You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

በደጀኔ ደንደና

 

 

ሀገራችን ኢትዮጵያ የብዙ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ህዝቦች ሀገር እንደመሆኗ በብዙ ባህላዊ ዕሴቶቿ ትታወቃለች። ከነዚህ ባህላዊ ዕሴቶች መካከል ሀገረሰብ የዳኝነት ሥርዓቶች ረጅሙን ታሪካዊ ጉዞዎችን በማድረግና አስቸጋሪ ተግዳሮቶችን ተቋቁሞ ለዚህ ትውልድ መድረሱን ስንመለከት ባህላዊ ዕሴቶቻችን ምን ያህል ጠንካራ እንደነበሩና ዘመን ተሻጋሪነታቸው አግራሞትን የሚፈጥሩ ናቸው። የጥንካሬያቸውም ትልቁ ምስጢር ደግሞ በዋናነት ግንባር ቀደም ተጠቃሹ የባህሉ ባለቤት የሆነ ህዝብ ሲሆን፤ ለባህላዊ ዕሴቶቹ ያለው ፍቅር፣ ክብር፣ ታዛዥነት፣ ከታላላቆች መማር፣ የተማረውንም ለሌሎች ማስተላለፍ ወዘተ. በመሆኑ ከዘመን ዘመን ተሻግሮ ለዚህ ትውልድ እንደ ዱላ ቅብብሎሽ ማድረሱ የባህሉን ባለቤት ጠንካራነት የሚገልፅ ነው።

 

የሀገራችን ህዝቦች ባህላዊ ዕሴቶች ለአብሮ መኖር፣ ለሰላምና አንድነት፣ ለፍቅርና መቻቻል ከዚህ ባለፈ ለህዝቦች የጋራ ተጠቃሚነትን የሚያረጋግጡ ስለመሆናቸው እሙን ነው። ከዚህ የተነሳ ሀገራችንን በሌሎች ሀገሮች ዘንድ በቱባ ባህላዊ ዕሴቶቿ እንድትታወቅ ከማድረጋቸው ሌላ ከመልካም ተምሳሌትነታቸውና ተሞክሮዎቻቸው ሌሎች እንዲማሩና እንዲወዱ በር የከፈተ መሆኑን እንረዳለን። በተለይ ባህላዊ የዕርቅ አስተዳደሮች መንግስት ለተለያዩ ፀጥታ ጉዳዮች የሚያውለውን የፋይናንስና የሰው ኃይል ከመቆጠባቸውና ከመቀነሳቸው ባለፈ በቱሪዝም ዘርፍም እያበረከቱ ያሉት አስተዋፅኦ በቀላሉ የሚገመት አይደለም። ስለሆነም በዚህ አጭር ጥናታዊ ጽሁፍ የሀላባን ብሔረሰብ ባህላዊ ዳኝነትና የጥቁር ዕርድ ሥነ-ሥርዓት ያለውን አጭር ቅኝት ከብዙ በጥቂቱ እንመለከታለን።

 

በጥናቱ ሂደት መረጃዎች የተሰበሰቡት በመስክ ምልከታ (field observation)፣ በቃለ-መጠይቅ (Interview) እና በተመረጠ የቡድን ውይይት (Focus Group Discussion) ነው።

 

ባህላዊ የዳኝነት ሥርዓት በሀላባ ብሔረሰብ

ባህላዊ የዕርቅ ሂደቱ ከመጀመሩ በፊት ከተለያየ አቅጣጫ የመጡ የሀገር ሽማግሌዎች፣ የጐሣ መሪዎች፣ የእምነት አባቶች እና ሌሎች ተሳታፊዎች የዕለቱን የዳኝነት ሥርዓት ለመጀመር ሁኔታዎች ምቹ መሆናቸውንና አለመሆናቸውን እርስ በርስ መረጃዎችን የሚለዋወጡበት ሥርዓት “ዱዱቦ” ተብሎ ይታወቃል። በዚህ የመረጃ ልውውጥ ሁሉም የሰማውን ያየውን ሁሉ ለዕርቅ ለተሰበሰበው ጉባኤ ተጨባጭና እውነትነት ያላቸውን መረጃዎችን ይሰጣል። በዚህ የመረጃ ልውውጥ እንደ ትልቅ ጉዳይ መነሳት ያለባቸው ለምሳሌ ስለ ሀገር ሰላምና ፀጥታ፣ የአየር ንብረት፣ የግብርና ሥራ፣ የቤተሰብ ሁኔታ፣ የጐሣዎች ጉዳይ፣ የሴቶች፣ የሕፃናትና የወጣቶች ጉዳይ፣ የአጐራባች ህዝቦችና ድንበር አካባቢ ያለው ወቅታዊ መረጃዎችና የመሳሰሉት ጉዳዮች ይነሳሉ።

 

በዚህ መልኩ መረጃዎችን ከተለዋወጡ በኋላ የዕለቱን የዳኝነት ሂደት ለመጀመር ምቹ ሁኔታ ካለ ይቀጥላል። ነገር ግን ከተሰጡት መረጃዎች ውስጥ የዕለቱን የኦገቴ ሴራ እንዳይቀጥልና የዳኝነት ሥርዓቱን አደጋ ውስጥ የሚከት መረጃ ከሆነ ወይም ሌላ ከዕለቱ አጀንዳ በላይ በጣም አስቸኳይና አንገብጋቢ ጉዳዮች አንዳንድ ጊዜ ስለሚፈጠሩ ሴራው የዕለቱን አጀንዳ ለሌላ ጊዜ ለማስተላለፍ ይገደዳል። በብሔረሰቡ ባህል መሠረት እንዲህ ዓይነቱ ጉዳዮች ሲያጋጥሙ ካየ በቀነ ቀጠሮ የዕለቱን አጀንዳ ያስተላልፉና እጅግ አጣዳፊና አንገብጋቢ የሆኑ ጉዳዮች በኦገቴ ሴራው መታየት ይጀምራሉ። ወይም ችግሮቹ ወደተከሰቱበት አካባቢ በመንቀሳቀስ የተፈጠረውን ጉዳይ በማጣራት ችግሮቹ ዕልባት እንዲያገኙ ይደረጋል።

 

በብሔረሰቡ ማንም ግለሰብ ትንሽ ወይም ትልቅ ጥፋት ካጠፋ በኮርማ ይቀጣል። ኮርማ መጥራት የብሔረሰቡ ወግና ልማድ ነው። ይህ “ዎርጃሞ” ተብሎ ይታወቃል። የኮርማ መቀጮ በብሔረሰቡ ባህል ቋሚ እንስሳ ወይም ጥሬ ገንዘብ ሊሆን ይችላል። በአጠቃላይ ዎርጃሞ መቀጮ ወይም የኮርማ ቅጣት እንደ ማለት ነው። በብሔረሰቡ በኮርማ መቀጣት ከጥንት ጀምሮ እስከ ዛሬ የተለመደና አሁንም እየተሰራበት ያለ ጠንካራ ባህል ነው። ማንም በጥፋተኝነት የተፈረጀ ሁሉ ኮርማ ይቀጣል። በዳይ ወይም ጥፋተኛ ግለሰብ ኦገቴ ፊት ቀርቦ ስለጥፋቱ ያምናል። ለዕርቅ የተሰበሰበው ዕድምተኛ ይህ ግለሰብ ጥፋት አጥፍቶ ይኸው በከበረው ኦገቴ ፊት ቀርቧልና ምን ይደረግ? ተብሎ ሲጠየቅ ተሰብሳቢው በአንድ ድምፅ ይቀጣ ይላል። የኦገቴ መሪው ምን ይቀጣ ብሎ ተሰብሳቢውን ይጠይቃል። በመቀጠል ተሰብሳቢው ጥፋተኛው በመጀመሪያ ዋስ ይጥራ ይላል። ጥፋተኛው ግለሰብ ለዕርቅ ከተሰበሰቡት ውስጥ ለዋስትና ይሆነኛል ብሎ ያመነበትን አንዱን ግለሰብ ይጠቁማል። ለዋስትና የተጠራው ግለሰብም ዋስትናውን መቀበል አለመቀበሉን ይጠየቃል። መቀበሉን ሲያረጋግጡ ጥፋተኛው ግለሰብ ኮርማ እንዲቀጣና ቅጣቱን ካልከፈለ ግን ዋሱ እንደሚከፍል ካሳሰቡ በኋላ ወደ ዋናው ጉዳይ በማለፍ ስለ ተከሰተው ግጭትና ስለደረሰው ጥፋት መመልከት ይጀምራሉ። የጥፋት አይነቶቹ ቀላል ይሁኑ ከባድ ሁሉም የዕርቅ ሂደቶች የሚጀመሩት በዚህ መልኩ ይሆናል።

 

በኮርማ ላይ የሚጨመር ሌላ ተጨማሪ መቀጮ በባህሉ ይኖራል። ይህ “ወደፋ” በመባል ይታወቃል። ይህም የማር ቅጣት ነው። በብሔረሰቡ አንዳንድ ቀለል ያሉ የጥፋት አይነቶች በማር ክፍያ የሚያልቁ ናቸው። ለምሳሌ በቤተሰብና በጐረቤት አካባቢ የሚነሱ ተራ አለመግባባቶች፣ የሴቶችና ህፃናት ግጭቶችና ታላላቅ አባቶችን አለማክበርና የመሳሰሉት ግጭቶችን የአካባቢው ሽማግሌዎች ጉዳዩን አቅልለው በመፍታት ጥፋተኛ ሆኖ የተገኘ ግለሰብ ማር እንዲቀጣ ያደርጋሉ። የማር ቅጣቱም አንድ ሙሉ እንስራ ሆኖ ግማሹን በብርዝ መልክ ጥፋተኛው ግለሰብ ለዕርቅ ሥርዓቱ የወጡትን ሽማግሌዎችና የተበዳይ ቤተሰብን በማጠጣት የሚቀጣበት ሂደት ይሆናል። በመጨረሻም ሽማግሌዎቹ በሁለቱ ወገኖች በበዳይና በተበዳይ ላይ ከዋንጫ ብርዝ እየተጎነጩ እንትፍ እያሉ ይመርቋቸዋል።

 

በብሔረሰቡ የወንጀል ድርጊት በፈፀመ ግለሰብ ላይ ባህላዊ የጥፋተኝነት ውሳኔዎች ከመተላለፋቸው በፊት ጥፋተኛው ግለሰብ ዋስ እንደሚጠራ የታወቀ ሲሆን ይህ የዕርቅ ሂደት በብሔረሰቡ ዘንድ “ሩበቴ” ተብሎ ይታወቃል። ይህም የሆነበት ምክንያት ለግለሰቡ ለማናቸውም ጉዳዮች ጥፋተኛውን በሚመለከት ኃላፊነትን የሚወስድ ሰው የግድ ስለሚያስፈልግ ነው። ወንጀል ፈፃሚው ካመለጠ ወይም የተላለፈውን የቅጣት አይነት በጊዜና በሰዓቱ የማይከፍልና የማይፈጽም ከሆነ በቀላሉ ዋሱ ስለሚጠየቅ ነው። ጥፋተኛውም ግለሰብ ዋስ (ሩበቴ) የሆነለትን ግለሰብና ቤተሰቡን ችግር ውስጥ ላለመክተት ብሎ ለባህላዊ የዕርቅ ውሳኔዎች ሁሉ ተገዥና ታዛዥ ይሆናል።

 

በቤተሰብ፣ በቤተዘመድ፣ በጎረቤት፣ ጐሣ ከጐሣ፣ አንድ ጎሣ ከሌላ ጎሣ እንዲሁም ከአጐራባች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ጋር ድንገት ሳይታሰብና በስህተት የተፈጠረ የግድያ ድርጊትን በብሔረሰቡ በባህላዊ የዳኝነት ሥርዓቱ /ኦገቴ/ የሚፈታበት የዕርቅ ሂደት “ጉዳ” ይባላል። በዚህ በጉዳ ሥርዓት ከገዳይ የጥቁር ዕርድ ብቻ ይጠበቅበታል።

 

“ጉማ” አንድ ግለሰብ ሆን ብሎ አስቦበትና አቅዶ በቂም በቀል የግድያ ድርጊትን ከፈፀመ በኦገቴ ባህላዊ የዳኝነት ሥርዓት አንድ መቶ (100) የቁም ከብቶች የሚቀጣበት የባህላዊ የፍርድ ሂደት ነው። ምንም እንኳን አንድ መቶ የቁም ከብቶች ለአንድ ሰው ከአቅም በላይ የሚሆንበት ጊዜ ቢኖርም የገዳዩ የቅርብ ቤተዘመድና ጐሣ የቁም ከብቶችን በማዋጣት ይተባበሩታል። ምክንያቱም ገዳዩ ችግር ውስጥ ሳይገባ በፊት ለሌሎች ችግር የደረሰ በመሆኑ ዛሬ እንዲህ ያለ ችግር ውስጥ ገብቶ እንዴት ዝም እንላለን የሚል የመተባበርና የመተጋገዝ ባህሉ በብሔረሰቡ ዘንድ የነበረና ያለ ስለሆነ የተላለፈበት የቅጣት ውሳኔ በዚህ መልኩ ይከፍላል። ከብቶቹ በዋናነት ጊደሮችና ላሞች ይሆናሉ። ምክንያቱም የደረሰው በደል አስከፊ በመሆኑ ላሞችና ጊደሮች ወላድና የሚራቡ በመሆናቸው የሟች ቤተሰብን ሞራል ይጠብቃል፤ ሊካሱ ይችላሉ ተብሎ ስለሚታመን ቅጣቱ በዚህ መልክ ይወሰናል። በሌላ መልኩ በባህሉ እንደ ጥፋቱ ቅለትና ክብደት አንድ ጥፋተኛ ግማሽ ጉማ ወይም ሩብ ጉማ የሚከፍልበት ሁኔታ ይኖራል።

 

ሆን ተብሎ በቂም በቀል፣ ድንገትና በስህተት /ጉማና ጉዳ/ ለሚፈፀሙ የግድያ ድርጊቶች ሁሉ ለዕርቅ ሂደቱ የጥቁር ዕርድ ሥርዓት ይፈፀማል። ጥቁር መልክ ያለው እንስሳ የሚመረጥበት ዋናው ምክንያት በሟች ቤተሰብም ይሁን በገዳይ ቤተሰብ በኩል የደረሰው ነገር እጅግ መራራ፣ የከፋ፣ ጨለማና መሪር ሐዘን መድረሱን ያመላክታል። ይህ የዕርድ ሥነ-ሥርዓት ከጠንት ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ መኖሩን የሀገር ሽማግሌዎች ይናገራሉ። ከሚታረዱት እንስሳት መካከል በጎችና የቀንድ ከብቶች ይጠቀሳሉ። ፍየል ጭራዋ አጭርና የተገለበጠ በመሆኑ በማናቸውም የዕርቅ ሥርዓቶች ላይ ለእርድ አትመረጥም።

 

የደረሰው የግድያ ሁኔታ በነዚህ ጥቁር መልክ ባላቸው እንስሳት ደም መፍሰስ ሁለቱም ቤተሰቦች ላይ የደረሰው ችግር፣ መከራና ስቃይ ጨለማ ስለ ነበር ይህ ድቅድቅ ጨለማ ተገፎ ወደ ብርሃን የሚቀየረው ጥቁር መልክ ያለው እንስሳ ሲታረድ ብቻ ነው ተብሎ ስለሚታመን ነው። ግድያው ከተፈፀመበት ዕለት ጀምሮ ሁለቱም ቤተሰቦች ከማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ የጋራ መስተጋብሮች በእጅጉ ተለያይተው የቆዩ በመሆናቸው በመጨረሻዋ የዕርቅ ዕለት በሆነው የጥቁር እርድ ሥነ-ሥርዓት በኋላ የሚተያዩ ይሆናል። የዕርቅ ዕለት የገዳይ ቤተሰቦች ያመጡትን ጥቁር መልክ ያለው በግ፣ ላም፣ ወይፈን ወይም ጊደር ታርዶ ደም እስኪፈስ ድረስ ሁለቱም ወገኖች አይተያዩም። በዕርቅ ስፍራው ሁለቱም ቤተሰቦች ፊታቸውን አዙረውና ጀርባቸውን ተሰጣጥተው ይቆማሉ።

 

የታረደው እንስሳ ደም ከፈሰሰ በኋላ ፊታቸውን ያዞራሉ። ወዲያው ከታረደ እንስሳ ሆድ ዕቃዎች ውስጥ ሳንባ አውጥቶ በታረደው እንስሳ ላይ ያስቀምጡና የገዳይ ቤተሰቦች በሙሉ ሳንባውን በጣታቸው ነካ አድርገው ቅንድቦቻቸውን በማስነካት በፈሰሰው ደም ላይ እየተሻገሩ ወደ ሟች ቤተሰብ ይቀላቀላሉ። ይህም ማለት ሁለቱም ወገኖች ከግድያው ዕለት ጀምሮ እርስ በርስ ያለመተያየታቸውን ሲያመለክት፤ ነገር ግን ከዛሬ ጀምሮ በፍቅር ዓይን እንተያያለን፤ እርም ወጥቷል የሚል ባህላዊ ትርጉም ያለው ሥነ-ሥርዓት ነው። በተጨማሪም የታረደውን እንስሳ ቆዳ በአምባር መልክ አዘጋጅተው የሁለቱ ወገኖች እንዲያጠልቁ ይደረጋል። ይህ የቆዳ አምባር “ሜንጥቻ” የባላል። ቆዳ የማሰሩ ትርጉም ዕርቅ መውረዱንና ሁለቱም ቤተሰቦች አንድ መሆናቸውን ያመለክታል። የታረደው እንስሳ ሥጋ በክትፎ መልክ ይዘጋጅና በገዳይ መዳፍ ላይ በማኖር ቀድሞ እንዲቀምስና ለሟች ቤተሰብ ተወካይ ከመዳፉ እንዲያቀምስ ይደረጋል። ይህም ሥርዓት ከዚህ በኋላ ሁለቱም ቤተሰብ ከቂም በቀል ነፃ መሆናቸውንና ዕርቅና ሰላም መውረዱን ያሳያል።

 

በመጨረሻው የዕርቅ ዕለት ከጥቁር ዕርድ ሥነ-ሥርዓት ጐን ለጐን ከሚካሄዱት ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓቶች መካከል ሌላው ቁልፍ ተግባር የማርና የኮሶ መርጨት ሥነ-ሥርዓት ነው። ይህ ሥነ-ሥርዓት የሚከናወነው የገዳይ ቤተሰብ ለዕርቅ ቀን ከጥቁር ዕርድ ጋር ኮሶ ያዘጋጃሉ። የመርጨቱን ተግባር የሚያከናውኑት የገዳይ እህት ወይም አክስት ሲሆኑ ሁለቱም ከሌሉና የማይገኙ ከሆነ ግን ከገዳይ ቤተሰብ በኩል ሌላ ሴት ልትሆን ትችላለች።

 

ኮሶ የመርጨቱ ጉዳይ የደረሰው የግድያ ሁኔታ ልክ እንደ ኮሳ የመረረ መሆኑንና ከዕርቁ በኋላ ይህ መራራ ነገር መውጣቱን አመላካች ሲሆን፣ የማር መርጨቱ ሥነ-ሥርዓት ደግሞ በሟች ቤተሰብ በኩል ይፈፀማል። የምትረጨው ማንም ሴት ስትሆን በእርግጥብ ግራዋ ቅጠል ተነክሮ ይሆናል። ይህም በሟች ቤተሰብ በኩል የሚከናወነው መራራ ሐዘን ወጥቶ ጣፋጭና ፍቅር ይግባ የሚል መልዕክት ያለው ባህላዊ አንድምታ አለው። በሟች ቤተሰብ በኩል ከማር ሌላ ወተትም ሊረጭ ይችላል። ይህም ፍፁም ሰላም መውረዱን ያመለክታል። ለሀገር ሽማግሌዎችም በዋንጫ ማርና ወተት ተሞልቶ ይሰጥና በሁለቱም ቤተሰቦች ላይ እየተጐነጩ እንትፍ እያሉ ይመርቋቸዋል።

 

በመቀጠል በገዳይ ቤተሰብ በኩል የመጣውን ጋቢ /ቡሉኮ/ እንደ ድንኳን ተዘርግቶ ሁለቱም ቤተሰብ በስሩ እነዲሰበሰቡና ምርቃት እንዲቀበሉ ይደረጋል። ይህም ከዚህ በኋላ አንድ ቤተሰብ ሆነናል፣ የተፈጠረው ችግር ተፈትቷል፣ ዕርቅ ወርዷል፣ ወደ ቀድሟችን የርስ በርስ ፍቅርና ሰላም ተመልሰናል ለማለት ነው። በመጨረሻም የተዘጋጁትን ባህላዊ ምግቦች ከአንድ ገበታ ይበላሉ። ባህላዊ መጠጦችም ከአንድ ዋንጫ ይጠጣሉ፤ ተመራርቀው ይሸኛኛሉ። አልፎ አልፎ አሁንም በብሔረሰቡ ቀለል ያሉና ድንገት በስህተት የተፈፀሙ የወንጀል ድርጊቶች በማር መርጨት ብቻ እንደሚያልቁ የአካባቢው ነዋሪዎች ይናገራሉ። በዚህ መልኩ ዕርቅ ከወረደ በኋላ ገዳይም ይሁን ቤተሰቦቹ ያለ ምንም ስጋት ከሟች ቤተሰብ ጋር በሰላምና በፍቅር እንደ ቀድሟቸው በባህላዊ፣ ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮች አብሮ መኖር ይጀምራሉ። ከዚህ ባለፈ ደግሞ በሁለቱም ቤተሰቦች መካከል የበለጠ ወዳጅነትና ዝምድና እንዲኖርና እንዲጠናከር በቅርብ በደም የማይገናኙ ከሆነ ለአቅመ ሔዋን የደረሱ ልጆች ካሏቸው በጋብቻ ይተሳሰራሉ።

 

ማጠቃለያ

ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓቱ በአሁኑ ወቅት በብሔረሰቡ በሰፊው እየተተገበረ የሚገኝ ሲሆን፤ ከዘመናዊ ዘዴ ይልቅ ተመራጭነቱም ከፍተኛ እንደሆነ መረጃ የሰጡ ግለሰቦች ይመሰክራሉ። በተለይ ከቂም በቀል የነፃ ዕርቅ ከማውረዱ፤ ከወጪ ቆጣቢነቱና ቤተሰብ እንዳይበታተን ከማድረጉ አንፃር ህዝቡ ባህላዊውን በመምረጥ በማንኛውም ሁኔታ የሚከሰቱትን ግጭቶችን ለመፍታት እንደ ብቸኛ አማራጭ አድርገው ህዝቡ በመገልገል ላይ የሚገኝ ባህላዊ ዕሴት ነው። ባህላዊ ዕርቁ ዘመናዊውን ዘዴ ሙሉ በሙሉ ሳይቃረንና ሳይቃወም ጎን ለጎን መንግስት ለእርቅ ስርዓቶች በማለት የሚያወጣቸውን የሀብት ብክነትን ከመቆጠብ ባለፈ ወደ ማስቀረት ደረጃም የደረሰበት ሁኔታ እንዳለ እንዲሁም ለሰላም፣ አብሮ ለመኖር፣ ለመቻቻልና ለልማት እያበረከተ ያለው አስተዋፅኦ ከፍተኛ መሆኑን መረጃ የሰጡ ግለሰቦች ይናገራሉ። በመሆኑም በብሔረሰቡ ባህላዊውም ይሁን ዘመናዊው የዕርቅ ስርዓቶች ለህዝብ ጥቅም ጎን ለዕን በመሆን ስራዎች እየተሰሩ መሆናቸውን በጥናት ወቅት ለመመልከት ተችሏል። ይህ መልካም ተሞክሮ መቀጠል አለበት።

    

ምንጭ፡- ቅርስ መፅሔት

 

ከብሩክ

 

የወያኔና የሻብያ ሠራዊት ደርግን አሸንፈው መላው ኢትዮጵያን ከተቆጣጠሩ በኋላ የኤርትራ ከኢትዮጵያ የመነጠል ሁኔታ የማይቀር ሆነ፣ ሕጋዊነት ያገኘው ግን በ1993 እኤአ በተካሄደው ሕዝበ-ወሳኔ (ረፈረንደም) ነበር። ያኔ የኤርትራ የጫጉላ ሰሞን “ኢትዮጵያ የጋራችን ኤርትራ የግላችን” ተብሎ ነበር። አባባሉ አንዳንዶቻችንን ፈገግ ያሰኘ ሌሎቻችንም አረ ጉድ ያስባለ ነበር። ይህ አባባል እውነት ኤርትራውያን ያሉት ነው ወይስ የዘመኑ የኤርትራውያኖች ሽርጉድ ታዝበው ያዲስ አበባ ልጆች ለማሾፍ ያሉላቸው እንደሆን አላውቅም። እስኪ ወረድ በለን ኋላ እመለስበታለሁ።

የኤርትራ ሕዝበ ውሳኔ የቀድመው ጠሚቅላይ አቶ መለስ ዜናዊ ሚና፣


አንድ ሕዝብ ከነበረበት ሕብረት፣ ሪፖብሊካውም ይሁን ዘውዳዊ ስርዓት እወጣለሁ የሚል ጥያቄ ካስነሳ፣ ምን ማድረግ ይቻላል? መብቱ ስለሆነ የሚደረግ ነገር የለም፣ ሕዝቡን በሕዝበ ውሳኔ መልክ ተጠይቆ ፍላጎቱ ማሟላት ብቻ ነው የሚኖረው አማራጭ። የኩቤክ በካናዳ፣ የስኮትላንድ በብሪጣንያ፣ እንዲሁም የደቡብ ሱዳን ከሱዳንና የታላቋ ብሪጣንያ ከኤውሮፓ ሕብረት መነጠልንና አለመነጠልን በምሳሌነት በማየት የሕዝበ ውሳኔን ትርጉም ከወዲሁ በሰፊው መገንዘብ ይቻላል። የሱማሊ ላንድ ያየን እንደሆነ ሕዝበ ወሳኔ እንዲደረግ የሚፍቅድ የሱማልያ መንግስት ስለሌለ ነው ወይስ በሌላ ምክኒያት ባንዴራቸው እስካኡን ዓለማቀፍ እውቅና ሳያገኝ ቆይቷል።


የኤርትራ ሕዝበ ውሳኔ እንዲያካሄድ የኤትዮጵያ መንግሥትን ወክለው የፈቅዱት ብቻ ሳይሆን፣ የመክሩትንም፣ ሂደቱ በሰላማዊ መንገድ እንዲካሄድ ትልቅ አስተዋጽኦ ያደረጉት፣ ከሕዝበ-ውሳኔ በኋላም በቀደምትነት ለኤርትራ እውቅና የሰጡት፣ ነፍስሄር ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ፣ ስለመሆናቸው አልጠራጠርም። ላርቆ አሳቢነታቸ አስተዋይነታቸው ትልቅ አክብሮትም አድናቆትም አለኝ። ሌላ ምን አማራጭ ይኖር ነበር? ያኔ ኢትዮጵያ ባትፈቅድስ ኖሮ? አቶ ኢሳያስ በኃይል የያዙት ግዛት በአለም ማሕበረሰብ እውቅና ባያገኝስ ኖሮ? የመሳሰሉ ጥያቄዎች ማንሳት ይቻላል። የአቶ ኢሳይያስ አፈርውቅን ማንነት ለማያውቁና የእርሳቸው የክፋትና የጥፋት ተግባር ለማያውቁ፣ ኢትዮጵያውያን ውጤቱ ምን ሊሆን ይችል እንደነበር ማየት ሊሳናቸው ይችላል። እውነቱ ግን አቶ ኢሳይያስ ያንን ዕድል ቢያገኙ ኖሮ፣ በኤርትራ ብቻ መወሰን አይችሉም ነበር፣ ፍላጎታቸውም ምኞታቸውም እሱ አልነበረም።


የእርሳቸው ተጽኖ በመላው ኢትዮጵያና ከዚያም በሰፋ ሁኔታ አካባቢውን ክፉኛ ይጎዳ ነበር። የአቶ ኢሳይያስ የጥፋት ተልእኮ መቶ ሚሊዮን የሚሆነውን፣ የኢትዮጵያ ሕዝብና ከዚያም አልፎ የአካባቢውን ሕዝብ በከፍተኛ ሁኔታ ያውክ ነበር። አምሥት ሚሊዮን ሕዝብ ያላት ኤርትራ ከአለም ዋነኛ የስደተኞች አመንጭ አገር ከሆነች፣ መቶ ሚሊዮን ሕዝብ ያላት ኢትዮጵያ ምን ልትሆን ትችል እንደነበር መገመት አያስቸግርም። በዚህ ጉዳይ ዙርያ ላይ አቶ መለስ ዜናዊ የተጫወቱት ሚና ምን ነበር ብለን ስንመለከት፣ ሁለት ዋነኛ ነጥቦች እናገኛለን። አንደኛው፣ የኤርትራ (ያኔ ክፍለ ሃገር) ሕዝብ እንደማንኛውም ሕዝብ፣ ረፈረንደም (ሕዝበ ውሳኔ) የማድረግ መብቱን ነው ያከበሩለት።


የሕዝበ ውሳነ መብት ለማንም የሚከለከል አይደለምና። ብዙ ኢትዮጵያውያን በሕዝበ ውሳኔው ውጤት ላይደሰቱ ይችላሉ። በኤርትራ መገንጠል ያልተደሰቱት ዋነኛው ሰው ግን አቶ ኢሳይያስ አፈርቂ ለመሆናቸው በቅርብ የሚያውቁዋቸው ጠንቅቀው ያውቃሉ። ያኔ በነኸርማን ኮኸን በለንደን የነበረው ሽምግልናም ዝርዝሩ ይፋ ይሁን ቢባል ይበልጥ ግልጽ ይሆን ነበር። በዚህ ምክኒያት የተነሳ ነው አቶ ኢሳይያስ ከወያኔና ከአቶ መለስ ጋር ጥልቅ የሆነ ድብቅ ቂምና ጥላቻ ያሳደረባቸው። ያቅም ጉዳይ ሆኖባቸው ከዝያ ማለፍ አልቻሉም፣ ግዜና ሁኔታዎችን መጠበቅ ነበረባችው፣ ቂምን ይዞ ግዜ ጠብቆ መበቀልም ትልቁ የክፋት መሳሪያቸው ነውና።


አቶ መለስ ሁለተኛ ያደረጉት ሌላው ጉዳይ፣ የአቶ ኢሳያስ አፈወርቅ የክፋት ተግባር በኤርትራ ብቻ እንዲወሰን (contain እነዲሆን) ነው ያደረጉት። ይህ ሁኔታ እንዲያው ባጋጣሚ የሆነ ሳይሆን ብዙ የታሰበበትና የተሰራበትና የወያኔን የትግል አቅታጫ ያስያዘ፣ ትልቅ ስትራተጂካዊ ውሳኔ ይመስለኛል። የምስራቁ ርእዮተ-ዓለም እየተዳከመ ሲሄድ፣ እሱን የተከተሉ ሃገሮች እነ ሶቬት ሕብረትና ዩጎዝላቭያ የጉዳቱ ሰለባ ሆነዋል። የድርግ መውደቅም ቁልቁለቱን ሲይዝ፣ ወያኔ ቆም ብሎ ማሰብ ቻለ፣ ብቻውን ታግሎ የትም እንዳማይደርስ፣ ትግራይን ብቻ ከድርግ ነጻ ማውጣት ብዙም ትርጉም እንደማይኖረው በማስተዋል ሌላውን የኢትዮጵያ የትግል ኃይሎችን (ምርኮኞችን መኮንኖችንም ሳይቀር) በማስተባበር ኢሕአዴግን በማቋቋም ትግሉን ወደ ተሻለ ሁኔታ ፈር ያስያዘ እና፣ ዳርም ያደረሰ የአቶ መለስ ዜናዊ የላቀ የመሪነት ችሎታ ነበረ። አቶ መለስ ያነ ስለኤርትራ ሁኔታት የንበራቸው ትዕዝብት፣ የኤርትራ የፖለቲካ አቅጣጫ ጥሩ እንደማይሆን ከአሜርካዊው ፖል ሀንዝ ጋር በዳረጉት ቃለ ምልልስ ገልጸውታል፣ ተነብየዋልም።


አሁን ውጤቱ ከታየ በኋላ ለሁሉም ግልጽ ነው ያኔ ግን አቶ መለስ የታያቸው ነገር እሱ ነበር ማለት ነው። የኢሕአዴግ መንግስት ያኔ አስገንጣዮች ተብሎው በብዙ ኢትዮጵያውያን ቢወቀሱም፣ ይህ ውሳኔያቸው ኢትዮጵያን ምን ያህል ክጥፋት እንዳዳናት አሁን እያየነው ነው። አንድ ላይ ቢኮን አቶ ኢሳይያስ ያን ያህል ኃይልና በመላው ኢትዮጵያ ተሰሚነት አይኖራቸውም ነበር፣ የሚል ክርክር ሊነሳ ይችላል። የነ ሂትለርን የስታሊንን ኢድ አሚኒንና ቃዛፊን ወዘተ ታሪካቸውንና አመጣጣቸውን ብንመለከት፣ አቶ ኢሳይያስ ለጥፋት የሚያስፈልጉ መስፈርቶቹን ከሚገባ በላይ በተራቀቀ ሁኔታ የሚያሟሉ እንጂ የሚያንሱ አይደሉም። ስለዚ አቶ መለስና የትግል አጋሮቻቸው፣ የአቶ ኢሳይያስን ባሕርይ፣ አጥፊ ምኞትና የክፋት አባዜን ተረድተው ነው - ለኤርትራ ነጻነት ታግላችኋል ጥጋችሁን ያዙ - ያሏቸው።


የአቶ መለስ ራእይ የየራሳችን ባንዴራ ይዘን አንዱ ሌላውን ሳይጫን፣ አንዱ በሌላው ሳይገዛ በመከባበርና በመተባበር አብሮ ማደግና ድሕነትን አስወግዶ በአለምአቀፍ መድረክ አለን ለማለት እንድንችል እንጂ፣ ኤርትራ ተገንጥላ ለአረቦች እንድትሸጥና ምድሯ፣ ባሕርዋና የአየር ክልሏ ኢትዮጵያን ለማጥቃት ለግብጾችም ሆነ ለሌሎች መንደርድርያ እንዲትሆን አይደለም። በ90ዎቹ አጋማሽ በሃኒሽ ደሴት ምክኒያት በኤርትራና በየመን ፍጥጫ ሲፈጠር፣ ኢትዮጵያ ዝም አላየችም፣ የኢትዮጵያ መከላከያ ሰራዊት በአሰብና አከባቢውን ሚሳይሎችን ተክሎ አለኝታውን የገለጸበት አጋጣሚም ለዚሁ እንደምሳሌ መውሰድ ይቻላል። ሌላው በዚ አጋጣሚ የአቶ መለስ አበርክቶ፣ ለመጥቀስ ይህል፣ ያዘጋጁት ሰላማዊ የሥልጣን ሽግግር ሂደት ነው፣ በሃይማኖትም በብሔርም በኢትዮጵያ ታሪክ ብዙም የማይጠቀሱ “ወላሞ” ሲባሉ ከነበሩት ነው መሪ ያደረገው።

ኤርትራውያን የተፈረደባቸው መቼና ለምንስ?


ለምን ግን አቶ መለስ የአቶ ኢሳይያስን ክፋትና ተንኮል እያወቁ፣ ኤርትራውያን እንዲህ ፈረዱብን፣ የሚል ጥያቄ በኤርትራውያን በኩል ሊነሳ ይችላል። አቶ መለስም ሆነ አጋሮቻቸው ከዚያ በላይ መድረግ የሚችሉት ነገር የነበረ አይመስለኝ። ጆሮ ያለው ይስማ አእምሮ ያለው ያስተውል ነበር ነገሩ። ፕሮ. ተስፋጼን መድሃኔም ያኔ በኤርትራውያን ዘንድ ይታይ የነበረውን ሆሃታና ፈንጠዝያ ይህንን ምን ይሉታል ሲባሉ የሕዝብ እብደት mass insanity ብለውታል ይባላል።


በሌላ በኩል ስንመለከተው ኤርትራውያን የተፈረደባቸው አሁኑ ሳይሆን ከመቶ ዓመት በፊት ነው፣ በአቶ መለስ ዜናዊ መንግስት ሳይሆን በአፄ ሚኒልክ ነው። አቶ መለስ ሲወርድ ሲዋረድ የነበረውን አንዱ ያገር መሪ በሌላው ሲተካ የነበረውን የደም መፍሰስ ልምድን ነው ከእልባት ያረጉበት። ከዘመነ መሳፍንት ጀምረን እንኳ ታሪካችንን ስንመለከተው፣ ደም ያልፈሰሰበት ግድያ ያልነበረበት ሰላማዊ የሆነ የሥልጣን ሽግግር ሂደት አልነበረም። አንዱ ሌላውን አጥቅቶ በጦርነት ድል እየነሳ፣ አለያም ሳቦታጅ እያድረገ ነው ሥልጣን ከአንዱ ወደ ሌላው ሲወርድ ሲዋረድ የነበረው። የእርስበርስ የሥልጣን ትግል (power struggle) የነበረና ያለ ቢሆንም ሰበቡ ለሚቀጥሉትን ትውልድ ውረድ ተዋረድ ሕዝቡን የጎዳው፣ እስካሁን ድረስም ዋጋው እየተከፈለ ያለው የአፄ ሚኒሊክ ትልቅ ስትራተጂካዊ ስህተት (strategic mistake) ነው።


እሱም እነ ዮሐንስ እነ አሉላ ስንት የተዋጉለትንና መስዋእትነት የተከፈለበትን የባሕረ ነጋሽን ግዛት (ኤርትራ) በጣልያን እንዲያዝ ማድርጋቸው ብቻ ሳይሆን እና ዕውቅናም መስጠታቸው ነበር። ይህ ላይ ልዩ የአቅም ማነስ ቢመስልም ውስጠ ሚስጥሩና መነሻው ሃሳብ ግን ትግሬውን የሕብረተሰብ ክፍል ለሁለት ከፍሎ አቅሙ እንዲዳከምና የጃንሆይ ሥልጣን ዳግመኛ ተሻሚ እንዳይሆን የተደረገ የሸዋ መንኮንንት ዱሎት ስትራተጂካዊ ውሳነ ስለመሆነ የኋላ ኋላ ግልጽ እየሆነ የሄድ ጉዳይ ነው። ዋጋውንም ደግሞ ለቀጠሉት የአፄ ኃይለስላሴንና የኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማርያምን መንግስታት መውደቅ ሰበብ ሆኗል፣ እስካሁን ዋጋውን እየከፈልን እንገኛለን።


የስልጣን ሽግግር በኢትዮጵያ፣


ለትውስታ ያህል ታሪካዊ አካሄዱ ባጭሩ እንዲ ነበር፣ አፄ ቴዎድሮስ ብርታቱና ብልሃቱን ሰጥቷቸው፣ በመቶዎቹ አመታት የቆየውን የተበታተነ ዘመነ መሳፍንትን አስወግደው እንደድሮው አንድ ጠንካራ ማእከላዊ መንግስትን ለማቋቋም ወሰኑ። አካባቢያቸውን ከተቆጣጠሩ በኋላ ወደ ሸዋ ሲዘምቱ፣ የሚኒልክ አባት ንጉሱ ሳሕለስላሴ በድንገት ሞተው የሸዋ መኳንንት ሐዘን ላይ ተቀምጠው ቆዩዋቸው። አፄ ቴዎድሮስ ግጥሚያውን በፎርፌ አሸንፈው ሚኒልክን ማርከው ወሰዱ። ነግበኔ ያሉት የተምቤኑ ንጉስ ያኔ ካሕሳይ ምራጭም፣ ዳግም በአፄ ቴዎድሮስ ላለመታሰር ወይም ላለመገደል፣ ይበልጥ ግን የራሳቸውንም የሥልጣን ምኞት ለማሳካት አፄ ቴዎድሮስ በእንግሊዞች ቢወገዱላቸው ጥሩ አጋጣሚ ስለፈጠረላቸው፣ እንግሊዞችንም ጋር ተባብሮዋል፣ መንገድ መርተዋል።


ላደረጉት ትብብር በተሰጣችውን የሸፍጥ ገጸበረከትም አቅማቸው ፈርጠም ሲል፣ የእህታቸው ባል የነበሩትን የዋጉን ንጉስ ተክለጊዎርጊስንም አፄነታቸውን እንዳይሳካ ከማደናቀፋቸውም አልፈው፣ በፊልምያ ድል ነስተው፣ እቴጌቱን እህታቸው ድንቅነሽ ምራጭን ይዘው ሄደው፣ በመቀሌ ጃንሆይነቱ ተቀብተው አፄ ዮሐንስ 4ኛ ሆነው ተሰየሙ። ሚኒልክም ቀናቸውን መጠበቅ ነበረባቸው። ከአፄ ዮሐንስ ጋር በጋብቻ ተቆራኝተው (ልጆቻቸውን አጋብተው) ለግዜው ተስማሙ። አየ ሹመት…ኋላ ግን በሰፈሩት ቁና መሰፈር አልቀረም፣ አፄ ዮሐንስ ያ አንድ ብቸኛ ልጃቸው አርአያ ስላሴ (የቤጌምድር አገረገዥ)፣ ዕድሜ አላገኘም፣ አሟሟቱን እግዜር ይወቀው፣ ብሁለት ዓመት አባቱን ቀድሞ ሞተ፣ አፄ ዮሐንስም አልጋ ወራሽ አልባ ሆነው ቀሩ።


የሸዋ መኳንንትም ስራቸውን ሰሩ፣ ንጉስ ሚኒሊክም የሥልጣን መንገዳቸውን ማበጀት ነበረባቸው፣ በመተማ ድርቡሾች በጋራ ለመግጠም ተስማሙ፣ ሆኖም ንጉስ ሚኒሊክ ከነሠራዊታቸው ለግጥሚያው በቀጠሮው ግዜ አልተገኙም። የአፄ ዮሐንስ ሠራዊት ብቻውን ድርቡሾቹን ተፋለመ፣ ክፉኛ ተጠቅቶ ሕይወታቸውንም አሳጣ፣ አንገታቸው በድርቡሾች ተቆረጦ ተወሰደ። በአፄ ዮሐንስ ኑዛዜ ያጎታቸው አልጋ መውረስ የሞክሩት ራስ መንገሻ ዮሐንስም አልሆነላቸውም ከትንሽ መፍጨርጨር በስተቀር ከራስነት አላለፉም፣ የትግሬ መኳንንትም አላገዟቸውም። ነገሩ አላዋጣ ሲል ለሚኒልክ ይቅርታ ጠይቀው የትግራይን አገረግዥነት ተቀብለው፣ አርፈው ተቀመጡ።


ጣልያን ከአሰብ ጀምሮ እየተንፏቀቀ የባሕረ ነጋሽን ግዛት የባሕር ዳርቻውን ሲያስቸግር ነበረ፣ በራስ አሉላ መሪነትም በአፄ ዮሐንስ ሠራዊት በተደጋጋዊ ይመታ ነበር። ኋላ ግን የአሉላ ሠራዊት በዛም በዚሕም ሲዋከብና፣ አካባቢውን ለቆ ወደ ምዕራብ ሲዘምት ነው፣ ጣልያን ዕድሉን ተጠቅሞ ሽቅብ መውጣት ጀመረ፡፡ የአስመራና አከባቢው መቆጣጠር ቻለው። ጣልያን አፄ ዮሐንስ ከሞቱ በአንድ አመታቸው፣ አፄ ሚኒልክም በደንብ ሥልጣናቸውን ሳያደላድሉ ነው ባሕረነጋሽን ግዛቴነች ብሎ በ1890 እ.አ.አ. ኤርትራ አጠመቃት። አፄ ምኒልክ ጂቡትን በ90 አመት ውል ለፈርንሳይ ሲሰጡ፣ ኤርትራን ግን ያለውል ነው ዝም ያሉት።


ጣልያን ከመረብ ምላሽ ሳይውሰን መንፏቀቁን ሲቀጥለው ግን አፄ ምኒልክ ዝም ብሎ ማየት አልቻሉም። ከሰሜን ከደቡብ ሁሉንም ሹማምንትን አስተጋብረው ጣልያን ላይ ዘመቱ፣ አድዋ ላይ 1896 ድል ተቀዳጁ። ሆኖም ገን ዘመቻውን ግን እንደ አፄ ዮሐንስ እና ራስ አሉላ ባሕር ድረስ አልቀጠሉትም፣ የኤርትራን ሕዝብ በጣልያን እንዲገዛ ፈረዱበት፣ ለጣልያንም እውቅና ሰጡት። የትግሬ መኳንንትም ወደ እርስበርስ ፍጥጫ ገቡ፣ የአፄ ዮሐንስ ወንድም ራስ ሐጎስ ምራጭና እና የጦር አበጋዝ የነበሩት ራስ አሉላ አባነጋ እርስ በርሳቸው ተፈልመው ተጋደሉ። ትግሬ ከፊሉ በጣልያን ስር፣ ከፊሉ ደግሞ ባለበት አርፈህ ተቀመጥ ተባለ።

የፖለቲካ ጠለፋ (high jacking)፣ ፍቅርና ጥላቻ!


ከ60 ዓመታት በኋላ ነው በ1952 ከብዙ ውጣ ውረድና የተባበሩት መንግስታት አቤቱታን በኃያላን ሀገሮች ወሳኝነት ኤርትራ ከኢትዮጵያ በፈድደራልዊ መስተዳድር ውሕደት እንድትፈጥር ተደረገ። የምኒልክ ወራሽ የነበርችውን የዘውዲቱን እንድራሴ ተብሎ የተሾሙት ራስ ተፈሪም፣ እንደራሴነታቸውን ትተው እርሷን ገልብጠው የእህቷን ልጅ እያሱን አስሮው፣ የእያሱን አባት የወሎ’ውን ንጉስ ሚካኤል በጦር ወግቶው ሥልጣናቸውን አደራጁና፣ ጃንሆይ ግ.ቀ. ኃይለሥላሴ ዘእምነገደ ይሁዳ ነኝ ብለው እርፍ አሉ።


የኤርትራ የፌደራል መስተዳደር ለሌሎት የዘውዱ ግዛቶች የራስ መስተዳደር አርአያ እንዳይሆንና የዘውዱን ፍጹም ሥልጣን እንዳይሸራርፍ የሰጋው ጃንሆይ፣ የኤርትራን የፈደራል መንግስት መስተዳደር አፍርሰው ፓርላማውን በትነው በንዴራዋን አወረዱ። የኤርትራ ሕዝብም ተቆጣ፣ ተቃውሞም አስነሳ። አጋጣሚ በመጠቀም ግብጾች የኤርትራ ፓርላማ ሊቀመንበር የነበሩትን ሌሎች በግብጽ ኤርትራውያን የዩኒቨርስቲ ተማሪዎችን በማሰባሰብ የተቃውሞውን አቅጣጫ ጠለፉ (highjack)፣ ጀብሃም ተመሰረቱ።


የኤርትራው ራስምታት ለዘውዱ መገርሰስም ሰበብ ሆነ። የአብዮትን አቅጣጫ ጠልፎ (highjack) የጃንሆይን አስከሬን ወንበራቸው ስር ቀብረው፣ ዙፋን ላይ የተኮየጡት ኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማርያምም፣ ከቀድሞዎቹ አለተማሩም። ሕዝቡን ከጎድናቸው አላሰለፉትም ሃቁ ብያውቁም ማለት የእነአቶ ኢሳይያስ ወንበድየነትና ሽፍታንትን በነበራቸው መረጃ መሠረት ቢደርሱበትም፣ ማስተዳደሩን ግን አልቻሉበትም፣ ሰከን ብለው የመሪነትን ሚና መጫወት አልቻሉም። በስልጣን ሽኩቻው ታውረው በኮምዩኒስት ጫጫታ ደንቁረው ኪሳራ ብቻ ሆኑ። ያገሩን ሳር ባገሩ በሬ እንዲሉ ጀነራል አማን አንዶም፣ በቆላማውም ሆነ በደጋማው የኤርትራ ሕዝብ ትልቅ ተሰሚነትን አግኝቶ ነበር። በአቆርደት ከተማ ሄደው በአረብኛ ቋንቋ ያሰሙት ንግግር ህዝቡ አፉን አስከፍተዋል።


እንዲሁም በአስመራ ስታድዮም በትግርኛ ያቀረቡት ንግግር በሕዝቡ ዘንድ ከፍተኛ ተቀባይነትን አግኝቶ ነበር። በዛን ግዜ እነ አቶ ኢሳይያስ የሚይዙት የሚጨብጡት ጠፍቶአቸው ወከባ ውስጥ ገብቶው የጀነራል አንዶምን ስም ማጥፋት ጀምረው ነበረ። ጀነራል አማን አንዶም ትንሽ ዕድሜ አግኝተው ቢሆን ኖሮ የኤርትራ ጉዳይን በቀላሉ መፍትሔ ይፈጥሩ እንደነበር ብዙ ኤርትራውያን ይናገራሉ። መፍትሔውም ያው የፌደራል አስተዳድር ወደ ነበረበት መመልስ ነበር።


ሕዝቡ የተነጠቀውን የራስን የመስተዳድር መብቱን ለማግኘት ሲል ከውንበዴው ጋር አበረ፣ ከሽፍቶች በረት ውስጥ ታጎረ። ኮሎኔሉም መሬቱ ተንዶ ጎርፉ ቁልቁል ዝምባብዌ ድረስ አደረሳቸው። የፈሩት ኤርትራ ለአረቦች መሸጥም ያውና ግዜው ደርሷል። አቶ ኢሳያስ የሰውራውን ዓላማ ጠልፈው የሕዝቡን ምኞትና ፍላጎቱን አከሸፉት። ወጣቱ ተሟጦ ወጥቶ ያውና አሰብ ለቐጠሮች፣ ዳክላክ ለግብጾች እየተሸነሸኑ ይገኛሉ። ታድያ ይህ የጥፋት ድባብ ኤርትራ ላይ የሚያቆም ይመስላል? የጣልያኖች መንፏቀቅ በአሰብ ጀምሮ መረብ ላይ እንዳላቆመ ሁሉ፣ ይህ የአረቦች መጋፋትም መረብ ላይ እንደማያቆም የታውቀ ነው።


ኢትዮጵያን ለማጥቃት መንደርደርያ ነው። ኤርትራ የግላችን ማለት ታድያ እራሳችንን በራሳችን እናስተዳድር በንዴራችን ይኑረን ማለት እንጂ ኢትዮጵያ ምናችንም አይደለችም የጋራ ታሪካችን፣ ባህላችን ልምዳችን ቀለማችን ሃይማኖታችን ወዘተ . . . ማንነታችን እርግፍ ብሎ ይቅር ማለት አይደለም። አሁንም ኢትዮጵያ የጋራችን ነች፣ ማለቱ ትክክል ነው፣ ማንም ኤርትራዊ ኢትዮጵያ እንድትጠቃ፣ ወይ እንድትጎዳ አይፈልግም። ኢትዮጵያ ከሌለች ኤርትራ ልትኖር አትችልም አንዱ ያለ ሌላው አይኖርም። የኤርትራዊኖችና የኢትዮጵያዊያኖች ክብር አብሮ፣ የሚሄድና ተያዝዞ የሚኖር ነው። አይሲሶች በሊብያ የዜጎቻችንን አንገት ሲቀጥፉ፣ አንተ ኢትዮጵያዊ ነህ፣ አንተ ኤርትራዊ ነህ ብለው አልለያዩቸውም፣ ሁሉንም ነው አንድ ላይ በሚዘገንን ሁኔታ የቀጠፏቸው።


ታድያ ይህ ሁኔታ እንዴት ማቆም ይቻላል፣ የሚሊልክ ስህተት ስትራተጂካዊ ሰበቡ ከመቶ ዓመታት ብኋላ እኛ ተከታታይ ትውልድ ዕዳውን እየከፈልን እንዳለነው ሁሉ፣ አሁንም በአቶ ኢሳይያስ የጥፋት መልእከትኝነት የገባ ኃይልና የተፈረመ ውል፣ የመጭው ትውልድ በአረቦች እየተዋረደን እንድኖር መፍረድ ነው። በመከባበርና በእኩልነት እንዲሁም የሕዝቡን መብትና ደሕንነት ላይ የተመረኮስ ውሎችና ስምምነቶችን በምንግስታት መካከል ይደረጋል፣ አቶ ኢሳይያስ ግን ለራሳቸውም ሆነ ለሕዝባቸው ክብር ስለሌላቸው፣ እልክና ክፋትና ጥፋት እንጂ እርባና የሚኖረው አገርን የሚጠቅም ስምምነት ሊያደርጉ ባሕሪያቸው አይፈቅድላቸውም። መፍትሔው ደግሞ የጥፋቱን መልእክተኛ ሳይውል ሳያድር ማስወገድ እና የጋራን ጥቅም ማስጠበቅ ነው።


የግብጾች ጠባጫሪነት የተመለክትን እንደሆን፣ ግብጾች ኢትዮጵያን መተናኮላቸው አሁን አዲስ አይደለም። አልሆን ብሏቸው ነው እንጂ የአባይ ወንዝ ምንጭ የመቆጣጠር ምኞታቸው ከጥንት ጀምሮ የነበረና ወደፊትም የሚኖር ነው። በ13ኛው ክ/ዘመን አፄ ዳዊት አስዋን ድረስ ዘምቶባቸው እንደነበረና ከዝያም አልፎው የአባይንም ወንዝ እዘጋዋለሁ ብለው ሲነሱ፣ የዘመኑ የግብጹ ፍርዖን፣ የግብጹን ፓትሪያሪክ አማልዱኝ ብሎ ለምነው እንዳስቆሟቸው ታሪክ ይዘግባል፣ ያኔ ለማስታረቂያነትም የላኳቸው ገጸ ገጸበረከቶች በልጃቸው በአፄ ዘርአያቆብ በግሸን ማርያምና በሌሎች ቅዱሳን ቦታዎች በእማኝነት ተቀምጠው ይገኛሉ። ኋላም በአፄ ዮሐንስ ግዜ በጉንደትና በጉራዕ በራስ አሉላ ሰራዊት ድባቅ እንደተመቱ ታሪክ ይናገራል።


ከዝያም የግዜው የግብጹ መሪ በኋላ በር ገብቶ የወሎን መሳፍንት እነ ራስ ዓሊን አባብሎ ከግብጾች ጋር እንዲወግኑ ለማድረግ ሞክሮ እንደነበርና፣ አፄ ዮሐንስም ራስ ዓሊን ከግብጾች ጋር ወግናችሁ የኢትዮጵያን ሕዝብ ማስተዳድር አትችሉም፣ ወይ ግብጾችን ወይ ሥልጣናችሁን አንዱን መምረጥ ነው ሲሏችው፣ የሚበጃቸውን መርጠው፣ ማዕረግ የንጉስ ተጨምሮላቸው፣ ጋብቻም ተሰጥቷቸው የአፄ ምኒሊክ ልጅ ባል ሆነው ነበር።


አሁንም በአቶ ኢሳይያስ የግብጾች አማላጅነትና ስራ አስፈጻሚነት ወይም ተላላኪነት፣ የተለያዩ ተቃዋሚ ኃይሎችን በማስተባበር በተለይም የኦሮሞ ኃይሎችን ለመደልል እየተሞከረ፣ ነው። ግብጾች ለዘመናት ሲሰጉበት የነበረውን የአባይን ወንዝ ጉዳይ አሁን እውን እየሆነ ነው። የወንዙ የበላይንታችው ከምንግዜም በላይ ዛሬ ፈተና ውስጥ ገብቷል። ግብጾች በቀጥታ የትንሳኤ ግድብን ሊመቱት ይቃጣቸው ይሆናል ግን በጸሓፊው ግምት አያድርግቱም። ምክኒያቱም የነብር ጅራት መያዝ ይሆንባቸዋል፣ ጦርነቱ ከተነሳ የወንዙን እስከነካቴው መዘጋትን ሊያስከትል ይችላልና። ጀነራል ሲሲም የጦርነትን ሰበብና ውጤት (consequence) ሊያጡት አይችሉም።


ሆኖም በእጃዙር በጥፋት መልእክተኛው አቶ ኢሳይያስ ተጠቅመው ማድረግ የሚችሉትን ሁሉ ከማድረግ አይቆጠቡም። የአቶ ኢሳይያስ የተካነ ተስጥዋቸውም የረዥም ዓመታት ልምድ ያዳበሩበት፣ መጻሕፍትም አንብበው ሊቅነቱን ያገኙበት፣ ጦርነትን መፍጠር፣ ህዝብን ማመስና ማዋከብ፣ እርስ በርሱ ማተራመስ፣ እንዳይተማመን ማድረግ፣ በስልጣን ማታልልና መደለል፣ ቃላቸውን ማጠፍና ሸምጥጦ መካድ፣ ገንዘብ የሚያስገኝ ሁሉ ሕገ ወጥ መንገድ መጠቀምን የመሳሰሉትን የክፋትና ጥፋት የማፍያ ተግባሮችን ይገኙበታል። አቶ ኢሳይያ ከ70ዎቹ መጀመርያ ገደማ ጀምረው በእነ ኮንጎ በአልማዝ ዝርፊያ የጦር መሳርያ የእጸፋርስ ንግድ የመሳሰሉት መጥፎ ሥራዎች ተሰማርተው እንደነበሩና እንዳሉ፣ የስንቱን ታጋይ ሕይወትንም እንዳጠፉ ፣ ከእርሳቸው የሞት ጽዋል ያመለጡ የሚስጥራዊ ወንቸል ፈጻሚዎቻቸው ከነበሩት ይናገራሉ። አቶ ኢስይያ ኤርትራን እንደ ቤተ ሙከራ (laboratory) ተጠቅመው የሙከራ የጥፋት ውጤታቸውን በሰፊው ለመተግበር ወደ ኢትዮጵያና ሌሎችም የአፍሪቃና የመካከለኛ ምስራቅ አገሮች ለማዛመት ተዘጋጅተዋል። አቶ ኢሳይሳስን ትልቅ ደስታና ፍሰሃ የሚስጣቸውን ነገር ቢኖር እርሳቸው ባስከተሉት ግርግር (crisis) ሰፊው ህዝብ ለስቃይና ሰቆቃ ሲዳረግ ማየት ነው።

 

ጆሮ ያለው ይስማ!


ስለዚህ ለማጠቃልል፣ አቶ መለስ ጆሮ ያለው ይስማ ሲሉ፣ ጆራቸውን ዳባ ያለበሱት ኤርትራውያኖች፣ ዘመነ ፍዳ ውስጥ ገብተው መውጣት ተስኗቸዋል። አሁንም ለኢትዮጵያንን ጆሮ ያለው ይስማ እያልን ነው። የወያኔም ደጋፊዎችም ሆኑ ተቃዋሚዎች ኢትዮጵያውን፣ እንዲሁም ኤርትራውያን በኢትዮጵያ ስርዓት ውስጥ ያሉ ድክመቶች፣ ሙስና፣ የመጠን ሐብትና ዕድል አለመመጣጠን (lack of equity and opportunity) መስተካከልና መሻሻል ያለባቸው ቢሆንም፣ እንዲሁም ይዲሞክራሲ ምሰሶዎችና (democratic institutions) የመቆጣጠርያ መሳርያዎች (check and balance instruments) መጎልበትና መመቻቸት ያለባቸውና ገና ብዙ የሚቀራቸው ቢሆንም፣ የኢትዮጵያ መበታተንና መዳከምን የሰላሟንም መደፍረስን ግን ማየት እንድማይፈልጉ ግን የታውቀ ነው። የሂትለር ስልጣንና በጀርመን ብቻ ባለመውሰኑ ኤውሮጳውያን ምን ያህል የሕይወትና የንዋት ዋጋ እንደከፈሉ፣ አይተናል።


በመጨረሻም የጀርመኖች ችግር በጀርመኖች ብቻ ይፈታ አልተባለም። ሌላው በቀዝቃዛው የዓለም ጦርነት በአንጻራዊ ጎራ ሆነው ሲተናነቁ የነበሩት ሶቬትና አሜርካ እንኳ አንድ ላይ ወግነው ነው ሂትለርን የዘመቱበት። ስለዚህ “አብላኝ ያለ በላ፣ አውጣኝ ያለ ወጣ፣ ተኝቶ ያደረ አሳማ ተበላ” እንዲሉ፣ ሰከን ብሎ ማሰብና የቤት ስራውን በሚገባ መስራት ካልተቻለ፣ መበላትን ሊያስከትል ይችላል። 

-    ልደት በ90 ቀናት፤ ጋብቻ፤ ፍቺና ሞት በ30 ቀናት ዉስጥ መመዝገብ አለበት

የሰዉ ልጅ ወደ አለም በህይወት ከተቀላቀለበት ሰአት ጀምሮ ብዙ የሚያልፍባቸዉ ተፈጥሯዊ እና ማህበራዊ ለዉጦች አሉ:: ከነዚህም መካከል ልደትን ጨምሮ ጋብቻ ፍቺ እና ሞት በዋነኝነት ተጠቃሾች ናቸዉ። እኝህ ኩነቶች ዋና እና ወሳኝ የተባሉበት ምክንያት ኩነቶቹ የሚያመጡት ለዉጥ ከግለሰብ አልፎ ሀገራዊ ፋይዳም ስላለዉ ነዉ።

በአለማችን የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ ታሪካዊ አመጣጥ ስንመለከት ለወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ መፈጠር እና ማደግ መሰረት የሀይማኖት ተቋማት መሆናቸዉ ይታወቃል። ሆኖም ተቋማቱ ይመዘግቡ የነበረዉ ኩነቱን ሳይሆን ኩነቱን ተከትሎ የሚመጣዉን ስርአት ነበር። ለምሳሌ ልደቱን ሳይሆን ክርስትናዉን፣ ሞቱን ሳይሆን ቀብሩን እንዲሁም ጋብቻዉን ሳይሆን ሰርጉን ነበር።

የተለያዩ የታሪክ መዛግብት እንደሚያሳዩት ከክርስቶስ ልደት በፊት በግሪክ እና በሮም በግልጽ በመንግስት ደረጃ ምዝገባዎች ይደረጉ የነበረ ሲሆን የምዝገባዉ አላማ ግን ለዉትድርና የሚመለመለዉን ሰብአዊ ሀብት ለማወቅ እና የመንግስቱን ሀይል ለማጎልበት ነበር። የታሪክ መዛግብቱ እንደሚገልፁት የኩነቶች ምዝገባ ከክርስቶስ ልደት በኋላም የቀጠለ ሲሆን እ.አ.አ በ720 በጃፓን የተወሰኑ ቦታዎች የልደት፣ የሞት እና የጋብቻ ምዝገባ ይካሄድ የነበረ ሲሆን በኋላም ከ15ተኛዉ ክ/ዘመን ጀምሮ በስፔን፣ በእንግሊዝ፣ በፈረንሳይ እንዲሁም በ17 ክ/ዘመን በስዊድን፣ በካናዳ፣ በፊንላንድ እና በዴንማርክ በየአድባራቱ እና ቤተክርስቲያናቱ የጥምቀት፣ የሰርግ እና የቀብር ስርአቶች እንዲመዘገቡ ይደረግ ነበር። በአፍሪካ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ አመሰራረትና እድገት ታሪክ ከቀኝ ግዛት ጋር የሚያያዝ ነዉ። ቀኝ ገዥዎች አፍሪካን በቀኝ ግዛት ሲይዙ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ አሰራርንም ይዘዉ ገብተዋል:: በዚህም ምክንያት አንዳንድ የአፍሪካ ሀገራት በዘመናት የሚቆጠር የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ታሪክ አላቸዉ። ለምሳሌ ሞሪሺየስ እና ጋናን መጥቀስ ይቻላል። ሆኖም የአፍሪካ ሀገራት በቅኝ ግዛት ስር በነበሩበት ጊዜ የነበረዉ የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ አሰራር አግባባዊዉን መንገድ ያልተከተለና የቅኝ ገዥ ሀገራቱን ዜጎች ብቻ የሚመለከት የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ ስርአት ሆኖ ነበር። አፍሪካ የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባን ለራስዋ አህጉራዊ ችግር አድርጋና በከፍተኛ የመንግስትና የፖለቲካ አካላት መነጋገር የተጀመረዉ እ.አ.አ ከ2009 ጀምሮ ነዉ። በዚህም ጥረት የመጀመሪያዉ የአፍሪካ ሚንስትሮች ጉባኤ እ.አ.አ በ2010 በአዲስ አበባ አስተናጋጅነት ተካሂዷል። ስለሆነም ሁሉም የአፍሪካ ሀገራት ሁሉን አቀፍ በሆነ መንገድ ጥናት እንዲያደርጉ በተስማሙበት መሰረት እያከናወኑ ይገኛሉ።

በኢትዮጵያ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ስርአት ለማቋቋም የተሞከረዉ በአፄ ሚኒሊክ ዘመነ መንግስት ሲሆን ሀገሪቱ የወሳኝ ኩነቶችን የምዝገባ ህግ ድንጋጌዎች ለመቀበል የሞከረችዉ በ1952 በወጣዉ የፍትሐብሄር ህግ መሰረት ሆኖ በሀገሪቱ የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባን ለመዘርጋት ተብለዉ ከ100 በላይ አንቀፆች እንካዲተቱ ተደርጓል። ሆኖም በዚህ ህግ የህዝብ ክብር መዝገብ የሚመለከቱ አንቀፆች በቁጥር 336 /1/ ስለ አፈፃፀማቸዉ የተለየ ደንብ እስከሚወጣ እንዳይተገበሩ በመታገዳቸዉ ላለፈዉ ግማሽ ምእተ-አመት አንቀፆቹ ሳይተገበሩ እና ሀገሪቱም ከወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ ማግኘት የነበረባትን ህጋዊ፣ አስተዳደራዊና ስታትስቲካዊ ጠቀሜታ ሳታገኝ ቆይታለች። ሆኖም የኩነቶች ምዝገባ የፍትሐብሄር አካል  ከመሆኑ በፊት አዲስ አበባን ጨምሮ በአንዳንድ ከተሞች መዘጋጃ ቤቶች ከ1930 ዓ.ም ጀምሮ በአገልግሎት ፈላጊዉ ጠያቂነት የኩነቶችማለትም ልደት፣ጋብቻ እና ሞት ማስረጃ  የመስጠት ተግባራት ሲከናወን ቆይቷል። በመሆኑም መንግስት የወሳኝ ኩነት ምዝገባ የሚኖረዉን ዘርፈ ብዙ ጠቀሜታ በመረዳት አለም አቀፍ ደረጃዉ የጠበቀ የምዝገባ ስርአት እንዲገነባ በአዋጅ እና በደንብ እንዲቋቋም አድርጓል። በአዋጁ ላይ እንደተጠቀሰዉ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ስርአትን በሀገር አቀፍ ደረጃ መገንባት ፖለቲካዊ፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ልማትን ለማቀድ፣ አገልግሎቶችን ዜጎች ማግኘት እንዲችሉ ለማድረግ፤ በፍትህ አሰራር ቀልጣፋና ዉጤታማ አሰራር እንዲኖር ለማስቻል እና ሁሉን አቀፍና አስገዳጅ ምዝገባ ስርአት ለመገንባት ከፍተኛ ጠቀሜታ ይኖረዋል።

የወሳኝ ኩነት ምዝገባ እና ብሄራዊ መታወቂያ አዋጅ ቁጥር 760/2004 ለወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ ስርአት መሰረቱን የጣለ ሲሆን አዋጁን ተከትሎ በወጣዉ በሚኒስትሮች ምክር ቤት ደንብ ቁጥር 278/2005 መሰረት የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ኤጀንሲ ተቋቁሟል። የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ኤጀንሲ ማቋቋሚያ የሚንስትሮች ምክር ቤት ደንብ አግባብ ካላቸዉ የፌደራል መንግስት መስሪያ ቤቶችና የክልል አካላት የተዉጣጡ ምክር ቤት አባላት እንዲሚሰየሙ ይደነግጋል። ይህን መሰረት በማድረግ ጥቅምት 11 ቀን 2006 ዓ.ም ከሁሉም ክልሎች፣ ከተማ መስተዳድሮችና ከስራዉ ጋር ተያያዥነት ካላቸዉ የፌደራል ተቋማት የተዉጣጣ በጠቅላላዉ 35 አባላት ያሉት አገር አቀፍ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ምክር ቤት ተቋቁሟል።

በደንብ ቁጥር 278/2005 በአንቀጽ 8 እና 9 መሰረት የፌዴራል ወሳኝ ኩነት ምዝገባ ኤጀንሲን ስራዎች በበላይነት የሚመራ ቦርድ እንደሚቋቋም ያስቀምጣል። የቦርዱ አባላት እና ሰብሳቢው በመንግስት የሚሰየሙ እንደመሆናቸው ስብጥሩ ከምክር ቤቱ ጋር ተመሳሳይ እንደሚሆን ይጠበቃል። ፍትህ ሚኒስቴር (የአሁኑ የፌደራል ጠቅላይ አቃቤ ህግ)፣ ማዕከላዊ ስታቲስቲክስ ኤጀንሲ፣ ጤና ጥበቃ ሚኒስቴር፣ ትምህርት ሚኒስቴር፣ ከተማ ልማት እናየኮንስትራክሽንሚኒስቴር፣ብሄራዊ መታወቂያ ኤጀንሲ፣የኢንፎርሜሽን ኮሙዩኒኬሽን ልማት ሚኒስትር እንዲሁም የሴቶችህፃናትእናወጣቶችጉዳይሚኒስቴር ከወሳኝኩነትምዝገባኢጀንሲጋርቀጥተኛየስራግንኙነት ያላቸው ተቋማት ናቸው። በመሆኑም የቦርዱ አባላት ከነዚህ ተቋማት የተዉጣጡ በመሆኑ የኤጀንሲውን ስራ ለማቀላጠፍ ያግዛል።

የፌዴራል ወሳኝ ኩነት ምዝገባ ኤጀንሲ እራሱን የቻለ በሃገር አቀፍ ደረጃ የወሳኝ ኩነቶችን ምዝገባ የሚመራ፣ የሚያስተባብር እንዲሁም በማዕከል የምዝገባ ሰነዶችን የሚያከማች ተቋም ሆኖ ተቋቁሟል። የወሳኝ ኩነቶች ምዝገባ ስራን በክልል ደረጃ የሚመራ፣ የሚያስተባብር እና ድጋፍ የሚሰጥ እንዲሁም የምዝገባ ሰነዶችን ወደ ፌዴራሉ ኤጀንሲ የሚያስተላልፍ በክልል ደረጃ የሚቋቋም ተቋም አስፈላጊ በመሆኑ ክልሎች እና የከተማ መስተዳድሮች ተመሳሳይ ህጎችን በማውጣት ተቋሙን አደራጅተዋል።

በኢትዮጵያ የህዝብ አስተዳደር እርከን ተዋረድ መሰረት ለህዝብ ቅርብና ተደራሽ የሆኑት ዞን፣ ወረዳ እና ቀበሌ በመሆናቸዉ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ፅ/ቤቶችን በዞን፣ በወረዳ እንዲሁም በቀበሌ ደረጃ ማቋቋም አስፈላጊነቱ የማያጠራጥር ነዉ። ስለሆነም ሁሉም ክልሎች እና የከተማ መስተዳደሮች እስከመጨረሻዉ የአስተዳደር እረከኖች ድረስ የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ፅ/ቤቶችን በመዘርጋት ለስራዉ ዝግጁ ሆነዉ ይገኛሉ። በአሁኑ ሰአት የቀበሌ ስራ አስኪያጆች የክብር መዝገብ ሹም ሆነዉ የሚሰሩ ሲሆን ከ 94 በመቶ በላይ የቀበሌ ስራ አስኪያጆች በወሳኝ ኩነት መሰረታዊ ፅንሰ ሃሳብ፣ አዋጅ ህጎች እና መመሪያዎች ዙሪያ ስልጠና ወስደዋል።

የምዝገባዉን ስርአት በአስተማማኝ ሁኔታ ለማስኬድ የተለያዩ መንግስት አካላት፣ ባለድርሻ እና ተባባሪ አካላት የበኩላቸዉን ሚና እንዲወጡ የሚያስፈልግ ሲሆን በዋነኝነት ህብረተሰቡ ኩነቶች እንደተከሰቱ በተቀመጠላቸዉ ጊዜ ማለትም ልደት በ90 ቀናት፤ ጋብቻ፤ ፍቺና ሞት በ30 ቀናት ዉስጥ በማስመዝገብ ኃላፊነቱን መወጣት እና የወሳኝ ኩነት ምዝገባ ስርአት ከሚያስገኘዉ ከፍተኛ ጠቀሜታ ተካፋይ መሆን አለበት። 

በሓጎስ ኣረጋይ (PhD)

 

ቀላል ቁጥር የማይባል የህብረተ ሰብ ክፍል በፅሁፍም በቃላትም በኢትዮጵያ የአስተዳደር ጉዳይ በተለያዬ ወቅት የተለያዬ ኣስተያየት ሲዘነዘር /ሲነገር ይታያል /ይሰማልም። ስለዚህ ርእሱን መነሻ በማድረግ የሚከተሉትን ጥያቄዎች መነሻ በማድረግ ያለኝን እይታ ለማድረስ እፈልጋሎህ።

 

1. ኢትዮጵያን የሚያስተዳድረው ህውሓት ነውን?
2. የኣሁኑ የፊደራል ስርዓት ኣወቃቀር ለኣንድ ብሄር ጥቅም ብቻ ነውን የተዋቀረው?
3. በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ የኢትዮጵያን ሃብት ለኣንድ ብሄር መጠቀምያ ነውን እየተደረገ ያለውን?

 

ስለዚህ ይህንን ፅሁፍ ከሚያነቡ ሰዎች ሊንፀባረቅ ከሚችለው ኣስተያዬትና ግንዛቤ ለሞጋች መድረክ ማደግ የራሱ የሆነ ኣስተዋፅኦ ይኖረዋል ብየም ኣምናሎህ። ሃሳቦችን በተለያዬ መልኩ ማንሸራሸር ከተቻለ ደግሞ እውነቱን ሊንፀባረቅ ይችላል ብዬ ኣምናሎህ። እውነትን ማንፀባረቅ ከታቸለ ደግሞ በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ የሚታለለውን ሰው መቀነስ ይቻላል ማለት ነው።


በዚህ መልኩ የሃሳብ ልውውጥ ከተደረገ በኢትዮጵያ ውስጥ ያለን ህዝቦች (ብሄር ብሄረ ሰቦች) በኣንድ ኣገር ጥላ ስር ሁነን ከኣድልዎ ነፃ የሆነ፣ በእኩልነትና በጋራ ተጠቃሚነት ማእቀፍ ተከባብረንና ሰርተን መኖር የምንችልበት ስርዓት እንሻለን እላለሁ። ነገር ግን የስልጣን ሱስ ያለባቸው ጥቂት ግለ ሰቦች ኣይጨምርም። ስለዚህ ወደ ዋናው ሃሳብ ልውሰዳችሁ።


ሀ. ኣሁን ያለው ስርዓት በማን ይተዳደራል? ማነው የሚመራው?


ያለው ስርዓት ጥሩ ነው ኣይደለም ለሚለው ጥያቄ ወደኋላ ኣስተያዬትን ማሰቀመጥ እፈልጋሎህ። ለመንደርደርያ ይሆን ዘንድ ግን በኣሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ ውስጥያለው የመንግስት የስልጣን መዋቅር /ቅርፅ/ይዘት/ ማየቱ ለትችትና ለጠቅላላ ግንዛቤ በመነሻነት ያገለግላል ብዬ ኣምናሎሁኝ። ወደዚህ እሳቤ ለመግባት ደግሞ በኢትዮጵያ ውስጥ ከፍተኛ ስልጣን ያለው ኣካል ማነው ብለን ብንጠይቅ መልሱ “የኢትዮጵያ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው” የሚሆነው። እንዲሁም የኢትዮጵያ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚቋቋመው በቀጥታ በሀዝብ ከየክልሉ በሚመረጡ ኣባላት ነው። ከየክልሉ የሚወከሉት የኣባላት ባዛትም እንደ የክልሉ የህዝብ ብዛት ይለያያል። በዚህም መሰረት ከየክልሉ የተወከሉ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ብዛት በሚቀጥለው ሰንጠዥ ይመልከቱ።

 

ሰንጠረዥ 1. ከየክልሉ የሚውከሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የኣባላት ብዛት የሚያሳይ

 

ሶማሊ

ብዛት

38

8

138

178

9

3

23

2

123

23

547

%

                     

 

1. የኢትዮጵያ የሀዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተግባርና ሃላፊነት ባጭሩ እንደሚከተለው ማስቀመጥ ይቻላል።


1ሀ. የኣገሪቱ በጀት ያፀድቃል፥ በፊዴሪሽን ም/ቤት ኣማክኝነት በሚቀርበው ቀመር መሰረት ለየክልሎቹ የበጀት ድጎማ ያፀድቃል /ይወስናል/፥ ኣዋጆችን መርመሮ ያፀድቃል፥ ደንቦችና ከውጭ ኣገር ያለው ግንኙንት ይወስናል፥ መመርያ ያወጣል ወዘተ


1ለ. በፊዴራል ደረጃ ያሉት የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃል እንዲሁም የስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላል፥ ይገመግማል፥ ይቆጣጠራል ጉድለት ሲገኝም ያርማል ወዘተ

 

1.2. በኣገሪቱ በከፍተኛ የስልጣን እርከን ያሉትን ስብጥር
በኣገሪቱ ከፍተኛ የስልጣን እርከን ደረጃ የሚባሉትና የብሄር ስብጥራቸው በሚቀጥለው ሰንጠዥ ይመልክቱ፥


ሰንጠረዥ 2: በክፍተኛ የስልጣን እርከን ያሉ ባለ ስልጣናትና ብሄራቸው

 

1

ኣገቱፕረዚደን

2

የህዝብተወ/ቤት

3

ንስተር

()

4

ሽን/ቤት

5

ኣዲቲባ

6

ንስተር

ልጤ()

 

ሌሎች የፌደራል የመንግስት የስልጣን ደረጃዎች በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ ከላይ በተጠቀሱት ከፍተኛ ባለስልጣናት በቀጥታ የሚሾሙ /የሚሻሩ ናቸው። ሚኒስትሮች በጠቅላይ ሚንስተር ኣቅራቢነት በህዝብ ተወካዮች ም/ቤት እንዲፀድቅ ይደረጋል። ከሚ/ር በታች የሆኑ የመንግስት የስልጣን እርከን ግን ደግሞ በጠቅላይ ሚንስተር ይሾማሉ ወይም በተዋረድ ያሉ ባለስልጣናት በስራቸው ያሉ የመንግስት ሃላፊነት ይሾሟሉ።

 

2. የክልል የመስተዳድር ተቋዋማት ምን ይመስላል


በኣገሪቱ ያሉት ዘጠኝ ክልሎች በዋናነት ቋንቋን መሰረት ያደረጉ ናቸው ቢባል ማጋነን ኣይሆንም። የየክልሉ ነዋሪ ህዝብ የየክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ኣባላትን ይመርጣሉ። እንዲሁም በየክልሉ የሚቋቋሙት የየክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤቶች ለየክልላቸው ከፍተኛው የስልጣን እርከን ናቸው። ብዛታቸውም እንደ ክልሉ የህዝብ ብዛት በሰንጠረዡ እንደተመለከተው ይወሰናል።

 

ሰንጠረዥ 3. የየክልሉ የሚውከሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የኣባላት ብዛት የሚያሳይ


 

ሶማሊ

ብዛት

152

96

294

537

99

155

273

36

348

 

 

የየክልሉ ም/ቤቶች ዋና ዋና የስራ ተግባራት፥
2ሀ. የክልሉ በጀት ያፀድቃል፥ ከፌዴራል ህገ መንግስት የማይፃረሩ ኣዋጆች፥ ደንቦች፥ መመርያ ያወጣል ወዘተ


2.ለ. በክልል ደረጃ ያሉትን የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃል እንዲሁም የስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላል፥ ይገመግማል፥ ይቆጣጠራል ጉድለት ሲገኝ ም ያርማል ወዘተ


ስለዚህ የክልል ርእሰ መስተዳድር (ፕሪዝደንት) በክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ኣማካኝነት ይሾማል። የክልሉ የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት በርእሰ መስተዳደሩ ኣቅራቢነት በክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ይፀድቃል። በእርግጥ በርእሰ መስተዳድር የሚሾሙ ኣካላትም ኣሉ። ለምሳሌ ም/ቢሮ ሃላፊዎች፥ የክልሉ የተለያዩ የመንግስት መ/ቤት ሃላፊዎች ወዘተ። የክልል ፕረዚደንት ተጠሬነቱ ለክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ነው። ስለዚህ በክልልና በፊደራል መስሪያ ቤቶች የሚያገናኝ ድልድይ ህገ መንግስቱ ነው እንጂ ምንም ሌላ የህግ ማእቀፍ የለም። ህገ መንግስት ግን የክልልና የፊዴራል ስልጣን ለይቶ ያስቀምጣል። ኣንደኛው ኣዛዥ ሌላው ታዛዥ ኣርጎ ኣያስቀምጥም። የሚገናኙት በህገ መንግስት የተቀመጠው የየድርሻቸው ነው የሚወጡት። ይህን የሚያሳየን የኢትዮጵያ ኣንድነት በመፈቃቀድ እንጂ በግዴታ እንዳልሆነ ያሳያል።


ስለዚህ የመንግስት ኣወቃቀር ሂደት የኣንድ ክልል ወይም ፊዴራል ባለስልጣን የሌላውን ክልል ባለስልጣን የማዘዝ ወይም የመሾም መብት እንደሌው በግልፅ ያሳያል።

 

2.1. በወረዳ ደረጃ የሚቋቋም ም/ቤት ኣለ


በወረዳ ደረጃ የሚቋቋመው ም/ቤት ከወረዳው ህዝብ በተመረጡ የህዝብ ተወካዮች ናችው። የወረዳው የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተብልው ይጠራሉ። ስራቸውም የወረዳው በጀት ያፀድቃሉ፥ የወረዳው የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃሉ እንዲሁም ስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላሉ፥ ይገመግማሉ፥ ይቆጣጠራሉ ጉድለት ሲገኝ ም ያርማሉ ወዘተ

 

3. ስለ መንግስት ኣወቃቀርን ያለኝን ጥያቄ ኣዘል ማጠቃለያ


ከፊዴራል እስከ ወረዳ ያለው የመንግስት ኣወቃቀር ከላይ በተገልፀው መሰረት ከሆነ፤


· በምን መልኩ ነው የሌላ ክልል ሃብት (ከመሃል ኣገር) ወደ ትግራይ ሊጓጓዝ የሚችለው?


· እንዴት ነው በፊዴራል የከፍተኛ ኣመራር ኣካላት ያሉት ሰዎች ከሌላ ብሄር ሁነው “ትግራይ ትልማ ሌላው ይድማ” በሚል መፈክር ኣምነው የወከላቸውን ህዝብ ትተው ለትግራይ ብቻ የተለየ ገንዘብ ሊበጅቱ የምችሉት?


ኣንድ መሰረታዊ ነጥብ ላንሳ፥ በኢትዮጵያ የነበረው ኣገዛዝ ለመጣል የኣብዛኛው ኢትዮጵያውያን ፍላጎት ነበር ማለት ይቻላል። ፍላጎት ብቻም ሳይሆን በተለያዬ ኣገባብ ታግለዋልም። የታሪክ ኣጋጣሚ ሁኖ የነበረው ኣገዛዝ ለመጣል የህወሓት/የትግራይ ህዝብ የማይተካ ሚና ነበረው ብንል ማጋነን ኣይሆንም። ኣላማውም በኢትዮጵያ ያለው ብሄራዊ ጭቆና ታግለን ማሽነፍ ኣለብን ከሚል ፅኑ እምነት የተነሳ ነበር። ከኣላማ ኣንፃር ሲታይ በኣብዛኛው የኢትዮጵያ ብሄር፣ ብሄረ ሰቦችና ህዝቦች ተቀባይነት የነበረው ነው። በመሆኑም ታግለውና ኣታግለው የደርግን ያህል ሰራዊት ለማንበርከክ በቅተዋል።


በእርግጥ በኢትዮጵያ የከፋ ብሄራዊ ጭቆና የሚለውን ፍልስፍና/ጽንሰሃሳብ፥ ህወሓት ወደ ኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ኣቀናጅተው ወደ የትግል ስትራተጂና ውጤት ኣሻገሩት እንጂ፥

 

· በሶሻሊስት ርእዮትም የብሄር ብሄረሰቦች መብትና ጥቅም ታትተዋል። እንዲሁም በኣለም ኣካባቢ ጭምር የማይኖሪቲ ራይት የሚል ሃሳብም በብዙ መልኩ ታትተዋል።


· በኢትዮጵያ ለመጀመርያ ግዜ ዋለልኝ የሚባለው ኣስተዋይና ምሁር በኣምስት ገፅ የተጠቃለለ፣ ነገር ግን እጅግ ገላጭ በሆነ መልኩ በኢትዮጵያ ኣስከፊ ብሄራዊ ጭቆና መኖሩን በግልፅ ኣስቀምጦታል። እንዲያውም ኢትዮጵያ የብሄር ብሄረ ሰቦች እስር ቤት እንደሆነች ገልፆ፥ ኢትዮጵያዊ ለመሆን የኣማራ ገዢ መደብ ማንነት ተላብሰህ መቅረብ የግድ እንደነበር በማያሻማ ሁኔታ ገልፆታል። በዚህ ኣባባል የኣማራ ገዢ መደብ መስለህ ካልቀረብክ ኢትዮጵያዊ ኣይደለህም ማለት ነው።


o ከዚህ ኣብሮ የሚሄድ የተከበሩ ፕሮፊሰር በየነ ጴጥሮስ ትምህርት ቤት ሲገቡ በወላጆቻቸው የወጣላቸው ስም እንዲቀየር ተደርጎ የኣሁኑ ስም እንዲይዙ መደረጉ በኣሜሪካ ድምጽ ሪዴዮ የኣማርኛ ፕሮግራም ኣንድ ወቅት ሲናገሩ ሰሚቻሎህ። ዲርጊቱ ምን ያህል ኣስቸጋሪና ኣስከፊ እንደነበር ያሳያል።


· ኣቤ ጎበኛም የነበረው ስርዓት ኣስከፊ እንደነበር ለማሳየት “ኣልወለድም” በሚል ልበ ወለድ መፅሃፉ በትክክል ገልፆታል፥


· በሽምቅ ውግያ የተደራጀ የመንግስትን ሃይል ማሽነፍ መቻል የሚያሳየው ስርዓቱ በጣም ኣስከፊና በህዝብ የተጠላ እንደንበር በግልፅ ያሳያል።
ስለዚህ ብሄራዊ ጭቆና ነበር ብሎ መነሳቱንና ይህንን ፍልስፍና ተግባራዊ እንዲሆን ማድረጉ ነው የህወሓት ችግር?


የጥያቄዎቹ መልሶች ከፊዴራል ስርዓት ኣከላለል በማያያዝ ወደኋላ እንመለከተዋለን።

 

ለ. የኣሁኑ የፊደራል ስርዓት ኣከላለል ና ክዚያ ብፊት


ጉዞው ከየት ወዴት እንደነበር ለማሳየት በደርግ ስርዓትና ከዚያ በፊት የነበረውን የኣከላለል ስርዓትና በኣሁኑ ካለው የኣከላለል ስርዓት በንፅፅር ማየቱ ጠቃሚ ይሆናል ብዬ ኣምናሎህ። በመሆኑ ሁለቱም እንደሚከተለው ቀርበዋል።

1. በቀደምት ስርዓቶች የነበረው የኣስተዳደር ኣከላልና ስርዓት


በኣፄዎቹ ሆነ በደርግ ዘመን ህገ መንግስታዊ መሰረት ያደረገ የኣከላል ስርዓት ኣልነበረም። ይህ የሆነበት ምክንያት ከኣማራ ገዢ መደብ ውጭ የሆነው ሰው ኣሽከር እንጂ ባለ መሬት መሆኑን ኣይታመንበትም ነበር። ስለዚህ በሁሉም ኣካባቢ ያለው ቦታ የገዢዎቹ መሆኑን ያምናሉ። እንደምሳሌ ለመጥቀስና ብዙዎቹ እንደሚያውቁት


1.1. በኣፄ ኃ/ስላሴ ዘመን ስንመለከት ፊውዳሎችን ማእከል ያደረገ ክ/ሃገር በሚል ስያሜ ተሸንሽኖ ነበር። በክፍለ ሃገር ውስጥም ለፊውዳሎች በሚያመች መልኩ በፈለጉት ሰዓት መሸንሸን ይቻል እንደነበርም ያሳያልር። ለምሳሌ ትግራይ እስክ 1949ዓ/ም ኣለውሃ ነበር የሚያዋስነው። ነገር ግን ህግን ማእከል ባደረገ መልኩ ሳይሆን እንዲሁ ከመሬት ተንስተው በ1949 ዓ/ም የትግራይ ወሰን ወደ መቶ (100 ኪ/ሜ) ኪሎ ሜትር ወደ ትግራይ ውስጥ ዘልቆ እንዲካለል ተወሰነ። ማለትም የትግራይ ወሰን ወደ ማይጨው ኣካባቢ ተጠጋ። በኦሮሞ ኣካባቢም ብንወስድ ደግሞ ኦሮሞውቹ ለኣማራ ገዢ መደብ /ነፍጠኞች/ ጭሰኛ ሁነው ያገለግሉ ነበር።


1.2. በደርግ ግዜ ሲታይ ደግሞ በርግጥ መሬት ላራሹ ታውጀዋል። የኣከላለል ስርዓቱ ግን በክ/ሃገሮቸ ስያሜ እስከተወሰነ ደረጃ ቀጥሎ ነበር። በሂደት ግን በጎንደር ክ/ሃገር ይታወቅ የነበረው ሰሜን ጎንደር፥ ደቡብ ጎንደር ወዘተ ብሎ ከፋፍሎት ነበር።


ከኣሁን በፊት የነብሩት ስርዓቶች በብሄር ብሄረ ሰቦች ያደርሱት የነበረው ግፍና ጭቆና መሬት መንጠቅና ጭሰኛ ማድረግ ብቻ ኣልነበረም። ከዚህ በላይ እጅግ በጣም የገዘፈና የከበደ ነው። ምክንያቱም በኣንድ ወይም ቤሌላ መልኩ


· የኣንድን ብሄር ማንነት (ሰብዓዊ ክብር) ዝቅ እንዲል በማድረግ ስነልቦናዊ ጫና መፍጠር


· ገዢዎቹ ከመሰላቸው ጭካኔ የታከለበት እርምጃ መውሰድ ነበር።


ለምሳሌ በኦሮሞና በትግራይ ተወላጆች ያደርሱት የነበረ ግፍ ባጭሩ እንደሚከተለው ቀርበዋል።


1.2.1. በትግራይ ተወላጆችና ኣካባቢው ያደረሱት የነበረው ጫና ና ጭካኔ


· ከጣልያን በመስማማት የትግርኛ ተናጋሪ የሆኑ ሰዎች ለሁለት መክፈል ነበር (ኤርትራና ትግራይ)። ይህን ያደረጉበት ምክንያት የትግርኛ ተናጋሪዎች የሃይል ሚዛን ለመከፋፈል እንደነበር ብዙዎች ይስማማሉ።


· ደርግ በሃውዜን ገበያ ላይ የተሰብሰበውን ሀዝብ በሰኔ 15/1981 ዓ/ም ከ2500 ንፁሃን ሰዎች በኣየር ገድለዋል (ህዝቡ እየተገበያዬ በነበረበት ወቅት ነው ጭፍጨፋቸው የተካሄደው እንጂ የመቃወም፥ ድንጋይ የመወረወር የሚባል ነገር በወቅቱ ኣልነበረም)።


· በቀዳማይ ወያኔ ኣመጽ ላነሱ ገበሬዎች ኑ እንታረቅ፥ ስምምነት እንፍጠር ብለው ገበሬዎቹን ወደ መቕለ እንዲመጡ ከተደረገ በኋላ ኣሁን ቀዳማይ ወያኔ (ድፍኦ) ተብሎ በሚጠራው ኣከባቢ ከሰበሰቧቸው በኋላ በኢንግሊዝ መንግስት ደጋፊነት በ1935 ዓ/ም በኣየር ጨፈጨፉዋቸው።


· ትግራይ ምንም ገቢ የሌላት፥ የከርሰ ምድር ሃብት የሌላት፥ ድሃ ና በሌላ የምትደጎም ኣድርጎ መሳል። ይህንን የስነልቦናዊ ጫና በትግራይ ተውላጆችና በሌሎች የሃገሪቱ ኣካባቢ ነዋሪዎች እንዲሰርፅ ተደርገዋል። ለዚህ ኣባባል በመረጃ ለመደገፍ የኢትዮጵያ ፕሪዚደንት የነበሩት መንግስቱ ሃይለማርያም ከቤተ መንግስት ያገኙትንና ያነበቡልን በዋቢነት እጠቅሳለሁ


o ከትግራይ የምናገኘው ገቢ ለኣከባቢው የሚውል ጠመኔ እንኳን ኣይበቃም ብለው ነበር


o ኢትዮጵያ ችጋራም የምትባለው በትግራይ ህዝብ ነው። ድርቁም ምናምንቴው በትግራይ ህዝብ ድሃነት እንደሆነ ባደባብይ ተናግረዋል።


ስለዚህ የኣማራ ገዢ መደቦች በትግራይ ህዝብ ላይ ይደረግ የነበረውን የማጥላላትና የስነልቦና ጫና በከፊል ለማስቃኝት ሞክሪኣሎሁ። ጫናዎቹ በዝርዝር ለመመልከት ከፈለጉ የመምህር ገ/ኪዳን መፅሃፍ ማንበብ ጠቃሚ ነው።

 

1.2.2 በኦሮሞ ተወላጆች የነበረ ጫና


· ኦሮሞዎች ከማዳጋስካር ተሰደው እንደመጡ ኣርገው በታሪክ ትምህርት በግልፅ እንዲቀመጥና ተማሪዎች ኢንዲማሩት ኣርገዋል። ይህ ኣሰራር የተደረገበት ዋና ምክንያት ኦሮሞዎቹ በኢትዮጵያ የባለቤትነት ስሜት እንዳይኖራቸው ለማድረግና ስነልቦናቸውን ተሰልበው ኣገልጋይ ሁነው እንዲቀመጡ ለማድረግ ነው።


· በኦሮሞ ተወላጆች በተለያዩ ኣከባቢዎች ለተነሱት የገበሬዎች ኣመፅ ጭካኔ በተሞላበት መልኩ መጨፍጨፋችው ታሪክ ዘግቦታል። ለምሳሌ ጭካኔው በኣሩሲና ሃረርጌ ኣከባቢ (ኣኖሌ) የውላጅ እናቶች ጡት እስከ መቁጥ ያጠቃልላል


· ሰው እንዳትገድል ጋላም ቢሆን የሚለው ኣባባል የኣፄ ሚኒሊክ ኣባባል እንደነበር በሰፊው ይነገራል። ምን ማለት እንደሆነ ብዙም ሃተታ ኣያስፈልገውም


· በደርግ ግዜ የቀይ ሽብር ሰለባ ከነብሩት ማህበረ ስቦች ናችው

 

1.3 በእርግጥ እንደሌሎች ብሄር ብሄረ ሰቦች የስነ ልቦና ጫና ባይደርስባቸውም፥ የኣማራ ገዢ መዶቦች ለጭቁን ኣማራዎችም ቢሆን በስም ከመነገድ ኣልፎ እዚህ ግባ የሚባል ጥቅም ኣድርገዋል ብሎ መናገር ይከብዳል።


· ለምሳሌ በ66ዓ/ም የወሎ ድርቅ ሲከሰትና ብዙ ህዝብ ሲያልቅ ኣፄዎቹ ግን ውስኪ ሲጎናጩ ነበር። ለኣለም ኣሳውቆ እርዳታ ማድረግና ህይወትን ማዳን ኣልቻሉም (የጥላሁን ገሰሰ ዋይ ዋይ ሲሉ . . . የሚለውን ዘፈን ማየት በቂ ነው)።


2. በኣሁኑ ሰዓት ያለው የኣከላለል ስርዓት


በመጀመርያ በኣሁኑ ሰዓት ያለው የክልሎች ኣከላለል ህገ መንግስታዊ መሰረት ያለው ነው። ኣንዳዶቹ በራሱ በህገ መንግስቱ ጥያቄ ሲያነሱ ይስተዋላሉ። ለጊዜው በእንደዚያ ዓይነት ክርክር ውስጥ ኣልገባም። ነገር ግን ህገ መንግስቱ መሰረት ተደርጎ የተፈፀመው ኣከላለል፣ በተጠቃሚዎች ዘንድ ምን እንድምታ ኣለው?


የዚህ ጥያቄ መልስ የኣሁኑ ኣከላለል ስርዓት ፋይዳ/ጉዳት ሊያሳየን ይችላል።


ፍፁምነት ኣለው ብለን ደፍረን መናገር ባንችልም ከኣሁን በፊት ከነበሩት የኣከላለል ስርዓቶች ሲወዳደር በጣም የተሻለ ነው ለማለት ይቻላል። ምክንያቱም በኢትዮጵያ የነበረው ብሄራዊ ጭቆና በመሰረቱ የቀየረ ነው። ይህንን ለማረጋገጥ ብዙ ርቀት መጓዝም ኣያስፈልግም። በኣማራ ገዢ መደብ ቀንበር ስር የነበሩት ኦሮምዎች፥ ሶማሊያዎች፥ ኣፋሮች፥ ደቡብ ህዝቦች፥ ቤንሻንጉሎች፥ ጋምቤላዎች፥ ሃረሪዎች፣ ትግሬዎች እንዲሁም በስማቸው ከመነገድ በስተቀር ያገኙት ጥቅም የሌላቸውና በጋራ ተጣቃሚነት የሚያምኑ ኣማሮች (የዋለልኝ ፅንሰ ሃሳብ የተቀበሉ ኣማሮች ብዙ ናችው) ይቀበሉታል። መቀበል ብቻ ሳይሆን ይህ ኣከላለል ባጭር ግዜ ላይቀየር ኣራት ነጥብ ያረፈበት ነው ብል ማጋነን ይሆናል። እንዲሁም በኣከላለል ዙርያም ለሚፈጠሩ ችግሮችም መፍትሄ ይሆናሉ ያላቸውን ህገ መንግስቱ በዝርዝር ኣስቀምጠዋል። በዚህም መሰረት በኣንዳንድ ኣካባቢ ለተፈጠሩት የወሰን ችግሮች በህገ መንግስቱ መሰረት መልስ እያገኙ ናቸው።


· ታድያ በጎንደርና በትግራይ ኣካባቢ የነበረው ኣከላለል ከህገ መንግስቱ ውጭ ነበርን? ችግር ካለም በህገ መንግስቱ መሰረት መፍታት ኣይቻልም ነበርን?


ታሪክ ምን ይላል የሚለው ወደጎን እንተወው (በታሪክም ቢሆን ችግር የለም የመምህር ገ/ኪዳን መፅሃፍ ማንበብ ይቻላል) ምክንያቱ
· የህዝቦችን ኣሰፋፈር እንጂ ርስት ኣይደልም ክርክራችን።


· ሁለተኛ የክልል መስተዳደር ወሰን የሚደረገው የህብረተ ሰቡ ባህል፥ ወግ፥ ስነስርዓት ጠብቆ ለመሄድ እንጂ ራሱ የቻለ ኣገር መመስረት ኣይደለም። ምክንያቱም ህገ መንግስቱ የሚያንፀባርቀው መሬት የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረ ሰብና ህዝቦች ሃብት ነው ይላል።

 

ስለዚህ በጎንደርና በትግራይ የተደረገው ኣከላለል፥


3.1 በኣማራ ክልል ሁኖ በሌሎች የወሰን ኣከላለል የተለየ ስለ ሆነ ነውን?
3.2 ከሌሎች ክልሎች የኣከላለል ስርዓት የተለየ ነውን?። ለምሳሌ በመተክል ኣካባቢ ድሮ ጎጃም ተብሎ ይጠራ ከነበረው ኣሁን ወደ ቤንሻንጉል የተካለለ መሪት ኣለ፥ ከወሎ ወደ ኣፋር የሄደ መሬት ኣለ፣ ወዘተ ስለዚህ በሌሎች ኣካባቢ የተወሰደው መስፈርትና በህገ መንግስቱ ያለው መስፈርት እንውሰድ። ወልቃይት የሚኖሮው ህዝብ ማነው?
3.2.1. ትግርኛ ተናጋሪ ነውን?
3.2.2. የኣከባብቢው የቦታ፥ የወንዝ ወዘተ ስያሜዎች በትግርኛ ናቸውን?
3.2.3. በኣሁኑ ሰኣት ጥያቄ እያቀረበ ያለው በወልቃይት የሚኖረው ህዝብ ነውን?
3.2.4. እውን ክልሎች ከተዋቀሩ ከሃያ ኣምስት በኋላ ነው የጎንደር መሆኑን የታወቀውን?


እነዚህ ጥያቄዎች ወደ እውነታው ሊውስዱን ይችላሉ ብየ ኣስባሎህ። ስለዚህ


· በ3.2.1. የተቀመጠው መመዘኛ ምንም የሚያከራክር ኣደለም። ሌላው እንተወውና የመቶ ኣመት የገዢ መደቦች ጫና ተቋቁመው ባህላቸውና ወጋቸው ጠብቀው እየኖሩ የነበሩ ህዝቦች ናቸው ማለት ይቻላል። በኣከባቢው ለብዙ ግዜ የኖሩና ነገር ግን ኣማርኛን መናገር የማይችሉ በጣም ብዙ ሰዎች ኣሉ ። ከዚህ በተጨማሪ የህዝብና ቤቶች ቆጠራ ሰነድ በወልቃይት ያለው ኣብዛኛው ህዝብ ትግርኛ ተናጋሪ መሆኑን ያረጋግጣል። ማየት የሚፈልግ ሰው ማጣራት ይችላል የድሮም ቢሆን።


· በ3.2.2 ለተቀመጠው መመዘኛ የኣከባቢው የወንዝ፥ የቦታ ስያሜዎች በትግርኛ ነው። ይህንንም በደርግ ግዜና ከዚያ በፊትም ቢሆን የግብር ደረሰኝ በግልፅ ሊያሳይ ይችላል (ለምሳሌ ዓዲ ረመፅ፣ ማይካድራ፣ ዓዲ ጎሹ ወዘተ ሙሉ በሙሉ የትግርኛ ቃላት ናቸው እንዲሁም መሃል ትግራይ ካለው ኣሰያየም ኣንድ ኣይነት ነው። ነገር ግን ኣማራ ካለው የቦታ ኣሰያያም (ኣዲስ ዘመን፣ ነፋስ ማውጫ፣ ትክል ድንጋይ) በፍፁም ኣይቀራረብም። ስለዚህ ወልቃይት ሀዝቡ ብቻ ሳይሆን ቦታውም እኔ ትግሬ ነኝ ነው የሚለን ያለው።


· በ3.2.3 ለተቀመጠው መለስ በእርግጠኝነት ለመናገር ጥያቄ እያቀረበ ያለው በጎንደርና በውጭ ኣገር ያሉ ሰዎች ናቸው እንጂ በወልቃይት የሚኖር ህዝብም ኣይደለም። ይልቅኑ የወልቃይት ህዝብ በተለያዩ መድረኮች እያስተጋባ ያለው ስለ ወልቃይት ማንነት ጥያቄ እያቀረቡ ያሉ ሰዎች ለህግ እንዲቀርቡለት እየጠየቀ ይገኛል። ከዚህ በተጨማሪ በግንቦት ሰባት ተመልምለው በኤርትራ ወደ መሃል ኣገር ሊገቡ የሚሞክሩትን ኣንቆ በመያዝ ለመንግስት በማስረከብ ላይ የሚገኝ ጀግና የትግራይ/ኢትዮፕያዊ ህዝብ ኣካል ነው።


· በ3.2.4 ለተጠየቀው መልስ፥ ከተካለለ ከሃያ ኣምስት ዓመት በኋላ የወልቃይት ጉዳይ እንደ ጥያቄ ማቅረብ በስተጀረባ ሌላ ኣጀንዳ መኖሩን ያሳያል። ለምሳሌ በረብሻና በኣመፅ ኣጀንዳ የተጠመዱ ሃይሎች የጎንዴሬው ህዝብ በምን ቀልቡን መሳብ እንደምችሉ ብዙ ግዜ የባዝኑብት ይመስለኛል። በመጨረሻ የወልቃይትን ጥያቄ ሳይሆን የጎንደርን ወጣት የነሱ መሳርያ ሁኖ እንዲያገለግላቸው ማድረግና በኣማራና ትግራይ ህዝቦች የነበረው የጠበቀ ግንኙነት ለማላላት የተጠቀሙበት ስልት ይመስለኛል።


· ከዚህ በተጨማሪ በትጥቅ ትግል ግዜ ለ17 ዓመታት ሙሉ የወልቃይት ህዝብ ለህወሓት ደጅን በመሆን የታገለና ያታገለ ጀግና ህዝብ ነውና ምንጊዜም ቢሆን የማይረሳ ታሪክ በኢትዮጵያ ሰርተዋል.።


ከላይ ያሉት መረጃዎችና ማስረጃዎች ኣልተመቸንም የሚል ወገን ካለ ወደ ወልቃይት በመሄድ ከህዝቡ ጋር በመኖር የህዝቡን ስነልቦና መጋራት ይቻላል ። ጥያቄ ካለም በህገ መንግስቱ መሰረት ተክትሎ ለሚመለከትው ኣካል ማቅረብ ህገ መንግስታዊ መብት ነው።


ኣንዳድ ሰዎች የሚያናፍሱት ወሬ ኣለ። ወደ ወልቃይት ከሄድን ወያኔ ያስረናል ይላሉ። ህጉ ካልተከተሉ (በኣመፅ ከሆነ የሚጓዙት) በወልቃይትም ሆነ በጎንደር መንግስት ስነስርዓትን የማስከበር ሃላፊነትና ግዴታ ያለበት ይመስለኛል። መንግስት እስካለ ድረስ በዓመፀኞች ላይ የትም ቢሆን ተመጣጣኝ እርምጃ መውሰዱ ኣይቀርም። ይልቁኑ እውነቱን ከምንሸፋፍን ወልቃይት ብንሄድ የሚከተለን ሰው የለም ብትሉ የተሻለ ይመስለኛል። ስለዚህ በኣመፀኘች ኣመለካከት ስንመለከተው፣ ዝም ከምንል ጎንደር ላይ ግርግር እንፍጠርና የሚቀጥለው ደግሞ ሌላ ስልት እንቀይሳለን የሚል ኣስተሳሰብ ይዘው የተነሱ ይመስለኛል። ግምቴ ትክክል ከሆነ ኣላማቸው ኣሳክተዋል ለማላት እደፍራለሁ።


የኣመፅ ኣጋፋሪዎች (የትም ቦታ እንዳሉ ባላውቅም) በደመ ነፍስ ጎንደሪን ክተት፥ ርገጥ፥ በለው፣ ጨፍጭፈው ወዘተ በሚል የደርግ ቢሂል ኣሰማርተዋል። ምክንያቱ በእንደዚህ ዓይነት ሰበካ ያስከተለው ነገር ቢኖር በሃምሌና ነሃሴ ያየነው ጉድ ነው። በኔ እምነት የተኛውን ጥያቄ ቢኖር ከመንግስት ጋር መጋፈጥ ነው እንጂ ራሳቸው መከላከል በማይችሉና በጎንደር ኣካባቢ በሚኖሩ የትግራይ ተወላጆችን ዘራቸውን መሰረት በማድረግ ጭፍጨፋ ማካሄድ መልካም ነው ብዬ ኣልውስድም።


ኣይኔ ያየውን ላውራችሁ ከ1000-1500 በሚደርሱ በቡዱን ተከፋፍለው፣ በኣመፅ የተሳተፉ የኣማራ ተወላጆች በሚያስደነግጥ ኣኳሃን ሆ ሆ ሆ እያሉ ወደ ትግራይ ተወላጆች የሚኖሩበት/የሚሰሩበት ቤት እየለዩ በቤቱ ላይ ድንጋይ ሲወረውሩ፥ የግለ ሰቦች ንብረት ሲያቃጥሉ ማየቴ በጣም ሰቅጥቶኛል። ከዚህ በተጨማሪ ከሰዎች ያገኝሁት መረጃ እንደሚያመለክተው በመተማ፥ ሸዲ፥ መተከል ወዘተ የትግራይ ተወላጆች ሲሮጡ በኣመፁ የተሳተፉ የኣማራ ተወላጆች ሲያባርሩቸው የትግራይን ተውላጆች መውጫ ቀዳዳ ኣሳጥተዋቸው ባሉበት ሰዓት


· የሱዳን ወታደሮች ደርሶውላቸው ትንፋሽ ዘርተው ለመዳን/መትረፍ እንደቻሉ ይገልፃሉ፣


· በመተከል ኣከባቢ ደግሞ የቬንሻንጉል ጉምዝ ፀጥታ ኣካላት ደርሰውላቸው መትረፍ መቻላችውን ይገልፃሉ፣


· በዚህ መልኩ በሂወት የተረፉ እንዳለ ሁኖ ቁጥራቸው በትክክል ባይታወቅም ሂወታቸው ያጡ የትግራይ ተወላጆች እንዳሉ ክቡር ጠቅላይ ሚንስተር ኣንድ ውቅት በቃለ መጠየቅቻው ጠቅሰዋል።


ድርጊቱ በምሳሌ ላስረዳ፥ ሁለት በሪዎች ቢዋጉና ኣንደኛው ቢያሸንፍ፥ ኣሸናፊው ተሸናፊውን ኣይከተለውም። ማሸነፉን ካረጋገጠ በኋላ ኣቅም ለሌው በሬ ተከትሎ ማጥቃት ኣይመርጠውም። የእንስሳት ስነልቦና ይህ ከሆነ ጎንደሪ ምን ነካው? ያገሪ ሰው ልብ ማለቱ ይበጃል። ቢሆን ቢሆን መልካሙን ማሰብ ምክንያቱም በጎንደር ኣካባቢ ከሌላው የኢትዮጵያ የኣከላለል ስርዓት የተለየ ነገር የለውምና። በኣንድ ኣገር ውስጥ መሆናችንም ደግሞ ኣንዘንጋ።


በጎንደር ኣከባቢ ከተፈፀመው ጭካኔ የተሞላበት ዲርጊት ኣንድ ነገር ግን ኣስታወሰኝ። እሱም የነኣፄዎችና የደርግ ጭካኔ ነው። በጎንደር ከተስተጋባው መፎክሮች ልጥቀስ፣ ህገ መንግስቱ ወደጎን ትተው፣


· “ትግሬ እንጂ ትግራይ ተከዜን ተሻግሮ ኣያውቅም” የሚለውን ስነቃል ብንውስድ ወልቃይት ያለው ህዝብ ትግሬ ነው ነገር ግን መሬቱ የኛ ነው የሚል የኣማራ የገዢ መደብ የትምክህት ኣጀንዳ መሆኑን መገንዘብ ቻልኩኝ።


· በኣሁኑ ሰዓት በትግራይ ህዝብ ህጋዊ ውክልና ኣግኝተው በፊዴራልና በትግራይ ክልል ያሉ ባለስልጣናትን ፎቶ ማቃጠል፣ ማውገዝና ኣፀያፊ የሆኑ ቃላትም ኣስተጋብተዋል (ሌባ፣ ዘራፊ ወዘተ) (በእኔ እይታ እነዚያ ቃላት የጎንደርን ህዝብ ኣይመጥኑትም ማለት እችላሎህ)። በእርግጥ በኣሁኑ ሰዓት እነዚህ የትግራይ ባለስልጣናት በኣማራ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስትም ሆነ በፊዴራል ደረጃ ወሳኝና ከፍተኛ የመንገስት ስልጣን ባለው ቦታ ከነኣካቴው የሉም፣ በሌላ መልኩ ደግሞ ኣማራን የሚያስተዳድሩና ኣማራን ወክለው በፊዴራል የሚገኙ የብኣዴን ኣመራር እንዲሁም ኣገሪቱ በመምራት ላይ ያሉ ከፍተኛ ባለስልጣናት (ጠቅላይ ሚንስተር፣ የኣገሪቱ ፕሪዚደንት፣ የተወካዮች ም/ቤት ኣፈ ጉባኤ) ላይ ምንም ያሉት ነገር የለም። ለምን እንዲዝያ ሆነ ብለህ መጠየቅ ግድ ይላል። እነዚህ ሰዎች በቀጥታ ደርግን ታግለው ማሽነፋቸው ከሌሎች ለየት ያደርጋቸቅል። ስለዚህ የተገወገዙበት ምክንያት የቀድሞ ስርዓትን በማሸነፋቸው/ የትግራይ ተውላጆች በመሆናቸው ከሆነ ያጠያይቃል። ከዚህ ፅንሰ ሃሳብ በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ ብንነሳ በጎንደር የተካሄደው ዓመፅ ያዘጋጁት ሰዎች ኣስተሳሰብ የሚያመላክተው የገዢ መደብ ኣቀንቃኝ መሆናቸውንና የነበረው ስርዓት ለመመለስ ያላቸው ምኞትን ያሳያል።


ስለዚህ የኣማራ ገዢ መደቦችን ስራ ኣስታወሰኝ። ገዢዎቹ በዘላቂነት የሚሆነውን ሳይሆን የሚያሱቡት ጊዚያዊ ድል ከምንም በላይ ልባቸው ያሽንፈዋል። ወደ ፊት የሚሆኖውን ቢያሱቡ ኑሮ ኣሁን ባልተቸገርን ነበር። ባሁኑ ሰዓት ያለው የስጋት ኣደጋ ከኣፄዎቹ ኣስከፊ መስተዳድር በተያያዘ መልኩ ነው። በዲርጊት እንደ ጎንደር በመሳሰሉት በቃላት ደግሞ


የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀ መንበር የነበሩት ኢንጅነር . . . . ከሪድዮ ፋና ጋር ቃለ ምልልስ ኣድርገው ነበር። በቃለ ምልልሳቸው ከገልፁት ብውስድ “በኢትዮጵያ ጎሳ እንጂ ብሄር የለም ብለው እርፍ ኣሉ።” ጋዜጠኛው እንዴ! ምነው ኦሮሞ፣ ትግራይ፣ ሶማሊያ ወዘተ ምን ሊባሉ ነው ብለው ቢጠይቃቸው። እነሱ ወያኔ የፈጠራቸው ናቸው እኔ እምልህ ኣዳምጠኝ ጎሳ ካልሆነ በኢትዮጵያ ብሄር የሚባል የለም ፐሪዬድ ብለው እርፍ።


ስለዚህ ይህ ኣባባል ኣንድ ወቅት በኢትዮጵያ የኣጼዎች ስርዓት ተመልሶ ይመጣ ይሆን ብለው የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረ ሰቦች ስጋት ላይ በመሆናቸው ኣያስገርምም። ለምሳሌ በኦሮሞ የተካሄደው ኣመጽ የእንደዚህ የመሳሰሉት የስጋት ኣባዜ ባይኖር ኑሮ ችግሩ ባልተከሰተ ነበር እላለሁ።


ከኣንድ የኦሮሞ ተወላጅ ያገኘሁትን ሃሳብ ላጫውታችሁ “በኣሁኑ ሰዓት ከሁሉ የኢትዮጵያ ኣካባቢ (ከኣማራ፥ ትግራይ፥ ሃዋሳ ወዘተ) ሰዎች ወደ ኣዲስ ኣበባ በመጉረፋቸው ኦሮሞዎች እየተገፋን ኣዳማ መድረሳችን ምን ቀረን። ስለዚህ ማንነታችን በሌላ እየተበረዘ በመሄድ ላይ ነው። ቦታችንም እየለቀቅን ነው፥ ገበሪዎችም እየተፈናቅሉ ነው። እየተገፋን ከሄድን ከተወሰነ ኣመት በኋላ የነዛ የኣጼዎች ስርዓት ተመልሶ ኣይመጣም ብለን እንዴት እናስባለን። ታሪክ ራስዋ እየደገመች መሆኑን እያዬን ነው ኣለኝ። ለመሆኑ በዚህ ኣካሄድ ከቀጠለ ከኣንድ ኣምሳ ኣመት በኋላ ኦሮምያ ትኖራለች ብለህ ታምናለህ? በማለት መልሶ ጠየቀኝ


ስለዚህ በ2008 ዓ/ም ይሁን ከዚያ በፊት በኦሮምያ ተክስቶ የነብረው ኣመጽ በዋናነት ከስጋት የሚመንጭ መሆኑን እንመለከታለን። ኦሮሞዎች በተለያዬ ግዜ ለማንነታቸው ስጋት ነው ብለው ያስቀመጡዋቸው፣ የኣዲስ ኣበባ ፍንፊኔ ዙርያ የጋራ ማስተር ፕላን፣ ከኣዲስ ኣበባ ዙርያ የገበሪዎች መፈናቅል፣ በህገ መንግስቱ የተቀመጠው ለኦሮምያ ልዩ ጥቅም የሚለውን ኣለመከበር፣ ኣፋን ኦሮሞ የስራ ቋንቋ እንዲሆን እና ሌሎች ጥያቄዎች ቀርበው እንደነበር ይታወሳል። ነገር ግን በወቅቱ ተገቢው ምላሽ ኣላገኙም ወይም በትክክል ከህብረተ ሰቡ ምክክር ተደርጎ መግባባት ኣልተደርሰበትም ለማልት ይቻላል።


ምናልባት ኣካሄዱ ትትክክል ላይሆን ይችላል። ነገር ግን በኦሮሞያ ኣካባቢ የተነሳው ጥያቄ በኢትዮጵያ ህገ መንግስት ሊመልስ የሚችል ነው ብዬ ኣምናሎህ፣ እስከ መገንጠልም ቢሆን። ስለዚህ በኦሮምያ የተካሄደው ኣመፅ በእርግጥ የመልካም ኣስተዳደር ችግር ነው ብንል ተኣማኒነት ኣለው።


በኔ እምነት ማንም ኢትዮጵያዊ ከስጋት ነጻ መሆን ኣለበት እላለሁ። ከስጋት ነፃ የሆነ ህብረተ ሰብ ደግሞ መተማመን፣ መከባበር፣ ኣብሮ መስራትን የመሳሰሉትን የጋራ የባህል እሴቶች ያዳብራል በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ብዙ ብሄር ባሄረ ሰቦቸ የያዝች ኣገር። ኣብሮ የመኖርንም ርዕዮት ይገነባሉ።


በዚህ ኣስተሳሰብ ያልተገነባ ማህበረ ሰብ ደግሞ ልዩነትን፣ ጭካኔን፣ መናናቆርን ወዘተ ያንፀባርቃል። ስለዚህ የፊዴራል መንግስትን በመፈታተን ላይ ያለው የስጋት ኣባዜ ናቸው ብዬ ኣስባሎህ። እነዚህ የስጋት ኣባዜዎች ከለላ/ ዋሻ ይፈልጋሉ። ስለዚህ ምንም ዓይነት የኣመለካክት ግንኙነት ባይኖራቸው ከሰይጣንም ቢሆን ማበር ግድ ይላችዋል።


የስጋት ኣባዜውቹም፣


· የቀድሞ ስርዓት ተመልሶ እንዳይመጣ መስጋት። በዚህም የተነሳ የተለያዬ ኣመለካከት ያላቸው ሰዎችም ቢሆኑ ከማንነታቸው የተየያዘ ለማበር የመጀመርያ ምርጫቸው ይሆናል፣


· በብሄራዊ ጭቆና ቀምበር ወስጥ ነበርን የሚሉ ብሄር ብሄረ ሰቦች የቀድሞን ስርዓት ጠባሳ የሚደጋግሙት በኛ ላይ መበቀል ስለፈለጉ ነው በሚል ኣስተሳስብ ራስን ለመጠበቅ በያምኑበት ጎራ መሰለፍ። ለምሳሌ የቅድሞ ስርዓት የተሻለ ነው ከሚሉት ሃይሎች ማበር።


የሁለተኛው ነጥብ መገልጫ በጎንደር ክተከሰተው ጋር ማያያ ይቻላል። ምክንያቱም በኣማራ ኣካባቢ የታየው ግልፅ የሆነ ኣመፅ ኣካሄዱ ብቻ ሳይሆን ይዘቱንም የትምክህት ድባብ የተላበሰ ነበር ለማለት ይቻላል። መገለጫውም ለብዙ ዓመት ኣብረን የነበርን ህዝቦች ወያኔ ከፋፈለን በሚል ሃሳብ ብዙን ግዜ ሲባዙኑ ይታያሉ። ባጠቃላይ ከብሄር ብሄረ ሰቦች የተያያዘ መብት ኣይጥማቸውም። ለዚህ መነሻ የሚሉትን ህወሓት ኣምርረው እንዲጠሉ ኣድርጓቸዋል። ለዚህ መገለጭ የሆነው


· በ2008 ዓ/ም ቅማንቶችን ለምን የመብት ጥያቄ ኣቀረባችሁ በማለት ጭፍጨፋ ኣካሂደዋል


· በ2008 በትግራይ ተወላጆች ትልቅ የሚባል ዘመቻ ኣካሂደዋል። ከ11000 ሰዎች ተፈናቅለዋል፣ በጣም ብዙ ንብረት ወድመዋል፣ ሳይኮሎጂካል ጫና ኣሳድረዋል። በትክክል ባይገለፅም ቀላል የማይባል የትግራይ ተወላጆች በማያውቁት ሁኔታ (ኣገር ሰላም ነው ባሉበት ሰዓት) በዱቡዳ ህይወታቸው ኣጥተዋል። በዚህ የተነሳ በኣማራና በትግራይ የነበረው የወዳኝንት ትግል በጥርጣሬ ላይ እንዲውድቅ ኣድርገዋል ለማለት ይቻላል።

 

ስለዚህ በጎንደር የነብረው ኣመፅ በየተኛውም መመዘኛ ከመልካም ኣስተዳድር ጋር ይያያዛል ብዬ ኣላስብም። እንዲታወቅልኝ የምፈልገው በኣማራ የመልካም ኣስተዳደር ችግር የለም እያልኩኝ ኣይደልም። በኔ ኣባባል የዓመፁን መነሻ /እምብርት ቢያምኑበትም ባያምኑበትም የቀጣይ የህይወት ዋስትናን የመፈለግ ኣባዜ ነው።


በኦሮሞና በኣማራ የተካሄደው ኣመፅ ችግራቸው በግልፅ ማውጣት መቻልና ያለመቻል ነው። ምክንያቱም ኦሮሞዎቹ የሚያቀርቡትን ጥያቄ ከህገ መንግስቱ ጋር ስለ ማይቃረን በግልፅ ቢያቀርቡ ተሰሚነት ኣለው። የኣማራ ግን የብሄር ብሄረ ሶቦች መብት መከበር ለኛ ኣደጋ ነው ሊሉ ኣይችሉም ምክንያቱም ለስጋታቸው ትልቅ ስጋት በራሱ ስለሚሆን። ኣንድ ወቅት በኣንድ ወይም በሌልላ መልኩ የህብረተ ሰብ ተጠቃሚነትን በተመለከተ ከኣማራ ተወላጆች ጋር የተጨዋወትኩትን ላካፍላችሁ፣


ሁሉም ተመሳሳይ ሃሳብ ኣላቸው። ከኣንደኛው ጋር ብዙውን ግዜ እንቀላለድ ነበር። ብዙም ሃሜት ነበር እከሌ ጠቅላይ ሚንስተር ይሆናል በሚል። በዚህ መካከል ኣቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ ጠ/ሚንስተር ሁነው ተመረጡ። በነበረን የቀልድ ኣባዜ መሰርት ለቀልድ ያህል እንኳን ደስ ኣለህ ከ11 ቁጥር ወጣችሁ ኣልኩት። እሱም ያልጥበቁት ሃሳብ ተናገረኝ ። ምን ዋጋ ኣለው መከላከያና ደህንነት እኮ ኣለ ኣለኝ። ውስጤ ተጎዳና እንዴ መከላክያና ደህንነት እኮ ዘበኞች ናቸው የመወሰን ስልጣንም የላቸውም . . . . በማለት በጣም ብስጭት ብዬ ተናገርኩት። እሱም ተሰማውና ስሜን ጠቅሶ ኣሁን ያለው ስርዓት ከተጣቃሚነት ኣንፃር ሲታይ እጅግ የተሻለ ነው። ነገር ግን ወያኔ ኣማራን በነፍጠኛ፣ ገዢ መደብ፣ ወዘተ እያለ በኢትዮጵያ ውስጥ በሁሉም ቦታ እንድንጠላ ኣድርገዋል ። ስለዚህ ነው. . . . ኣለኝ።


ስለዚህ በኔ እምነት ሊቃረኑ የማይገባቸው ነገር ግን እጅግ በተራራቀ ጎደና በመጓዝ ላይ ያሉ ኣስተሳሰቦች ኣሉ ብዬ ኣስባሎህ። በመሆኑም ይህ ኣስተሳሰብ ማስተካከል ካልተቻለ በኣገሪቱ የሚፈጥረው ጫና በቀላሉ የሚታይ ኣይመስለኝም። በርግጥ ኣስተሳሰቦቹ ኣንደኛው እሳት ሲሆን ሌላኛው ጭድ ናቸው። ምናልባትም በጋራ ተወያይተን መፍታት ካልቻልን ሁላችንም ኢትዮጵያውያን ኣብረን የምንሰጥምበት ባቡር ውስጥ በመሳፈር ላይ ነን እላለሁ።


ማጠቃለያ


ብሄራችው ማን ይሁን ማን ኣፄ ሚኒሊክ፣ ሃ/ስላሴ፣ መንግስቱ ወዘተ በኣንድ ወቅት የኢትዮጵያ መሪዎች ነበሩ። ስለዚህ ህላችንም መተቸት ኣለብን። የተቸው ትችት የግለሰቡ ስራ እንጂ ብሄራችው መሆን የለበትም። ኣንድ ታላቅ ሙዝየም ተሰርቶ ከኣሁን በፊት የተደረገው ሁሉ በኣስተማሪነቱ ቢገለፅና ህዝብ ቢጎበኘው። የውይይት መድረኮች ቢዘጋጁ።


የውይይት መድረኮች ደግሞ እጅግ በሰከነ መልኩ መሆን ይኖርበታል። የኣንዱን ኣሸናፊ የሌላውን ተሻናፊነትን ለማሰየት ሳይሆን በቅን ልቦናና በቀጣይ የጋራ ኣቛም ለመያዝ በሚያስችል መልኩ እንዲሆን በባለሙያዎች ተጠንቶ መዝጋጀት ይኖርበታል።


ከላይ ለመግለፅ እንደሞኮረው መስራት ካልተቻለ ግን በበሄር ደረጃ እያታየ ያለው፣


· ኣንድ ወገን ዳግማዊ ሚኒልክን እንደ ህያው መላኣክ የሚያመልክ በሌላ ወገን ደግሞ እንደ ዲያብሎስ የሚፈርጅ ባለበት ሁኔታ እንዴትነው ስጋትን በቀጣይ ማስወገድ የምንችለው?


· የጋራ ታሪካዊ እሴቶችን ባልተገነባበት ሁኔታ እንዴትነው ኣንድ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ማህበረ ሰብ መፍጠር የሚቻለው?


ስለዚህ ከላይ የተገልፁት ምክረ ሃሳቦች በተግባር ውለው መተማመን ካልተቻለ ኣንደኛው እሳት ሲሆን ሌላኛው ጭድ ይሇናል። ምናልባትም በጋራ ተወያይተን የጋራ ታሪካዊ እሴቶቻችን መገንባትና ልዩነቶችን ማጥበብ ካልተቻለ ሁላችንም ቢሆን ተጠቃሚ መሆን የምንችል ኣይመስለኝም።

 

በጥበቡ በለጠ

 

ባለፈው ጊዜ “ቴዲ አፍሮ እና የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር” በሚል ርዕስ አንድ ፅሁፍ አቅርቤ ነበር። ፅሁፉ የአፄ ቴዎድሮስ ፀጉር ከነ ፀጉር ቆዳቸው ጋር ተገሽልጦ ተወስዶ ዛሬም ድረስ ለንደን ከተማ ውስጥ እንደሚገኝ እና ከአፄ ቴዎድሮስ ሞት በኋላ እንግሊዞች ኢትዮጵያን እንዴት አድርገው ዘርፈው እንደሔዱ የሚያሣይ ጽሁፍ ነበር። ይህን ፅሁፍ ያነበቡ በርካታ ሠዎች አስተያየት ሰጥተውኛል፣ በእንግሊዞች ድርጊት በጣሙን አዝነዋል። ስለ አፄ ቴዎድሮስ ለየት ያሉ ታሪኮች የጠየቁኝ በርካታ ወጣቶች አሉ። ቴዎድሮስ በኢትዮጵያ ኪነ-ጥበብ ውስጥ በጣም ደማቅ ሆነው ለምን ይጠራሉ? ቴዎድሮስ የደራሲያንን፣ የኪነ-ጥበብ ስዎችን ቀልብ ለምን በቀላሉ ገዙት? የሚሉ ልዩ ልዩ ጥያቄዎች ቀርበውልኛል። ሁሉንም መመለስ አልችልም። ነገር ግን ቴዎድሮስ በኢትዮጵያ የኪነ-ጥበብ አለም ውስጥ የጀግንነት እና የትራጄዲ ጥበባት ማሣያ ሆነው ብቅ ያሉበትን ሁኔታ በተመለከተ ከዚህ  በፊት በልዩ ልዩ አጋጣሚዎች የፃፍኩትና በመድረከም ጭምር እንደ ጥናትና ምርምር አድርጌ ካቀረብኳቸው ፅሁፎች ውስጥ ጨምቄ ላወጋችሁ ወደድኩ።

ወደ ዋናው ነጥቤ ከመግባቴ በፊት አንድ ወጣት በስልክ ደውሎ ያለኝን ልንገራችሁ። እንዲህ አለኝ “እንግሊዞች የቴዎድሮስን ፀጉር፣ አስር ታቦታትን፣ የብራና መፃህፍቱን፣ ብርቅ እና ውድ የኢትዮጵያ ቅርሶችን የማንነት መገለጫዎቻችንን በሙሉ ዘርፈውን መሔዳቸውን ከፅሁፍህ ተረዳው። ግን በጣም አዘንኩ፣ አለቀስኩ። ያዘንኩትና ያለቀስኩት በራሴ ነው። እኔ ዛሬ ለእንግሊዙ የእግር ኳስ ቡድን ለማንችስተር የማልሆነው የለም። የእኔ እኩያ ወጣቶችም የእንግሊዝ የእግር ኳስ ክለቦች ደጋፊዎች ናቸው። ግን እነዚህ እንግሊዞች የማንነቴ መገለጫ የሆኑ የቅርስ አንጡራ ሀብቶቼን ዘርፈው የሔዱ ናቸው። ቅርሴን መጠየቅ ማስመለስ የማልችለው እኔ ደካማው፣ ባለማወቅ የእንግሊዞች እግር ኳስ ደጋፊ ሆኜ ስንት አመት ሆነኝ መሠለህ። ካዛሬ ጀምሮ የእንግሊዝ እግር ኳስ ደጋፊ ሆኜ እንደማልጮህ፣ እንደማላባርቅ ልነግርህ ፈልጌ ነው። አለማወቄን ሣውቅ አሣፈረኝ። የዘራፊዎቼ ክለብ ደጋፊ ሆኜ ራሴን ሳገኘው ምሸሸግበት አጣሁ። አለኝ ስሙን የማልጠቅሠው ወጣት። ጉዳዩ ስለገረመኝ ነው ያወጋኋችሁ። አሁን ወደ ዋናው ርዕሠ ጉዳዬ ላምራ፡-

አፄ ቴዎድሮስ በየዘመኑ ብቅ እያሉ የሚያወያዩ ንጉስ ናቸው። ስለ እኚሁ ሠው በርካታ ደራሲያን ብዕራቸውን አንስተዋል። ታሪካቸው በአሉታም በአወንታም ተፅፏል። ግን ግዙፉን ቦታ የያዘው ጀግንነታቸው ከዘመናቸው ቀድመው የተወለዱ መሆናቸው፣ ሃሣብና አመለካከታቸው ለተፈጠሩበት ዘመን ቀድሞ የሔደ እንደሆነ ይነገርላቸዋል።

ቴዎድሮስ የኢትዮጵያን ስልጣኔ፣ እድገት፣ አንድነት ከመፈለጋቸው ብዛት ስሜተ ስሱ (Sensetive) የሆኑ ሠው ናቸው። ስልጣኔን አፈቀሩ። ከዚያም ለስልጣኔም ስሱ ሀይለኛ ሆኑ። በስልጣኔና በኢትዮጵያ ፍቅር ያበዱ ናቸው የሚሏቸውም አሉ።

አፄ ቴዎድሮስ፣ ፀጋዬ ገ/መድህንን የሚያክል ግዙፍ የጥበባት ዋርካን ማርከው በቁጥጥራቸው ስር ያዋሉ፣ ብርሃኑ ዘሪሁንን የሚያክል የሥነ-ጽሁፍ ዋልታና ማገርን ማርከው አንድ ግዜ የቴዎድሮስ ዕንባ፣ ሌላ ጊዜ የታንጉት ምስጢር እያለ አስደማሚ ጥበባትን አበርክቷል።

አፄ ቴዎድሮስ አቤ ጉበኛን የሚያክል የድርሰት መስዋዕትን ማርከው አንድ ለእናቱ አስኝተውታል። አፄ ቴዎድሮስ፣ ከጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያትን የሚያክል አበው የሥነ-ፅሁፍ ስብዕናን ማርከው ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማን አፅፈዋል። እኚህ ንጉስ እንዲህ አይነት የጥበብ ልሒቃንን የሚማርኩበት ምክንያት ምንድን ነው?

ከኢትዮጵያ ነገስታት ሁሉ የደራሲያንን ቀልብ በመግዛት እና ብዕራቸውንም በተደጋጋሚ እንዲፅፉበት ያደረጉ አፄ ቴዎድሮስ ብቻ እንደሆኑ ጥናቶች ያሳያሉ።  የአፄ ቴዎድሮስ ሕይወት በራሱ ድርሰት ነው። መራር ድርሰት። ከትንሽ ተነስቶ ትልቅ ደረጃ የደረሰ። በሕይወት ጉዟቸው ውስጥ እጅግ  አስቸጋሪ ጉዞዎችን በድል እየተወጡ የምድራዊው አለም የነገስታት ንጉስ የሆኑ ባለታሪክ ናቸው። ከተራ ሽፍትነት እስከ አገር አመራርነት። የተበጣጠቀችን ሀገር መልሶ “የጠቀመ” አንድ ያደረገ። ህልማቸው፣ ርዕያቸው፣ ፍላጐታቸው... ሰፊ የነበረ። የውስጥና የውጪ ተፅዕኖዎችን የተቋቋሙ የኖሩ። ግን ደግሞ በዘመኑ የዓለም ሀያል የነበረችው እንግሊዝ ብዙ ሺ ጦር አሰልፋ የመጣችባቸው። ህልማቸውና እውነታው መጨረሻ ላይ የሚጋጩባቸው፣ ሩቅ አሳቢው ቅርብ አዳሪው የሆኑት ቴዎድሮስ፣  ከሰሩት ይልቅ ያልሰሩት የሚቆጫቸው ቴዎድሮስ፣ ሽንፈትን በዓይናቸው ማየት የማይፈልጉት ቴዎድሮስ፣ ህይወታቸው የትራጄዲ መድረክ ናት። ህይወታቸው በራሷ ድርሰት ናት። ለዚህ ነው ቴዎድሮስ የኪነ-ጥበብ ሰዎችን ብዕር በቀላሉ የሚስቡት።

ቴዎድሮስ ብሔራዊ ጀግና (National Hero) ናቸው። ምክንያቱም ሕይወታቸው ትውልድን ማስተማሪያ ነው። ሀገርን መውደድ ስልጣኔን መሻት ሩቅ ማለም፣ ለሀገር ክብር ራስን መሰዋት የሚያስተምር ስብዕና የተላበሰ ተፈጥሮ የነበራቸው ንጉስ። ስለዚህ በየትኛውም ዘመን የታሪክን ኬላ የጣሰ ከሕዝብ ህሊና ውስጥ በቅርበት የሚኖር ስብዕና ያላቸው መሪ ናቸው። ለዚህ ነው የኢትዮጵያ ደራሲያን ህዝባቸውን ሊያስተመሩ ሲሹ ወይም አእምሯቸውን በጀግኖች ታሪክ ማጠብና መሙላት ሲፈልጉ አፄ ቴዎድሮስን የሚያነሳሱት።

አንዳንድ አስተያየት ሰጪዎች ደግሞ የአፄ ቴዎድሮስ ታሪክ በደራሲያን አማካይነት የተፈጠረ ነው ይላሉ። ቴዎድሮስ ጨካኝ መሪ ናቸው። ትዕግስት የምትባል ነገር ውስጣቸው የለችም። በዚህም ምክንያት ብዙ ሕዝብ ጨርሰዋል። ከርሳቸው በተፃራሪ የቆሙትን ሀይላት ከመግደል ውጪ ሌላ ዘዴ የላቸውም። አሁን ስለሳቸው የሚፃፉት ታሪኮች እውነተኛውን ቴዎድሮስ አይወክሉም። አሁን ያሉት ቴዎድሮስ የነ ፀጋዬ ገ/መድህን ፈጠራ ነው። እነሱ የፈጠሩት ጫና ነው ይላሉ። ይህን አባባል የሚያሰሙት ሰዎች አደባባይ ላይ ይዘው የሚወጡት ማስረጃ ባይኖራቸውም በተለያዩ ሁኔታዎች ውስጥ ሲናገሩ ይደመጣል። ግን ይህ አባባል ከየት መጣ ብሎ መጠየቅ ተገቢ ይመስለኛል። በተወሰነ መልኩም ቢሆን መልስ ማግኘት ስለሚገባው አንዳንድ ሃሳቦችን ልሰንዝር።

አፄ ቴዎድሮስ ሶስት አይነት ታሪክ አላቸው። አንደኛው በስልጣን ዘመናቸው አብሮት ቤተ-መንግስት ውስጥ የኖረው ደብተራ ዘነብ የፃፉላቸው ታሪካቸው ነው። ዘነብ በየቀኑ የቴዎድሮስን ታሪክ የሚመዘግብ የዜና መዋዕል ፀሐፊ (Chronicler) ነበር። ስለዚህ ዘነብ ስለ ቴዎድሮስ የፃፈው ታሪክ የመጀመሪያው ተጠቃሽ ነው። ሁለተኛው የቴዎድሮስ ታሪክ ደግሞ ልዩ ልዩ ታሪክ ፀሐፊዎች ያሳተሟቸው መፅሐፍት ናቸው። እነዚህ መፅሐፍት በአብዛኛው በውጭ ደራሲያን የተዘጋጁ ናቸው። በተለይ እንግሊዞች በተለያየ መልኩ የቴዎድሮስን ስብዕናዎች ገልፀዋል። የኛም ሀገር ፀሐፊዎች እነዚህን ደራሲዎች ዋቢ አድርገው የቴዎድሮስ ታሪክ ሲፅፉ ቆይተዋል። በዚሁ በሁለተኛው ክፍል ውስጥ የመደብኳቸው ፀሐፊዎች ከ1950 ዓ.ም ብቻ ድረስ ያለውን ዘመን የሚወክሉ ናቸው። ከ1950 ዓ.ም  በኋላ የመጡት ፀሐፊዎች ደግሞ ቴዎድሮስ ላይ ያላቸውን ግንዛቤ ለየት ባለ መልኩ በመገንዘባቸው በሶስተኛው የታሪክ መደብ ውስጥ ይካተታሉ። ስለዚህ ቴዎድሮስ ሶስት ዓይነት ፀሐፊዎች አሉዋቸው ማለት ነው። ግን የነዚህ የሶስቱ ፀሐፊዎች ልዩነት ምንድን ነው?

ዘነብ የፃፈው የቴዎድሮስ ታሪክ ከሌሎቹ የሚለይበት የራሱ የሆነ ተፈጥሯዊ እውነታዎች አሉ። ዘነብ ከአፄ ቴዎድሮስ ጋር የነበረ ፀሐፊ ነው። የቤተ-መንግስት ሰው ነበር። ከዚህ አልፎ ተርፎ የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የቤት ውስጥ አስጠኚ ነበር። በቴዎድሮስ ውስጥ ያለው ህልም ዘነበ ውስጥ አለ የሚሉ ሰዎች አሉ። ስለዚህ እነዚህ እውነታዎች ካሉ ዘነበ የአፄ ቴዎድሮስ ደካማ ጐኖች አይታዩትም፣ በመሆኑም ታላቁን ሀገርና ሕዝበ ወዳዱን ቴዎድሮስን ነው የፃፈው ይላሉ። /ቴዎድሮስን ታሪክ እንደሰው ደካማ ጐኑን አልፃፈም ተብሎም አስተያየት ይሰጥበታል። ወይም በሙሉ ልብ በነፃነት የቴዎድሮስን ታራክ ጽፎ አላሳየንም ይላሉ። ዜና መዋዕል ፀሐፊዎች ክፉ ነገር አይፅፉም በማለትም ያክላሉ። በነገራችን ላይ አለቃ ዘነብ ታላቅ ፈላስፋና አዋቂ የነበረ ሰው ነው። “መፃሐፈ ጨዋታ ስጋዊ ወመንፈሳዊ” የተሰኘች በእምነት ላይ ተመስርታ ትልልቅ ሃሳቦችን አንስታ የምትጠይቅ መፅሐፍ አለችው። በሀገራችን ውስጥ ከዘርአያቆብ ባለተናነሰ ፍልስፍናን በማንሳት እና በመጠየቅ ወደር ያልተገኘለት ሰው ነው። የልዑል አለማየሁ ቴዎድሮስ የቤት ውስጥ አስጠኚ የነበረ፣ የቴዎድሮስ ፈላስፋ!

የቴዎድሮስን ታሪክ በመፃፍ በሁለተኛው ምድብ ውስጥ የተካተቱት አስከ 1950 ዓ.ም የነበሩት ፀሐፊያን ናቸው። እነዚህ ፀሐፍት በአብዛኛው የውጭ ሀገር ስዎች ናቸው። በተለይ ደግሞ እንግሊዛውያን ናቸው። ስለ ቴዎድሮስ በብዛት ያሰፈሩት ነገር ቢኖር ጨካኝ መሆኑን ነው። ለምሳሌ ሔነሪ ብላንክ A Narrative of Captivity in Abyssinia በሚል ርእስ ፅፎት ዳኘው ወ/ስላሴ የተረጐሙት “የእስራት ዘመን በአበሻ አገር” የተሰኘው መፅሐፍ የቴዎድሮስን ጭካኔ  ያሳያል። በርግጥ ደራሲው የመቅደላ አምባ እስረኛ የነበረ ነው። ከሞት ፍርድ አምልጦ የደረሰው መጽሐፉ ነው። ስለዚህ የቴዎድሮስን አሉታዊ ገጽታዎች ለመግለጽ ቅርብ ነው። ቂም አለበት። ሁሉም ግን የማይክዱት የቴዎድሮስ ነገር እጅግ ደፋር እና ጀግና መሆነቸውን ነው። በዚህ ምድብ ውስጥ የሚካተቱት ፀሐፊዎች የቴዎድሮስን አርቆ አሳቢነትና ህልም ያሳዩ ወይም ማየት ያልፈለጉ ናቸው እየተባሉም ይወቀሳሉ። ስለዚህ እነሱም ትክክለኛው ቴዎድሮስ አልሰጡንም እየተባሉ ይተቻሉ።

አፄ ቴዎድሮስ እጅግ ግዙፍ ስብዕና ተላብሶ የመጣው በሶስተኛው ምድብ ውስጥ ባሉት ፀሐፊያን ነው። እነዚህ ፀሐፍት “የፀጋዬ ገ/መድህን ትውልዶች” በመባል ይታወቃሉ። በአንዳንዶች አጠራር ደግሞ “ነበልባለ ትውልድ” ይባላሉ። ምክንያቱም የኢትዮጵያን ታሪከ፣ ሥን ፅሁፍ፣ ስነ ጥበብን እና ሙዚቃን በማይታመን ለውጥ ውስጥ ያካተቱ በኪነ ጥበቡ ዓለም ውስጥ አሻራቸውን ግዙፍ ሆኖ በመገኘቱ ነው። እነዚህ ትውልዶች ወደ ኋላ ሄው ታሪክን ካነበቡ በኋላ አሁን የምናውቀውን አፄ ቴዎድሮስን ፈጠሩ የሚሉ አሉ።

ፀጋዬ ገ/መድህን “ቴዎድሮስ” የሚል ታላቅ ቴአትር ፃፈ። በዚህ ቴአትር ውስጥ ጨካኙ ቴዎድሮስ የለም። ከ1950 ዓ.ም በሰው ገዳይነቱ፣ በቅፅባዊ እርምጃው ብዙ የተሳሳቱ ውሳኔዎችን የወሰነ በጅምላ የሚገድለው ቴዎድሮስ በፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ውስጥ የለም። ይልቅስ ለአንዲት ኢትዮጵያ ነፃነት የሚታገለው ቴዎድሮስ፣ከሰራው ይልቅ ያልሰራው ነገር የሚቆጨው ቴዎድሮስ ኢትዮጵያ የዓለም ሁሉ እያል ለማድረግ ህልም የነበረው ቴዎድሮስ፣ ከራሱ ክብር ይልቅ ለኢትዮጵያ ክብር ሲል ሽጉጡን ጠጥቶ የሚሰዋው ቴዎድሮስ፣ በፀጋየ ቴአትር ውስጥ መጣ። ብሄራዊ ጀግና ተፈጠረ።

አንዳንድ የፖለቲካ ታሪክ የሚተነትኑ ፀሐፍት ሲገልፁ፣ የኢትዮጵያ የአብዮት መቀጣጠል ከመጀመሩ በፊት የለውጥ ጥንስሱ እዚህ ላይ ነው የተጀመረው ይላሉ። ለምሳሌ ቀዳማዊ ኃይለስላሴ የአፄ ቴዎድሮስ ታላቅነትና ጀግንነት እንዲነሳ የማይፈልጉ መሪ ነበሩ ይሏቸዋል። ማስረጃም ሲጠየቁ የሚመልሱት ነገር አለ፣ እነዚህ ተንታኞች። ቀዳማዊ ኃይለስላሴ የቴዎድሮስን ታሪክ የማይወዱት ቴዎድሮስ “ከሞዓ አንበሳ ዘምነ ነገደ ይሁዳ” የሚመዘው ዘር የለውም። የሰለሞናዊ ዘር አይደለም። ከተራ ሽፍትነት ተነስቶ ነገስታትን የጣለ “ንጉሰ ነገስታት” የሆነ ሽፍታ ነው። የሰለሞንያዊያንን ስርዓት የናደ ሽፍታ ነው ብለው የሚያስቡ ናቸው ብለው ጃንሆይን ይወቅሷቸዋል። በሌላ አነጋገር አንድ ሰው እንደ ቴዎድሮስ ጠመንጃ ይዞ ጫካ ከገባ የንጉስ አስተዳደርን ጥሎ መንግስት መሆን ይችላል የሚል አንደምታ ያለው ቴአትር ነው ተብሎ በቤተ-መንግስት አካባቢ ይታማ እንደነበር ይወሳል።

ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን “ቴዎድሮስ” የሚለውን ቴአትር የፃፈው ብሔራዊ ጀግና ለመፍጠር ነው ይሉታል። ካረጀውና በለውጥ በማያምነው በአፄው ስርዓት ላይ የቴዎድሮስን ስብዕና ጫነበት። በቴዎድሮሰ ውስጥ ገብቶ ለውጥን አስተማረበት እያለ   ክፍሉ ታደሰ ፅፈዋል።

ከዚህ በተጨማሪም የፀጋዬ ገ/መድህን ትውልዶች ቴዎድሮስን የተቀባበሉት ብሄራዊ ጀግንነቱን የበለጠ አጉልተው አወጡት። ለምሳሌ ብርሃኑ ዘሪሁን በዚሁ በ1950ዎቹ ውስጥ “ቴዎድሮስ ዕንባ” የተሰኘ ቴአትር ፃፈ። አሳየ። የቴዎድሮስ ማንነት በትውልድ ውስጥ መስረፅ ጀመረ። ቀጥሎም በዚያው ዘመን አቤ ጉበኛ “አንድ ለናቱ” የተሰኘ ግዙፍ መፅሐፍ አሳተመ። በዚህ መፅሐፍ ውስጥ ቴዎድሮስ እጅግ አሳዛኝ ስብዕና ያለው ታሪኩ ሲነበብ የሚያሰለቅስ፣ ኢትዮጵያ እና ሕዝቦ በቴዎድሮስ ውስጥ የሚታዩ ሆነው ተሳሉ። የነዚህን ደራሲያን አካሄድ በሚገባ የተገነዘበው በአሉ ግርማ ደግሞ ሰፊ ፅሁፍ አወጣ።

የበዓሉ ግርማ መጣጥፍ እነዚህን የታሪክ አካሄዶች በአንክሮ ተገንዝቦ የፃፈው ነው። ርዕሱ “አፄ ቴዎድሮስ ከሞቶ ዓመት በኋላ ተወለዱ” ይላል። ፅሁፉ የትኩረት አቅጣጫውን ያደረገው በፀጋዬ ገ/መድህን፣ በብርሃኑ ዘሪሁን እና በአቤ ጉበኛ ላይ ነው። በዘመኑ ወጣት የነበሩት እነዚህ ታላላቅ ደራሲያን አፄ ቴዎድሮስን የብሔራዊ ጀግና ቁንጮ አደረጉት። ቴዎድሮስ ጭቆናን ታግሎ የሚጥል፣ ያረጀ ያፈጀን ሥርዓት የሚገረስሰ፣ በዘርና በቀለም፣ በትውልድ ሐረግ የሚተላለፍን ሹመትና ሥልጣን የማይቀበል፣ ከተራ ጫካ እስከ ቤተመንግስት የሚደርስ፣ እንዲሁም ለሀገሩና ለሕዝቡ ክብር የሚሰዋ ቴዎድሮስ በኢትዮጵያ መድረከ ላይ ናኘ። ደራሲውና በዘመኑ የጋዜጣና የመፅሔት ዋና አዘጋጅ የነበረው በዓሉ ግርማ እውተኛው ቴዎድሮስ የነ ፀጋዬ ገ/መድህን ነው አለ። ቴዎድሮስ የተወለደው አሁን ነው። አስከ ዛሬ ድረስ የተፃፈለት ቴዎድሮስን ስህተት ነበረው እያለ በዓሉ ግርማ በወርቃማ ብዕሩ ፃፈ።

አንዳንድ አጥኚዎች እንደሚገልፁት አንድን ሕዝብ ስለ ለውጥ ለማስተማር አርአያ የሚሆን ጀግና መኖር አለበት። ስለዚህ እነዚያ ነበልባል የሚባሉት የድርሰት ትውልዶች ቴዎድሮስ ውስጥ የነበረውን መስዋዕትነት ወስደው ብሔራዊ ጀግና ማለት እንዲህ ነው እያሉ ሕዝባቸውን ለለውጥ አነሳስተውታል ይላሉ። በነገራችን ላይ የደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሐዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ” የተሰኘውን ቴአትርም መዘንጋት የለብንም። ይህ የደጃዝማች ግርማቸው ቴአትር ከነ ፀጋዬም ቀድሞ የተፃፈ ነው። እርግጥ ነው ቴአትሩ ለቴዎድሮስ ቀና አመለካከት ያለው ሆኖ አገኝቸዋለሁ። ምንም እንኳ ደራሲው ግርማቸው ተ/ሐዋርያት በወቅቱ ከነበረው ገዥ መደብ ውስጥ በሚኒስትር ደረጃ ያሉ ቢሆንም ቴዎድሮስን በነ ፀጋዬ ዓይነት አተያይ ባይገልፁትም ብሔራዊ ጀግናነታቸውን በመጠቆም ግን ቀዳማዊ ደራሲ ናቸው። ለነ ፀጋዬ ገ/መድህን ቴዎድሮስም የመነሻና የማነቃቂያ ሃሳብ የሰጡ ደራሲ ናቸው ማለት ይቻላል። ግርማቸው ተ/ሐዋርያት “አርአያ” በተሰኘው ልቦለድ መፅሐፋቸው ይታወቃሉ። አባታቸው ተ/ሐዋርያት ተክለማርያም ደግሞ የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ዘመናዊ ቴአትር የሚባለውን “ፋቡላ የአውሬዎች ኮሜዲያ” የተሰኘውን የፃፉ ናቸው።

ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ብሔራዊ ጀግናን በመጠቀም የሀገርን ክብርና ሞሰ አገልቶ የማሳየት አቅም ያለው ልዩ ፀሐፊ ነው። የቴዎድሮስን እና የሰማዕቱን የአቡነ ጴጥሮስን ታሪክ በመውሰድ ታሪካዊ ቅኔዎቹን እና የመድረክ ስራዎቹንም በማቅረብ ትውልድን አስተምሯል።

የፀጋዬ ገ/መድህን ችሎታ ገዝፎ የሚወጣው ገፀ-ባህሪው ሊሞት ትንሽ ደቂቃዎች ሲቀሩት በሚያዘንባቸው ቃሎች ነው። ለምሳሌ ቴዎድሮስ ራሳቸውን ሊያጠፉ በሚዘጋጁበት ወቅት ስለ ሐገር፣ ስለ ትግል፣ ስለ ህልም፣ ስለ ትዝብት.. የሚናገሯቸው ውብ ቃላት በትውልድ ሕሊና ውስጥ ቴዎድሮስን ከማገዘፉም በላይ የኢትዮጵያን ማንነት ያስረዳል። ምን ያህል አገር እንደሆነች ማለት ነው። “ጴጥሮስ ያቺን ሰዓት” በሚለውም ቴአትሩ አቡነ ጴጥሮስ የሞት ፍርድ ከተፈረደባቸው በኋላ ሞታቸውን ከፊታቸው አስቀምጠው ስለ ራሳቸው፣ ስለሀገራቸው፣ ስለ መስዋዕትነት የሚናገሩበት ትዕይንት እጅግ ግዙፍ ነው። ስለዚህ ፀጋዬ ገ/መድህን በሞት ጫፍ ላይ የቆመ ስብዕና በመጠቀም ብሔራዊ ጀግንነትን ያስተምርበታል። ፀጋዬ ገ/መድህን ካሉት በርካታ ችሎታዎች ውስጥ አንዱ ይህን በሞት የመጨረሻዋ ሰዓት ላይ ያለን ገፀ-ባህሪ በመውሰድ በርሱ ውስጥ ሆኖ የሚገልፀው ሀሳብ ነው።

ልክ እንደ ፀጋዬ ሁሉ ብርሃኑ ዘሪሁንም “የቴዎድሮስ ዕንባ” እና “ባልቻ አባነፍሶ” በተባሉት ቴአትሮቹ አሳይቷል። ብርሃኑ “የታንጉት ምስጢር” የተሰኘ ታሪካዊ ልቦለድም በመፃፍ ታሪክን በመጠቀም የድርሰት ስራዎቹን ለከፍተኛ ስኬት ያበቃ ነው።

 የጌትነት እንየው ታሪካዊ ቴአትር ቅርፅ “ሙዚቃዊ ቴአትር” ጽፎ በመድረክ አቅርቧል። ይህን የቴዎድሮስን ታሪክ እውን ለማድረግ ጌትነት በቴክኒክ የተዋጣለት ቴአትር እንደፃፈ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የጥበባት ዲን የሆነው የነብዩ ባዬ ጥናት ይገልፃል። በሙዚቃዊ ቴአትር ስልት በርካታ የተሳኩለት ነገሮች መኖራቸውን ነብዩ በጥናቱ ያብራራል አብራርቷል።

ነብዩ ባዬ ሲናገር የቴዎድሮስ ስብዕና ደራሲያንን በቀላሉ ይማርካል። የቴዎድሮስ አነሳሱ፣ አስተዳደጉ፣ ሕልሙ፣ ስኬቱ፣ “ውድቀቱ” ራሱ የተፃፈ ድርሰት ይመስላል። በዚህም የደራሲያንን ቀልብ በመውሰድ ተወዳዳሪ የሌለበት ንጉስ እንደነበር ነብዩ ጠቁሟል። በዚህም የተነሳ ጌትነት እንየው በዚህ በኛ ዘመን ውስጥ ካሉት ደራሲያን በቴዎድሮስ ስብዕና የተመሰጠውና ቴአትሩ የፃፈው።

ደራሲዎቻችን ወደ ኋላ እየሄዱ በታሪክ ውስጥ ትልልቅ ስብዕና ያላቸውን ሰዎች መጠቀም እያቆሙ መጥተዋል። ኢትዮጵያ በታሪክ የዳበረች ሐገር ስለሆነች ብዙ ለድርሰት ታሪክ የመነሻ ምንጭ የሚሆኑ ሃሳቦች ስላሉ እሱን መመርመር እንደሚገባቸው  ይመከራል።

እርግጥ ነው አለቃ ዘነብ፣ እስከ 1950 ድረስ ያሉት ደራሲያን፣ ከ1950 በኋላ የመጣው የእነ ፀጋዬ ገ/መድህን ትውልድ በሶስት ደረጃ ተከፍለው ቴዎድሮስን ገልፀዋቸዋል። በዚህ ዘመን ካሉት ፀሐፍት ደግሞ ጌትነት እንየው በቴዎድሮስ ስብዕና ላይ ፃፈ። ቴዲ አፍሮ ዘፈነ። ስለዚህ ቴዎድሮስ ወደ አራተኛው ትውልድ የተሸጋገረ ነው። ግን መጠየቅ የሚገባው ትልቅ ርዕስ ጉዳይ የጌትነት ቴዎድሮስ ከነ ፀጋዬ ቴዎድሮስ ይለያል ወይ? የሚለው ነው። እርግጥ ነው ቴአትሩ በአቀራረቡ ሙዚቃዊ በመሆኑ በፊት ከነበሩት ሁሉ ቅርፁ ይለያል። ሃሳቡ ገን በ1950ዎቹ የመጣሙ ትውልድ የተረጐመው ወይም ያየው ቴዎድሮስ እንደሆነ መናገር ይቻላል።

በአጠቃላይ ግን ለብዙ ደራሲዎች ስለ ቴዎድሮስ ብዙ የመነሻ ሃሳብ የሰጡት  ከደብተራ ዘነብ በኋላ ሞንዶ ቪዳዬ ያሳተሙት እና አለቃ ወልደማርያም የፃፉት የቴዎድሮስ ታሪክ፣ በሄነሪ በላንክ በ1868 የተፃፈው A Narrative of captivity in Abyssinia የተሰኘው መፅሐፍ፣የኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት “The Emperor Theodore and the Question of Foreign artisans in Ethiopia” እንዲሁም የታሪክ ፀሐፊዎች የሆኑት እንደ ገሪማ ታፈረ ያሉት ደግሞ “አባ ታጠቅ ካሳ የቋራው አንበሳ” የተሰኘ መፅሐፍ ካሳተሙ ቆይተዋል። ተክለፃዲቅ መኩሪ የእና ጰውሎስ ኞኞም በቴዎድሮስ ታሪክ የተለከፉ ፀሐፊያን ናቸው።

በአጠቃላይ አፄ ቴዎድሮስ የኪነ-ጥበብ ሰዎችን ቀልብ የሚገዙት ታሪካቸው በራሱ ተፅፎ ያለቀ የትራጄዲ ጽሁፍ ስለሆነ ነው። ከአነሳስ እስከ ንግስና ከዚያም አሳዛኙ የሕይወት ፍፃሜ ውስጥ የታዩት የትራጄዲ ጉዞዎች ተፅፈው ያለቁ ድርሰቶች ናቸው።¾

 

በሳምሶን ደሣለኝ

በዕለተ ሰኞ በመካከለኛው ምስራቅ አዲስ የሃይል አሰላለፍ ሊያስከትል የሚችል የዲፕሎማሲ ስንጥቅ ተከስቷል። የገልፍ ካውንስል ወይም “GCC” በሚል ማዕቀፍ ውስጥ የተሰበሰቡት የሱኒ እስልምና እምነት ተከታይ የዓረብ ሀገራት ባልተጠበቀ ሁኔታ፤ ኳታር አሸባሪዎችን ትደግፋለች ሲሉ ከሰዋል።

ሳዑዲ ዓረቢያ፣ ግብፅ፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬት እና ባሕሪን በይፋ ከኳታር ጋር የነበራቸውን ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት አቋርጠዋል። ይህንን ውሳኔያቸውን ተከትሎ የአየር ክልላቸውን፣ የየብስ ክልላቸውን እና የባሕር ክልላቸውን፤ ኳታር እንዳትጠቀም ማዕቀብ ጥለዋል። ይህንን የሀገሮቹን ውሳኔ ዘግይተው በምስራቅ ሊቢያ ተቀማጭ የሆነው የሊቢያ መንግስት እና ማልዲስ ተቀላቅለዋል።

በገልፉ ሀገራት መካከል የተፈጠረው የዲፕሎማሲ ግንኙነት መሰንጠቅ በዘርፉ ላይ ያሉ ባለሙያዎች የተለያዩ ትንታኔዎችን አቅርበዋል። አሜሪካ፣ ቱርክ፣ ሩሲያ እና ኢራን በበኩላቸው የገልፉ ሀገራት በጠረጴዛ ዙሪያ ችግሮቻቸውን እንዲፈቱ እየጎተጎቱ ይገኛሉ። ኩዌት በበኩሏ የአደራዳሪነት ሚናዋን ከወዲሁ በመጀመር ኳታር ከማንኛወም መግለጫ እንድትቆጠብ እና የኩዌት ባለስልጣናት ማክሰኞ ወደ ሪያድ በመጓዝ የሳዑዲ አረቢያ ንጉስን ለማነጋገር ቀጠሮ መያዛቸውን ይፋ አድርገዋል።

በገልፉ ሀገራት ውስጥ ውስጡን ሲብላላ የነበረው ልዩነት ፈጦ የወጣው በሁለት መሰረታዊ ምክንያቶች መሆኑ ይነገራል። አንደኛው የአሜሪካ ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ሳዑዲ አረቢያን ጎብኝተው ከተመለሱ በኋላ የኔቶ-ዓረብ የፀረ-ሽብር ወዳጅነት መመስረት እንደሚፈልጉ ማስታወቃቸውን ተከትሎ ነው። ዶናልድ ትራምፕ በጉብኝታቸው የዓረብ ሀገራት አሸባሪነትን ለመዋጋት ቅድሚያውን መውሰድ አለባቸው የሚል ማሳሰቢያም አቅርበዋል። በተጨማሪም በኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ መንግስት ላይ ጠንከር ያለ ውንጀላ ሰንዝረዋል። ፕሬዝደንቱ፣ ኢራን አሸባሪዎችን ትደግፋለች ሲሉ ከሰዋል። በአንፃሩ ሳዑዲ አረቢያን የፀረ-ሽብር ዋና አጋራቸው ማድረጋቸውን በተግባር፣ ለወዳጅም ለጠላትም አሳይተዋል። ይኸውም፣ የ350 ቢሊዮን ዶላር የጦር መሣሪያ ሽያጭ ስምምነት ከሳዑዲ ነገስታት ጋር ፈርመዋል። የስምምነቱ የመጀመሪያ ምዕራፍ በ110 ቢሊዮን ዶላር የጦር መሣሪያ ሽያጭ ተጀምሯል።

ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ጉብኝታቸውን ጨርሰው ወደ ሀገራቸው ቢመለሱም፣ በፀረ-ሽብር ዘመቻው ያስቀመጧቸው ማሳሰቢያዎች በገልፉ ሀገራት መካከል አዲስ የሃይል አሰላለፍ ሊያመጣ ችሏል። በምክንያትነት የሚቀመጠው የገልፉ ሀገራት አሸባሪ ብለው የሚፈርጇቸው ሃይሎች ወጥነት የሌላቸው በመሆናቸው ነው። እነዚህ ሀገሮቹ ከራሳቸው ሥርዓት ወይም ከብሔራዊ ጥቅም አንፃር አሸባሪ የሚሏቸው ሃይሎች ከባሕሪም ከእምነትም አንፃር ልዩነት አላቸው። ከዚህ ባልተናነሰ የአልጀዚራ መገናኛ ብዙሃን ለልዩነታቸው ከፍተኛ ሚና እንዳለው እየተነገረ ይገኛል።

ሁለተኛው ምክንያት፤ በኳታር ሚዲያ ኤጀንሲ ድረ ገፅ ላይ ሰፍሮ ተገኘ የተባለው ጽሁፍ መሆኑ በስፋት ይታመናል። ይኸውም የኳታሩ ኢሚር፤ የኢራንን ኅብረት በመደገፉ እና ሳዑዲ ዓረቢያ ኢራንን ለማግለል የምትከተለውን ፖሊሲ እቃወማለሁ ብለዋል መባላቸውን ተከትሎ ነው። (“he expressed support for alliance with Iran and criticized the Saudi-led effort to isolate Tehran”) ሆኖም ግን የኳታር ኃላፊዎች በኳታሩ ኤሚር እንዳልተፃፈ አስተባብለዋል። የሚዲያ ኤጀንሲው ድረ-ገጽ ተሰብሮ የተፃፈ መሆኑንን አስታውቀዋል። እንዲሁም ኳታር ከድረ ገጽ የመረጃ ቋት ሰበራ በስተጀርባ ሳዑዲ አረቢያ አለችበት ስትል ከሳለች። በዶሃ ላይ የስም ማጥፋት ዘመቻ በመክፈት ውንጀላዋን በመረጃ ለማስደገፍ እየሰራች ነው ብላለች።

በማሕበራዊ ሚዲያ የኤሚሩ አቋም ነው ተብሎ ለተገለጸው ጽሁፍ ከእስልምና አክራሪ ሃይሎች ከፍተኛ ድጋፍ ተችሮታል ተብሏል። የቀድሞ የአልቃይዳ ጃብሃት አል ኑስራ ከፍተኛ መሪ የነበረው በቲውተር ገጽ ሃሽታግ በማድረግ ድጋፉን መግለፁን ተከትሎ ነው።

ሌሎች ባለሙያዎች በበኩላቸው አሁን ላይ ገንፍሎ የወጣው የገልፍ ካውንስል ሀገራት ዲፕሎማሲያዊ ስንጥቅ የውጭ ግንኙነት ፖሊስ ማስፈጸሚያ መንገዶች ጋር ተያያዥነት አለው ይላሉ። ይህም ሲባል፣ ገሚሶቹ የውጭ ግንኙነት ፍላጎታቸውን ለማስፈጸም አክራሪ የእስልምና ኃይሎችን ይጠቀማሉ፤ ገሚሶቹ ደግሞ የውጭ ግንኙነት ፍላጎታቸውን ለማስፈጸም አክራሪ የእስልምና ኃይሎችን መዋጋት አስፈላጊ ነው ብለው ያምናሉ። በሁለቱም ቡድን ውስጥ የሚገኙ ሀገራት ግዴታ ማኅበር አይጠበቅባቸውም። ሆኖም ግን ይበጀኛል ብለው አሰላለፋቸውን ማስተካከላቸው ግን፣ የመካከለኛው ምስራቅ ሀገራት ችግር በሱኒ እና በሺዓ እስልምና እምነት ተከታዮች መካከል በሚፈጠር የበላይነት ግብግብ ተደርጎ የሚወሰደውን አመለካከት ከሥሩ ጥያቄ ውስጥ የሚጥል ነው።

ለምሳሌ ኳታር እና ኢራን በሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት መሰረቶች ላይ ችግር የለባቸውም። በአንፃሩ ግብፅ፣ ሳዑዲ አረቢያ፣ ባሕሪን፣ የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ በበኩላቸው የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረትን በአሸባሪነት ይፈርጃሉ። በግብፅ ታሪክ በዴሞክራሲያዊ መንገድ የተመረጡት ፕሬዝደነት መሐመድ ሙርሲ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግስት ሲደረግባቸው፣ ኳታር በይፋ ድርጊቱን አውግዛ ፕሬዝደነት ሙርሲ ወደ መንበረ ሰልጣናቸው እንዲመለሱ መጠየቋ የሚታወስ ነው። በሌላ በኩል ሳዑዲ አረቢያ እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ በፕሬዝደነት ሙርሲ ላይ የተደረገው መፈንቅለ መንግስት ደግፈዋል። ዋና ምክንያታቸው ፕሬዝደነት ሙርሲ የሙስሊም ወድማማቾች ፓርቲ ተመራጭ በመሆናቸው ነበር።

የአሜሪካው ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ የኔቶ-አረብ የፀረ-ሽብር ሕብረት ለመስረት ፍላጎታውን በገለፁበት ሳምንታት ውስጥ የነበራቸው ልዩነት ጎልቶ የወጣበት ምክንያት አንዱ፣ የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት በአሸባሪነት በመፈረጅ እና ባለመፈረጅ ከተፈጠሩት ልዩነቶች አንዱ ነው። ሌላው ኳታር የኔቶ-አረብ ሕብረት አባል ለመሆን፤ በአሜሪካ እና በሳዑዲ አረቢያ አሸባሪዎችን ትደግፋለች የሚል ከፍተኛ ውንጀላ ከሚቀርብባት ኢራን ራሷን ማራቅ ይጠበቅባታል። ከላይ የሰፈሩት ፍላጎቶች አንድ ከሚመስለው ገልፍ ሀገራት ዶሴ ውስጥ የተቀመጡ ልዩነቶች ናቸው።

አሁን ከተፈጠረው የዲፕሎማሲያው ስንጥቅ ከፍ ባለ ደረጃ በኳታር እና በሳዑዲ አረቢያ እንደዚሁም በተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ መካከል በጣም የቆየ የገዘፉ ልዩነቶች መኖራቸውን ከዚህ በታች በሰፈረው ከቅርብ ጊዜ ልዩነቶች እስከ 90ዎቹ ድረስ የነበራውን መቆራቆዝ በግልፅ ያሳያል። ይህም ሲባል፣ የተሰበረ የኢሜል ቋት የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ ከእስራኤል ገር ያላቸውን ትብብር ያሳያል፣ የኳታር ኒውስ ኤጀንሲ ቋት መሰበር፣ የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ የውጭ ግንኙነት ተልዕኮ፣ የአረቦች ፀደይ፣ በኳታር የተደረገ መፈንቅለ መንግስት፣ የጋዝ ማስተላለፊያ ፍቃድ ማጣት እና የድንበር ግጭቶችን በወፍ በረር የሚያስቃኝ ነው።

 

 

ጁን 4 ቀን 2017

መገናኛ ብዙሃን በአሜሪካ የተባበሩት አረብ ኤሜሬት አምባሳደር የኢሜል ቋታቸው መሰበሩን ይፋ አደረጉ። ከተሰበረው የኢሜል መረጃ ሳጥን የተገኘው ፅሁፍ፣ በአምባሳደር ዩስፍ ል-ኦታይባ እና በእስራኤል ቲንክ-ታንክ መካከል የኳታርን ገፅታ የሚያበላሽ ሥራዎች እንቅስቃሴዎች መኖራቸው ያሳያል። ከዚህም በላይ በኳታር የሚገኘው የአሜሪካ የጦር ማዘዣ ጣቢያ ወደ ተባበሩት አረብ ኤሚሬት እንዲዘዋወር ማሴራቸውን ይፋ አድርጓል።

 

ሜይ 23 ቀን 2017

የኳታር የዜና ኤጀንሲ ድረገፅ ተሰበረ። በዚህ በሃከሮች የተሰበረው ድረ-ገፅ፣ የኳታር ኢሚር ሼክ ታሚሚ ቢን ሃማድ አል ታኒ አሳትመውታል የተባለ ጽሁፍ ለንባብ በቃ። የድረ ገጽ ቋት መሰበሩን ይፋ ያደረጉት የኳታር ከፍተኛ ሃላፊ በኢምሩ ስም ተፅፏል የተባለው መረጃ ሃሰት መሆን አስታወቁ። ዘግየት ብሎም የተሰበረውን የኳታር ሚዲያ ኤጀንሲን ቋት ለማስተካከል ኤፍ.ቢ.አይ መስታፉ ታውቋል። ሆኖም ግን ለሳዑዲ ዓረቢያና ለተባበሩት ዓረብ ኤሚሬትስ ቅርብ የሆኑ የቀጠናው ሀገራት የሚዲያ ተቋማት፣ ተሰብሮ የተፃፈውን ጽሁፍ በጥቀስ ለገልፉ ሀገራት በስፋት አሰራጭተውታል።

 

 

ዲሴምበር 2016

የሳዑዲ ንጉስ ሳልማን ቢን አብዱላዚዝ ዶሃ ተገኝተው ጉብኝት አደረጉ። የጉብኝቱ ዓላማ በመካከላቸው ያለውን ልዩነት ለማጥበብ ነበር።

 

በ2015

ዴይሊ ሜል፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ የውጭ ግንኙነት ዓላማቸውን ለማስተዋወቅ ተቀማጭነቱ በእንግሊዝ ሀገር የሆነ የኮንሰልታንት ድርጅት መቅጠራቸውን አስነበበ። ሁሉም እንቅስቃሴዎች በጥብቅ ሚስጥርነት እንዲከናወኑ ከሥምምነት መድረሳቸውንም ይፋ አድርጓል። ከተቀመጡት የውጭ ግንኙነቶች ዓላማዎች አንዱ፣ ኳታር ለአሸባሪዎች ድጋፍ እንደምታደርግ፣ ለባለድርሻ አካላት ግንዛቤ ማስጨበጥ ነበር።

 

በኖቬምበር 2014

ሳዑዲ አረቢያ፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ እና ባሕሪን ከስምንት ወራት በኋላ አምባሳደራቸውን ወደ ዶሃ ለመመለስ ከስምምነት ላይ ደረሱ።

 

ማርች 5 ቀን 2014

ሳዑዱ አረቢያ፣ ባሕሪን እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬት፤ ኳታር የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረትን ትደግፋለች በሚል ምክንያት ያላቸውን ግንኙነት አቋራጡ። ሳዑዲ አረቢያ እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረትን በአሸባሪነት ፈርጀውታል።

በኳታር ላይ የቀረበው ሌላው ክስ፣ ከገልፍ ካውስሉ ስምምነትን ውጪ ተግባር ላይ ተሰማርታለች የሚል ነው። ይኸውም በገልፉ ካውንስል የታቀፉ አባል ሀገራት፣ አንዱ በሌላው የውስጥ ጉዳይ እጁን አያስገባም የሚለውን አንቀጽ በመተላለፈ ጥላቻ የሚሰብክ ሚዲያ ትጠቀማለች ሲሉ ከሰዋታል፤ የአልጀዚራ የሚዲያ ጣቢያን መሆኑ ነው።

 

ማርች 3 ቀን 2014

የኳታር ዜግነት ያለው ግለሰብ በተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ ፍርድ ቤት የስምንት ዓመት እስር ተፈርዶበታል። የክሱ ጭብጥ አል-ኢስላህ የተባለ የኢስላሚስት ፖለቲካል ሶሳይቲ ደጋፊ ነው የሚል ነው። ድርጅቱ ደግሞ የሙስሊም ወድማማቾች ሕብርት አባል ነው በሚል የተፈረጀ ነው።

 

በ2011 የአረቦች ፀደይ የፖለቲካ ቀውስ

የአረቦች ፀደይ በገልፍ ካውንስል ሀገራት ላይ ያስከተለው ቀውስ ከፍተኛ የሚባል አይደለም። ባሕሪንን ቀውሱ እስካሁን ንጧታል። ከገልፉ ካውንስል ሀገራት ሳዑዲ አረቢያ እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ ከተነሳው የማሕበራዊ ፍትህና የፖለቲካ ቀውስ አንፃር ድጋፋቸውን በተለየ መልኩ ለይተው ነበር። የመረጡት መስመር በሀገራት መካከል ውጥረትን ፈጠረ። በተለይ የሙስሊም ወንድማማቾች ኅብረት ፓርቲን ወደ ስልጣን መምጣት ተቃውመዋል።

 

 

በ2010

ሼክ ሃማድ ቢን ካሊፋ ቁጥራቸው በውል የማይታወቁ በመፈንቅለ መንግስት ተጠርጥረው ለታሰሩ የሳዑዱ አረቢያ ዜጎች ምህርት ሰጡ። ምህረቱ የተሰጠው የሳዑዲ ንጉስ በጠየቁት ጥያቄ መሰረት ነው። ለግንኙነታቸው መሻሻል ከፍተኛ ድርሻ ነበረው።

 

ጁላይ 2008

ኳታር እና ሳዑዲ አረቢያ ድምበራቸውን ለመከለል ተስማሙ። አልጋ ወራሽ ሱልጣን ቢን አብዱል አዚዝ በምላሹ ዶሃን ጎበኙ።

 

 

በ2006

ሳዑዲ አረቢያ ኳታር በሳዑዲ ግዛት አቋርጣ የነዳጅ ዘይት ማስተላለፊያ ወደ ኩዌት ለመዘርጋት ያቀረበችውን እቅድ ፈቅዳ የነበረ ቢሆንም፣ መልሳ ስባዋለች። በኳታር እና በኩዌት በኩል የመግባቢያ ሰነድ የፈረሙት እ.ኤ.አ. በ2000 ነበር። በስምምነቱ መሰረት ኩዌት ከኳታር ጋዝ ኢምፖርት ታደርጋለች። ሳዑዲ በግዛቷ በሚገኘው የውሃ ድንበር አቋርጦ የጋዝ ማስተላለፊያ ቱቦ እንዲዘረጋ ፈቃዷን የሰጠችው በ2003 ነበር።

ሳዑዲ በ2006 ኳታር ወደ ተባበሩት አረብ ኤሜሬት እና ኦማን ጋዝ ለማስተላለፍ ያቀረበችውን እቅድም ተቃውማለች። በአሁን ሰዓት ዶልፊን ፓይፕላይን ተብሎ ይታወቃል። በ2005 ሳዑዲ ከኳታር ወደ ተባበሩት አረብ ኤምሬትስ ሊዘረጋ የነበረውን ድልድይ ግንባታ ተቃውማለች። በኳታር እና በባሕሪን በኩል የተዘረጋውም ድልድይ በገንዘብ እጥረት ቆሟል።

 

በ2002

ሳዑዲ አረቢያ ከዶሃ አምባሳደሯን አስወጥታለች። ይህ የሆነውም በአልጀዚራ በተዘገበ መረጃ መነሻ ነው።

 

በ2000

የሳዑዲ አረቢያ አልጋ ወራሽ አብዱላህ ቢን አብዱል አዚዝ በኳታር ዶሃ በተደረገው ኢስላሚክ ኮንፈረንስ ሳይካፈሉ ቀርተዋል። ይህንን ያደረጉት ኳታር ከእስራኤል ጋር የንግድ ልውውጥ በመጀመሯ ነው።

 

በ1996

ኳታር እና ሳዑዲ አረቢያ ድምበራቸውን ለማካለል ከስምምነት ደርሰው ተፈራርመዋል። በስምምነቱ መሰረት በሶስት አመት ክለላው የሚጠናቀቅ መሆኑ የተገለጸ ቢሆንም ሳይካለል ከአስር አመታት በላይ ሆኖታል።

 

በ1992

በድንበር በተነሳ ግጭት ሶስት ሰዎች ህይወታቸው አልፏል።¾

 

አዲስ አበባ በአፍሪካ መዲናነት ይቅርና እንደ ኢትዮጵያ ዋና ከተማነት ብዙ የሚጎድሏት ጉዳዮች አሉ። የጎደለውን ነገር እንዲህና እንዲያ ብሎ መዘርዘሩ አድካሚም አሰልቺም ነው። ሆኖም የከተማዋን የመንገድ መብራት በተመለከተ ግን ጥቂት ማለት ወደድኩ። ከተማዋ የተዘረጋላትን ዋና ዋና እና የውስጥ መንገድ ያህል በቂ የመንገድ መብራት አላት ማለት አይቻልም።

 

ያሉትም ቢሆኑ አብዛኞቹ የሚሰሩ አይደሉም። በተሽከርካሪ ግጭት ከጥቅም ውጪ የሆኑ የመብራት ፖሎች ክትትል ተደርጎባቸው ሲጠገኑ አይታዩም። አምፖሎቻቸው ሲቃጠል በክትትል ሲለወጡም አይታዩም። በተለይ የከተማዋ መንገድ ዳሮች በየጊዜው ቁፋሮና ጉድጓድ የማያጣቸው በመሆኑ በዚያም ላይ የመንገድ ላይ መብራቶች በሚገባ በማይሰሩበት ሁኔታ ምን ያህል የከፋ አደጋ በዜጎች ላይ እየደረሰ እንዳለ መገመት አያስቸግርም።

 

ይህ ብቻ ሳይሆን የምሽት የተሽከርካሪን አደጋ ለመቀነስ ብሎም የከተማዋን ውበት ለመጠበቅ የመንገድ ላይ መብራት የግድ ነው። አሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ ግን የመዲናዋ የመንገድ ላይ መብራቶች በስራ ላይ አይደሉም። አዳዲስ መንገዶች ሳይቀሩ የመብራት ፖሎቻቸው ተገትረው የቀሩ ናቸው። ይህ ጉዳይ የሚመለከተው አካል መፍትሄ ቢሰጠው መልካም ነው።

 

                                         ተካ ዋቆ - ከቃሊቲ¾

ቁጥሮች

Wednesday, 07 June 2017 13:20

 

380 ኪሎ ሜትር    የድሬዳዋ ኢንዱስትሪ ፓርክ ከጂቡቲ ወደብ ያለው ርቀት።

 

480 ኪሎ ሜትር    የኮምቦልቻ ኢንዱስትሪ ፓርክ  ከጂቡቲ ወደብ ያለው ርቀት።

 

678 ኪሎ ሜትር    የአዳማ ኢንዱስትሪ ፓርክ ከጂቡቲ ወደብ ያለው ርቀት።

 

750 ኪሎ ሜትር    መቀሌ ኢንዱስትሪ ፓርክ ከጂቡቲ ወደብ ያለው ርቀት።

 

863 ኪሎ ሜትር    ቂሊንጦ ኢንዱስትሪ ፓርክ ከጂቡቲ ወደብ ያለው ርቀት።

 

985 ኪሎ ሜትር    ባህርዳር ኢንዱስትሪ ፓርክ ከጂቡቲ ወድ ያለው ርቀት።

 

        ምንጭ፡- አንደኛው የኢትዮጵያ ቢዝነስ ሩጫ ልዩ ዕትም መፅሄት¾

የፌዴራል ዋና ኦዲተር መ/ቤት የ2008 በጀት ዓመት የመንግሥታዊ ተቋማት የኦዲት ሪፖርት ለሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት ሰሞኑን አቅርቧል። የዋና ኦዲተር ሪፖርት የመንግሥት በጀት ለታቀደለት ዓላማ የመዋሉን ጉዳይ መፈተሸ ያስቻለ ነው። በዚህ ሪፖርት ቀላል የማይባሉ የሒሳብ አሠራር ጉድለቶች ታይተዋል። በብድርና ዕርዳታ የሚደጎም ዓመታዊ በጀት ለሙስናና ብልሹ አሰራር በር በሚከፍት መልክ ሥራ ላይ የዋለበት ክስተት በሪፖርቱ ተመልክቷል። አንዳንዱም ሆን ተብሎ በሒሳብ አሠራር ሽፋን የመንግሥትና የሕዝብ ሐብት የሌቦች ሲሳይ የሚሆንበት ቀዳዳም መኖሩ ሪፖርቱ የሚያመላክተው ነገር አለ።  ኦዲት ከተደረገባቸው ተቋማት በአንዳንዶቹ የጥሬ ገንዘብ ጉድለት ተገኝቷል። መሰብሰብ የሚገባው የመንግሥት ገንዘብ ሳይሰበሰብ ቀርቷል። ደንብና መመሪያን ሳይከተሉ ያለአግባብ የተፈጸሙ ክፍያዎች ተገኝተዋል። የግዥ አዋጅ፣ ደንብና መመሪያ ሳይከተሉ በዘፈቀደ የተከናወኑ ግዥዎች አደባባይ ወጥተዋል። በቂ ማስረጃ ሳይያዝ የመንግስት ገንዘብ ወጪ ያደረጉ ተቋማትም አሉ። ሌላም ሌላም።

ይህ የአሠራር ክፍተት ከአስፈጻሚ ተቋማት የግንዛቤ ማጣት ችግር ምክንያት የተፈጠረ ስለመሆኑ ዋና ኦዲተር አቶ ገመቹ ዱቢሶ ከመንግሥት መገናኛ ብዙሃን ተጠይቀው በሰጡት መልስ የግንዛቤ ችግር አለመሆኑን ማብሪሪያ ሰጥተውበታል። በእርግጥም በአጥፊነት የተመዘገቡ ተቋማት የነገ ሀገር ተረካቢ ትውልድ የመቅረጽ ኃላፊነት የተጣለባቸውና የከፍተኛ ምሁራን መናኸሪያ ዩኒቨርሲቲዎች ጭምር መሆናቸው፣ አንዳንዶቹም ትልልቅ የመንግስት አስፈጻሚ አካላት መሆናቸው ሲታይ ግንዛቤ ከማጣት ጉዳይ ይልቅ ብዙዎቹ ድርጊቶች በቸልተኝነት ወይንም ሆን ተብሎ ተገቢ ያልሆነ ጥቅም ለማግኘት ሲባል የተፈጸሙ ድርጊቶች ሰለመሆናቸው መጠርጠር ከእውነታው አያርቅም።

ዋናው ነገር በኦዲት ሪፖርቱ ችግሮች መኖራቸው መጠቀሱ ሳይሆን ከዓመት ዓመት መሻሻል ከማሳየት ይልቅ የማደግ አዝማሚያ ይዘው የመቀጠላቸው ጉዳይ ነው። አንድ የመንግሥት ተቋም የመንግሥትን አዋጅ፣ ደንብና መመሪያ ሳያከብር ሒሳብ ለማንቀሳቀስ መድፈር ማለት ምን ማለት ነው ብሎ መጠየቅ ይገባል። የፋይናንስ ሕግና ሥርዓትን በማወቅም ይሁን ባለማወቅ የሚጥስ ወይም ሲጣስ እያየ ዝም የሚል የሥራ መሪስ እንደምን እምነት ተጥሎበት በኃላፊነቱ ሊቀጥል ይችላል? የሚመደብ በጀትን ለታለመለት ትክክለኛ ዓላማ አለማዋል እስከመቼ ድረስ በተራ የሒሳብ አሠራር ችግር እያሳበቡ ማለፍ ይቻላል?

እናም የሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት ሪፖርት ከመስማት በዘለለ የሚመደብላቸውን በጀት በተገቢ ሁኔታ ማስተዳደር የማይችሉ የሥራ መሪዎችን እየለየ ለሕግ የማቅረብ ኃላፊነቱን በአግባቡ ሊወጣ ይገባል። አጥፊዎች ለሕግ መቅረብ ሲችሉ ሌሎችንም እግረመንገድ ለማስተማርና ለማስጠንቀቅ ይበጃልና ጉዳዩ በጥብቅ ሊታሰብበት ይገባል።¾

በሳምሶን ደሣለኝ

 

የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ እና ፕሬዚደንት ዢ ጂንፒንግ የቻይናን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ አሁን ያለውን የጂኦፖለቲካ መልካምድርን በአዲስ መልክ ለመፃፍ ያስችላል ያሉት ግዙፉ ፕሮጀክት ይፋ አድርገዋል። ዢ ይፋ ያደረጉት “New Silk Road” በሃያ አንደኛው ክፍለዘመን የባህር መርከብ ዝመና እና የኢኮኖሚ ትስስሮሽን (Economy belt) የሚያካተትተው እና አራት ቢሊዮን ሕዝብ እና አንድ ሶስተኛ የዓለምን ሃብት መጠን የሚያንቀሳቅስ ግዙፍ ፕሮጀክት ነው። ይህ የፕሮጀክት እቅድ መሰረት ያደረገው፤ የኃይል አቅርቦት፣ የደህንነት እና የገበያ ፍላጎት ላይ መሆኑ ተገልጿል።


እነዚህ የእቅዱ አንቀሳቃሽ ሞተሮች ከአንዱ ጫፍ ወደ ሌላኛው ጫፍ ሲነካኩ እንደሽመና እርስ በእርሱ የሚናበብ የትራንስፖርት መተላለፊያ እና የወደቦች አገልግሎት አቅርቦት በጣምራ የንግዱ እንቅስቃሴን ከፍ ማድረግ፣ የደህንነት ይዞታን ማጠናከር እና ስትራቴጂክ እርዳታ ለመስጠት የሚያስችል እድል ይፈጥራል ተብሎ ይጠበቃል። ይህ የሜጋ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ኤዢያ፣ አውሮፓ እና አፍሪካ የሚደርስ መሆኑን ሰነዶች ያሳያሉ።


የዢ ጂፒንግ ራዕይ ራሮት የበዛበት ነው ቢባልም፣ በቻይናን እና በአውሮፓ መካከል ያለውን ግንኙነት የሚያሻሽል እና ከቻይና አጎራባች ሀገሮች ጋር ከተቀረጸው የቻይና ፖሊሲ ጋር ተመጋጋቢ መሆኑ ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። ይህ በትራንስፖርት መተላለፊያዎች ላይ የሚፈሰው የቻይና የኢንቨስትመንት እቅድ፤ አዲስ የአየርመንገድ አገልግሎት፣ የባቡር አገልግሎት እና የመንገድ መሰረተ ልማት ግንባታዎችን ያካትታል።


ዢ ይህንን የ“Silk road” እቅዳቸውን ይፋ ያደረጉት በሴፕቴምበር 7 ቀን 2013 በአስታና ከተማ፣ ካዛክስታን ነበር። በኤዢያ ማዕከላዊ ግዛቶች ጉብኝት በሚያደርጉበት ጊዜ፣ እየተንገዳገደ ያለውን የአካባቢውን ኢኮኖሚ በቻይና ኢንቨስትመንት ወደ ተሻለ ደረጃ ከፍ ለማድረግ ያለመ እቅድ መሆኑ ገልጸውም ነበር። ዢ የዚህን እቅድ ስያሜን “Economic Belt” ሲሉ ጠርተውታል። ባለሙያዎች ይህንን ስያሜ የተሰጠው፣ ሒላሪ ክሊንተን “New Silk Road” በሚል በጁላይ 20 ቀን 2011 በሕንድ ቼናይ ከተማ ካደረጉት ንግግር የተለየ መሆኑን ለማሳያት እንደሆነ ይናገራሉ። በርግጥም በእቅድ ደረጃ በጣም የተለያየ ነው። የሒላሪ እቅድ የነበረው፣ የአፍጋኒስታንን ኢኮኖሚ ለማገዝ ከሰሜን-ደቡብ ኤዢያ ሀገሮች ጋር በኢኮኖሚ ኮሪደሮች ማስተሳሰር ነበር፤ የቻይና መጠነ ሰፊ የኢኮኖሚ ትስስሮሽ ዕቅድ ነው።


የቻይና ፖሊሲ አውጪዎች “Silk Road” የሚለውን መገለጫ ታሪካዊ የባለቤትነት ጥያቄን ያነሳሉ፣ “የእኛ” ነው ይላሉ። በታሪክ አንድ ሲልክ ሮድ የለም፣ በጣም በርካታ መሆናቸው ነው የሚነገረው። በቅርብ ባሉት ጊዜዎች ሲልክ ሮድ የሚለውን ቃል የተጠቀመው በዓለም ዙሪያ እየተዘዋወረ ጥናት የሚያደርገው ጀርመናዊው ፈርዲናንድ ቮን ሲሆን፣ ወቅቱም በ18ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ አከባቢ ነው። ይኸውም፣ በ1868-1872 ወደ ቻይና ግዛት ጥናት ለማድረግ የተንቀሳቀሰውን ቡድን በመራበት ጊዜ፣ የተጠቀመበት መግለጫ ነው። የቀድሞ የአሜሪካ መንግስት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሒላሪ ክሊንተንም ሲልክ ሮድ የሚል ቃል መጠቀማቸው፣ የቻይና ከፍተኛ ባለስልጣናትን ግራ ማጋባቱን ይነገራል። በተለይ የወ/ሮ ሒላሪ ቃል አጠቃቀም የአሜሪካ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መስመር መስሏቸው ግራ የተጋቡ የቻይና ባለስልጣኖች እንደነበሩ ተዘግቧል። አንድ የቻይና ዲፕሎማት አለ የተባለው፣ ‘‘when [the] U.S. initiated this we were devastated. We had long sleepless nights. And after two years, President Xi proposed [a] strategic vision of our new concept of Silk Road.”


በተጨማሪም በኦክቶበር 2014 በኢንዶኔዢያ ዢ ጂፒንግ፣ “Maritime Silk Road of the 21st century” ግንባታ እንደሚያካሂዱ ይፋ አድርገው ነበር። በዚህ የባህር መርከብ ኢንቨስትመንት የሚሸፈኑት አካባቢዎች፤ ደቡብ ምስራቅ ኤዢያ፣ የሕንድ ውቂያኖስ፣ የፕርሺያ ገልፍ እና ሜዲቴራንያን ናቸው። ኢንቨስትመንቱ የሚያተኩረው፣ የወደብ መሰረት ልማት መዘርጋት እና የአገልግሎት አሰጣጡን ማዘመን ላይ ነው።


ቻይና በአደባባይ ይፋ ያደረገችው “One Belt One Road” የኢኮኖሚ ዲፕሎማሲ ማዕቀፍ ዋና መገለጫዎች፣ የኢኮኖሚ ትስስር የምትዘረጋበት “Economic Belt” እና የወደቦች መሰረተ ልማት በመዘርጋት ኢኮኖሚዋን የምታስተሳስርበት “Maritime Silk Road” ናቸው። በቀጣይ የቻይና ዲፕሎማሲ የማዕዘን ድንጋይ እንደሚሆን የሚጠበቅ ይኸው የሜጋ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መሆኑ በስፋት ይታመናል።

 

ለምን? ሲልክ ሮድ ያስፈልጋል


እንደ ዬ ዚቼንግ (author of a treatise on china grand strategy) “የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ እና የቻይና ልዕለሃያል ሀገር የመሆን ግስጋሴ ቅርብ ቁርኝት አለው። ቻይና ልዕለሃያል ሀገር የማትሆን ከሆነ፣ የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ የተሟላ አይሆንም። ቻይና ልዕለሃያል ሀገር ከሆነች ብቻ ነው፣ የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ ሙሉ ለሙሉ ተሳክቷል ማለት የሚቻለው” ብሏል።


ሲልክ ሮድ፣ በቻይና እና በአውሮፓ መካከል ከክርስቶስ ልደት በፊት በሶስተኛው ክፍለ ዘመን ተዘርግቶ የነበረ ትልቅ የንግድ መስመር ነበር። ቻይና በንግድ ኃያል ከነበረችበት ዘመን ጋር የሚቆራኝ ነው። የ ዢ ዕቅድም፣ ቻይናን ከአውሮፓ ሀገሮች ማያያዝ፣ በውጤቱም ልማት ማፋጠን፤ በተያያዥነትም ዓለም ዓቀፋዊ የንግድ ትስስር በአውሮፓ እና በኤዢያ መፍጠር፤ የውጭ ኢንቨስትመንት በአካባቢው እንዲመጣ መሳብና ለግጭት ተጋላጭ የሆነውን ቀጠና ደህንነቱን ማጠናከር ናቸው። ዢ እንደሚሉት አዲስ ቅርጽ ያለው የአካባቢው የኢኮኖሚ ማሕበረሰብ መፍጠር ነው። ወይም ዢ በሌላ አገላለጽ እንዳስቀመጡት፣ ‘‘a sense of common destiny’’ among the countries concerned.”


የቻይና ብሔራዊ መከላከያ ዩኒቨርስቲ ፕሮፌሰር ጂ ሚንግኩኪ በበኩላቸው፣ አዲሱ የሲልክ ሮድ እቅድ ለኢኮኖሚ ካሮት ዲፕሎማሲ ብዙ ጠቃሚ ነገሮች አለው። ይህም ሲባል፣ ቻይና ከጎረቤት ሀገሮች ጋር የሚገጥማትን የደህንነት ችግሮች ለመፍታት መደራደሪያ እንዲሆናት ፕሮጀክቱ ከፍተኛ ጠቀሜታ አለው። ይህ የኢኮኖሚ ካርድ በተጨማሪም፣ በቻይና ስትራቴጂካዊ ጥቅሞች ላይ ተፎካካሪ ወይም ፈተናዎች በሚሆኑት አሜሪካ እና ጃፓን ላይ ተፅዕኖ ለማሳረፍ ጠቃሜታው የጎላ ነው ብለዋል።


የቻይና ሲልክ ሮድ ኢኮኖሚ ትስስሮሽ ለሀገር ውስጥ ኢኮኖሚያቸውም ከፍተኛ መነቃቃት እንደሚፈጥር ተነግሯል። ባለሙያዎቹ እንዳስቀመጡት፣ የሲልክ ሮዱ የኢኮኖሚ መቀነት የሚጀምረው ከቻይና ምዕራብ ድንበር ወደ ማዕከላዊ ኤዢ አይደለም። ከቻይና ምስራቅ ክልሎች ነው። ይህም በመሆኑ ለፖሊሲ አውጪዎቹ፣ ዝቅተኛ የእድገት ደረጃ ላይ የሚገኙት የማዕከላዊ እና የምዕራበ የቻይና አውራጃዎችን ልማት ለመደገፍ እድል ይፈጥራል። በቀጠናው ካሉ አጎራባች ሀገሮች ጋር የንግድ ትስስር እንዲፈጥሩ ያግዛቸዋል፤ በመንግስት ቁጥጥር ሥር የሚገኙ ኩባንያዎችም ከፍተኛ ኢንቨስትመንት የሚያፈሱበት እድል ይፈጠራል።


በቻይና አመለካከት፣ የኢኮኖሚ ልማት ፅንፈኛ የእስልምና እምነት አክራሪዎችን ለመታገል ያግዛል። በምዕራብ ቻይና እና በማዕከላዊ ኤዢ አካባቢ ያለውን ደህንነት የበለጠ ለማጠናከር ይረዳል። ሆኖም ይህ የቻይና አተያየት ጥያቄ ይነሳበታል፤ ይኸውም ቻይና ሶስቱ ሰይጣኖች ብላ የምትጠራቸው መገንጠል፣ ፅንፈኝነት እና አሸባሪነት ናቸው። እነዚህ “የሰይጣን ምልክቶች” በቻይና ግዛት ዢንጂያንግ እና ቲቤት ግዛቶች ውስጥ የሚስተዋሉ ከመሆናቸው አንፃር፣ ችግሮቹን በኢኮኖሚ ልማት ብቻ መፍታት ይቻላል ወይ? የሚሉ ጥያቄዎች ያስነሳሉ።
የቻይና ብሔራዊ መከላከያ ዩንቨርስቲ ፕሮፌሰር ሜጀር ጀነራል ጂ ሚንከይ፣ የማሪታይም ሲልክ ሮድ እይታውን ጠቀሜታ እንዳስቀመጡት ከሆኑ “የማሪታይም ሲልክ ሮድ እቅድ የቀጠናውን ደህንነት እና ትብብር ከፍ ያደርጋል። የደብቡ ቻይና የባሕር ይገባኛል ጭቅጭቆችን ያቀዘቅዛል። ሁሉንም ተጠቃሚ በማድረግ የኤዢ ሕልሞችን ያሳካል።” ብለዋል።

ጂኦፖለቲክስ


የቻይናው ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዋንግ ዪ እንደገለጹት፣ “Belt and Road” ፕሮጀክት የጂዖፖለቲካ መሣሪያ አይደለም። የኢኮኖሚ ትብብር በመስተመጨረሻው የፖለቲካ ተፅዕኖ መሣሪያ ካልሆነ፣ አስገራሚ ነው ሲሉ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩን አቀራረብ የሸነቆጡም አሉ። መሬት ላይ ባለው እውነት ከሆነ፣ የቻይና ፖሊሲ አውጭዎች ከጂዖፖለቲካ አንፃር ጉዳዩን እንዳዩት ምልክቶች አሉ። የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ዋንግ እራሳቸው እንደተናገሩት፣ “Belt and Road” የ“ዩሬዢያ ሀገሮች ሕዳሴ ነው” ያሉት። የጂዖፖለቲካ አባት የሚባሉት ሃልፎርድ ማክኢንደር የዩሬዢያ መነቃቃት “የዓለም ደሴት” ይፈጥራል ብለዋል። እድሜ ለቻይና፤ አሜሪካን ያገለለ የኢኮኖሚ ትብብር እና የማሪታይም መሰረተ ልማት ዝርጋታ በዩሬዢያ መፈጠሩ፣ በፓስፊክ እና በአትላንቲክ ሀገሮች መካከል ያለውን የንግድ ሥርዓት ወደሚዛናዊነት ይመልሰዋል ሲሉ ግምታቸውን አስቀምጠዋል።


የጂዖፖለቲካ መሣሪያነቱን አግዝፈው የሚያሳዩ መከራከሪያዎችም አሉ። በተለይ የማክኢንደር ቲዎሪ ተብሎ የሚጠራው “Heartland Theory” በጣም ተጠቃሽ ነው። as a vital springboards for the attainment of continental domination. (በአንድ አካባቢ ተፈላጊ የሆነ ማዕከላዊ ቦታን በተመለከተ የቀረበ ፅንሰ ሃሳብ ነው። ቦታው ለሁሉም ሕልውና አስፈላጊ ተደርጎ የሚወሰድ ነው። ቦታውን መቆጣጠር በዓለም ላይ ተፅዕኖ ለመፍጠር የመወናጨፊያ ቦርድ በመሆኑ ከፍተኛ እድልን ይፈጥራል።) ማክኢንደር ከጂዖፖለቲካ ጋር በተያያዘ የሚጠቀስላቸው ዝነኛ ጥቅስ አላቸው። ይኸውም፣ ‘‘Who rules East Europe commands the Heartland; who rules the Heartland commands the World Island; who rules the World Island commands the World.’’

 

የኢኮኖሚ እና ፖለቲካ አንደምታዎች


ባለሙያዎች እንደሚሉት የቻይና የረጅም ጊዜ እቅዷ የኤዢ ተፅዕኖ ፈጣሪ ሃይል መሆን ነው። ይህንን እቅዷን ለማሳካት መገንዘብ ያለበታ፣ ባገኘችው ልክ ለመስጠት ዝግጁ መሆን ነው፡፤ የውጭ ግንኙነቷ ፖሊሲ ሚዛናዊ እና ከብዝበዛም የጸዳ መሆንን ይጠበቅበታል ሲሉ አሳስበዋል።


እንዲሁም መካከለኛው ኤዢያ በተለምዶ በሩሲያ ተፅዕኖስር የቆየ ነበር። በሂደት ግን የቻይና እቅድ አንድ አካል ሆኗል። “Belt and Road” ፕሮጀክት የሌሎች ግዛቶችን ያቋርጣል። ሕንድንም ጨምሮ። በዘረጋችው እቅድ በፓኪስታን እና በቻይና የኢኮኖሚ ትብብር ማዕቀፍ የኢኮኖሚ ኮሪደሮች ለመስራት ወስናለች። ይህ ሕንድን ያሰጋታል። ሌላው ቻይና አዲሱ ፕሮጀክቷን ከሻንጋይ የትብብር ድርጅት ዓላማ ጋር ማጣጣም ይጠበቅባታል። በሻንጋይ ስምምነት መሰረት፣ ወታደራዊ የሰጥታ ትብብር እና የኢኮኖሚና ሶሻል ዴቬሎብመንት ግዴታዎችን ይጥላል። በዚህ ስምምነት የታቀፉት ሀገሮች፣ ቻይና፣ ካዛክስታን፣ ኪርጊዝታን፣ ሩሲያ፣ ታጃኪስታን፣ ኡዝቤኪስታን፣ ሕንድ እና ፓኪስታን ሲሆን፤ ቻይና ቀደም ብላ ከገባችበት ስምምነት የተቃረኑ ሥራዎች ከመስራት መቆጠብ አለባት።


በላቲን አሜሪካም ቻይና ብዙ ነገሮች ከግምት ሳታስገባ ትልልቅ ፕሮጀክቶችን ለመስራት መግባቷን አስታውሰዋል። ቢያንስ የሀገሮችን የውስጥ ፖለቲካ ሳትገነዘብ ነው የገባችው። በአሁን ሰዓት የቻይና ኢኮኖሚ እየተቀዛቀዘ ነው፤ ውጤቱም በቻይና ኢኮኖሚ ላይ በጣም ጥገኛ በሆኑት ሀገሮች ላይ ጫና እያሳደረ ነው። ለምሳሌ የታቀዱ ፕሮጀክቶች በኮሎምቢያ፣ በሜክሲኮ፣ በኒካራጓዋ እና ቬኑዜላ ተሰርዘዋል። ለምሳሌ፣ የባቡር ዝርጋታ ፕሮጀክት ከፓስፊክ ወደ አትላንቲክ ወጥነው ነበር፣ ይኸውም በፔሩ አድርገው በብራዚል ለመዘርጋት ያለዕቅድና ጥናት ባለመሆኑ ተሰርዟል።


አዲሱ ዕቅድ ከፍተኛ ተግዳሮት በየሀገሩ ይጠብቀዋል። የአሰሪና ሠራተኞች ሕጎች በተለይ የውጭ ሠራተኞችን ቀጥሮ ማሰራት ፈቃድ ማግኘቱ ከባድ ነው። ሙስና፣ በተፈጥሮ የሚገጥሙ ጋሬጣዎች፣ የአካባቢ ደህንነት ሥራዎች እና ሌሎችም ተግዳሮቶች ይሆናሉ ተብሎ ይጠበቃል።

ቻይና ዓለም ዓቀፍ ተፅዕኖ ፈጣሪ ለመሆን


በባለሙያዎች ከፍተኛ ራሮት አለው የተባለው፣ “Belt and Road” ፕሮጀክት በዓለም ዓቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ባለው መልኩ መፈጸም አለበት። ለዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ እና ለአሜሪካ፤ ቻይና ይፋ ያደረገችውን ፕሮጀክት ዕቅድ መሰረታዊ አስተሳሰቡ እና ፍላጎቱን ጭምር ማስረዳት አለባት። ቻይና የቀጥታ ኢንቨስትመንት እና ንግድ ለመቀበል ከአጎራባች ሀገሮች መጀመር አለባት።


እንደሚታወቀው አሜሪካ የኤዢ ባንክ ሲቋቋም ሃሳቡን ውድቅ አድርጋለች። በአይ.ኤም.ኤፍ የመዋቅር ማስተካከያ ለመቀበል አምስት አመታት ወስዶባታል። ይኸውም፣ ቻይናን ጨምሮ ሌሎች በማደግ ላይ ያሉ ሀገሮች ከፍ ያለ ድምጽ እንዲኖራቸው የሚጠይቅ ነበር። አውሮፓዎችም ቻይና በዓለም የንግድ ድርጅት ውስጥ የማርኬት ኢኮኖሚ ደረጃ እንዳይሰጣት ግፊት ሲያደርጉ ነበር። አሜሪካም በTrade in Services Agreement (TiSA) ድርድር ውስጥ ቻይና እንዳትሳተፉ ተከላክላለች። ሆኖም ስልሳ ሀገሮች ያቀፈ የኤዢያ ባንክ ቻይና ማቋቋም በመቻሏ፤ አሜሪካን ቀዝቀዛ በቀል በፈጠረችው ዓለም አቀፍ ሶፍት ፖዎር አቅምሳታለች።


አሜሪካ አሁንም “Belt and Road” ፕሮጀክትን በጥንቃቄ ነው የምትመለከተው። በተለይ ቻይና በዘረጋውችው ፕሮጀክት በምትፈጥረው የኢኮኖሚ ተፅዕኖ፣ ዩዋን ዋናው የኢኮኖሚው ማንቀሳቀሻ የመገበያያ ገንዘብ እንዳይሆን ከፍተኛ ስጋት አላት። ስለዚህም ቻይና ከአሜሪካ እና ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር ፕሮጀክቱን በተመለከተ ተደጋጋሚ ውይይት ማድረግ ይጠበቅበታል ሲሉ ባለሙያዎች ያሳስባሉ።

Page 9 of 172

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us