You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

የኢ.ፌ.ዲ.ሪ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የመንግስት ወጪ አስተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ በኢትዮጵያ ኢነርጂ ባለሥልጣን የ2006 - 2008 በጀት ዓመት የክዋኔ ኦዲት ግኝት ላይ ይፋዊ ስብሰባ ሚያዚያ 10 ቀን 2010 ዓ.ም አካሄደ። ተቋሙ በኦዲት በተሰጡ አስተያቶች መሰረት መሠረታዊ የሚባል የማሻሻያ እርምጃ እንዳልወሰደ በስብሰባው ላይ ተጠቁሟል።


በኦዲት ግኝቱ እንደተመለከተው ባለሥልጣን መ/ቤቱ በአዋጅ በተሠጠው ሥልጣን መሠረት የኢነርጂ ብቃትና ቁጠባ የሚመለከቱ ድንጋጌዎችን ለማስፈፀም ደንብና መመሪያውን አዘጋጅቶ ተግባራዊ ማድረግ ሲገባው ደንብና መመሪያው በረቂቅ ደረጃ ከማዘጋጀት ያለፈ አፀድቆ ተግባራዊ አለመደረጉ፤ የኢነርጂ ብቃት መፈተሻ ሥርዓት እንዳልተዘረጋ፤ የኢነርጂ ብቃት መፈተሻ ላብራቶሪዎችም እንዳልተቋቋሙ መረጋገጡንና በዚህም ምክንያት ብቃት ያላቸውና የሌላቸውን የኢነርጂ መጠቀሚያ መሣሪያዎች እና የቴክኖሎጂ ዕቃዎች ተለይተው እንዳይታወቁ ከማድረጉም በላይ ወጭ ቆጣቢና ኃይል ቆጣቢ የሆኑትን ለይቶ ሥራ ላይ እንዳላዋለ ተገልጿል።


ባለሥልጣን መ/ቤቱ ለኢነርጂ መጠቀሚያና ለኤሌክትሪክ አገልግሎት የሚውሉ ቴክኖሎጂዎች የአጠቃቀም ደረጃ አዘጋጅቶ ተግባራዊ ማድረግ ሲገባው በጅምር ደረጃ እንጂ በተጨባጭ አስገዳጅ የአጠቃቀም ደረጃ ባለመውጣቱ በገበያ ላይ ያለው የኤሌክትሪክ ዕቃዎች ምርትና የቴክኖሎጂዎች የአጠቃቀም ደረጃቸው እንዳይታወቅ ማድረጉን፣ ከፍተኛ ብቃት ያላቸውና የሌላቸውን ለይቶ ለማወቅ እና ኢነርጂ ቆጣቢ የሆኑ መሣሪያዎችን ለማበረታታትና ድጋፍ ለማደረግ እንዳልተቻለ ተመልክቷል።


በአገሪቱ ውስጥ ኤሌክትሪክ በማመንጨት፣ በማስተላለፍ በማከፋፈል እና በመሸጥ ሥራ ላይ ለተሰማሩ የፈቃድ አሰጣጥ የአሠራር ሥርዓት በሚገባው ደረጃ አለመሠራቱ በዘርፉ ለመሠማራት ለሚፈልጉ ባለሃብቶችና ባለሙያዎች ችግር የሚፈጥርና የኢነርጂ ዘርፍ እንዳያድግ የራሱን አሉታዊ ተጽዕኖ ማድረጉ፤ ባለሥልጣን መ/ቤቱ ከፍተኛ የኢነርጂ ተጠቃሚዎች የቁጥጥርና ክትትል ሥራ በመሥራት የኢነርጂ አጠቃቀማቸው የተሻለ እንዲሆንና ብቃት ያላቸውን የኢነርጂ ቴክኖሎጂዎች እንዲጠቀሙ ያለመሠራቱ እንዲሁም የኢነርጂ ተጠቃሚዎች ኃይል ቆጣቢ ያልሆኑና ብቃት የሌላቸው ማሽነሪዎች፣ መሣሪያዎች፣ ጀነሬተሮች እንዲሁም አምፑሎች እንዲጠቀሙ እና ኢነርጂው እንዲባክን መደረጉ በኦዲት ግኝቱ ተገልጿል።


ባለሥልጣን መ/ቤቱ የሀገሪቱ የኢነርጂ ፍላጎት፣ የተመረተ፣ ጥቅም ላይ የዋለ፣ እና ያልዋለ የኢነርጂ መጠን ለይቶ ማወቁን ለማረጋገጥ ኦዲት ሲደረግ ተግባራዊ አለመሆኑንና በዚህም ምክንያት መቆጠብ የሚገባን የኢነርጂ መጠን እንዳይቆጥብ እንቅፋት መሆኑ እና ጥቅም ላይ የዋለና ያልዋለ የኢነርጂ መጠን መረጃዎችንም በመተንተን ውጤቱን ለስትራቴጂክ እና ፖሊሲ ውሳኔ ግብዓት እንዲሆን አለመደረጉ እና ከፍተኛ የኢነርጂ ተጠቃሚ አካላት የኢነርጂ አጠቃቀም ዕቅድና መርሀ-ግብር እንዲያወጡና አፈፃፀማቸውንም ሪፖርት እንዲያደርጉለት ሥርዓት ዘርግቶ ተግባራዊ አለማድረጉ፤ የሚቀርብለትን የዕቅድ አፈፃፀም ሪፖርት ከመርሃ-ግብር አንፃር ገምግሞ ውጤቱን ለሚመለከታቸው ተቆጣጣሪ አካላት ማሳወቅ ቢገባውም ከፍተኛ የኢነርጂ ተጠቃሚዎች የፈቃደኝነት ስምምነቱን ያልፈረሙ በመሆኑ የኢነርጂ አጠቃቀም ዕቅድና መርሃ ግብር እንደማያዘጋጅና በዕቅዱ መሠረት ግምገማ ውጤታቸውንም ለሚመለከተው አካል እንደማያሳውቅ ተገልጿል።


በናሙና ተመርጠው ከታዩ ከፍተኛ የኢነርጂ ተጠቃሚ ፋብሪካዎች፣ ድርጅቶች፣ ሆቴሎች እና ሆስፒታሎች የተደረገላቸው የቴክኒክና ፋይናንስ ድጋፍ እንደሌለ እንዲሁም ኃይል አባካኝ የሆኑ የኢነርጂ መጠቀሚያ ቴክኖሎጂዎች በኃይል ቆጣቢ ለመተካት የመግዛት አቅም የሌላቸው ተቋማት የፋይናንስ ድጋፍ እንዳይኖራቸው ክፍተት ከመፈጠሩም በላይ ለአላስፈላጊ ወጪ እንዲዳረጉና ተቋሞቹ መቆጠብ የሚገባቸውን የኢነርጂ መጠን እንዳይቆጥቡ እንዳደረጋቸው እንዲሁም የኢነርጂ ብቃትና ቁጠባን በሚመለከትም የሚነሱ ቅሬታዎች አፈታት ሥርዓት ያልዘረጋ መሆኑ በኦዲት ግኝቱ ተገልፆ ባለሥልጣን መ/ቤቱ በአዋጅ የተሠጠውን ተግባርና ኃላፊነት እንዳይወጣ ያደረገውን ምክንያት እንዲያስረዳ ቋሚ ኮሚቴው ጥያቄውን አቅርቧል።


አቶ ጌታሁን ሞገስ የኢትዮጵያ ኢነርጂ ባለሥልጣን ዋና ዳይሬክተር ለተነሱት ጥያቄዎች ማብራሪያ የሰጡ ሲሆን ደንብና መመሪያ ያልወጣው ከፍተኛ የኤሌክትሪክ የማመንጨት ፍላጎት በግል ባለሃብቱ በመነሳቱና ተያይዞም የፈቃድ አሠጣጥ ጥያቄዎች በመምጣቸው የአዋጅ ማሻሻያ ጥያቄ ቀርቦ ለምክርቤቱ መላኩንና አወጁ ሲፀድቅ ደንቡም ተያይዞ ይፀድቃል ተብሎ እንደሚጠበቅ፤ ደንቡ በሚፈለገው ጊዜ አለመፅደቅ በርካታ ጉዳዮችን በወቅቱ ተግባራዊ ለማድረግ እንዳላስቻላቸው፤ ላብራቶሪዎችን በተመለከተ የ2006 አዋጅን ተከትሎ ተፈፃሚ ለማድረግ መዋቅራዊ ማስተካከያ የሚፈልጉ በመሆኑ ለመተግበር መቸገራቸውን ነገር ግን የተለያዩ የላብራቶሪ እቃዎች ግዥዎችን የመፈፀም ሂደት ላይ እንደሚገኙ፤ አስገዳጅ የአጠቃቀም ደረጃን በተመለከተም በኢነርጂ ብቃትና ቁጠባ ፕሮግራም ውስጥ ሁሉንም እቃ ማስገባት እንደማይችሉ ገልፀው በዋናነት የእንጀራ ምጣድ፣ ምድጃ እና ኢንዱስቲሪያል ሞተሮች ላይ አስገዳጅ ደረጃ ለማውጣት የምርት ማኑዋል ከማዘጋጀት ጀምሮ የተለያዩ ተግባራት እየተሰሩ እንደሚገኙ አስረድተዋል።


የፈቃድ አሠጣጥ በተመለከተም በአዲሱ አዋጅ ውስጥ ያለና ደንቡ ያልፀደቀ በመሆኑ ተግባራዊ አለመደረጉን፤ ከፍተኛ የኢነርጂ ተጠቃሚዎች ብቃት ያለቸውን ቴክኖሎጂዎችን እንዲጠቀሙ ከማድረግ አኳያ የ2006 አዋጅ ቅጣትንም የሚደነግግ ቢሆንም በቀጥታ ተግባራዊ ለማደረግ ደንቡ ባለመፅደቁ ተፈፃሚ ለማድረግ እንደተቸገሩና በዋናነትም ከቅጣት ይልቅ በማግባባትና በስምምነት ሊሠሩ የሚችሉ እንደዝርዝር እና ዎክሥሩ /walkthrough/ ኦዲት ያሉ መንገዶችን በመጠቀም የክትትልና የቁጥጥር ሥራዎች እየተሠሩ እንደሚገኝ፤ በቁጠባ በኩልም ኃይል ቆጣቢ ቴክኖሎጂዎችን ቢጠቀሙ ኢንዱስትሪው አዋጭ መሆኑን የማስተማር ሥራዎች እየተሰሩ እንደሚገኙ፤ የኢነርጂ አጠቃቀም የፈቃደኝነት ስምምነትን በተመለከተም ሥልጠና መሰጠቱን፣ ረቂቅ ሰነድ መዘጋጀቱንና በሰነዱ ላይ አንድ ዙር ምክክር ካደረጉ በኋላ ወደመፈራረም ሥርዓት እንደሚገቡ፤ በኢነርጂ ፈንድ በኢነርጂ ብቃትና ቁጠባ ለሚሣተፉ የኢነርጂ ተጠቃሚ ተቋማት የቴክኒክና የፋይናንስ ድጋፍ ከማድረግ አንፃር አሠራር ለመዘርጋት መመሪያና ሌሎች ስታንዳርዶች መጽደቅ ጋር ምላሽ የሚያገኙ መሆናቸውን እና የቅሬታ አፈታት ሥርዓትም ደንብና መመሪያን ተከትሎ ተግባራዊ የሚሆን መሆኑን አቶ ጌታሁን አስረድተዋል።


የቋሚ ኮሚቴ አባላት በተሰጡት ምላሾች ላይ የተለያዩ አስተያየቶችንና ተጨማሪ ጥያቄዎችን የሰጡ ሲሆን በዋናነት በተቋሙ ላይ ኦዲቱ የተደረገው ከረጅም ጊዜ በፊት ቢሆንም ተቋሙ አስካሁም ምንም እርምጃ አለመውሰዱ ለኦዲት ግኝቱ ትኩረት አለመስጠቱን እንደሚያሳይ፤ ደንብና መመሪያ የማያስፈልጋቸው ሥራዎችም ደንብ አልወጣም በሚል ምክንያት አለመሰራታቸውን፤ ከፍተሻ ላብራቶሪ ጋር በተያያዘም ተቋሙ አጥጋቢ ምላሽ አለመሠጠቱን ገልፀው ደንብና መመሪያ ለማፀደቅ ረጅም ጊዜ ተቋሙ የወሰደበትን ምክንያት ለተከበረው ምክር ቤት ማብራሪያ እንዲሠጡ ተጠይቀዋል።


በውሃ፣ መስኖና ኤሌክትሪክ ሚኒስቴር ሚኒስትር ዴኤታ ፍሬህይወት ወልደሃና (ዶ/ር) በሰጡት ምላሽ በተቋሙ የአቅም ውስንነት መኖሩን እና ያለውን የአቅም ውስንነት ለመቅረፍ አቅም የማጎልበት ከፍተኛ ሥራ ሚኒስቴር መ/ቤቱ በቀጣይ እንደሚሠራ ገልፀዋል።


ወ/ሮ መሠረት ዳምጤ የፌዴራል ዋና ኦዲተር ምክትል ዋና ኦዲተር ተቋሙ የኢነርጂ ብቃት መፈተሸ ሥርዓት ሊዘረጋ እንደሚገባ፤ የኢነርጂ ብቃት ማረጋገጫ ኮዶች ተግባረዊ ማድረግ እንዳለበት፤ ከፍተኛ ኢነርጂ በሚጠቀሙ ተቋማት ላይ ኢነርጂ ቆጣቢ ቴክኖሎጂዎችን እንዲጠቀሙ የቁጥጥርና የክትትል ሥርዓት ሊዘረጋ እንደሚገባ፤ የኢነርጂ ውጤታማነት ጋር በተያያዘ የቁጥጥርና የክትትል ሥራውን ማጠናከር እንደሚያስፈልግ፤ መ/ቤቱ በአገሪቱ ጥቅም ላይ እየዋለ ያለውንና የሌለውን ኢነርጂ ሊያውቅ እንደሚገባ እና የኢነርጂ መጠቀሚያ ቴክኖሎጂዎች ገበያ ላይ ከመዋላቸው በፊት ፍተሻ ሊደረግልቸው እንደሚገባ አሳስበዋል።


አቶ ገመቹ ዱቢሶ የፌዴራል ዋና ኦዲተር በሰጡት አስተያየት ደንቡን መ/ቤቱ በወቅቱ አለማዘጋጀቱንና የውሃ፣ መስኖና ኤሊክትሪክ ሚኒስቴርም ትኩረት ሊሰጠው እንደሚገባ፤ 2006 ዓ.ም የወጣው አዋጅ እንደገና የሚሻሻል ከሆነ ደንቡም ጎን ለጎን ተሻሽሎ የማቅረቡ ሥራ ሊጠናቀቅ እንደሚገባ፤ የመፈተሻ ለብራቶሪ ግንባታ ደንቡ ባይወጣም ተግባራዊ ማድረግ የሚቻል በመሆኑ ትኩረት ተሰጥቶት ተግባረዊ ሊደረግ እንደሚገባ፤ የአስገዳጅ ደረጃን ተፈፃሚ ማድረግ የሚያስችለውን መመሪያም ደንቡ ፀድቆ እንደወጣ በቶሎ ወደተግባር መግባት በሚያስችል ደረጃ ተዘጋጅቶ ሊቀመጥ እንደሚያስፈልግ እና የኢነርጂ ፈቃድ ቁጠባ የሚነሱ ቅሬታዎች መቅረፍ የሚያስችል የቅሬታ አፈታት ሥርዓትም ሊዘረጋ እንደሚገባ አሳስበዋል።


ወ/ት ወይንሸት ገለሶ በመጨረሻ በሰጡት አስተያየት በኦዲት አስተያየት ላይ መሠረታዊ የሚባል የማሻሻያ እርምጃ አለመውሰዱን፤ ደንብ የማያስፈልጋቸውና ደንብ ባይወጣም ሊሠሩ የሚችሉ ሥራዎች በአግባቡ ተለይተው አገልግሎት ሊሰጥና የኢነርጂ ብቃት ማሻሻያ ቴክኖሎጂዎች ትኩረት ተሰጥቶባቸው ሊሠሩ እንደሚገባ፤ ቅንጅታዊ አሠራር ከምርምርና ቴክኖሎጂ ተቋማት ጋር ማድረግ እንደሚያስፈልግ እና የቅሬታ አፈታት ሥርዓት በሚፈለገው ደረጃ ባለሥልጣን መ/ቤቱ ሊዘረጋ እንደሚገባ ማሳሰባቸውን ከፌዴራል ዋና ኦዲተር ያገኘነው ዘገባ ያስረዳል። 

 


ከዳቦ አቅም ፈተና ሆኗል

Wednesday, 02 May 2018 12:54

 

የዳቦ ዋጋ ካለፉት ሁለት ሳምንታት ጀምሮ ከእጥፍ በላይ ጭማሪ አሳይቷል። በዚያ ላይ በተለያዩ የከተማዋ አካባቢዎች ዳቦ ፈልጎ ማግኘት ከባድ ነው። እንደ እድል ሆኖ ዳቦውን ማግኘት ከተቻለም ትንሹ የአንድ ዳቦ ዋጋ ሁለት ብር ከሃምሳ ሳንቲም ሆኗል። ቀድሞ በ1 ብር ከ30 ሳንቲም ይሸጥ የነበረው ባለመቶ ግራም ዳቦ አሁን በ2 ብር ከ50 ሳንቲም እየተሸጠ ነው። ዋጋው በዚህ መልኩ በአንድ ጊዜ ሊንር የቻለበትን ምክንያት ስንጠይቃቸው ነጋዴዎቹ የሚሰጡት ምላሽ ዱቄት ጠፍቷል የሚል ነው። አማራጭ ስለሌለን በተባለው ዋጋ ለመግዛት ተገደናል። ነጋዴው የሚለውን መቀበል እንጂ ሌላ መረጃ ማግኘት ከባድ ነው። ሰሞኑን ደግሞ መንግስት የዳቦ ዋጋው ሊጨምር የቻለው ከውጭ የሚገባው ስንዴ በተፈጠረ ችግር ምክንያት በተባለው ጊዜ ወደ ሀገር ውስጥ መግባት ባለመቻሉ ነው የሚል መረጃን እየለቀቀ ይገኛል። መረጃው ከመዘግየቱም በላይ ለነጋዴው ማበረታቻ እየሆነው ነው። በሌላ በኩል ደግሞ ለአንድ ሀገር ህዝብ መሠረታዊ ፍጆታ የሆነው ዳቦ ጉዳይ ምንም አይነት ጊዜ ሊሰጠው የሚገባ ጉዳይ አይደለም። አንዱ አማራጭ ባይሳካ ሌላ ብዙ አማራጭን ማዘጋጀት አስፈላጊ ነው። የዳቦ ችግር ትልቅ ትንሽ ሳይል ሁሉንም የህብረተሰብ ክፍል የሚመለከት ጉዳይ በመሆኑ ጊዜ ሊሰጠው አይገባም። መንግስት አፋጣኝ መፍትሄ ሊሰጥበት እንዲሁም ዋጋው አሁን ባለበት እንዳይቀጥል አስፈላጊውን ክትትል ሊያደርግ ይገባዋል።

 

                             አቶ ደምስ - ከአስኮ      

 

ቁጥሮች

Wednesday, 02 May 2018 12:53

 

2 ነጥብ 3 ሚሊዮን ዶላር             የቀንትቻ ታንታለም ፋብሪካ ለአራት ወራት ስራ በማቆሙ የታጣው ገቢ ፤

 

40 ቶን                                  ፋብሪካው ባለፉት አራት ወራት ውስጥ ማምረት የነበረበት ታንታለም መጠን፤

 

18 ነጥብ ሰባት ሚሊዮን ዶላር       ባለፉት ዘጠኝ ወራት ከኮንስትራክሽን ዘርፍ ለማግኘት ታቅዶ የነበረው የውጭ ምንዛሪ፤

 

14 ነጥብ ሶስት ሚሊዮን ዶላር       ከታቀደው እቅድ ውስጥ ማሳካት የተቻለው፤

 

   ምንጭ ፡- የመንግሥት የልማት ድርጅቶች ሚኒስቴር

የዓለም የፕሬስ ነጻነት ቀን በየዓመቱ ሜይ 3 ቀን ይከበራል። በዚህ መሠረት በሀገራችንም በነገው ዕለት (ሚያዚያ 25 ቀን 2010 ዓ.ም) የዓለም የፕሬስ ነጻነት ቀን ታስቦ ይውላል። ይህ ቀን የነጻነት ቀን ነው። ይህ ቀን “keeping power in check: Media, justice & The rule of Law” (ሚዲያ ለፍትሕና ለሕግ የበላይነት መረጋገጥ ወሳኝ ሚና አለው) በሚል መርህ ተከብሮ ይውላል። በዓሉ ከሌላው ጊዜ በተለየ ሁኔታ የኢትዮጵያ መንግሥት ፕሬሱን ለመደገፍ፣ የሐሳብ ብዝሃነት እንዲስፋፋ ለመስራት ቃል በገባበት በዚህ ወቅት መከበሩ ለየት ያደርገዋል። የወንጀል ክስ ተመስርቶባቸው በእስር ላይ የሚገኙ ጋዜጠኞች በምህረት በተለቀቁበት ወቅት መከበሩ የተለየ ድባብ ያላብሰዋል።

ፕሬስ በሙሉ አቅሙ እንዲንቀሳቀስ እንዲያድግ፣ እንዲፋፋ በመረጃ መበልጸግ አለበት። ፕሬስ ተልዕኮውን በፍጥነትና በጥራት እንዲወጣ በመረጃ መታገዝ የግድና ወሳኝ ነው። የመረጃ ነጻነት ጉዳይ በሕገመንግሥቱ የተደነገገ ነው። በተጨማሪም የመገናኛ ብዙሃን የመረጃ ነጻነት አዋጅ 590/2000 የመረጃ ነጻነትን በሕግ ደንግጓል። በተግባር ግን መረጃ የማግኘት ነጻነት በኢትዮጵያ የተረጋገጠ ነው ብሎ መውሰድ አይቻልም። በሕገመንግሥት ጭምር የተረጋገጠን ነጻነት አስፈጻሚው አካል እያከበረ አይደለም።

በጠቅላይ ሚኒስትሩ ደረጃ ያሉ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት በተለያዩ የፕሬስ መግለጫዎች ላይ የግል ጋዜጦችን የማሳተፍ በጎ ጅምር እያሳዩ መሆናቸው በጥሩ ጎኑ የሚወሰድ ቢሆንም በአንጻሩ ጥቂት የማይባሉ ከፍተኛ ባለስልጣናት አሁን ድረስ የግል ጋዜጦችን የሚሸሹ፣ ለግል ጋዜጦችም በር የሚዘጉ፣ የግሉን ፕሬስ በመርገምና በመኮነን የሚረኩ መሆናቸው አነጋጋሪ ነው። በተዋረድም ወደታች ሲመጣ ተመሳሳይ ችግሮች የሚታዩ መሆኑ የፕሬስ ሥራን አዳጋች አድርጎታል። በተለይ በመንግሥታዊ ተቋማት መረጃ ማግኘት መብት፣ መስጠት ደግሞ ግዴታ መሆኑ ጭራሽኑ ተዘንግቶ ልመና ሆኗል። በዚህ ረገድ አስፈጻሚው አካል በጥልቀት ራሱን ፈትሾ ተገቢውን ቁርጠኛ እርምጃ ሊወስድና ፕሬሱን ሊያግዘው ይገባል።

ሌላው ፕሬሱ በሰው ኃይልና በፋይናንስ እንዲጠናከር መንግስታዊ ማስታወቂያዎች ፍትሐዊ በሆነ መንገድ እንዲያገኝ መደረግ አለበት። ይህ መሆኑ ፕሬሱ በፋይናንስ ተጠናክሮ ብቃት ያለው የሰው ኃይል እንዲያፈራና መረጃ የመስጠት ስራውን ለማጠናከር ትልቅ እገዛ ይኖረዋል። በዚህም ረገድ በመንግሥት የተያዙ ዕቅዶች በፍጥነት ወደ መሬት እንዲወርዱና እንዲተገበሩ የአብዛኛው ፕሬስ ፍላጎት ነው።

ፕሬሱም በራሱ ውስጥ በበርካታ ችግሮች የተተበተበ መሆኑ ይታወቃል። ወደውስጡ ተመልክቶ ጉድለቱን ማረም ተገቢ ይሆናል።

እናም የዓለም አቀፉን የፕሬስ ነጻነት ቀን ስናስብ የሚመለከታቸው ወገኖች ሁሉ በፕሬሱ ላይ የተጋረጡ ችግሮች ለመፍታት ቁርጠኛ አቋም በመያዝ፣ የችግሩም ብቻ ሳይሆን የመፍትሄው አካል ለመሆን ቃል በመግባት ጭምር ሊሆን ይገባል።¾

 

 

ጌታሁን ወርቁ (www.abyssinialaw.com)

በማንኛውም አገር የመንግሥት አስተዳደር ከሕግ አውጪውና ከሕግ አስፈጻሚው እኩል የዳኝነት አካሉ አደረጃጀት፣ አወቃቀርና ጥንካሬ የሥርዓቱን ዴሞክራሲያዊነት ይወስናል። የዳኝነት አካሉ ገለልተኛና ነፃ ባልሆነ መጠን የሥርዓቱ ዴሞክራሲያዊነት ዋጋ ያጣል። የዳኝነት አካሉ መሠረታዊ ሕገ መንግሥታዊ መርሆችን ለማስፈጸም፣ የዜጎች የሰብዓዊ መብቶች እንዲጠበቁና የሕግ የበላይነት እንዲሰፍን ገለልተኛ፣ ግልጽ አሠራርን የሚከተልና ጠንካራ እንዲሆን ያስፈልጋል። በ1987 ዓ.ም. የወጣው ሕገ መንግሥታችን በአንቀጽ 78 እና 79 እነዚህ መሠረታዊ የዳኝነት አካሉመገለጫዎችን ደንግጓል። ይሁን እንጂ ሕገ መንግሥቱ ከወጣ ከ25 ዓመታት በኋላም የዳኝነት አካሉ የአሠራር ግልጽነትና ተጠያቂነት አመርቂ እንዳልሆነ ሁሉም ባለድርሻ አካላት ይስማማሉ።

ለዚህ ነው የፌዴራሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በ2015 ዓ.ም በሕዝብ ታማኝነት ያለው የዳኝነት አካል ለመሆን ራዕይ ይዞ የሚንቀሳቀሰው። ከ15 ቀናት በፊት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከፀደቀው የዳኝነት ሹመት ጋር በተያያዘ በሕግ ባለሙያዎች በየዐውዱ የሚደረገው ክርክር የዚህ አንዱ መገለጫ ነው። ኃይለ ገብርኤል መሐሪ የተባሉ ጸሐፊ ሰኔ 26 ቀን 2008 ዓ.ም. በሪፖርተርጋዜጣ የአስተያየት አምድ “ግልጽነት የጎደለው የዳኞች ምልመላ” በሚል በጻፉት ጽሑፍ የተሾሙት ዳኞች ምልመላበአጭር ጊዜ የተፈጸመ፣ በቂ ፈተናና ግምገማ ያልተደረገበት፣ የሕዝብ አስተያየት በአግባቡ ያልተወሰደበትና ግልጽነትየጎደለው እንደነበር ይገልጻሉ። ጸሐፊውን ጨምሮ በፍርድ ቤቶች አካባቢ የሚታዩ ጠበቆችም የዳኞቹ አመላመልናሹመት ጋር በተያያዘ ሊታዩ የሚገቡ ነጥቦች እንዳሉ ያምናሉ።

የዳኞች አመላመልና አሿሿም የዳኝነት አካሉን ነፃነት ከሚያረጋግጡ ቅድመ ሁኔታዎች ዋናው ነው። ዳኞችምከማንኛውም ቀጥተኛም ሆነ ተዘዋዋሪ ተፅዕኖ ነፃ በመሆን ፍትሕ እንዲሰፍን የሚሠሩት ምልመላውና አሿሿሙግልጽና ተጠያቂነት ሲኖረው ነው። የዳኞች አሿሿም የዳኝነት አካሉን ነፃነት ከሚያስገኙ የገለልተኝነት፣ የብቃት፣የሃቀኝነትና የነፃነት እሴቶች ጋር እጅጉን ይቆራኛል። የዳኝነት አካሉ በኅብረተሰብ ውስጥ ተገቢውን ቦታ እንዲያገኝበግልጽነት የዳኞችን የመሾም ሥርዓት ሊያከናውን ይገባል። ይህ የሚሳካው ደግሞ የዳኞች የአመራረጥና የአሿሿምዘዴ፣ የሚመረጡ ዳኞች ዕውቀትና ልምድ በጥንቃቄና በኃላፊነት ሲከናወን ነው። በዚህ ጽሑፍ ከዳኝነት አሿሿም ጋርበተያያዘ ጥንቃቄ የሚፈልጉ አንዳንድ ነጥቦችን ለመመልከት እንሞክራለን።

 

የዳኝነት አሿሿም ዘዴዎች

የዳኝነት አሿሿም እንደ አገሮቹ የፖለቲካ ባህልና ማኅበራዊ እሴት ይለያያል። አንድ ወጥ የአሿሿም ሥርዓት የለም። ማንኛውንም የአሿሿም ሥርዓት የሚከተል አንድ አገር የዳኝነት አካሉ ነፃ እንዲሆን የአሿሿም ሒደቱ ግልጽናኅብረተሰቡን ያሳተፈ ሊሆን ይገባዋል። ግልጽነትና የሕዝብ ተሳትፎ በአሿሿም ካለ ጥራትና ብቃት ያላቸው የሕግባለሙያዎች ዳኛ ይሆናሉ። ኅብረተሰቡ በዳኝነት አካሉ ላይ ያለው መተማመን ይጨምራል።

በተለያዩ አገሮች ተፈጻሚ የሚሆኑ የዳኝነት አሿሿም በደምሳሳው በሁለት ሊከፈል ይችላል። አንዱ በምርጫየሚከናወን ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ በመሾም ሥርዓት የሚከናወን ነው።

ዳኞችን በምርጫ መሾም እንደማንኛውም የፓርላማ ምርጫ በሕዝብ ማስመረጥ ወይም በሕግ አውጪው አካልማ ስመረጥን ይመለከታል። ዳኞች በቀጥታ ወይም በፖለቲካ ፓርቲዎች አቅራቢነት ሕዝቡ አስተያየት ሰጥቶባቸውና መርጧቸው የሚሾሙ ይሆናል። ለምሳሌ በአሜሪካ የተወሰኑ ግዛቶች ይህ ዓይነት አመራረጥ ሥራ ላይ ይውላል። በሳውዝ ካሮሊና እና ቨርጂኒያ ተግባራዊ የሚሆነው አመራረጥ Legislative Appointment የሚባለው ሲሆን፣ የሕግ አውጪው አካል ከዜጎች ጋር በመተባበር በውስጡ ባቋቋመው ኮሚሽን አማካይነት ዳኞችን መርጦ ይሾማል። በካሊፎርኒያና በኒው ጀርሲ ተፈጻሚ የሚሆነው አሿሿም ደግሞ Executive Appointment የሚባለው ሲሆን፣ አስፈጻሚው ዳኞቹን መርጦ በሕግ አውጪው አካል ያሾማል።

እንዲህ ዓይነት ዳኞችን በምርጫ የመሾም ዘዴ ዳኞች በመደበኛነት ለመረጣቸው አካል ተጠያቂ እንዲሆኑ የሚያስችል ሲሆን፣ አልፎ አልፎ ዳኞች ሕግም የማውጣት ድርሻ ስለሚኖራቸው በሕግጋቱ በሚገዛው ሕዝብ መመረጣቸውን ፍትሐዊ እንደሆነ የሚገልጹ አሉ። ይሁን እንጂ ይህ ዓይነት የዳኝነት አሿሿም ዳኞች በብቃታቸውና በልምዳቸው ሳይሆን በፖለቲካ ታማኝነታቸው፣ በሙያቸው ሳይሆን በምርጫ ዘመቻቸው እንዲመረጡ ያደርጋል። በተጨማሪም መራጩ ሕዝብ ስለ ሙያው ያለው ዕውቀት አናሳ ስለሚሆን ብቁ ያልሆኑ ዳኞች ሊመረጡ ይችላሉ።

ሁለተኛውና በብዙ የዓለማችን ክፍሎች ተግባራዊ የሚደረገው ዳኞች በአስፈጻሚው የመንግሥት አካል ተመርጠው በሕግ አውጪው አካል የሚሾሙበት ወይም የሚፀድቁበት ሁኔታ ነው። የዳኞች መረጣው ሙሉ በሙሉ በአስፈጻሚው የሚሠራ ከሆነ አስፈጻሚው ለራሱ የፖለቲካ ጥቅም ስለሚያውለው የዳኝነቱን ነፃነት ዋጋ የሚያሳጣ ይሆናል። አስፈጻሚው ከሕግ ባለሙያዎችና ከተለያዩ ባለድርሻ አካላት በተውጣጡ ገምጋሚዎች (Jurists and commentators) ሊታገዝ ያስፈልጋል። በዚህ ዓይነት የዳኞች አመራረጥና አሿሿም ሦስት መሠረታዊ ሒደቶች በጥንቃቄ ሊፈጸሙ እንደሚገባ ጸሐፍት ይገልጻሉ። እነዚህም በሕግ አውጪው አካል የማጽደቅ (Parliamentary Approval) የዳኝነት አካሉንና የሕግ ባለሙያዎችን የማማከር (Consultation with Judiciary and Legal profession) እንዲሁም ገለልተኛ ኮሚሽንን የመጠቀም (Use of an independent commission) ሒደት ናቸው።

በፓርላማ የማጽደቅ ሒደት በመጀመሪያ አስፈጻሚው የመንግሥት አካል ለዳኝነት ዕጩ የሆኑትን ይመርጥና ፓርላማው ሲያፀድቀው ብቻ ዳኞቹ የሚሾሙ ይሆናል። ለምሳሌ በአሜሪካ ፕሬዚዳንቱ የፌደራል ዕጩ ዳኞችን ለሴኔቱ ያቀርባል ሴኔቱ ይሾማል። እንዲህ ዓይነት አሿሿም ሕግ አውጪው አስፈጻሚውን ለመቆጣጠር የሚያስችለው ሲሆን፣ በሒደቱም ሕዝቡ ዕጩዎችን በመገምገም እንዲሳተፍ ይረዳል። እንዲህ ዓይነት የአሿሿም ሥርዓት የራሱ ውስንነት አለው። ፓርላማው በዕጩ አመራረጥ ሒደቱ ስለማይሳተፍ አስፈጻሚው ለራሱ የፖለቲካ ዓላማ መሣሪያነት ሊጠቀምበት ይችላል። በተለይ በፓርላማው ውስጥ ብዙ የአንድ ፓርቲ አባላት ከተገኙበት የአሿሿም ሥርዓቱ በፖለቲካ ደጋፊነት (Political Patronage) ዳኞች የሚሾሙበት ሁኔታ ሊፈጠር ይችላል።

በዳኞች አሿሿም የዳኝነት አካሉንና የሕግ ባለሙያዎችን ማማከር ነፃና ገለልተኛ ዳኞች እንዲሾሙ እንዲሁም በብቃትና በልምዳቸው የተመሰከረላቸው ዳኞች እንዲሾሙ ያስችላል። ዳኞች ለዳኝነት ብቁ የሆኑ ዕጩዎችን ለመገምገም፣ ዕጩው ዳኛ ለዳኝነት ብቁ የሚያደርግ ዕውቀትና ክህሎት እንዳለውና እንደሌለው ለመመዘን የተሻሉ ናቸው። የሕግ ባለሙያዎችንም ማማከር ጠቃሚነቱ የጎላ ነው። ከተለያዩ የሕግ ባለሙያዎች የተውጣጣ አካል የተመረጠው የሕግ ባለሙያ ፀባዩን፣ ችሎታውንና ለቦታው የሚመጥን መሆን አለመሆኑን ለመገምገም የሙያ ቅርበት ይኖራቸዋል። ይህ ዓይነት የማማከር ሒደት ብቁ ዳኞች እንዲመረጡ፤ ሕዝቡም በዳኝነት አካሉ ላይ ያለው መተማመን እንዲጨምር የማድረግ ውጤት ቢኖረውም የተወሰኑ ውስንነቶች አሉበት።

አስፈጻሚው አካል ዳኞቹንና የሕግ ባለሙያዎቹን የሚያማክረው ለይስሙላ ከሆነ ወይም ባለሙያዎቹ የሚሰጡትን ምክር፣ ግምገማና አስተያየት ከመጤፍ የሚቆጥር ከሆነ ማማከሩ ትርጉም የለውም። በዚህ ረገድ የህንድ ሕገ መንግሥት ፕሬዚዳንቱ የጠቅላይና የከፍተኛ ፍርድ ቤትዳኞችን ሊሾም የፍርድ ቤቶቹን ፕሬዚዳንቶች ጨምሮ የፍርድ ቤቶቹን ዳኞች፣ የሕግ ባለሙያዎችን የከተማ ገዥዎችን የማማከር ግዴታ እንዳለበት በግልጽ ይደነግጋል።

በብዙ የዓለማችን አገሮች ተቀባይነት ያለው አሠራር ገለልተኛ ኮሚሽን አቋቁሞ የዳኞችን ጥቆማ መቀበል፣ የመገምገምና ዕጩዎችን የመምረጥ አሠራር ነው። እንዲህ ዓይነት ዳኞችን የሚመርጥ ገለልተኛ ኮሚሽን ወይም ኮሚቴ በካናዳ፣ በደቡብ አፍሪካ፣ በብዙ የአሜሪካ ግዛቶች፣ በአየርላንድ፣ በእስራኤል ወዘተ. ተግባራዊ ይደረጋል። ኮሚሽኑ ወይም ኮሚቴው ከዳኞችና ከተለያዩ የሕግ ባለሙያዎች የሚውጣጣ ሲሆን፣ ዳኞችን የመምረጥ ወይም የመጠቆም ወይም ከተወሰኑ ዝርዝሮች ውስጥ አስፈጻሚው እንዲመርጥ የመጠቆም ድርሻ ይኖራቸዋል። የእንዲህ ዓይነት ኮሚሽን ውጤታማነት የሚወሰነው በአባላት ስብጥሩና በሚከተለው ሥርዓት ነው።

ኮሚሽኑ ከዳኞች፣ ከታዋቂ የሕግ ባለሙያዎች፣ ከሕግ ምሁራን፣ ከኅብረተሰቡና ከፓርላማው የተወሰኑ ተወካዮችን ሊያካትት ይችላል። ኮሚሽኑ ውጤታማ ከሆነ ለዳኝነት አካሉ የሚመጥኑ ምርጥ ዕጩዎችን ያቀርባል፣ ለሕዝብ ያስገመግማል። ይህን በማድረጉም የአስፈጻሚውን ተፅዕኖ ይቀንሳል ሕዝቡ ለዳኝነት አካሉ የሚኖረውን መተማመን ይጨምራል። በዚህ ረገድ የአፍሪካዊቷ አገር የደቡብ አፍሪካ ምሳሌ እጅግ ጠቃሚ ነው።

በደቡብ አፍሪካ ከ10 በላይ ባለድርሻ አካላት ዳኞች፣ የፍትሕ ሚኒስቴር፣ ጠበቆች፣ የሕግ አስተማሪዎች፣ ተቃዋሚዎችን ጨምሮ የፓርላማ አባላት ከአስፈጻሚው አካል ወዘተ. የሚውጣጡ ይሆናሉ። ይህ ኮሚሽን ለዳኝነት መወዳደር የሚፈልጉ የሕግ ባለሙያዎችን በሥራ ማስታወቂያ (Advertising Judicial Vacancy) ይጠራል፣ በግልጽ የተመረጡ ተወዳዳሪዎችን ቃለ መጠይቅ ያደርግና እንዲሾሙ ከሚፈለገው የዳኞች ቁጥር ሦስት ያህል ተጨማሪ ዕጩ በመጨመር ለፕሬዚዳንቱ ያስተላልፋል። ይህ ረዥም ጥብቅ የአመራረጥ ሒደት ለዳኞቹ ጥራትና ብቃት ዋስትና ይሰጣል።

 

የዳኞች አሿሿም በአገራችን

የኢፌዲሪ ሕገ መንግሥት ነፃ የዳኝነት አካል ያቋቋመ ሲሆን፣ የፍርድ ቤቶችን ቅርጽና ሥልጣን በዝርዝር ደንግጓል። የፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባዔ አባላት የፌዴራል ዳኞችን በተመለከተ ዕጩዎችን መልምሎ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እንዲያፀድቅ ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ይልካል። ጠቅላይ ሚኒስትሩ ከፌዴራል ዳኞች በተጨማሪ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንትንና ምክትል ፕሬዚዳንትን ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አቅርቦ ያፀድቃል። ሕገመንግሥቱ የፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባዔ የአባላትን ስብጥር፣ ሥልጣንና ተግባር የዳኞች አመላመል ዘዴና ተያያዥ ጭብጦችን የተመለከተ ድንጋጌዎች በዝርዝር አልያዘም።

እነዚህ ጉዳዮች በዝርዝር የታዩት በፌዴራል የዳኞች አስተዳደር ጉባዔ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 24/1988 ሲሆን፣ ይህ አዋጅ የዳኞችን ተጠያቂነት ለማስፈንና የጉባዔውን ስብጥር ለማስፋት በሚል ዓላማ በአዋጅ ቁጥር 684/2002 እንዲተካ ተደርጓል። በአዋጁ መሠረት ይህ ጉባዔ በጠቅላይ ፍርድ ቤት ጥያቄ ለፌዴራል ዳኝነት ቦታዎች ዕጩዎችን የመለየት፣ ብቁ የሆኑትን የመለየት፣ የፍርድ ቤትሠራተኞችን ደመወዝ፣ አበልና ጥቅማ ጥቅም መወሰን፣ የሥነ ምግባር ደንብ፣ የዲሲፕሊን ክስ ሥነ ሥርዓት ደንብናየሥራ አፈጻጸም መመዘኛ መሥፈርት ማውጣትና ተግባራዊነቱን መከታተል ከሥልጣኑ የተወሰኑት ናቸው።

የጉባዔው አባላት የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንትና ምክትል ፕሬዚዳንት፣ ሦስት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትአባላት፣ የፍትሕ ሚኒስትር የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤትና የመጀመሪያ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንቶች፣ ከጠበቆች፣ ከዳኞችና ከታዋቂ ግለሰብ የሚመረጡ ከእያንዳንዳቸው አንድ አንድ አባላት ይኖሩታል። የጉባዔው አባላት ቁጥርና ስብጥር በቀድሞው አዋጅ ከነበረው እንዲጨምር ተደርጓል።

አዋጁ ለዳኝነት ለመሾም የሚያበቁ ሁኔታዎችን በተመለከተ ሰባት መሥፈርቶችን በዝርዝር አስቀምጧል። በዳኝነትሙያ ለመሰማራት ፈቃደኛ የሆነ፣ ዕድሜው ለፌዴራል የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ከ25 ዓመት ያላነሰ፣ ለፌዴራል ከፍተኛና ጠቅላይ ፍርድ ቤት ከ30 ዓመት ያላነሰ፣ ዕውቅና ካለው የከፍተኛ ትምህርት ተቋም በሕግ ትምህርት ቢያንስ በመጀመሪያ ዲግሪ በከፍተኛ ውጤት የተመረቀ፣ ለሕገ መንግሥቱ ታማኝ የሆነ፣ ጉባዔው በሚያደርግለት ቃለመጠይቅ፣ የማጣሪያ ፈተናና ሌሎች የባህርይ ምርመራዎች በዕውቀቱ፣ በታታሪነቱ፣ በሥነ ምግባሩ፣ በፍትሐዊነቱና በሕግ አክባሪነቱ መልካም ስም ያለው፣ የቅድመ ዕጩነት ሥልጠና የሚያጠናቅቅ፣ በጽኑ እስራት ተቀጥቶ የማያውቅ የሆነ በዳኝነት ቦታ ሊታጭ ይችላል።

ሕገ መንግሥቱ ከወጣ በኋላ በተለይ የመጀመሪያው የዳኞች አስተዳደር ጉባዔ ከተቋቋመ በኋላ የተደረጉ ሹመቶችን ካስተዋልን የፌዴራል ሥርዓቱ የሚጠይቀውን የዳኞች ብዛት ከማሟላት ጋር የተያያዘ ሲሆን፣ ከሕግ ትምህርት ቤት የተመረቁ የሕግ ምሁራን ያለብዙ ውጣ ውረዱ የሚሾሙበት አጋጣሚ ነበር። በዓለም ባንክ እ.ኤ.አ. በ2004 የተሠራ የኢትዮጵያ የሕግና የዳኝነት ሴክተር ግምገማ ጥናት በጊዜው የነበሩት በዳኝነት አሿሿም ላይ የሚታዩትን ችግሮች እንዲህ ሲል ይገልጸዋል።

“The new levers of decentralized federal/ state judicial systems introduced in the 1995 constitution created numerous new courts as well as enormous staffing demands. The remaining pool of legally - trained personnel was utterly insufficient to meet these demands. Consequently, professional qualifications were relaxed to meet immediate needs and to bring younger judges in to the new system who were unconnected with the prior regime.”

በጊዜው በፌዴራል ሥርዓተ መንግሥት አወቃቀር የተፈጠረውን የዳኝነት ፍላጎት ለማሟላት በቁጥር አነስተኛ የነበሩትን የሕግ ተመራቂዎች በዝቅተኛ መሥፈርት በልጅነታቸው በመሾም በጊዜው የነበረውን ችግር ለመቅረፍ ጥረት ተደርጓል። በዚያ ወቅት የነበሩት ዳኞች በብዙ መሥፈርት በብቃት የዳኝነት ሥራውን እንደተወጡት ቢታመንም፣ በጊዜው ከበቂ ሥልጠናና ልምድ ማነስ ጋር የሚታዩ ቅሬታዎች እንደነበሩ ይኼው ጥናት ይጠቁማል። ዳኞቹ በፍርድ ቤት ቆይታቸው እየበሰሉና ልምድ እያካበቱም ሲመጡ በጊዜው ይከፈል የነበረው ደመወዝ አነስተኛ ከመሆኑ የተነሳ ልምድ ያላቸው ዳኞች ወደ ጥብቅናው ዓለም ወይም ወደ ግል ሴክተሩ እየተቀላቀሉ የሕግ ምሩቃን ከሁለትና ሦስትዓመታት በላይ በፍርድ ቤት የማያገለግሉበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ይህም የዳኞችን እጥረት እያስከተለ፣ የመዛግብት ብዛት እየጨመረ ፍርድ ቤቶች የኅብረተሰቡን ፍላጎት ለማርካት አስቸግሯቸው ነበር።

በጊዜው የነበረው የዳኝነት አሿሿምም ግልጽና ወጥ መሥፈርትና ሥርዓት የሌለው፣ የፌዴራል የዳኞች አስተዳደር ጉባዔ የዳኞች አመራረጥና ዕጩ አቀራረብ ግልጽነት የጎደለው፣ የጥናት ማነስና የውሳኔ አሰጣጥ ተገማችነት አለመኖር በአጠቃላይ የፕሮፌሽናሊዝም እጦት በችግርነት እንደሚጠቀስ ከላይ የጠቀስነው የዓለም ባንክ የግምገማ ጥናት ይዘረዝራል።

በአሁኑ ወቅት ተፈጻሚ የሆነው የፌዴራል ዳኞች አስተዳደር ጉባዔ ማቋቋሚያ አዋጅ ከላይ የተዘረዘሩትን ችግሮች ለመቅረፍ የሚያስችሉ ድንጋጌዎችን አካቷል። የጉባዔውን አባላት ቁጥርና ስብጥሩን ማብዛቱ፣ ለዕጩ ዳኞች አስፈላጊ የሆነውን አነስተኛ ዕድሜ እንደ ፍርድ ቤቱ ዓይነት የተለያየ ማድረጉ፣ ለዳኝነት የሚፈለገው የትምህርት ደረጃ ወደየመጀመሪያ ዲግሪ ከፍ መደረጉ፣ ዳኞች የሚመለመሉበትን በማስታወቂያ የመጥራት፣ ቃለመጠይቅና የማጣሪያ ፈተና እንዲኖር በማድረጉ ከቀድሞው ይለያል። በዳኞች አመራረጥና አሿሿም ላይ ትኩረት አደረግን እንጂ ሌሎች ልዩነቶችንም መጥቀስ ይቻላል።

ይሁን እንጂ የዚህን አዋጅ ይዘት፣ አፈጻጸምና የዳኞችን አሿሿም በተመለከተ የሚነሱ ትችቶች አሉ። በዋናነት በዚህ ጽሑፍ መግቢያ ለመጥቀስ እንደሞከርነው የዳኞች አመራረጥና አሿሿም ዓላማ የዳኞች ነፃነት በተግባር እንዲገለጥ፣ ብቁና ጥራት ያለው ዳኛ እንዲሾም እንዲሁም የዳኝነት አካሉ ከአስፈጻሚው አካል ተፅዕኖ ነፃ ሆኖ የሕዝብ አመኔታው እንዲጨምር ማድረግ ነው። ከዚህ አንፃር አንዳንድ የሕግ ባለሙያዎች የዕጩ ዳኞቹ አመራረጥና አሿሿም በበቂ ጊዜና የኅብረተሰብ ተሳትፎ እንዲሁም በጥንቃቄ ስለመከናወኑ ሥጋት አላቸው። ምንም የተቃዋሚ አባል በሌለበት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ለዳኝነት የሚቀርበው መሥፈርት፣ መራጩና ሿሚው ጥንቃቄ ካላደረገ የአስፈጻሚው ተፅዕኖ እንዳይሰፋ ሥጋት አለ።

እስካሁን የዳኞች አስተዳደር ጉባዔ አሳልፎት፣ ጠቅላይ ሚኒስቴሩ ለሹመት ያቀረቡት ግንበምክር ቤቱ ተቀባይነት ያጣ ሹመት አለመኖሩን አንዳንድ የሕግ ባለሙያዎች ለጥንቃቄ ትኩረት ለማነሱ እንደማስረጃ ይጠቅሳሉ። የዳኝነት አሿሿም ከሦስቱ ዋና የመንግሥት አካላት አንዱን ክንፍ መሾም እንደመሆኑ በአፅንኦት ሊከናወንሲገባ፣ የሕዝብ አስተያየት እየተደመጠበት በስፋት በውይይት ሊሆን ሲገባ የሹመቱ አጀንዳ በሕዝቡ ውስጥመነጋገሪያ እስኪሆን ድረስ የሕዝብ ተሳትፎ ማረጋገጥ አለመቻሉ ፈተና ሳይሆን አልቀረም። በአዲሱ አዋጅ ዳኞችንበፈተና የመምረጥ ሒደት እንደመሥፈርት ከመቀመጡ ውጭ ለዳኝነት ብቁ የሆነ ተወዳዳሪ የሰው ኃይል ማስገኘቱንበማስረጃ ማረጋገጥ አስቸጋሪ ይሆናል። ከፈተናው እኩል ወይም ይልቅ የአመለካከት ጉዳይ ቅድሚያ የሚሰጠው ይመስላል።

ፈተናውን ማን ነው የሚያወጣው? ይዘቱን በተመለከተ የተቀመጠ መመርያ (Guideline) አለ ወይ የፈተናው ይዘትስ ለዳኝነት ብቁ የመሆን ዕውቀትና ክህሎትን ይመዝናል ወይ? የሚለው ራሱን የቻለ ጥናት የሚፈልግነው። ኃይለ ገብርኤል መሐሪ፣ በጽሑፋቸው 700 ተፈታኞች በአንድ አዳራሽ፣ እርስ በርስ መኮራረጅ ባለበት ሁኔታ ‹‹ፈተና›› መደረጉን መሞገታቸው ለዚህ ነው። በጥሞና የፈተና መሥፈርትን ለገመገመው ዳኝነት ማንኛውም በሕግየተመረቀ ሰው የሚሞክረው እንጂ ፍላጎት፣ ትጋት፣ ክህሎት፣ ቁርጠኝነት ያለው የሚያገኘው ለተገቢው ብቁ ባለሙያብቻ ክፍት የሆነ አያስመስለውም። ከዚህ ውጭ ሌሎች መሥፈርቶችም ላይ አንዳንድ የሕግ ምሁራን የሚያነሷቸው ትጋቶች አሉ።

የ25 ዓመት የዕድሜ ገደብ ለአብዛኞቹ ተሿሚዎች ባልበሰሉበት ዘመን (የማኅበረሰቡን ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ትስስር ባልተረዱበት፣ የሚሰጡት ፍርድ በኅብረተሰቡ ውስጥ ሊኖረው የሚችለውን ውጤት በማይገምቱበት፣ በአግባቡ ጭብጥ ለመመሥረትና ለመመርመር ክህሎት ባልዳበረበት ዕድሜ) መሆኑ ጥራቱ ላይተፅዕኖ እንደሚያደርግ መገመት አያስቸግርም። ለሁሉም ባይሠራ ለብዙኃኑ ሊሠራ ይችላል። ከፍተኛ ውጤት (ስንትመሆኑ በግልጽ በማይታወቅበት) የመሥፈርቱም አስፈላጊነት አከራካሪ በሆነበት መሥፈርቱን ማሟላት አስቸጋሪ መሆኑን የሚገልጹ አሉ።

በአጠቃላይ ከላይ ያነሳናቸው ነጥቦች የዳኝነት አመራረጥና አሿሿም ላይ ሥርዓቱ የበለጠ እንዲሠራ፣ ነፃነትና የሕዝብ ታማኝነትን ለመጨመር በጥንቃቄ ሊሠራ እንደሚገባ አመላካች ነው።

 

“የመተቸት መብት የዴሞከራሲ መፈተኛው ነው።”

(ቀዳማዊው የእስራኤል ጠቅላይ ሚኒስትር ዴቪድ ቤንጎሪዮን)

ሪያድ አብዱል ወኪል (በጉራጌ ዞን የወለኔ ወረዳ ዓቃቤ ህግ)

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

ይህንን ጽሁፍ ስታነቡ በአለም ዓቀፍ ደረጃም ሆነ በኢትዮጵያ በተለያዩ ሁነቶች ታስበው ከሚውሉት በርካታ ዝክረ ቀናት አንዱ የሆነው “የዓለም የህትመት መገናኛ ብዙሃን ቀን” እየተከበረ ይሆናል። ወይም ደግሞ ተከብሮ ያለፈ ቢሆን እንኳ በእነዚሁ የዝክረ ሰሞን ቀናት “ድባብ” ውስጥ ትሆኑ ይሆናል ብዬ ስለምገምት የዚህ ጽሁፍ መነሻና መድረሻ ሃሳብም ይህንኑ ቀን ምክንያት በማድረግ “የሃሳብና ሃሳብን የመግለጽ ነጻነት” ላይ ያተኮረ ስለመሆኑ ከወዲሁ እንድትረዱልኝ ይሁን እላለሁ። ከሃገር ውጪም በሀገር ውስጥም ላሉ “እውነተኛ” ጸሃፊያን የቀረበ ልባዊ መወድስ አድርጋችሁ ልትወስዱትም ትችላላችሁ።

ሰሎሞን ሞገስ (ፋሲል) የማደንቀው ገጣሚ ነው። ይበልጥ የሚታወቀው ደግሞ “እውነትን ስቀሏት!” በሚል ርዕስ ባስነበበንና የበኩር ስራው በሆነው የግጥም መድብሉ ውስጥ ባካተታት “ስንቅ የሚያቀብሉን እስረኞቹ ናቸው” በተሰኘችው ግጥሙ ነው። ለዚህ ጽሁፍ መግቢያ ይሆነኝ ዘንዳ ከዚያችው መድብሉ ውስጥ “መንገዱን አጥቼ - መንደዱን አገኘሁ” በሚል ርዕስ የቆዘመባትን አንድ “መንገደኛ” ግጥም ልጋብዛችሁና ወደ ነገረ ጉዳዬ እገባለሁ።

“አገር ካልሆነችኝ የትውልድ አገሬ፣

እኔም ልጅ አልሆናት ከእሷው ተፈጥሬ፣

“ኑ! ኑ!” እያላችሁ የሄደ አትጣሩ፣

ጨርቄን አቀብሉኝ በየት ነው ድንበሩ?!”

ሰሎሞን ጎበዝ ገጣሚ ብቻ ግን አይደለም በማህበራዊ ህየሳ ጽሁፎቹም የተዋጣለት ተመልካችና ንቁ ታዛቢ (Observer) ጭምር ነው። የጽሁፍም የንባብም ደንበኛ በነበርኩባት የ “አውራ አምባ ታይምስ” ጋዜጣ አምደኛ ሆኖ ከጻፈባቸው ጉዳዮች መካከል አንዱ (ለላይኛው ግጥምም “መነሾ ስብራት” የሚመስለኝ ጉዳይ) በሃገራቸው “ነገር” እየተመረሩ የሚሄዱ ሰዎችን ለመጥራት “ኑ! ኑ!” ብሎ ከመዝፈን ይልቅ እዚህ ያለውን አስመራሪ “ነገር” እንዲስተካከል መዝፈኑ አልያም ደግሞ ቀድሞ ማስተካከሉ ይበጃል በሚል የያዘው አቋም ይመስለኛል።

በአንድ የጋዜጣዋ እትም ላይ “እሰደዳለሁ!” በሚል ርዕስ ሲጽፍ የመሰደዴ ምክንያቶች ናቸው ያላቸውን ጉዳዮችም በዝርዝር ጽፎ ነበር። አሁንና ዛሬ ላይ ያኔ እንዳለው ይሰደድ ይኑር ባላውቅም በዚያው ሰሞን እዚያው ጋዜጣ ላይ ባስነበበን የመጨረሻ መጣጥፉ ላይ ኢትዮጵያ ውስጥ ሃሳብን የመግለጽ ነጻነት ወዳጆቼን፣ ጓደኞቼንና የሙያ ባልደረቦቼን ሁሉ ብዙ ዋጋ አስከፍሏልና ከአሁን በኋላ “ብዕሬን ሰቅያለሁ!” ብሎ መድረኩን በሃዘን መሰናበቱን ግን በደንብ አስታውሳለሁ። ይህንን አለማስታወስስ እንዴት ልችል እችላለሁ?! እንዴትስ አንድ ብዕረኛ ከንባብ ማዕዱ ላይ ጎደለን ስነገር “መንገዱን ጨርቅ ያድርግለት!” ልል ይቻለኛል?! እንዴትስ ቢሆን “ካሻው በሊማሊሞ በኩል ያቋርጥ!” ብዬ ላሾፍ እችላለሁ?! እንዴት… እንዴት?!?!

ይኸው ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ሶሎሞንን ብቻ ሳይሆን ለቁጥር የታከቱ ጋዜጠኞቻችንን ብዕር የበላ ጅብ አልጮህ ብሏል። እነሆ ከዚያን ጊዜ ጀምሮ የሃሳብ ገበያው ላይ ከጥቂት ጋዜጣና መጽሄቶች በቀር አልበረክት ብለዋል። እዚህ ጋር የሃሳብ ጸር የነበረውንና ምናልባትም ዛሬም ከበሽታው ያልተፈወሰውን የዕድሜ አዛውንቱ “አዲስ ዘመን” ጋዜጣ የገጽ 3ቱን “ቱባ ሰው” ማስታወሱ አስፈላጊ ነው። ይህ የጋዜጣ ገጽና ይህንን የዚህ ገጽ ሰው በዚህ የሃሳብና የንግግር ነጻነት ሰሞን “ደስ አይበልህ!” አለማለት ህገ-መንግስታችን ያወቀልንን መብት በአግባቡ አለመጠቀም ይሆናል። የ “ገጽ 3ቱ ሰው” እነሆ የሃሳብና የንግግር ነጻነት ጸሃይ መቦግ ጀምራለችና “ደስ ይበለን!” እልሃለሁ!!!

 

አራተኛው የመንግስት አካል!

በብዙ ሃገራት የህትመት ዘርፉም ሆነ ይህ የሃሳብና ንግግር ነጻነት የሚገለጽባቸው ማንኛቸውም አይነት ሌሎች የመገናኛ ብዙሃን ዘርፎች ከሶስቱ ተለምዷዊ የመንግስት ምሶሶሰዎች ተጨማሪ ሆኖና እንደ አራተኛው ምሰሶ (‘Fourth Estate’) ተደርጎ ይቆጠራልና የትኛውም መንግስት ለዘርፉ ህጋዊ ጥበቃና ከለላ ይሰጠዋል። መገናኛ ብዙሃኑም የህዝቡ መተማመኛ፣ የዴሞክራሲና የሰብዓዊ መብቱ ጠባቂ፣ ለሃሳብ ነጻነቱ ልዕልና እንዲሁም ለጥቅሙ የሚዘብ፣ ለድምጽ አልባዎች ድምጽ፣ ዓይንና ጆሮ ሆኖ ስለህዝቡ የሚያይ የሚሰማ በመሆን የራሳቸውን አበርክቶ ያቀርባሉ። የፕሬስ ሚና በዚህ ብቻ ግን አይገደብም መብቱን ጠንቅቆ ያወቀና ባወቀው ልክም በመብቱ የሚጠቀምን ዜጋም ይፈጥራል።

ለመገናኛ ብዙሃንና ለየትኛውም አይነት የሃሳብ ልዩነቶች ተገቢውን ክብር የሚሰጥ ህብረተሰብ መፍጠር ያስፈልገናል፣ ለየትኛውም አይነት የሃሳብ ልዩነቶች ተገቢውን ቦታ የሚሰጡና ራሳቸው ሃሳብን ከማፈን ነጻ የወጡ ነጻ መገናኛ ብዙሃን ያሰፈልጉናል፣ ለየትኛውም አይነት የሃሳብ ልዩነቶች ዕውቅናና ህጋዊ ጥበቃ (በነቢብም በገቢርም!) የሚሰጥ መንግስትም ያሻናል። የሃሳብ ልዩነትን መታገስና መቀበል የማይችል መንግስት፣ ይህንንም ልዩነት እንደ መርገምት ወስዶ ለማጥፋት ቀን ከሌት የሚታትር መንግስት፣ የራሱንና የራሱን ሃሳብ ብቻ እየሰማና እያሰማ መኖርን የሚያልም መንግስት፣ በኢትዮጵያ እንደታየው ሃገሪቱን ወደ ትልቅ እስር ቤትነት ይቀይራታል። አሳቢዎቿንም የስደትን ጥርጊያ እንዲከተሉ ያደርጋል።

ያለነጻ ፕሬስ ዴሞክራሲን አሰፍናለሁ ብሎ ቃል መግባት በራሱ ቃለ-አባይነት ነው፣ ያለነጻ ፕሬስ ማህበረሰባዊ ለውጥን መናፈቅም ከንቱ ነው፣ ያለነጻ ፕሬስ መልካም አስተዳደርን አሰፍናለሁ ቢባልም የማይመስል ነገር ነው። ምክንያቱም የነጻ ፕሬስ መኖር ለእነዚህ ሁሉ ትልሞች ቀዳሚ ለነገር (Pre-requisite) ነውና። እንድ የእንግሊዝ ፍርድ ቤት ከርዕሰ ጉዳያችን ጋር በተገናኘ ውሳኔው ላይ “የንግግር ነጻነት የዴሞክራሲያዊ ህብረተሰብ አስፈላጊው መሰረት ነው። ለዚሁ ህብረተሰብ ስልጣኔና ዕድገትም ሆነ ለእያንዳንዱ ዜጋ መታነጽ መሰረታዊ ቅድመ-ሁኔታ ነው።” በማለት ነበር ፍርዱን ያሳረገው።

የሃሳብና ሃሳብን በነጻነት የመግለጽ መሰረታዊ መብት በህግ ዕውቅና ከማግኘቱ ባሻገር ህጉ በተግባር ሲገለጽና ለመብቱም ጥበቃ ሲደረግለት ሃገር ተጠቃሚ ትሆናለች። የሃሳብ ልዩነት ዕድልና በረከት እንጂ እርግማንና መርገምት ስላይደለ። የተሳሳተና “ክፉ” የምንለው ሃሳብ ቢሆን እንኳ ልናደምጠው ካልፈቀድንና ለማፈን ከሞከርን ቀድሞ ነገር በሃሳብ ነጻነትና በአመለካከት ልዩነት አናምንም ማለት ነው። የተሳሳተው ሃሳብም ቢሆን የመታረም ዕድልን የሚያገኘው ይፋ ሲወጣና ሲነገር ነው።

ከዚህም ባሻገር እኛ “የተሳሳተ/መጥፎ” የምንለው ሃሳብ በእኛ መመዘኛ ላይ ቆመን ስለመሆኑና “እነሱ” የምንላቸው ወገኖችም የእኛን ሃሳብ በራሳቸው ሚዛን ለክተው “መጥፎ/የተሳሳተ” ሊሉት እንደሚችሉ ማወቁም ብልህነት ሲሆን እውነታው ደግሞ ሁለቱም ሃሳቦች ለሃገርና ህዝብ ጠቃሚዎች መሆናቸው ነው። “መጥፎ ሃሳብ ደግሞ ምን ይጠቅማል?!” ካላችሁ እነሆ መልሱን የሚሰጠን ዕውቁ የሃሳብ ሰው ጆርጅ በርናንድ ሾው ነው።

በሃሳብ መስመር ላይ አንዳችን የሌላችንን ሃሳብ የምናጣጥለውና የኢትዮጵያ መንግስትም በተደጋጋሚ “አንዳንድ የህትመት ዘርፉ አካላት መርዶ ነጋሪና ጨለምተኛ ናቸው” እያለ ነበርም አይደል?! ጆርጅ በርናንድ ሾው “ተስፈኛ ነኝ ባዩም ሆነ ጨለምተኛ ነው የሚባለው ወገን ለህብረተሰቡ የየራሱን አስተዋጽዖ አበርክቷል። ተስፈኛው ለመብረር አውሮፕላን ሲሰራ ጨለምተኛው በረራ ላይ ለሚፈጠር አደጋ መዳኛ የሚሆነውን ጥላ (parachute) ሰርቷልና!” ይለናል። መርገምተ-በረከት እንበለው ይሆን? አዎን! መርምሮ ላስተዋለው በመርገምት ውስጥም በረከት አለ።

 

ገደብ አልባ ነጻነት ግን የትም የለም!

ብዙዎች ስለ ታላቋ ሀገረ አሜሪካን የንግግር ነጻነት ሲጽፉ የሃገሪቱ ህገ-መንግስት “First Amendment” የሆነውን “ኮንግረሱ የዚህን መብት ትግበራ የሚከለክል ወይም የሚቀናንስ ምንም አይነት ህግ ሊያወጣ አይችልም።” የሚለውን በመጥቀስ “The best press law is no press law at all.” በማለት ነው። ምናልባት ተመሳሳይ የሆነ ባህል፣ እምነት፣ ሃይማኖትና ማንነታዊ ግብ ላለባት ሃገር ይህ ትክክል ይሆናል። ይህ እውነታ ለአሜሪካውያን ብቻ ሳይሆን በዚሁ ባህል ውስጥ ላሉትና በጅምላው “ምዕራባውያን” ለሚባሉት ሁሉ የሚሰራ ነው።

የብሄር፣ የሃይማኖትና እምነት ብዝሃነትን ለሚያስተናግዱና ኢኮኖሚያቸውን ፈቀቅ ማድረግ፣ ዜጎቻቸውንም በመሰረታዊ የፊደል ዕውቀት እንኳ መሞረድ ላልቻሉ እንደ ኢትዮጵያ ላሉ ሃገራት ግን ህጋዊ ገደብ ማደረጉን በጽኑ አምንበታለሁ። በአሜሪካና ሌሎች የምዕራቡ ሃገራትም ቢሆን ገደቡ ባለሁለት ሚዛንነት ሆኖ እንጂ ገደብ አልባነት ኖሮ ስላይደለ። አለም ዓቀፍ ህግጋትም የሚነግሩን በህግ ያልተገደበ የንግግር ነጻነት ዳፋው ጨርሶ የንግግር ነጻነት አለመኖርን የሚያመጣ ስለመሆኑ ነው። መብት ከግዴታ ጋር እንጂ ለብቻው የሚቆም ነገር አይደለምና።

በኢትዮጵያችን ግን የሚሆነውና ሲሆን የነበረው ከዚህ አይነቱ የመብት ወሰንን ዳር ድንበር ለይቶ ያሰመረ ህጋዊ ገደብ (Limitation) ጋር የተያያዘ ሳይሆን መሰረታዊ የንግግር መብትን የሸራረፈ ነው። ትሬሲ ጄ ሮስ የተባለች ተመራማሪ “A Test of Democracy: Ethiopia’s Mass Media and Freedom of Information Proclamation” በተሰኘውና “PENN STATE LAW REVIEW” ላይ በታተመላትና የኢትዮጵያ የሃሳብ ገበያ ላይ ባተኮረው መጣጥፏ “የዴቪድ ቤንጎሪዮን ትንቢት ለኢትዮጵያ የሚሰራ ይመስላል። በጸጥታና በርካታ ተያያዥ ጉዳዮች ሃገሪቱ በአለም ዓቀፍ መድረኮች ከበሬታን ብታተርፍም ዴሞክራሲዋ አሁንም የሃሳብ ነጻነትን መታገስ አቅቶታል።” የሚል መደምደሚያ ላይ እንድትደርስ አድርጓታል። የኢትዮጵያ ዴሞክራሲ በዚህ መብት እየተፈተነ በተደጋጋሚ ፈተናውን ሲወድቅ ኖሯል።

የጋዜጠኞች እስር፣ ማስጠንቀቂያና ማሸማቀቅ፣ የህትመት ዋጋ ጭማሪ፣ ጋዜጦች ለህትመት ሲዘጋጁ እንደ ተንኮለኛ ቤት አከራይ መብራት ማጥፋት፣ ማስታወቂያን በመከልከል በገንዘብ ማዳከም፣ ጋዜጠኞችን ከመንገድ መጥለፍና ማገድ፣ የታተመ ጋዜጣን ሙሉ በሙሉ ወርሶ ማቃጠል፣ መንግስት ይጠብቀኛል ብሎ ማመንና መተማመን ሲኖርበት መንግስት ያስረኛል ብሎ እንዲሰጋና እንዲፈራ ማድረግ፣ በተለያዩ የ “ሂድ አትበለው…!” ዘዴዎች እግሩን ከሚወዳት ሃገሩ እንዲነቅል ማድረግና ማስደረጉ… ከኢትዮጵያውያን የተሰወሩ አይደሉም። ሰው ስጋም ነብስም ነው፣ ሰው አካልም መንፈስም ነው፣ ለሰውነታችን ምግብ እያማረጥን እንደምንበላለት ሁሉ ነብሳችንም የተለያዩ ሃሳቦችን ማግኘት ያሻታል። ለዚህ ደግሞ የህትመቱ ዘርፍ ከሌሎች መገናኛ ብዙሃን የተለየ ቀለም እንዳለውና የዜጎች የሃሳብና ዕውቀት መገበያያ ቦታ (Market place of ideas) መሆኑ እሙን ነው። የሃሳብ ገበያው መርህ “ምርጥ ሃሳብ ያሸንፋል!” እስከሆነ ድረስም ሃሳቦች ሁሉ ለገበያ መቅረብ እንዳለባቸውም ግልጽ ነው።

 

በመጨረሻም…

ይህ የትግልህ ፍሬ አፍርቷልና ዳግም ብዕርህን አንሳ መወድስ ለሰሎሞን ሞገስ (ፋሲል) ብቻ አይደለም። ለእስክንድር ነጋ፣ ለውብሸት ታዬ፣ ለአበበ ቶላ ፈይሳ ለተመስገን ደሳለኝ እና ለ “አዲስ ነገር” ሰዎች ወይም ለ “ዞን ዘጠኝ” ጦማሪያንና ለሌሎች ብጠቅሳቸው ቦታ ለማይበቃኝ ለቁጥር የበዙ ብዕረኞቻችን ብቻም አይደለም…. ለእስርም፣ ለስደትም፣ ለመዘጋቱም ለተጋለጡት “የሙስሊሞች ጉዳይ” መጽሄት ባልደረቦችም ጭምር እንጂ ነው።

-ሠላም ለእናንተ ይሁን!-

የታክሲ ሾፌር ማርቆስ ዘሪሁን

በይርጋ አበበ

ትውልድ እና እድገቱ አዲስ አበባ ልዩ ቦታው 22 ውሃ ልማት ወይም በተለምዶ ቺቺኒያ ተብሎ በሚጠራው አካባቢ ነው። ከልጅነት እስከ ወጣትነት ያለውን ዘመኑን በበርካታ ውጣ ውረድ ያሳለፈው ወጣት በአሁኑ ሰዓት የአንዲት ሴት ልጅ አባት ሲሆን በኑሮ ሸክም መክበድ የተነሳ ከባለቤቱ ጋር መለያየታቸውን ይገልጻል። ከግለሰብ ቤት እስከ ግል ድርጅት፣ ከጫማ መጥረግ አንስቶ ሁሉንም የስራ አይነቶች በመስራት ኑሮውን መግፋ ችሏል። የትምህርት ደረጃውን በተመለከተ ሲናገር ‹‹መንጃ ፈቃዴ ነው የኔ ዲግሪ›› የሚለው የዛሬ እንግዳችን ኑሮውን የሚገፋው በሹፍርና ሙያ ሲሆን የግሉን ታክሲ (በተለምዶ ላዳ የሚባሉት አይነት) እየነዳ በሚያገኘው ገቢ ነው።

ይህ ወጣት በራሱ ተነሳሽነት ነፍሰ ጡር ሴቶችን ወደ ህክምና ተቋማት ያለምንም ክፍያ (ድምቡሎ ሳይከፈለው) በማድረስ ህክምና እንዲያገኙ ያደርጋል። ከነፍሰ ጡሮች በተጨማሪም አቅመ ደካማ የሆኑትን ባልቴቶችና ሽማሌዎች ሳይቀር በነጻ አገልግሎት እየሰጠ ይገኛል። በዚህ ዘመን የመኪና ማሰሪያ እቃ (ስፔር ፓርት) ዋጋው ጣራ በነካበት፣ ነዳጅ እንደ ሜርኩሪ ቅንጦት በመሰለበት እና የትራንስፖርት አገልግሎት ክፍያውም ባደገበት ዘመን ይህ ወጣት ግን በግል ታክሲው ላይ ነጻ አገልግሎት እየሰጠ ይገኛል። እንደዚህ አይነት መልካም አድራጊ ኢትዮጵያዊያንን መደገፍ ነገ ሌሎች የእሱን አርዓያ የሚከተሉ ዜጎችን መሳብ ይሆናል ብለን ስላሰብን በመዝናኛ አምዳችን የወጣቱን ልምድ እናካፍላችኋለን።

 

 

የሃሳቡ ጅማሮ

በመጽሃፍ ቅዱስም ሆነ በቅዱስ ቁርዓን ትልቅ ቦታ ከሚሰጣቸው አስተምህሮቶች ውስጥ ቀዳሚው በጎነትን ማስፋት የሚለው ነው። እየሱስ ክርስቶስም ሆነ ነብዩ መሀመድ ተከታዮቻቸው ለሰው ዘር በሙሉ በጎ እንዲያደርጉ ትዕዛዝ አስተላፈዋል። ነገር ግን በጎነትን ወይም መልካምነትን ሲያደርጉ በምትኩ ውለታ እንዳይጠብቁ ተጨማሪ መመሪያ ሰጥተዋል።

ይህ ከላይ የተቀመጠው መንፈሳዊ ይዘት ያለው የመልካምነት ስራ መመሪያ እንጂ የህሊና እዳ አይደለም። የታክሲ ሾፌሩ ማርቆስ ዘሪሁን ደግሞ ከመንፈሳዊም ሆነ ከመንግስታዊ ህግ ድጋፍ ሳይሻ በህሊናው ትዕዛዝ በጎነትን ያደርጋል። የመጀመሪያ የበጎነት ተግባሩን እንዴት እንደጀመረ ሲናገርም ‹‹ልጅ እያለን ሻላ መናፈሻ ሰርግ ሲኖር የእኛ ሰፈር ልጆች ተሰብስበን እየሄድን እንበላ ነበር። እንደተለመደው አንድ እሁድ ቀን ላይ ወደ ሰርጉ አዳራሽ ስንሄድ እንዲት ሴት እርዳታ ስትፈልግ አየኋት። ልጅ ስለነበርኩ ምጥ ይሁን ሌላ በሽታ አለወኩም ነበር። በዚህ ጊዜ መኪና ያላቸውን ሰዎች ስጠይቃቸው ሁሉም ፈቃደኛ ሊሆኑ አልቻሉም። ታክሲ ደግሞ የለም ነበር ስለዚህ የነበረን ምርጫ ሴትዮዋን በቻልነው መንገድ ብቻ መርዳት ነበር። በዚህ ጊዜ ሴትዮዋ መንገድ ላይ ስትወልድ እረዳኋት›› ሲል ይናገራል።

ከዚያ ጊዜ በኋላም ቢሆን በቅጥር ስራው ውስጥ ሆኖም ሆነ የራሱን ታክሲ ከገዛ በኋላ ይህን ተግባሩን እንዳላቋረጠ እንዲያውም አጠናክሮ እንደገፋበት የሚናገረው ወጣቱ ማርቆስ፤ መኪናው ላይ ‹‹ለነፍሰ ጡር እና ለአቅመ ደካሞች ነጻ የትራንስፖርት አገልግሎት እንሰጣለን›› ብሎ ለጥፏል። ‹‹መኪናህ ነዳጅ ይፈልጋል፣ አንዲት ሴት ልጅም አለችህ፤ ስለዚህ በታክሲህ መስራት እና ገቢ ማምጣት ስላለብህ በክፍያ የሚሳፈርን ሰው ይዘህ ስትንቀሳቀስ የአንተን እርዳታ የሚፈልግ ሰው በተለይ ነፍሰ ጡር ብታገኝ ምን ታደርጋለህ?›› የሚል ጥያቄ አቅርበንለት ነበር። ‹‹ብዙ ጊዜ አይሁን እንጂ የተወሰኑ ጊዜያት እንደዚህ አይነት ነገር አጋጥሞኝ ያውቃል። እኔም ያደረኩት ሰውየውን አስፈቅጄ ነፍሰ ጡሯን ወደ ህክምና ተቋም አድርሼ ነው ሰውየውን ወደፈለገበት ቦታ ያደረስኩት። ለዚህ ደግሞ ኢትዮጵያዊያን ለሰው ተባባሪ ለተቸገረ አዛኝ ስለሆኑ ሳይከፋቸው ይተባበሩኛል›› ብሏል የእሱ መተባባር ሳይሆን የሰውየው ተባባሪነት እየታየው።

 

 

የመልካምነት ተግባር እና ማርቆስ

በዚህ ዘመን ነዳጅ እና የተሸከርካሪ ግብኣቶች ውድ መሆናቸውን ተከትሎ የትራንስፖርት ዋጋ እየናረ ሄዷል። በተለይ የኮንትራት ታክሲ ዋጋቸው ለታችኛው የህብረተሰብ ክፍል የማይቀመስ ሲሆን ሰውም ደፍሮ አገልግሎቱን ለማግኘት ጥያቄ አያቀርብም። ወጣቱ ማርቆስ ግን በዕድሜ የገፉ ሰዎችን እና ነፍሰ ጡር ሴቶችን በነጻ ትራንስፖርት አገልግሎት ሲሰጥ በኑሮው ላይ ያደረሰበት አሉታዊ ጎን እንዳለ ጠይቀነው ነበር። ‹‹እንደእውነቱ ከሆነ የእኔ ታክሲ ‹‹ኤ 2›› የምትባል ስትሆን የነዳጅ ፍጆታዋም ከፍተኛ ነው። ግን ደግሞ ይገርምሃል በነጻ አገልግሎት ስሰጥ በኑሮዬ ላይ ያደረሰብኝ መጥፎ ጎን የለም። ለምሳሌ ሰው እየጠበኩ ወረፋ ላይ ከምቆይ ሰዎቹን በነጻ አድርሼ ስመለስ በክፍያ የሚሳፈር ሰው አገኛለሁ። ስለዚህ ከልብ በመነጨ መልካምነት ስለምሰራው ኑሮዬ ላይ ችግር አልገጠመኝም›› ሲል ይናገራል።

ነፍሰ ጡሮችን በነጻ አገልግሎት ከሰጠህ በኋላ ሲወልዱ ቤተሰባዊ ወዳጅነት የመፍጠር ነገር ለምሳሌ በክርስትና፣ ልደት እና የተለያዩ ማህበራዊ ግንኙነቶች ላይ እንድትታደም ጥሪ ያቀረቡልህ አሉ? የሚል ጥያቄ አቅርበንለት ነበር። ብዙ ሰዎች ከታክሲው ላይ ከተለጠፈው ጽሁፍ ጋር ፎቶ እንደሚነሱ እና አድናቆታቸውን እንደሚገልጹለት የተናገረው የታክሲ ሾፌር ማርቆስ ዘሪሁን፤ ‹‹ያልከውን አይነት ቤተሰባዊ ቅርርብ እስካሁን አልገጠመኝም። እኔም ስራውን የምሰራው ለነገ ግንኙነት ይጠቅሙኛል ብዬ ሳይሆን ለህሊናዬ ብዬ ስለሆነ ሲቸግራቸው ሳይሆን በመልካም ቀን እንገናኛለን ብዬ አስቤ አላውቅም። ስልኬንም ስለማይጠይቁኝ ሰጥቻቸው አላውቅም›› ብሏል። ነገር ግን አንዲት ሴት ብቻ ለልጇ ክርስትና እንደጠራቸው የሚስታውሰው ማርቆስ፤ የሴቷን ማንነት ሲገልጽም ‹‹የወንድሜ ሚስት ናት›› ብሏል።

በቀን ቢያንስ ለአምስት ሰዎች ነጻ የትራንስፖርት አገልግሎት የሚሰጠው ወጣት ለመልካምነቱ ያገኘው ምላሽ አለመኖሩ አግራሞት ይፈጥርበት ይሆን? ማርቆስ ይመልሳል ‹‹በፍጹም አይገርመኝም። ትርፍና ኪሳራህን አስበህ ለሰው መልካም ነገር ማድረግ የለብህም›› ይላል።

መልካም ስራ መስራት እና በጎነት ማድረግን እንደጽድቅ፣ እንደስራ ወይስ እንደመዝናኛህ ነው የምታየው? ብለን ስንጠይቀው፤ ‹‹መልካም ማድረግ በራሱ መልካም ነው ብዬ ነው የማየው። እኔ ብቻ ሳልሆን ሁሉም ሰው መልካም ቢያደርግ ነው የምመኘው። ይህ ሃሳቤ ደግሞ አሁን አሁን ተቀባይነት እያገኘ መጥቷል አንዳንድ ወዳጆቼ ሃሳብህን እንጋራለን እያሉኝ ነው›› ይላል። የታክሲ ሾፌሩ ማርቆስ ከትራስፖርት አገልግሎት በተጨማሪ በየሰፈሩ ያሉ ጫማ አሳማሪዎችን (ሊስት) ሲመክር እንደሚውል ገልጾ፤ በተለይ ለምሳ ሲሄዱ እቃቸውን ከመጠበቅ አልፎ ደንበኛ ሲመጣ ጫማ ጠርጎ ገንዘቡን ለሊስትሮዎቹ እንደሚሰጣቸው ተናግሯል።

 

 

በጎነት በአርቲስቶች እና በመንግስት ብቻ ለምን?

ብዙ ጊዜ ለተቸገሩ ሰዎች በችግራው ለመድረስ ሲታሰብ የታዋቂ ሰዎች እና የመንግስት ድጋፍ እንዲታከልበት ይፈለጋል። የታክሲ ሾፌሩ ማርቆስ ዘሪሁን ግን በዚህ አይስማማም። መልካምነት የሚጀምረው ከራስ ነው የሚል እምነት አለው። ለመሆኑ መንግስት በአገሪቱ መልካምነት እንዲሰፍን መልካም ለሚያደርጉ ሰዎች ምን ማድረግ አለበት? ተብሎ ሲጠየቅ ‹‹መጀመሪያ መንግስት ራሱ መልካም ይሁን›› የሚል አጭር መልስ ሰጥቷል።

‹‹መልካም ስራ የሚሰሩ ሰዎች እንዲበረቱና በመልካም ስራቸው ላቅ ያለ ስራ እንዲሰሩ ባለሃብቶች ምን ማድረግ አለባቸው?›› ብለን ጠይቀነው ነበር። ‹‹እኔ በዚህ ኑሮዬ የማደርገውን እነሱ ደግሞ በራሳቸው መንገድ በራሳቸው በኩል መልካም የሚሉትን ስራ ይስሩ። ይህን ካደረጉ በራሱ ይበቃል እንጂ መልካም ለሚያደርጉ ሰዎች ድጋፍ ያድርጉ ብዬ አልመክርም። ምክንያቱም መልካም አደርጋለሁ የሚል ሰው ከሰው ምንም ነገር መጠበቅ የለበትምና›› ብሏል።

‹‹አንተ ምንም ታዋቂ ሳትሆን እና ገንዘብም ሳይኖርህ በቻልከው ልክ ሰዎችን እየረዳህ ነው። ታዋቂ ሰዎች በተለይም በመዝናኛው ዘርፍ ላይ ያሉ ሰዎች ይህን ሲያዩ ምን ሊሉ ይገባል ትላለህ?›› የሚል ጥያቄ ስናቀርብለት የሰጠው ምላሽ ደግሞ የሚከተለው ነው። ‹‹እኔ የት ሄጄ ነው ብለው ራሳቸውን መጠየቅ አለባቸው›› ሲል በአጭሩ መልሷል።

በጎነትን ወይም መልካምነትን ለማድረግ የማንንም ድጋፍ እና የማንም ጉትጎታ ያላስፈለገው ወጣት ‹‹ብዙ ሰው የታክሲ ሾፌሮችን የሚያይበት እይታ እንዲስተካከል እፈልጋለሁ›› የሚል እምነት አለው። እኛም ለወጣቱ መልካሙን ሁሉ እየተመኘን በዚህ እንሰናበታለን።

 

(Jurisdiction of Courts or Divisions)

ዳግም አሰፋ (www.abyssinialaw.com)

 

ይህን ለመጻፍ ያስገደዱኝን እና የገጠመኙን ሁኔታዎች በቅድሚያ ላብራራ። ነገሩ እንዲህ ነው። አንድ ሰራተኛ አሰሪው በነበረው ድርጅት ላይ ህገ-ወጥ የስራ ውል መቋረጥ ተፈጽሞብኛል በማለት ላቀረበው ክስ አሰሪው ድርጅት በተከሳሽ ከሳሽነት ክስ ማስጠንቀቂያ ሳይሰጠኝ ሰራተኛው የስራ ውሉን ስላቋረጠ ካሳ እንዲከፍለኝ የሚልና ሰራተኛው ስራ ላይ በነበረ ጊዜ ለስራው አገልግሎት የተሰጠውን ላፕቶፕ ኮምፒውተር ሳይመልስ በመቅረቱ ንብረቱን እንዲመልስ ወይም የንብረቱን ግምት ብር 23,000 (ሃያ ሶስት ሺ) እንዲከፍለኝ በማለት ክስ አቀረበ። ጉዳዩን ሲያይ የነበረው የፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት የስራ-ክርክር ችሎትም በድርጅቱ የላፕቶፕ ንብረትን በተመለከተ የቀረበውን የተከሳሽ ከሳሽነት ክስ ይህ ችሎት (ልብ በሉ ፍ/ቤቱ አይደለም) የማየት ስልጣን ስለሌለው ጉዳዩን በዚሁ ፍ/ቤት በፍትሐብሄር ችሎት ክስ የማቅረብ መብታቸውን ጠብቄ አቤቱታውን ውድቅ አድርጌዋለሁ በማለት ብይን ሰጥቷል።


በተመሳሳይ ሁኔታም ተከራይ አከራዩ ድርጅት ሶስት ለቢሮ አገልግሎት የሚውሉ ክፍሎችን በተለያየ ጊዜ የተከራየ ሲሆን በቅድሚያ ለተከራያቸው ሁለት ክፍሎች የውል ሰነድ ያለው ሲሆን ለሶስተኛው ክፍል ግን ከቃል ስምምነት ባለፈ በጽሁፍ የተደረገ ውል የለም። ነገር ግን ለሶስተኛው ክፍልም ቢሆን ለአራት ወራት ያህል በየወሩ ከተከራይ የኪራይ ገንዘብ የተቀበለበትን ደረሰኝ በማስረጃ አያይዟል። ይህንንም የኪራይ ውልና የኪራይ ክፍያ ደረሰኝ መሰረት በማድረግ አከራይ ላልተከፈለው እና ተከራይ ለተገለገለበት ጊዜ የኪራዩ ክፍያ ይከፈለኝ በማለት በፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት ክስ ያቀረበ ሲሆን ጉዳዩን ሲመረምር የነበረው የፍ/ቤቱ የኪራይ ችሎትም (ልብ በሉ ፍ/ቤቱ አይደለም) የኪራይ ውል ሰነድ ያላቸውን  ክፍሎች አስመልክቶ ጉዳዩን የማየት ስልጣን ያለኝ ሲሆን የኪራይ ውል የሌለውን ሶስተኛውን የቢሮ ኪራይ ክፍያ ክስ በተመለከተ ግን ጉዳዩን የማየት ስልጣን ያለው በዚሁ ፍ/ቤት የንግድና ልዩ ልዩ ችሎት ስለሆነ በዚህ ችሎት ክስ የማቅረብ መብታችሁን ጠብቄ በሶስተኛው ቢሮ ላይ ያቀረባችሁትን ክስ ዘግቼዋለሁ በማለት ብይን ሰጥቷል።


ለመሆኑ በአዋጅ የተቋቋሙ ፍ/ቤቶች እንጂ ችሎቶች ይህን መሰሉ ስልጣን አላቸው? የፍትሐብሔር የሥነ-ሥርዓት ሕጉ ዓላማስ ከዚህ አኳያ እንዴት ይመዘናል የሚለውን በጥቂቱ እንደሚከተለው አቀርባለሁ፡- የፌደራል ፍ/ቤቶችን ያቋቋመው አዋጅ ቀ. 25/88 በፌደራል ደረጃ የሚኖሩት ፍ/ቤቶች የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት፣ ከፍተኛ ፍ/ቤት እና ጠቅላይ ፍ/ቤት መሆናቸውን ሲገልጽ የእነዚህ ፍ/ቤቶችም በመጀመሪያ ደረጃ ስልጣንም ሆነ በይግባኝ ደረጃ ጉዳዮችን ተቀብለው አይተው እና አከራክረው ወሳኔ ሊሰጡ የሚችሉባቸውን ጉዳዮች በዝርዝር ደንግጓል።


ይህ አዋጅ ይህንንም ሲገልጽ እነዚህ የፌደራል ፍ/ቤቶች ጉዳየን ለማየት እንዳለቸው ስልጣን የተፋጠነ ፍትህን ለመስጠት እንዲያስችል እያንዳንዱ ፍ/ቤት ቢያንሰ ሶስት ችሎቶች እነዚህም የፍትሐብሄር፣ የወንጀል እና የስራ-ክርክር ችሎቶች ሊኖሩት እንደሚገባ (በፌ/ፍ/ቤቶች አዋጅ 25/88 አ.ቁ 20(1)፣ 23(1)) ሲደነግግ እንደሚቀርቡለት የጉዳዮች ብዛትና ዓይነት በስሩ እንደ ነገሩ ሁኔታ ሊይዛቸው የሚችሉ ችሎቶችን ፍ/ቤቱ በራሱ አስተዳደራዊ ውሳኔ የማብዛት መብት አለው (በተሻሻለው ፌ/ፍ/ቤቶች አዋጅ 454/97 አ.ቁ 23(1))።


በመሆኑም ፍ/ቤቶች በአዋጅ የተቋቋሙና በስራቸው በአዎጁ ከተጠቀሱት ውጪ ያሉትን ችሎቶች  የሚያዋቅሩት ደግሞ በአስተዳደራዊ ውሳኔ እና የዚህም ዓይነተኛ እና ዋና ዓላማ ደግሞ የፍትሐብሄር ሥነ-ሥርዓት ሕጉን ዋና ዓላማ ለማስፈጸም ሲሆን ይህም የተፈጠነ ፍትህ ለማግኘት እና የተከራካሪዎችንና የፍ/ቤት ጊዜና ወጪን መቆጠብ ነው። ከዚህ ባለፈ ከፌዴራል እና የክልል ሰበር ሰሚ ችሎቶች ውጪ  (የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ-መንግስት አ.ቁ 80፣ የፌ/ፍ/ቤ/አ 25/88 እና የተሻሻለው 454/97) በማንኛውም ፍ/ቤት ውስጥ ያሉ ችሎቶች ከተቋቋሙበት ፍ/ቤት ውጪ ያራሳቸው የሆነ የስረ-ነገርም (material jurisdiction) ሆነ የግዛትም ሥልጣን (local jurisdiction) የላቸውም። ነገር ግን በፌ/ጠ/ፍ/ቤት ስር ያለው ሰበር ሰሚ ችሎት ከፌ/ጠ/ፍ/ቤቱ በሕግም ሆነ በፍሬ ነገር ስህተት ላይ በስር ፍ/ቤት በተሰጡ ውሳኔዎች ላይ በይግባኝ ጉዳዩን የማየት ስልጣን ውጪ በሀገሪቷ ላይ በሚገኙ ፍ/ቤቶች በተሰጠ የመጨረሻ ውሳኔ ላይ የተፈጸመ የሕግ ትርጉም ስህተትን ብቻ የማረም እና የሚሰጠውም የሕግ ትርጉም በሀገሪቱ ውስጥ ያሉትን ፍ/ቤቶች እና ውሳኔ ለመስጠት የተቋቋሙ ተቋማትን የሚያስገድድ ሲሆን በክልል ጠ/ፍ/ቤቶች የሚገኙ ሰበር ሰሚ ችሎቶች ደግሞ በየክልሎቻቸው በሚገኙ ፍ/ቤቶች በተሰጠ የመጨረሻ ውሳኔ ላይ የሕግ ስህተትን የማረም ስልጣን ሲኖራቸው ይህ ግን ክልሎች በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ-መንግስት አ.ቁ 80 መሰረት በውክልና በሚያዩት የፌደራል ጉዳይ ላይ በተሰጡ የመጨረሻ ውሳኔዋች ላይ ግን ጉዳዩን የማየት ስልጣን አይኖራቸውም። ብሔራዊ የዳኝነት ስልጣን (Judicial Jurisdiction) ያልገለጽኩት ከሀገራዊ ሁኔታ ጋር የሚመዘን ወይም የአንድ ሀገር ፍ/ቤት የቀረበለትን ጉዳይ ከማየት እና ከማስፈጸም አኳያ የሚታይ እና የስልጣኑ ምንጭም ዓለም አቀፍ የግለሰብ ሕግ እና በሀገራት መካከል የሚደረግ የሁለትዮች ወይም የሶስትዮሽ ውል (ለምሳሌ የፍ/ስ/ስ/ህ/ቁ 461(1)(ሀ) principles of reciprocity ይመለከቷል) በመሆኑ ሲሆን የተቀሩት የግዛትና የስረ-ነገር ስልጣን ምንጭ ግን በሀገራት በራሳቸው ሕግ (domestic or national laws) የሚወሰን በመሆኑ ነው።


በዚህም ምክንያት በአሰሪና ሰራተኛ በነበረው ክርክር አሰሪው ያነሳው የንብረት ይመለስልኝ ክርክር በፍትሐብሄር ክስ ለማቅረብ ቢፈልግ ጉዳዩን ለማየት ስልጣን ያለው እራሱ የስራ-ክርከሩ ችሎት የሚገኝበት የፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት ሆኖ ሳለ እና ተከራካሪዎቹ ተመሳሳይ ሆነው ሳለ፤ እንደዚሁም በአከራይና በተከራይ በነበረው ጉዳይ እንዲያው የጽሁፍ የኪራይ ውል የሌለውን ቢሮ የኪራይ ክፍያ አስመልክቶ ያለውን ጉዳይ ለመዳኘት ስልጣን ያለው እራሱ ጉዳዩ የቀረበለት የፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት ሆኖ ሳለና ተከራካሪዎቹ ተመሳሳይ ሆነው ሳለ፤ በተጨማሪም ማንኛውም ወገን ክስ በሚያቀርብበት ጊዜ ጉዳዩ በየትኛው ፍ/ቤት ሊቀርብ እንደሚገባ የመለየትና የትኛው ችሎት ጉዳዩን ማየት እንዳለበት መመደብ ያለበት ሬጅስትራሉ ሆኖ ሳለ (ምክንያቱም የችሎት ምደባ ስራ አስተዳደራዊ በመሆኑ አቤቱታ አቅራቢ ሊያውቀው ይገባ ነበር የማይባልበት ጉዳይ ነው) ጉዳዩን የተመለከቱት የፌ/መ/ደ/ፍ/ቤት ችሎቶች እራሳቸውን በፍ/ቤት ደረጃ የተቋቋሙ አድርገው በመቁጠር የቀረበላቸውን ጉዳይ ለማየት ስልጣን የለንም በማለት ብይን መስጠታቸው አግባብ አይደለም።


ፍ/ቤቶች የተፋጠነ ፍትህ ለመስጠት ባላቸው አቅም በሚጥሩበት ሁኔታ አንዱ ችሎት ሊያየው የሚገባን ጉዳይ ለአስተዳደራዊ ስራ ምቹነትና የተፋጠነ ፍትህን ለመስጠት በውስጥ ደንብ የተደራጁት ችሎቶች እራሳቸውን በአዋጅ እንደተቋቋመ ፍ/ቤት በማየት ችሎቱ ጉዳዩን የማየት ስልጣን የለውም በማለት በፍ/ቤቶች ላይ የስራ ጫና ማብዛት በተከራካሪዎች ላይ የጊዜና የገንዘብ ኪሳራ ማብዛት ሕግን መሰረት ያላደረገ በመሆኑ በቶሎ ሊስተካከል የሚገባው እይታ ነው።

 

· ተቀባይነትን ያስገኘላቸውና ተደናቂነትን ያተረፈላቸው፣ ከበዓለ ሢመታቸው ጀምሮ ኢትዮጵያዊነትን ከፍ በማድረግ የሚገልጹባቸው ውብና ወርቃማ ቃላት በመኾናቸው፣ ስለ ተግባራዊነታቸው ዘወትር ሊያስቡበት ይገባል፤


· ኢትዮጵያን የማያውቅ ትውልድ እየተፈጠረ በመኾኑ፣ በአስተዳደር ዘመናቸው፣ የአንዲት እናት ሀገር ልጆች፣ የጠላት መሣሪያዎች ኹነን፣ በጎጥና በድንበር ተከለን ዐይንህ ላፈር የምንባባልበት የጎጣጎጥ ጉዳይ ሊያበቃና ትውልዱ አንድ በሚኾንበት ጉዳይ ላይ መሥራት ያስፈልጋል፤


· የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፥ የኢትዮጵያ ባለአደራ፣ ጥንታዊት፣ አንጋፋና እናት ቤተ ክርስቲያን መኾኗ የማይካድ ሐቅ ቢኾንም፣ ውለታዋ ተዘንግቶ፣ በሃይማኖት እኩልነትና ነፃነት ስም እንርገጥሽ የተባለችበት ዘመን ኾኗል።


· ዛሬም የኢትዮጵያን ታሪክ ለማሳየት የምትጥረዋን እናት ቤተ ክርስቲያን፣ ትውልዱ ማክበር ለምን ተሳነው? በምሥራቁና በደቡቡ፣ መንግሥታዊ አደራን ረግጠው ራሳቸውን የሃይማኖት መሪ ባደረጉ ባለሥልጣናት ጣጣው እየበዛባት፣ ፈተናው እየከበዳት ነው፤


· እባክዎ ክቡርነትዎ፣ በአስተዳደር ዘመንዎ፡-እኩልነት፣ ሰላም፣ አንድነት፣ መቻቻል በቃል ሳይኾን በተግባር ሰፍኖ፤ አልይህ፣ አልይህ መባባል ቀርቶ፣ በትምህርት እንጅ በሰይፍና በጥቅምጥቅም፣ በዱላና በአባርርሃለሁ ባይነት ያልተመሠረተ፣ ሰላማዊነት እንዲሰፋና እንዲሰፍን አደራ እልዎታለሁ፤


· አባቶቻችን፥ ስምን ፈረሰኛ አይቀድመውምና ልጄ ተጠንቀቅ፤ ይላሉ፤ በበጎ ጀምረውታል፤ በበጎ እንዲደመድሙት፤ በጎ በጎውን ምክር የሚመክርዎትን፣ በጎ በጎ ሐሳብ የሚያመጡልዎትን ተከትለው ይምሩን፤


· እንዲህ እስከመሩን ድረስ፣ ሹመትዎ ከእግዚአብሔር ነውና፣ እጅግ ውብ በኾነ ዐረፍተ ነገር የመሰከሩላት ኢትዮጵያ፣ ከቃል ወደ ተግባር ተለውጣ፣ ሺሕ ዓመት ያንግሥዎት እንድንል እንገደዳለን፤ እንደ ጥንቱ።  


· ኢትዮጵያዊነት ሲሸረሸር እንደቆየና እየተካደም እንዳለ ለባሕር ዳርና አካባቢው ነዋሪዎች የተናገሩት ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ፣ መጠገንና መታከም እንዳለበት አሳስበው፣ ለዚህም ቀና ቀናውን ማሰብ፣ ያሰብነውን መናገር፣ የተናገርነውንም ተደምረን መተግበር እንዳለብን አስገንዝበዋል፤


· መደመር በአንድ ጀንበር እንደማይመጣና ጊዜና መደጋገፍ እንደሚፈልግ ያስረዱት ጠቅላይ ሚኒስተር ዐቢይ፣ ቂምን ከመቁጠር ይልቅ በይቅርታ ልብ ተደጋግፈን፣ ከትላንቱ ተምረን መልካሙን በመያዝ፣ ክፋቱ አይበጅም፤ አይደገምም ተባብለን ኢትዮጵያን ማስቀጠል እንዳለብን መክረዋል፤


· “በኦሮሞ ኮታ አታስቡኝ፤ የኦሮሞ፣ የአማራ፣ የትግራይ፣ የአፋር፣ የሶማሌ ጠቅላይ ሚኒስትር ነኝ፤ እኩል ነው የማገለግላችሁ፤” በማለት አስታውቀው፣ “የሃይማኖት አባቶች፥ በጸሎትና በምክርም እንድታግዙኝ እጠይቃለሁ፤” ብለዋል።


· የሃይማኖት አባቶችም፥ትሕትናን፣ አክብሮተ ሰብእን፣ ግብረ ገብነትን፣ ክፉ ሥር የኾነውን ሌብነትን መጸየፍን ለትውልዱ በማስተማር ድርሻቸውን እንዲወጡና እንዲደግፉ ጠይቀዋል፤


· አገራዊ ዕውቀት እንዲያብብ ጥንታውያኑ ጣና ቂርቆስ፣ ደብረ ኤልያስ እና ዲማ ጊዮርጊስ የመሳሰሉ ታላላቅ አድባራትና ገዳማት፤ ከእነርሱም የተገኙ ሊቃውንትና አይተኬ አስተምህሮዎች፣ በኢትዮጵያ የረጅም ዘመን ታሪክ ውስጥ ሐሳቦችን በማመንጨትና ትውልድን በመቅረጽ መሠረታቸውን ያኖሩ ባለውለታዎች እንደኾኑ ጠቅሰዋል፤


· አራት ዐይና ጎሹና መምህር አካለ ወልድ፣ ከሊቅነታቸው ባሻገር በማኅበራዊ የሽምግልና ሚናቸውና ምክራቸው እንደሚታወቁ፤ አለቃ ተክለ ኢየሱስ ዋቅጅራ፣ ወለጋ ቢወለዱም ጎጃም-ደብረ ኤልያስ ተምረው በጎንደርም እንዳስተማሩ አንሥተዋል፤


· ዘመናዊ ትምህርት ባልተጀመረበት የአገራችን ታሪክ፣ የአስተዳደሩ መዋቅር ይሸፈን የነበረው ከአብነት ት/ቤት ተመርቀው በሚወጡ ምሁራን እንደነበር አውስተው፤ ዛሬም የባህል፣ የጥበብና የዕውቀት ገድሉን በማስቀጠልና የላቀ ትውልድ ለማፍራት ብዙ መጣር ይጠበቅብናል፤ ብለዋል፤

 

የብፁዕነታቸው ንግግር ሙሉ ቃል፡-


በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ፤ አሜን


· ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር


· ክቡር ፕሬዝዳንት


· ክቡር ከንቲባ


· ክቡራን ሚኒስትሮችና በዚህ ጉባኤ የተገኛችሁ በሙሉ፤

 

ብፁዕ አቡነ አብርሃም: የባሕር ዳር እና ምዕራብ ጎጃም አህጉረ ስብከት ሊቀ ጳጳስ


ከሁሉ አስቀድሞ ልዑል እግዚአብሔር ቅዱስ ፈቃዱ ኾኖ በዚህ ዕለት ከልዩ ልዩ ነገር፣ እኛ ከማናውቀው እርሱ ከሚያውቀው ፈተና ሰውሮ ከመሪያችን ጋራ በአንድነት ስለ ሀገራችን እንድንወያይ፣ እንድንመካከር፤ ከአዲሱ መሪያችንም መመሪያ እንድንቀበል፣ ጊዜውን ፈቅዶና ወዶ በዕድሜያችንም ላይ ተጨማሪ አድርጎ የሰጠን እግዚአብሔር ስሙ የተመሰገነ ይኹን።


ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር፤ ምንም እንኳ እንግዳ ባይኾኑም ወደሚመሩት ሕዝብዎ በመምጣትዎ ቤት ለእንግዳ  የምትለው ሀገር እንኳን ደኅና መጡ፤ ትላለች። ዘመንዎ ኹሉ፥ የሰላም፣ የፍቅር፣ የአንድነት፣ የመግባባት፣ የብልጽግና ይኾን ዘንድ  ምኞትዋንም ትገልጻለች።


ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር፣ እኔ ልናገር የምፈልገው ክቡርነትዎን በተመለከተ ነው የሚኾነው። በድፍረት ሳይኾን በታላቅ ትሕትና።
ያለ እግዚአብሔር ፈቃድ ማንም ማን አይሾምም። በመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርታችን፣ ማንኛውም ሰው በታላቅም ደረጃ ይኹን በቤተሰብ አስተዳደር ከታች ጀምሮ እግዚአብሔር የፈቀደለት ይሾማል። እግዚአብሔር ፈቅዶልዎትም በመራጮችዎ አድሮ ሹሞታል። ያከበርዎትና የሾሞት እግዚአብሔር ስሙ የተመሰገነ ይኹን።


እግዚአብሔር ሲሾም ግን፣ እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት፣ ኹለት ዐይነት አሿሿሞች አሉ። የክቡርነትዎ የትኛው ነው? በጎው እንደሚኾን ሙሉ ተስፋ አለኝ፤ አኹን ከሚታየው። እግዚአብሔር፥ አንዱን ለጅራፍነት፣ ለአለጋነት ይሾማል። ሕዝብ ሲበድል፣ ሕዝብ ሲያምፅ፣ እግዚአብሔርነቱን ሲረሳ፣ አልታዘዝም ባይነት ሲገን፤ የሚገርፍበትን፥ ጨንገሩን፣ አለጋውን፣ ጅራፉን፣ እሾሁን ይሾማል። በሌላ መልኩ ደግሞ፣ ሕዝብ ሰላማዊ ሲኾን፣ በአምልኮቱ ሲጸና፣ ፍቅርና መከባበር ሲኖረው ደግሞ የሚያከብረውን፣ የሚያለማለትን፣ የሚቆረቆርለትን፣ አለሁ የሚለውን ይሾማል።


በእኔ እምነት እስከ አሁን ድረስ፣ ከበዓለ ሢመትዎ ጀምሮ በሚያስተላልፏቸው ወርቃማ ቃላት፣ ኅብረ ቀለማትን የተላበሱ፣ ሰንሰለት በሰንሰለት ተሳስረው እንደ ሐረግ እየተመዘዙ በሚወርዱ ውብ ዐረፍተ ነገሮች፤ ኢትዮጵያዊነትን ከፍ አድርገው እጅግ ደስ በሚያሰኝ መልኩ እናትነትን የመሳሰሉትን ዝርዝር ሳልገባ ሲገልጹ ሰንብተዋል። በእኒህ የአጭር ጊዜ የሹመት ሳምንታትም፣ ዳር እስከ ዳር፣ ካህን ነኝና “ወጥን ማን ያውቃል ቢሉ ቀለዋጭ” እንዲሉ እንደ ካህንነቴ ብዙ ስለምሰማ፣ ተደናቂነትን አትርፈዋል። በዚህ እግዚአብሔርን እናመሰግነዋለን።


ክቡርነትዎን ግን አደራ የምለው፣ መናገር ቀላል ነው፤ ማድረግ ግን ከባድ ነው። ማውራት ይቻላል፤ በአንድ ቀን ሀገርን መገንባት፣ ማልማት ይቻላል - በወሬ ደረጃ፤ መሥራት ግን ፈታኝ ነው። ፈታኝ የሚያደርገው፣ ውስብስብ እየኾነ በተለያየ መልኩ የሚቀርበው ጣጣ ነው። ስለዚህ ከተለያየ አቅጣጫ የሚቀርበው ውስብስብ ነገር፣ የተናሯቸውን ኢትዮጵያዊነትን፣ አንድነትን፣ ሰላምን፣ ፍቅርን፣ የጋራነትን፤ አሁንኮ ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር፣ ትልቁ ችግር፣ እኔነት የሚል ራስ ወዳድነት ሠልጥኖ እኮ ነው። ለእኔ ከሚል ይልቅ ለወንድሜ፣ ለእኅቴ፣ ለጎረቤቴ፣ ለሀገሬ፣ ለወገኔ የሚለው ስሜትኮ በእያንዳንዳችን ቢሠርጽ ሌላ ችግር አይኖርም፤ ነገር ግን በእያንዳንዱ አእምሮ የሠረጸው የእኔነት ጠባይዕ ነው፤ ራስ ወዳድነት ነው። እንደ እንስሳዊ አባባል፣ “እኔ ከሞትኩ ሠርዶ አይብቀል”  የሚል አስተሳሰብ በመፈጠሩ ነው።


ስለዚህ፣ ይህን ችግር ለመናድ፣ ይህን ችግር ለማስወገድ በተዋቡ ዐረፍተ ነገሮች የሚያስተላልፏቸው ቃላት እንደው ዘወትር እንደ መስተዋት ልበል፣ እንደ ግል ማስታወሻ ከፊትዎ ሰቅለው፥ ምን ተናግሬ ነበረ፤ የቱን ሠራሁት፤ የትኛው ይቀረኛል የሚል የዘወትር ተግባር እንዲኖርዎ፣ በቤተ ክርስቲያን ስም በታላቅ ትሕትና እገልጽልዎታለሁ። ምክንያቱም ይህን ዕድል ያገኘሁት ዛሬ ስለኾነ፣ ነገ ብቻዎን ስለማላገኘዎት አሁኑኑ ልናገር ብዬ ነው።


ብዙ ታሪክ አሳልፈናል። ስለኢትዮጵያዊነት መቼም፣ አሰብ ስለነበርኩ በአካል የማውቃቸው የአፋሩ ታላቅ አዛውንት መሪ የነበሩት በአንድ ወቅት እንደተናገሩት፣ “ኢትዮጵያን እንኳን እኛ ግመሎቻችን ያውቋታል[ከነባንዴራዋ]” ነው ያሉት አይደል። ግመሎች ያውቋታል፤ ነው ያሉት፤ አስታውሳለሁ። አሁን ግን ኢትዮጵያን የማያውቅ ትውልድ እየተፈጠረ ነው። ክቡርነትዎ ተደናቂነትን እያተረፉ ያሉት፣ ኢትዮጵያዊነትን የሚገልጹባቸው ቋንቋዎች፣ እጅግ የተዋቡ በመኾናቸው ነው።


ሰሞኑን ኢየሩሳሌም ነበርኩ፣ እንደ እግዚአብሔር ፈቃድ። ከተለያየ አቅጣጫ ያልመጣ አልነበረም፤ ብዙ ሰው የሚያወራው ግን ትልቅ የምሥራች ነው፤ “እግዚአብሔር በርግጥም ይህችን ሀገር ከጥፋት ሊታደጋት ይኾን?” የሚል ጥያቄ ነው ያለው። አዎ፣ ያንዣበበው ፈተና፣ የደፈረሰውና የታጣው ሰላም አስጊ ነበር። ቅድስት ቤተ ክርስቲያናችንም በቅዱስ ፓትርያርኩ መልእክት አስተላላፊነት ድምፅዋን ከፍ አድርጋ ጮኻለች ወደ እግዚአብሔር። የሰላም አምላክ ሆይ፣ ሰላምህን ስጣት፤ አንድነትን ስጥ ለልጆችህ፤ እያለች። ቤተ ክርስቲያን ወሰን ስለሌላት፤ ቤተ ክርስቲያን ሁሉም ልጆቿ ስለኾኑ፣ ከልጆቿ አንዱም ማንም ማን እንዳይጎዳ ስለምትፈልግ፣ እግዚአብሔር ሆይ፣ ለሀገራችን ሰላምን ስጣት፤ እያለች ጸሎቷን ድምፅዋን ከፍ አድርጋ አሰምታለች። ወደፊትም ታሰማለች።


ስለዚህ ክቡርነትዎ፣ ይኼን የጎጣጎጡን ጉዳይ፣ የዚያ ማዶ የዚህ ማዶ የመባባሉን ጉዳይ ወደ ጎን ይተዉትና አልጀመሩትም፤ ይጀምሩታልም ብዬ አላስብም፤ ትውልዱ አንድ የሚኾንበትን ጉዳይ፣ ላለመደፈር፤ አባቶቻችንኮ ያልተደፈሩት አንድ ስለኾኑ ነው። ልዩነት ስለሌላቸው ነው፤ ከዚህ ቀደምም ተናግሬዋለሁ፤ በላይ በበራሪ በምድር በተሽከርካሪ የመጣውንኮ በኋላ ቀር መሣሪያ ያሸነፉትና ያንበረከኩት፣ በየትኛውም ዓለም ብንሔድ፣ ኢትዮጵያዊ አትዮጵያዊ ነኝ ብሎ በሙሉ ወኔ በየትኛውም ቦታ ገብቶ የመናገር፣ የመቀመጥ ዕድሉን ያገኙት በአንድነታቸው ነው። የእገሌ ወእገሌ መባባል ስለሌለባቸው።


አሁን ግን ወዳጆቻችን በሰጡን የቤት ሥራ፣ እዚሁ ተቀምጠን እንኳ በአሁን ሰዓት የእገሌ የቤት ሥራ፣ የእገሌ፣ የእገሌ እየተባባልን ነው። መቼ ነው ከዚህ ሸክም የምንላቀቀው ወገኖቼ? መቼ ነው ከጎጠኝነት የምንላቀቀው? መቼ ነው፣ በኢትዮጵያዊነት አምነን፣ አንች ትብሽ አንተ ትብስ ተባብለን እግዚአብሔር በሰጠን የነፃነት ምድር፣ አባቶቻችን የደም ዋጋ በከፈሉባት ምድር፣ አባቶቻችን አጥንታቸውን በከሠከሱባት ምድር፣ አባቶቻችን ዕንቁ የኾነውን ታሪካቸውን ለእኛ አሻራ አድርገው ትተውባት በሔዱት ምድር በእፎይታ የማንኖረው እስከ መቼ ነው? የአንድ እናት ልጆች፣ የአንዲት ሀገር ልጆች የጠላት መሣሪያዎች ኹነን፣ በጎጥና በድንበር ተከላለን ዐይንህ ላፈር የምንባባለው እስከ መቼ ነው? ስለዚህ በክቡርነትዎ ዘመን ይኼ እንዲበቃ ምኞቴም ነው፤ ጸሎቴም ነው። የእግዚአብሔር ቅዱስ ፈቃዱ ይኹንልን እላለሁ።


ሌላው ሳልጠቁም የማላልፈው፤ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ክቡርነትዎ እንደሚያውቁት፣ የታሪክም ሰው እንደመኾንዎ፣ ቅድምም ሲናገሩ ዐይናማ የኾኑትን አራት ዐይናማ ሊቃውንት፣ ከየአቅጣጫው ኢትዮጵያዊነትን የሚገልጹትን በሙሉ እየጠቃቀሱ እንዳስረዱን ሁሉ፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ለኢትዮጵያ ትልቅ ባለውለታ፣ አንጋፋ እናት ቤተ ክርስቲያን ነች። ይኼ የማይካድ ሐቅ ነው። ርግጠኛ ነኝ፣ ሼኹም ይመስክሩ ሌላውም ይመስክር፤ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ እገሌ ወእገሌ ሳትል ሁሉንም በየእምነቱ ፊደል ያስቆጠረች፣ ያስነበበች፤ ለሀገር መሪነት ያበቃች አንጋፋ እናት ቤተ ክርስቲያን ነች። የእኔ ስለኾነች አይደለም የምመሰክረው። ስለዚህ ቢያንስ የእምነቱ ተከታዮች አይኾኑ፤ እናከብራቸዋለን፤ እንዲያከብሩን እንፈልጋለን። ግን ለባለውለታ፣ ሀገርን ዛሬም በሰንሰለቶቿ አስራ የኢትዮጵያን ታሪክ ለማሳየት የምትጥረዋን እናት ቤተ ክርስቲያን፣ ትውልዱ ማክበር ለምን ተሳነው? በሃይማኖት እኩልነት፣ በሃይማኖት ነፃነት እንርገጥሽ እየተባለች ያለችበት ዘመን ቢኖር ግን ዛሬ ነው።


ቤተ ክርስቲያንኮ ባለአደራ ናት። ክቡርነትዎ ጊዜ ቢኖርዎት፣ ክቡር ፕሬዝዳንት ጊዜ ኖሯቸው ቢያስጎበኙልኝ እስኪ እነዳጋ እስጢፋኖስን ይጎብኟቸው፤ የነገሥታቱን የእነዐፄ ሱስንዮስን የእነዐፄ ዳዊትን የእነዐፄ ፋሲለደስን የእነዐፄ ዘርዐ ያዕቆብን አዕፅምት ይዛ የምትገኝ፣ ባለአደራ ጥንታዊት እናት ቤተ ክርስቲያን ናት። ዛሬ ዛሬ በምሥራቁ ስንሔድ፣ በደቡቡ ስንሔድ፤ እዚህ አካባቢ ያው ጎላ በርከት ብሎ የኦርቶዶክሱ ተከታይ ስላለ ተቻችለን እንኖራለን፤ ወደ ሌላው ስንሔድ ግን ጣጣው እየበዛባት ነው ቤተ ክርስቲያን፤ ፈተናው እየከበዳት ነው ቤተ ክርስቲያን፤ መጀመሪያዎች ኋለኞች፣ ኋለኞች ፊተኞች ይኾናሉ፤ የተባለው ቃል እየተፈጸመባት ነው።


በሥልጣን ክፍፍልም ኾነ በአካባቢው ያሉ ሥልጣን ላይ ይቀመጣሉ፣ የመንግሥት ሓላፊነታቸውን ትተው፣ የተሰጣቸውን አደራ ረስተውና ረግጠው፣ ራሳቸውን የሃይማኖት መሪ እያደረጉ ይህችን እናት አንጋፋ ቤተ ክርስቲያን በዋለችበት እንዳታድር፤ ባደረችበት እንዳትውል እንደ ጥንቱ እንደ ሮማውያን ዘመን እየኾነ ያለበትም ቦታ አለና እባክዎ ክቡርነትዎ በአስተዳደር ዘመንዎ፡- እኩልነት፣ ሰላም፣ አንድነት፣ መቻቻል ሰፍኖ፤ ይኼ በቃል፣ በቋንቋ የምንናገረው ሳይኾን ተግባራዊ በኾነ መልኩ አንተን አልይህ፣ አንተን አልይህ መባባል ቀርቶ እምነትም ከኾነ በትምህርት ላይ የተመሠረተ እንጅ በሰይፍና በጥቅምጥቅም፣ በዱላና በአባርርሃለሁ ባይነት ያልተመሠረተ፣ ሰላማዊ የኾነ ነገር እንዲሰፋ እንዲሰፍን አደራ እልዎታለሁ።

 

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ


ከዚህ በተረፈ፣ ዘመንዎ ሁሉ፣ አጀማመርዎ ጥሩ ነው፤ አካሔዱን አይቶ ስንቁን ይቀሙታል፤ ይላሉ አባቶቻችን፤ በዚህ አካሔድዎ፣ እጅግ ደስ የሚልና በእያንዳንዱ አእምሮ ተቀባይነትን እያገኙ እንደሚቀጥሉ።


አባቶቻችን የሚሉት አንድ ነገር አለ፤ ስምን ፈረሰኛ አይቀድመውምና ልጄ ተጠንቀቅ፤ ይላሉ፤ እንደ ዛሬ አየር አይቀድመውም፤ እንደ ጥንቱ ግን ፈረሰኛ አይቀድመውም፤ አንድ ስም አንድ ጊዜ በክፉ ከወጣ አለቀ፤ አንድ ስም አንድ ጊዜ በበጎ ከወጣ ደግሞ አለቀ፤ ስለዚህ በበጎ ጀምረውታል፤ በበጎ እንዲደመድሙት፤ የእርስዎና የእርስዎ የቤት ሥራ ኹኖ እግዚአብሔር ከእርስዎ ጋራ ኹኖ፣ የትላንትናዋ ምልዕት ኢትዮጵያ፣ ቅድስት ኢትዮጵያ፣ አንድነት የሰፈነባት፣ መለያየት የሌለባት፣ ሁሉም በሔደበት ቤት ለእንግዳ ተብሎ የሚያልፍባት፤ አንተ እገሌ ነህ፣ አንተ እገሌ ነህ የማይባባልባት አገር ትኾን ዘንድ እግዚአብሔርን በመለመን፣ አማካሪዎችዎንም በማማከር፣ እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ምክረ ኵይሲ እንለዋለን…ይኼ አላስፈላጊ ምክር የሚመክሩ እንደ ምክረ አሦር አሉ፤ ስለዚህ በጎ በጎውን ምክር የሚመክርዎትን፣ በጎ በጎ ሐሳብ የሚያመጡልዎትን ተከትለው እስከመሩ ድረስ፣ አዎ ርግጠኛ ነኝ፤ የተናገሩላት፣ እጅግ ውብ በኾነ ዐረፍተ ነገር የመሰከሩላት ኢትዮጵያ፣ ከቃል ወደ ተግባር ተለውጣ፣ ሺሕ ዓመት ያንግሥዎት እንድንል እንገደዳለን ማለት ነው፤ እንደ ጥንቱ። እግዚአብሔር ይስጥልን፤ እግዚአብሔር ይባርክልን።


ከዚህ በተረፈ፣ በመጨረሻ መቸም አንዳንድ ጊዜ የእኛ ልማድ፣ ከይቅርታ ጋራ ነው የምናገረው፣ አዲስ ባለሥልጣን መጣ ሲባል፣ እንግዳ መጣ ሲባል፣ ስሜታችንን መናገር የተለመደ ጠባያችን ስለኾነ ይቅርታ እየጠየቅሁኝ፣ እንደ እኛ እንደ እኛ እንደ ባሕር ዳር፣ ያለአድልዎ፣ በሚገባ፣ እኔም በማውቀው እኔም አንድ ጠያቂና ተመላላሽ ስለኾንኩ፣ የሚያስተናግዱንን ክቡር ከንቲባችንንም ኾነ ክቡር ፕሬዝዳንቱን፣ አጠቃላይ መሥሪያ ቤቱን ሳላመሰግን ባልፍ ኅሊናዬ ስለሚወቅሰኝ እግዚአብሔር ያክብርልኝ፤ እላለሁ፤ በጣም አመሰግናለሁ።
ምንጭ፡- ሀራ ተዋህዶ¾

“የኢህአዴግ የፖለቲካ ማዕከል ህወሓት መሆኑ

ከቀረ ቆይቷል”

ሜጄር ጄኔራል አበበ ተክለኃይማኖት

የቀድሞ አየር ኃይል አዛዥ

በይርጋ አበበ

የኢትዮጵያ አየር ኃይል የቀድሞ አዛዥ ሜጄር ጄኔራል አበበ ተክለኃይማኖት በ1993 ዓ.ም ከመንግስት የስራ ኃላፊነት ከተለዩ በኋላ በመምህርነት አገራቸውን እያገለገሉ ይገኛሉ። እኒህ የቀድሞ ታጋይ በተለያዩ ጊዜያት ወቅታዊ ጉዳዮች ላይ ጥልቀት ያለው ማብራሪያ በመስጠት የሚታወቁ ሲሆን ሃሳባቸውን ወደ መገናኛ ብዙሃን በተለይም በህትመት ሚዲያው በኩል ለህዝብ በማድረስ ተጠቃሽ ናቸው። የሁለተኛ ዲግሪያቸውን የመመረቂያ ጥናታዊ ጽሁፍ የባህር በር ላይ ትኩረት አድርገው የሰሩ ሲሆን በአሁኑ ወቅትም ኢትዮጵያ የባህር በር አልባ መሆኗ ከሚያስቆጫቸው ኢትጵያዊያን መካከል አንዱ ናቸው። በወቅታዊ የኢትዮጵያ ጉዳይ፣ በኤርትራ እና ኢትዮጵያ መካከል ሊኖር ስለሚችለው ግንኙነት፣ ስለ ዶክተር አብይ አሕመድ ካቢኔ፣ ስለ ህወሓት እና የተለያዩ ጉዳዮች ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ሰፋ ያለ ቃለ ምልልስ አድርገዋል። የቃለ ምልልሱን ሙሉ ክፍል እነሆ!!

ሰንደቅ፡- ውይይታችንን በወቅታዊ ጉዳይ እንጀምረው። በኢትዮጵያ የተደረገውን የአመራር ለውጥ ከሂደቱ ጀምሮ እስከ ርክክቡ እንዴት አዩት?

ጄኔራል አበበ፡- ኢትዮጵያ ለውጥ ያስፈልጋት ነበር። አጠቃላይ የነበረው የሰላም ማጣት ሁኔታ ለውጥ፣ ዴሞክራሲን፣ ፍትህን እና የህግ የበላይነት እንዲኖር የሚጠይቅ ነው። ተፈጥሮ የነበረው ሁኔታ ጸረ ዴሞክራሲ የተስፋፋበት፣ የህግ የበላይነት የማይከበርበት፣ ፍትህ የታጣበት ስለነበር ለውጥ ያስፈልግ ነበር። ለውጡ ከየት ይምጣ እና በማን ይነሳ የሚለው ነገር የአገሪቱ ሁኔታ እና ታሪካዊ ሁኔታ ይወስነዋል። በመሰረታዊነት የኢትዮጵያ ህዝብ በሙሉ ከሰሜን እስከ ደቡብ ከምስራቅ እስከ ምዕራብ በጸረ ዴሞክራሲያዊ አገዛዝ አንመራም እያሉ ቢሆንም በዋናነት የተነሳው ግን ኦሮሚያ አካባቢ ነው። በመሰረታዊነት የኦሮሞ ህዝብ በተለይም የኦሮሞ ወጣት አጠቃላይ ያደረገው እንቅስቃሴ አልገዛም ባይነት ያሳየበት ሁኔታ ነበር፤ እንደሌላው የኢትዮጵያ ህዝብ። በእርግጥ እዚህ ላይ አንዳንድ ወንጀለኞች ከለውጡ ጋር ተደባልቀው ብሔር ተኮር ጥቃት የታየበት፣ ንብረት የወደመበትና በአጠቃላይ ብዙ ጥፋት የተፈጸመበት ቢሆንም በዋናነት ግን የኦሮሞ ወጣት እንቅስቃሴ ለፍትህ እና ለዴሞክራሲ የሚደረግ እንቅስቃሴ ነው የሚል እምነት አለኝ። ስለዚህ ለውጥ ያስፈልግ ስለነበርና የለውጡ ማዕከል ደግሞ ኦሮሚያ በመሆኑ የለውጥ መሪ ከየት ይመጣል የሚለውን ብዙ ጥያቄ እናነሳ ለነበረው ጥያቄ መሪዎች ከኦሮሚያ እየመጡ መሆኑን ማየት ጀመርን። የለማ ቡድን የምንለው መምጣት ጀመረ። ከዚያም ምናልባት ኢትዮጵያን የሚያድናት እና መምራት የሚችል ከዚህ ይመጣል ብዬ ማሰብ ስለጀመርኩ መከታተል ጀመርኩ። ስለዚህ በአንድ በኩል ከነበረው የኢህአዴግ ጸረ ዴሞክራሲ ስርዓት ብዙ ንክኪ ያልነበራቸው፣ በአንጻራዊነት ጎልማሳ የምንላቸው እና የተማሩም ናቸው። ስለዚህ አሁን የሚመጣው ለውጥ ዋናዎቹ መሪዎች ከኦህዴድ ይመጣል ብዬ ሳነሳ ነበር። አሁን ሲታይም የለውጡ መሪዎች እነሱ ናቸው የሆኑት።

ህወሓት እና ብአዴን በነበሩበት ላይ ነው የቆሙት። እነሱ ግን (ኦህዴድ) ተቀይረው ፌዴራሊዝምን እና ኢትጵያዊነትን አንድ ላይ አድርገው የኢትዮጵያ አንድነትን አጠናክረው የሚቀጥሉበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ስለዚህ በተለይ ደግሞ የምርጫ ሂደቱ ሲጀመር ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ በተለያየ መንገድ የምርጫ ቅስቀሳውን ስራ (Campaign) በደንብ ሰርተውታል። ይህ ደግሞ በ21ኛው ክፍለ ዘመን እንደዛ መሆን አለበት። እኔም ጓደኞቼም በእነሱ ላይ (የለማ ቡድን) ተስፋ ስናደርግ ነበር። እሳቸው በመመረጣቸውም በጣም ነው ደስ ያለኝ፤ ተገቢም ነው ብዬ አምናለሁ። በእሳቸው መመረጥ በተወሰነ ደረጃም ቢሆን የሰላም አየር መተንፈስ ጀምረናል። በኢትዮጵያ ሁኔታ የሰላም አየር ከለውጥ ውጭ ሊሆን አይችልም።

ሁለተኛ በፓርቲያቸው ግምገማ የነበራቸው ጥንካሬ ለወጣቱም ትልቅ አርአያ ነው የሚሆኑት። ከሁሉም በላይ የኢህአዴግ ዋና በሽታ የሆነውን አግላይነት ሁሉን አቀፍ በሆነ አስተሳሰብ እየቀየሩት ነው። በተለይ ከተመረጡ በኋላ ያደረጓቸው ንግግሮች (ጎንደር እና ባህር ዳር ላይ ተገኝተው ንግግር ከማድረጋቸው በፊት የተደረገ ቃለ ምልልስ ነው) ድሃውን፣ ሴቶችን፣ ወጣቱን ማዕከል የሚደርግ እና የለውጥ አቅጣጫ የሚያሳይ ንግግር ነበር ሲያደርጉ የነበሩት። እንዳጋጣሚ ይህ መጽሐፍ የእሳቸው ነው (ለሁለተኛ ጊዜ እያነበቡት የነበረውን እርካብና መንበር መጽሐፍ እያመለከቱ) አሁን በቴሌቪዥን የሚናገሩት እዚህ መጽሃፋ ላይ ያለውን ነው። ስለዚህ የሚናገሩት ድንገት የመጣላቸውን ሳይሆን ያሰቡበትን እና የራሳቸውን አስተያየት ይዘው ይህችን አገር ለመለወጥ የመጡ ይመስለኛል።

ሰንደቅ፡- ዶክተር አብይም ሆኑ አጠቃላይ የለማ ቡድንሚባለው ቡድን እናንተ አዲስ አበባን ስትይዙ ገና ታዳጊ የነበሩ ልጆች ናቸው። እድገታቸው በኢህአዴግ ቤት ውስጥ በመሆኑና የኢህአዴግን ዴሞክራሲያዊ ማዕከላዊነት እና የውስጥ ግምገማ አልፈው ሂስና ግለሂስ እያወረዱ የመጡ ስለሆነ ከእነዚህ ሰዎች ለውጥ መጠበቅ የዋህነት ነው ሲሉ የሚናገሩ አሉ። እርሰዎ በዚህ ላይ ያልዎት አስተያየት ምንድን ነው?

ጄኔራል አበበ፡- ጥያቄው ተገቢ ነው። ኢህአዴግን የምንቃወምበት ምክንያት ህገ መንግስቱን ተግባራዊ ስላላዳረገ እና ጸረ ዴሞክራሲያዊ አየር በመፍጠሩ ነው። የለማ ቡድን ከመጀመሪያው ጀምሮ ህገ መንግስቱን የማክበር፣ ፌዴራሊዝሙን የማክበር ነገር እና ኢትየጵያዊነትን የማክበር ነገር ነበራቸው። ስለዚህ ከኢህአዴግ ውስጥ አዲስ ኃይል እየተፈጠረ ነው፤ ሊፈጠርም ይችላል። በሌሎች አገሮችም የሚታዩት እንኳን እንደ ኢህአዴግ ከፊል ዴሞክራሲያዊ የሆነ ድርጅት ጭፍን የሆነ ጸረ ዴሞክራሲያዊ የሆነ ገዥ መደቦች ውስጥም ቢሆን ከእነሱ የሚወጣ ለውጥ ፈላጊ ሊኖር ይችላል። የኢህአዴግ ፕሮግራም ከሞላ ጎደል ዴሞክራሲያዊ ነው። እነሱም ህገ መንግስቱን አክብረው ፌዴራሊዝሙ ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ ሆኖ የኢትዮጵያ አንድነት መጠበቅ አለበት ብለው ነው የተነሱት። በዚህ ሌሎቹም የኢህአዴግ ድርጅቶች ለውጥ ያስፈልጋል የሚለውን የተሟላ ነገር ሳይዙ ለውጥ ያስፈልጋል ብለው ነው የመጡት። የምርጫ ሂደቱን ስታየው ራሱ የኢህአዴግን ኋላቀር የሆነ ነገር በጣጥሰው ነው የመጡት። ለምሳሌ ዶክተር አብይ እንዲመረጡ በተለያየ መንገድ ብዙ እንቅስቃሴ ተደርጓል። ራሳቸውም ሊሆኑ ይችላሉ ወይም ሌሎች ሊያደርጉት ይችላሉ ዶክተር አብይ እንዲመረጡ በተለይ ሶሻል ሚዲያውን ተጠቅመውበታል።

የኢህአዴግ አመራረጥ ግን ፊውዳል አትለው ምን አትለው በጣም ኋላ ቀር ሲሆን እሳቸው ግን ይህን እየበጣጠሱ ነው እዚህ የደረሱት። ከተመረጡም በኋላ ቢሆን የተለየ ራዕይ እና አስተሳሰብ ያላቸው መሆናቸውን ነው ያሳዩት። በእርግጥ በተግባር ብዙ የሚታይ ነገር ይኖረዋል። እስካሁን ያለው አቅጣጫ ግን የሚያስደስትና እኛም ሁላችንም ደግፈን ለውጡን ማቀላጠፍ ያለብን ይመስለኛል።  

ሰንደቅ፡- ቀደም ሲል ህወሓት በነበረበት ቆሟል ብለዋል። ፓርቲውም ከምስረታው ጀምሮ እስካሁን ድረስ በሊቀመንበርነት የሚመሩት ሰዎች ታጋዮች ናቸው። ሌሎቹ የኢህአዴግ አባል ፓርቲዎች ከዚህ በተለየ መንገድ ነው የሚጓዙት። ይህን በማንሳትም ፖለቲከኞች ህወሓት መውለድ አይችልም (ተተኪ አያፈራም) ሲሉ ይናገራሉ። ህወሓት ለውጥ ያላመጣበት ችግሩ ምንድን ነው ብለው ያስባሉ?

ጄኔራል አበበ፡- እኔ በዚህ ጉዳይ ላይ የምለው ህወሓት በ1993 ዓ.ም ቆስሎ ነበር። አሁን ያ ቁስል አመርቅዞ የማይድን ቁስል (ጋንግሪን) ሆኗል። ህወሓት ድሮ መማር የሚወድና በመማር የሚያምን ድርጅት ነበር፤ አሁን ግን እንደዛ አይደለም። ስልጣን የተጠሙ ሰዎች የተሰባሰቡበት ስለሆነ የተማረውን ወጣት ክፍል እንዳይቀላቀላቸው የመከልከልና የማራቅ ስራ ይሰራሉ። ምክንያቱም የተማረው ወጣት ወደእነሱ ከገባ ይገዳደርና የእነሱንም ቦታ ይነጥቃል። የህወሓትን ስራ አስፈጻሚ ስትመለከት ከሁለት አባላት በስተቀር ሁሉም ታጋዮች መሆናቸው ይህን ይነግርሃል።

አሁን በአንድ በኩል የእነ ዶክተር ደብረጽዮን የእነ ጌታቸው ረዳ ቡድንን ከእነ ለማ ቡድን ጋር ታነጻጽራለህ። እነ ለማ አሸንፈው ሲወጡ እነዚህ (ህወሓቶችን) መስራች ነን በሚሉ ሰዎች ታፍነዋል አልወጡም። ስለዚህ ህወሓት ጋንግሪን ያለው ነገር ነው። ጋንግሪን ደግሞ ወይ ተቆርጦ ይወጣና የለውጥ ሀይል ይሆናል አለዚያ ደግሞ ጋንግሪኑ ሌላውን እየበላ የሚሞት ድርጅት ነው ህወሓት።

ሰንደቅ፡- ህወሓት 17 ዓመት በትግል እና 27 ዓመት በስልጣን ላይ ተቀምጦ የትግራይ ነጻ አውጭ ድርጅት የሚለውን ስሙን አለመቀየሩን በተመለከተ አሁንም ብዙ ጥያቄ የሚነሳበት ድርጅት ነው። እናንተስ ከድርጅቱ የለቀቃችሁ የቀድሞ ታጋዮች በዚህ ዙሪያ የታዘባችሁት ነገር አለ? የስያሜውን ተገቢነት በተመለከተ እርስዎን ጨምሮ አንጋፋ ምሁራንና ታጋዮች ምን ትላላችሁ?

ጄኔራል አበበ፡- ነጻነት ማለት መገንጠል ማለት አይደለም (Liberation is not Independent)። ከብዙ ጭቆና እና ጸረ ዴሞክራሲ አገዛዝ ነጻ መውጣት ማለት ነው። ስለዚህ ስሙን መቀየሩም ሆነ በስሙ መቀጠሉ የሚለው ጉዳይ ብዙም ለውጥ የለውም። በእርግጥ እስካሁን በዚህ ዙሪያ ውይይትም ሆነ ጥያቄ ገጥሞኝ አያወቅም። ነጻ አውጭ ማለት መገንጠል ሊመስል ይችላል እንጂ ዋናው ፍሬ ነገር (Essence) ግን ገና ሲጀመር ለመገንጠል ሳይሆን እንደነገርኩህ ከሁሉም ጭቆና እና ጸረ ዴሞክራሲ አገዛዝ ትግራይንም ኢትዮጵያንም ነጻ ለማውጣት ነው።

ሰንደቅ፡- ዶክተር አብይ ስልጣን ከያዙ በኋላ በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ቀርበው ካደረጉት ንግግር መካከል ‹‹በርካታ የለውጥ አጋጣሚዎችን አግኝተን በወጉ ሳንጠቀምባቸው ቀርተናል›› ብለው ነበር። ብዙ ሰዎች በተለይ በኢህአዴግ ጊዜ ከተፈጠሩ አጋጣሚዎች መካከል የ1983 ዓ.ም ለውጥ፣ የ1993፣ የ1997 ምርጫ ወዘተ… እያሉ ይቀጥላሉ። በእርስዎ እይታ እነዛ መልካም አጋጣሚዎች የተባሉት የትኞቹ ናቸው?

ጄኔራል አበበ፡- ከኤርትራ ጦርነት በኋላ አንድ ትልቅ አጋጣሚ ነበር። የኤርትራ መንግስት ኢትዮጵያን ከወረረ በኋላ የኢትዮጵያ ህዝብ እንደ አንድ ሰው ሆኖ ለጦርነት ተንቀሳቅሷል። ለጦርነት እየተንቀሳቀሰን ህዝብ ለዴሞክራሲ እና ለልማት አስተባብሮ ለማነሳሳት በጣም የተመቻቸ ነበር። ስለዚህ ለአገሩ ፍቅር መስዋዕት በመክፈል ያረጋገጠን ህዝብ እንደነገርኩህ ለሰላም፣ ለዴሞክራሲና ለልማት የተዘጋጀ ህዝብ ነበር። ነገር ግን ኢህአዴግ ውስጥ የነበረው የውስጥ ቀውስ ይህን ሁኔታ በሚገባ ሳንጠቀምበት ቀርተናል። ያ አንድ ዕድል ነበር። በ1993 ዓ.ም የተፈጠረው የፖለቲካ ቅራኔ በሰላማዊ መንገድ ቢፈታ ኖሮ አንድ እርምጃ ወደፊት ይወስደን ነበር።

1997 ዓ.ም ምርጫን እኔ የምገልጸው ወርቃማ (Golden Period) ጊዜ ነበር በማለት ነው። ኢህአዴግ የተቃዋሚዎችን ድል ቢቀበል እና ተቃዋሚዎችም ያገኙትን ድል ተቀብለው ፓርላማ ቢገቡ ኖሮ የዴሞክራሲ እንቅስቃሴያችን ከፍ ወዳለ ምዕራፍ ይሸጋገር ነበር። ከምርጫው በፊት ይካሄዱ የነበሩ ክርክሮች ዴሞክራሲያችንን ወዴት ሊያመራ እንደሚችል እና ሊያብብ እንደሚችል ያሳየ ነበር። ነገር ግን መንግስትም ተደናገጠ ኢህአዴግ ተደናገጠ። ኢህአዴግ ያስብ የነበረው ለፖለቲካ ፍጆታው ያለምንም እንከን ምርጫው ዴሞክራሲያዊ ሆኖ እንዲካሄድ አደረኩ ለማለት ነበር። ስላልተዘጋጀበት አላወቀበትም። ያ ዕድልም አመለጠን።

ከአስር ዓመት በኋላ ደግሞ ሌላ ምርጫ መጣ። መቶ በመቶ አሸነፍኩ ሲል አደገኛ መሆኑን መረዳት ያልቻለ ድርጅት ነው። ግን ደግሞ መቶ በመቶ መረጠኝ የሚለው ህዝብ ስድስት ወር ባልሞላ ጊዜ ተነሳበት። ስለዚህ 1993፣ 1997 እና 2007 የነበሩ እድሎች አመለጡን ብዬ ነው የማምነው። ግን አሁንም ይህችን አገር ወደፊት ሊያራምድ የሚችል ዕድል ከፊታችን አለ። ይህን ዕድል እንጠቀምበታለን ወይስ አሁንም እንደ ቀደሙት ሁሉ እናበላሸዋለን? የሚለው ነገር ነው ዋናው ቁም ነገር። አጀማመሩ ጥሩ ነው ተስፋ አለው። እስከምን ድረስ ይሄዳል የሚለውን ግን እያየን መሄድ አለብን። ግን የማይካደው ነገር አንድ ጥሩ ነገር ተፈጥሯል እሱም ዴሞክራሲያዊ አካባቢ መፍጠር የሚያስችል ነገር ነው የተፈጠረው። የኢትዮጵያ ህዝብ ጸረ ዴሞክራያዊ በሆነ አገዛዝ አንገዛም ብሏል። ስለዚህ አመራሩ ጥሩ ከመራ ወደፊት እንራመዳለን። ያ ከሆነ ከልማቱም ከጸጥታውም ከሰላሙም ተጠቃሚ እንሆናለን።

ሰንደቅ፡- ዶክተር አብይ ስልጣኑን ከተረከቡ በኋላ ሌላው ትኩረት ሳቢ ንግግር ያደረጉት አገራዊ እርቅ እና መግባባት ያስፈልገናል የሚለው ነው። ኢትዮጵያ ሰፊ ምድር እና ብዙ ብሔር ብሔረሰብ ያላት አገር ስትሆን በመካከላችን ግጭቶች መስፈናቸው ታይቷል። የአንድ ብሔር በተለይም የትግራይ የበላይነት አለ ሌሎቹ ተጨቁነዋልም ይባላል። ለመሆኑ ይህ አስተያየት እውነት ከሆነ እና ግጭቶቹም ወደከፋ ደረጃ ሳይሸጋገሩ ተቀርፈው አገሪቱ ወደነበረችበት ሰላም የምትመለሰው እንዴት ነው?

ጄኔራል አበበ፡- ለዚህ ጥያቄ ወደኋላ ተመልሰን ከ2007 ዓ.ም በፊት የነበረውን ሁኔታ እንመልከት። ከ1983 ዓ.ም እስከ 2007 ዓ.ም ባሉት 24 ዓመታት ምንም እንኳን አንዳንድ ቦታዎች መጠነኛ ግጭቶች ቢኖርም አገሪቱ ውስጥ ግን ሰላም ነበረ። ይህ ሰላም እንዴት መጣ ብለን ስንጠይቅ በጣም ዘመናዊ እና ዴሞክራሲያዊ የሆነ ህገ መንግስት ስላለን እና ህገ መንግስቱን ተግባራዊ ማድረግ ስለጀመርን ማለትም የፖለቲካ ፓርቲዎች ተቋቋሙ፣ ሁሉም በቋንቋው መማር ጀመረ፣ በምርጫ አስተዳዳሪውን መምረጥ ጀመረ፣ ፌዴራል መንግስት እና የክልል መንግስታት ተቋቋሙ፣ እንዲሁም ፕሬሱ ተስፋፋ። እነዚህ ነገሮች በተወሰነ ደረጃም ቢሆን ዴሞክራሲያዊ የሆነ ከባቢ አየር መፍጠር ጀመረ። ስለዚህ ሰው ተስፋ ማድረግ ቻለ።

ከዚያ በኋላ ግን ይህ ዴሞክራሲያ ምህዳሩ እየሰፋ መሄድ ሲኖርበት እየቀጨጨ የሄደበት ሁኔታ ተፈጠረ። ስለዚህ ለሰላሙ መጥፋት እና በህዝቦች መካከል ግጭት ለመፈጠር ምክንያት የሆነው ዴሞክራሲያዊ አስተዳደር ባለመኖሩ ነው። የተሻለ ዴሞክራሲያዊ የሆነ ህገ መንግስት መያዝ ስንጀምር የተሻለ ሰላም ተገኘ፤ ያ ህገ መንግስት ሲጣስ ደግሞ ችግሩ ተፈጠረ። ያን ህገ መንግስት ጥሰት የፈጠረው ደግሞ ኢህአዴግ ነው። ህዝቡ መሬቱን ሲነጠቅና ያለምንም ካሳ ሲቀማ፣ ማዳበሪያም በግድ ውሰድ የሚባልበት ሁኔታ ነበረ፣ በአጠቃላይ ብዙ ግፍ ነው ህዝቡ ውስጥ የደረሰው። ይህ በመሆኑ ደግሞ በህዝቦች መካከል ግጨትን ፈጠረ። ከዚያ በፊት እኮ አንዳንድ አካባቢ የአማራ ተወላጆችን የማፈናቀል ነገር ነበረ እንጂ በሶማሌ እና በኦሮሚያ መካከል እንደተደረገው አይነት ግጭት አልነበረም።

ለምሳሌ የትግራይ የበላይነት አለ ይባላል። ይህ ውይይት አይደረግበትም። በሚዲያ ውይይት ቢደረግበት ችግሩ ካለ ይስተካከላል ችግሩ ከሌለ ደግሞ የለም ይባላል። በእኔ እምነት የትግራይ የበላይነት የሚባል ነገር አልነበረም በዚህ ስርዓት ሊኖርም አይችልም። በእኔ አመለካከት ኢትዮጵያዊነት እንዳሁኑ አድጎ አያውቅም። በደርግ ጊዜ ሁሉም በሚባልበት ደረጃ ነጻ አውጭ ድርጅት ነበር። ስለ ኢትዮጵያ ብዙ ቢነግርም ህዝቡ ግን ይገደል ነበር። ህዝቡ እየተገደለ ኢትዮጵያዊነትን ማሳደግ አይቻልም። አሁን ለምሳሌ ጋምቤላው ኢትዮጵያዊ ነኝ ለማለት የሱን ማንነት የሚያውቅ የራሱ አስተዳዳሪ አለው። ስለዚህ ኢትዮጵያዊነት በጣም ነው ያደገው። ነገር ግን ዴሞክራሲው እየቀጨጨ ሲሄድ ኢትዮጵያዊነትን እየተፈታተነው መጣ። ዴሞክራሲያዊ አስተዳደር እና ከባቢ አየር ቢኖር ብሔር ብሔረሰቦች በመካከላቸው ልዩነት ቢኖር እንኳን ችግሩ ለዚህ ሳይደርስ በውይይት መፍታት ይቻል ነበር። እስከ 2007 ዓ.ም ያልነበረ ነገር ነው እኮ አሁን የተፈጠረው ነገር።

ሰንደቅ፡- እስከ 2007 ዓ.ም ድረስ ሰላም ከነበረ በአንድ ጀምበር ተነስቶ እዚህ ደረጃ ደርሶ በሚሊዮን ለሚቆጠሩ ዜጎች መፈናቀል እና ለበርካች ሞት እንዴት ሊበቃ ቻለ? የዞረ ድር ውጤት ነው ብለን መውሰድ አንችልም?

ጄኔራል አበበ፡- እሱ እኮ ነው ያልኩህ ዴሞክራሲያዊ ምህዳሩ እየቀጨጨ ሲሄድ ህዝቡ መብቶቹ እየተረገጡ ሄዱ። ይህ የመብት ጥሰት ደግሞ ሁሉንም የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰብ ነው የበደለው ተለይቶ ተጠቃሚ የሆነ ብሔር የለም። ለምሳሌ በትግራይ ክልል ያለው አፈና እና የመብት ጥሰት ከሌላው ብሔር ይልቅ የከፋ ነው። ከሞላ ጎደል በትግራይ ክልል ያለው አገዛዝ የኤርትራ አይነት ነው ማለት ይቻላል። እኔ ያልኩት ችግሩ 2007 ዓ.ም መጣ ሳይሆን የፖለቲካ ምህዳሩ እየጠበበ ሲሄድ ሰው ስጋት ውስጥ ገባ እና በ2007 ዓ.ም ችግሩ ፈነዳ። አሁን ያለው ችግር እየመጣ መሆኑን የገዥው ፓርቲ ሰዎች እየተነገራቸው ቀለል አድርገው የመልካም አስተዳደር ችግር ነው ብለው ሊያልፉት ፈለጉ። በ2009 ዓ.ም አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ታውጆ አዋጁን ሊሰሩበት ሲገባ ተደበቁበት።

ቀደም ብዬ እንደነገርኩህ መሰረታዊ ችግሩ የዴሞክራሲያዊ አስተዳደር እጥረት ስላለ ነው። ይህ ባይሆን ኖሮ ከብዙ ሺህ እና መቶ ዓመታት አብሮ የኖረ ህዝብ ችግሮች እንኳን ቢኖሩበት በውይይት ችግሮቹን በመፍታት እንደቀደመው አብሮ ይኖር ነበር። ለምሳሌ በኦሮሚያ እና ሶማሌ ክልል የተፈጠረው ችግር እዛ አካባቢ ያሉ መሪዎች በሙስና የተዘፈቁ ስለሆኑ ሊያደርጉ የሚችሉት ሰላም እንዳይኖር ነው የሚፈልጉት። ምክንያቱም ሰላም ካለ የእነሱ ሙስና እና ወንጀል ይጋለጥባቸዋል። ይህ ደግሞ የመንግስት ችግር በተለይ ህገ መንግስቱ ላይ ኢህአዴግ ስላመጸ ህገ መንግሰቱን ስላላስከበረው እንጂ ህዝቡ በሰላም አብሮ የሚኖር ህዝብ ነው። ለምሳሌ ከአምስት ዓመት በፊትም ሆነ ከዚያ በፊት የአማራ ተወላጆች ከኦሮሚያ እና ሌሎች አካባቢዎች ሲፈናቀሉ ምንም አልተደረገም። ችግሩን ማነው ያጠፋው ለምን አጠፋው? ተብሎ በህገ መንስቱ መሰረት ማጣራትና ምርመራ አልተደረገም። ዝም ብሎ እነዚህ ትምክህተኛ እና ነፍጠኛ ናቸው ወዘተ ተብሎ በዝምታ ታለፈ፡ ያ ችግር ዝም ሲባል አሁን ከደረሰበት ደረጃ ደረሰ።

ሰንደቅ፡- በኢትዮጵያ እና ኤርትራ መካከል ያለው ግንኙነት ወደ ጥሩ መስመር እንዲመጣ ለኤርትራው መንግስት ዶክተር አብይ በአደባባይ ጥሪ አቅርበዋል። በኤርትራ በኩል ደግሞ የሚነሳው ቅሬታ ‹‹መጀመሪያ ኢትዮጵያ በወረራ የያዘችብንን ባድሜን ትመልስልን›› የሚል ነው። ኢሳያስ አፈወርቂ በበኩላቸው ሁለቱ ወንድማማች ህዝቦች ተቀራርበው እንዲሰሩ ጥረት እናደርጋለን ሲሉ ከሁለት ወራት በፊት ተናግረው ነበር። በኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት እንደተሳተፈ የጦር አዛዥ በባድሜ እና በአሰብ ጉዳይ ላይ ዘርዘር ያለ ማብራሪያ ይስጡን እስቲ፤

ጄኔራል አበበ፡- ፕሬዝደንት ኢሳያስ እንኳን የኢትዮጵያ እና ኤርትራ ህዝቦች ጥሩ ግንኙነት እንዲኖረው ማድረግ ቀርቶ ኤርትራዊያንንም ልክ እንደ ሰሜን ኮሪያ ነው በጭቆና ስር እና ሙሉ በሙሉ በፖሊስ አስተዳደር ነው እየገዟት ያለው። ስለዚህ ለሁለቱ ህዝቦች መገናኘት የሰላም አምባሳደር ሊሆኑ አይችሉም። ነገር ግን ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ የሰላም ዘንባባ ይዘው መምጣታቸው ጠቃሚ ነው። ምክንያቱም ኢሳያስን ብቻ አይደለም የምናየው፤ የኤርትራ ህዝብን ነው። ስለዚህ ፕሬዝደንት ኢሳያስ በሰላም ከመጡ ጥሩ ካልመጡ ደግሞ በሁለቱ ህዝቦች መካከል ያለውን ግንኙነት ጥሩ ሁኔታ እየፈጠሩ መሄድ ጥሩ ይመስለኛል።

የባድመም ሆነ የአሰብ ጉዳዮች ቁጭ ብሎ በውይይት መፈታት ይኖርበታል። ቀደም ብሎ የተፈረደው ፍርድ አለ ያን ፍርድ የሚተገበርበትን መንገድ በራሱ መወያየት ያስፈልጋል። ነገሩ ግን ከዚያ በላይ ነው። በተለይ ትግራይ እና አፋር አካባቢ የሁለቱ አገራት ግንኙነት ሰላምም ጦርነትም የሌለበት መሆን ህዝቡን ብዙ ጎድቷል። ምክንያቱም በአካባቢው ኢንቨስትመንት ማካሄድ ያስቸግራል፤ ገበሬዎቹም በየቀኑ ዘብ መውጣት አለባቸው፤ ስለዚህ ያ ነገር መፈታት አለበት። ችግሩ እንዲፈታ ኢትዮጵያ የመጀመሪያውን እርምጃ መውሰዷ ጥሩ ነው። ነገር ግን እዛ በሰላም የማይኖር ህዝብ አለ። ስለዚህ በአጭር ጊዜ ከኤርትራ መንግስት የምንጠብቀው ምላሽ ‹እምቢ›› ማለት ነው።

ሰንደቅ፡- ዶክተር ያዕቆብ ኃለማሪያም “አሰብ የማናት?” በሚለው መጽሃፋቸው ዓለም አቀፍ ህጎችን ተጠቅመን የባህር በር ሊኖረን የሚያስችል መብት አለን ሲሉ ጽፈው ነበር። በኢትዮጵያና ኤርትራ ህዝቦች መካከል ግንኙነት ሲፈጠር ወደቡን የመጠቀም እድል ለኢትዮጵያ መብት ይሰጣል ወይስ ቀድሞም ወደቡ ለኢትዮጵያ ይገባት ነበር ብለው ነው የሚያምኑት?

ጄኔራል አበበ፡- የማስትሬት ዲግሪ መመረቂያ የጥናት ጽሁፍ የሰራሁት “Ethiopian Soveriegn Right Access to the Sea” በሚል ርዕስ ነበር። መጀመሪያ በዚህ ርዕስ ለማጥናት ከመጀመሬ በፊት በፖለቲካ የማምንበት የነበረው አሰብ የኤርትራ ነው ስለዚህ እኛ ኤርትራን መውረር የለብንም የሚል እምነት ነበረ፣ ስልጣን ላይ እያለሁ። የማስትሬት ትምህርቴን ስጀምር ግን “የባህር በር አልባ ሆነን ምንድን ነው መብታችን?” የሚለውን ለማወቅ ነበር ጥናቱን የጀመርኩት። ምክንያቱም በጦርነቱ ጊዜ ከአሰብ ወደ ጅቡቲ ስንዞር ብዙ ንብረት ነበር የወሰዱብን። እንዲሁም ብዙ ውጣ ውረድ ስለነበረ በጣም ነበር የተናደድኩት። የባህር በር ባይኖረንም መብት አይኖረንም ወይ የሚል ነበር ህግ ትምህርት ቤት ያጠናሁት።

መጀመሪያ የባህር በር ባይኖረንም የምናገኘው መብት ምንድን ነው? የሚለውን ርዕስ እየቆየሁ በሂደት ርዕሱን ቀየርኩትና የባህር በር የማግኘት መብት (Access to the Sea) ቀየርኩት። ዓለም አቀፉ ህግም ይፈቅድልናል። ኢትዮጵያ እና ኤርትራ በፌዴሬሽን በነበሩበት ወቅት የነበረው ውሳኔ (ያ ውሳኔ) ኤርትራ በፌዴሬሽን ወደ ኢትዮጵያ ስትቀላቀል አንደኛውና ዋናው ምክንያት ኢትዮጵያ የባህር በር የማግኘት መብት እንዲኖራት የሚያደርግ ነው። ኤርትራ ስትገነጠልም ያ መብት ለኢትዮጵያ ይቀርላታል ማለት ነው። ኢትዮጵያ የባህር በር ባለቤትነት መብቷ የማይገረሰስ (Sovereign Right) ነው። ነገር ግን ዓለም አቀፍ ህግ ሳናጠና እና እውቀቱ ያለው ሰውም ሳናማክር አስቀድመን በነበረው ፖለቲካ ነው የወሰነው።

ሰንደቅ፡- እዚህ ላይ ግን ዓለም አቀፍ ህጉን ሳናጠና ወይም ባለሙያ እንዲያማክረን ሳናደርግ በፖለቲካ አቋም ብቻ ነው የወሰነው ይበሉን እንጂ በዚህ ጉዳይ ላይ ሰፊ ጥናት ያደረጉ ምሁራን (ዶክተር ያዕቆብን ጨምሮ) በወቅቱ ለአቶ መለስም ሆነ ለተባበሩት መንግስታት ድርጅት ዋና ፀሀፊ ለነበሩት ኮፊ አናን ውሳኔው ኢትዮጵያን ተጎጂ እንዳያደርጋት ደብዳቤ በመጻፍ ጭምር ጠይቀው ነበር። በወቅቱ አቶ መለስም የአሰብን ወደብ የሻዕቢያ መንግስት ‹‹ግመል ያጠጣበት›› ብለው እስከመመለስ ደርሰው ነበር በፓርላማ። አሁን ደግሞ እርስዎ ባለማወቅ የተወሰነ መሆኑን እየነገሩን ነው። በትክክል ግን ባለማወቅ ነበር ብሎ መውሰድ ይቻላል?

ጄኔራል አበበ፡- በጥናቴ ላይ የተረዳሁት ሁለት ነገሮች ድንቁርና ወይም አለማወቅ እና እብሪት (Ignorance and arrogance) መደባለቃቸውን ነው። አሸናፊ ስትሆን ሁሉንም ነገር የምታውቅ ይመስልሃል ሳታውቀው። አቶ መለስም ቢሆን የኢትዮጵያን መብት አሳልፈው ለመስጠት ፈልገው አይደለም እኔም አመለካከቴ እንደዛ ነው። የኤርትራ ከሆነ እና ኤርትራ የምትባል አገር ካለች የሌላ አገር መሬት መውሰድ የለብንም የሚል አቋም ነው የነበረኝ። ግን ዓለም አቀፍ ህግ ሁላችንም አናውቅም። እስኪ አጥኑ እና የጥናታችሁን ውጤት አምጡ የሚል የለም። ‹‹አሰብ የእኛ ናት›› የሚሉ በሙሉ የድሮ ስርዓት ናፋቂ፣ ጦርነት ናፋቂ ናቸው ብለን ከመጀመሪያው ነው የደመደምነው። እብሪት ያልኩህ እሱ ነው። ጥናቴ ላይ የጻፍኩትም ድንቁርና እና እብሪት ተደባልቋል የሚል ነው።

ሰንደቅ፡- ከኤርትራ መገንጠል ጋር ተያይዞ የአሰብ ወደብን ለኤርትራ አሳልፎ የሰጠ ውሳኔ በመወሰኑ ወደቡን ለኢትዮጵያ በጎ የማያስቡ አገራት በቁጥጥር ስር አውለውታል። ይህ ደግሞ ለኢትዮጵያ አደጋ አለው ሲሉ ፖለቲከኞች ይናገራሉ። እውን አደጋው ምን ያህል ያሰጋል? መፍትሔውስ ምንድን ነው?

ጄኔራል አበበ፡- አሁን አደጋው የባህር በር አልባ (Land locked) መሆናችን ብቻ አይደለም፤ ችግሩ ከዚያ በላይ ነው። ኢትዮጵያ ውስጥ ስላለው ሁኔታ አንድ ያጠናሁት ጥናት ነበረ። ብሔራዊ የደህንነት ፖሊሲ ላይ የሚጠና አንድም ተቋም የለንም። መከላከያ የራሱን ያጠናል ያም የራሱን ያጠናል። አጠቃላይ አገሪቱን የሚመለከት የደህንነት ፖሊሲ አጥንቶ ስትራቴጂ ተቀርጾ በእሱ የምንሄድበት ሁኔታ የለም። ተቋም አለመኖሩ ነው ትልቁ ስጋት። ኤርትራ ውስጥ ጸረ ኢትዮጵያ የሆነ ቡድን ማስቀመጥ አልነበረብንም። እኔ በኤርትራ ነጻነት አምናለሁ፤ ምክንያቱም ህዝቡ ፈልጎታል፤ መብታቸውን ማክበር አለብን። ግን የእኛ መብት ደግሞ መረጋገጥ አለበት። በኤርትራ ያለው ኢትዮጵያን የማተራመስ አጀንዳ ነው። እኔ በጠቅላይ ሚኒስትሩ ቦታ ብሆን በኤርትራ ያለው ነገር እንዲቀጥል አልፈቅድለትም፤ የራሳቸውን ስራ ይስሩ በእኛ ጉዳይ ግን ጣልቃ እንዲገቡ አልፈልግም፤ በየጊዜው ሰው እየላኩ የማተራመስ ስራ አልፈቅድላቸውም። አሁን ችግሩ በኤርትራ ያለው በተግባር ኢትዮጵያን ለማተራመስ እየተንቀሳቀሰ ያለውን ኃይል ዝም ብለነዋል። በዚህ ደግሞ ዋናው ስጋት ኤርትራ ሳትሆን የባህር በር የሌለን መሆኑን ተከትሎ ኤርትራ ውስጥ የጦር እንቅስቃሴ ይታያል፤ የግብጽም የገልፍ አገራትም። ኤርትራ የምትባለው አገር ሰላማዊ ሆና እስከቀጠለች ድረስ የባህር በር የማግኘት መብታችንን እንጠይቃለን። በህጋዊ መንገድ ማግኘት ይኖርብናል። ግን ህግ ደግሞ ሁልጊዜ ከኃይል ውጭ በህግ የሚባል ነገር የለም። በዓለም አቀፍ ህግ ኃይል እና ህግ ተሳስረው ነው የሚታዩት። ስለዚህ ያን መብታችንን ማረጋገጥ አለብን።

የአትዮጵያ መንግስት ደግሞ በኤርትራ በኩልም ሆነ በደቡብ ሱዳን የተቀናጀ ስትራቴጂ እና ፖሊሲ ያለው አይመስለኝም። አካባቢያችንን በደንብ አውቀን ደህንነታችንን የሚያስጠብቅ ፖሊሲ እና ስትራቴጂ ማውጣት ይኖርብናል። ይህን ማድረግ የሚችል ተቋም የሌለን መሆኑ ደግሞ ትልቁ ፈተና ነው።

ሰንደቅ፡- የኢትዮጵያ መንግስት ከኤርትራ ጋር የሚኖረውን ግንኙነት በተመለከተ ፖሊሲ እየቀረጸ መሆኑን ከዓመታት በፊት ይፋ አድርጎ ነበር። እስካሁን ግን የፖሊሲው ጉዳይ ምን ደረጃ ላይ እንደደረሰ የተገለጸ ነገር የለም። እርስዎን ጨምሮ በርካታ ምሁራን እና ፖለቲከኞች የኤርትራ ጉዳይ ለኢትዮጵያ በጣም አሳሳቢ እና አስጊ መሆኑን እየገለጻችሁ ነው። በዚህ ሁኔታ የፖሊሲው ጉዳይ መዘግየቱን እንዴት ያዩታል?

ጄኔራል አበበ፡- በ1994 ዓ.ም የወጣ የውጭ ጉዳይ እና ግንኙነት ፖሊሲ አለ። ያ ፖሊሲ ከሞላ ጎደል ብዙ ጥሩ ነገሮች አሉት። ግን ደግሞ ብዙ ችግሮችም አሉበት። አሁን ያለነው 2010 ዓ.ም ነው፤ ፖሊሲው ከወጣ 16 ዓመቱ ነው፤ እስካሁንም አልተሻሻለም። ሌላው ፖሊሲው ሲቀረጽ ባለሙያዎች የሰሩት ሳይሆን ኢህአዴግ ራሱ እና በአካባቢው ያሉ የተወሰኑ ሰዎችን ሰብስቦ ያደረገውን ጨዋታ ነው ፖሊሲ አወጣን የሚሉት። በመጀመሪያ ደረጃ የአገር ፖሊሲ ሲወጣ በመጨረሻ ውሳኔ የሚሰጠው ፓርላማው ቢሆንም ሁሉን አሳታፊ የሆነ ለምሳሌ ምሁራንን፣ ተቃዋሚ ፓርቲዎችን እና ራሱ ኢህአዴግ ያሉበት ሆኖ የሁሉም ድምጽ ሊሰማ ይገባዋል። ያም ሆኖ እየተቀረጸ ነው የተባለውም አጀማመሩ ጥሩ ስላልሆነ አሁን የት እንደገባም አይታወቅም።

ሰንደቅ፡- ሁሉንም አሳታፊ የሆነ የፖሊሲ ረቂቅ መዘጋጀት አለበት የሚለውን በርካቶች የሚስማሙበት ነጥብ ነው። ነገር ግን ‹‹ኢህአዴግ በተለይም የኢህአዴግ አስኳል የሆነው ህወሓት በባህሪው አግላይነት የተጠናወተው ስለሆነ አብሮ መስራት አይታሰብም›› ሲሉ ይደመጣሉ። በዚህ ላይ የእርስዎ እይታ ምንድን ነው?

ጄኔራል አበበ፡- በመሰረታዊነት አግላይ ባህሪ የህወሓት ብቻ ሳይሆን ኢህአዴግ ውስጥ ያሉት ፓርቲዎች ባህሪ ነው። አሁን ግን አዲስ አመራር ከኦህዴድ እየመጣ ነው፤ ተስፋ እየጣልንበትም ነው። ይህ አመራር ሁሉንም የኢትዮጵያ ህዝቦች እያነጋገረ እና ቃል የሚገቡትን ነገሮች እየፈጸመ ከሄደ ህወሓት የግድ ይቀየራል። ህወሓት የኢህአዴግ አስኳል መሆኑን ካቋረጠ ቆየ እኮ። ተቃዋሚውም ሆነ ራሱ ህወሓት አልገባቸውም እንጂ የኢህአዴግ የፖለቲካ ማዕከል ህወሓት መሆኑ ከቀረ ቆይቷል። ህወሓት እንደ ድርጅት ጠንካራ መሆኑን ካጣ ብዙ ጊዜ ሆኖታል። ደጋግሜ በትግርኛ የምጽፈውም ህወሓት እየሞተ መሆኑን ነው።

ሰንደቅ፡- የህወሓት መዳከምም ሆነ እየሞተ መሄድ የጀመረው እናንተ ከወጣችሁ በኋላ ነው ወይስ አቶ መለስ ካለፉ በኋላ?

ጄኔራል አበበ፡- እኛ ስንወጣም ትንሽ ችግር ነበረው። በእርግጥ እኛ ከዛ ፖለቲካ ውስጥ አልነበርንም (እሳቸውና ጄኔራል ጻድቃን ገብረትንሳዔ በጡረታ የተገለሉ የመከላከያ ሰራዊት አባላት ነበሩ)። ዋናው ግን እሱ ሳይሆን ከዛ በኋላ ዴሞክራሲያዊ የሆነ ከባቢ እና ተቋማት እየተፈጠሩ አለመሆኑ ነው። አቶ መለስ ይህችን አገር ለመቀየር የተቻላቸውን ነገር አድርገዋል፤ በተለይ ከልማትና ከድህነት ቅነሳ አኳያ። ዴሞክራሲን በመገንባት በኩል ግን እየታፈነ እየታፈነ ነው የሄደው። ከአቶ መለስ ህልፈት በኋላ እኮ ህወሓት ጽሁፍ የሚጽፍ አንድም ሰው እንኳን የላቸውም። ህወሓት በእሳቸው ቃል ብቻ የምትኖር ድርጅት ነበረች የሚል ነገር ነበር። በእርግጥ አገሪቱም ወደዛ የመሄድ ነገር ነበረ። ስለዚህ የ1993 ዓ.ም ክፍፍሉ አንድ አስደንጋጭ ተሞክሮ (trauma) ነበር። ግን ሊታረም የሚችል ነገር ነበር። ከዛ በኋላ የተማረውን ወጣት በሙሉ አገሪቱን በመገንባቱ ሂደት ቢሳተፍ ኖሮ ተቋማት ስራቸውን ቢሰሩ ለምሳሌ አቶ መለስ በገመገሙት 1992 ዓ.ም ፓርላማው አቅመ ቢስ (Rubber Stamp) ሆኗል የሚል ነበር። በዚያ ጊዜ የነበረው ፓርላማ ጥቂትም ቢሆን ተቃዋሚዎች የነበሩበት ስለነበረ ይሻል ነበር። ከዚያ በኋላ ያሉት የፓርላማው እንቅስቃሴ (2002 እና 2007 በተደረጉ ምርጫዎች የተመሠረተው የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት) በ1992 ዓ.ም ከነበረው የባሰበት ሆነ። ፓርቲዎችም ተቋማትም እየተዳከሙ ነው የሄዱት።

ህወሓት ብቻ ሳይሆን ብአዴንም የአማራውን የተማረ ወጣት በማደራጀት አልተጠናከረም እየተዳከመ ነው የሄደው። ኦህዴድም እንዲሁ በአንጻራዊነት ደኢህዴን ይሻሻላል። ህወሓትም ሆነ ብአዴን የተዳከሙት ከእነሱ ውስጥ ያሉት ሰዎች መጥፎ ስለሆኑ ብቻ ሳይሆን ሁልጊዜም መተካካት አለመኖር ነው።

ሰንደቅ፡- ውይይታችንን በወቅታዊ ጉዳዮች ላይ አድርገን እንጨርስ። ዶክተር አብይ ትናንት ያዋቀሩትን ካቢኔ (ቃለ ምልልሱ የተካሄደው ዐርብ ዕለት ነበር) እንዴት አዩት?

ጄኔራል አበበ፡- በጣም አስበው እና አቅደውበት እንዳደረጉት ይገባኛል። ለውጥ ለማካሄድ እንቅፋት ይሆኑብኛል ያሏቸውን አካባቢዎች ለይተው አስበው እንደሰሩት ያሳያል። በአቶ ኃይለማሪያም ጊዜ የጠፋ አንድ አደረጃጀት ነበር። የብሔራዊ ደህንነት አማካሪ ኦፊስ የሚባል አቶ አባዱላ የተመደቡበት። እሱ መደራጀቱ ራሱ በጣም ጠቃሚ ነው። ግን ደግሞ ከጠበኩት በታች ሆኖ ነው ያገኘሁት። በተለይ ተፎካካሪነትን በሚመለከት ወደ ፖለቲካ ታማኝነትና የፖለቲካ አጋርነት ያዘነበለ ምደባ ነው ያካሄዱት። ስለዚህ እዛ ላይ ትንሽ ቅሬታ አለኝ። ሰዎቹን ስለማውቃቸው ሳይሆን ከዚህም እዚያም የነበሩ ሰዎች ናቸው አሁንም ወደ ሌላ ስራ የተመደቡት። ለምሳሌ መከላከያ ሚኒስትር የነበሩትን ወደ ትራንስፖርት ሚኒስቴር መመደብ አልገባኝም። አጠቃላይ ሲታይ ጥሩ ቢመስልም ከተፎካካሪነት አኳያ ሲታይ ክፍተት አለበት።

ሰንደቅ፡- ዶክተር አብይ ካቢኔያቸውን ባዋቀሩበት ወቅት የተናገሩት “የችሎታ ክፍተት ቢኖር ለመማር ዝግጁ እስከሆኑ ድረስ በመማማር መሙላት ስለሚቻል እሱን እናደርጋለን” የሚል ሀረግ ተጠቅመዋል። የአቅም ችግር እንዳለ እያመኑ ለከፍተኛ የመንግስት ኃላፊነት ግለሰቡን መመደብ አሁንም ለውጥ ይመጣል የሚል እምነት የለንም የሚሉ ምሁራን አሉ። እርስዎ ይህን እንዴት ገመገሙት?

ጄኔራል አበበ፡- የአቅም ችግር ያለበትን ሰው ከመጀመሪያው ለምን ወደ ስልጣን ማምጣት አስፈለገ? የኔ የመጀመሪያው ጥያቄም ይህ ነው። አቅም ያለው ሲባልም መቶ በመቶ ብቁ የሆነ ሰው የለም፤ ስለዚህ መደጋገፉ አይከፋም። ነገር ግን የአቅም ጉድለት ቢኖርም ብለው ሲናገሩ ግን መጀመሪያ አቅም አለው ብለው ያቀረቡት በመሆኑ ነው ጥያቄዬ። ሁሉንም ባይሆን አንዳንዶቹ አቅም እንደሌላቸው እኛም እናውቃቸዋለን። ለምሳሌ መከላከያ ሚኒስትር የተመደቡት ስለ ሴኩሪቲ ምን ያህል ያውቃሉ? ብለን እናነሳለን። ግን መማር የሚችሉ ሊሆኑ ይችላሉ። በነገራችን ላይ እየተናገርኩ ያለሁት ስለ አንድ ግለሰብ አይደለም። አጠቃላይ ግን ብቃትን ማዕከል ያደረገ ሰው ይመጣል ብዬ ነበር ስጠብቅ የነበረው። በአንድ በኩል ጊዜው አጭር በመሆኑ አሁን የተዋቀረው ካቢኔ የእሳቸው ካቢኔ ሳይሆን የሽግግር ካቢኔ ነው ብዬ ነው የምወስደው። ፖለቲካውን ለማረጋጋት የፖለቲካ አጋርነትን (political alliance) ፈልገው ይሆናል እንጂ ከብቃት (Compitenecy) አንጻር የዶክተር አብይ ካቢኔ ይህ ይሆናል የሚል ግምት የለኝም።

Page 9 of 221

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us