You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

በይርጋ አበበ

በርዝመቱ ከዓለም አንደኛ ደረጃ ላይ የተቀመጠው ታላቁ የአባይ ወንዝ በግዝፈቱ ከአፍሪካ ቀዳሚ የሆነ የኤሌክትሪክ ማመንጫ ግድብ ሊሰራበት መሆኑ ከተነገረ ዘንድሮ አምስተኛ ዓመቱ ላይ ይገኛል። በቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ አማካኝነት የግድቡ ግንባታ የመሰረት ድንጋይ በተቀመጠበት ወቅት ግንባታው በአምስት ዓመት (በ2008 መገባደጃ ቢበዛ በ2009 ዓ.ም) ሊጠናቀቅ እንደሚችል አቶ መለስ ተስፋቸውን ገልጸው ነበር። ግንባታውን ገንብቶ ለማጠናቀቅም እስከ 80 ቢሊዮን ብር አስፈላጊ መሆኑ ተገልጿል። የግንባታው ሙሉ ወጭ በአገሪቱ ህዝብ እና መንግስት ብቻ የሚሸፈን መሆኑም በወቅቱ ከተገለጹት የመንግስት መግለጫዎች ይገኝበታል።

በአባይ ወንዝ ላይ እንኳንስ እስከ 74 ቢሊዮን ኪዩቢክ ሊትር ውሃ ማጠራቀም የሚችል ግዙፍ ግድብ መገንባት ቀርቶ በተፈጥሯዊ የአየር ንብረት መለዋወጥ ምክንያት የዝናብ እጥረት በኢትዮጵያ ተከስቶ በአባይ ወንዝ የውሃ ፍሰት መጠን ላይ ተጽእኖ ቢያሳድር ህይወቱ በወንዙ ላይ የተመሰረተው የግብጽ መንግስት ጩኸት አያድርስ ነው። የኢትዮጵያ መንግስትም በዚህ ትልቅ ወንዝ ላይ ትልቅ ገንዘብ አፍስሶ ትልቅ ፕሮጄክት ሲጀምር ከግብጽ መንግስት ትልቅ ተቃውሞ እንደሚጠብቀው ሳይገነዘብ አይቀርም። የግብጽ መንግስት እና ህዝብ በአባይ ወንዝ ላይ የተመሰረተ ህልውና ያላቸው በመሆኑ የወንዙን የእለት ተዕለት ሁኔታ በንቃት መከታተል የጀመሩት ገና ከፍጥረተ ዓለም ጀምሮ ነው ማለት ይቻላል። አገሪቱ ገና በቅኝ ቅዛት ስር በነበረችበት ወቅትም እንኳ ግብጽ የአባይን ውሃ ለመጠቀም ከሱዳን ጋር ባደረገችው ልዩ ስምምነት (1929 እና 1959 እ.ኤ.አ) የውሃውን አብላጫ ክፍል መጠቀም የሚያስችላትን እድል አመቻችታ ወስዳለች። የወንዙን ውሃ ከ80 በመቶ በላይ የምታስተዋጻው ኢትዮጵያ ግን ውሃውን ለቅኔ መዝረፊያ የዘለለ እንዳይሆን ወስናባታለች።

በ2003 ዓ.ም የመሰረት ድንጋዩ የተጣለው እና በግንባታ ላይ ያለው “የህዳሴ” ግድብም በግብጽ እና በመጠኑም ቢሆን በሱዳን በኩል ከፍተኛ ተቃውሞ ገጥሞት ቆይቷል። የሶስቱ አገራት መንግስታትም ለበርካታ ጊዜያት በአዲስ አበባ በካርቱምና በካይሮ የሶስትዮሽ ውይይቶችን በውጭ ጉዳይ ሚኒስትሮቻቸው፣ በውሃ ሃብት ሚኒስትሮቻቸውና በመሪዎቻቸው ሳይቀር ውይይት አካሂደዋል። የሶስቱ አገራት የውሃ ዘርፍ ምሁራንም ሰፊ ውይይት ያካሄዱ ሲሆን በመጋቢት ወር 2007 ዓ.ም ካርቱም ላይ መሪዎቹ የመርህ ስምምነት (Declaration of Principle) ተፈራርመዋል።

የህዳሴ ግድብ ህዝባዊ ማስተባበሪያ ጽ/ቤት ሰሞኑን በሚዲያ አጠቃቀም ዙሪያ ከመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች ጋር ውይይት አካሂዶ ነበር። ለመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎቹ ጥናታዊ ጽሁፎችንም ምሁራን (ኢንጅነር ጌዲዮን አስፋው፣ አቶ አቤል አዳሙ እና ዶክተር ያዕቆብ አርሳኖ) ያቀረቡ ሲሆን የመገናኛ ብዙሃንም በጽሁፎቹ ላይ ውይይት አካሂደዋል። በቅርቡ በአቶ ኃይለማሪያም ከተሾሙት የፌዴራል መንግስቱ ካቢኔዎች መካከል አንዱ የሆኑት ዶክተር ኢንጅነር ስለሽ በቀለም የውይይት መድረኩን በንግግር ከፍተውታል። የውይይቱን ጭብጥም ጠቅለል ባለመልኩ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

“በግንባታ ላይ የሚገኝ ግድብ”

የሶስቱ አገራት ውይይት ጭብጥ

የኢትዮጵያ የግብጽ እና የሱዳን መንግስታት ለአራት ዓመታት ተኩል እና ከዚያ በላይ በአባይ ወንዝ እና በህዳሴው ግድብ ዙሪያ ሰፋ ያለ ውይይት አካሂደዋል። የሶስቱን አገራት ውይይት በተመለከተ ገለጻ ያቀረቡት ኢንጅነር ጌታሁን አስፋው በ2013 የግድቡን ጥናት የሚያጠናው ቡድን የጥናት ሪፖርቱን በ2005 ዓ.ም ማቅረቡን ገልጸው ሆኖም በወቅቱ ኢትዮጵያ የጥናቱን ሪፖርት አለመቀበሏን ተናግረዋል። ኢንጅነር ጌዲዮን የድርድሩን ዋና ዋና ሂደቶች ሲገልጹም “የዓለም አቀፍ ኤክስፐርቶች ፓናል መቋቋምና አንድ ዓመት የፈጀውን ጥናት ለሶስቱ አገራት ማቅረብ፣ የፓናሉን ምክረ ሃሳቦች ተግባራዊ የሚያደርጉ ከሶስቱ አገራት የተውጣጡ 12 አባላት ያሉት የሶስትዮሽ ኮሚቴ መቋቋም እና ሁለቱን ጥናቶች ለማከናወን ከፈረንሳይ አማካሪዎች ጋር ኮንትራት መፈራረም” የሚሉት እንደሆኑ ተናግረዋል። ሁለቱ ጥናቶች ያሏቸውን ሲያቀርቡም “የውሃ ፍሰቱን በተመለከተ እና የውሃ ፍሰቱ በታችኞቹ የተፋሰሱ አገራት ላይ የሚያስከትለውን ተጽእኖ የሚሉት ናቸው” ብለዋል።

የሶስቱ አገራት ድርድር ትልቅ ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ሲሆን በተያያዘ እና በተለይም የሱዳን እና የግብጽ መንግስታት የሚሰጡት ትኩረት ከፍተኛ መሆኑ ይታወቃል። ይህን በተመለከተም በኢትዮጵያ በኩል በውይይቱ የሚሳተፉ አካላትን ኃላፊነት ምን መሆን እንዳለበት ኢንጅነር ጌዲዮን ሲገልጹ “በሶስቱ አገራት መካከል የሚካሄደው ውይይት የኢትዮጵያ ህዝብ የጋራ ንብረት በሆነው ውሃ ላይ መሆኑን ሁልጊዜና በማንኛውም ወቅት መገንዘብና ድርድሮች በጥንቃቄ መካሄድ አለባቸው” በማለት አሳስበዋል። ጥንቃቄ የተሞላበት ድርድር የሚለውን ሀረግ ሲያብራሩም “የተደራዳሪዎቸ አቅም (በእውቀት እና በችለሎታ) ማደግ አለበት” ብለዋል። 

ግድቡ መገንባት ከጀመረበት ጊዜ አንስቶ እስካሁን ድረስ በርካታ የሶስትዮሽ ድርድር መካሄዳቸውን ያስታወሱት ኢንጅነር ጌዲዮን ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ በተለይ የግብጽ ተወካዮች የመለሳለስ ስሜት እያሳዩ መሆናቸውን ገልጸዋል። ሆኖም ግን ግብጽ በኢትዮጵያ ላይ “በተለያዩ አቅጣጫዎች ተጽእኖ በማድረግ ላይ እንደሆነች ግልጽ ነው። ይህንን ለመቋቋም ግን የተቀናጀ ዝግጅት ማድረግ ያስፈልጋል” ሲሉ የገለጹ ሲሆን የግብጽን የተለያየ አቅጣጫ ተጽእኖ እና በኢትዮጵያ በኩል መደረግ አለበት ያሉትን ዝግጅት ሲገልጹም ግብጾች በዲፕሎማሲ በኩል ለመደራደር እንደሚፈልጉ ይህ አልሆን ሲላቸው ደግሞ የታችኞቹን ተፋሰስ አገራት ለመደለል እንደሚሞክሩ፣ ከዚህ ባለፈም ደግሞ ጉዳዩን ለዓለም አቀፉ ፍርድ ቤት እንደሚያቀርቡት ጭምር የሚዝቱ መሆናቸውን ገልጸዋል። ገፋ ሲልም ነፍጥ ለማንሳትና ቃታ ለመሳብም እንደማይመለሱ የገለጹት ኢንጅነር ጌታሁን የኢትዮጵያ መንግስትም እነዚህን የተለያዩ ጫናዎች መመከት የሚያስችለውን ዝግጅት ማድረግ እንደሚኖርበት ነው የተናገሩት። ሶስቱ አገራት ድርድር የሚያካሂዱት “በግንባታ ላይ ያለ ግድብ (The Dam under Construction) በሚል መነሻ ነጥብ መሆኑን ከጋዜጠኞች ለቀረበላቸው ጥያቄ ኢንጅነር ጌዲዮን አስፋው የሰጡት ምላሽ ነው።

መገናኛ ብዙሃን እንዴት ይዘግቡ?

በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የጋዜጠኝነትና ኮምዩኒኬሽን ትምህርት ቤት አስተማ የሆኑት አቶ አቤል አዳሙ የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎችና ተቋማት የህዳሴውን ግድብ በተመለከተ እንዴት መዘገብ እንዳለባቸው የሚያሳስብ ጽሁፍ አቅርበው ነበር። ምሁሩ በጥናታዊ ጽሁፋቸው የግብጽ መገናኛ ብዙሃን በአባይ ዙሪያ የሚዘግቡት እና የእኛ አገር መገናኛ ብዙሃን በተመሳሳይ ጉዳይ የሚሰጡት ሽፋን እንደማይመጣጠን ገልጸዋል። በተለይ አንዳንድ የአገራችን ሚዲያዎች እንደዚህ አይነት ትልቅ አገራዊ ጉዳዮችን ትተው የአውሮፓ ተጫዋቾችን የጫማ ቁጥርና የሚስቶቻቸውን አልባሳት ምርጫ ሳይቀር ሲያወሩ መዋላቸው፤ የአንድን ሬዲዮ ጣቢያ ባለቤት ልጅ የሰርግ ፕሮግራም ሲያስተላለፉ በመዋል እንደሚጠመዱ ነው የገለጹት። “ሚዲያ ትልቅ አቅም አለው፣ በአሁኑ ሰዓት ዓለም ምን እየሆነ እንደሆነ የምናውቀው በሚዲያ ነው። ያለ ሚዲያ መኖር አይቻልም። ለህዝብ የሚጠቅም ነገር በመስራት አገራዊ ሚናውን መጫወት አለበት” ብለዋል።

የአገር ውስጥ መገናኛ ብዙሃን በህዳሴው ግድብ ላይ ሊጫወቱት የሚገባቸው ሚና ከፍተኛ እንደሆነ አሳስበዋል። ነገር ግን ጋዜጠኞች ይህን ጉዳይ ሽፋን ሲሰጡት ለህዝብ አዝናኝና ማራኪ በሆነ መልኩ፣ ሰፊ ጥናትና ጥረት አካሂደው፣ እንዲሁም ወጥነት ባለው መልኩ መሆን እንዳለባቸውም አስገንዝበዋል። የግድቡ ወቅታዊ የግንባታ ደረጃ ምን ላይ እንዳለ ተከታትለው መዘገብም አስፈላጊ መሆኑን ያሳሰቡት መምህሩ፤ ጋዜጠኞች ዘገባዎችን በእውቀት ታጅበው ማቅረብ እንዳለባቸውም ተናግረዋል።

በአባይ ወንዝ ላይ የመጠቀም መብታችን

የሰሜን ምስራቅ አፍሪካ ፖለቲካ

በዚህ ጽሁፍ መግቢያ ላይ እንደተገለጸው የአባይ ወንዝ በርዝመቱ የዓለም ቀዳሚ ነው። ይህ ማለት ወንዙ በርካታ አገራትን እየረጋገጠ የሚሄድ ሲሆን ወንዙም ዓለም አቀፍ ነው ማለት ነው። በዓለም አቀፍ ወንዞች የውሃ አጠቃቀምን በተመለከተ ሁሉም የተፋሰሱ አገራት ሳይጎዱ ወይም አንደኛው ብቻ ብቸኛ ተጠቃሚ እንዳይሆን የሚገድቡ ዓለም አቀፍ ህጎች አሉ። ግብጽ እና ሱዳን ግን በቅኝ ግዛት ዘመን የተዋዋሏቸው (የተማማሏቸው) ሰነዶች በማንሳት የውሃው ብቸኛ ባለመብት እነሱ ብቻ እንደሆኑ አድርገው ይጮኻሉ። ለመሆኑ ኢትዮጵያ ለአባይ ወንዝ ከ80 በመቶ በላይ ውሃ እያዋጣች በወንዙ የመጠቀም መብቷ ምን ያህል ነው ለሚለው ጥያቄ በአባይ ወንዝ ላይ ሰፊ ጥናት ያጠኑት ዶክተር ያዕቆብ አርሳኖ መልስ አላቸው።

ዶከተር ያዕቆብ “በአባይ ወንዝ የመጠቀም መብቷ ያለቀለት ነገር ነው። ከዛሬ 115 ወይም ከዚያ በፊት የኢትዮጵያ የውሃ መብት በአጼ ምኒልክና በእንግሊዞች መካከል በተደረገው ስምምነት ውሰጥ የተወሰነ መብት እንዳለን ተረጋግጧል” ሲሉ ተናግረዋል። ይህንን ጉዳይ ብዙ ምሁራን ለመተርጎም ቢሞክሩም ዋናው ጉዳይ “ኢትዮጵያ ጎረቤቶቿ ውሃውን እንዳይጠቀሙ አትከለክልም እንጂ የመጠቀም መብቷ የተጠበቀ መሆኑ ያኔ በደንብ የተጠቀሰ ነው” የሚሉት ዶክተር ያዕቆብ አያይዘውም “በ1940ዎቹ ውስጥ በተደረጉት የዲፕሎማሲ ልውውጦች የኢትዮጵያ ጎረቤቶቿ የሚኖራቸው የውሃ አጠቃቀም የኢትዮጵያን መብት የሚነካ ስለሆነ በመካከላችን የሚኖረው ስምምነት የእኛን መብት ዛሬም ሆነ ነገ ሊነካ አይችልም የሚል ጠንከር ያለ አገላለጽ ተናግራለች። ከዚያ በኋላም በ1970ዎቹ መጀመሪያ ላይ የኢትዮጵያ መንግስት በተባበሩት መንግስታት ስብሰባ ላይ ማናቸውንም አይነት የውሃ ጉዳይን የሚመለከት ህብረት ዪየሚኖረን መብታችንን የሚያከብር ስምምነት ሲኖር ነው የሚል ጠንካራ ምላሽ ሰጥተዋል” በማለት ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ የመጠቀም መብቷን ታሪካዊ ዳራ ዶክተር ያዕቆብ ገልጸዋል።

ዶክተር ያዕቆብ በጥናታዊ ጽሁፋቸው በተለየ መልኩ ትኩረት ያደረጉት ኢትዮጵያ የምትገኝበትን ጅኦ ፖለቲካ ሁኔታ የዳሰሱበት ነጥብ ነው። እንደ ዶክተር ያዕቆብ ገለጻ ኢትዮጵያ በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ እምብርት (Epicenter) ነች። ይህ ቀጠና ደግሞ ባለው ተፈጥሯዊ አቀማመጥ የተነሳ ጅኦ ፖለቲካው የታመሰ ቀጠና ነው። በዚህ ቀጠና የምትገኘዋ አገራችን ልታደርገው የሚገባትን የቤት ስራ ሲገልጹም “የህዳሴው ግድብም ሆነ ሌሎች ግድቦችን ስንገነባ በጅኦ ፖለቲካው ትርምስ ውሰጥ የምንሰራው በመሆኑ ለዚህ የሚያስፈልገን ወሃ አለን የለንም ሳይሆን ውሃውን በምን ችሎታ፣ በምን ዝግጅት እና በምን ድርጅት ወይም ትብብር እንጠቀመዋለን? ቴክኒኩ ስራውን ይሰራል ፖለቲካው እና አመራሩ ግን ይህን የተገነዘበ መሆን አለበት። እውቀት፣ ችሎታ እና ቴክኒኩ ያስፈልገናል” ሲሉ ገልጸዋል።

ኢትዮጵያ የሰሜን ምስራቅ እምብርት ላይ ያለች አገር በመሆኗ በውሃ አጠቃቀማችን ዙሪያ በተመለከተ በተለይም በአባይ ወንዝ ላይ “ማነው መሪ ተዋናዩ? የሚለውን መለየት አለብን። ሱዳን፣ ኬኒ፣ ያ ግብጽ ወይስ ሳዑዲ አረቢያ ናት ወይስ የእነሱ ወዳጆች ናቸው የሚሉትን ማወቅ እጅግ አስፈላጊ ነው” ሲሉ በጉዳዩ ላይ ትኩረት የሰጡት ዶክተር ያዕቆብ፤ “ኢትዮጵያ የቀጠናው የውሃ ማማ ናት ነገር ግን ይህን ውሃ ለመጠቀም እውቀቱ ብልሃቱ እና ጥንካሬው ያስፈልገናል። ጥንካሬውን ለማምጣት ደግሞ ፖለቲካል ኢኮኖሚ የእውቀት ግንባታ ያስፈልጋል” ሲሉ ሃሳባቸውን አክለው ተናግረዋል። በፖለቲካው ኢኮኖሚ እውቀት ግንባታ ዙሪያ በተጠያቂነና በኃላፊነት መሰራት ወሳኝነት አለው።

የመገናኛ ብዙሃን በህዳሴው ግድብ ግንባታ ዙሪያ በሚሰሯቸው ዘገባዎች ቋሚ እና ወቅቱን ጠብቆ የሚካሄድ የምሁራን ቃለ ምልልስ መካሄድ እንዳለበት የገለጹት ዶክተር ያዕቆብ አርሳኖ ነገር ግን ቃለ ምልልሱ መካሄድ ያለበት የተለያየ አመለካከት ካላቸው አካላት ማለትም የተቃዋሚ ፓርቲ አመራሮችንም ያካተተ መሆን እንደሚገባው ተናግረዋል።

የህዳሴው ግድብ እውነታዎች

ü  800 ኪሎ ሜትር ከአዲስ አበባ ያለው ርቀት

ü  155 ሜትር ከፍታ

ü  1840 ካሬ ሜትር ስፋት

ü  246 ኪሎ ሜትር ከግድቡ ኋላ ውሃው የሚሸፍነው ስፋት

ü  10 ወረዳዎች ከግድቡ ጋር የሚዋሰኑ

ü  74 ቢሊዮን ኪዩቢክ ሊትር ግድቡ የሚይዘው የውሃ መጠን

ምንጭ:- የህዳሴው ግድብ ህዝባዊ ማስተባበሪያ ጽ/ቤት¾

 


በጋዜጣው ሪፖርተር

 

ስለአገልግሎት ጡረታ አበል፣


በግል ድርጅት ሰራተኞች ጡረታ አዋጅ ቁጥር 715/2003 መሠረት የአገልግሎት ጡረታ አበል (Retirement Pension) በሁለት ዋና ዋና ምክንያቶች ይገኛል። አንደኛው ሠራተኛው መጦሪያ ዕድሜው 60 ዓመት ላይ ሲደርስ የሚወጣበት ሲሆን ሁለተኛው ሠራተኛው በሚሰራበት ወይም በሰራባቸው ድርጅቶች የ25 ዓመታት አገልግሎት ሲኖረውና ዕድሜው 55 ዓመት ሲሞላ በራሱ ጥያቄና ፈቃድ በጡረታ የሚገለልበት ነው። በዚህ መሰረት ያገለገሉ ባለመብቶች አበል ማስያ ስሌት ጡረታ ከመውጣታቸው አስቀድሞ ባሉት ሶስት ተከታታይ ዓመታት (36 ወራት) ሲከፈላቸው በነበረው ደመወዝ አማካይ መጠን ለመጀመሪያው 10 ዓመት አገልግሎት 30% በመውሰድ ከ10 ዓመት በላይ ለተፈጸመ ለእያንዳንዱ ዓመት አገልግሎት በ1.25 በመቶ (የጡረታ መዋጮ እየጨመረ በነበረበት ከ2004-2007 ድረስ ማባዣው 1.15፣ 1.19፣ 1.22፣ 1.25 ነበር) በማብዛትና ቀዳሚውን 30% በመደመር ነው። በዚህ መሰረት ረዥም አገልግሎት መስጠት እና ከፍተኛ ደመወዝ ተከፋይ መሆን ተጠቃሚነትን በጣም እንደሚያሳድጉ ልብ ይሏል። ለምሳሌ፡- አቶ አለምነህ የተባሉ አንድ ባለመብትን የጡረታ ፕሮፋይል እንመልከት።


· የአገልግሎት ዘመን 42 ዓመት፤
· ጡረታ በተወሰነላቸው ወቅት ይከፈላቸው የነበረ ጥቅል ደመወዝ (የስራ ገቢ ግብርና ጡረታ ሳይቀነሱ) ብር 7100.00፤
· ጡረታ ሲወጡ ይከፈላቸው የነበረ የተጣራ ደመወዝ (የስራ ገቢ ግብርና ጡረታ ተቀንሶ) ብር 4780.5፤
· ጡረታ ሲወጡ የተወሰነላቸው የአበል መጠን ብር 4970.00፤
· የተወሰነላቸው የጡረታ አበል ደሞዛቸውን የተካበት መጠን (Replacement rate) 103.9% ሊሆን ይችላል።
ከዚህ ስሌት በተጓዳኝነት መታየት ያለባቸው ሌሎች እውነታዎችም አሉ። የአክቹዋሪ ሳይንስ ምሁራን በስሌታቸው አቶ አለምነህ ለጡረታ ፈንዱ በስራ ዘመናቸው በሙሉ የቆጠቡት ገንዘብ እጅግ ቢበዛ ከ5 እስከ 7 ዓመታት ብቻ የሚዘልቅ ክፍያን የሚሸፍን መሆኑን በስሌታቸው ያሳያሉ። ይሁንና የማህበራዊ መድን አሰራር ስርዓቱ የመደጋገፍና የዐቅዱን ጥቅምና ኪሳራ የመጋራት (Principles of Solidarity and Risk Pooling & Benefit Sharing) መርህ የሚከተል በመሆኑ፡-
· ባለመብቱ የቱንም ያህል ዘመን ይኑሩ ምንም አይነት እገዳ ወይም ቅነሳ ሳይደረግባቸው በህይወት እስካሉ ከፈንዱ በየወቅቱ የሚደረጉ ጭማሬዎችን አክሎ ተጠቃሚ ይሆናሉ።
· የባለመብቱ ህይወት ቢያልፍ ደግሞ ተተኪዎቻቸው የባለመብቱን ጥቅም እንዲጋሩ ህጉ ይፈቅድላቸዋል። በዚህም መሰረት፡-
· የባለመብቱ ባለቤት (ወንድ ወይም ሴት ሊሆኑ ይችላሉ) የባለመብቱን አበል 50% በህይወት ዘመናቸው በሙሉ፣
· ዕድሜያቸው ከ18 ዓመት በታች የሆኑ የባለመብቱ ልጆች፣ ባለመብቱ አካል ጉዳተኛ ልጅ ያለው ከሆኑ ዕድሜው/ዋ 21 ዓመት እስኪሞላ የባለመብቱን አበል 20%፣
· በባለመብቱ ገቢ ሲተዳደሩ የነበሩ ወላጆች ካሉ ተረጋግጦ እናትም አባትም በህይወት ካሉ እያንዳንዳቸው የባለመብቱን አበል 15% ተጠቃሚዎች ይሆናሉ። ይህ የተተኪ የጡረታ አበል ለተተኪዎች እንደየመቶኛቸው ተከፋፍሎ የሚወሰነው ለዋናው ባለመብት የተወሰነው የጡረታ አበል 100% ድረስ ብቻ ነው። ከዚህ አንፃር ከያንዳንዱ ተተኪዎች አንድ አንድ ተጠቃሚዎች ብንወስድ እንኳን ጠቀሜታውን ማጤን ተገቢ ነው።
በአንዳንድ ሃገራት የማህበራዊ ዋስትና አሰራር መሰረት የተተኪዎች ጡረታ አበል የማይከፈል ወይም ባለመብቱ ለሚፈልጋቸው የተወሰኑ ተተኪዎች ብቻ በፈቃዱ ሽፋን የሚሰጥ ሲሆን (ምሳሌ፡- የላይቤሪያ የማህበራዊ ዋስትና ዐቅድ) በሀገራችን ይህ የተደረገበት ዋነኛው ምክንያት የማህበራዊ ዋስትና ዐቅዱ ማህበራዊ ቀውስንና የቤተሰብ ብተናን ሊታደግ በሚችል መልኩ የተቀየሰ በመሆኑ ነው። ከዚሁ ጋር በተያያዘ በሀገራችን የጡረታ አበል ክፍያ መጠን አነስተኛ ነው ወይም “በቂ አይደለም” የሚል አስተያየት ተደጋግሞ ይነሳል። ይህ የግንዛቤ ክፍተት የመጣውም አንድም ቀደም ብሎ የተገለፀውን “በበቂነት” ላይ ያለው አመለካከት መነሻው ስህተት በመሆኑ በሌላ በኩል ደግሞ ተተኪዎች የባለመብቶች ተተኪዎች መሆናቸውንና የባለመብቶችን አበል የሚጋሩ መሆናቸውን ባለማጤንና ባለመብቶች አድርጎ በመቁጠር ነው።
በብዙ ሀገራት የጡረታ አበል ደመወዝን የመተካት ድርሻ (Replacement rate) ከሠራተኞች ጥቅል ደሞዝ 80% የማይበልጥ ነው፤ ይህ የሀገራቱ የጡረታ ስሌት ለጋስ ከሆነና ሠራተኛው የብዙ አመታት አገልግሎት ካለው/ት የተጣራ ደመወዝን መቶ በመቶ እና ከዚያ በላይ ይተካል። በብዙ አዳጊ ሀገሮች ስሌቱ ከ55% እስከ 70% የሚደርስ ሲሆን በጡረታ አዋጁ ላይ ያለው የአበል ውሳኔ የስሌት ቀመር ደመወዝን የመተካት ድርሻ በጣም ጥሩ የሚባል እና የተጣራ ደመወዝን እስከ 100% እና ከዚያ በላይም የሚተካ ነው።

 

የጉዳትና የጤና ጉድለት ጡረታ


የስራ ላይ ጉዳትና የጤና ጉድለት ጡረታ አበል ጥቅሞች "በቂነት"
አዋጅ ቁጥር 715/2003 በአንቀፅ 27 ስር እንዳስቀመጠው አንድ የማህበራዊ ዋስትና ዐቅድ አባል መደበኛ ስራዉን በማከናወን ላይ እያለ ወይም ከስራው ጋር በተያያዘ ምክንያት በአካሉ ወይም በአካሉ የተፈጥሮ ተግባር ላይ በድንገት ጉዳት ሲደርስበት የጉዳት ጡረታ አበል ይወሰንለታል። የሚወሰነው የጡረታ አበል መጠንም በአባሉ ላይ አደጋው ከደረሰበት ወር በፊት ይከፈላቸው በነበረው ደመወዝ ላይ ተመስርቶ የሚሰላ ሲሆን መጠኑም አደጋው ከደረሰበት ወር በፊት ይከፈላቸው የነበረው የወር ደመወዝ 47% ይከፈለዋል።


ይህ አበል ለባለመብቱ እስከ ዕድሜ ልክ የሚከፈል ሲሆን ባለመብቱ ከዚህ አለም በሞት ቢለይ በጡረታ አዋጁ ላይ በተቀመጠው መቶኛ ድርሻ መሰረት ለተተኪዎች የሚተላለፍ ነው። ይህንን የማህበራዊ ዋስትና የጥቅም አይነት ልዩ የሚያደርገው በማህበራዊ መድን አሰራር ስርዐት ውስጥ የመደጋገፍ መርህ (Principle of Solidarity) በጉልህ የሚታይበትና የሚተገበርበት መሆኑ ነው። የአቅዱ አባል አደጋው በደረሰበት ወቅት ለጡረታ ፈንዱ ያዋጣው የመዋጮ መጠንና የፈጸመው የአገልግሎት ዘመን ከግምት ሳይገባ አባል በመሆኑ የአንድና የሁለት ወር አገልግሎት ብቻ ፈጽሞና ይህንኑ አገልግሎት ሲፈጽም በነበረበት ጊዜ የጡረታ መዋጮ ከፍሎ እስከ እድሜ ልክ ባለመብቱ/ የአቅዱ አባል ከዚህ አለም በሞት ቢለይ በጡረታ አዋጁ መሰረት ለተተኪዎች እንደየድርሻቸው የሚከፈል ነው።


ህጉ ይህንን መብት የሰጠበት ዋነኛው ምክንያት በደረሰባቸው የስራ ላይ ጉዳት ምክንያት የሚያጡትን ገቢ በሙሉ ወይም በከፊል እንዲተካና ለጉዳት/ችግር ተጋላጭ የሆኑትን የዐቅድ አባላት የሚደግፍ የአቅዱ አባላት ችግርን እና ጥቅምን እንዲጋሩ (risk pooling and benefit sharing) የተቀመጠውን አለም አቀፍ መርህን የሚከተል አሰራር ሆኖ የተቀየሰ በመሆኑ ገቢ የሚያስገኝ ስራ መስራት ያልቻሉት የሚጠቀሙበት ሰርተው ገቢ የሚያገኙት የዐቅድ አባላት ደግሞ ለዐቅዱ መዋጮ እየከፈሉ የሚቆዩበት በትውልድ መካከል የሚቆይበት ሂደት ነው። ይህም የሚከሰተውን ማህበራዊ ቀውስ እና የቤተሰብ ብተናን በመታደግ ያገኝ ከነበረው ገቢ ጋር ተመጣጣኝ በሆነ ገቢ ህይወትን ለመምራት የሚያስችል ነው።


ከዚህ የጡረታ አበል መብት ጋር ተደጋግሞ በአሰሪዎችና በሠራተኞች የሚነሳው ጥያቄ ግለሰቡ በአካሉ ላይ በደረሰው ጉዳት ምክንያት በጡረታ ከስራ ከተገለለ በኋላ በሌላ ስራ ተቀጥሮ ደመወዝ እየተከፈለው መስራት ይችላል? ከቻለስ ከሚከፈለው ደመወዝ ላይ የጡረታ መዋጮ ይቀነሳል? እድሜው የጡረታ መውጫ ዕድሜ ላይ ስላልደረሰ ወይም ስድሳ ዓመት ስላልሞላ እንዴት ይስተናገዳል? የሚል ነው። ጥያቄው መነሳቱ አግባብነት ያለው ሲሆን ግለሰቡ የደረሰበት የአካል ጉዳት ሳያግደው ተቀጥሮ መስራት የሚችል እስከሆነ ድረስ ምላሹ ግለሰቡ በመንግስት፣ በግል ወይም ራሱ ግለሰቡ በሚከፍተው የግል ድርጅት ውስጥ ተቀጥሮ ሊሰራ ይችላል የሚል ነው።


ለምሳሌ የፋብሪካ ሰራተኛ ሆኖ ሲያገለግል የነበረ ግለሰብ በደረሰበት (ለምሳሌ እጅ፣ እግር፣ አይን ወዘተ) የአካል ጉዳት ምክንያት መስራት ባለመቻሉ የስራ ውሉ ቢቋረጥና መስራት የማይችል መሆኑ በህክምና ቦርድ ቢረጋገጥ የጉዳት ጡረታ አበል ይወሰንለታል። ከዚሁ ጋር ተያይዞ ግለሰቡ በትምህርት መስክ፣ በሙያ ስልጠና፣ ቀድሞ በነበረው የስራ ልምድ ወ.ዘ.ተ ወይም ሌሎች ገቢ በሚያስገኙ ስራዎች ላይ በደመወዝ ተቀጥሮ ቀደም ብሎ የተወሰነለትን የጡረታ አበል አጣምሮ መጠቀም ይችላል። ይሁንና ቀደም ብሎ ግለሰቡ ከስራ የተገለለው መጦሪያ ዕድሜ ላይ ስለደረሰ ባለመሆኑ እድሜያው ለጡረታ እስኪደርስ ድረስ አዲስ ተቀጥሮ ከሚከፈለው ደመወዝ በአዋጁ ላይ በተቀመጠው የጡረታ መዋጮ መጠን መሰረት የሰራተኛውን መደበኛ የወር ደሞዝ መነሻ በማድረግ አሰሪ 11% ሠራተኛው ደግሞ 7% በጥቅሉ 18% የጡረታ መዋጮ ይከፍላሉ።


እድሜው 60 ዓመት ሲሞላም ወይም በመሀል ሌላ የስራ ላይ ጉዳት ወይም የጤና ጉድለት ቢደርስበት በአዋጅ ቁጥር 715/2007 መሰረት በስራ ላይ ጉዳት ምክንያት ይከፈለው የነበረውን የጡረታ አበል ተቋርጦ አዲሱን አገልግሎትና በመቀጠር ሲከፈለው የነበረውን ደመወዝ መሰረት በማድረግ እንደአግባቡ የአገልግሎት፣ የጤና ጉድለት ወይም የጉዳት ጡረታ አበል ይወሰንለታል።


ሌላው የጤና ጉድለት ጡረታ አበል ሲሆን ይህ የእክል አይነት የዐቅድ አባሉ ከ 10 አመት ያላነሰ አገልግሎት ኖሮት በስራ ላይ እያለ (የስራ ውሉ ሳይቋረጥ) በመሀል ስራውን ሊያሰራው የማያስችልና ሊድን የማይችል ህመም ሲያጋጥመውና ለዚህም የሀኪሞች ቦርድ ማረጋገጫ ሲሰጥበት የሚተገበር ነው። የሰራተኛው አገልግሎት ከ 10 አመት ያነሰ ከሆነ ጠቀም ያለ የዳረጎት አበል የሚያስገኝ ነው። የአበል ስሌት ቀመሩም ከአገልግሎት ጡረታ አበል ውሳኔ ቀመር ጋር ተመሳሳይ ነው።


(የዚህ ዘገባ ምንጫችን የግል ድርጅቶች ማህበራዊ ዋስትና ኤጀንሲ ነው)

 

የብረታ ብረትና ኢንጂነሪንግ ኮርፖሬሽን እስካሁን ካከናወናቸው ተግባራት መካከል አንዱ ለከተማ አገልግሎት የሚውሉ ቢሾፍቱ አውቶቡሶችን ማቅረብ ነው። በዚህም መሠረት ለአዲስ አበባ አንበሳ አውቶቡስ አገልግሎት ድርጅት አውቶብሶችን አስረክቧል። ይሁንና እነዚህ አውቶብሶች በየጊዜው እክል እየገጠማቸው ከአገልግሎት ውጪ ሲሆኑ እናያለን። ሰሞኑንም እንደተሰማው በአሁኑ ወቅት 195 አውቶብሶች አገልግሎት እየሰጡ እንዳልሆነ ነው። ለዚሁ ደግሞ ድርጅቱ የአውቶብሶቹ የጥራት ችግር ነው ሲል ኮርፖሬሽኑ በበኩሉ የአያያዝ ችግር ነው እያለ አንዱ ሌላውን እየወነጀለ ቀጥለዋል። እንደሚገባኝ ከሆነ ሁለቱም አካላት ለህዝብ ምርትና አገልግሎታቸውን የማቅረብ ኃላፊነት ተጥሎባቸዋል። ስለሆነም ሁለቱም ኃላፊነታቸውን በአግባቡ መወጣት አለባቸው። አንዱ በሌላው በማመካኘቱ የሚጠፉ ስህተት አይኖርም። ስለዚህ እያንዳንዱ የየራሱን ጥፋት አምኖ ተቀብሎ የሚጠበቅበትን ስራ መስራት ይኖርበታል። ይሄ የሚሆነውም ሁለቱም አካላት ለህዝብ እንደቆመ ተቋም ተቀራርበው በመነጋገር ችግሩን መቅረፍ ሲችሉ  ነው። እዚህ ላይ መታወቅ ያለበት ነገር ቢኖር እነዚህ ተቋማት ራሳቸውን ነፃ ለማውጣት በሚወነጃጀሉበት ወቅት በመካከል የሚጎዳው ህብረተሰቡ ነው። የከተማ ትራንስፖርት ችግር የእያንዳንዳችንን ቤት እያንኳኳ ባለበት በአሁኑ ወቅት ይህን ያህል ቁጥር ያለው አውቶቡስ ስራ ፈትቶ መቆም ማለት ምን ያህል አሳፋሪ እንደሆነ መገመት ቀላል ነው። ተጨማሪ መጓጓዣዎችን ማፈላለግ ሲያስፈልግ ያሉትን እንኳን በአግባቡ አገልግሎት እንዲሰጡ ማድረግ አለመቻል ኃላፊነትን በአግባቡ አለመወጣትን ያሳያል።

 

አውቶቡሶቹ ሲሰሩ ከ15 እስከ 20 ዓመት አገልግሎት ይሰጣሉ ተብሎ ታስቦ ነው ተብሏል። ታዲያ በምን ምክንያት ነው ለአምስት ዓመት እንኳን ሳያገለግሉ ከአገልግሎት ውጪ ሊሆኑ የቻሉት? የሚለው ነገር ጥልቅ ምርመራ ያስፈልገዋል። እነዚህ አውቶቡሶች የሚያጓጓዙት የሰው ልጆችን እንደመሆኑ መጠን አገልግሎት ካለመስጠታቸው ውጪም በስራ ላይ ያሉትም ከምርት የጥራት ጉድለት ጋር ተያይዞ አደጋ ስላለማድረሳቸው ማረጋገጫ ሊኖር ይገባል። ካልሆነ ግን ነገም የሰው ህይወት ከጠፋ በኋላ አንዱ በሌላው እያሳበበ የሰው ህይወት በከንቱ የማይቀርበት ምክንያት አይኖርም። ከዚህ በተጨማሪም የመለዋወጫ እቃ ግዢን በተመለከተ ውጭ ሀገር ድረስ የሚያስኬድ አሳማኝ ምክንያት መኖር አለመኖሩን ማጣራት ያስፈልጋል። ካልሆነ ግን ከዚህ ቀደም እንደተሰሙት አይነት የተዝረከረኩ እና ብልሹ አሰራሮች ላለመስፋፋታቸው ማረጋገጫ አይኖርም።

 

                  እውነቱ ያለው - ከመገናኛ አካባቢ የተሰጠ አስተያየት

ቁጥሮች

Wednesday, 28 December 2016 14:26

 

12 ነጥብ 6 ቢሊዮን ብር          በ2006 ዓ.ም የኤሌክትሮኒክስ ምርቶች ከውጪ ለማስገባት የወጣ ወጪ፤

22 ነጥብ 3 ሚሊዮን ብር         ባለፈው ዓመት ወደውጭ ከተላኩ የኤሌክትሮኒክስ ምርቶች የተገኘው ገቢ፤

9 ነጥብ 5 ሚሊዮን ዶላር         ባለፉት አምስት ወራት ወደውጪ ከተላኩ የብረታ ብረት ኢንጂነሪንግና ኤሌክትሮኒክስ ምርቶች የተገኘው ገቢ፤

                              ምንጭ፡- የብረታ ብረት ኢንዱስትሪ ኢንስቲቲዩት 

የስኳር ገበያ በዋንኛነት በአቅርቦትና በፍላጎት መካከል በተፈጠረ ሰፊ ክፍተት እና አዳዲስ የስኳር ልማት ፕሮጀክቶች በተያዘላቸው ጊዜ መጠናቀቅ ካለመቻላቸው ጋር በተያያዘ ምክንያት ሀገሪቱ በከፍተኛ የውጪ ምንዛሪ በማውጣት ስኳርን ከውጪ ገዝታ ለማቅረብ ተገዳለች። ከስኳር ኮርፖሬሽን በተገኘ መረጃ መሠረት ሀገሪቱ በየዓመቱ በአማካይ ሁለት ሚሊዮን ኩንታል ስኳር ከውጭ ገዝታ ለማስገባት ከሁለት ነጥብ ስድስት ቢሊዮን ብር በላይ ወጪ ታደርጋለች። ይህ እንደኢትዮጵያ ላለ ታዳጊ ሀገር ከባድ ነው። በተለይ ደግሞ የስኳር ፕሮጀክቶችን በወቅቱ ማጠናቀቅ ካለመቻል አቅም ጋር ተያይዞ እንዲህ ዓይነቱ ክስተት ሲያጋጥም እንደዜጋ ማስቆጨቱ አይቀርም።

አዎ! ከተጀመሩ የስኳር ፕሮጀክቶች ውስጥ ያለአጥጋቢ ምክንያት በዝርክርክ አሠራሮች ጭምር የዘገዩ እንዳሉ የሚታወቅ ነው። እንደተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ ዓይነቶቹ የሙከራ ጊዜያቸውን ሳያልፉ እክል ገጥሟቸዋል። ፕሮጀክቶቹ የገጠሟቸው ችግሮች በእርግጥም ከማስፈጸም አቅም ማነስ ጋር ብቻ የተገናኙ ናቸው ወይንስ የሙስናና ብልሹ አሠራር ውጤቶች የሚለው ራሱን የቻለ ምርመራ የሚያስፈልገው ጉዳይ ቢሆንም በመካከሉ ሀገርና ሕዝብ እየተጎዳ ነው።

ሀገሪቱ በስኳር ምርት ከራስዋ አልፎ ለውጪ ገበያ ለማቅረብ በማቀድ በብድርና በዕርዳታ በተገኘ ገንዘብ ከ2003 ዓ.ም ጀምሮ የሚከናወኑ ሰፊ የስኳር ፕሮጀክቶች ባለቤት ናት። የእነዚህን ፕሮጀክቶች በጀት በብድርና በዕርዳታ የሚገኝ በመሆኑ በአግባቡና በቁጠባ በመጠቀም በተያዘላቸው የጊዜ ገደብ መሠረት ተጠናቀው ወደሥራ መግባት ነበረባቸው። ነገርግን በዋንኛነት በማስፈጸምና በመፈጸም አቅም ውስንነት ምክንያት እየተጓተቱ ያሉ ፕሮጀክቶች ግን ዛሬም አሉ። በመንግሥት አንዳንድ አመራሮች ጭምር “እየሰራን፣ እያጠፋንም ጭምር ቢሆን እንማራለን!” የሚል አመክንዮ አልባ አስተሳሰብ ምክንያት የህዝብና የሀገር ሐብት ለብክነት፣ ሀገር ለአላስፈላጊ ወጪ የምትዳረግበት ሁኔታ መታየቱ በእጅጉ አስደንጋጭ ነው።

መሠረታዊ ትምህርት ወይንም ዕውቀት በህዝብ ሐብትና ንብረት እያጠፉ የሚገኝ አይደለም። መሠረታዊ የእውቀት ምንጭ መደበኛ ት/ቤቶች (ዩኒቨርሲቲዎች) ናቸው። በዩኒቨርሲቲዎች አካባቢ የሚታዩ የትምህርት ጥራት ችግሮች በመፍታት ጥራት ያለው የተማረ ትውልድን መገንባት በዋንኛነት የመንግሥት ኃላፊነት ነው። ተማሪዎች ወደሥራ ሲገቡም ከአዳዲስ ቴክኖሎጂዎችና አሠራሮች ጋር እንዲተዋወቁ ድጋፍ ማድረግም ተገቢ ነው። ለዚህም ይረዳ ዘንድ መንግሥት የቴክኖሎጂ ሽግግርና የተለያዩ የሥራ ላይ ሥልጠናዎች የሐብት ብክነት በማያስከትል መልኩ እንዲከናወን የማድረግ ግዴታውን ሊወጣ ይገባል።

በስኳር ልማት ዘርፍም የአቅም ውሱንነት እንደምክንያት እየቀረበ የህዝብ ሐብትና ጊዜን የሚበላበት አካሄድ እንዲያከትም መንግሥት ተገቢውን የማስተካከያ እርምጃ ሊወስድ ይገባል። ዘርፉ ከገጠመው ውስብስብ የማስፈጸም ችግር በቶሎ እንዲወጣ ልምድና ችሎታው እንዲሁም የትምህርት ዝግጅቱ ላላቸውን ምሁራን በርን መክፈት ያስፈልጋል። ምሁራንን በከፍተኛና መካከለኛ የዘርፉ አመራር ጭምር በማሳተፍ የሕዝብ ሐብትና ጊዜን እያጠፉ የመማርን አመክንዮ አልባ አስተሳሰብ መዋጋትም ተገቢ ይሆናል።

ስለዚህም ስኳር ፋብሪካዎችን በማስፋፋት ሒደት እያቆጠቆጡ ያሉ ስኳር ለመላስ የቆረጡ የሥራ ኃላፊዎችን መታገል ጊዜ የሚሰጠው አይደለም። ምክንያቱም የስኳር ፋብሪካ ገንብቶ ማምረት እድሜ የጠገበ ሳይንስ በመሆኑ በየሰበብ አስባቡ እዚህም እዚያም የሚታዩ ጥፋቶች አሳማኝ ምክንያት ያላቸው አይደሉምና ነው።¾

 

አማረ ሲሳይ (www.abyssinialaw.com)

መግቢያ


በአሁኑ ወቅት በስፋት ተቀባይነት ካገኙ የሰብአዊ መብት ድንጋጌዎች በወንጀል ተከሰው ለጠበቃ የመክፈል አቅም ለሌላቸው ሰዎች የሕግ ድጋፍ መስጠት አንዱ ነው። በመሆኑም ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት የተከሰሱ ሰዎች ካሏቸው ሕገ-መንግስታዊ መብቶች ቀዳሚው ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም። ለምን ቢሉ በዓለማቀፋዊም ይሁን በአሕጉራዊ ስምምነቶች እንዲሁም በዝርዝር ብሄራዊ ሕጎች እውቅና የተሰጣቸውና ጥበቃ የሚደረግላቸው የተከሰሱ ሰዎች መብቶች የሚከበሩበት በመሆኑ ነው።


የተከሰሱ ሰዎች ፍርድ ቤት ሲቀርቡ ሊከበሩላቸው የሚገቡ በርካታ መብቶች አሏቸው። ከእነዚህ ውስጥ በዳኝነት አካላት ፊት በእኩልነት የመታየት፣ ጥፋተኝነታቸው እስካልተረጋገጠ ድረስ ንፁህ ተደርገው የመገመት፣ ፍትሀዊ በሆነና በግልጽ ችሎት የመዳኘት፣ የተፋጠነ ፍርድ የማግኘትና ይግባኝ የማቅረብ መብቶች ይገኙበታል። በተጨማሪም ክሱን በጽሁፍ የማግኘት፣ ተከሳሾች በራሳቸው ላይ ያለመመስከር፣ የመከላከያ ምስክሮችንና ማስረጃዎቻቸውን የማቅረብ፣ ለአቃቤ ሕግ ምስክሮች መስቀለኛ ጥያቄ የማቅረብ፣ እንዲሁም በመንግሥት እጅ የሚገኙ ማስረጃዎችን የማግኘት መብቶቻቸውም ሳይጠቀሱ የማይታለፉ ናቸው።


ይሁን እንጂ እነዚህ ሁሉ በበርካታ ሕገ-መንግስታት፣ በዓለማቀፋዊና በአሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች እውቅና ያገኙ መብቶች ብዙውን ጊዜ ሲከበሩ ሳይሆን ሲጣሱ ነው የሚታየው። ይህም የሚሆነው ለእነዚህ መብቶች መከበር መሰረታዊ የሆነው የተከሰሱ ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕጉ ላይ በተቀመጠው ልክ በተግባር እየተፈጸመ ባለመሆኑ ነው።


ከዚህም በመነሣት የመብቱን መከበርና አለመከበር በማየት ብቻ መሠረታዊ የተከሰሱ ሰዎች መብቶች መከበራቸውንና መጣሳቸውን መገንዘብ ይቻላል። በመሆኑም ይህ ጽሑፍ በዚህ መነሻነት ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በተለያዩ ሕጎች ያለውን ጠቅላላ ገጽታ በቀጣዮቹ ሁለት ክፍሎች ለመዳሰስ ይሞክራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕጋዊ መሰረት


ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በተለያዩ ሀገሮች ሕገ-መንግሥታት በተለያየ መልኩ ሠፍሮ ይገኛል። የተወሰኑ የአፍሪካ ሀገሮችን ለአብነት ስንመለከት እንደ ቦትስዋና ያሉ ሀገሮች የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው ወጪ ተከላካይ ጠበቃ እንዲያቆሙ ያደርጋሉ። ሌሎችም እንደ ሱዳን ያሉ ሀገሮች በከባድ ወንጀሎች ለተከሰሱ ሰዎች ብቻ በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ እንዲቆምላቸው ይፈቅዳሉ።


እንደ ላይቤሪያ ባሉ ሀገሮች ደግሞ በየትኛውም የወንጀል ዓይነት የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው አቅም በሕግ ጠበቃ ለመወከል ካልቻሉ በመንግሥት ወጪ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብት ይሰጣቸዋል። አብዛኞቹ እንደ ደቡብ አፍሪካ ያሉ ሀገሮች ግን የተከሰሱ ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ እንዲያገኙ የሚፈቅዱት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ ነው። ከዚህም ባሻገር በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱ ሰዎች የመከላከል መብታቸውን የሚፈቅዱ ነገር ግን በማን ወጪ የሚለውን በግልጽ በሕገ-መንግሥታቸው ያላመላከቱ ወደ ሃያ የሚሆኑ ሀገሮች በአሕጉ ራችን መኖራቸውን ጥናቶች ያሳያሉ።


ተግባራዊ አፈጻጸሙ ገና ብዙ የሚቀረውና ከሀገር ሀገር የሚለያይ ቢሆንም፣ ከዚህ በላይ በተገለጸው መሰረት ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕገ-መንግሥታዊ እውቅና እንዳለው መገንዘብ ይቻላል። ይሁን እንጂ ይኸው መብት ተፈጻሚነት የሚኖረው በየትኛው የክርክር ሂደት ማለትም በቅድመ-ክስ፣ በክስ ወይም ከክስ በኋላ እንደሆነ ከላይ ለአብነት የተጠቀሱት ሕገ-መንግሥታት የሚሉት ነገር የለም። በመሆኑም የመብቱ ሕገ-መንግሥታዊነት የይስሙላ እንዳይሆን? የሚል ጥያቄ ያጭራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


በወንጀል ጉዳዮች ክርክር ጊዜ ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ማቆም በራሱ መብትና ለሌሎች የተከሰሱ ሰዎች መብቶች መከበር ዓይነተኛ ቅድመ-ሁኔታ መሆኑ አያጠያይቅም። ይህም መብት የሚመነጨው በበርካታ ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ውስጥ ከተደነገጉት እንደ ፍትሕ የማግኘት መብት፣ ንጹሕ ሆኖ የመገመት መብት፣ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደትና በሕግ ፊት እኩል መሆን ካሉ መሰረታዊ መርሕዎች ነው። በብዙ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች የተገለጸው የፍትሕ ተደራሽነትም ለተከሰሱ ሰዎች ሰብአዊ መብቶች መጠበቅ ያለው ሚና ሳይጠቀስ የሚታለፍ አይደለም።

ሀ. ሁሉን አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መግለጫ


ይህ መግለጫ በሀገሮች ላይ የአስገዳጅነት ውጤት ባይኖረውም በርካታ ሕገ-መንግሥታትና የሰብአዊ መብት ሰነዶች የሚተረጎሙት እሱን መነሻ አድርገው መሆኑ አይታበልም። በመሆኑም መግለጫው በአንቀጽ 11 (1) በወንጀል የተከሰሰ ማንኛውም ሰው ክሱ በይፋ በሚሰማበት ግልጽ ፍርድ ቤት በሕግ መሰረት የመከላከል መብቱ እንዲጠበቅለት በጥቅል ሁኔታ አስቀምጧል።


በዚሁ መግለጫ አንቀጽ 10 መሰረት “ማንም ሰው በመብቶቹና ግዴታዎቹ እንዲሁም በተከሰሰበት ማንኛውም ጉዳይ ውሳኔ ለማግኘት ሙሉ የእኩልነት መብቱ ተጠብቆ ነጻ በሆነና አድልዎ በሌለበት ፍርድ ቤት ሚዛናዊና ይፋ የሆነ ፍርድ የማግኘት መብት አለው”፡፡ ከዚህ ድንጋጌ መገንዘብ የሚቻለው መግለጫው ለተከራካሪዎች እኩልነትና ለሚዛናዊ ፍርድ በግልጽ ጥበቃ የሚሰጥ መሆኑን ነው፡፡ ሚዛናዊ የፍርድ ሒደት የሚኖረው ደግሞ ግለሰቦች በግልጽ በሚታወቅ ሕግ የተከሰሱበትን ነገር ተረድተው በሕግ ባለሙያ እገዛ ከተከራከሩ መሆኑ የሚያጠያይቅ አይደለም።

ለ. የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ዓለማቀፍ ስምምነት


ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ከማግኘት መብት ጋር በተያያዘ ዓለማቀፋዊ ከሆኑ ስምምነቶች ውስጥ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት በቀዳሚነት ይጠቀሳል። ስምምነቱ በአንቀጽ 14 (1) ሰዎች ሁሉ በፍርድ ቤቶችና በዳኝነት አካላት ፊት በእኩልነት መታየት አለባቸው በማለት ጥበቃ ሲሰጥ በንኡስ አንቀጽ 3 /መ/ ራሱ በተገኘበት የመዳኘት፣ ራሱን በግል ወይም በመረጠው ጠበቃ የመከላከል፣ ጠበቃ ከሌለው ትክክለኛ ዳኝነት የሚጓደል ሆኖ ሲገኝና የገንዘብ አቅሙ የማይፈቅድ ሲሆን ሳይከፍል ጠበቃ ወይም የሕግ አማካሪ ዕርዳታ የማግኘት መብት እንዳለው ያረጋግጣል።
ይህ ስምምነት በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ድሃ ሰዎች በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ እንዲያገኙ ፈራሚ ሀገሮች ላይ ግዴታ የሚጥል ቢሆንም፣ የስምምነቱ አንቀጽ 14 (3) /መ/ በሁለት መስፈርቶች የታጠረ ነው ማለት ይቻላል። ይኸውም ተከሳሹ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የሚቆምለት በግሉ ለማቆም አቅም ከሌለውና ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን ነው የሚሉት ሲሆኑ ለሀገሮች ሰፊ ፍቅድ ሥልጣን የሚሰጡ ናቸው።


የተባበሩት መንግሥታት የሰብአዊ መብቶች ኮሚቴ እንዲህ ዓይነቱን ፍቅድ ሥልጣን የስምምነቱ ፈራሚ ሀገሮች እንዴት መጠቀም እንዳለባቸው በጠቅላላ አስተያየት ቁጥር 32 ማብራሪያ ሰጥቷል። በማብራሪያውም መሰረት ሀገሮች ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን የሚለውን ሲተረጉሙ የወንጀሉን ከባድነትና እስከ ይግባኝ የመሄድ እድሉን ሁሉ ታሳቢ ሊያደርጉ ይገባል። በተጨማሪም ወንጀሉ ከባድ በሆነ ጊዜ ተከሳሾች በየትኛውም የክርክር ሂደት የሕግ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ሊቆምላቸው ይገባል ይላል። ሆኖም ግን በቀላል ወንጀሎች ጊዜም ፍትሕ ሊዛባ የሚችልበት ሁኔታ መኖሩን ማብራሪያው ግምት ውስጥ አላስገባም።


ማብራሪያው በተጨማሪነት እንደሚገልጸው በመንግሥት ወጪ የሚቆም ማንኛውም ተከላካይ ጠበቃ አቅም ያለውና የያዘውን ጉዳይ ውጤታማ ሊያደርግ የሚችል መሆን አለበት። ሌላው በማብራሪያው የተካተተው ነጥብ የሕግ ባለሙያው ምስክሮች በሚሰሙበት ጊዜ የግድ መገኘት ያለበት ከመሆኑም በላይ ከተከሳሹ ጋር በመመካከር ካልሆነ በቀር በሞት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል ተከሳሹ ሳያውቅ የይግባኝ መብቱ ሊቋረጥ አይገባም። እንደዚሁም ፍርድ ቤትን ጨምሮ ማንኛውም አካል በመንግሥት ወጪ የሚቆመውን የሕግ ባለሙያ ሥራ ማደናቀፍ አይኖርበትም። ማብራሪያው ሲያጠቃልል ሀገሮች በዚህ አግባብ ካልሠሩ ስምምነቱን እንደመጣስ ያስቆጥርባቸዋል።

 

ሐ. የሕጻናት መብቶች ዓለማቀፍ ስምምነት


ይኸው ስምምነት ለሕጻናት ሊሰጣቸው ስለሚገባ የሕግ ድጋፍ በተወሰነ መልኩ ይደነግጋል። በዚህም መሰረት የስምምነቱ አንቀጽ 37 /መ/ ማንኛውም ነፃነቱን እንዲያጣ የተደረገ ሕጻን የሕግ እርዳታ ባፋጣኝ ማግኘት እንዳለበት ይገልጻል።


አንቀጽ 40 (2) ደግሞ በወንጀል የተከሰሰ ማንኛውም ሕፃን ለቀረበበት ክስ መከላከያ አዘጋጅቶ ለማቅረብና ጉዳዩ በሚሰማበት ጊዜ የሕግ እርዳታ ያገኛል ይላል። ይሁንና እነዚህ ድንጋጌዎች ጥቅል ከመሆናቸው ባለፈ በወንጀል የተከሰሱ ሕጻናት በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ ሊቆምላቸው የሚገባ መሆኑን በግልጽ አያመላክቱም።

 

መ. የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው ዓለማቀፋዊ ሰነዶች


ከዚህ በላይ ከተብራሩት ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች በተጨማሪ የተባበሩት መንግሥታት በመንግሥት ወጪ የሚሰጥ የሕግ ድጋፍን የሚመለከቱ በርካታ ሰነዶች አውጥቷል። ከእነዚህ ውስጥ በጠበቆች ሙያ ላይ የሚያተኩረው መሰረታዊ መርሕ (UN basic principles on the role of lawyers) አንዱ ሲሆን በመጀመሪያውና በስድስተኛው መርሕ የፍትሕን ተደራሽነት በእኩል ለሁሉም ዜጎች ለማረጋገጥ መንግሥታት በየትኛውም የክርክር ሂደት በራስ ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ማቆም ለማይችሉ ተከሳሾች ነፃ የሕግ ድጋፍ መስጠት ይቻላቸው ዘንድ በቂ በጀት ሊመድቡ እንደሚገባ ይገልጻል። መርሕ 1 በተለይ ሰዎች ሁሉ በሕግ ፊት እኩል ናቸው የሚለውን በመያዝ ሀገሮችም ሆኑ የሕግ ሙያው በራሱ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብት ያለምንም የዘር፣ የሃይማኖት፣ የቀለም፣ የጾታ፣ የሁኔታ ወዘተ ልዩነትና አድልዎ ሳይደረግበት ለማንኛውም ሰው ተደራሽ መሆን አለበት ሲል ያስቀምጣል።


የተባበሩት መንግሥታት በወንጀል የፍትሕ ሥርዓትና በነፃ የሕግ ድጋፍ ተደራሽነት ላይ ያወጣው መርሕና መመሪያም (UN principles and guidelines on access to legal aid in criminal justice systems) በተመሳሳይ በመርሕ 3 በወንጀል ጉዳዮች የሕግ ጠበቃ በራሳቸው ወጪ ማቆም የማይችሉ ሰዎች ከተያዙበት እስከ ክርክሩ መጨረሻ ሂደት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ እንደ ጉዳዩ አጣዳፊነትና ውስብስብነት እንዲሁም እንደ ቅጣቱ ክብደት በሕግ ባለሙያ ሊታገዙ የሚገባ መሆኑን አስቀምጧል። በመርሕ 2 መሰረት ደግሞ የነፃ ሕግ ድጋፉን ሥርዓት ለማጠናከር ሀገሮች አስፈላጊውን የሰው ኃይልና በጀት ማሟላት ይኖርባቸዋል። በተጨማሪም በመርሕ 2 እንደተገለጸው ሀገሮች ነፃ የሕግ ድጋፍ የመስጠት ኃላፊነትና ግዴታ ያለባቸው መሆኑን በመገንዘብ ዝርዝር ሕግ ማውጣት ያለባቸው ሲሆን የሚወጣውም ሕግ ተደራሽ፣ ውጤታማ፣ ዘላቂና ተአማኒነት ያለው መሆን አለበት።


ይሁን እንጂ እነዚህ ሰነዶች እንደ ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ሁሉ ሀገሮች ላይ አስገዳጅ ግዴታ የሚጥሉ አይደሉም። ነገር ግን ሀገሮች የሕግ ማእቀፍ ሲያዘጋጁም ሆነ የፖሊሲ አቅጣጫ ሲነድፉ ለመነሻነት የሚጠቅሙ ወሳኝ ሰነዶች መሆናቸው አይካድም። በመሆኑም ሰነዶቹ ዓለማቀፉ ሕብረተሰብ በወንጀል ጉዳዮች ስለሚሰጥ ነፃ የሕግ ድጋፍ ወቅታዊ አቋሙን የገለጸባቸው በመሆናቸው ከአስገዳጅነት የዘለለ አስተዋፅኦ አላቸው ተብሎ ይታመናል፡፡


ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና አሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የቀረበባቸውን ክስ ለመከላከል ከሚያስችሏቸው በርካታ አማራጮች አንዱ በመንግሥት ወጪ የሚሰጥ የሕግ ድጋፍ መሆኑን ከፍ ብሎ የተገለጹት ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ያስረዳሉ። በዚህ ረገድ አሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችስ ምን ይላሉ? የሚለው ደግሞ በሚከተለው ዳሰሳ ይመለሳል።


አሕጉሮችም እንደ ሀገሮች ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን የሚፈርሙ ሲሆን በየአሕጉራቸው ደግሞ በአባል ሀገሮች ላይ ተፈጻሚነትና አስገዳጅነት ያላቸው የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን በራሳቸው ሥልጣን ያወጣሉ። በዚህም መሰረት በአፍሪካ፣ በአውሮፓና በአሜሪካ አሕጉሮች ወጥተው ሥራ ላይ ያሉ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን በዋናነት መጥቀስ ይቻላል።

 

የአፍሪካ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


ሀ. የአፍሪካ የሰዎችና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር


ይህ ቻርተር ከአሕጉ ራችን የሰብአዊ መብት ሰነዶች ቀዳሚው ነው። ቻርተሩ በአንቀጽ 7 (1) /ሐ./ እንደሚደነግገው ጸንተው በሚገኙ ስምምነቶች፣ ሕጎችና ልማዶች ዋስትና የተሰጣቸው መሠረታዊ መብቶቹን የሚጥሱ ድርጊቶች ሲፈጸሙበት ማንም ሰው በራሱ ወይም በመረጠው አማካሪ አማካኝነት ሥልጣን ላላቸው ብሔራዊ አካላት በደሉ እንዲሰማለት የማድረግ መብት አለው፡፡


እዚህ ላይ ሊነሳ የሚገባው ጥያቄ ራሱ ለመረጠው ጠበቃ የሚከፍለው ገንዘብ ባይኖረውስ የሚለው ሲሆን በቻርተሩ አንቀጽ 2 መሰረት ይሄው ድንጋጌ ለሁሉም አፍሪካዊያን በእኩልነትና አድሎአዊነትን ባስወገደ ሁኔታ ተፈጻሚነት እንዲኖረው በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱና በራሳቸው አቅም ጠበቃ ማቆም ለማይችሉ ሰዎች በመንግሥት ወጪ የሕግ ባለሙያ እገዛ እንዲያገኙ በሚያስችል መልኩ መተርጎም ይኖርበታል። አለበለዚያ ድንጋጌው ፅንሰ-ሀሳባዊ ሆኖ ከሚቀር በቀር ትርጉም አይኖረውም።


በተጨማሪም የቻርተሩ አንቀጽ 4 ማንኛውም ሰው በሕይወት የመኖር መብት እንዳለው ይገልጻል። ይሁንና አሕጉሩ የሞት ፍርድን ተግባራዊ የሚያደርጉ በርካታ አባል ሀገሮች ያሉበት ከመሆኑ አንጻር “የመብቶች ሁሉ እናት” የሚባለው ይህ መብት ያለ አግባብ በሚካሄድ የክርክር ሂደት ሊታጣ ይችላል። በመሆኑም መንግስት ቢያንስ እስከ ሞት ሊያስቀጡ በሚችሉ ከባድ የወንጀል ጉዳዮች ለተከሰሱ ሰዎች በነጻ ጠበቃ የማቆም ግዴታ ውስጥ ካልገባ የመብቱ መከበር ከወረቀት የዘለለ አይሆንም።

 

ለ. የአፍሪካ ሕጻናት ደህንነትና መብቶች ቻርተር


ይህ ቻርተር በአንቀጽ 17 በወንጀል ጉዳይ ከሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ ጋር የተያያዙ የተወሰኑ ድንጋጌዎችን ይዟል። በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1) መሰረት ማንኛውም የተከሰሰ ወይም ጥፋተኛ ሆኖ የተገኘ ሕጻን ከልጅነቱ አኳያ ልዩ እንክብካቤና ጥበቃ የማግኘት መብት አለው።


በተለይም ደግሞ የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) /ሐ/ እንደሚለው የተከሰሱ ሕጻናት መከላከያቸውን ሲያዘጋጁም ሆነ ሲያቀርቡ የቻርተሩ አባል ሀገሮች የሕግና ሌላም ተገቢ እገዛ መስጠት አለባቸው። ስለሆነም የወንጀሉና የቅጣቱ ዓይነት ምንም ይሁን ምን ሀገሮች በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሕጻናት በሕግ ባለሙያ እንዲወከሉ የማድረግ ግዴታ እንዳለባቸው ከዚህ ድንጋጌ መገንዘብ ይቻላል።

 

ሐ. የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው አሕጉራዊ ሰነዶች


ከፍ ብሎ ከተጠቀሱት ቻርተሮች በተጨማሪ የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን በወንጀል ጉዳይ የሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍን ተግባራዊ ለማድረግ የሚረዱ በዛ ያሉ የመፍትሔ ሀሳቦችን /Resolutions/ አውጥቷል። ከእነዚህም ውስጥ የዳካር መግለጫ፣ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና የሕግ እገዛ መርሕዎችና መመሪያዎች እንዲሁም የላሎንጌ መግለጫ በዋናነት ይጠቀሳሉ።


እንደ አውሮፓዊያን አቆጣጠር በ1999 ዓ.ም የወጣው የዳካር መግለጫ /Dakar Declaration resolution on the Right to a Fair Trial and Legal Aid in Africa/ የሚያተኩረው በሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና ነጻ የሕግ ድጋፍ ላይ ሲሆን በአንቀጽ 9 የፍትሕ ተደራሽነት ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብት ወሳኝ አካል መሆኑን በግልጽ ያስቀምጣል። በመሆኑም መግለጫው መንግሥታት በወንጀል ጉዳዮች የሚሰጥን ነጻ የሕግ ድጋፍ ማረጋገጥ አለባቸው ሲልም ከፍተኛ ኃላፊነት ይጥልባቸዋል።


በዚሁ አንቀጽ እንደተጠቀሰው አብዛኞቹ በወንጀል ጉዳይ የሚከሰሱ ሰዎች የተለያዩ የሕግ አገልግሎቶችን ለማግኘት ፍርድ ቤቶችም ሆኑ የሕግ ሙያተኞች የሚያስከፍሏቸውን ከፍተኛ ወጪ ለመሸፈን የሚያስችል አቅም የላቸውም። ስለዚህ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብት ይበልጥ ውጤታማ እንዲሆን ካስፈለገ መንግሥታት ለድሃ ሰዎች ነጻ የሕግ አገልግሎት የመስጠት ግዴታ ውስጥ መግባት አለባቸው።


የመግለጫው የመፍትሔ ሀሳብ በአጽንዖት እንደሚለው የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ቻርተር አባል ሀገሮች በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱ ድሃ ሰዎች ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጡባቸውን መንገዶች በአስቸኳይ ሊመረምሩ ይገባል። ይህም ተከላካይ ጠበቆችንና የተለያዩ የነጻ ሕግ ድጋፍ ማዕቀፎችን ይጨምራል። በመግለጫውም ሆነ በመፍትሔ ሀሳቡ በጥቅል እንደተቀመጠው መንግሥታት ከጠበቆችና ከሙያ ማኅበራት፣ መንግሥታዊ ካልሆኑ ድርጅቶች፣ ከሰብአዊ መብት ድርጅቶችና ከፍርድ ቤቶች ጋር በመተባበር ለድሃ ሰዎች የሚሰጠውን ነጻ የሕግ ድጋፍ ውጤታማ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።


በ2001 ዓ.ም ደግሞ የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን የዳካር መግለጫን መሰረት ያደረጉ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና የሕግ እገዛ መርሕዎችና መመሪያዎች /Principles and Guidelines on the Rights to a Fair Trial and Legal Assistance in Africa/ አውጥቷል። መርሕዎቹም በብሔራዊ ሕጎች ሊካተቱ የሚገቡ ከነጻ የሕግ ድጋፍ ጋር የተያያዙ ልዩ ልዩ የመፍትሔ አቅጣጫዎችን ይጠቁማሉ።


በእነዚህ መርሕዎች አንቀጽ 5 /ሰ/ መሰረት መንግሥታት የሕግ ባለሙያዎችን ተደራሽነት ለሁሉም ዜጎች ያለምንም አድልዎ የሚያረጋግጡ አስተማማኝ አሠራሮችን ሊከተሉ ይገባል። በተጨማሪም መንግሥታትና የሕግ ባለሙያ ማኅበራት የኅብረተሰቡን ንቃተ-ሕሊና በማሳደግ እንዲሁም በሕግ የተሰጡ መብቶቹንና ግዴታዎቹን በማስገንዘብ የሕግ ባለሙያዎች መሰረታዊ መብቶችንና ነጻነቶችን ለማስጠበቅ ያላቸውን ሚና የማሳወቅ ኃላፊነት አለባቸው።


የመርሕዎቹ አንቀጽ 5 /ሸ/ በወንጀል ክርክር ጊዜ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ ለተከሳሾቹ በመንግሥት ወጪ የሕግ ባለሙያ እገዛ መሰጠት እንዳለበት ሲደነግግ ፍትሕ የሚጓደለው መቼ ነው? የሚለውን ለመወሰን ሁለት ዓይነት መስፈርቶችን አስቀምጧል። እነዚህም የወንጀሉ አደገኛነትና የቅጣቱ ከባድነት ናቸው። ለትክክለኛ ፍትሕ ሲባል ይግባኝን ጨምሮ ማናቸውም ከባድ ጉዳዮች ምን ጊዜም የጠበቃ እገዛ ያስፈልጋቸዋል።


ይኸው ተመሳሳይ አንቀጽ በመንግሥት ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚመደቡ የሕግ ባለሙያዎች ማሟላት የሚገቧቸውን መስፈርቶችም ይዘረዝራል። በዚህም መሰረት ባለሙያዎቹ ብቁ መሆን ይኖርባቸዋል። ከያዙት ጉዳይ አኳያም አስፈላጊውን የሥራ ልምድና ክሕሎት ሊይዙ ይገባል። እንደዚሁም በማንኛውም የመንግሥት አካል ፊት ሙያዊ ነጻነታቸውን ማስጠበቅ የሚችሉ መሆን አለባቸው።


በ2004 ዓ.ምም ኮሚሽኑ በወንጀል የፍትሕ ሥርዓት ነጻ የሕግ ድጋፍን ተደራሽ የሚያደርግ የላሎንጌ መግለጫንና የድርጊት መርሐ-ግብር /Lilongwe Declaration on Accessing Legal Aid in the Criminal Justice System in Africa and Plan of Action/ ያወጣ ሲሆን መግለጫው በአንቀጽ 1 በወንጀል የፍትሕ አስተዳደር ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ እንደ መብት ዕውቅና ይሰጣል።


ይኸው አንቀጽ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሕግ ምክርን፣ የፍርድ ቤት ውክልናን፣ የንቃተ-ህግ ትምህርትንና የሽምግልና ስራን በሚያካትት መልኩ ሰፍቶ መተርጎም እንዳለበትም ይገልጻል። እንደዚሁም በነጻ የሕግ ድጋፍ አሰጣጡ ሂደት የሚሳተፉ አጋር አካላት ውስጥ መንግስታዊና መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ሀይማኖታዊ የበጎ አድራጎት ድርጅቶች፣ ማህበረሰብ አቀፍ ድርጅቶች፣ የሙያ ማኅበራትና የትምህርት ተቋማት መካተት እንዳለባቸው ያስገነዝባል።


በተጨማሪም በዚህ አንቀጽ መሰረት መንግሥታት ውጤታማና ግልጽ ነጻ የሕግ ድጋፍ ለድሃ ዜጎቻቸው መስጠት ይችሉ ዘንድ በቂ በጀት መመደብና እርምጃ መውሰድ ይጠበቅባቸዋል። ነጻ የሕግ ድጋፉ በየትኛውም የወንጀል ክርክር ሂደት መሰጠት ያለበት መሆኑን ደግሞ የመግለጫው አንቀጽ 3 ይደነግጋል።


ሀገሮች ነጻ የሕግ ድጋፍ የመስጠት ግዴታቸውን ለመወጣት የሚያስችላቸው ወጥ መንገድ የለም። ይሁንና ሁሉንም ዓይነት የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ ዘዴዎች አቀናጅቶና አደራጅቶ የመምራት ኃላፊነት አለባቸው። በመግለጫው አንቀጽ 6 እንደተጠቀሰው መንግሥታት ለድሃ የኅብረተሰብ ክፍሎች የፍትሕ ተደራሽነትን የማረጋገጥ ኃላፊነታቸውን ለመወጣት የሚያግዟቸው ብዙ የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ መንገዶች አሉ።
ከእነዚህም ውስጥ በመንግሥት ወጪ የሚቋቋሙ የተከላካይ ጠበቆች ጽ/ቤቶች፣ የፍትሕ ማዕከላት፣ የጠበቆች ማኅበራት፣ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የሕግ ትምህርት ቤቶች ወዘተ ዋና ዋናዎቹ ናቸው። ለነጻ የሕግ ድጋፉ የትኛውም ዘዴ ቢመረጥ አገልግሎቱን ከሚሹ ተገልጋዮች ፍላጎት አኳያ መደራጀት ይኖርበታል።


በመግለጫው አንቀጽ 9 ሥር እንደተመለከተው በብዙ የአፍሪካ ሀገሮች የሚሰጠው ነጻ የሕግ ድጋፍ አገልግሎት በለጋሾች ዕርዳታ ላይ የተመሰረተ ነው። ስለሆነም በማንኛውም ጊዜ ሊቋረጥ ይችላል። በዚህም ምክንያት ዘለቄታ ያለው የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ ሥርዓት መዘርጋት ያስፈልጋል።
ነገር ግን ከዚህ በላይ የተተነተኑት ሰነዶች እንደ ቻርተሮቹ የአስገዳጅነት ውጤት የላቸውም። ሆኖም ሰነዶቹ የአፍሪካ ኅብረት በወንጀል ጉዳዮች ስለሚሰጥ ነፃ የሕግ ድጋፍ የያዘውን አቋም በግልጽ ያሳውቃሉ። ስለዚህ የአሕጉሩን አባል ሀገሮች ብሔራዊ የሕግ ማዕቀፎች ለማዘጋጀት በመነሻነት የማገልገል ሚና አላቸው።

የአውሮፓና የአሜሪካ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


ሀ. የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት


ይህ ስምምነት በአንቀጽ 6 (3) /ሐ./ ማንኛውም በወንጀል የተከሰሰ ሰው ራሱን በራሱ ወይም በመረጠው ጠበቃ ወይም ለጠበቃ የመክፈል አቅም ከሌለው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ መንግሥት በነጻ በሚያቆምለት ጠበቃ የተከሰሰበትን ጉዳይ የመከላከል መብት አለው ሲል ይደነግጋል። ሆኖም አንቀጹ ፍትሕ የሚጓደለው መቼ ነው? ተብሎ ለሚነሣ ጥያቄ በቂ መልስ የሚሰጥ አይደለም።


በመሆኑም የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ፍርድ ቤት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ድንጋጌ ሲተረጉም ግምት ውስጥ የሚያስገባቸው መስፈርቶች አሉ። እነሱም የጉዳዩ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ከባድነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም የሚሉት ሲሆኑ እነዚህን መስፈርቶች በአግባቡ መመዘን ከተቻለ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት ወሳኝነት አላቸው።


በተጨማሪም የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ኮሚሽን እንደሚለው በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የሕግ ጠበቃ ከሌላቸው በሚዛናዊ የፍርድ ሂደት የሚኖራቸውን መብቶች አውቀው ሊያስከብሩ አይችሉም። ስለሆነም ኮሚሽኑ በጠበቃ የመታገዝ መብት ለሌሎች መብቶች መከበር ዋና መሰረት መሆኑን ያረጋግጣል።


ለ. የአሜሪካ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት


የአሜሪካ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት ደግሞ በአንቀጽ 8 (2) /መ/ በወንጀል የተከሰሰ ሰው ራሱን በራሱ የመከላከል ወይም በመረጠው ጠበቃ የመታገዝና ከጠበቃው ጋር በነጻነት ብቻውን የመገናኘት መብት እንዳለው ይደነግጋል። በተጨማሪም በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) /ሠ./ በወንጀል የተከሰሰው ሰው የተከሰሰበትን ጉዳይ በራሱ ወይም በመረጠው ጠበቃ አማካኝነት ለመከላከል የማይችል በሆነ ጊዜ በመንግሥት ወጪ የሚቆም ጠበቃ የማግኘት የማይገሰስ መብት አለው ሲል በግልጽ ያስቀምጣል።


በዚህ ድንጋጌ ውስጥ በሌሎች ስምምነቶች የተለመደው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለው ጥቅል አነጋገር አልተካተተም። ይህም መሰረታዊ ነጥብ ስምምነቱን የሚያስፈጽሙና የሚተረጉሙ አካላት በጥቅል ድንጋጌው ሳቢያ የሚቸገሩበትን ሁኔታ ያስቀራል። ጠቅለል ሲልም የስምምነቱ አባል ሀገሮች በወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች ያለ ምንም ቅድመ-ሁኔታ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የማቆም ግዴታ ያለባቸው መሆኑን መረዳት ይቻላል። (ይቀጥላል)

መላኩ ገብርኤል በኢትዮጵያ

Wednesday, 28 December 2016 14:05

 

 በጥበቡ በለጠ

 

ዛሬ ታህሳስ 19 ቀን ነው። በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን ውስጥ በደማቅ ሁኔታ ከሚከበሩት ዓመታዊ በዓላት መካከል የዛሬዋ ዕለት ናት፤ መላኩ ገብርኤል።

 

እንደ ሌሎች በዓላት በብሔራዊ ደረጃ ሥራ ተዘግቶ ባይከበርም በዕለተ ገብርኤል በርካታ የቤተ-ክርስትያኒቱ ምዕመናን እና ምዕመናት በገብርኤል ቀን ሥራ አይሰሩም። ዋነኛ ትኩረታቸው በዓሉን ማክበር ነው። ገበሬው አያርስም፣ አያርምም፣ አያጭድም። የገብርኤልን ታቦት ያጅባል። ከገብርኤል ጋር በመንፈስ ይገናኛል። ፅዋ ይጠጣል። ፅዋ ያወጣል። የገብርኤል ታቦታት በዛሬው ዕለት በመላው ኢትዮጵያ ወጥተው ይነግሳሉ። በከፍተኛ ድምቀት ታጅበው ወደ መንበረ ክብራቸው ይገባሉ።

 

በተለይ በምስራቅ ኢትዮጵያ በድሬዳዋ እና በሐረር ከተሞች መዳረሻ ላይ የሚገኘው ቁልቢ ገብርኤል በዋናነት ከሚደምቁት የበዓል ማዕከላት ውስጥ ተጠቃሽ ነው። ከመላው ኢትዮጵያ እና ከባሕር ማዶ ያሉ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖት ተከታዮች የሚጐርፉበት የእምነት ቦታ ነው። ያ አካባቢ በዛሬው ዕለት እጅግ ከፍተኛ አማንያን እና አማኒያት የሚገኙበት ነው። በዚህም ሳቢያ በአካባቢው ያለው የንግድ እንቅስቃሴ በከፍተኛ ደረጃ ይደምቃል። ሆቴሉ፣ ምግቡ፣ አልባሳት ሽያጩ፣ ስዕለቱ፣ እርዱ ወዘተ በተለየ ሁኔታ ድምቅምቅ ይላሉ።

 

ከዚሁ ጋር ተያይዞ የደቡብ ኢትዮጵያ ዋነኛዋ መናሃሪያ የሆነችው አዋሳ ከተማ መካከል ላይ ተገማሽሮ የሚታየው ባለ ግርማ ሞገሱ የአዋሳ ገብርኤል ቤተ-ክርስትያንም በእጅጉ እየደመቀ ከመጣ በርካታ ዓመታትን እያስቆጠረ ነው። አዋሳ ለምዕመናን ጉዞ የተመቸች በመሆኗ እና ዙሪያ ገባዋ በብዙ ውብ ነገሮች የተከበበች በመሆኗ የሃይማኖት ተጓዦች ቤተሰቦቻቸውን ጭምር በማስከተል ወደ አዋሳ ይጓዛሉ። በዚህም ሳቢያ አዋሳ የአማኒያን ማዕከል /Pillegremage Centre/ እየሆነች መጥታለች።

 

እነዚህ ሁለት ቦታዎች በዋናነት ይጠቀሱ እንጂ፣ የገብርኤል በርካታ ታቦታት መነሻ የሆነ አንድ አስገራሚ ስፍራ እዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ አለ። ሰሜን ሸዋ። ከአዲስ አበባ ወደ ደብረብርሃን ከተማ ስንጓዝ፣ ሸኖ የምትባል ከተማ ከመድረሳችን በፊት “ሺ ፈጅ ገብርኤል” የሚባል በቆርቆሮ ታፔላ የተፃፈ ማስታወቂያ እናገኛለን። ቀስቱ ወደሚያመለክትበት ስንሄድ የቡልጋን ጥልፍልፍ ተራሮች እና ገደላ ገደሎች እናገኛለን።

 

ሰሜን ሸዋ ቡልጋ ውስጥ ይህ “ሺ ፈጅ ገብርኤል” እየተባለ የሚጠራው የተራራው ጉብታ ላይ ሆነው ሲያዩት ጥልቅ ገደል ነው። ያንን ገደላማ ቦታ ለመውረድ እጅግ ጠባብ መንገድ አለች። ያቺ መንገድ አንድ ሰው ብቻ ነው የምታስኬደው። ለመተላለፍ ቆም ተብሎ በጥንቃቄ መተላለፍ ይቻላል። ያቺ ጠባብ መንገድ ሳት ካለች ከጥልቅ ገደል ውስጥ ይዛ ታነጉዳለች።

 

ያቺን ጠባብ፣ ቀጭን እና እጅግ ቁልቁለታማ መንገድ ለመጓዝ ከፍተኛ ብልሃት ይጠይቃል። መንገዷ በተፈጥሮዋ የተዘቀዘቀች ቁልቁለት ስለሆነች ሳንወድ በግድ ታሯሩጠናለች። ግን ደግሞ፣ መደገፊያ የሚሆን መቋሚያ በእጃችን ከያዝን እንደምንም ፍጥነታችንን እየቀነስን መሮጣችን አይቀርም። ቁልቁለቱ አደገኛ ከመሆኑ የተነሳ “ሞት ባናቴ” የሚባሉ ቦታዎች ሁሉ አሉ። “ሞት ባናቴ” በጣም ጠባብ ቦታ ነች። የምታድጥ ቦታ ነች። ካዳጠች መመለሻ የለም። አስፈሪ ነው። ገደል ውስጥ መግባት ነው። ይህን አስፈሪ ቦታ ቡልጋዎች “ሞት ባናቴ” አሉት።

 

እነ “ሞት ባናቴን” አልፎ ረባዳው ቦታ ለመድረስ በትንሹ 1፡30 ሰዓት ይፈጃል። ረባዳው ቦታ ሲደርስ ያዞራል። ምድሯ ትሽከረከርብናለች። ምክንያቱም ለ1፡30 ሰዓት ያህል በቀጭኗ መንገድ በሶምሶማ እየተሽከረከርን ተራራውን እየዞርን ስለወረድን ነው። ረባዳው ምድር ላይ “ሺ ፈጅ ገብርኤል” አለ። ለመሆኑ “ሺ ፈጅ ገብርኤል” ማለት ምንድን ነው?

 

“ሺ ፈጅ” ማለት ሺ የገደለ ማለት ነው። ታዲያ እንዴት ሺ የገደለ ገብርኤል ይባላል? ገብርኤል ሺ የገደለው ለምንድን ነው? ሺ ፈጅ ገብርኤል ለምን ተባለ? የሚሉ ጥያቄዎች በአዕምሯችን መመላለሳቸው አይቀርም።

 

ይህ ቡልጋ ውስጥ የሚገኘው ሺ ፈጅ ገብርኤል እጅግ ታሪካዊ ከሚባሉ አብያተ-ክርስትያናት መካከል አንዱ ነው። በ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በግራኝ አሕመድ የሚመራው ጦርነት ለ15 ዓመታት ሲካሄድ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን ከፍተኛ ጉዳት እየደረሰባት ነበር። ታቦታት እና የቤተ-ክርስትያኒቱ የእምነት መገለጫዎች የጦርነቱ ሰለባ ሆኑ። ከጦርነቱ አደጋ ለመሸሸግ ይህ የቡልጋ ተራራማ እና ገደላማ ቦታ አመቺ ሆኖ ተገኘ። እናም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ በተ-ክርስትያን በርካታ ታቦታት እና ንዋየ ቅዱሳት ከግራኝ ጥፋት እየሸሹ መቀመጫቸው ቡልጋ ውስጥ ሆነ። የግራኝ ጦር ያንን እጅግ ጥልቅ ገደል እና ተራራ የሚሞክረው አልነበረም። በዚህም ምክንያት ቡልጋ የቤተ-ክርስቲያኒቱን አንጡራ ሀብቶች ሸሽጋ ማኖር የቻለች የክፉ ቀን ጋሻ መከታ ነች።

 

ግራኝ አሕመድ በጦርነቱ እየገሠገሠ፣ እያሸነፈ የሸዋን መንግስት ጥሎ ወደ ሰሜን ተጓዘ። የሸዋ መንግስት ከመንበረ ስልጣኑ ተነስቶ ወደ ሰሜን ተጓዘ። የግራኝ ጦርም ድል እየቀናው ወሎን፣ ጐጃምን፣ ትግራይን፣ ጐንደርን መቆጣጠር ጀመረ። መላው ኢትዮጵያን በ15 ዓመታት ጦርነት ውስጥ ሊቆጣጠር አንዲት ቦታ ብቻ ቀረችው። ኢትዮጵያን በሙሉ የያዘው ግራኝ የመጨረሻውን ጦርነት ጐንደር ላይ ዘንታራ በር ተብላ በምትታወቀው ቦታ አደረገ። ይህችን ጦርነት ካሸነፈ የኢትዮጵያ መሪ ሊሆን ነበር። ነገር ግን ግራኝ ከዚያ ሁሉ ድል በኋላ ጐንደር ውስጥ በተካሄደው ጦርነት ተገደለ። የ15 ዓመታቱ የመከራ ዘመን አበቃ።

 

ከጦርነቱ በኋላ እዚህ ቡልጋ ውስጥ ተደብቀው የነበሩት የቤተ-ክርስትያኒቱ ሀብቶች ወደየመጡበት አጥቢያ መመለስ ጀመሩ። ቡልጋ ሸሽጐ ያኖረውን ታቦታት እና ንዋየ ቅዱሳት ለዘመናት ሲመልስ ኖሯል። ዛሬ “ቁልቢ ገብርኤል” እየተባለ የሚጠራው ታቦትም ወጥቶ የሄደው ከዚሁ ከቡልጋ ገደል እና ዋሻ ውስጥ ነው።

 

እንዲህ እያለ ዘመናት ተቆጠሩ። አጤ ምኒልክ ዘመን ላይ ሲደርስ ከቡልጋ ዋሻ ውስጥ የገብርኤል ታቦት ወጥቶ ወደዚህ ወደ አዲስ አበባ መጣ። የቡልጋው ገብርኤል አዲስ አበባ ውስጥ ቤተ-መንግስት ገባ። አሁን ግቢ ገብርኤል የሚባልበት ቦታ አረፈ። ይህ የቡልጋው ገብርኤል ከመጣ በኋላ ሰላም ጠፋ። በሽታ በዛ። የሰዎች ሞት በዛ። የአፄ ምኒልክ ቤተ-መንግስት ውስጥ እና በአዲስ አበባ የሰዎች ሞት በረከተ። ምክንያቱ ምን እንደሆነ የሚናገር ጠፋ።

 

ታዲያ አንድ ቀን፣ አንድ መነኩሴ ከምኒልክ እልፍኝ ካልገባሁ ብለው ለያዥ ለገራዥ አስቸገሩ። ለምንድን ነው ከምኒልክ ዘንድ የሚገቡት ሲባሉ፣ “የምነግራቸው ምስጢር አለኝ” አሉ። ከዚያም ተፈቀደላቸውና ቤተ-መንግስት ገቡ። ከአፄ ምኒልክ ጋር ፊት ለፊት ተገናኙ። ለጥ ብለው እጅ ነሱ። ምኒልክም ጠየቁ። ጉዳይዎ ምንድን ነው? አሉ።

 

መነኩሴውም እንዲህ አሉ፡-

“ጃንሆይ… እኔ የመጣሁት ማታ ሕልም አይቼ ነው” አሉ።

ምኒልክም “ምን ዓይነት ሕልም አዩ?” አሉ።

መነኩሴውም ያዩትን ሕልም መናገር ጀመሩ። “ጃንሆይ፣ ማታ ሕልም ያየሁት ይህን የቡልጋውን የገብርኤል ታቦት ነው። የቡልጋው ገብርኤል ተቆጥቷል” አሉ።

 

ምኒልክም ጠየቁ፡- “ለምን?”

“ቦታዬ ቡልጋ ነው። ከቡልጋ መውጣት አልፈልግም። ካለቦታዬ ነው የመጣሁት። ወደ ቡልጋ መልሱኝ እያለ ነው። ለዚህም ነው በቤተ-መንግስትዎ እና በአዲስ አበባ ሞት የበዛው” በማለት መነኩሴው ለአፄ ምኒልክ ተናገሩ።

ምኒልክም ገረማቸው። ጉዳዩ እውነት እንደሆነ አመኑ። እንዲህም አሉ፡-

 

“ለዚህ ኖሯል ለካ ፈረሴ ዳኘውም የሞተው። ለካ ሕዝቤም ያለቀው በዚህ ምክንያት ነው? ታዲያ ይሄ የምን የቡልጋው ገብርኤል ነው? ይሄማ ሺ ፈጅ ገብርኤል ነው” አሉ ምኒልክ። ከዚያም የቡልጋው ገብርኤል ስሙ ተቀይሮ ሺ ፈጅ ገብርኤል ተባለ። ታቦቱ ወደ ቦታው ቡልጋም ተመለሰ። ለዚህ ነው ሺ ፈጅ ገብርኤል የሚባለው። ስም ያወጡለት አፄ ምኒልክ ናቸው። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ-ክርስትያን በርካታ ታቦታት ተሸሽገው የቆዩበት ስፍራ ቢኖር ይህ ቡልጋ ውስጥ የሚገኘው ሺ ፈጅ ገብርኤል ተብሎ የሚጠራው ቦታ ነው።

 

በነገራችን ላይ ቡልጋ ለአዲስ አበባ በ70 ኪ.ሜ. ርቀት ላይ የሚገኝ ቦታ ነው። በ1929 ዓ.ም ኢጣሊያ ኢትዮጵያን ስትወር እና ለአምስት ዓመታት ስትቆይ ፈፅሞ ያልተቆጣጠረችው የኢትዮጵያ ግዛት ይህን የቡልጋን መሬት ነው። የቡልጋ አርበኞች የፋሽስት አውሮፕላኖች በየጊዜው የሚጥሉባቸውን ቦምብ እና ጢስ ተቋቁመው፣ መሬታቸውን ሳያስደፍሩ፣ በመጨረሻም አዲስ አበባን ከፋሽስቶች መንጋጋ አስለቅቀው መጋቢት 28 ቀን 1933 ዓ.ም ኮሎኒያሊዝምን ከኢትዮጵያ ምድር የደመሰሱ ሕዝቦች ናቸው። በቡልጋዎች አነጋገር እና ትውፊት የኢጣሊያን ፋሽስት አብሯቸው የደመሰሰው ሺ ፈጅ ገብርኤል ነው። ሺ ፈጅ ገብርኤል ከኛ ጋር ሆኖ ነው ፋሺስቶችን የደመሰሰው እያሉ ከዓመታት በፊት የቡልጋ አርበኞች አጫውተውኛል። እናም ገብርኤል የኢትዮጵያ ጠባቂ ተደርጐም ይታመንበታል። ቡልጋዎች ሺ ፈጅ ገብርኤልን ይዘው ኢትዮጵያን ከባርነት፣ ከመከራ፣ ከቅኝ ግዛትነት ማስለቀቃቸውን ሲናገሩ መስማት ያስደምማል። ለዚህም ነው በየዓመቱ ታህሳስ 19 ቀን ቡልጋ ወርጄ ሺ ፈጅ ገብርኤል ደርሼ፣ ተሳልሜ አመስግኜ የምመጣው።

 

ገብርኤል በኢትዮጵያዊያኖች የኦርቶዶክስ ሃይማኖት ተከታዮች ዘንድ ፈጥኖ ደራሽ መላዕክ ነው። የነገሩትን የሚሰማ፣ የለመኑትን የሚፈፅም፣ ከጭንቅ ከመከራ የሚገላግል መላዕክ ነው እያሉ ያምኑበታል። ለዚህም ነው ከሊቅ እስከ ደቂቅ የኦርቶዶክስ አማኒያን ከመላኩ ገብርኤል ጋር በፍቅር የተቆራኙት። ለመሆኑ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ገብርኤል ምን ይላል?

 

መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ ገብርኤል ብስራት ነጋሪ ነው። አብሳሪ መልዐክ። እየሱስ ክርስቶስ ከድንግል ማርያም እንደሚወለድ ለማርያም ያበሰረ እርሱ ነው። እናም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ሃይማኖት ውስጥ ገብርኤል ግዙፍ ስፍራ ይዞ ይገኛል።

 

አማኒያን ሰዎች ለገብርኤል የሚሳሉት እና የሚለማመኑት የሚሰማ መልዐክ ነው በማለት ነው። ምላሹም ብስራት ነው ይላሉ። ደስታን የሚያበስር፤ መልዐክ በማለት ይጠሩታል።

 

ገብርኤል በመፅሐፍ ቅዱስ ውስጥ በሉቃስ ወንጌል ምዕራፍ አንድ ቁጥር 19 ላይ ከቅድስት ድንግል ማርያም ጋር ውብ የሆነ ቃለ-ምልልስ /Dialogue/ ያደርጋሉ። ይህ ቃለ-ምልልስ ከሃይማኖት ባሻገር ጥበባዊ ልህቀት /Literary quality/ አለው። እንዲህም ይላል፡-

 

“በስድስተኛውም ወር መልዐኩ ገብርኤል ናዝሬት ወደምትባል ወደ ገሊላ ከተማ ከዳዊት ወገን ለሆነው ዮሴፍ ለሚባል ሰው ወደ ታጨች ወደ አንዲት ድንግል ከእግዚአብሔር ዘንድ ተላከ። የድንግሊቱም ስም ማርያም ነበረ። መልዐኩም ወደ እርሷ ገብቶ - ደስ ይበልሽ፣ ፀጋ የሞላብሽ ሆይ፣ ጌታ ከአንቺ ጋር ነው፤ አንቺ ከሴቶች መካከል የተባረክሽ ነሽ አላት። እርስዋም ባየችው ጊዜ ከንግግሩ በጣም ደነገጠችና - ይህ እንዴት ያለ ሰላምታ ነው? ብላ አሰበች። መልዐኩም እንዲህ አላት - ማርያም ሆይ በእግዚአብሔር ፊት ፀጋ አግኝተሻልና አትፍሪ። እነሆም፣ ትፀንሻለሽ ወንድ ልጅም ትወልጃለሽ፤ ስሙንም ኢየሱስ ትይዋለሽ። እርሱ ታላቅ ይሆናል። የልዑል ልጅም ይባላል። ጌታ አምላክም የአባቱን የዳዊትን ዙፋን ይሰጠዋል፤ በያዕቆብ ቤትም ላይ ለዘላለም ይነግሳል፤ ለመንግሥቱም መጨረሻ የለውም። ማርያምም መልዐኩን - ወንድ ስለማላውቅ ይህ እንዴት ይሆናል? አለችው። መልዐኩም መልሶ እንዲህ አላት - መንፈስ ቅዱስ በአንቺ ላይ ይመጣል፤ የልዑልም ኃይል ይፀልልሻል፤ ስለዚህ ደግሞ ከአንቺ የሚወለደው ቅዱሱ የእግዚአብሔር ልጅ ይባላል። እነሆም ዘመድሽ ኤልሳቤጥ፤ እርስዋ ደግሞ በእርጅናዋ ወንድ ልጅ ፀንሳለች፤ ለእስዋም መካን ትባል ለነበረችው ይህ ስድስተኛ ወር ነው። ለእግዚአብሔር የሚሳነው ነገር የለምና። ማርያምም - እነሆኝ የጌታ ባርያ እንደ ቃልህ ይሁንልኝ አለች። መልዐኩም ከእርስዋ ሄደ።”

 

ኢትዮጵያ ውስጥ ሃይማኖታዊ ክብረ በዓሎች የራሳቸውን የማንነት አሻራ ይዘው ስለሚመጡ የብዙዎችን ትኩረት ይስባሉ። ጥምቀቱ፣ ገናው፣ መስቀሉ… ሃይማኖትን መሠረት አድርገው የሚከወኑ ናቸው። የኢትዮጵያም መገለጫ ሆነው ያገለግላሉ። የዛሬውም በዓለ ገብርኤል ከፍተኛ የሀገር ውስጥ ቱሪዝም የሚካሄድበት ነው። ብዙ ምዕመናን አካባቢያቸውን ጥለው በመሄድ ገብርኤልን ያከብራሉ። በስርዓት ከተጠቀምንበት የሀገር ውስጥ ቱሪዝምን ከሚያስፋፉ ክብረ በዓሎች አንዱ ነው። መልካም በዓል ይሁንላችሁ።

 

የፊታችን ቅዳሜ ታህሳስ 22 ቀን 2009 ዓ.ም የአንጋፋው ደራሲ እና ገጣሚ የኢ/ር ታደለ ብጡል ክብረት 90ኛ ዓመት የልደት በዓል በግሎባል ሆቴል ወዳጅ አድናቂዎቻቸው በተገኙበት ይከበራል። ከቀኑ 5፡30 የሚጀመረው ይህ የልደት በዓል የተለያዩ መርሃ ግብሮችም አሉት። የፎቶግራፍ ጉብኝትም ይደረግበታል። ማትዮስ ገ/ማርያም የልደት ዝግጅቱን አስተባባሪ ኮሚቴ ሰብሳቢ ለሰንደቅ ጋዜጣ በላኩት ደብዳቤ የኢ/ር ታደለን ታሪክ ሰብሰብ አድርገው በሚከተለው መልኩ አቅርበውታል።

 

 

በሥነ ፅሁፍ፣ (በኪነ ጥበብ፣ በቴክኒክ፣ በኢኮኖሚ፣ በማኅበራዊ እና በወታደራዊ መስክ ተሰማርተው፣ የተጣለባቸውን አደራ ተቀብለው፣ ለአገርና ለወገን ፋይዳ ያለው ሥራ በመሥራት አገራቸውን በቅንነት ያገለገሉ፣ ነበሩ፤ ዛሬም አሉ፣ ወደፊትም ይኖራሉ። እነዚህን የመሳሰሉት ዜጎች፣ ኃላፊነታቸውን የተወጡት ደሞዝ እየተሰጣቸው ቢሆንም እንኳን፣ ምስጋና ሊቸራቸው ይገባል።

 

ከዚህ በተጓዳኝ፣ በራሳቸው በጎ ፈቃድ እና ፍላጎት ተነሳስተው፣ ለሕዝብ ጥቅም፤ ለአገር ብልጽግናና ሰላም፣ ደከመኝ፣ ሰለቸኝ ሳይሉ፤ ዕውቀታቸውን ሳይደብቁ፣ ለገንዘባቸው ሳይሳሱ እና ጉልበታቸውን ሳይቆጥቡ፣ ለሕዝብ ዕድገት እና ለአገር መሻሻል ከፍተኛ ባለውለታ ከሆኑት ሰዎች አንዱ ኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት ናቸው ብንል ማጋነን አይሆንም።

 

ኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት ታህሳስ 21 ቀን 1919 ዓ.ም አዲስ አበባ ተወለዱ። በአራት ዓመታቸው፣ አዲስ አበባ በሚገኘው ባለወልድ ቤተክርስቲያን ግቢ አብነት ትምህርታቸውን ጀምረውና ዳዊት ደግመው እንደጨረሱ የቃል ትምህርታቸውን ቀጥለው ከአቡነ ማቴዎስ የድቁና ማዕረግ ተቀበሉ። ጣሊያን ከአገራችን ከተባረረች በኋላ የባላባት ልጆች ትምህርት ቤት ገብተው ዘመናዊ ትምህርታቸውን ተከታተሉ። የሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት መግቢያ ከወሰዱት 60 ተማሪዎች መሐከል ፈተናውን ካለፉት 17 ልጆች ጋር ታደለ ብጡል ክብረት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት በመስከረም ወር 1935 ዓ.ም ትምህርት ጀመሩ። የመጀመሪያው አንድ ዓመት የክለሳ ትምህርት ከተሰጣቸው በኋላ፣ መደበኛው የ2ኛ ደረጃ ትምህርት መስጠት ተጀመረ። በ4ኛው ዓመት በ1940 ዓ.ም ተፈትነው አለፉ። ወዲያውኑ በኢትዮጵያ መንግሥት ባንክ ተቀጥረው እስከ 1948 ዓ.ም ድረስ ሲሰሩ ቆዩ። በዚሁ ዓመት ወደ አሜሪካ ሄደው በ1953 ዓ.ም በስትራክቸራል ዲዛይን የመጀመሪያ ሲቪል ኢንጂነሪንግ ዲግሪ ተቀበሉ። ከዚያ ወደ ስዊድን ሀገር ሄደው በጆንማትሰን ኩባንያ ተቀጥረው የቬኔግሬን የሪሰርች ማዕከል ግንባታ ላይ መሥራት ጀመሩ። በዚህ መሀከል የ1953 ዓ.ም የእነጀነራል መንግሥቱ ንዋይ የመንግሥት ለውጥ ለማድረግ ያደረጉትን ጥረት፣ ስዊድን አገር አምባሳደር ከነበሩት ወዳጃቸው አቶ ተፈሪ ሻረው እና ከቅርብ ጓደኛቸው ኢንጂነር አሰፋ ብርሃነ ሥላሴ ጋር ሆነው መፈንቀለ መንግሥቱን ደገፉ። ሆኖም የመንግሥት ግልበጣ ሙከራው ስለከሸፈ ሁሉም ፓስፖርታቸውን በመነጠቃቸው ለስደት ተዳረጉ።

 

በዚህ ምክንያት የጆን ማትሰን ኩባንያ ባለቤት የሆነው ሰው፣ ወደ ኢትዮጵያ ገብቶ የመስራት ፍላጎት ስለነበረው፣ ኢንጂነር ታደለን ከሥራ አባረራቸው። በዚህ መሐል፣ ቀደም ሲል እዚህ አዲስ አበባ ገብቶ የግዮን ሆቴልን የመዋኛ ገንዳ የሰራው መሐንዲስ ጉስታቭሰን፣ ለምን እኛ ቢሮ አትሰራም ብሎ ጠየቃቸው። ኢንጂነር ታደለ፤ ጉስታቭለን ከሚሰራበት ሀዩስ ኮንሱልት ቢሮ ተቀጥረው ሁለት ዓመት ከሰሩ በኋላ የራሳቸውን የሪል ስቴትና የግንባታ ድርጅት አቋቁመው ለግላቸው ይሰሩ ጀመር። በዚህም አሮጌ ቤቶችን እየገዙ አድሶ በማከራየት ሥራ ተሰማርተው በቂ ሀብት ለማግኘት በቁ።

 

ኢትዮጵያ ውስጥ ድርቅ በመከሰቱ የወሎ እና የትግራይ ሕዝብ በረሀብ እያለቀ መሆኑን ከዲምቢልቢ ፊልም እንዳዩ የአገራቸውን ሕዝብ ለመርዳት ከስዊድን ሕዝብ ከስምንት ሚሊዮን ብር በላይ የሚያወጣ መድኀኒት፣ የሆስፒታል አልጋ፣ የኤክስሬይ መሣሪያ ስላገኙ የትራንስፖርቱን ወጪ ከራሳቸው ገንዘብ በመክፈል ቁሳቁሶቹን አምጥተው ለእርዳታ ማስተባበሪያ ኮሚሽነር ለአቶ ሽመልስ አዱኛ ስላስረከቡ በደብዳቤ አመስግነዋቸዋል።

ከዚያ ቀጥሎ ስድስት ጊዜ ከስዊድን እየተመላለሱ በመምጣት ለኢትዮጵያ ሬዲዮና ቴሌቭዥን ከድኩማን ድርጅት፣ ለገበሬዎች ማህበርና ለዕድገት በህብረት ተማሪዎች፣ ለከፍተኛ 14፣ ቀበሌ 12 ነዋሪዎች 300 ሕፃናት የሚማሩበት ትምህርት ቤት ሰርተው በነፃ አስረክበዋል። እነዚህና ሌሎች በጎ ሥራዎቻቸው “በአቶ አክሊሉ አበሩ የተዘጋጀው የኢንጂነር ታደለ ብጡል ክብረት የሕይወት ታሪክ አርዓያነት” በሚባለው መጽሐፍ የተገለፀ በመሆኑ መፅሐፉን ማንበብ ጥሩ ይሆናል።

 

እኚህ ሰው የአክሱም ሐውልት ከጣሊያን አገር ተነቅሎ በጥንት ስፍራው ይቆም ዘንድ ከጣሊያን የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ጋር ከተደራደሩት ሰዎች አንዱ ናቸው። ሀውልቱን የመመለስ የአዎንታ መልስ ከጣሊያን መንግሥት ከተገኘ በኋላ ሐውልቱን ለመንቀል ለመጓጓዝ እና በጥንት ስፍራው አክሱም ከተማ መልሶ ለመትከል በተደረገው ጥናት እና ምርምርም ኢንጂነር ታደለ ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል።

 

ለእነዚህ ከፍተኛ ተግባሮቻቸው የሚከተሉት ሽልማቶች ተሰጥቷቸዋል።

1.  የወርቅ ሜዳሊያ፣ ከኢፌዴሪ መንግሥት ፕሬዚዳንት ዶክተር ሙላቱ ተሾመ

2.  የወርቅ ካባ፣ ከክልል አንድ መስተዳድር ፕሬዚዳንት

3.  ሐውልቱን ለማስመለስና መልሶ ለማቆም ባደረጉት ሀገራዊ ፍቅር ያለበት እንቅስቃሴ፣ የአክሱም ሕዝብ በመደሰቱ፣ የአክሱም ሐውልቶች ቅርፅና ሐረግ ያለበት ከእንጨት የተሰራ፣ ታጣፊ የፎቶግራፍ ማቀፊያ ሸልመዋቸዋል።

በበጎ አድራጎት ሥራቸው ትምህርት ቤቶችን በመክፈታቸው እና ለኢትዮጵያ ቱሪዝም ዕድገት ላደረጉት ጥረት ከሌሎች ድርጅቶች የሚከተሉትን ሽልማቶች አግኝተዋል።

1.  የ2008 ዓ.ም የዓመቱ በጎ ሰው ድርጅት ሽልማት በቅርስና ባህል ዘርፍ

2.  ከንባብ ለሕይወት ድርጅት የዕድሜ ዘመን ታላቅ የጥበብ ባለውለታ ዋንጫ

3.  2002 እስከ 2009 ዓ.ም የዲካ ትራቭል ኤንድ ሎጅስ አስጎብኝ ድርጅት የዳይሬክተሮች ቦርድ ሰብሳቢ በመሆን ለፈፀሟቸው ከፍተኛ ተግባራት ዋንጫ ተሸልመዋል።

እንዲሁም ለአዲስ አበባ ዲዛይን ትምህርት ቤት፣ ለያሬድ ሙዚቃ ትምህርት ቤት እና ለኢትዮጵያ መስማት የተሳናቸው ማኅበር ላደረጉላቸው ልዩ ልዩ ድጋፎች ሁሉም የሚከተሉትን ሽልማቶች ሰጥተዋቸዋል።

1.  ለአዲስ አበባ ዲዛይን ትምህርት ቤት፣ ከፊንላንድ ኤምባሲ ለምነው ባስገኙት 650ሺህ ብር ባለ ሁለት ፎቅ ቤት በማሰራታቸው ከኢፌዲሪ ፕሬዚዳንት እጅ የተማሪዎች መመረቂያ የሆነ ውብ ሥዕል ተሸልመዋል።

2.  የያሬድ ሙዚቃ ትምህርት ቤትን እና የአዲስ አበባ ዲዛይን ትምህርት ቤት ወደ ዩኒቨርስቲ ደረጃ ከፍ እንዲል በኮሚቴ አባልነታቸው ላደረጉት ከፍተኛ አስተዋፅኦ በሁለቱ ትምህርት ቤቶች ስም በዲዛይን ትምህርት ቤቱ ዳይሬክተር በአርቲስት በቀለ መኮንን እጅ አንድ ውብ ሥዕል ተሸልመዋል።

3.  የኢትዮጵያ መስማት የተሳናቸው ማኀበር የሕፃናት ትምህርት ቤትና የማኀበሩን የመሰብሰቢያ አዳራሽ ከፊንላንድ ኤምባሲ እና ከካናዳ ድርጅት ለምነው በአገኙት ገንዘብ ሙሉ እድሳት እንዲደረግ ላደረጉት አስተዋፅዖ ከማህበሩ ፕሬዚዳንትና ከፊንላንድ መስማት የተሳናቸው ማኀበር ተሸልመዋል።

በራሳቸው በጎ ፈቃድ ለአገር እና ለወገን ጠቃሚ ሥራ ለሰሩ ሰዎች ክብር እና ምስጋና ተችረዋል። የሕይወት ተሞክሯቸውን ለወጣቱ እንዲያካፍሉ መድረክ ብናዘጋጅ ኖሮ የዛሬው እና መጪው ትውልድ የእነሱን አርዓያነት ተከትሎ ለአገርና ለወገን የሚጠቅም ተግባር እንዲፈፅሙ ይበረታቱ ነበር። ይህን ባለማድረጋችን በአሁኑ ጊዜ ወጣቱ ከአገሩ ባህል ለራቀ የውጭ አገር ተግባራት ተገዢ ሆኗል። ይህን የባዕድ አገር ባህል ወረራ ለመቋቋም የሚያስችል ትምህርት እና ምክር ለወጣቱ ሊሰጥ ይገባል እንላለን።

የሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍልም ለኢ/ር ታደለ ብጡል ክብረት መልካም ልደት በማለት ምኞቱን ይገልፃል።

በይርጋ አበበ 

ከ80 በላይ ብሔረሰቦች እና ብሔሮችን የያዘው የኢትዮጵያ ግዛት ላለፉት 25 ዓመታት በኢህአዴግ እየተመራ ሲሆን 547 መቀመጫዎች ያሉት የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ደግሞ ላለፉት 14 ወራት በኢህአዴግ አባሎች ብቻ ተይዟል። በአገሪቱ የመድብለ ፓርቲ ስርዓት በህግ ደረጃ የጸደቀ እና እውቅና የተሰጠው ቢሆንም ከ1983 ዓ.ም ጀምሮ የአገሪቱን ሁሉንም ክፍሎች በትጥቅ ትግል የደርግን መንግስት አስወግዶ ስልጣን ከያዘው ከኢህአዴግ እና አጋር እያለ ከሚጠራቸው የአምስቱ ታዳጊ ክልሎች (ሶማሊያ፣ ሀረሪ፣ ቤኒሻንጉል ጉሙዝ፣ አፋር እና ጋምቤላ) ገዥ ፓርቲዎች ውጭ የፖለቲካ ስልጣን የተረከበ ሀይል አልታየም። ይህ ክስተትም ኢህአዴግን “ስልጣኑን ለማካፈል የማይሻ እና የፖለቲካ አመለካከት ብዝሃነትን መቀበል የሚከብደው” እየተባለ እንዲተች አድርጎታል። የመድረክ ማዕከላዊ ኮሚቴ አባሉ አቶ ጥሩነህ ገምታ “የፓርቲ ፖለቲካ በኢትዮጵያ” በሚለው መጽሃፋቸው “ህወሓት/ኢህአዴግ የሚከተለው አብዮታዊ ዴሞክራሲ አውራ ፓርቲነት የተለያየ አመለካከት ያላቸውን የኢትዮጵያ ህዝቦች በአገር ስሜት ማስተባበርና ማሳተፍ የማይችል ከቻይናው አዲሱ ዴሞክራሲ የተቋጬ ዲቃላ ርዕዮተ ዓለም የሚከተል ድርጅት ነው” ሲሉ ይገልጹታል። አቶ ጥሩነህ አያይዘውም “ኢህአዴግ በባህሪው የመድብለ ፓርቲ ስርዓትን (የፖለቲካ አመለካከት ብዝሃነትን) ለመቀበል የሚከብደው ነው” ይላሉ።

በ2008 ዓ.ም ኅዳር ወር ጀምሮ በኦሮሚያ ክልል በተቀሰቀሰው ህዝባዊ ቁጣ እና በኋላም በአማራ ክልል ከተፈጠረው ተመሳሳይ ሁነት በኋላ ገዥው ፓርቲ ወደ ውስጡ ተመልክቶ ችግሮቹን ለይቶ በማውጣት ከህዝብ ጋር በመወያየት በጥልቀት ተሃድሶ እንደሚያደርግ ቃል መገባቱ የሚታወቅ ነው። እንደተባለውም በአቶ ኃይለማሪያመ ደሳለኝ አማካኝነት በ2008 ዓ.ም መስከረም ወር ላይ የተሾሙት የገዥው ፓርቲ ጎምቱ ካቢኔዎች (የፌዴራል መንግስቱ ባለስልጣናት) ለአንድ ዓመት ስልጣን ላይ ከቆዩ በኋላ በሌላ ጓዶቻቸው ተተክተው እነሱ ደግሞ ወደ ሌላ ቦታ ተዘዋውረው እንዲሰሩ ሹመት ተሰጥቷቸዋል። ይህ የፌዴራል መንግስቱ ተሞክሮም የኢህአዴግ አባል ፓርቲዎች በሚያሰተዳድሯቸው ክልሎች ተፈጻሚ በመሆን በርካታ የክልል፣ የከተማ አስተዳደር፣ የዞን፣ የክፍለ ከተሞች እና የወረዳዎች ካቢኔ ሹም ሽሮች ተካሂደዋል። በዚህ ዝግጅታችን በአገራችን ሰፊ የቆዳ ሰፋት እና ከፍተኛ የህዝብ ቁጥር የያዘውን የኦሮሚያን ክልል ፖለቲካዊ ብዝሃነት (Political Diversity) ሁኔታ ለመመልከት እንሞክራለን።

 

የኦሮሞ ፖለቲካ በ25 ዓመታት ውስጥ

በአገሪቱ ፖለቲካ ላይ ተሳተፎ እያደረጉ ከሚገኙ ዘውጌ የፖለቲካ ፓርቲዎች መካከል የኦሮሚያን ክልል የሚያስተዳድረው የኦሮሞ ህዝቦች ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ) እና በክልሉ የኦህዴድ ተቀናቃኝ የሆነው የኦሮሞ ፌዴራሊስት ኮንግረስ (ኦፌኮ) ይገኙበታል። እነዚህ ሁለት ፓርቲዎች በተለያዩ የፖለቲካ ግለቶች እና ውዝግቦች ታጅበው በክልሉ እየተንቀሳቀሱ ሲሆን በተለይ የአራት ኪሎውን ቤተ መንግስትም ሆነ የፍላሚንጎውን የኦሮሚያን ጬፌ (የኦሮሚያ ክልል መንግስት) ወንበር መጨበጥ ያልቻለው ኦፌኮ ከሚያቀርባቸው ፖለቲካዊ አቤቱታዎች መካከል ኦህዴድ እንዳልንቀሳቀስ ቀፍድዶ ይዞኛል የሚለው ክሱ ቀዳሚው ነው። በሌላ በኩል ደግሞ በክልሉም ሆነ በብሄረሰቡ ተመራጭ “እኔ ነኝ” ሲል በድፍረት ይናገራል። ለዚህም አንዱ ማሳያው አድርጎ ኦፌኮ የሚያቀርበው “ላለፉት 25 ዓመታት በኦሮሚያ ክልል የተረጋጋ ሁኔታ አለመኖሩን በተለይም በተደጋጋሚ ጊዜ በክልሉ የሚነሳው ህዝባዊ አመጽ እና ባለፈው አንድ ዓመት ሙሉ በክልሉ የነገሰው ውጥረት ምክንያቱ ኦህአዴድ በክልሉ ህዝብ ያለመፈለጉ ምክንያት የፈጠረው ነው። ለዚህ ደግሞ ኦህዴድ ለክልሉ ህዝብ መስራት ከሚገባው በታች መስራቱ ነው” ኦፌኮ አያይዞም ኦሀዴድን በሙስና እና በኪራይ ሰብሳቢነት ይከሰዋል።

የክልሉ ገዥ ፓርቲ ኦህዴድ በበኩሉ “ኦፌኮ ለኦሮሞ ህዝብ ሰላምና ልማት የሚያበረክተው አንዳች ረብ ያለው ፓርቲ እንዳልሆነ ደጋግሞ ይገልጻል። የራሱን ፕሮግራም ተመልክቶ ለክልሉ ህዝብ የሚበጀውን አጀንዳ ከመቅረጽ ይልቅ የተሰሩ ልማቶችን በመንቀፍ ጊዜውን ያጦፋል” በማለት ይተቸዋል። በኪራይ ሰብሳቢነትና በሙስና ላይ ያለውን አቋም በተመለከተም የቀድሞው የፓርቲው ሊቀመንበርና የክልሉ ፕሬዝዳንት አቶ ሙክታር ከድር የኦህዴድን 25ኛ ዓመት የምስረታ በዓል አስመልክቶ ለመንግስታዊ አዲስ ዘመን ጋዜጣ በሰጡት ቃለ ምልልስ “በፓርቲያችን ውስጥ ሙስና እና ኪራይ ሰብሳቢነት መኖሩን በግምገማችን ለማወቅ ችለናል። በዚህ ላይ በወሰድናቸው ተከታታይ እርምጃዎችም ኪራይ ሰብሳቢነትን በገጠሩ ክፍል ሙሉ ለሙሉ በሚያስችል መልኩ ማጥፋት ብንችልም በከተማዎች ግን ችግሩ ስር የሰደደ ከመሆኑ ጋር በተያያዘ ገና ብዙ ይቀረናል።” ሲሉ ተናግረው ነበር። 

 

 

የኦህዴድ ተሃድሶ

ከኢህአዴግ አባል ድርጅቶች መካከል ኦህዴድ በተደጋጋሚ ጊዜ የአመራር እና አባላት ግምገማ በማካሄድ ተስተካካይ የለውም። የቀድሞው የኢፌዴሪ ፕሬዝዳንት ዶከተር ነጋሶ ጊዳዳ “ዳንዲ የነጋሶ መንገድ” በሚለው መጽሃፋቸው በአንድ ወቅት “3000 የፓርቲው አባላት መባረራቸውን” አስታውቀዋል። ከዚያ ጊዜ በኋላም ቢሆን ኦህዴድ ከቀድሞው የክልሉ ፕሬዝዳንት ጁነዲን ሳዶ እና የፓርቲው ማዕከላዊ ኮሚቴ አባል አልማዝ መኮ ጨምሮ በርካታ ከፍተኛ አመራሮቹ በግምገማ ከመሰናበታቸውም በላይ በፖለቲካ አመለካከታቸው ልዩነት ምክንያት ከአገር ሲኮበልሉ እና አገር ውስጥ ሆነው ሲቃወሙ ይታያሉ።

ካለፈው ዓመት ጀምሮ አሁንም በአገሪቱ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ እንዲደነገግ ያደረገው በገዥው ፓርቲ ላይ የተነሳው ህዝባዊ ቁጣ የአንበሳውን ድርሻ የሚይዘው በኦሮሚያ ክልል ያለው ተቃውሞ መሆኑን ተከትሎ ኦህዴድም ራሱን ገምግሞ የመፍትሔ እርምጃዎችን ለመውሰድ እየተንቀሳቀሰ መሆኑን ቀደም ባሉት ሳምንታት አስታውቋል። ከዚህ የፓርቲው እርምጃዎች መካከል ደግሞ አንዱ የሆነው ከፓርቲ አመራሮቹ እና ከክልሉ የመንግስት ኃላፊዎች ላይ የካቢኔ ሹም ሽር ማድረጉ ይገኝበታል። በዚህ የካቢኔ ሹም ሽሩ መሰረትም የክልሉን ፕሬዝዳንት ሙክታር ከድርን በቀድሞው የክልሉ የጸጥታ ዘርፍ ኃላፊ በአቶ ለማ መገርሳ የተካ ሲሆን የፓርቲውን ምክትል ሊቀመንበር ወይዘሮ አስቴር ማሞን ደግሞ በውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ዶክተር ወርቅነህ ገበየሁ ተክቷል።

በወቅቱም አዲሱ የክልሉ ፕሬዝዳንት አቶ ለማ መገርሳ “በመንግስት መዋቅር ውስጥ የሚታየውን የኪራይ ሰብሳቢነት አመለካከት በህዝብ አገልጋይነት ለመተካት ልዩ ትኩረት እንሰጠዋለን። ወጣቱን በኢኮኖሚ ተጠቃሚ ማድረግ፣ የክልሉን ሰላምና ጸጥታ ማረጋጋት እና ከህዝቡ የሚነሱ የመልካም አስተዳደር እና የልማት ጥያቄዎችን ትኩረት ሰጥቶ መስራት ይኖርብናል” ሲሉ ተናግረው ነበር። 

የክልሉ መንግስት የኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ቢሮ ኃላፊ የነበሩት አቶ ፈቃዱ ተሰማ በበኩላቸው ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ “በክልላችን ለሚገኙ ወጣቶች የስራ እድል በመፍጠር ከኢኮኖሚው ተጠቃሚ ማደረግ፣ ለህዝብ የሚቀርቡ አገልግሎቶችን ማሻሻል፣ ህዝቡ ሲያነሳቸው የነበሩ ጥያቄዎችን መመለስ፣ ከድንበሮች ጋር ተያይዞ የሚነሱ ግጭቶችን መፍታት፣ በኢንቨስትመንት ስም የተፈናቀሉ አርሶ አደሮችን ማቋቋም እና ተገቢውን የህግ ማዕቀፍ ማዘጋጀት እና የክልሉን ሰላምና ጸጥታ ማረጋጋት” ሲሉ የአዲሱን ካቢኔ የመጀመሪያ የቤት ስራዎች መናገራቸው ይታወሳል።

ኦህዴድ ከክልሉ የመንግስት መዋቅር እና ከከፍተኛ የፓርቲ አመራሮች ሹም ሽር ማግስት ደግሞ ሰሞኑን (ባሳለፍነው ሰኞ) በምዕራብ አርሲ እና በጅማ ዞኖች እንዲሁም በጅማ እና ሻሸመኔ ከተሞች የካቢኔ ሹም ሽር አካሂዷል። ይህ እርምጃም ከህዝብ ለሚነሱ ጥያቄዎች አፋጣኝ መልስ ለመስጠትና የመልካም አስተዳደር ችግሮችን ለመፍታት እንደሚረዳ ኦህዴድ ገልጿል። በሌላ በኩል ደግሞ የካቢኔ ሹም ሽሮችና የፓርቲው የተሃድሶ ስራ በክልሉ ለሚነሱ የህዝብ ጥያዎችና አለፍ ሲልም ህዝባዊ ተቃውሞዎች የሚሰጡት ምላሽ ሊኖር አይችልም ሲሉ የኦፌኮ ምክትል ሊቀመንበር አቶ ሙላቱ ገመቹ ተናግረዋል።

 

 

የኦፌኮ አቤቱታ

ኦፌኮ ሊቀመንበሩ ዶከተር መረራ ጉዲና “ከሽብርተኛ ድርጅት አመራር (የአርበኞች ግንቦት 7 ሊቀመንበር ፕሮፌሰር ብርሃኑ ነጋ)” ጋር ተገናኝቶ በመወያየት የጸረ ሽብርተኝነት አዋጁን ተላልፈዋል ተብለው ታስረው ክስ ተመስርቶባቸዋል። ተቀዳሚ ምክትል ሊቀመንበሩ እና በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የውጭ ቋንቋዎች አስተማሪ የሆኑት አቶ በቀለ ገርባ ወደ አሜሪካ ሂደው “ከአሸባሪው” ኦነግ ጋር በመገናኘት የሽብር ተልዕኮ ለመፈጸም ተነጋግረው መጥተዋል በሚል ክስ ተመስርቶባቸው እስር ቤት ከገቡ ዓመት አልፏቸዋል። የፓርቲው ዋና ጸሃፊ አቶ በቀለ ነጋ ደግሞ ከማንኛውም የፖለቲካ ተሳትፎ እና ማንኛውንም ጋዜጣዊ መግለጫ እንዳይሰጡ በቤታቸው በቁም እስር ከዋሉ ዓመት አልፏቸዋል፤ የእሳቸው ምክትል አቶ ደጀኔ ጣፋም እስር ላይ ናቸው። ከዚህ በተረፈ ደግሞ ሌሎች በየደረጃው የሚገኙ የፓርቲው ከፍተኛ አመራሮች ለእስር መዳረጋቸውን ፓርቲው ይናገራል።

የኦፌኮ ምክትል ሊቀመንበር አቶ ሙላቱ ገመቹ “ፓርቲያችን ኦፌኮም ሆነ ሊቀመንበራችን ዶክተር መረራ እንደሚታወቀው ሰላማዊ የስልጣን ሽግግርን የምንመኝ ነን። በጠብመንጃ ስልጣን ይዞ የአገሩን ዜጋ ከሚጠራጠር የአገዛዝ ስርዓት ተላቀን የምንፈልገው ሰላምና ዴሞክራሲ የሁላችንም በሆነችዋ አገራችን ላይ እንዲሰፍን የምንታገል ሰዎች ነን” ብለዋል። በቅርቡ የኦሮሞ ህዝቦች ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ኦህዴድ) በአመራሮቹ ላይ ሹም ሽር አካሂዷል ተሃድሶ እያደረገም ይገኛል። ይህ የክልሉ ገዥ ፓርቲ እንቅስቃሴ በእናንተ እና በክልሉ ለሚንቀሳቀሱ የፖለቲካ ፓርቲዎች የሚኖረው ጠቀሜታ አይኖርም ወይ? ለሚለው የሰንደቅ ጋዜጣ ጥያቄ መልስ የሰጡት አቶ ሙላቱ “አዲሶቹ አመራሮች እኮ የሚሰሩት የቀድሞዎቹን እንጂ የስርዓት ለውጥ ወይም የሲስተም ለውጥ የሚያመጡ አይደሉም። የህዝቡ ጥያቄ እኮ እርቅ ይውረድ፣ ከአለአግባብ የታሰሩ ሰዎች ይፈቱ፣ የስርዓት ለውጥ ይምጣ እንጂ እናንተ እርስ በራሳችሁ እየተለዋወጣችሁ ታድሰናል አትበሉን አላልንም ነው። ስለዚህ የዚህ ፓርቲ ተሃድሶም አልኮው መለዋወጥ ይበልጥ አፈናውን እና እስሩን ያባብሰዋል እንጂ የተሻለ ዴሞክራሲ እና መረጋጋትን ሊያመጣ አይችልም” ሲሉ ገልጸዋል።

በቅርቡ ለእስር የተዳረጉትን የፓርቲውን ሊቀመንበር ዶክተር መረራ ጉዲናን የእስር ቤት ሁኔታ በተመለከተ ደግሞ “ዶክተር መረራ ተጠርጥሮ ቢታሰርም በወዳጆቹ እንዳይጠየቅ ተደርጓል። ይህ ደግሞ የግለሰቡን ሰብአዊና ህገ መንግስታዊ መብት መጣስ ነው። በሌላ በኩል ጠበቆቹ አቶ ወንድሙ ኢብሳ እና ዶክተር ያዕቆብ ኃይለማሪያም እንዲጠይቁት የተደረገውም እጆቹን በካቴና ታስሮ እና በፖሊስ ታጅቦ ሲሆን ለተወሰነ ደቂቃ ብቻ (30 ደቂቃ) ነው እንዲያነጋግሩት የተፈቀደው። ከዚህ በተረፈ ደግሞ ምንም እንኳ ሰውየው የጤና ችግር ቢኖርበትም በአሁኑ ወቅት ግን ጤንነቱ ደህና መሆኑን ጠበቆቹ ነግረውናል” ብለዋል።

 

በድንበሩ ስዩም

ድምፀ መረዋ፣ ባለ ልዩ የሙዚቃ ግርማ ሞገስ የታደለችው ባለቅኔዋ ድምፃዊት እጅጋየሁ ሽባባው (ጂጂ) አባይ ላይ ካዜሙና ከተቀኙ የጥበብ ሰዎች መካከል እንደ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ሁሉ ወደር አላገኘሁላትም።

የማያረጅ ውበት የማያልቅ ቁንጅና፣

የማይደርቅ የማይነጥፍ ከዘመን የጸና፣

ከጥንት ከፅንስ አዳም ገና ከፍጥረት፣

የፈሰሰ ውሃ ፈልቆ ከገነት፣

ግርማ ሞገስ. . .

ያገር ፀጋ ያገር ልብስ

ግርማ ሞገስ . . .

እያለች ውብ ዜማ ታቀነቅናለች

አሁን አሁን ስለ አባይ መፃፍም ሆነ መናገር ጥንቃቄ የሚያስፈልገው ነገር ሆኗል። ምክንያቱም አባይ በሀገራት መካከል ትልቅ የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚ እና የህልውና ጉዳይ እየሆነ በመምጣቱ ነው። ኢትዮጵያ ደግሞ አባይ ላይ የነበራት ታሪካዊ፣ ተፈጥሮአዊ ብሎም የባለቤትነት መብቷን ተነፍጋ ለረጅም ዓመታት በድህነት እና በጎስቋላነት ስትዳክር የኖረች አገር ነች። ከቅርብ ዓመታት ወዲህ አባይ ላይ ያላትን ፍትሃዊ መብቶች በማንሳት ወደ ልማት ስትገባ በተለይ የግብፅ አንዳንድ ምሁራንና ፖለቲከኞች መብታቸው የተነካ በማስመሰል ብዙ እሰጣ አገባ ውስጥ ገቡ።

በግብፆች ታሪክ ውስጥ አባይ ከደም፣ ከአጥንታቸው እና ከመንፈሳቸው ጋር የተቆራኘ እንደሆነ ብዙዎች ይናገራሉ። እርግጥ ነው የግብፅ ሥነ-ፅሁፎች፣ ቴአትሮች፣ ፊልሞች፣ ትረካዎች፣ ግጥሞች ወዘተ የኪነ-ጥበብ ሥራዎች አባይን የታሪካቸው አካል ሳያደርጉ አይነሱም። ይህ የብዙ ዘመን ተግባራቸው ነው። ምሁሮቻቸው አባይ ላይ ለአያሌ ዘመናት የጥናትና የምርምር ፅሁፎችን ሲያቀርቡ ኖረዋል። አንዳንድ የግብፅ ተመራማሪዎች በአጠኗቸው እና ምክር በሰጡባቸው ጥናቶች አባይን ከምንጩ አንቆጣጠርም የሚል ሃሳብ ሁሉ ያለው ነገር ፅፈዋል። ከዚህም አልፈው በኢትዮጵያ የውስጥ ፖለቲካ ውስጥ በመግባት ሀገሪቱ ላይ ተፅዕኖ ፈጣሪ የመሆን እቅድ የነበራቸው ፖለቲከኞች ከወደ ግብፅ ብዙ ናቸው።

ኢትዮጵያም የውስጥ ጉዳዮቿ መብረጃ አጥተው ለብዙ መቶ ዓመታት በችግሮች ውስጥ ዳከረች። የእርስ በርስ ጦርነቶች፣ ረሐቡ፣ ድርቁ፣ ድህነቱ አቅመ ቢስ አድርጓት ብዙ ቆየች። ይህ የመከራ ጉዞ እንዳይቀጥል ያሏትን ተፈጥሮአዊ ሀብቶች ለመጠቀም ደፋ ቀና ማለት ጀመረች። ከነዚህ የተፈጥሮ ሐብቶቿ መካከል አንዱ እና ዋነኛው አባይ ነው። ስለዚህ ታላቁን የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ መገንባት ጀመረች። ታዲያ በዚህ ወቅት ኢትዮጵያ ግብጽ አገር ሄዳ የሰው ድንበር ጥሳ የገባች እስኪመስል ድረስ ጫጫታው በረታ። ይሄን ጫጫታ የሚያበርድ ጉዳይ ከጦርነት እና ከግጭት በመለስ አንድ ነገር አስፈላጊ ነው። ይህም ዲፕሎማሲ ነው። ኢትዮጵያ የአባይ ወንዝን በጋራ የመጠቀም ፍትሃዊ ጉዳዮች ላይ የሚያተኩሩ አያሌ ነገሮችን ማከናወን ጀመረች። በተለይ በውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በኩል የሕዝብ ለሕዝብ የዲፕሎማሲ ግንኙነት እንዲፈጠር ትልቅ እንቅስቃሴ ሲደረግ ቆይቷል። ያ እንቅስቃሴ ብዙ አዎንታዊ ፍሬዎችን አፍርቷል።

ከዚሁ ጎን ለጎን ደግሞ አባይ ላይ የጥናትና ምርምር ፅሁፎችን በመስራት ረጅም ዘመናት ያስቆጠሩ ኢትዮጵያዊ ምሁራንን በማሰባሰብ ፅሁፎቻቸውን የማሳተም ስራ ተከናወነ። ይህም በተደራጀ ዕውቀት ኢትዮጵያ እንድትናገር የሚያስችላትን አንደበት የሚፈጥርላትን አጋጣሚ ያመጣል ተብሎ ይታሰባል።

በቀደሙት ዘመናት ላይ በአባይ ወንዝ ላይ የጥናትና ምርምር ጽሁፎችን የሚሰሩ የኢትዮጵያ ምሁራን በመንግስትም ሆነ በተቋማት እምብዛም አይደገፉም ነበር። ብዙዎቹ በራሳቸው ጥረትና ትጋት ብሎም መቆርቆር ነበር አባይ ላይ የሚፅፉት።

ከቅርብ ጊዜ ወዲህ እንዲህ አይነት ምሁራን በመንግስት በኩል ጠቀሜታቸው ወደር የሌለው በመሆኑ ተቀባይነታቸው ትልቅ ሆኗል። እነዚህ ምሁራን አባይን ከታሪክ፣ ከባለቤትነት፣ ከሕጋዊ ጉዳዮች ጋር በማያያዝ እና ከታችኛው ተፋሰስ ሀገራት ጋር እንዴት በጋራ ማደግስ መበልፀግስ ይቻላል በሚሉ በጣም ጠቃሚ በሆኑ ጉዳዮች ላይ ከኢትዮጵያ አልፎ አካባቢያዊ ፋይዳ ያላቸውን ምርምሮች ሲያካሂዱ ኖረዋል።

የቀድሞው የኢትዮጵያ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር የነበሩት ዶ/ር ቴዎድሮስ አድሃኖም በአንድ ወቅት በራዲሰን ብሉ ሆቴል የአፍሪካ ህብረት መፅሄት ሲመረቅ ሲናገሩ፣ አባይ ላይ የሚያተኩር የምሁራን ፅሁፎች ያሉበት የጥናትና የምርምር መፅሔት መታተም አለበት አሉ። ዶ/ር ቴዎድሮስ ይሄን ሊናገሩ የቻሉበት ምክንያት በዚያን ወቅት የግብፅ ፖለቲከኞች እና አንዳንድ ምሁራን ኢትዮጵያ እየገነባች ያለችውን ታላቁን የህዳሴ ግድብ በመቃወም በሀገሪቱ መፃኢ እድል ላይ ሲሸርቡ በማስተዋላቸው ነው። ዶ/ር ቴዎድሮስ ሲናገሩ በዕውቀት ላይ የተመሠረተ የጥናትና ምርምር ፅሁፎችን በማውጣት እና በመነጋገር ዲፕሎማሲያዊ ጥረት ማድረግ እንደሚገባ ጠቆሙ። ሁላችንም የጠራ እና የተስተካከለ ዕውቀት እንዲኖረን ምሁራን ብዙ አስተዋጽኦ እንዲያደርጉ ጥረት ማድረግ ይገባናል አሉ።

በዶ/ር ቴዎድሮስ አሳሳቢነት መሠረት በማድረግ ኒው አርትስ ኤንድ ካልቸር አድቨርት የተሰኘ ኢትዮጵያዊ ኩባንያ ምሁራንን አሰባስቦ አባይ ላይ ጥናትና ምርምር የሚያቀርብ መጽሔት ለማዘጋጀት የሚያስችለውን ምክረ ሃሳብ /Proposal/ ሰርቶ ለውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር አቀረበ። ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴርም ምክረ ሃሳቡን ተቀብሎ አብሮ በትብብር ለመስራት ለድርጅቱ የድጋፍ ደብዳቤ ፃፈ። ኒው አርትስ ኤንድ ካልቸር አድቨርትም ወደ ስራው ገባ። ሥራው እንዲህ በቀላሉ የምንወጣው ሆኖ አልተገኘም ትላለች የፕሮጀክቱ ዋናው አስተባባሪ የፊልም ባለሙያዋ እና ደራሲት ኤሚ እንግዳ። እንደ ኤሚ ገለፃ በምሁራን በኩል ወዲያው የሆነ አፋጣኝ ምላሽ አግኝተናል። ነገር ግን ፕሮጀክቱ ሀገራዊ ጥቅም እና ፋይዳ ያለው ስለሆነ በአንድ ጊዜ ብቻ ተሰርቶ መቆም እንደሌለበት እና ለዚህም ፕሮጀክት ድጋፍ የሚደርጉ አካላትን የማፈላለጉ ስራ እና የማሳመኑ ተግባር ቀላል አልነበረም ትላለች። ነገር ግን ጊዜም ወስደን ቢሆን ሌሎች ስራዎቻችንም ሆነ ራሳችንን ጎድተን የታለመውን ሃሳብ ከውጤት አድርሰነዋል ትላለች።

ከእልህ አስጨራሹ ጉዞ በኋላ ውጤታማ የሆነ ተግባር ላይ እንደተደረሰ ኤሚ ትናገራለች። አባይን የልማት አጀንዳ ከማድረግ አንፃር ኢትዮጵያም ሆነች የተፋሰሱ አገራት ያላቸውን የታሪክ፣ የሕግ፣ የባለቤትነት እና ከሌሎችም አንጻር በተፋሰሱ ውስጥ ያሉት ሕዝቦችና አገራት በጋራ መጠቀም እንዲችሉ Cooperative Waters የተሰኘ የጥናትና ምርምር ፅሁፎችን የያዘ መፅሔት መታተሙን ትገልጻለች።

በዚህ መጽሔት ውስጥ የሚገኙት የጥናትና የምርምር ውጤቶች ከኢትዮጵያ አልፎ ለተፋሰሱ አገራት ዜጎችና ለሚመለከታቸው አካላት በሙሉ ጠቀሜታው የጎላ እንደሆነም አውስታለች። በተፋሰሱ ውስጥ ያሉት አገራት ከአባይ ወንዝ ላይ ፍትሃዊ የሆነ አጠቃቀምና፣ ሀገራት ካሉበት የድህነት ወለል ከፍ ለማለት የሚያስችላቸውን ተግባራት እንዲያከናውኑ አባይን የመጠቀም ስትራቴጂዎችንም ያሳያል።

ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ ላይ ከተመራመሩ በርካታ ምሁራቿ መካከል ትልልቅ ስም ያላቸው ዜጎቿ በመፅሔቱ ላይ ተሳትፈዋል። መፅሔቱ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ም/ጠቅላይ ሚኒስትር የአቶ ደመቀ መኮንን መልዕክት ከመያዙም በተጨማሪ የቀድሞው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዶ/ር ቴዎድሮስ አድሃኖም የፃፉትም ፅሁፉ ታትሟል። ከነርሱ በተጨማሪም የውሃ፣ መስኖ እና ኤሌክትሪክ ምኒስትር የነበሩት አቶ ሞቱማ መቃሳም ለመፅሔቱ አዘጋጆች ሰፊ ቃለ-መጠይቅ ሰጥተዋል። ከነርሱ በተጨማሪም የታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ ፕሮጀክት ማናጀር የሆኑት ኢንጂነር ስመኘው በቀለ The Grand Ethiopian Renaissance Dam Project በሚል ርዕስ ፅፈዋል። ስለ ህዳሴው ግድብ አጠቃላይ ሁኔታ የፃፉበት ነው። የሕዳሴው ግድብ ሀገራዊም ሆነ አካባቢያዊ ጠቀሜታቸውን በፅሁፋቸው ዳሰዋል።

ከኢንጂነር ስመኘው በቀለ በተጨማሪ በአባይ ወንዝ ላይ ለረጅም ዓመታት ሲመራመሩ የቆዩት እና የብዙ የጥናትና ምርምር ሰነዶች ባለቤት የሆኑት ዶ/ር ያዕቆብ አርሳኖ Hydro – politics of the Nile- Prospects for Cooperation በሚል ርዕስ የጥናት ፅሁፍ አሳትመዋል። አባይን በጋራ የመጠቀም ፍትሃዊ አካሄድን ያዩበት ጥናት ነው። ዶ/ር ያዕቆብ አርሳኖ ኢትዮጵያ አባይ ላይ ጉዳይ ሲኖራት ከፊት መጥተው የሚሰለፉ ታላቅ ምሁር ናቸው።

ኢንጂነር ጌዲዮን አስፋውም International Panel of Experts (IPOE); Enhancing Cooperation on the Nile through Negotiations on the Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD) በሚል ርዕስ ጥናት ፅፈዋል። እርሳቸውም በዚሁ በታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ ላይ የሶስትዮሽ የድርድር መድረክ ላይ በከፍተኛ ኃላፊነት ኢትዮጵያን ወክለው እየሰሩ ስለሆነ የካበተ ልምዳቸውንና ዕውቀታቸውን ያካፈሉበት ጽሁፍ ነው።

ዶ/ር ታደሰ ካሳ ደግሞ The Nile Basin Cooperative Framework Agreement; Prospects for Sustainable cooperation በሚል ርዕስ በተፋሰሱ ዙሪያ ስለነበሩ የስምምነት፣ የድርድር ማዕቀፎችና አጠቃላይ ሕጋዊ በሆኑ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ሰፊ ዕውቀት የሚያስጨብጥ ፅሁፍ አቅርበዋል።

ዶ/ር ደረጀ ዘለቀ ደግሞ Beyond the Cooperative Framework Agreement; Opportunities for Nile Cooperation through International Water Law በሚል ርዕስ ፅፈዋል። በፅሁፋቸው ውስጥ አባይን ለልማት የመጠቀምን ሂደት ከዓለም አቀፍ የውሃ ሕግ አንጻር የተነተኑበት ግሩም ፅሁፋቸው ነው።

ፋሲል አምደጽዮን ደግሞ Time to Think about Ethiopia’s post – GERD Nile policy በሚል ርዕስ ፅፈዋል። ከታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ በኋላ ኢትዮጵ ልታገኛቸው የምትችላቸውን ጉዳዮች ያሳዩበት ጽሁፍ ነው።

በአጠቃላይ ሲታይ Cooperative Waters የተሰኘው የጥናትና ምርምር መፅሔት በአባይ ወንዝ ላይ ያለንን ዕውቀት ለማስፋትና ለማጠናከር ብሎም በዕውቀት የታጠቀ ተደራዳሪ እንዲያደርገን ብርቱ ድጋፍ ያደርግልናል ስትል የፕሮጀክቱ ዋና አስተባባሪ ኤሚ እንግዳ ትናገራለች።

ለዚህ የጥናትና ምርምር መፅሔት ዕውን መሆን ከውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር እና ከምሁራን በተጨማሪ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ-ክርስትያን እና የኢትዮጵያ እስልምና ጉዳዮች ካውንስል የሃይማኖት መሪዎችና ቤተ-እምነታቱ ግዙፍ የሆነ ድጋፍ አድርገዋል። ልክ እንደ እነርሱ ሁሉ አፍሮ ፅዮን ኮንስትራክሽን እና ዮቴክ ኮንስትራክሽን ሰፊ ድጋፍ አድርገዋል። የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ፣ የድሬዳዋው ቪታ ስፕሪንግ ውሃ፣ ብሔራዊ አልኮልና አረቄ ፋብሪካ፣ ሙለር ሪል ስቴት፣ ኮካኮላ እና ናይል ፔትሮሊየም የፕሮጀክቱ ዋነኛ አጋሮች ሆነው በዕውቀት ላይ የሚደረገውን ሥራ አጋዥ ሆነዋል።

ይህ Cooperative Waters የተሰኘው መፅሔት የፊታችን ቅዳሜ ከ4፡00 - 6፡00 ሰዓት እዚህ አዲስ አበባ ውስጥ በራማዳ አዲስ ሆቴል የመንግስት ባለስልጣናት እና የሃይማኖት መሪዎች ብሎም የአባይ ተፋሰስ ምሁራን በሚገኙበት ስነ-ስርዓት እንደሚመረቅ ኤሚ እንግዳ ገልጻልናለች።     


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 8 of 149

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us