህሎት የሚጠይቅ በመሆኑ የማግባባት ዳኝነት (adjudication) ወይም የመገላገሉን (arbitration) ጉዳይ ለመሀንዲሱ የተሰጡ ናቸው።


ወደ ዝርዝር ጉዳዩ ከመግባታችን በፊት እስኪ ስለ የማግባባት ዳኝነቱና ግልልሉ ጥቂት ነጥቦችን እናንሳ፤ በመጀመሪያ ደረጃ የማግባባት ዳንኝነት (adjudication) ማለት ተዋዋዮች ጉዳያቸውን በስምምነት ለመጨረስ በማሰብ ለአንድ አግባቢ ሦስተኛ ወገን በአብዛኛውም ጊዜ ለጊዜያዊ ውሳኔ እንዲሰጥ በማድረግ የሚደረገ ሲሆን ውሳኔውም በፍ/ቤት ወሳኔ ወይም በገላጋይ ውሳኔ (arbitral award) ካልተሻረ በቀር ተፈጻሚ ሚሆንበት መንገድ ነው። ይህ ዓይነቱ የግጭት መፍቻ መንገድ በኮንሰትራክሽን ኢንዱስትሪው ተቀባይነት ያተረፈውም ከግልግል (arbitration) ወይም መደበኛ ፍ/ቤት አንጻር አንድ ጉዳይ ለማስፈጸም የሚወስደው ጊዜና ወጪ አንስተኛ መሆኑ ነው። የማግባባት ዳኝነት ለተከራካሪ ወገኖች የመከራከሪያ ማስረጃዎችና ሃሳባቸውን እንዲያቀርቡ በማስቻሉ እና በሂደቱ ውስጥም ለተከራካሪዎች ከፍተኛ የተሳትፎ መጠን በመስጠቱ ይመሰገናል። (ሜልቪን አይዘንበርግ፡1992፡411)


በሌላ በኩል የግልግል ዳንኝነት ምንነት ለመረዳት የፍትሃብሄር ሕግ አንቀጽ 3325 ማየቱ ተገቢ ነው። በዚህም መሰረት የግልግል ስምምነት ማለት ተዋዋይ ወገኖች ያንድን ክርክር ውሳኔ ለአንድ የዘመድ ዳኛ ለሆነው ለአንድ ለሦስተኛ ሰው አቅርበው የዘመድ ዳኛው ውል በሕግ አግባብ መሰረት ይሀንኑ ክርከር ለመቋረጥ የሚያደርገው ውል ነው። ስለዚህ በግልግል ሂደት ገላጋይ ሆኖ የሚመረጠው ሦስተኛ ወገን አስገዳጅ የሆነ ውሳኔ መስጠት ይችላል።


በዓለም አቀፋ የአማካሪ መሀንዲሶች ማህበር ወጥ ውልም በአንቀጽ 20(2) ላይ የግጭት አግባቢ ቦርድ (Dispute Adjudication Board) የሚነሱ አለመግባባቶችን ማየት ይችላል። በተለይም በሥራ ተቋራጩና በባለቤቱ (አሰሪው) መካከል ባለው ክርክርና አለመግባባት ሲነሳ እና በጨረታ ሰነዱ ላይ አባሪ ሆኖ የማግባባት ሥራ እንዲሰራ ስሙ ከተጠቀሰ መሀንዲሱ የማግባባት ዳኝነት ተግባሩን በመጠቀም ማስታረቅ ይችላል።


በሌላ በኩል በሥራና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል አንቀጽ 67 ላይ በግልጽ እንደተቀመጠው ማነኛውንም አለመግባባት በአሰሪውና በሥራ ተቋራጩ መካከል ሲነሳ በመጀመሪያ ለመሀንዲሱ መቅረብ እንዳለበት ይናገራል።


“If any dispute or difference of any kind whatsoever shall arise between the Employer and the Contractor in connection with or arising out of the Contract, or the execution of the Works whether during the progress of the work or after their completion and whether before or after the termination, abandonment or breach of the Contract, it shall, in the first place, be referred to and settled by the Engineer who shall, within a period of ninety days after being requested by either party to do so give written notice of his decision to the Employer and the Contractor…sic…”


ከላይ በፊዴክ ውል በአንቀጽ 20(2) በተቋቋመው የግጭት አግባቢ ቦርድ ውሳኔ ያልተስማማ ወገን በአንቀጽ 20(4)(5) መሰረት በግልግል (arbitarion) መውሰድ ይችላል።


በመጨረሻም አሁን አሁን በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚዘጋጁ ወጥ ውሎች ላይ እንደሚስተዋለው ለሚዛናዊነት ሲባል በተለምዶው መሀንዲሱ የማግባባትና የመገላገል ሥራዎችን እንዳያከናውን ሲያደረጉ በአንጻሩ ግን የግጭት ገላጋይ ቦርድ ጉዳዮችን እንዲመለከቱ ያደረጉበት ሁኔታ ይስተዋላል።

3. የጥቅም ግጭቶችን እንዴት ማስወገድ ይቻላል /Synchronizing Conflict of interests/?


በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ መሀንዲሱ ከላይ የተዘረዘሩትን ተግባራት ሲያከናውን የሚነሱ የጥቅም ግጭቶችን እንዴት ማስወገድ ይቻላል የሚለውን ጥያቄ በማንሳት እንደሚከተለው ለማየት እንሞክራለን። እንደሚታወቀው መሀንዲሱ የፕሮጀክቱን ስራዎች ጨምሮ ከላይ የተዘረዘሩትን ተግባራት በሚያከናውንበት ወቅት ከሥራ ተቋራጩም ሆነ ከአሰሪው ትችቶችን ያስተናግዳል።


በተለይም ሥራ ተቋራጩ መሀንዲሱን ለአሰሪው ያደላል በማለት በተደጋጋሚ ይከሳል። ለምን ቢባል አንድም መሀንዲሱ የአሰሪው ቅጥረኛ በመሆኑና የአሰሪው ዋና አማካሪ በመሆኑ ጭምር ነው። ሁለትም መሀንዲሱ በፕሮጀክት አፈጻጸም ወቅት ለሚነሱ ማንኛውም ውሳኔ ለሚያስፈልጋቸው ጉዳዮች ሁሉ አሰሪውን በጥልቀት ስለሚያወያየው ነው። ሌላው መነሳት ያለበት ነጥብ በአንዳንድ ጉዳዮች ደግሞ መሀንዲሱ ግልጽ ትዕዛዝ እና ፈቃድ ከአሰሪው በመቀበሉ ነው።


በሌላ በኩል አሰሪውም ቢሆን መሀንዲሱን ለሥራ ተቋራጩ ታደላለህ በማለት ይከሳል። ለምን ቢባል መሀንዲሱ የፕሮጀክቱን ውል በሚስተዳድርበት ወቅት ያለአግባብ ለሥራ ተቋራጩ የጊዜ ማራዘሚያ በማድረጉ፣ ብሎም ሥራ ተቋራጩ የሚያነሳቸውን መብቶች (claims) መጠን በመወሰን ረገድ አድሎ ማድረግ፣ አንዳንዴ ደግሞ መሀንዲሱ ቸላ በማላት ሥራ ተቋራጩ በውል የተቀመጡትን ግዴታዎች እንዳይወጣ በማድረጉ እና ሥራ ተቋራጩን የሚጠቅም ትዕዛዞች በመስጠት ሊሆን ይችላል።


ከላይ በመሀንዲሱ ላይ የቀረቡት ወቀሳዎችና ክሶችን የሚያጠናክረው ሌላ ጥያቄ እናንሳ፡ እንደሚታወቀው በንዑስ ክፍል 2.7 ለማቅረብ እንደተሚከረው መሀንዲሱ አግባቢ ዳኛ (adjudicator) ሊሆን እንደሚችል አይተናል። በተለይም በሥራና ከተማ ልማት ሚኒስቴር ወጥ ውል አንቀጽ 67 ሁለተኛ መስመር ላይ ጉዳዩ ማለትም በአሰሪውና በሥራ ተቋራጩ መካከል ያለው አለመግባባት በመሀንዲሱ እልባት ሳያገኝ ቀርቶ ወደ ሌላ አካል ማለተም ለሚኒስቴር መ/ቤቱ አሊያም ለሌላ ገላጋይ (arbitrator) በሚቀርብበት ወቅት መሀንዲሱ ምስክር ሆኖ ማስረጃ ከመስጠት አያግደውም። ይህን የኢትዮጵያውን እንደ ምሳሌ አነሳን አንጂ በዓለምአቀፋ የአማካሪ መሀንዲሶች ወጥ ውል አንቀጽ 20(6) ላይም በተመሳሳይ መልኩ ሰፍሮ ይገኛል።
ታዲያ በዚህ ግዜ ነው የጥቅም ግጭትን (Conflict of interests) ጨምሮ የፍትሃዊነት ጥያቄም የሚነሳው። በተፈጥሮ ሕግ አስተምህሮ አንደ የታወቀ የላቲን አባባል አለ። ይህም “Nomo judex in causa sua” ትርጉሙም ማነኛውም ሰው ራሱ በሚያውቀው ጉዳይ ወይም ጥቅም ባለው ነገር ላይ ዳኛ መሆን አይችልም። በተለይም ልክ እንደመደበኛው የፍትህ ሥርዓት ልክ አንድ ዳኛ ሚዛናዊ ውሳኔ እንዳይወስን ሊያደርጉ የሚችሉ ምክንያቶች በመከሰታቸው ከችሎት እንደሚነሳው ሁሉና አንደ ገላጋይ ዳኛ ሊነሳ እንደሚችለው (የፌዴራል ፍ/ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁ.25/1988 አንቀጽ 27 ወይም የፍትሃብሄር ሕግ አንቀጽ 3340 ይመለከቷል።) መሀንዲሱም የማግባባቱን ሥራና ከፊል የመገላገሉን ስራ በሚዛናዊነት አይወጣውም ተብሎ ሲታመን ከዚህ ተግባሩ የሚነሳበት መንገድ ተቀርጾ ወጥ ውሎች ቢሻሻሉ መልካም ነው።

 

4. መደምደሚያ


መሀንዲሱ ከላይ በአጭር በአጭሩ ለማብራራት እንደተሞከረው በርካታ ተግባራት እንዳሉበት ለመዘርዘር ተሞክሯል። ከነዚህም ውስጥ ዲዛይን ማውጣት፣ የአሰሪው ወኪል ሆኖ መስራት፣ የማማከርና ቁጥጥር ሥራዎች፣ በራሱ አነሳሽነት የሚሰራቸው ቅድመ ሥራዎች፣ በትዕዛዝ የሚሰራቸው ድህረ ሥራዎች ጨምሮ በርክክብ እና ክፍያ ወቅት የማረጋገጥ ሥራዎችን ይሰራል። በመጨረሻም ልክ እንደ ሕግ ባለሙያ ሁሉ የማግባባት ዳኝነትና የመገላገል ስራዎች ላይ ይሳተፋል። ሆኖም ግን የመሀንዲሱ ተግባራት በነዚህ ብቻ ይወሰናል ማለት አይደለም ለፕሮጀክቱ አፈጻጸም ሲባል በርካታ ሌሎች ሥራዎችን ሊያከናውን ይቸላል። ለማጠቃለል ያህልም መሀናዲሱ የተባሉትን ተግባራት ሲያከናውን የጥቅም ግጭት መነሳቱ የማይቀር ነው ዳሩ ግን ሚዛናዊነቱ ላይ ጥርጣሬ የሚያጭር ነገር ከተከሰተ መሀንዲሱ ከተግባሩ እንዲታቀብ አሊያም እንዲነሳ ቢደረግ ከተፈጥሮ ሕግና ርትዕ አንጻር መልካም ነው። 

በጥበቡ በለጠ

 

ይህን ፅሁፍ እንዳዘጋጅ የገፋፋኝ አንድ ጉዳይ አለ። ሰሞኑን አንድ ወጣት ኢትዮጵያዊን አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ውስጥ ባለው የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ቤተ-መፃሕፍት ውስጥ በሆነ አጋጣሚ ተገናኘን። ወጣቱ አማርኛ ቋንቋን አይችልም። አይናገርም አይጽፍበትም። ግራ ገባኝ። አብሮት ወዳለው ጓደኛው ዞር አልኩና የት ተወልዶ እንዳደገ ጠየኩት። ነገረኝ። እዚሁ ኢትዮጵያ ውስጥ ነው። ግን ዩኒቨርሲቲ እስከሚገባ ድረስ አማርኛ ቋንቋን አልተማረም። ጉዳዩ ከነከነኝ። ጥፋቱ የማን ነው? የልጁ ነው? የወላጆቹ ነው? የመንግስት ነው? ወይስ የፈጣሪ እያልኩ ቆዘምኩኝ። አንድ ሃሣብ ግን መጣልኝ።

 

ኢትዮጵያን እየመሯት ያሉት አቶ ሐይለማርያም ደሳለኝ ለሕዝባቸው ንግግር የሚያደርጉት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ፓርላማው አዋጆች፣ ደንቦችና ረቂቆችን የሚያየውና የሚወያይበት እንዲሁም ውሳኔ የሚያስተላልፍበት ቋንቋ አማርኛ ነው። የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ መለስ ዜናዊም በፓርላማም ሆነ በልዩ ልዩ ኢትዮጵዊ በአላት ላይ ለሕዝባቸው ንግግር ያደርጉ የነበሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ኮ/ል መንግስቱ ኃይለማርያም ኢትዮጵያን 17 አመት ሲመሩ ለሕዝባቸው በአማርኛ ቋንቋ ነው የሚናገሩት። ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ ለሕዝባቸው የሚናገሩት በአማርኛ ቋንቋ ነበር። ሊግ ኦፍ ኔሽን፣ ጄኔቫ ላይ ያሠሙት ታሪካዊ ንግግርም ሣይቀር በአማርኛ ቋንቋ ነው። አጤ ምኒልክም ለሕዝባቸው የሚናገሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ታላቁን የአድዋ ጦርነትም ያወጁት በአማርኛ ቋንቋ ነበር። የአድዋን ድልም ያበሰሩት በአማርኛ ቋንቋ ነው። ከእርሣቸው ቀደም ያሉት አፄ ዮሐንስ እና አፄ ቴዎድሮስም ከሕዝባቸው ጋር በአማርኛ ቋንቋ ነበር የሚነጋገሩት። እናም አማርኛ የመንግሥት ቋንቋ ነው። እነዚህ ከላይ የጠቀስኳቸው መሪዎች አማርኛ ቋንቋን ባይናገሩ ኖሮ ኢትዮጵያን ሊመሩ አይችሉም። ስለዚህ ሁላችንም አማርኛን ቋንቋ እንድናውቅ ግድ ይለናል።

 

የሐገሬ መሪ የሚናገረውን ቋንቋ፣ የሐገሬ ፓርላማ የሚወያይበትን ቋንቋ፣ አዋጅ የሚነገርበትን ቋንቋ፣ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊማረው ይገባል። ሊናገረው ይገባል።

 

ድሮ አማርኛ፣ እንግሊዝኛ እና የሒሳብ ትምህርቶች ላይ የወደቀ ወይም F ያመጣ የማትሪክ ተፈታኝ ዩኒቨርሲቲ መግባት አይችልም ነበር። እነዚህ ትምህርቶችን ማለፍ ግዴታ (Compulsory)  ነበር። እነዚህ ሦስት ትምህርቶች ሁሉም የዩኒቨርሲቲ ተማሪ የመጀመሪያ አመት ተማሪ ሲሆን ይማራቸው ነበር። አማርኛ ቋንቋ ከዚህ ማዕረግ ውስጥ ከወጣ 30 አመታት አለፉ። የመሪያችንን ቋንቋ፣  የፓርላማውን ቋንቋ ብዙ ትኩረት አልሠጠነውም።

 

በ1955 ዓ.ም የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ምስረታ ወቅት የአፍሪካ ሕብረት ቋንቋ ምን ይሁን የሚል ጥያቄ በምሁራን ዘንድ ተነስቶ ነበር። ያነሡት ኢትዮጵያዊያን አልነበሩም። ከቅኝ ግዛት የተላቀቁት የሌሎች አፍሪካ ሐገራት ምሁራን ናቸው። እንግሊዝኛ፣ ፈረንሣይኛ፣ ፖርቹጋልኛ የአፍሪካ ቋንቋዎች አይደሉም፤ የቅኝ ገዢዎቻችን ቋንቋዎች ናቸው። ስለዚህ አፍሪካዊ የሆነ ቋንቋ ያስፈልገናል ተባባሉ። አፍሪካዊ ፊደል ያለው የፅሁፍ ቋንቋ የሆነው ብዙ ታሪክ ያለው አማርኛ ቋንቋ በዋናነት ታጭቶ ነበር። ምክንያቱን በውል ባለተረዳሁበት እና መረጃም ያጣሁለት ነገር ቢኖር ይህ እጩነት እንዴት ገቢራዊ እንዳልሆነ ነው። አማርኛ ለአፍሪካ አንድነት ድርጅት የልሣን  ቋንቋ እንዲሆን መታሠቡ የቋንቋውን ግዙፍነት ያሳያል። ይህን ታሪክ ያገኘሁት የዛሬ አራት አመት የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ አመቱን ሲያከብር የሕብረቱን መጽሔት ካዘጋጁት መካከል የቡድን መሪ ስለነበርኩኝ ሰነዶችን በማገላብጥበት ወቅት የአማርኛን እጩነት አነበብኩኝ።

 

ለነገሩ በአሜሪካም ውስጥ ዋሽንግተን እና አንዳንድ ከተሞቸ አማርኛ በአሜሪካ  ከሚነገሩ ቋንቋች ምድብ ውስጥ ገብቶ የአሜሪካ መንግሥት እውቅና ሠጥቶታል። ፍ/ቤት እና ሌሎች አገልግሎት ስፍራዎች ላይ አማርኛ በመንግሥት ደረጃ ፈቃድ አግኝቷል።

 

የቅርቡን እንተወውና ወደ ሩቁ ዘመን እንሂድ። ለመሆኑ አማርኛ ቋንቋ እንዴት ተፈጠረ፣ እንዴትስ አደገ፣ ተስፋፋ የሚለውን ርዕሰ ጉዳይ እናንሳ።

 

እርግጥ ነው አንድን ቋንቋ በዚህ ዘመን ተፈጠረ ብሎ መናገር አይቻልም። አስቸጋሪ ነው። ነገር ግን ቋንቋው አገልግሎት ላይ ይውልበት የነበረውን ዘመን መጠቆም ይቻል ይሆናል።

 

አንዳንድ ፀሐፊያን ሲገልፁ፣ የአክሱም ስርወ መንግስት ከሰባተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በኋላ እየተዳከመ መጣ። በተለይ በቀይ ባህር ዙሪያ ላይ ሰፊ የሆነ የእስልምና ሃይማኖት መስፋፋት ስለነበር እንደ ቀደመው ዘመን ገናነቱ ሊቀጥል አልቻለም። ከውስጥም ግጭቶች እያየሉ መጡ። በኋላም እየተዳከመ መጥቶ ስልጣን ወደ ሮሃ ላስታ አካባቢ መጣ። የአማርኛ ቋንቋንም መስፋፋትን ከዚሁ ከዘመነ ዛጉዌ ጀምረው የሚቆጥሩ አሉ። በተለይ በንጉስ ላሊበላ ዘመነ መንግስት ጀመረ የሚሉ አሉ።

 

ሌሎች ደግሞ አማርኛ የተስፋፋው ስልጣን ወደ ሸዋ ሲመጣ በአፄ ይኩኖ አምላክ /1245-1268/ ዘመነ መንግስት ነው ይላሉ። አማርኛን ሸዋዎች ናቸው የጀመሩት ይላሉ። ሌሎች ደግሞ፣ አማርኛ ወሎ ውስጥ አማራ ሳይንት ከተባለች ቦታ የፈለቀ ነው ይላሉ። ግን የድሮው ታሪክ ፀሐፊ አለቃ ታዬ ይህን አይቀበሉትም። አለቃ ታዬ በ1920 “የኢትዮጵያ ሕዝብ ታሪክ” በሚል ርዕስ ባሳተሙት መፅሐፍ የሚከተለውን ሃሳብ ይሰነዝራሉ፡-

 

“ባፄ ይኩኖ አምላክ ጊዜ የአማርና ቋንቋ ተጀመረ ማለት ፈፅሞ ጨዋታ እና ተረታ ተረት ነገር ነው። ባፄ ይኩኖ አምላክ ጊዜስ አማርኛ ፈፅሞ የሠለጠነ ያማረ የተወደደ ጉሮሮ የማያንቅ፣ ለንግግር የማያውክ ሆኖ ስለተገኝ የቤተ-መንግስት ቋንቋ እንጂ ንግግሩስ አስቀድሞ ከዚህ በፊት ብዙ ዘመን የነበረ ነው። አፄ ይኩኖ አምላክ የነበሩትና የነገሡት አሁን በቅርቡ በ1253 ዓ.ም ነው። ከአፄ ይኩኖ አምላክ መጀመሪያ መንግስት እስከ አሁን እስከ ዘመናችን እስከ 1913 ዓ.ም 660 አመት ነው። አማርኛ ቋንቋ ከዚህ ዘመን ብቻ ተነገረ ማለት እንደ ተረት ያለ የጨዋታ ታሪክ ነው። ከዚህ አስቀድሞ ከ5ሺ022 ዓመተ አለም 6ሺ 434 አመተ አለም ከአፄ ይኩኖ አምላክ በፊት ከሺ 640 ዓመት የሚበልጥ አማርኛ ቋንቋ እንደነበር በፊተኛው ክብረ ነገስት ተፅፏል። ከዚያ ዘመን ውስጥ ከነገሡት አያሌ የነገስታት ስም ባማርኛ ቋንቋ ነበር። ይህም ወረደ ነጋሽ፣ ጉም፣ አስጐምጉም፣ ለትም፣ ተላተም፣ መራ ተክለሃይማኖት፣ መባላቸው ይገለጣልና ይታያል። በፊት አማርኛ ቋንቋ ተሌለ ይህ ሁሉ ስም ከምን መጣ? ይህ ሁሉ በግዕዝ በትግርኛ የሌለ ያማርኛ  ስም ነው። ነጋሽ፣ ጐሽ፣ የአረብ ፊደል የአማርኛ ቃል ነው እንጂ በግዕዝ “ሸ” “ጀ” “ጨ” የሚል ቃል አንድ እንኳ አይገኝም።”

 

ታሪክ ፀሐፊያችን አለቃ ታዬ ከላይ በሠፈረው ፅሁፋቸው አማርኛ ቋንቋ በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተፈጠረ ሣይሆን ገና ድሮ ጥንት በአክሡም ዘመነ መንግሥት እንደነበር የራሣቸውን መከራከሪያ ነጥቦች ጠቅሠው ይሟገታሉ። ነገር ግን የእርሣቸውም አፃፃፍ ቢሆን ትክክለኛውን ዘመን ይህ ነው ብሎ ማሣየት አይችልም። ግን በዘመነ አክሡም ስርዓት ውስጥ አማርኛ ቋንቋ ነበር ነው የሚሉን።

 

እንደሚታወቀው የኢትዮጵያ ታሪክ በጥንት ዘመን የተፃፈው በግዕዝ ቋንቋ ነው። ጥንታዊት ኢትዮጵያን የምናውቀው የግዕዝ ቋንቋ ውስጥ ተጠቅልላ ነው። አማርኛ የፅሁፍ ቋንቋ አልነበረም ማለት ነው። የሚፃፈው በግዕዝ ነው። ግን አማርኛን ልሣነ ንጉስ፤ የንጉስ አንደበት መናገሪያ እያሉትም የሚጠሩት አሉ። ሰለዚህ አማርኛ የንግግር ብቻ ነበር ብሎ መገመት ይቻላል።

አማርኛ የፅሁፍ ቋንቋ ሆኖ ብቅ ያለው መጀመሪያ ላይ በአፄ አምደ ፅዮን ዘመነ መንግሥት ከ1297-1327 ለንጉሡ በተገጠመ ግጥም እንደሆነ ጥናቶች ያሣያሉ። ይህ ማለት የዛሬ 789 አመት ነው። ከዚያም ለሁተለኛ ጊዜ በተገኘ የፅሁፍ ማስረጃ በአማርኛ ቋንቋ የተፃፈው በአፄ ይስሃቅ ዘመን መንግስት በተፃፈ ግጥም ነው። ሦስተኛው ደግሞ በአፄ ዘርአያዕቆብ ዘመን መንግስት ከ1399-1414 ዓ.ም  በተፃፈ ፅሁፍ ነው። እንዲሁም ለአፄ ገላውዲዮስ/አፅናፍ ሰገድ 1540-1559/ የተገጠመው ግጥም ተገኝቷል። ግጥሙ ንጉሡ ከግራኝ አህመድ ጋር ያደረጉቱን ጦርነት እና ያገኙትን ድል የሚያወሣ ነው።

 

አማርኛ በየ ስርዓተ መንግስቱ እየጐለበተ መጣ። በተለይ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ አንድ ክስተት ተፈጠረ። አባ ጐርጐሪዮስ የሚባሉ አባት በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ከቤተ-አምሐራ ይሠደዱ እና ወደ አውሮፓ ይሔዳሉ። እዚያም ሂዮብ ሉዶልፍ የተባለ የቋንቋ ተመራማሪ ጋር ይገናኛሉ። አባ ጐርጐሪዮስ የአማርኛ ቋንቋን ሥርአት ባጠቃላይ ስዋሰውን ለሂዮብ ሉዶልፍ ያስረዱታል። አሱም አባ ጐርጐሪዮስን እንደ መረጃ አቀባይ (informant) ቆጥሮ የአማርኛ ቋንቋ ሰዋሠው መዝገበ ቃላት እ.ኤ.አ በ1698 ዓ.ም አሣትሞ አስወጥቷል። ከዚህ ዘመን ጀምሮ የአውሮፓ ሊቃውንት በአማርኛ ቋንቋ እና በኢትዮጵያ ላይ ጥናትና ምርምር ማድረግ ጀመሩ በማለት በአዲስ አበባ ዩኑቨርሲቲ የቋንቋና የሥነ-ጽሑፍ ሊቅ የነበሩት መምህራችን ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ ጽፈዋል።

 

ስለ አማርኛ ቋንቋ መስፋፋት ምክንያት የሆኑ ነጥቦችን ስንጠቅስ አንድ ታላቅ ጀርመናዊ እፊታችን ድቅን ይላል። ይህ ሠው ዮሐን ፖትከን ይባላል። የኮሎኝ ሠው ነው። ይህ ሰው በቫቲካን በቅዱስ እስጢፋኖስ ከሚገኙ መነኮሣት የዳዊት የግዕዝ ግልባጭ አግኝቶ በህትመት እንዲወጣ አድርጓል ይባላል። ይህም የሆነው በ1513 ዓ.ም ነው። ጀርመናዊው ጉተንበርግ የመጀመሪውን የሕትመት መሣሪያ እንደሰራ ከታተሙ የአለማችን መፃሐፍት አንዱ ይህ ኢትዮጵያዊ መጽሐፍ ነው። ስለዚህ የኢትዮጵያን መፃሕፍት በአውሮፓ ማሣተም የተጀመረው እ.ኤ.አ በ1513 ዓ.ም በዮሐን ፖትከን አማካይነት ነው።

 

ታላቁ የኢትዮጵያ የታሪክ ፀሐፊ ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ስለ ሕትመት ታሪክ ባዘጋጁት ግሩም መጽሃፋቸው ውስጥ ሌላ ጀርመናዊን ይጠቅሣሉ። ይህ ሰው ፒተር ሃይሊንግ ይባላል። ሙያው ሕክምና ነው። ግን ከፍተኛ የቋንቋ ችሎታ ያለው ሠው ነበር። ጐንደር ላይ ገናና መሪ ከነበሩት ከአፄ ፋሲል/1632-1667/ ጋር ጥሩ ጓደኝነት ይፈጥራል። በወቅቱ ሐይማኖትን ለማስፋፋት ይፈልግ የነበረው ይኸው ጀርመናዊ ከመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል የዮሐንስ ወንጌልን እ.ኤ.አ በ1647 ዓ.ም ወደ አማርኛ ተርጉሞ በማሣተም በብዛት ማሠራጨቱ ተጽፏል።

 

ለአማርኛ ቋንቋ መስፋፋት አስተዋጽኦ ካደረጉ ሠዎች መካከል ኢዘንበርግ የተባለው ሚሲዮናዊ ተጠቃሽ ነው። ይህ ሰው እ.ኤ.አ በ1841 ዓ.ም የጂኦግራፊ መጽሐፍ አሣትሟል። አማርኛው ግን ያው የፈረንጅ አማርኛ ነበር። ይህ ሰው ትግራይ አድዋ ውስጥ ለረጅም ጊዜ በመቆየቱም በትግርኛ ቋንቋም አሣትሟል። እ.ኤ.አ በ1835 ዓ.ም ደብተራ ማቲዮስ የተባለ ኢትዮጵያዊ ቀጥሮ ሐዲስ ኪዳንን ወደ ትግርኛ ቋንቋ መተርጐሙን ዶ/ር አምሣሉ አክሊሉ አጭር የኢትዮጵያ የሥነ-ጽሑፍ ታሪክ በተሠኘው የጥናትና ምርምር መጽሐፋቸው ላይ ገልፀዋል።

 

መጽሐፍ ቅዱስን በኢትዮጵያ ቋንቋ የመተርጐምና የማሠራጨት ስራ ተስፋፍቶ ነበር። በ1870 የሉቃስ ወንጌል፣ በኦሮምኛ ቋንቋ ተተርጉሟል። ከሦስት አመት በኃላ መዝሙረ ዳዊት እና ኦሪት ዘፍጥረት ቀጥሎም ኦሪት ዘፀአት እ.ኤ.አ. በ1877 በኦሮምኛ ታትሟል።

 

ይኸው ኢዘንበርግ የተባለው ሚሲዮናዊ ከጂኦግራፊ መፅሐፍ ሌላ የአማርኛ ንባብ ማስተማሪያ መፅሐፍ “የትምህርት መጀመሪያ” በሚል ርዕስ እ.ኤ.አ በ1941 ዓ.ም፣ “የአለም ታሪክ መጽሐፍ” እ.ኤ.አ በ1842 ደርሶ አሳተመ።

 

ከዚያም ኢትዮጵያዊ መፃሕፍት በአውሮፓ ውስጥ ይታተሙ የነበሩት በብዛት ጀርመን እና ስዊዝ ውስጥ ነበር። በተለይ በስዊዝ አገር በቅዱስ ክሪቮና የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ማተሚያ ቤት ተቋቁሞ ስለነበር ከስዊዝ እስከ ኢትዮጵያ መፃሕፍት ይጓጓዙ ነበር። በሰው፣ በእንስሳት፣ በባህር ላይ እየተጓጓዙ በአማርኛ ቋንቋ ለማደግ ሁሉም ተረባርቧል። አማርኛ ቋንቋ የሁሉም ነው።

 

የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ ማተሚያ ቤት እ.ኤ.አ በ1863 ዓ.ም ምፅዋ ውስጥ መቋቋሙን ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ይገልጻሉ። ያቋቋሙት የላዛሪስት ቄስ የነበሩት ቢያንኪየሪ የሚባሉ ሰው እንደሆኑ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ አጭር የኢትዮጵያ የሥነ-ፅሁፍ ታሪክ በተሰኘው ያልታተመ ስራቸው በሆነው መፅሐፍ ገልፀዋል።

 

ማተሚያ ቤት በከረን ውስጥም በ1879 ዓ.ም ተቋቋመ። እንዲህ እያለ እየተስፋፋ መጣ። እውቀትም ተስፋፋ። በአማርኛ ቋንቋ መፃፍ፣ መናገር፣ መማር፣ ማስተማር እየጎለበተ መጣ። አማርኛም ኢትዮጵያን ጠቀመ። አሳደገ። ዕውቀት አስፋፋ። የዓለምን እውቀት ወደ ኢትዮጵያ አመጣ። ባለውለተኛ ቋንቋ ሆነ።

 

ለአማርኛ ቋንቋ እድገት ሁሉም ማሰነ። ጊዜውን፣ ዕውቀቱን አበረከተ። አማርኛ የሁሉም ኢትዮጵያዊ ነው። ፈረንጆቹ ሳይቀሩ ለአማርኛ ቋንቋ እድገት ማስነዋል። ታዲያ ይህን ቋንቋ ኢትዮጵያዊ ሆኖ፣ ዩኒቨርስቲ ደርሶ አለመናገር፣ አለመስማት ለምን ተፈጠረ? አማርኛ በስርዓተ ትምህርት ውስጥ ተካቶ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ሊማረው የሚገባ ቋንቋ መሆኑን ብዙም ማስረዳት አያስፈልገውም።

 

ወደፊት ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመን ጀምሮ እዚህ እስከኛው ዘመን ድረስ አማርኛን ቋንቋ መሠረቱን ያቆሙትን እና ያስፋፉትን ሊቃውንት ለማስታወስ እሞክራለሁ።

 

መላው መፅሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ ቋንቋ ለመትርጐም ተነሣስቶ ከብዙ አመታት ድካም በኃላ ሐሣቡን እግቡ ያደረሠው የጐጃም ተወላጅ የሆነው መነኩሴ አባ አብርሃም ነው። አብርሃም በግብፅ አድርጐ ኢየሩሳሌም ለመሣለም ሂዶ ነበር። ከዚያም የትምህርት ሠው ስለነበር ወደ ሶርያ አርሜኒያ ፋርስ እና ወደ ሕንድ አገር ሔዶ እየተዘዋወረ ከጐበኘ በኃላ ወደ አገሩ ተመለሠ። አገሩ ለረጅም ጊዜ ከቆየ በኋላ እድሜው ከሃምሳ በላይ ሲሆን እንደገና ወደ ግብፅ ሔደ። እግብፅ ከደረሠ በኋላ በጠና ይታመምና የፈረንሣይ ረዳት ቆንሲል የነበረው አሰለን ረድቶት ያድነዋል። ከዚህ በኋላ አሰለን ኢትዮጵያዊውን መነኩሴ በቅርብ ሲያውቀው ብዙ ቋንቋዎችን ያውቃል። ፋርስኛ፣ ኢጣልያኒኛ፣ ግሪክኛና ሌሎችም ቋንቋዎች የሚያውቅ ሠው መሆኑን ይረዳል። ከዚህ የተነሣ ፈረንሣዊው አሰለን መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ እንዲተረጉም ጠይቆት ከተስማሙ በኋላ በሣምንት ሁለት ሁለት ቀን ማለትም ማክሰኞ እና ቅዳሜ እየተገናኙ አስር አመት ሙሉ ከሠሩ በኋላ መላው መጽሐፍ ቅዱስ ወደ አማርኛ ተተርጉሞ አለቀ። በትርጉሙ ላይ የአሰለን ድርሻ አንዳንድ ከበድ ያሉ ቃላት ሲያጋጥሙ ከኢብራይስጡ፣ ከሱርስትና ከሳባው ሊቃውንት ትርጉም እያመሣከረ አብርሃምን መርዳት ነበር። የትርጉም ስራ እ.ኤ.አ በ1818 ዓ.ም ካለቀ በኋላ አባ አብርሃም ለዕረፍት ወደ እየሩሳሌም ሂዶ ሳለ ወዲያው በአገሩ ውሰጥ ወረርሽኝ ገብቶ ስለነበረ በዚሁ በሽታ ተለክፎ እዚያው ሞቶ ተቀበረ።

 

ወደ አማርኛ የተተረጐመው መላው መጽሐፍ ቅዱስ በእጅ ጽሁፍ 9539 ገጽ እንደነበረው ሲታወቅ በዚያው በተርጓሚው በአብርሃም የአማረ ብዕር የተፃፈ ነበር። ይላሉ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ ግሩም አድርገው ባዘጋጁት መጽሀፋቸው። አሰለን Church mission society  እና ለ Bible society  የአብርሃምን ረቂቅ ቢያስረክባቸው ወጭ ያደረገውን 1250 ፓውንድ ጠይቆ አስረክቧቸዋል።

 

ይህ የአብርሃም ትርጉም በእንግሊዝ አገር በሚገኙ የቋንቋ አዋቂዎች ከተመረመረ በኃላ መላ አርባዕቱ ወንጌል እ.ኤ.አ በ1824 ዓ.ም በአማርኛ ታትሞ ወጥቷል። ሐዲስ ኪዳንን እ.ኤ.አ በ1829 ዓ.ም ታትሞ ሲወጣ መላው መጽሐፍ ቅዱስ እ.ኤ.አ በ1840 ዓ.ም በአማርኛ ታትሞ ወጥቷል።

 

ይህ የአባ አብርሃም የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ አቡሩሚ በሚባል ስም ይታወቅ ነበር። አቡሩሚ ግብፆች አባ አብርሃምን ይጠሩበት የነበረ ስም ነው። ይህ ሠው ለአማርኛ ሥነ-ፅሁፍ ላበረከተው አስተዋፅኦ በምንም ቃላት ማወደሻ ሊገለፅለት አይችልም።

 

የእሡን መጽሐፍ ቅዱስ አውሮፓ ውስጥ እያሣተመ ወደ ኢትዮጵያ ማስገባት ተጀመረ። በአመቱ ማለትም በ1841 ዓ.ም ክራኘፍ የተባለ ሚሲዮናዊ 1000 ልሳነ ክልኤ (ባለ ሁለት ቋንቋ) የአረብኛ እና የአማርኛ መፃህፍት ቅዱሣትን ለሸዋው ንጉስ ለንጉሥ ሳህለሥላሴ ሰጥቷል። እንዲህ እያለ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች እያደጉ መጡ።

 

በአፄ ቴዎድሮስ ዘመን የታወቀው ሚሲዮናዊ ማርቲን ፍላድ እ.ኤ.አ በ1856 ወደ ኢትዮጵያ ሲመጣ 300 የአማርኛ መጽሐፍ ቅዱስ ሐዲስ ኪዳን እና ልዩ ልዩ የሃይማኖት ጽሁፎችን ወደ ኢትዮጵያ አስገብቷል።

 

አማርኛ ቋንቋ የኢትዮጵያ መገለጫ ከሆነ ከ150 አመታት በላይ ሆኗል። በአፄ ቴዎድሮሰ ዘመነ መንግሥት የንጉሡ ደብዳቤ መላላኪያ ሆኖ የመጣ ቋንቋ ነው። ከዚያ በፊት ደግሞ በቤተ መንግሥት ውስጥ ያሉ ሠዎች ብቻ የሚነጋገሩበት ቋንቋ ነው።

 

አማርኛ ቋንቋ የሴም ቋንቋዎቸ ውስጥ የሚመደብ ነው። የግዕዝ ቤተሠብ ነው።

 

ዘመድ ነው። አንዳንድ አጥኚዎች ግዕዝና አማርኛ የሩቅ ዘመዶች ናቸው ይላሉ። አንዳንዶች ደግሞ የእህትና የወንድም ልጅ ናቸው ይላሉ። ደፈር ያሉት ደግሞ አማርኛ እናትና አባቱ ግዕዝ ነው ይላሉ። ደፈር ያሉት ደግሞ አማርኛ አባቱ ግዕዝ ነው ይላሉ። ምንም ተባለ ምንም አማርኛ ቋንቋ በርካታ ነገሮቹ ከግዕዝ ጋር ይዛመዳል። ብዙ ቃላትን ከግዕዝ ተውሷል። በሰዋሠዋዊ መዋቅር (Grammatical Structure) የተለያዩ ቢሆኑም የአማርኛ ውልደት ከግዕዝ ማሕፀን ውስጥ መሆኑ ምንም አያጠራጥርም።

 

ለዚህ ምክንያት የሚሆነን ንጉሥ አምደፅዮን በተጓዘባቸው ጦርነቶች ድል ካደረገ በኃላ በግጥም መልክ የተፃፈው አማርኛ የቋንቋውን መወለድና ልደቱን ያሣየናል። ቋንቋው በአማርኛ ይፃፍ እንጂ ቃላቱ ከግዕዝ ጋር ከፍተኛ ዝምድና ያላቸው ነበሩ።

ለምሣሌ

 

ሐርበኛ ዓምደ ጽዮን

መላላሽ የወሠን

ወኸ እንደመሰን

መላላሽ የወሰን

 

እያለ ይቀጥላል። የአማርኛ ቋንቋ መሠረት የተጣለበት ዘመን ነው ተብሎ የአምደ ጽዮን ስርዓት ይጠቀሣል። ሌሎች አጥኚዎች ደግሞ የአማርኛ ዕድሜ ከዚያም ይልቃል ነው የሚሉት።

 

አማርኛ ቋንቋ እንዲህ ተወለደና አደገ። የኢትዮጵያ የሥነ ጽሑፍ የመንግሥት እና የሕዝብ ቋንቋ ሆነ። አማርኛ በከፍተኛ ደረጃ እመርታ አሣየ። የትምህርት ቋንቋም ሆኖ የኢትዮጵያን አያሌ ሊቃውንት አፍርቷል።

 

በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ላይ ጐንደር ከተማ ውስጥ የሐይማኖት መስበኪያም ሆኖ እንደመጣ አንዳንድ ፀሐፊያን ይገልፃሉ። አማርኛ ቋንቋ እንዲህ ራሡን አደራጅቶ የሚሊዮኖች ልሣን ሊሆን የበቃበት ምክንያት ብዙ ቢሆንም በዘመኑ የነበሩት የቋንቋ ልሂቃን (elites) አስተዋፅኦ ቀላል አልነበረም። ቋንቋው የራሡ የሆነ ሥርዓተ ድህፈት(Orthography) ያለውና ከፍተኛ የሆነ የሰዋሠው  (Grammar) እና የሥነ-ልሣን (Linguistics) ጥናትና ምርምር እየተደረገበት ዛሬ በአለም ላይ አድገዋል ተብለው ከሚጠሩት ቋንቋዎች መካከል አንዱ ሆኗል።

 

የአማርኛ ቋንቋ እድገት ምስጢር

አማርኛ ቋንቋ ስርዓቱ ክፍት ነው። ቃላትን ከተለያዩ ቦታዎች እና ቋንቋዎች እየተቀበለ ራሡን አወፈረ። አደነደነ። አሣደገ። አማርኛ ከትግርኛ ይዋሣል። ከግዕዝ ይዋሣል። ከኦሮምኛ ይዋሣል። ከጣሊያን፣ ከፈረንሣይ፣ ከእንግሊዝ፣ ከአረብ፣ ከሂብሩ ወዘተ ወዘተ ይዋሣል። ተውሶ የራሡ ያደርጋል። በራሡ የቋንቋ ስርዓት ውስጥ ይከታል።

 

- ቴሌቪዥን

- መኪና

- ሱሪ

- ኮት

- ሻሂ

- ጉዲፈቻ

- አባወራ

 

ሌሎች በርካታ ቃላትን ከሌሎች እየተዋሠ እየወሠደ ሕዝባዊ ቋንቋ ሆኗል።

 

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ሲናገር አማርኛ የኢትዮጵያ ሕዝብ ቋንቋ ነው ይላል። ይህንን እንዲል ያስገደደው ቋንቋው ከሁሉም ብሔረሰቦች እየተዋሠ ያደገ በመሆኑ የጋራ ቋንቋ ነው ይለዋል።

 

የኘላኔቷ ተአምረኛ ፀሐፌ ተውኔት የሆነው የሼክስፒር ስራዎች በአማርኛ ቋንቋ ተተርጉመዋል፡ በተለይ ሎሬት ፀጋዬ የተረጐማቸው እንደነ ሃምሌት የመሣሠሉት ቴአትሮች የአማርኛ ቋንቋን የመግለፅ ከፍተኛ አቅም ያሣየበት ነው። አማርኛ ቋንቋ የማይሸከመው የምድራችን ሃሣብና ገለፃ እንደሌለ ፀጋዬ ገ/መድህን ሃምሌትን ተርጉሞበት አሣይቷል።

 

አማርኛ የራሡ ፊደል የለውም

አማርኛ ቋንቋ ብልጥ ነው። ፊደል ባይኖረውም ፊደልን የተዋሠው ከግዕዝ ነው። ብዙ ሠዎች አማርኛ የራሡ ፊደል ያለው ይመስላቸዋል። ነገር ግን አብዛኛዎቹን ፊደሎች የተዋሰው ከሀገሩ ልጅ ከግዕዝ ቋንቋ ነው። የተወሠኑ ፊደሎችን ብቻ ለራሡ ድምፅ ጨመረ። የተቀሩት የግዕዝ ቋንቋ ፊደሎች ናቸው። በተውሶ የዳበረ ቋንቋ ነው።

 

ለነገሩ ትግርኛም፣ አደርኛም፣ ጉራግኛም ፊደሎቻቸውን የተዋሡት ከግዕዝ ነው። ሌላ ሀገር ሆና ዛሬ የተገነጠለችው ኤርትራ ሣትቀር የቋንቋዋ ፊደል የግዕዝ ነው። እነዚህ ቋንቋዎች የተዋሡት ከጐረቤታቸው፣ ከቅርባቸው ነው። ሩቅ አልሄዱም። በፊደል ሕግ ሩቅ መሔድ ብዙ አያዋጣም። አንዳንድ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች የላቲን ፊደልን በመጠቀማቸው የተነሣ ዛሬ ተጐጅዎች ሆነዋል።

 

ተጐጂ የሆኑበት ምክንያት የላቲን ፊደሎች በውስጣችው አናባቢ (Vowel) የላቸውም። በላቲን ተነባቢው (Consonant) ሲፃፍ አናባቢው አብሮ ነው የሚፃፈው። ስለዚህ የላቲን ፊደል የተጠቀሙ የሃገራችን ቋንቋዎች አንድ ነገር ለመፃፍ ሲፈልጉ በጣም ረጅም ይሆንባቸዋል። ለምሣሌ

 

በአማርኛ          በላቲን

አበበ               Aababa

 

አንዱ ቃል በእጥፍ ይጨምራል። ስለዚህ ፍቅር እሰከመቃብርን ወደ ላቲን ወደሚጠቀሙ የሃገራችን ቋንቋዎቸ ብንተረጉመው ብዙ ቅጽ መጽሐፍ ሊወጣው ይችላል። የግዕዝ ፊደሎች በውስጣቸው አናባቢውን (Vowel) ሰለሚይዙ አፃፃፋቸው ስብሰብ ይላል። ቅለትም አለው።

 

አማርኛ ቋንቋ የሴም ቋንቋ ነው ቢባልም ከሁሉም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች እየተዋሰ ያደገ ነው። እናም የሁሉም ኢትዮጵያዊ ቋንቋ ስለሆነ ቋንቋውን ማወቅ ግድ ይለናል።

በሳምሶን ደሳለኝ

 

ባለፉት አምስት አመታት በኢትዮጵያ እና በደቡብ ሱዳን መካከል የነበረው  ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቶች እያዘቀዘቁ፣ በፍጥነት እየወረዱ ይገኛሉ። ደቡብ ሱዳን ነፃነቷን ካገኘች ማግስት ጀምሮ እስከ 2013 ድረስ ከኢትዮጵያ መንግስት ጋር የነበራት ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት፣ መቶ በመቶ በመተማመን ላይ የቆመ እንደነበር የሚታወስ ነው። በተለይ ዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብም ለደቡብ ሱዳን ኢኮኖሚያዊ ዲፕሎማሲያዊ እና የጸጥታ ድጋፍ እንዲያደርግ የኢትዮጵያ መንግስት ሚና ከፍተኛ ነበር።

የቀድሞ የአሜሪካ ፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ የፀጥታ አማካሪ የነበሩት ሱዛን ራይስ “ኢትዮጵያ የደቡብ ሱዳን አዋላጅ” ነበረች ሲሉ ምስክርነታቸውን መስጠታቸው በሁለቱ ሀገሮች መካከል የነበረውን የግንኙነት ደረጃ የሚያሳይ ነው። ሆኖም ግን በአሁን ሰዓት ከ“አዋላጅነት” ወደ አለመተማመን የወረደው የሁለቱ ሀገሮች ዲፕሎማሲ ግንኙነት ለሌሎች ሀገሮች መልካም ዕድል ይዞ መጥቷል። በተለይ በኢትዮጵያ ስትራቴጂክ ጥቅሞች ላይ በተቃርኖ ለቆሙት ለግብፅ እና ለኤርትራ አገዛዞች አጋጣሚው ሰርግና ምላሽ የሆነላቸው መስሏል። እንዲሁም ዑጋንዳ ኬኒያ የራሳቸውን ፍላጎቶች ለማስፈጸም ከፍተኛ ክፍተት አግኝተዋል።

በአንጻሩ ኢትዮጵያ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ የነበራት የገለልተኝነት ሚና እና አደራዳሪነት ጥያቄ ውስጥ ከመውደቁ በላይ፣ ፕሬዚደንት ሳል ቫኪር ማያርዲት ከኢትዮጵያ መንግስት ጋር ዲፕሎማሲያዊ እሰጣ ገባ ውስጥ ገብተዋል። በተለይ በአዲሱ የናምቢያ ፕሬዚደንት በዓለ ሹመት ላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ለፕሬዝደንት ሳልቫኪር ማያርዲት እጃቸውን ሰንዝረው ሰላምታ ቢያቀርቡላቸውም፣ ፕሬዝደንት ሳልቫኪር ምላሽ ከመስጠት ተቆጥበው ቅሬታቸውን ለማሳየት ተጠቅመውበታል። በወቅቱም በሁለቱ ሀገሮች መካከል ያለው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት እየሻከረ መምጣቱ ጥሩ ማሳያ ነበር።

ከዚህ በተጨማሪ፣ በጃንዋሪ 10 ቀን 2017 ፕሬዝደንት ሳልቫኪር ማያርዲት በግብፅ ያደረጉትን ይፋዊ የሥራ ጉብኝት ተከትሎ፣ ለፕሬዝደንቱ ቅርብ ናቸው የተባሉት አብርሃም ቾል ለNyamilepedia ዜና ማሰራጫ እንደተናገሩት “ደቡብ ሱዳን ብሔራዊ ጥቅሟን ለኢትዮጵያ መሥዋዕት አታቀርብም” ብለዋል። አያይዘውም፣ “ደቡብ ሱዳንን በማስቀደም ተስማምተናል። ለዚህም ነው፣ ከግብፆች ጋር የተወያየነው። እነሱ ከሌሎች ጎረቤት ሀገሮች በተሻለ አቅርቦት አድርገዋል።” ሲሉ አንፃራዊ አገላለጽ ተጠቅሟል።

እንዲሁም በዚሁ ጉብኝት የግብጹ ፕሬዚደንት አል-ሲሲ እና የደቡብ ሱዳን ፕሬዚደንት ሳል ቫኪር ማያርዲት የነጭ አባይ ውሃን መጠን በማበልጸግ ዙሪያ እና ከሕዳሴው የኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ጋር በተያያዘ ሥውር አፍራሽ ሥራዎችን ለመስራት ከስምምነት ላይ መድረሳቸው ዓብይ ሚዲያዎች ዘግበውታል። አንዳንዶቹ መገናኛ ብዙሃን ስምምነቱን መጥፎ ስምምነት (“dirty deal”) ሲሉ ጠርተውታል።

ከዚህ ስምምነት በኋላም ግብፅ ባሳለፍነው ሳምንት የደቡቡ ሱዳን መንግስት ተቃዋሚ ኃይሎች ይዞታን በጦር ጀቶች የደበደበች መሆኗን የደቡብ ሱዳን ታጣቂ ኃይሎች ከሰሞኑ ገልፀዋል። የሳልቫኪየር መንግስት በበኩሉ የግብፅ ተዋጊ አውሮፕላኖች በግዛቱ ገብተው ማንም ላይ ጥቃት አለመሰንዘራቸውን ገልጿል። በዚህ አጋጣሚም ግብፅ ለሳል ቫኪር ማርዲያት መንግስት ያላትን ታማኝነትና ድጋፍ ለማሳየት ተጠቅማበታለች። እንደሚታወሰውም፣ በፀጥታው ምክር ቤት በኩል በደቡብ ሱዳን መንግስት ላይ የጦር መሳሪያ ማእቀብ እንዲጣል በአሜሪካ በቀረበው ሞሽን ላይ፣ ግብፅ ድምፀ-ተአቅቦ በማድረግ ለደቡብ ሱዳን መንግስት አጋርነቷን ማሳየቷ የሚታወቅ ነው።

ግብፅ በደቡብ ሱዳን እና በኢትዮጵያ መካከል የነበረውን ጠንካራ የዲፕሎማሲ ግንኙነት ሰብራ በመግባት በኢትዮጵያ መንግስት ላይ የእጅ አዙር ተፅኖዎችን ለማሳረፍ ጠንክራ እየሰራች ነው። ከዚህም በፊት ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ ላይ ለምትሰራቸው የልማት ፕሮጀክቶች ዓለም አቀፉን ማኅበረሰብ በማስተባበር የብድር አቅርቦት እንዳይሰጥ ማድረግ ችላለች። እንዲሁም ዓለም አቀፉ ኩባንያዎች በሕዳሴው ኃይል ማመንጫ ግድብ ፕሮጀክት ግንባታዎች ላይ እንዳይሳተፉ ከፍተኛ ተፅዕኖ ለማሳደር የሞከረች ቢሆንም አልተሳካላትም። ከዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብ ኢትዮጵያን በዲፕሎማሲ እና በፖለቲካ ለመነጠል ጥረት ብታደርግም አልተሳካላትም። የማታንቀላፋዋ ግብፅ አሮጌውን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲዋን በአዲስ መልክ በደቡብ ሱዳን ይዛ ብቅ ብላለች።

ግብፅ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ሥውር እጇን ማስገባት የምትፈልገው ቢያንስ በሁለት መሰረታዊ ምክንያች ነው። አንደኛው፣ ከዚህ በፊት የግብፅ መንግስታት ይከተሉት የነበረውን ኢትዮጵያን የማተራመስ ፖሊሲ በአዲስ መልክ ለመተግበር ካላቸው ፍላጎት በመነጨ ደቡብ ሱዳንን በአማራጭነት መጠቀምን በመምረጣቸው ነው። ከዚህ በፊት በኤርትራ በኩል ኢትዮጵያን የማተራመስ ፖሊሲያቸውን ሲያስፈጽሙ መኖራቸው የሚታወስ ነው። አሁን ላይ ግን የአስመራ አገዛዝ በደረሰበት ወቅታዊ የፖለቲካ ቁመና የግብፅ አጀንዳ ማስፈጽም የሚችልበት አቅም የለውም። እንደ መንግስት የመቀጠሉ ጉዳዩም አስተማማኝ አይደለም። በተለይ የአስመራ ውስጣዊ ፖለቲካ ለብዙ ወጣት ኤርትራዊያን መሰደድ ምክንያት በመሆኑ ተግዳሮቶቹ ቀላል አይደሉም።

ሁለተኛው፣ ግብፅ ከሕዳሴው ኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ጋር የተያያዘ ሥውር አጀንዳ ለማስፈጸም ከመሻት የመጣ ነው። በርግጥ በቀጥታ በሕዳሴው ግድብ ላይ የምታመጣው አደጋ ይኖራል ተብሎ ቢያንስ አሁን ላይ አይገመትም። ሆኖም የኢትዮጵያ መንግስትና ሕዝብ አለመረጋጋት ውስጥ በመክተት፣ ከተዘረጋው የልማት እንቅስቃሴው በመግታት ትኩረቱን ወደ ጸጥታና የማረጋጋት ሥራዎች ላይ እንዲያደርግ አስገዳጅ ሁኔታዎችን መፍጠር ላይ እየሰራች ትገኛለች። በውጭ ግንኙነት ፖሊሲያቸው ኢትዮጵያን ታሪካዊ ጠላት አድርገው ማስቀመጣቸው፣ ከኢትዮጵያ በተሻለ ሁኔታ እንዳይዘናጉ ከመሆናቸውም በላይ ያገኙትን ቀዳዳ ለመጠቀም እንዳይዘናጉ ጉልበት ሆኗቸዋል።

እንዲሁም ግብፆች የደቡብ ሱዳን ውስጣዊ የፖለቲካ ቀውስን በመጠቀም የአልበሽር መንግስት ለመጣል  እየተጠቀሙበት ይገኛሉ። ፕሬዝደንት አልበሽርም ግብፅ የሱዳን መንግስት ተቃዋሚዎችን እየረዳች መሆኑን መነሻ በይፋ ክስ አቅርበዋል። የሱዳን መንግስት በሕዳሴው ኃይል ማመንጫ ግድብ ተጠቃሚ በመሆኑ ለግድቡ ግንባታ ድጋፉን በይፋ መስጠቱ፣ በግብፅ ፖለቲከኞች ጥርስ ውስጥ እንዲገባ አድርጎታል። እንዲሁም የፕሬዝደንት አልበሽር መንግስት ለኢትዮጵያ ሕዳሴ ኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ድጋፍ መስጠታቸው፣ በግብፅ በኩል ታሪካዊ ጠላት ተደርገው ተፈርጇል። በተጨማሪም ሱዳን በሕዳሴው ግድብ ግንባታ ተቃውሞዋን አለማሰማቷ፣ ግብፅ በዓለም ዓቀፉ ማኅበረሰብ ፊት በሕዳሴው ግድብ ግንባታ ዙሪያ ተፅዕኖ ለማሳደር የምታደርገው እንቅስቃሴ አርግቦባታል።

ይህ የግብፅ እምቅ ፍላጐቷን ይዛ በአዲስ መልኩ የቀንዱን ሀገሮች ለማተራመስ ደቡብ ሱዳንን የመጨወቻ ካርድ አድርጋ ብቅ ማለቷ፣ አዲስ የኃይል አሰላለፍ እንዳይፈጠር ተሰግቷል። በተለይ ኢትዮጵያ የደቡብ ሱዳን አዋላጅ ሀገር ተደርጋ እየተወሰደች፣ ግብፅ ከየት መጣች ሳትባል የደቡብ ሱዳንን መንግስት እምነት ማግኘቷ የኢትዮጵያን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ጥያቄ ውስጥ የሚጥል ብቻ ሳይሆን በግብፅ እና በኢትዮጵያ መካከል ከፍተኛ ግጭት እንዳይፈጠር ስጋታቸውን የሚያስቀምጡ ባለሙያዎች ተበራክተዋል። ምክንያቱም፣ ደቡብ ሱዳን የቀድውን የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ሕይወት ሕልፈት ተከትሎ ለሶስት ቀናት ብሔራዊ ባንዲራዋን ዝቅ አድርጋ ያውለበለበች ሀገር፣ ዛሬ በኢትዮጵያ ብሔራዊ ጥቅም ላይ አደጋ ከሚጥሉ ሀገሮች ጎን መሰለፍን በምክንያትነት ያነሳሉ። የደቡብ ሱዳን መንግስት ቅሬታዎችንም ይጠቃቅሳሉ።

በሳልቫኪር የሚመራው የደቡብ ሱዳን መንግስት፣ ኢትዮጵያ ዶክተር ሪክ ማቻርን ትደግፋለች ሲል ይከሳል። እንዲሁም ኢትዮጵያ ከአሜሪካ መንግስት ጋር ያላትን ጥብቅ ግንኙነት በማንሳት የኢትዮጵያን እቅስቃሴ በጥርጣሬ እንደሚያዩት በተደጋጋሚ የደቡብ ሱዳን ባለስልጣኖች ሲናገሩ ይሰማል። በተለይ ከ2013 እስከ 2015 የተነሳው የእርስ በእርስ ጦርነት በሁለቱ ሀገሮች መካከል አለመተማመን ፈጥሯል። ይህም ሆኖ የእርስ በእርስ ጦርነቱን የሽግግር መንግስት በማቋቋም ለመፍታት ተችሎም ነበር። ሆኖም የሽግግር መንግስቱ ም/ፕሬዝደንት ዶክተር ሪክ ማቻር ከሽግግር መንግስቱ በመውጣት ወደ ጫቃ መግባታቸው የሚታወስ ነው።

ይህንን የዶክተር ሪክ ማቻር ከሽግግር መንግስቱ መውጣት ካስቆጣቸው ሀገሮች አንዷ ኢትዮጵያ ነበረች። በይፋም ዶክተር ሪክ ማቻር የተቃዋሚውን ጎራ መሪ መሆናቸውን ኢትዮጵያ እንደማትቀበል አሳውቃለች። ዶክተር ሪክ ማቻርንም ከግዛቷ አባራለች።  በምትካቸው የተተኩትን ጀነራል ታባን የተቃዋሚ ጎራ ወኪል መሆናቸውን እውቅና ሰጥታለች። ኢትዮጵያ ይህን ያህል ርቀት ሄዳ ለደቡብ ሱዳን መንግስት መሪዎች መተማመንን ብትፈጥርም፣ የፕሬዝደንት ሳል ቫኪር መንግስት ከግብፅ ጉያ ውስጥ ለመውጣት ግን ፈቃደኛ አይደሉም።

በብዙ ባለድርሻ አካላትም ግልፅ ምላሽ ያጣው ጉዳይ ቢኖር፣ የደቡብ ሱዳን እና የኢትዮጵያ መንግስት ዲፕሎማሲያዊ ሰጣ ገባ የተፈጠረው፣ ሁለቱ ሀገሮች በርግጥ እኩያ ሀገሮች ሆነው ነው? ወይንስ የኢትዮጵያ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መርሆች ከገቢራዊነት የራቁ በመሆናቸው ነው? የሚሉት ይገኙበታል።

የኢትዮጵያ መንግስት የአፍሪካን ቀንድ ከሕዳሴው ጉዞ አንፃር ገምግሞ ያስቀመጠው አቅጣጫ፣ ገቢራዊነቱ (Pragmatism) አጠያያቂ ይመስላል። ይኸውም፣ በአካባቢያችን (በቀንዱ) ሰላም እንዲሰፍን ማድረግ፤ ጠንካራ የኢኮኖሚ ትስስር ማድረግ፤ ኢጋድን ማጠናከር፤ የአባይ ወንዝ በሽታን መቋቋም መሆኑን በማያሻማ መልኩ ተቀምጧል። በርግጥ ከአካባቢው ጋር ጤነኛ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ መስተጋብር መፍጠር ለኢትዮጵያ እድገት ሁለንተናዊ ጠቀሜታው ምትክ አልባ ነው። ጥያቄው ግን፣ በኢትዮጵያ ፍላጎት ብቻ ከላይ የተቀመጡ አቅጣጫዎችን ተግባራዊ ማድረግ ይቻላል ወይ? የሚለው ነው። 

በዚህ ሰነድ የአባይ ወንዝ በሽታ መቋቋም በሚለው ክፍሉ፣ “የግብፅ ሕዝብ የገዥው መደብ ፕሮፖጋንዳ ሰለባ በመሆኑ እንጂ አቋማችን መብትና ጥቅሙን የማይነካ በመሆኑ፣ ፀረ ኢትዮጵያ አቋም የሚይዝበት ምንም ምክንያት የለም። በአባይ ወንዝ አጠቃቀም ጉዳይ ላይ ከምናደርጋቸው ትግሎች ውስጥ በጣም ውስብስብ የሚሆነውና በዚያም ልክ ከፍተኛ ግምት የሚሰጠው ጉዳይ የግብፅ ህዝብ የአቋማችንን ፍትሐዊነት እንዲገነዘብ የማድረግ ጉዳይ ነው። ይህ ስራ ከባድ ቢሆንም ያለመታከትና ተስፋ ባመቁረጥ ሁልጊዜም ሊፈፀም የሚገባው ነው። በማንኛውም ወቅት የኢትዮጵያ ህዝብና መንግስት የግብፅን ህዝብ የሚጎዳ ወይም የሚዘልፍ ነገር እንዳይነገርና እንዳይሰራ ማድረግ የመጀመሪያው ጉዳይ ይሆናል። ከዚህም ባሻገር የተለያዩ መድረኮችን በመጠቀም መልዕክታችንን ለግብፅ ህዝብ ለማድረስ ያለመታከት መስራት ይኖርብናል።

ከላይ የተጠቀሱት ስራዎች መሰራት ያለባቸው ቢሆኑም፤ በአጭርና በመካከለኛ ጊዜ የግብፅ መንግስትን አቋም ያስቀይራሉ ተብሎ አይገመትም። ስለሆነም የራሳችንን አቅም ቆጥበን በአባይ ወንዝ ላይ ለልማታችን አስፈላጊ የሆኑና ከፍትሃዊ አቋማችን የሚመነጩ ስራዎችን መስራት መቀጠልና ማጠናከር አለብን። በዚህ ረገድ የውጭ ብድርና እርዳታ የማግኘት ዕድላችን ውስን እንደሆነ በመገንዘብ በወሳኝ መልኩ በራሳችን ውሱን አቅም ላይ መመስረት ይኖርብናል። ግብጾች በእጅ አዙርና በቀጥታ ሰላማችንን ለማደፍረስ የሚያደርጉትን ጥረት በማጋለጥ፣ ከጎረቤቶቻችን ጋር ያለንን ግንኙነት ከላይ በተጠቀሰው አኳሃን በማሻሻልና ተጋላጭነታችንን በማስወገድ ራሳችንን መከላከል አለብን። ግብፅ ከዚህ አልፋ ቀጥተኛ ወረራ የመፈፀም ዕድሏ በጣም ትንሽ ቢሆንም፤ ራሳችንን የመከላከል አቅማችንን ከኢኮኖሚ እድገታችን ጎን ለጎን ማጎልበት አለብን።

እነዚህን ስራዎች በአግባቡ እስከሰራን ድረስ በአጭርና በመካከለኛ ጊዜም ባይሆን ውሎ አድሮ የግብፅ ገዥው መደብ የኛን ፍትሃዊ አማራጭ ከመቀበል የተሻለ መንገድ እንደሌለ መቀበሉ አይቀርም። ስለሆነም ከግብፅ ጋር ያለውም ችግር ቢሆን ከረጅም ጊዜ አኳያ በሰላማዊ መንገድ ሊፈታ የሚችል ነውና ከወዲሁ የሰላሙን መንገድ ጠበቅ አድርገን ይዘን መራመድና የግብፅን መንግስት ወደ ሰላም መንገድ ለመመለስ ያለመታከት መስራት ይኖርብናል። በእርግጥ ይህ ስራ በአጭር ጊዜ ውስጥ ተጨባጭ ውጤት የሚያስገኝ ስለሆነ ዋናው ትኩረታችን ከላይ የተዘረዘሩትን ሌሎች የመፍትሄ ሃሳቦች መተግበር ላይ መሆን ይኖርበታል።”

በዚህ ሰነድ የሰፈረው ፍሬ ነገር በየትኛውም መመዘኛ ጤናማ ግንኙነት ከሚፈልግ ሀገር የሚመነጭ ነው። ሆኖም ግን የቀንዱን ሀገሮች የፖለቲካ አሰላለፍ የተገነዘበ መሬት የሚይዝ አድርጎ መቀበል ግን ከባድ ነው። ለዚህ በቂ ማሳያ የሚሆነው፣ ግብፅ ከደቡብ ሱዳን ጋር የፈጠረችው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ከሁለትዮች የልማት ግንኙነት ባሻገር፣ የኢትዮጵያ የልማት አውታሮችን ለማውደም ያለመ ሥውር አጀንዳ ያዘለ መሆኑ ነው። ይህ ማለት ግብፆች ኢትዮጵያን በውጭ ግንኙነት ፖሊሲያቸው በታሪካዊ ጠላትነት አስቀምጠው የሚሰሩ ሲሆን፤ በአንፃሩ ኢትዮጵያ በተራዘመ ትግል የግብፅ ገዢ መደቦች ሆኑ ሕዝቦችን ልብ የማሸነፉ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ቀርፃ እየሰራች ነው። የፖሊሲው ውጤቱ ግን ኢትዮጵያን በማተራመስ ቀጥሏል።

ይህንን የግብፅ የማተራመስ ፖሊሲን መከላከል የሚቻለው፣ የኢትዮጵያ መንግስት የግብፅ ገዢ መደቦች እና የህዝቡን በናይል ውኃ አጠቃም ላይ ያላቸውን የተዛባ አቋም በታሪካዊ ጠላትነት በሚፈረጅ የፖሊሲ አቅጣጫ መቀየስ ሲቻል ብቻ ነው። በዚህ መልኩ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲው ማስቀመጥ ከተቻለ፣ በቀንዱ ሀገሮች መካከል በግብፅ መነሻ ለሚከሰቱ ማናቸውም አይነት እንቅስቃሴ ከተቀመጠው ፖሊሲ መነሻ ምላሽ መስጠት ያስችላል።

ለምሳሌ ግብፅ ከደቡብ ሱዳን ጋር በፈጠረችው ግንኙነት ኢትዮጵያን ለማተራመስ በጋራ እየሰሩ መሆናቸው የሚታወቅ ነው። በዚህ ውስጥ የግብፅ እንቅስቃሴን በታሪካዊ ጠላትነት የሚመለከት የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ የምናራምድ ከሆነ ገቢራዊ እርምጃ ለመውሰድ ቀላል ነው። ይኸውም፣ ኢትዮጵያ በአብዬ ግዛት ያሰፈረችውን የሰላም አስከባሪ ጦር ሰራዊት ማውጣት ይጠበቅባታል። ይህን በማድረግ ለደቡብ ሱዳን መንግስት ግልጽ ምላሽ መስጠት ይቻላል። ይህንን በማድረግ የግብፅን የማተራመስ ፖሊሲ ለመተግበር በማያስችላት ከባቢያዊ ሁኔታዎች ውስጥ ማስቀመጥ ይቻላል።

እንዲሁም የኢትዮጵያ ጦር አብዬ ግዛት ለቆ ሲወጣ፣ የደቡብ ሱዳን መንግስት በጃንጃዊት አረብ ሚኒሻዎች እና በዲንካ ጎሳዎች በሚነሳው ጦርነት ተወጥሮ የመፍረስ አደጋዎች ተደቅነውበት ከዚህ የአፍራሽ ሚናው እንዲቆጠብ ይገደዳል።¾     

“በተለያየ አስተሳሰብና አካሄድ

የኢትዮጵያን ህዝብ የምናስቸግርበት መንገድ መፈጠር የለበትም”

ዶክተር ጫኔ ከበደ

የኢዴፓ ሊቀመንበር

በይርጋ አበበ

ኢህአዴግ በአገር ውስጥ ከሚገኙ የፖለቲካ ፓርቲዎች ጋር በወቅታዊ አገራዊ ጉዳዮች ዙሪያ ለመደራደር ማቀዱን ተከትሎ ጥር 10 ቀን 2009 ዓ.ም የውይይት (የድርድር) ቅድመ ዝግጅት በፌዴሬሽን ምክር ቤት ተካሂዶ ነበር። በወቅቱም 22 አገር አቀፍ ፓርቲዎች ውይይቱ (ድርድሩ) ምን መልክ ሊኖረው እንደሚገባ የሚያስችለውን የቅድመ ውይይት ጉባኤ የተሳተፉ ሲሆን ለድርድሩ መካሄድ አስፈላጊ ያሏቸውን ግብአቶችም እስከ ጥር 25 ቀን 2009 ዓ.ም ድረስ እንዲያቀርቡ ቀነ ቀጠሮ በመያዝ ነበር የተለያዩት። ይህን የድርድር ሂደት አስመልክቶም ስድስት የፖለቲካ ፓርቲዎች (መኢአድ፣ ኢዴፓ፣ ሰማያዊ፣ ኢራፓ፣ አብአፓ እና መኢዴፓ) በጋራ መግለጫ ሰጥተው ነበር።

ከወራት በፊት ደግሞ በአገሪቱ ለሚካሄዱ ሰላማዊ ውይይቶችና ድርድሮች ተቃዋሚ ፓርቲዎች በጥምረት ወይም በውህደት ለመስራት ከፈለጉ ኢዴፓ ዝግጁ መሆኑን አስታውቆ ነበር። በኢህአዴግና በተቃዋሚ ፓርቲዎች መካከል ሊካሄድ ስለታሰበው ድርድር፣ ተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች የመደራደር ብቃት እንዲሁም ኢዴፓ ስለሚያስበው ውህደት ዙሪያ ከኢዴፓው ሊቀመንበር ዶክተር ጫኔ ከበደ ጋር አጠር ያለ ቃለ ምልልስ አድርገናል። ዶክተር ጫኔ ለሰንደቅ ጋዜጣ የሰጡትን ቃለ ምልልስ ከዚህ በታች እናቀርበዋለን።

 

 

ሰንደቅ፡-ተቃዋሚ ፓርቲዎች ከገዥው ፓርቲ ጋር ከመደራደራችሁ በፊት መጀመሪያ በመካከላችሁ ድርድር አካሂዳችሁ ጠንክራችሁ በመውጣት ተመጣጣኝ የሀይል ሚዛን በጠበቀ መልኩ ከኢህአዴግ ጋር ለመደራደር የሚያስችል ቁመና መያዝ ነበረባችሁ ትባላላችሁ። ይህ የተናጠል ትግል እስከመቼ ይቀጥላል? ወደ ውህደት የሚደረግ ጥረትስ የለም?

ዶክተር ጫኔ፡- ጥያቄው ተገቢና ትክክል ነው። በእኛ በኩል ይህ የስድስቱ ፓርቲዎች የጋራ መግለጫ አንዱ ጅማሬ ነው። የህዝቡ ጥያቄ ሊመለስ የሚችለው በተለያየ አካሄድና በተለያየ አስተሳሰብ በመሄድ ህዝቡን ግራ በማጋባት ሳይሆን የፖለቲካ ፓርቲዎች ቆም ብለው፣ በሰከነ መንገድ አስበው፣ በሰለጠነ መንገድ ሀሳቦቻቸውንና ልዩነቶቻቸውን እያጠበቡ ነጻነታቸው እንደተጠበቀ ሆኖ የህዝቡን ጥያቄ ግን በጋራ መመለስ እንዳለባቸው ነው የተግባባነው።

የጊዜው ማጠር እንቅፋት ሆኖብን እንጂ (ከኢህአዴግ ጋር ለሚደረገው ድርድር ፓርቲዎች እርስ በእርስ ያደረጉትን ውይይት) ሁሉም ፓርቲዎች አንድ ላይ የሚሆኑበት እድል ሰፊ ነበር። ነገር ግን ጊዜው በማጠሩ በተገቢው መጠን ተገናኝቶ ለመወያየት የግንኙነት መስመሩ አልፈቀደልንም። አሁን ላይ መግለጫ የሰጠነው ስድስት ፓርቲዎች መግባባት የቻልነው በአጭር ጊዜ ውስጥ ሀሳቡን በመረዳዳታችን የመጣ ስብስብ ነው። ከዚያ በዘለለም ከመድረክ ጋር የነበረን ግንኙነት በጊዜ እጥረት ምክንያት በአንድ ላይ ያለማቅረብ (መግለጫ ያለመስጠት ለማለት) እንጂ በሀሳብ ደረጃ ተመሳሳይነት ያለው የስነ ስርዓት ደንብ ነው የቀረበው። ወደፊትም ቢሆን መድረከ ውስጥ ያሉ ፓርቲዎችም ሆኑ ከእኛ ውስጥ ያለው ስብስብ (ስድስቱን ፓርቲዎች) በጋራ አጀንዳዎቹን እየቀረጸና በአጀንዳዎቹ ላይ ውይይት በማደረግ ትንታኔዎችን እየሰጠ ተደራዳሪዎቹን መርጦ የሁሉንም ፓርቲዎች ሀሳብ ተጠቃሎ ለድርደሩ የሚቀርብበትን መንገድ እንዲፈጠር ነው እየተሰራ ያለው። ይህ ተጽኖ መፍጠር የሚቻለው ደግሞ አደራዳሪው ነጻና ገለልተኛ መሆኑ ሲታወቅ ነው።

 

ሰንደቅ፡- አደራዳሪው ነጻና ገለልተኛ ሲሉ እናንተ ከኢህአዴግ ጋር የምታደርጉት ድርድር ነው ወይስ ተቃዋሚ ፓርቲዎች እርስ በእርስ ለምታደርጉት ድርድር?

ዶክተር ጫኔ፡- ከኢህአዴግ ጋር ለምናደርገው ድርድር ነው። በራሳችን መካከል ያለውን በተመለከተ እርስ በእርስ የመገናኘትና የመነጋገር ጉዳይ እንጂ የሀሳብ ልዩነት የለም።

ሰንደቅ፡-ከወራት በፊት የእናንተ ፓርቲ (ኢዴፓ) በአገሪቱ ጉዳይ ላይ ሁነኛ ለውጥ ለማምጣት ከሚንቀሳቀሱ ሁሉም ሀይሎች ጋር የኢዴፓ ህልውና እስኪጠፋ ድረስም ቢሆን እንኳን ውህደት ለመፍጠር እንደምትፈልጉ ገልጻችሁ ነበር። አሁን ምን ደረጃ ላይ ናችሁ?

ዶክተር ጫኔ፡- ትክክል ነው የእኛ ፓርቲ በአቋም ደረጃ እሱን ብቻ ሳይሆን ከዛም በመለስ ጥር 10 ቀን 2009 ዓ.ም በተደረገው ቅድመ ውይይት ከመካሄዱ በፊት ያወጣነው መግለጫ አለ። ተቃዋሚ ፓርቲዎች በተቀናጀ መንገድ መሄድ እንዳለባቸው ጥሪ አድርገናል። ከዚህ በኋላም በተለያየ አስተሳሰብና በተለያየ አካሄድ የኢትዮጵያን ህዝብ የምናሰቸግርበት መንገድ መፈጠር የለበትም። ስለዚህ ሁሉም የፖለቲካ ፓርቲዎች አስተሳሰባቸውና የፖለቲካ ፕሮግራሞቻቸው ተመሳሳይ የሆኑ ፓርቲዎች በአንድ ሆነው አንድ ወጥ ፓርቲ ማቋቋም የሚችሉ ከሆነ በእኛ በኩል ዝግጁ ነን። ያኔ የገለጽነው ይህንን ነው። ኢዴፓ የሚለው ስም እስኪጠፋ ድረስ ያን ያህል ርቀት ተጉዘን ውህደቱን ለመቀበል ዝግጁ ነን። አሁን በተጀመረው አካሄድም ቀጥሎ የምናየው ይሆናል። ውይይታችን ይቀጥላል።

ሰንደቅ፡-በወቅቱ ለውህደት በራችሁን ክፍት ማድረጋችሁን ከገለጻችሁ በኋላ ከእናንተ ጋር ለመወያየት የፈለገ ፓርቲ መኖሩን አይታቸኋል?

ዶክተር ጫኔ፡- ኢህአዴግ የጠራው ድርድር በመካከል ስለመጣ ወደዛኛው አስተሳሰብ ፓርቲያችን አልሄደበትም። ምክንያቱም ይህኛውን (የተቃዋሚዎችንና የኢህአዴግን ድርድር) ነው እያስቀደምን ያለነው። ከዚህ በኋላ አሁን በተሰባሰብንበት መንገድ ሂደን ሌሎችም ፍላጎት ያላቸውን ፓርቲዎች ሁሉ የሚያስፈልገው ምንድን ነው የሚለውን በአመራር ደረጃ እርስ በእርሳችን እየተነጋገርን ካስፈለገም የመግባቢያ ሰነድ (memorandum of understanding) ፈጥረን እንዴት እንቀጥል የሚለውን ነገር ለማድረግ እየተዘጋጀን ነው ያለነው።

ሰንደቅ፡-የኢዴፓ ፖለቲካዊ ቁመና ምን ይመስላል?

ዶክተር ጫኔ፡- የፓርቲያችን ፖለቲካዊ ቁመና እጅግ በጣም ጥሩ ደረጃ ላይ ነው ያለው። አንደኛ በአመራርም ደረጃ በጣም ንቁ እና እውቀት ያላቸው ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባላት ያሉበት ሲሆን በማዕከላዊ ምክር ቤት ደረጃም እንደዚሁ መስዋዕትነት ለመክፈል የተዘጋጁ አባላት ያሉበት ፓርቲ ነው።

ከዚያ በዘለለ ደግሞ በክፍለ ሀገር ደረጃ 17 ጽ/ቤቶች አሉን። ከዚያም በተረፈ ጽ/ቤት ሳይኖራቸው ሴል በመዘርጋት የፓርቲውን አደረጃጀትና መዋቅር ለማስፋት ጥረት እየተረደገ ነው። ይህን የሚያስፈጽሙ አስተባባሪ ኮሚቴዎቸ አሉን። በአባላት ደረጃ ካየነውም በአሁኑ ሰዓት ከ110 ሺህ በላይ አባላት አሉን። እነዚህን ይዘን ፖለቲካውን ወይም ሰላማዊ ትግሉን እስከመጨረሻው ድረስ ለመሄድ ነው ቆርጠን የተነሳነው። 

 

 

ሰንደቅ፡-ከ1997 ዓ.ም ምርጫ በኋላ የፖለቲካ እንቅስቃሴዎች መቀዛቀዝ ይታይባቸዋል ተብሎ በሰፊው ይነገራል። ይህን ሀሳብ የሚያራምዱ ሰዎች ከሚያነሷቸው ምክንያቶች መካከልም ባለሀብቶችና ምሁራን በፖለቲካው ላይ እያደረጉት ያለው ተሳትፎ እጅጉን እየጠፋ ነው በማለት ነው። በዚህ በኩል የእርሰዎ እይታ ምንድን ነው?

ዶክተር ጫኔ፡- በእኛ ፓርቲ በኩል አሁን የምትለውን ነገር ብዙም አልቀበለውም። ምክንያቱም በፓርቲያችን የነበሩ ምሁራን አሁንም በዚያው ደረጃ ላይ አሉ ማለት ይቻላል። እንዲያውም ከዚያም በሰፋ ምሁራንን እያሳተፍን ነው ያለነው። በስራ ምክንያት ክልል ላይ ይሁኑ እንጂ በጣም ንቁ የሆኑ ምሁራን ነው ያሉን። ይህንን ማስፋት የሚቻለው የፖለቲካ ምህዳሩ እንዲሰፋ ተደርጎ በህዝባዊ ስብሰባዎች፣ ፓርቲውን ለማደራጀት በሚደረጉ ጉዞዎች ወዘተ…. ነበር። ነገር ግን ምህዳሩ እየጠበበ በመሄዱ በእኛ በኩል ግልጽ በሆነ መንገድ አይደለም እያደራጀን ያለነው። ስለዚህ ይህን ግልጽ ያልሆነውን አደረጃጀት ግልጽ ማውጣት ስለማይቻል እንጂ በጥናት ደረጃ የሚሳተፉ በርካታ ምሁራን አሉ። ስለዚህ በእኛ ፓርቲ በኩል ከምርጫ 97 (1997 ዓ.ም) በፊት የነበረውን ጥንካሬያችን ለማምጣት ነው እየፈጠርን ያለነው።

ሰንደቅ፡- የ2012 ምርጫ ሊካሄድ የቀሩት ጊዜያት ከሶስት ዓመታት ብዙም ያልበለጡ ናቸው። እናንተና ኢህአዴግ የምታካሂዱት ድርድር ከምርጫው በፊት ይጠናቀቃል? የተቀመጠ የጊዜ ሰሌዳስ አለ?

ዶክተር ጫኔ፡- የጊዜ ገደብ መቀመጥ እንዳለበት በእኛ በኩል እናምናለን። ይህም የድርድሩ አንድ አካል ነው። የተቃውሞ ጎራውም ይህን ያጣዋል ብዬ አላስብም። ሰለዚህ ድርድሩ የጊዜ ገደብ ተቀምጦለት በዚያ መንገድ መካሄድና ቶሎ መጠናቀቅ እንዳለበት እናምናለን። ምክንያቱም አንተ አሁን ባልከው ብቻ ሳይሆን በቀጣዩ ዓመትም የአዲስ አበባ እና የድሬዳዋ መስተዳድሮች፣ የወረዳ እና የቀበሌ ምክር ቤት አባላት ምርጫ ይካሄዳል። ስለዚህ በዚያ ምርጫ ለመሳተፍ ከድርድሩ የሚገኘው ውጤት ነው የሚወስነው። መንግስትም ቃል በገባው መሰረት የምርጫ ህጉን ለማስተካከል እየሞከረ ነው። እኛ በምንፈልግበት መንገድ ማምጣት የሚቻል ከሆነ የመንግስትንም አዎንታዊ መልስ ተጠቅመን ወደ ምርጫ የምንገባበት ነው የሚሆነው።

የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁም ቢሆን ሌላ ተጽዕኖ ፈጣሪ ነው። ቀጣይ የሚኖረው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ቆይታ ይቀጥላል ወይም አይቀጥልም የሚለው ስለማይታወቅ በእኛ በኩል ስጋት አለን። ስለዚህ ይህ ድርድር እነዚህን መሰል ችግሮች ማስቀረት ካልቻለና አንድ የጋራ መግባባት ላይ ካልተደረሰ ወደ ምርጫ የሚገባበትና የምርጫ ስርዓቱንና የምርጫ ህጎቹን ማየት የሚቻልበት እድል የጠበበ ስለሚሆን በሚቀጥሉት የሚኖረው ምርጫ በተለይም በአዲስ አበባ፣ በድሬዳዋ፣ በወረዳና በቀበሌ ምክር ቤት ምርጫዎች ላንሳተፍ የምንችልበት እድሉ የሰፋ ነው የሚሆነው።

ለአገራዊ ምርጫው ግን በእርግጠኝነት እስከዛ ድረስ ሰላማዊ ትግሉ አሁን በሚጀመረው ድርድር ውጤት እያመጣ የሚሄድ ከሆነ የሰላማዊ ትግሉ መርህ በምርጫ ስርዓት የሚፈለገውን የህዝብ ጥያቄ መመለስ እና የሚፈለገውን ስርዓት ማምጣት እስከሆነ ድረስ ሁል ጊዜ ያ ግብ ሆኖ ነው የሚቀመጠው። አሁን ባለው መንገድ መንግስት ነገሮችን በቀናነት አይቶ የሚሄድ ከሆነ የምርጫ ህጉም ይስተካከላል፣ ሌሎችም ህጎች ይስተካከሉና አሳታፊ ይሆናል። ህዝብን ሰብስበህ ፕሮግራምህን የምትገልጽበት መንገድ ከተገኘ እና የማዋካቡ፣ የማሰሩና የማሳደዱ ሁኔታ ከቆመ ሰላማዊ ትግሉ እንደገና የሚነሳበት እድሉ አለ ብለን እናምናለን። ይህ የቤት ስራም የመንግስት ይሆናል ብለን እናምናለን።

 

 

ሰንደቅ፡-በሰላማዊ ትግል ለውጥ ለማምጣት የኢህአዴግ ባህሪ አስቸጋሪ በመሆኑ ተስፋ አስቆራጭ ነው የሚሉ ወገኖች አሉ። በዚህ ላይ የእርስዎ አስተያየት ምንድን ነው?

ዶክተር ጫኔ፡- የሰላማዊ ትግል አንዱ ፈታኝ እኮ ይህ ነው። አመራሩን ፈታኝ ሲያደርገው ተከታዩን ደግሞ ተስፋ ያስቆርጠዋል። ምክንያቱም መንግስት ከጸጥታ ጋር ተያይዞ የሚወስዳቸው እርምጃዎች ተስፋ አስቆራጭ ነው የሚሆኑት። ሰላማዊ ትግሉ ይነሳል ይወድቃል። ምህዳሩ ሲሰፋ ትግሉ ይነሳና ምህዳሩ ሲጠብ ደግሞ የወደቀ ይመስላል እንጂ ፈጽሞ አይጠፋም። ምክንያቱም አስተሳሰብ ስለሆነ የአሰተሳሰብ የበላይነት፣ የህግ የበላይነት፣ የመርህ የበላይነት ነው የሚፈለገው። ሰላማዊ ትግሉ በአመራሮች ደረጃ ፈታኝ ቢሆንም በተከታዮች ደረጃ ግን ተስፋ ሊያስቆርጥ ይችላል። ስለዚህ ተስፋ የሚቆርጠውን ተስፋ እንዳይቆርጥ እነዚህን ፈታኝ መንገዶችን አልፎ ለውጥ መምጣት እንደሚችል ነው እንደአመራር ማስተማር የሚጠበቅብን።

የጦርነት ሂደቶች ንብረት የሚያወድሙ፣ ሰውን የሚያፈናቅሉ፣ የአካል ጉዳት የሚያደርሱና ከዚያም በከፋ መልኩ ህይወት የሚያጠፉ ስለሆነ ይህን ዓይነት (ለውጥን በሀይል ለማምጣት የሚደረግን) የመንግስት ለውጥ ነው መቅረት አለበት ብለን የምናስበውም የምናስተምረውም። በእርግጥ ኢህአዴግ ከባህሪው እንደዚሀ አይነት ነገሮችን (በሰላማዊ ትግል ለውጥ ማምጣትን) ላይቀበለው ይችላል። ለዚህም ነው ተጽኖ መፍጠር የምንችልባቸውን መንገዶች ሁሉ (በሚዲያ መቅረብን ሰላማዊ ሰልፍና በአዳራሽ ጉባኤ መካሄድን) ሁሉ የሚዘጋብን። በሰላማዊ መንገድ ለውጥ ማምጣት መርህ አድርገን እንደመነሳታችን እነዚህን ሁሉ ፈተናዎች በጽናት ተጋፈጠን እናልፋለን እንጂ ተስፋ አንቆርጥም።¾

አለባብሰው ቢያርሱ. . .

Wednesday, 08 February 2017 14:19

 

ትልቅ ተስፋን ከጣልንባቸው እና ለሀገራችን አዲስ ምዕራፍ ከሆኑ ነገሮች አንዱ ቀላል ባቡር ነበር። የባቡር ትራንስፖርት አገልግሎት መስጠት ሲጀምር የከተማችንን የትራንስፖርት ውጥረት ያስተነፍሳል የሚል ትልቅ ተስፋን በሁላችንም ዘንድ ፈጥሮ ነበር። ሆኖም ግን ገና ፍቅራችን እንኳን ሳያልቅ አንድ ጊዜ ከኤሌክትረክ ኃይል ጋር ሌላ ጊዜ ደግሞ ከመለዋወጫ እቃዎች ጋር በተያያዘ ባቡሩ ጣጣ ማብዛት እና ወገቤን ማለት ጀመረ። አሁን ደግሞ ይባስ ብሎ ለከፍተኛ ኪሳራ መዳረጉ እና እየሰጠ ያለው አገልግሎትም ካለመኖር የማይሻል መሆኑ እየተነገረ እኛም እያስተዋልነው ነው። ያን ያህል ወጪ የወጣበትና ብዙ ተስፋ የተጣለበት ነገር እንዲህ በአጭሩ በመቅረቱ የሁላችንንም ቅስም ነው የሰበረው። ነገርየው ገና ከጅምሩ ብዙ የተወራለት እና ብዙ የተጓጓለት ከመሆኑ የተነሳ ስራው እንኳን በአግባቡ ሳይጠናቀቅ ከፍተኛ የሀገራችን ባለስልጣናት ባሉበት ተመርቆ ስራ እንዲጀምር መደረጉን ሁላችንም እናስታውሳለን። ለታይታ እና በሌሎች ጎሽ ለመባል ይመስል ተሽቀዳድመን መርቀን ስራ ስናስጀምር ስለዘለቄታው ያሰብንበት አይመስልም። አለባብሰው ቢያርሱ በአረም ይመለሱ እንዲሉ የዚያን ጊዜ አለባብሰን ያለፍናቸው ስህተቶች ውለው ሲያድሩ እውነትነታቸው ከመውጣት አልፎ የህዝብ እና የሀገር ሀብት ባክኖ እንዲቀር አድርጎታል።

 

በሀገራችን በዚህ መልኩ ውጤት የናፈቃቸው በርካታ ፕሮጀክቶችን በብዛት ከማስተዋላችን የተነሳ አሁን አሁንማ እየለመድነው መጥተናል። ግን እስከመቼ ነው በዚህ መልኩ ከስህተት ወደ ስህተት እየተሸጋገርን የምንዘልቀው? ይሄንኛውም እክል የምንማርበት ችግር ነው እንደማይሉን ተስፋ አለን። ለመማሪያነት በቢሾፍቱ የከተማ አውቶቡሶች ላይ የገጠመን ችግር ይበቃናል። ይሄንኛው ግን ሀገራችንን ለሌሎች ሀገራት መጫወቻ ማድረግ መስሎ ነው የሚታየው። እውቀቱ እና ክህሎቱ አላቸው ተብለው የተመረጡ ባለሞያዎችን በአግባቡ ተከታትሎ ደረጃውን የጠበቀ ስራ እንዲሰሩ ማድረግ ሲገባ ስህተቶቻቸውን እየሸፈኑ እና ያቀረቡትን ሁሉ ዝም ብሎ እየተቀበሉ መጨረሻውን በስህተት መደምደም በሀገር ላይ መቀለድም ጭምር ነው። እንዲህ አይነቱን የማይታለፍ ስህተት የሰሩ ሰዎች በዜጋና በሀገር ላይ ለሰሩት ስህተት የታሪክ ተወቃሽ ከመሆናቸውም በላይ በህግ ተጠያቂ የሚሆኑበት እና የስህተቱ መሰረትም ተጣርቶ የሚቀርብበት ሁኔታ መኖር አለበት።

በስልክ ከሳሪስ የተሰጠ አስተያየት 

ቁጥሮች

Wednesday, 08 February 2017 14:18

በ2014 ዓ.ም

1 ነጥብ 7 ቢሊዮን ዶላር            ለአትክልት፣ ለፍራፍሬ፣ ለእንጨት ውጤቶች አልባሳት እና የእንስሳት ተዋፅኦ ሀገሪቱ ያወጣችው ወጪ”፤

 

5 ነጥብ 5 ቢሊዮን ዶላር            በተጠቀሰው ጊዜ ለዓለም ገበያ ከቀረቡ ምርቶች የተገኘው ገቢ፤

 

16 ነጥብ 4 ቢሊዮን ዶላር           በዚሁ ጊዜ ለዓለም ገበያ ለተገዙ ምርቶች የወጣው ወጪ፤

 

                                    ምንጭ፡- ኢንዱስትሪ ሚኒስቴር

በትራፊክ አደጋ መሞት ይበቃ!

Wednesday, 08 February 2017 14:17

የትራፊክ አደጋ ክስተት አዲስአበባን ጨምሮ በሁሉም ክልሎች እየጨመረ የመምጣቱ ነገር ሁሉንም ወገን የሚያሳስብ ሆኗል። ችግሩ የእያንዳንዱን ኢትዮጵያዊ ቤት በቀጥታና በተዘዋዋሪ አንኳኩቷል። የቤተሰብ አስተዳዳሪ የሆኑ አባወራዎችና እማወራዎች በሠላም ከወጡበት መኖሪያ ቤታቸው በአደጋው ምክንያት መመለስ ሳይችሉ መንገድ ቀርተዋል። በዚህም ምክንያት ልጆች ያለአሳዳጊ፣ ያለረዳት ሜዳ ለመቅረት ተገደዋል። ደስተኛ ቤተሰብ በድንገት ተበትኗል። መረጃዎች እንደሚያሳዩት በአዲስአበባ ከተማ ብቻ አደጋው በየዓመቱ በ5 በመቶ የመጨመር አዝማሚያ እያሳየ ነው። በየ10ሺ ተሽከርካሪዎች የሞት አደጋ መጠን 12 መድረሱ እየተሰማ ነው። ከሰዎች ሞትና የአካል ጉዳት ባሻገር አደጋው በሚሊየን የሚቆጠር የሀገርና የህዝብ ሐብት ቅርጥፍ አድርጎ እየበላ ነው። በ2007 ዓ.ም ብቻ 194 ነጥብ 3 ሚሊየን ብር የንብረት ጉዳት በትራፊክ አደጋ ብቻ ተመዝግቧል።

 

እናም ምን ይደረግ ለሚለው ጥያቄ ተደጋግመው የሚነገሩና ግን በተለያየ ምክንያት የማይተገበሩትን መፍትሔዎች መልሶ ማየት ይገባል። ከአሽከርካሪዎች ሥልጠና ጋር የተያያዙ የሙስናና ኪራይ ሰብሳቢነት ችግሮች በዘላቂነት መፍታት፣ የተሽከርካሪዎችን የብቃት ምርመራ ማጥበቅ፣ ጠጥቶ ማሽከርከርና መሰል ጥፋቶች ቆንጣጭ ሕግ መተግበር ከብዙ በጥቂቱ ይጠቀሳሉ።

 

ሰሞኑንም የትራፊክ ደህንነት ደንብ በመባል የሚታወቀውን ጠንካራ ሕግ ሥራ ላይ እንዲውል መጽደቁ ችግሩን ለመፍታት አንድ እርምጃ ወደፊት ለመራመድ አጋዥ ነው። አደጋውን ለመከላከል ቁጥጥርን በማጥበቅ ብቻ ከእነአካቴው መቅረፍ እንደማይቻል በመረዳት ዘላቂነት ያለው የግንዛቤ ማስጨበጫ ሥራዎችን ማከናወኑ ከሚመለከታቸው መንግስታዊና መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች የሚጠበቅ ተግባር መሆኑ ለአፍታም ሊዘነጋ አይገባም።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 8 of 155

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us