You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

በአዲስ ከተማ በርካታ ሄክታር መሬት ታጥሮ ይገኛል። በስፋት ከታጠረው መሬት መካከል በግለሰቦች እንደዚሁም በራሱ በከተማው አስተዳደር ስር ያለ ይዞታ ይገኝበታል። በአስተዳደሩ በኩል ከሚነሱት ቅሬታዎች መካከል አንደኛው ባለሀብቶች መሬቶቹን ከወሰዱ በኋላ ምንም አይነት የልማት ሥራን ሳያከናውኑ አጥረው እየተቀመጡ ነው የሚል ነው።

 

አስተዳደሩ ግለሰቦች አጥረው ቦታን አስቀመጡ የሚል ወቀሳን ከመሰንዘሩ በፊት እሱ ራሱ የከተማዋን ነዋሪዎች በመልሶ ማልማት ሥም እያስነሳ ምንም አይነት የመልሦ ማልማት ሥራ ሳይሰራባቸው በስፋት የያዛቸውን ቦታዎች ዘወር ብሎ ቢያይ መልካም ነው። ዛሬ በአራት ኪሎ፣ በሰንጋ ተራ፣ በልደታ፣ በካዛንቺስና በሌሎች አካባቢዎች በአስተዳደሩ ስር ታጥረው የግለሰቦች መፀዳጃ ሆነው የቀሩት ቦታዎች የዚህ ማሳያዎች ናቸው። ይህም በመሆኑ አስተዳደሩ ጣቱን ወደሌሎች ከመጠቆሙ በፊት ራሱን ቢፈትሽ መልካም ነው ባይ ነኝ።

መዓዛ በድሉ ከልደታ 

ጊዜው ክረምት በመሆኑ ወደግድቦች በቂ ውሃ የሚገባበት ነው። ይህም ሆኖ ከበጋው ወቅት ባልተናነሰ መልኩ የኤሌክትሪክ ኃይል መቆራረጥ በክረምቱም ጊዜ መቀጠሉ ለብዙዎች ግራ አጋቢ ሆኗል። ከችግሩ ጋር ተያይዞ በኤሌክትሪክ ኃይል አገልግሎት የሚሰጡ አነስተኛና ጥቃቅን ተቋማትን ጨምሮ በርካታ የቢዝነስ ተቋማት ሥራቸው እንዲታወክ፣ ወደኪሳራ እንዲወርዱ ምክንያት ሆኗል። ሕብረተሰቡም ከችግሩ ጋር ተያይዞ በሰው ሰራሽ ዋጋ ንረት ገፈት ቀማሽ እንዲሆን ተገዷል። እንደሙገር ሲሚንቶ ያሉ ግዙፍ ኢንዱስትሪዎችም የኃይል መቆራረጡ ባስከተለባቸው አሉታዊ ተጽዕኖ ምክንያት በበቂ ሁኔታ ማምረት የማይችሉበት፣ አንዳንዶቹም ለመዘጋት ጫፍ ላይ የደረሱበት ሁኔታ እየተሰማ ነው።

ጉዳዩ ከሚመለከታቸው መንግሥታዊ ተቋማት ለዚህ ችግር የሚሰጡት ምላሾች ግልጽና ተአማኒነት ያለው ነው ማለት አይቻልም፤ ለምን ቢባል ምክንያቶቹ ብዙና በዘፈቀደ በሚመስል መልክ የሚነገሩ ናቸውና ነው። ተደጋግመው ከሚሰጡ ምክንያቶች መካከል የኃይል ማስተላለፊያ መስመሮች እርጅና፣ በክረምቱ ምክንያት የኃይል ማሰራጫዎች ለጉዳት መዳረግ፣ የመልካም አስተዳደር ችግርና የአንዳንድ ሠራተኞች የሥነ ምግባር ጉድለት የሚጠቀሱ ናቸው። እነዚህን ግን የችግሮቹ ምንጮች ይሁኑ ምልክቶች እስካሁን ግልጽ የሆነ ነገር የለም። ይህም ሆኖ ችግሮቹ ቀጥለዋል፣ ምክንያት ድርደራውም የቀጠለበትን ሁኔታ እያስተዋልን ነው።

የኃይል መቆራረጥ ችግሩ ሳይቀረፍ እንዲያውም እየባሰበት ረዥም ጊዜ ከማስቆጠሩ ጋር ተያይዞ በተጠቃሚውና በተቋማቱ መካከል መኖር የነበረበት መተማመን እየተሸረሸረ መምጣቱ ያገጠጠ እውነት ነው። ችግሮቹ በአጭር ጊዜ ይቀረፋሉ የሚሉ ተስፋዎች ተደጋግመው የተነገሩ ቢሆንም በተግባር ግን የተለወጠ ነገር አልታየም። ኤሌክትሪክ መቆራረጡም ቀጥሏል። በዚህ ሁኔታስ ሕዝብ በቀጣይ እነዚህ ተቋማት የሚሰጡትን መግለጫ እንደምን አምኖ ሊቀበል ይችላል?

እናም ተቋማቱ በኤሌክትሪክ ኃይል መቆራረጥ ጉዳይ ለሕዝብ ትክክለኛና ተአማኒ መረጃ ያቅርቡ። ችግሩ የሚፈታም ከሆነ በተጨባጭ መቼና እንዴት እንደሚፈታ ለሕዝቡ ሊነግሩት ይገባል። የባሰ ችግርም ካለ ግልጽ የሆነ የፈረቃ አሠራር መዘርጋቱ ሕዝብ ኑሮውን በዕቅድ እንዲመራ ሊያግዘው ይችላልና ይታሰብበት።¾

 

 

 

በጥበቡ በለጠ

 

እቴጌ ጣይቱ እና ዐጤ ምኒሊክ ኢትዮጵያን እየመሩ የተወለዱበትን ቀን በጋራ እያከበሩ ረጅሙን ዘመን በደስታ ኖረዋል። ሁለቱም የተወለዱት ነሐሴ 12 ቀን ነው። ባለትዳሮች በአንድ ቀን ተወለዱ ሲባል ቢያስገርምም እቴጌ ጣይቱ ግን የዐጤ ምኒልክ ታላቅ ናቸው። እነዚህን የታላላቅ ግርማ ሞገስ ማሳያ ባለታሪኮችን በጥቂቱ ላነሳሳቸው።

እቴጌ ጣይቱ 

 በኢትዮጵያ የፖለቲካ፣ የማኅበራዊ እና የሃይማኖታዊ ጉዳዮች ላይ ሰፊ ድርሻ እና አስተዋፅኦ ያላቸው ሴት ናቸው። በዘመናቸው ሀገራቸው ኢትዮጵያን ከቅኝ አገዛዝ አፋፍ ላይ በደረሰችበት ወቅት በቆራጥነትና በአይበገሬነት ተጋፍጠው ትውልድን እና ሀገርን ለዘላለም ታድገዋል። ዛሬ የምናነሳሳቸው እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሃን ዘኢትዮጵያ ናቸው።

የአድዋን ጦርነት ድል ምክንያት ናቸው። በዚህ ጦርነት ውስጥ ብዙዎች ወድቀዋል። ሕይወታቸውን ለሀገራቸው ቤዛ አድርገዋል። ድምፀ-ተስረቅራቂዋ ድምፃዊት እጅጋየሁ ሽባባው (ጂጂ) ውብ በሆነው ድምጿ እና ግጥሟ የአድዋን ጀግኖች ገድል አዜማለች። ‘ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ’ እያለች ዘክራቸዋለች። ታዲያ ከነዚህ ሁሉ እልፍ ኢትዮጵያውያን ጀግኖች ውስጥ ደግሞ በሴትነታቸውና በጦርነቱ ውስጥ የመሪውን ገፀ-ባሕሪ በመጫወት ከፊት ድቅን የሚሉት እቴጌ ጣይቱ ብርሃን ዘኢትዮጵያ ናቸው።

እቴጌ ጣይቱ ልክ እንደ አፄ ቴዎድሮስና አፄ ምኒሊክ ሁሉ የደራስያንን እና የኪነ-ጥበብ ሰዎችን ቀልብ የሚገዛ የታሪክ ባለቤት ናቸው። ቴዲ አፍሮ “ጥቁር ሰው” በተሰኘው አልበሙ የአድዋን ጀግኖች ሲዘክር እርሳቸውንም አንስቷል። ጣይቱ የሚል ዘፈን ያወጡ ሴት ድምፃውያንም አሉ። ራሔል ዮሐንስም ከዓመታት በፊት ለጣይቱ አዚማለች። ተዋናዩ እና ፀሐፌ-ተውኔቱ ጌትነት እንየውም እቴጌ ጣይቱ የሚል ቴአትር ደርሶ በቶማስ ቶራ አዘጋጅነት በማዘጋጃ ቤት አሳይቷል። ታላቁ ፀሐፌ-ተውኔትና ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ምኒልክ በሚሰኘው ረጅም ቴአትሩ ላይ የእቴጌ ጣይቱን ታላላቅ ሰብዕናዎች አሳይቶናል። ደጃዝማች ግርማቸው ተ/ሃዋርያትም አድዋ በተሰኘው የቴአትር ፅሁፋቸው ውስጥ ጣይቱን አሳይተውናል። ፕሮፌሰር ኃይሌ ገሪማም አድዋ በተሰኘው ጥናታዊ ፊልማቸው ውስጥ የጣይቱን ሰብዕና ጠቁመዋል። ወጣቶቹ ሴቶች እኛ በሚል መጠሪያ ተደራጅተው ጣይቱ የሚል ግሩም ዘፈን አቀንቅነውላቸዋል። ሌሎችም የኪነ-ጥበብ ሰዎች እቴጌ ጣይቱን በልዩ ልዩ ስራዎቻቸው ዘክረዋቸዋል።

ወደ ታሪክ ፀሐፊዎች ስንመጣ ደግሞ ጣይቱ ብጡል የአያሌዎች ፅሁፍ ማድመቂያ ናቸው። ለምሳሌ ከሀገር ውስጥ ብቻ ያሉትን ፀሐፊዎች ስንቃኝ በዐጤ ምኒልክ ዘመነ መንግስት ውስጥ የነበሩት ፀሐፌ-ትዕዛዝ ገ/ሥላሴ በቀዳሚነት ይጠቀሳሉ። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴም የጣይቱን ብርሃንማነት በሰፊው አነሳስተዋል። ነጋድራስ ገብረህይወት ባይከዳኝም ያን ዘመን ከመዘከር አልፈው የጣይቱን ማንነት አሳይተውናል። ብላታ መርሰዔ ኃዘን ወልደቂርቆስም ጣይቱን ዘክረዋል። ቀኛዝማች ታደሰ ዘውዴ ጣይቱ ብጡል የተሰኘ መፅሐፍ ቀደም ባለው ዘመን አሳትመዋል። ታሪክ ፀሐፊው ተክለፃዲቅ መኩሪያ፣ ጋዜጠኛውና ደራሲው ጳውሎስ ኞኞ፣ የአፄ ኃይለሥላሴን ታሪክ የፃፉት በሪሁን ከበደ እና ኮ/ል ዳዊት ገብሩ (የከንቲባ ገብሩ ልጅ) ብሎም በዚሁ በእኛ ዘመን ደግሞ ፋንታሁን እንግዳ እና እስክንድር ነጋን የመሳሰሉ ፀሐፊያን ጣይቱ ብጡልን በተለያዩ መንገዶች አነሳስተዋል። ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት እና ባለቤታቸው ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስትም በተለያዩ ፅሁፎቻቸው ውስጥ ጣይቱን አነሳስተዋል።

ወደ ውጭ ሀገር ፀሐፊያን ስንሄድም በርካቶች የአድዋን ጦርነት እና ጣይቱን እየጠቃቀሱ ፅፈዋል። የዓለምን የፊልም ታሪክ በመፃፍ የምትታወቀው ክሪስ ፕሩቲም ጣይቱ ብጡልን በተመለከተ ፅፋለች።

እንግዲህ ሁሉንም ፀሐፊያን መጠቃቀሱ ሰፊ ሊሆን ስለሚችል እሱን እዚህ ላይ ገታ እናድርገውና እነዚህ ሁሉ ፀሐፊያን ጣይቱን እንዴት ገለጿቸው? የሚለውን ርዕሰ ጉዳይ በጥቂቱ እንመልከተው።

እቴጌ ጣይቱ የተወለዱት ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም በቀድሞው አጠራር በጌምድር ጐንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ ነው። ጣይቱ ገና ልጅ ሳሉ አባታቸው በጦርነት ውስጥ ሞተውባቸዋል። ከዚያም ጣይቱ ወደ ጐጃም መጥተው በደብረ መዊዕ ገዳም ገብተው በዘመኑ ይሰጥ የነበረውን ትምህርት በሚገባ ተከታትለው መማራቸው ይነገራል። ፅህፈትን፣ ንባብን፣ ግዕዝና አማርኛ ቅኔን፣ ታሪክን እና የመሳሰሉትን ጉዳዮች በሚገባ ተምረው አጠናቀዋል።

እቴጌ ጣይቱ የዘር ሐረጋቸው የሚመዘዘው ከኢትዮጵያ ነገስታት ተዋረድ ውስጥ በመሆኑ በሥርዓትና በክብካቤ ያደጉ ናቸው። ትምህርትም በመማራቸውና በተፈጥሮም በተሰጣቸው የማሰብና የማስተዋል ፀጋ በዘመናቸው በእጅጉ የታወቁ ሴት ሆኑ። ስለ እርሳቸው በየቦታው ይወራ ነበር። ዐጤ ቴዎድሮስ ወደ ሸዋ ዘምተው ዐጤ ምኒልክን ማርከው ወደ ጐንደር ወስደዋቸው በሚያሳድጓቸው ወቅት፣ ምኒልክ በተለያዩ ሰዎች አማካይነት ጣይቱ ስለምትባል ሴት ብልህነትና አርቆ አሳቢነት ወሬ በተደጋጋሚ ይሰሙ ነበር። ጣይቱ ማን ናት? ምን አይነት ሰው ናት? እያሉ ልባቸው መንጠልጠል ጀመረች።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’ እየተባለ በወቅቱ የሚነገር ንግርት እንደነበር ፀሐፊያን ይገልፃሉ። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነገር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው እንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የሕይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድኃኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር (ነጋድራስ) አፈወርቅ ገ/ኢየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረኢየሱስ ዳግማዊ ዐጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ዐጤ ምኒልክ ከቀድሞው ባለቤታቸው ከወ/ሮ ባፈና ጋራ ፍቺ ፈፅመው ከጣይቱ ጋር መጋባታቸው የሚያስቧቸውን ራዕዮች ሁሉ ለማሳካት እድል እንደገጠማቸው ፀሐፍት ያወሳሉ። በተለይ ኢትዮጵያን ለማዘመን በተነሱበት ጊዜ የእቴጌ ጣይቱ እገዛ እና ተጨማሪ ሃሳቦች ጥርጊያውን በሚገባ አፀዳድተውታል። ጣይቱ ያልተሳተፉበት ልማት አልነበረም። ስልኩ፣ ባቡሩ፣ ኤሌክትሪኩ፣ ፊልሙ፣ ውሃው፣ መኪናው፣ ት/ቤቱ፣ ሆስፒታሉ፣ ሆቴሉ፣ መንገዱ ወዘተ መገንባት እና መተዋወቅ ሲጀምር ጣይቱ የባልተቤታቸው የአፄ ምኒሊክ ቀኝ እጅ ነበሩ።

እቴጌ ጣይቱ በሰው ልጆች ታሪክ ውስጥ ሕያው ያደረጋቸውና በየትኛውም ዘመን እንዲጠሩ ካደረጓቸው ነገሮች መካከል የጥቁር ህዝቦች ሁሉ አበሳ የነበረውን የቅኝ አገዛዝ ስልትን አሻፈረኝ ብለው፣ እምብኝ ብለው ወጥተው ጦርነት ገጥመው በድል ያጠናቀቁበት ታሪክ ነው። የጣሊያን አጭበርባሪዎች ኢትዮጵያን አሳስተው ውጫሌ ላይ የተደረገውን የሁለቱን ሀገሮች ውል ቅኝ ግዛት መያዣ ሊያደርጉበት አሲረው ነበር። እናም ይህንን ሴራ ከተረዱ በኋላ እቴጌ ጣይቱ በልበሙሉነት ከኢጣሊያ መንግስት ጋር ጦርነት ለመግጠም ያለ የሌለ ወኔያቸውን ሰብስበው ተነሱ።

የኢጣሊያውን ዲፕሎማት አንቶኔሊን ጣይቱ እንዲህ አሉት፡-

“ያንተ ፍላጐት ኢትዮጵያ በሌላ መንግስት ፊት የኢጣሊያ ጥገኛ መሆኗን ለማሳወቅ ነው። ነገር ግን ይህን የመሰለው የምኞት ሃሳብ አይሞከርም!! እኔ ራሴ ሴት ነኝ። ጦርነት አልፈልግም። ነገር ግን ይህን ውል ብሎ ከመቀበል ጦርነትን እመርጣለሁ!”

ሲሉ ተናግረዋል። በሀገራቸው ሉዐላዊነት ላይ ምንም ዓይነት ድርድር እንደማያደርጉ በትንታግ ንግግራቸው አሳውቀዋል።

ከዚያም ሦስት ሺ እግረኛ ወታደር እና ስድስት ሺ ፈረሰኛ ጦር እየመሩ ከዐጤ ምኒልክ ጐን እና ከሌሎችም የአድዋ ጀግኖች ጋር ሆነው ዘመቱ። በጦርነቱ ወቅትም የጀግኖች ጀግና ሆነው በኢጣሊያ ሠራዊት ላይ ድል ተቀናጁ። እቴጌ ጣይቱ ቅኝ አገዛዝን ተዋግተውና ድል አድርገው ሀገርን በነፃነት በማቆየት ሂደት ውስጥ በዓለም የሴቶች ታሪክ ውስጥ ትልቅ ስፍራ የሚሰጣቸው እንደሆኑ ወ/ሮ ሪታ ፓንክረስት በአንድ ወቅት ተናግረዋል። ወ/ሮ ሪታ የፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት ባለቤት ናቸው።

ይህችን ሀገር ከቅኝ ገዢዎች መንጋጋ ፈልቅቆ በማውጣት በጦርነት ውስጥ ገናን ስም እና ዝና ያላቸው እቴጌ ጣይቱ በተቃራኒው ደግሞ ፍፁም መንፈሳዊ ሴት ነበሩ። በአድዋ ጦርነት ዝግጅት እና በጦርነቱ ዘመቻ ወቅትም ማታ ማታ በፀሎት ከፈጣሪያቸው ዘንድ እየተማፀኑ፣ ሀገራቸውን ነፃ ለማውጣት ፈጣሪም አብሯቸው እንዲሰለፍ ይማፀኑ እንደነበር በርካታ ፀሐፊያን ገልፀዋል። እቴጌ ጣይቱ ጦርነቱን በመንፈስም በነፍጥም ነበር ያካሄዱት። የሀገሪቱ ታቦታት ወደ አድዋ እንዲዘምቱ በማድረግ ተፅዕኖ ፈጣሪ ነበሩ። ሀገሬ ኢትዮጵያ ከሌለች ሃይማኖቷም የለም ብለው ታቦታትን ይዘው ዘመቱ። እንዲህ ነው ጀግንነት። በውስጡ ትዕቢት የለም። ውስጡ ነፃነትን መሻት ብቻ ነው።

የእቴጌ ጣይቱን ሃይማኖተኝነት ከሚገልፁ ጉዳዮች መካከል አንዱ በአድዋ ጦርነት ወቅት ለኢጣሊያኖች አድረው የነበሩት ባሻ አውአሎም በመጨረሻ ለኢትዮጵያ መሰለል እንደሚፈልጉ ተናዘዙ። እናም የኢጣሊያን የጦር አሰላለፍ አስረዱ። ወደ ኢጣሊያኖቹም ዘንድ ሄጄ ስለ ኢትዮጵያ ጦር አሰላለፍ የተዛባ መረጃ እሰጣቸዋለሁ አሉ። ታዲያ እቴጌ ጣይቱ ይህን አባባል እንዴት ይመኑት? ዋሽቷቸው ቢሆንስ? እናም የባሻ አውአሎም ቃል እውነት መሆኑን ለማረጋገጥ እቴጌ ጣይቱ የሚከተለውን አደረጉ። እቴጌ ጣይቱ ለባሻ አውአሎም ምግብ አቀረቡ። እንዲህም አሉዋቸው፡-

“እኔ አሁን የማቀርብልህ ምግብ የእግዚአብሔርን ስም ጠርቼ ነው። አንተም የእግዚአብሔርን ስም ጠርተህ ስጋ ወደሙ እንደምትቀበል አድርገህ ቁጠረው። የተናገርከውን ሁሉ በእርግጥ የምትፈፅም መሆኑን ተናግረህ ማልና የቀረበልህን ምግብ ብላ” አሉዋቸው። ባሻ አውአሎምም ምለው በሉ። በመሀላቸውም መሠረት ለሀገራቸው ጦር መረጃ ሰጡ።

ጣይቱ ብጡልን በጦርነቱ ውስጥ አይተው ከፃፉ ደራሲዎች መካከል ፀሐፌ-ትዕዛዝ ገብረስላሴ ናቸው። እርሳቸው ስለ ጣይቱ ሲፅፉ ከጀግንነታቸው ባሻገር ለአርበኛው ሁሉ መነቃቂያ ነበሩ፤ ሴት ሆነው እንደዚያ መዋጋታቸው ለወንዶቹ ፅናት ነው፣ ይበልጥ መጠንከሪያ ነው እያሉ ፀሐፌ ትዕዛዝ ፅፈዋል።

እቴጌ ጣይቱ በዘመናቸው እጅግ ገናን ተፅዕኖ ፈጣሪ ሴት ነበሩ። ዛሬ የአፍሪካ መዲና ተብላ የምትጠራውን አዲስ አበባን የመሠረቱ የግዙፍ ሰብዕና ባለቤት ናቸው። በእስራኤል ውስጥ በተለይም በኢየሩሳሌም ውስጥ ያለውን የዴር ሱልጣን ገዳምን በመርዳት እና የኢትዮጵያ መሆኑን አስረግጠው ያስመሰከሩ ሃይማኖተኛው ፖለቲከኛ ነበሩ። ኢትዮጵያ በጦርነቱም፣ በስልጣኔውም፣ በፖለቲካውም፣ በመንፈሳዊውም ዓለም ጠንክራ እንድትወጣ ብዙ ብዙ ጥረዋል። ተሳክቶላቸዋልም።

መቼም ሁሉም ነገር እንዳማረበት አይፈፀምም። ታህሳስ 3 ቀን 1906 ዓ.ም ዐጤ ምኒልክ አረፉ። የቤተ-መንግስት ሹማምንቶች እቴጌ ጣይቱን በመፍራት ስልጣን ከሸዋ እጅ ወጥቶ ወደ ጐንደር ሊሄድ ነው ብለው ፈሩ። ስለዚህ ዶለቱ። እቴጌም የዱለታው ሰለባ ሆኑ። እንጦጦ ማርያም ሄደው በግዞት እንዲቀመጡ ተደረጉ። በጣሙን አዘኑ። በዚያው የሐዘን ስሜታቸው አፍሪካዊቷ ጀግና እቴጌ ጣይቱ የካቲት 4 ቀን 1910 ዓ.ም ሌሊት ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ።

     በኢትዮጵያ ሴቶች ታሪክ ውስጥ እንደ ከዋክብት ብርሃን ለዘላለም የሚንቦገቦግ ማንነት አኑሮው ያለፉት እቴጌ ጣይቱ፣ ዛሬ በጥቁር ዓለም ውስጥ በነፃነቷ ኮርታ ለሌሎችም ምሳሌ የምትሆነውን ኢትዮጵያ ተረባርቦ ለማቆም በተከፈለው መስዋዕትነት ውስጥ ጣይቱ ብጡል ትልቁን ስፍራ ይረከባሉ። እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሃን ዘኢትዮጵያ እየተባሉ በትውልድ ውስጥ ሲጠሩ ይኖራሉ።

ዐጤ ምኒልክ

ምኒልክ በ1836 ዓ.ም ነሐሴ 12 ቀን ቅዳሜ ዕለት ተወለዱ። አባታቸው ኃይለመለኮት ሳህለሥላሴ ሲሆኑ፤ እናታቸው ወ/ሮ እጅጋየሁ ለማ አዲያሞ ይባላሉ።

በኢትዮጵያ የታሪክ አፃፃፍ ሒደት ውስጥ የዐጤ ምኒልክን ታሪክ በሚገባ የፃፈ ሰው ቢኖር ጳውሎስ ኞኞ ነው። ጳውሎስ ዐጤ ምኒልክን አብሯቸው የኖረ እና ከእጃቸው የበላ የጠጣ ይመስል እያንዳንዱን ጥቃቅን ታሪካቸውን ሁሉ ለትውልድ ያስተላለፈ ብርቅዬ ጋዜጠኛ፣ ደራሲ፣ ታሪክ ፀሐፊ እና ዲስኩረኛ ነበር። በዐጤ ምኒልክ ታሪክ ብቻ ሦስት ታላላቅ መፃሕፍትን ያበረከተ ጆቢራ ከያኒ ነበር። አንደኛው ቀደም ባሉት ዘመናት አዘጋጅቶት በ1984 ዓ.ም ያሳተመው 509 ገጾች ያሉት ዐጤ ምኒልክ የሚለው መጽሐፉ ነው። ሁለተኛው እርሱ ከሞተ በኋላ አስቴር ነጋ አሳታሚ ድርጅት ከጳውሎስ አንድያ ልጅ ከሐዋርያው ጳውሎስ ጋር በመተባበር 2003 ዓ.ም ያሳተሙት ዐጤ ምኒልክ በሀገር ውስጥ የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች የሚለው 622 ገጾች ያሉት ግዙፍ መጽሐፍ ነው። ሦስተኛው ደግሞ አሁንም አስቴር ነጋ አሳታሚ ድርጅትና ሐዋርያው ጳውሎስ በመተባበር ያሳተሙት ዐጤ ምኒልክ ከውጭ ሀገራት የተፃፃፏቸው ደብዳቤዎች ባለ 337 ገጾች የሆነው መጽሐፍ ነው። በእነዚህ ታላላቅ መፃሕፍቶቹ የአድዋውን ጀግና፤ ጳውሎስ ኞኞ ከልዩ ልዩ ርዕሰ ጉዳዮች አንፃር ዘክሯቸዋል። 

የኋለኛውን የሀገራችንን ታሪክ ስንቃኝ ብዙ አስገራሚ ነገሮችን እናገኛለን። ለምሳሌ መነኩሴዎችና ትንቢት ተናጋሪዎች በሰፊው የሚታመንባቸው ወቅት ነበር። እነርሱ የተናገሩት መሬት ጠብ አይልም፤ እውነት ነው ተብሎ ይታመናል። የነገስታት ጋብቻ ሁሉ የሚወሰነው በኮከብ ቆጣሪዎች አማካይነት ነበር። እከሊትን ካገባህ የስልጣን ዘመንህ የተረጋጋ፣ እድሜህ የረዘመ፣ ሕይወትህ የለመለመ… እየተባለ ብዙዎች በዚህ መስመር ተጉዘውበታል። ለጦርነት ዘመቻ ሁሉ የሚወጣው እነዚህ “አዋቂዎች” በሚያዙት መሠረት ነበር። ጉዳዩ እስከ ቅርብ ጊዜ ይሠራበት ነበር። በ1950ዎቹ የተነሱት ማርክሲሰት ሌኒኒስት ፍልስፍናዎችና ትግሎች እያዳከሙት መጡ እንጂ፣ እንዲህ አይነቱ “እምነት” በሀገራችን ትልቅ ቦታ ነበረው።

ይህን ርዕሰ ጉዳይ አያሌ ምሳሌዎችን እየጠቃቀስን ወደፊት እንጨዋወትበታለን። ለዛሬ ግን ቀደም ብዬ ወደጀመርኩት ርዕሰ ጉዳይ ላምራ። ዐጤ ምኒልክ እጅግ ብልሕ መሪ እንደነበሩ ታሪካቸውን የፃፉ ሁሉ ይመሰክራሉ። ጳውሎስ ኞኞ ደግሞ ምኒልክ ወደዚህች ዓለም ሲመጡ፣ ሲፈጠሩ ጀምሮ የተለየ ታሪክ እንዳላቸው ጽፎልናል። ምኒልክ በትዕዛዝ የተወለዱና ልዩ ፍጡር መሆናቸውን ጭምር የሚያስረዳው የጳውሎስ ገለፃ የሚከተለው ነው፡-

 “የምኒልክ እናት ወ/ሮ እጅጋየሁ የንጉሥ ሣህለሥላሴ ሚስት የወ/ሮ በዛብሽ ገረድና የልጆች ሞግዚት ነበሩ። እጅጋየሁ የግርድና ሥራ የጀመሩት በንጉሥ ሣህለሥላሴ ቤት አልነበረም። ንጉሥ ሣህለሥላሴ ቤት ከመቀጠራቸው በፊት የአንኮበር ቤተ-ክርስትያን አለቃ የነበሩት የመምህር ምላት ገረድ ነበሩ። በአለቃ ምላት ቤት ግርድና ተቀጥረው ሳለ አንድ ቀን ጧት ለጓደኞቻቸው “… ዛሬ ማታ በሕልሜ ከብልቴ ፀሐይ ስትወጣ አየሁ…” ብለው ተናገሩ።

“ሥራ ቤቶች የሰሙት ወሬ መዛመቱ አይቀርምና ወሬው ከጌትዮው ከአለቃ ምላት ዘንድ ደረሠ። አለቃ ምላትም “እንግዲያው ይህ ከሆነ ወደላይ ቤት ትሂድ” አሉ። የላይ ቤት የሚባለው የአንኮበሩ የንጉሥ ሣህለ ሥላሴ ቤተ-መንግሥት ከኮረብታ ላይ በመሆኑ አገሬው በተለምዶ “ላይ ቤት” ይለዋል።

“እጅጋየሁ እንደተመከሩት ከንጉሥ ሣህለ ሥላሴ ቤት ሔደው ተቀጠሩ። የእጅጋየሁ የሕልም ወሬ ተዛምቶ ንጉሥ ሣህለ ሥላሴም ቤት ገብቶ ስለነበር የንጉሥ ሣህለሥላሴ ባለቤት ወ/ሮ በዛብሽ ከልጃቸው ሁሉ አብልጠው ሰይፉ ሣህለሥላሴን ይወዱታል። ስለዚህ ሰይፉ ከእጅጋየሁ ልጅ እንዲወልድ ማታ እጅጋየሁን ወደ ሰይፉ መኝታ ቤት ልከው ያን ጐረምሳ እንድትጠብቅ አደረጉ።

“የልጅ ሰይፉ አሽከሮች የእጅጋየሁን መላክ እንዳወቁ ለጌታቸው ለልጅ ሰይፉ ተናገሩ። ሰይፉ የሚወዳት ሌላ ሴት አለችው። የአዲሲቱን የእጅጋየሁን መምጣት እንደሰማ ተናዶ እንዳያባርራትም እናቱን ፈርቶ ከወንድሙ ከኃይለመለኮት ዘንድ ሄዶ “እባክህ ሌላ ሴት ከሌለህ እሜቴ የላኳትን ያቺን ገረድ ውሰድልኝ” አለ። ኃይለመለኮትም እሺ ብሎ ከእጅጋየሁ ጋር ባደረጉት ግንኙነት ልጅ ተፀነሰ።

“እናትየዋ ወ/ሮ በዛብሽ የእጅጋየሁን መፀነስ እንዳዩ ከሰይፉ ያረገዘች መስሏቸው ተደሰቱ። በኋላ ግን ከሌላው ልጃቸው ከኃይለመለኮት ማርገዝዋን ሲሰሙ ተናደው እጅጋየሁን በእግር ብረት አሰሩዋት። ቆይቶም በአማላጆች ተፈታች። ንጉሥ ሣህለሥላሴ ይህን ወሬ ሰሙ። ልጃቸው የንጉሥ ልጅ ሆኖ ገረድ በማፀነሱ ተናደው ወሬው እንዳይሰማ እጅጋየሁን ከርስታቸው ከአንጐለላ ሄዳ እንድትቀመጥ አደረጉ።

“እጅጋየሁ የመውለጃ ጊዜዋ ሲደርስ ወንድ ልጅ ወለደች። የእጅጋየሁን መውለድ ንጉሥ ሣህለሥላሴ ሲሰሙ የልጁን ሥም “ምን ይልህ ሸዋ በሉት” ብለው ስም አወጡ። ‘ምን ይልህ ሸዋ’ ያሉበት ምክንያት የእኔ ልጅ ከገረድ በመውለዱ ሸዋ ምን ይል ይሆን? ለማለት ፈልገው ነው። በኋላ ግን በሕልማቸው ከምን ይልህ ሸዋ ጋር አብረው ቆመው ከእሳቸው ጥላ የልጁ ጥላ በልጦ፣ በእግር የረገጡትን መሬት ሲያለካኩ እርሳቸው ከረገጡት ልጁ የረገጠው ረዝሞ አዩ። ይህን ሕልም ካዩ በኋላ “ምኒልክ የእኔ ስም አይደለም። የእሱ ነው። ስሙን ምኒልክ በሉት” ብለው አዘዙ።

እዚህ ላይ ንጉሥ ሣህለሥላሴ “… ምኒልክ የእኔ ስም አይደለም የእሱ ነው…” ያሉት በጥንት ጊዜ “ምኒልክ በሚል ስም የሚነግሥ ንጉሥ ኢትዮጵያን ታላቅ ያደርጋታል” የሚል ትንቢት ስለነበረ ሣህለሥላሴ ሲነግሱ “ስሜ ምኒልክ ይሁን” ብለው ነበር። ምኒልክ በሚለው ስም ሣህለሥላሴ ለምን እንዳልነገሱ ክብረ-ነገሥት በተባለው መጽሐፍ ውስጥ ብንመለከት “… የሸዋው ንጉሥ ሣህለሥላሴ፣ ምኒልክ በሚባል ስም ሊነግሱ ሲሉ አንድ መነኩሴ በዚህ ስም አትንገስ። መጥፎ አጋጣሚ ያመጣብሃል። ይህ ስም የሚስማማው ከመጀመሪያው ወንድ ልጅህ ከኃይለመለኮት ለሚወለደው ነው። ይህም ስም የሚወጣለት የልጅ ልጅህ ኢትዮጵያን አንድ የሚያደርግ ትልቅ ንጉሥ ይሆናል አላቸው…” ይላል። ስለዚህ ነው የልጁን ስም ምኒልክ ያሉት።

“ይሄው ከድሃ መወለድ በዘመኑ እንደ ነውር ተቆጥሮ፣ ምኒልክ በሣህለ ሥላሴ ቤተ-መንግሥት ውስጥ እንዳያድጉ ተደርጓል። ፀሐፌ ትዕዛዝ ገብረሥላሴ እየፈሩ ከፃፉት ብጠቅስ፤ “… ስለ ሕዝብ ዕረፍትና ጤና፣ የተወለደው ምኒልክ በአንጐለላ መቅደላ ኪዳነ ምህረት ክርስትና ተነስቶ ጠምቄ በሚባል ሀገር በሞግዚት አኖሩት….” ብለዋል። አንጐላላ ከደብረብርሃን ከተማ አጠገብ ያለ መንደር ነው። መንዝ ውስጥ ባለው ጠምቄ በሚባለው አምባም ከእናታቸው ጋር ሰባት ዓመት ተቀመጡ።

“ፈረንሣዊው ሄነሪ አውደን በ1872 ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ ነበር። ስለ ምኒልክ ትውልድ ሲተርክ “… ምኒልክ በተወለዱ ጊዜ መስፍኑ (ኃይለመለኮት) ልጁን አልቀበልም ብለው ካዱ። በነገሩ መሐል ወ/ሮ በዛብሽ ገብተው ሌሎቹንም ዘመዶቹን ሰብስበው ልጁ የኃለመለኮት መሆኑን አምነው ተቀበሉ።…” ይላል።

“ብዙ ታሪክ ፀሐፊዎች እንደሚሉት ወ/ሮ እጅጋየሁ ውብና ከደህና ቤተሰብ መወለዳቸውን ይገልፃሉ። የአባታቸውንም ስም ግን የሚገልፅ የለም። ለማ አዲያሞ ይባላሉ። ይህን ሲተነትኑም አንዳንዶቹ ከጉራጌ አገር የተማረኩ ባርያ ናቸው ይሏቸዋል። ባርያ ማለት በገንዘብ የሚሸጥ ብቻ ሳይሆን በጦርነት የሚማረክ ሁሉ ባርያ ይባላል። ይህ ሁሉ ይቅርና ዋናው ቁም ነገር ታሪክ መስራት እንጂ ትውልድ አይደለም። ታላቁ ናፖሊዮን እንደዘመኑ አፃፃፍ ወደ ላይ የሚቆጠር አልነበረውምና ታሪኩን የሚፅፈው ፀሐፊ ቀርቦ “የትውልድ ታሪክዎን ከየት ልጀምር?” ቢለው “ያለፈውን ትተህ ከእኔ ጀምር” አለ እንደሚባለው ነው።

 በዐጤ ምኒልክ ዙሪያ እንድታነቡልኝ የጋበዝኳችሁ ጽሁፍ ምክንያቱ ደግሞ የአድዋው ጀግና የአማራ ዘር ብቻ አለመሆናቸውንም ለማሳየት ነው። እኚህ በጥቁር ዓለም ውስጥ እጅግ ገናን ስም እና ዝና ያላቸው ንጉሥ፣ ኢትዮጵያ በነጮች የቅኝ አገዛዝ ስር እንዳትወድቅ ተአምራዊ በሚባል የጀግንነት ውሎ ሀገራቸውን ነፃ ያወጡ መሪ ናቸው።

“ምኒልክ ተወልዶ ባያነሣ ጋሻ፣

ግብሩ ዕንቁላል ነበር ይሄን ጊዜ አበሻ።”

ተብሎ የተገጠመላቸው ናቸው።

ዐጤ ምኒልክንና እቴጌ ጣይቱን ለዛሬ በድጋሚ ላነሳሳቸው የፈለኩበት ምክንያት ከነገ በስቲያ የተወለዱበት ቀን ስለሆነ ጀግኖቹን ልዘክር በመፈለጌ ነው።¾

ዘአማን በላይ

 

ከመሰንበቻው የኢፌዴሪ መንግስት በፌዴራል ደረጃ 37 ግለሰቦችን በአንድ ነጥብ 15 ቢሊዮን ብር የሙስና ወንጀል በመጠርጠር በህግ ጥላ ስር እንዲውሉ አድርጓል። ከእነዚህ ተጠርጣሪዎች ውስጥ እጅግ የሚበዙት ከፍተኛ ባለስልጣናት ሲሆኑ፤ የሀገር ውስጥና የውጭ ባለሃብቶች እንዲሁም ደላሎች ይገኙባቸዋል። ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር የዋሉት ግለሰቦች ከኢትዮጵያና ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን እንዲሁም ከስኳር ኮርፖሬሽንና ከገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር ብሎም ከሌሎች አካላት ናቸው።


የኢፌዴሪ የመንግስት ኮሙኒኬሽን ጉዳዩች ፅህፈት ቤት ኃላፊ ሚኒስትር ዶክተር ነገሪ ሌንጮ የግለሰቦቹን በህግ ጥላ ስር መዋል አስመልክተው ለጋዜጠኞች እንደገለፁት፤ መንግስት ጥልቅ ተሃድሶውን ሲጀምር ለህዝቡ በገባው ቃል መሰረት ከተሰጣቸው ኃላፊነት ውጪ ለልማት መዋል የነበረበትን የህዝብና የመንግስት ሃብትን በማጉደል የሙስና ወንጀል የተጠረጠሩ ከፍተኛ የስራ ኃላፊዎች ላይ ክትትል ተደርጎ መረጃ የተገኘባቸው በህግ እንዲጠየቁ ተደርጓል። ኃላፊ ሚኒስትሩ መረጃ የተገኘባቸው የመንግስት የስራ ኃላፊዎችና ባለሃብቶችን በቁጥጥር ስር የማዋሉ ተግባር ተጠናክሮ የሚቀጥል መሆኑንም አስታውቀዋል።


ታዲያ እዚህ ላይ ከሚኒስትሩ አባባል በመነሳት ‘የባለስልጣናቱ በህግ ጥላ ስር መዋል ምንን ያሳያል?’ የሚል ጥያቄ ማንሳት ተገቢ ይመስለኛል። እንደሚታወቀው መንግስት ጥልቅ ተሃድሶውን በሚያካሂድበት ወቅት በሀገሪቱ ህዝብን ያስመረሩ ጉዳዩችንና ዘርፎችን በማስጠናት ችግሩን ለመፍታት ቃል ገብቶ እንደነበር እናስታውሳለን።


በተለይም ከመልካም አስተዳደርና ከኪራይ ሰብሳቢነት ጋር በተያያዘ በመረጃና በማስረጃ ላይ ተመስርቶ የህዝብንና የመንግስትን ሃብት የዘረፉ ከፍተኛ ባለስልጣናቱ ላይ ርምጃ እንደሚወስድ ደጋግሞ መግለፁ ይታወቃል። ሰሞኑን በ37ቱ የመንግስት ከፍተኛ የስራ ኃላፊዎችና ግለሰቦች ላይ የተወሰደው ርምጃ የጥልቅ ተሃድሶው ውጤት ነው ማለት ይቻላል። ይህ የመንግስት ተግባር ወደፊትም ቢሆን መረጃና ማስረጃ እስከቀረበለት ድረስ በህዝብ ሃብት ላይ የሚቀልዱና የተሰጣቸውን ህዝባዊ ሃላፊነት ወደ ጎን በማለት በኪራይ ሰብሳቢነትና በሙስና የተዘፈቁ አመራሮቹ ላይ ርምጃ የመውሰድ ቁርጠኝነት አቋም ያለው መሆኑን የሚያሳይ ነው።


እንደሚታወቀው መንግስት ራሱን በጥልቅ ተሃድሶ ለመፈተሽና ችግሮችን ለማጥራት እያደረገ ያለው ጥረት ቀጣይነት ያለው ነው። ጥልቅ ተሃድሶ በባህሪው የአንድ ጀምበር ስራ አይደለም። የጊዜ ዑደትን ይጠይቃል። የሚፈለገው ደረጃ ላይ ለመድረስ ጊዜን የሙጥኝ የሚል ተግባር ነው።


ጥልቅ ተሃድሶን በሂደት እውን ለማድረግ በቅድሚያ በማህበረሰቡ ውስጥ የአስተሳሰብ ለውጥን ማምጣት ያስፈልጋል። ችግሮችና ጠቀሜታዎች በሚባሉ ሀገራዊ ጉዳዩች ላይ በሂደት መናበብን ይጠይቃል። መንግስት ለብቻው፣ ህብረተሰቡም ለብቻው ሊታደሱ አይችሉም። የሁሉንም የሀገሪቱን ፖለቲካል- ኢኮኖሚ ተዋናዮች መግባባትንና የጋራ ቁርጠኝነትን የሚጠይቅ ከጊዜ ጋር የተሳሰረ ተግባር ነው—ጥልቅ ተሃድሶ። ለዚህም ይመስለኛል— የመንግስት ኮሙዩኒኬሽን ጉዳዩች ፅህፈት ቤት ኃላፊ ሚኒስትር ዶክተር ነገሪ ሌንጮ “መረጃ የተገኘባቸው የመንግስት የስራ ኃላፊዎችና ባለሃብቶችን በቁጥጥር ስር የማዋሉ ተግባር ተጠናክሮ ይቀጥላል” በማለት የገለፁት።


ርግጥ እዚህ ላይ የህዝብን ሃብት በመዘበሩ አካላት ላይ እየተወሰደ ያለው ርምጃ ቀጣይነት ያለውና ተጠያቂነትን ከማስፈን አኳያም በመንግስት በኩል ቁርጠኝነት መኖሩን መገንዘብ የሚገባ ይመስለኛል። መንግስት ጥልቅ ተሃድሶው ሲጀመር በመዋቅሩ ውስጥ የነበሩትንና ያሉትን የኪራይ ሰብሳቢነትንና የሙሰኝነትን ተግባሮችን ለመቅረፍ ያደረጋቸው ጥረቶችና የወሰዳቸው ርምጃዎች በርካታ ናቸው። በዚህ አጭር ፅሑፍ ውስጥ ተዘርዝረው የሚያልቁ አይደሉም።


ያም ሆኖ የቅርብ ጊዜውን ለማስታወስ ያህል፤ ሰሞኑን በደቡብ ብሔሮች፣ ብሐረሰቦችና ህዝቦች ክልል በፍትህ ዘርፍ ዙሪያ በተካሄደ የጥልቅ ተሃድሶ ግምገማ 26 የዞን ከፍተኛ ፍርድ ቤት ፕሬዝዳንቶች፣ በርካታ ዳኞችና ኦፊሰሮች ከስራ እንዲሰናበቱ መደረጉንና የሌሎችም በርካታ ዳኞች ጉዳይም በመታየት ላይ መሆኑን በጠቋሚ አስረጅነት ማንሳት የሚቻል ይመስለኛል። ይህም ጥልቅ ተሃድሶው በፌዴራል ብቻ ሳይሆን በክልሎች ውስጥም በቁርጠኝነት እየተሰራበት እንደሆነ የሚያረጋግጥ ይመስለኛል። እናም የ37ቱ ተጠርጣሪ ባለስልጣናትና ግለሰቦች ምዝበራ ጉዳይ ገዝፎ ስለወጣ እንጂ፣ ሂደታዊ ተግባሩ በየቦታውና በየዘርፉ እየተከናወነ መሆኑን መገንዘብ የሚገባ ይመስለኛል—ምንም እንኳን ኪራይ ሰብሳቢነትን አሁን ባለበት ደረጃ መድፈቅ ባይቻልም።


ማንኛውም የዚህ ፅሑፍ አንባቢ እንደሚገነዘበው፤ በየትኛውም ዴሞክራሲያዊ ስርዓት ውስጥ የኪራይ ሰብሳቢነት አስተሳሰብና ተግባር ነባራዊ ክስተት ነው። አዲስ አይደለም። እንደ ሌሎቹ ልማታዊ መንግስታት ኢትዮጵያም ውስጥ የኪራይ ሰብሳቢነት አስተሳሰብና ተግባር ከባድ ፈተና መሆኑ አይቀርም። የሀገራችን ልማታዊና ዴሞክራሲያዊ መንግስት የህዝቡን ተጠቃሚነት በየደረጃው ለማረጋገጥ ልማትን በስፋት እያከናወነ ነው። ስራውን የሚመሩት የመንግስት አስፈፃሚ አካላት በሚሊዮንና በቢሊዮን የሚቆጠሩ የህዝብ ገንዘብን ያንቀሳቅሳሉ። በዚህም ሳቢያ የኪራይ ሰብሳቢነት አስተሳሰብና ተግባር ሰለባ ሊሆኑ የመቻል እድላቸው ከፍተኛ ነው።


ከሁሉም በላይ ግን ለኪራይ ሰብሳቢነት አስተሳሰብና ተግባር መገንገን እንዲሁም ጥልቅ ተሃድሶው ጊዜ እንዲጠይቅ ካደረጉት ጉዳዩች ውስጥ አንዱ ሀገራችንና ህዝቦቿ ባለፉት ስርዓቶች ሲንከባለሉ የመጡ ፀረ-ዴሞክራሲያዊ አስተሳሰቦች ይመስሉኛል። ምንም እንኳን መንግስት በየጊዜው በወሰዳቸው በርካታ ርምጃዎች የኪራይ ሰብሳቢነት አስተሳሰቦች ደረጃ በደረጃ ለውጥ እየታየባቸው ቢሆንም ቅሉ፤ እንደ “ሲሾም ያልበላ ሲሻር ይቆጨዋል፣ ብላና አብላኝ” የመሳሰሉና ካለፉት ስርዓቶች ይዘናቸው የመጣናቸው ፀረ-ዴሞክራሲያዊ ቅሪት እሳቤዎችን ሙሉ ለሙሉ መቅረፍ አይቻልም።


እነዚህ አስተሳሰቦች በጊዜ ሂደት የሚቀየሩ እንጂ በአንድ ጀምበር የሚጠፉ ስላልሆኑም በህብረተሰባችን ውስጥ መንፀባረቃቸውና ገቢራዊ መሆናቸው ባህሪያዊ ነው። እናም በመንግስት መዋቅሮች ውስጥ የአስፈፃሚነት ስራን የሚከውኑ ግለሰቦችም ከዚሁ ህብረተሰብ አብራክ የተገኙ በመሆናቸው ከዚህ አስተሳሰብ ውጪ ሊሆኑ አይችሉም።


ታዲያ እዚህ ላይ የመንግስት ስራ ፈፃሚዎቹ በዚህ ነባራዊ ሁኔታ ውስጥ ስላሉ ምንም አይደረጉም እያልኩ አለመሆኑ ግንዛቤ ይያዝልኝ። ምክንያቱም የዚህ ሀገር ልማት ይበልጥ እየጎለበተ እንዲሄድ በተቻለ መጠን ስህተቶቹ ጥቂትና መሰረታዊ እንዳይሆኑ መሰራት ስለሚኖርበት ነው። ለዚህም ነው መንግስት የሚወስዳቸውን ርምጃዎች በቁርጠኛ የጥልቅ ተሃድሶ የተጠያቂት መንፈስ እየከወነ ያለው። ለዚህም ነው—ስህተቶች መፈፀማቸው ስለማይቀር ችግሩን ለመፍታት በሁሉም ዘርፎች ፈጥኖ በማስተካከል ላይ የሚገኘው። ለዚህም ነው—መንግስት ሰሞኑን በህግ ጥላ ስር የዋሉትን 37 ከፍተኛ ባለስልጣናቱን፣ የሀገር ውስጥና የውጭ ባላሃብቶችን እንዲሁም ደላላዎችን ብሎም በሁሉም ክልሎች ውስጥ መዝባሪዎችን በቁርጠኝነት ተጠያቂ እንዲሆኑ በማድረግ ላይ የሚገኘው።


ታዲያ መንግስት በጥልቅ ተሃድሶው አማካኝነት በተጠያቂነት መንፈስ እያከናውናቸው ያሉት ኪራይ ሰብሳቢነትንና ሙስናን የመዋጋት ተግባሮች በህዝቡ ለደገፉ ይገባል። ከህዝብ ዓይን የሚሰወር ምንም ዓይነት ተግባር ባለመኖሩ፤ ወደፊት መዝባሪዎችን በህግ እንዲጠየቁ ለሚደረገው ጥረት ህዝቡ ጥቆማ በመስጠት የዜግነት ግዴታውን መወጣት ይኖርበታል።

By Samson Dessalgn

 

የፌዴራል የሥነ ምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን በአንድ ወቅት በቢሾፍቱ ከተማ ለመገናኛ ብዙሃን ስልጠና አዘጋጅተው ነበር። በዚህ ሥልጠና ላይ አንድ የኮሚሽኑ ከፍተኛ ኃላፊ በሻይ ዕረፍት መካከል “የማትዘግቡት እውነት ልንገራችሁ” ሲሉ ቁም ነገር አነሱ። በተቋሙ ውስጥ ለረጅም ጊዜ ሰርቻለሁ የደረስኩበት አንድ መደምደሚያ አለ። ይኸውም፣ በአብዛኛው ሙሰኛ በብሔሩ እና በፓርቲው ውስጥ የተደበቀ ነው። ባለቀለት መረጃ አንድ ሙሰኛ ለመያዝ ስንቀሳቀስ፤ በሌላ በኩል የሚገጥመን አይናችሁ እኛ ላይ ይበረታል። ሌላው አይሰርቅም? እያሉ ያጣጥሉናል። ግልፅ የሆነ የፖለቲካ ድጋፍ የለንም። በአጠቃላይ ሒደቱን ስንመለከተው፤ ወንጀለኛ ከየብሔሩ በመዋጮ እንዲያዝ የሚፈልግ የፖለቲካ ኃይል ነው፤ ያለው። ወንጀል ደግሞ በብሔር ውክልና የሚፈጸም ተግባር አይደለም። በግለሰብ ወይም በተደራጁ ቡድኖች የሚፈጸም ተግባር ነው። ስለዚህም የብሔር እና የፓርቲ ፖለቲካው በሕግ የበላይነት በቀጥታ ካልተዳኘ፤ ወንጀል በብሔር እና በፓርቲው ውስጥ ይደበቃል፤ አደጋውም የከፋ ነው የሚሆነው።” ነበር ያሉት።

የኮሚሽኑ ከፍተኛ ባለስልጣን በወቅቱ በጸረ-ሙስናው ትግል በከፍተኛ የተስፋ መቁረጥ መንፈስ ውስጥ ነበሩ። በጣም ያንገበግባቸው የነበረው፤ ሕብረተሰቡ ለኮሚሽኑ ያለው አመለካከት ነበር። የኮሚሽኑ ከፍተኛ ኃላፊ፣ ኮሚሽኑ ከፍተኛ ሥራዎች እንደሰራ በአሃዝ አንድ ሁለት ብለው ዘርዝረው ያስቀምጣሉ። ኮሚሽኑ በእጁ እውነትና ጠንካራ መረጃዎች ቢኖሩትም፣ የፖለቲካ ቁርጠኝነት ላይ የደረሰ አመራር ባለመኖሩ፤ ኮሚሽኑ በሕዝቡ ቅቡል ተቋም ሳይሆን ቀርቷል። ተቋሙም በሥነ-ምግባር አስተምህሮ ብቻ እንዲወሰን ሆኗል።

ከላይ የሰፈረውን መግቢያ ለመጠቀም የተገደድነው፣ ባሳለፍነው ሳምንት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በጠራው አስቸኳይ ስብሳባ ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው አንድ የፓርላማ ተመራጭ ያቀረቡት ምክረ ሃሳብ በጣም ትኩረት የሚስብ ሆኖ ስላገኘነው ነው። ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው የፓርላማ ተመራጭ “የተጠረጠርኩበት የሙስና ጉዳይ በፖለቲካና በአስተዳደር” ቢታይ የተሻለ መሆኑን ለፓርላማው ምክረ ሃሳብ አቅርበዋል። ሆኖም የተቀበላቸው ባለመኖሩ፣ ያለመከሰስ መብታቸው ተነስቶ በቁጥጥር ሥር ውለዋል።

ያለመከሰስ መብታቸውን ያጡት የፓርላማ አባል ፓርቲያቸውን ወክለው የመንግስት ስልጣን የያዙ ነበሩ። የመንግስት ስልጣን የሚያዘው፣ የሕዝብ ሃብትን ለማስተዳደር ነው። የሕዝቡን ሃብት ለማስተዳደር ሥርዓተ መንግስት የመሰረተው ገዢው ፓርቲ፣ ኢሕአዴግ መሆኑ ይታወቃል። ስለዚህም ኢሕአዴግ ወክለው የመንግስት ሥልጣን የሚይዙ የገዢው ፓርቲ ከፍተኛ ኃላፊዎች በሕዝብ ሃብት ላይ ጉዳት ሲያደርሱ የሚጠየቁት በኢትዮጵያ መንግስት ሕግ እንጂ፤ በገዢው ፓርቲ ውስጠ ደንብ አይደለም። ከዚህ መነሻ ያለመከሰስ መብታቸውን ያጡት የቀድሞ ተመራጭ ጉዳያቸው፣ “በፖለቲካና በአስተዳደር” ይታይልኝ በሚል ያነሱት ጥያቄ ምን ለማስተላለፍ ፈልገው ይሆን የሚል ጥያቄ ማጫሩ አይቀርም።  ከግለሰቡ ጋር ተመሳሳይ የሙስና ሪከርድ ያላቸው “ጓዶች”፤ በፖለቲካ እና በአስተዳደር ምህረት ያገኙበት አጋጣሚ ጠቋሚ ይመስላል።

ወይም ሊሒቁ ሩሶ እንደሚለው የፖለቲካ ሙስና ለሥልጣን በሚደረገው ፍትጊያ አይቀሬና አስፈላጊ ክትያ ነው። (political corruption is a necessary consequence of the struggle for power.) እንዲህም ሲል ይሞግታል፣ ሰው በማሕበራዊ እና በፖለቲካ ሕይወቱ ሊሞስን ይችላል። የሰው መሞሰን ግን የፖለቲካ ሲስተሙን አያጠፋውም። ነገር ግን በሙስና የተበላሸ የፖለቲካ ሲስተም፤ ሰውን ሞሳኝ እና ጠፊ ያደርገዋል። (Then he argued "that man had been corrupted by social and political life. It is not the corruption of man which destroyed the political system but the political system which corrupts and destroys man.)

ከዚህም መረዳት የሚቻለው ያለመከሰስ መብት የተነፈጋቸው የቀድሞው የፓርላማ ተመራጭ ከዚህ በፊት “የይርጋለም የፋይናንስ እና ኢኮኖሚ የቢሮ ኃላፊ” ሆነው፤ ሞስነው ሊሆን ይችላል። የሰውዬው መሞሰን የፖለቲካ ሲስተሙን ሊያጠፋው አይችልም። ሆኖም ግን በሙስና የተበላሸው የፖለቲካ ሲስተም፣ ሰውዬውን ሞሳኝ እና ጠፊ አደረጋቸው። ለዚህም ነበር፣ በሙስና በተበላሸው የፖለቲካ ሲስተም በኩል “በፖለቲካና በአስተዳደር” ፍትህ ይሰጠኝ ሲሉ የቀድሞው ተመራጭ ጥያቄ ያቀረቡት፤ ጥያቄያቸው ተቀባይነት አግኝቶ ቢሆን ኖሮ በርግጠኝነት ለእስር አይዳረጉም፤ ምክንያቱም የተበላሸው የፖለቲካ ሲስተም ነፃ ያወጣቸው ነበር።

ሌላው ያለመከሰስ መብታቸውን ያጡት የቀድሞ የፓርላማ ተመራጭ “በፖለቲካና በአስተዳደር ፍትህ ይሰጠኝ” የሚል ጥያቄ ማቅረባቸው የፖለቲካ ሙስናን ለማጋለጥ ይመስላል። በዚህ አውድ ማስቀመጥ የሚቻለው በሙስና ያደፈ የዘቀጠ የፖለቲከ ሲስተም ሄዶ ሄዶ፣ ተቀራማች የፖለቲካ ሲስተም (patronage political system) ይፈጥራል። ይህ ማለት፣ የሚሞሰነውን ንዋይ ወይም ቁስ በየደረጃው እየበለቱ መከፋፋል ሲሆን፣ ክፍፍሉ ግን ሙስናውን ለመፈጸም ባበረከቱት ድርሻ መጠን የሚወሰን ነው የሚሆነው። ሰውዬውም የፖለቲካና የአስተዳደር ፍትህን ሲጠይቁ፤ “ጉዳዩ ይታይልኝ፤ ብቻዬን የፈጸምኩት አይደለም” እያሉ ሊሆን ይችላል።

ይህ ተቀራማች ሲስተም አሁን ባለው ገዢ ፓርቲ ውስጥ መገለጫው በርካታ ነው። በተቀራማች ፖለቲካ ሲስተም ውስጥ አሰላለፋቸው፣ በብሔር፣ በድርጅት፣ በአካባቢ ልጅ፣ በቤተሰብ፣ በጓደኛ እና በሙያ የተቧደኑ ናቸው። ሌላው አደገኛ የሆነው ቡድን ደግሞ፣ ፓርቲውን የመሰረተው የግንባር አደረጃጀትን የዘለለ፣ በአራቱም ፓርቲ ውስጥ እንደግንባር አባላት ሆነው ከመተጋገል ይልቅ፤ ወደ ኔትዎርክ ዝርጋታ የተሸጋገሩ ተቀራማች ኃይሎች አሉ።

እነዚህ ኃይሎች የድርጅቱ የትኩረት አቅጣጫ ላይ ተፅዕኖ በማሳረፍ፤ በማይረባ አጀንዳ ድርጅቱ እንዲጠመድ እና ትኩረቱን ወደ እነሱ እንዳያደርግ የሚሰሩ ናቸው። ከአራቱም ፓርቲዎች የሚነሱ የፖለቲካ ውሳኔዎችን ቀድመው የመስማት እድላቸው ሰፊ በመሆኑ፣ አጀንዳው ለኢሕአዴግ ሥራ አስፈፃሚ ከመቅረቡ በፊት ኢ-መደበኛ ቡድን አደራጅተው ቀድመው ይማታሉ። ለዚህም ነው የፖለቲካ ሲስተሙን የተቀራማች ኃይሎች ስለተቆጣጠሩት፤ የፖለቲካ ሙስናውን በቀላሉ መቆጣጠር ያልቻለው። ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው የቀድሞ ተመራጭ በድርጅቱ ውስጥ ለመዳኘት አንድ እድል ቢሰጣቸው፤ በብሔር ወይም በድርጅት ወይም በአካባቢ ልጅ ወይም በቤተሰብ ወይም በጓደኛቸው ወይም በአራቱ ፓርቲዎች ውስጥ ኔትዎርካቸውን በዘረጉት ኃይሎች ነፃ እንደሚወጡ አሻሚ አይደለም።

ሌላው፣ ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው ተመራጭ ሕዝብ እንኳን እንዳይዳኛቸው፤ ሕዝቡ ስለሳቸው ሃብት የሚያውቀው የለም። ይህም ሲባል፣ የከፍተኛ ባለስልጣናት ሃብት መመዝገቢያ አዋጅ ከወጣ የቆየ ቢሆንም ሕዝቡ የሚያውቀው አንዳች ነገር የለም። በአዋጁ አንቀጽ 12 ቁጥር 1 እንደሰፈረው፤ በኮሚሽኑ የሚገኙ ማንኛውም የተመራጭ ወይም የመንግስት ሥራ ኃላፊዎች ሃብት ተመዝግቦ ለሕዝብ ክፍት እንደሚሆን ይደነግጋል። ሆኖም ግን የአንዱም ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣን ሃበት ለሕዝብ ይፋ አልሆነም። ሕዝብ በሚወሰዱ እርምጃዎች ላይ ተጠራጣሪ ከሚያደርጉት አንዱ፤ የተመዘገበው የከፍተኛ ኃላፊዎች ሃብት ባለመታወቁ ነው። ሕዝቡ ተጨማሪ ጥቆማዎች እንኳን እንዳይሰጥ፤ ስለተመዘገቡት ሃብቶች የሚያውቀው አንዳች መረጃ፤ የለም።

የተመዘገበው ሃብት ይፋ ቢደረግ፤ የትኛውም ከፍተኛ የመንግስት ተሿሚ “በፖለቲካና በአስተዳደር” እንዲዳኝ ጥያቄ አያቀርብም። ምክንያቱም ለሕዝብ ይፋ በሆነ የሃብት መጠን ላይ፤ ተጨማሪ ምንጫቸው የማይታወቁ ሃብቶችን መደመር ስለማይቻል ነው። ተደርጎ ቢገኝም፤ ገዢው ፓርቲ በሕዝብ ዘንድ የሚከፍለው ዋጋ መኖሩ አሻሚ አይደለም። መንግስት እና ገዢው ፓርቲ የተመዘገቡ የሃብት መጠኖች ይፋ እንዲሆን ካደረጉ፤ በሚወሰዱ የሙስና እርምጃዎች ቅቡልነት ያገኛል።

የመከሰስ መብታቸው የተነጠቁት የቀድሞ የፓርላማ ተመራጭ “በፖለቲካና አስተዳደር” ጉዳያቸው እንዲታይ መጠየቃቸው በአጠቃላይ የሚሰጠው ትርጉም፤ ብቻቸውን መጠርጠራውን እንዳልተቀበሉት እና በሕግ የበላይነት መዳኘት ያለባቸው ሰዎች እንዳሉ አመላካች ነው። ፍሬ ነገሩ ግን፤ የገዢው ፓርቲ የመንግስት ከፍተኛ አመራሮች ሆኑ፣ ተራው ዜጋ፤ በሕግ የበላይነት በመደበኛ ፍርድ ቤቶች መዳኘት እንዳለባቸው ለድርድር የሚቀርብ ነጥብ መሆን የለበትም። በቀጣይም ሁሉም ተጠርጣሪ በሕግ የበላይነት እንጂ በፓርቲ ውስጠ ደንብ መዳኘት እንደሌለበት የጋራ ግንዛቤ መውሰዱ ተገቢ ነው።¾       

 

የኢ.ፌ.ዲ.ሪ መንግስት ሙስናን ተቋማዊ በሆነ መልኩ ለመከላከልና ለመዋጋት ግንቦት 16 ቀን 1993 ዓ.ም የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽንን ማቋቋሙ ይታወቃል፡፡ ኮሚሽኑ በ1993 ዓ.ም ሲቋቋም የነበረው የሰው ኃይል 12 ነበር፡፡ ለኮሚሽኑ የተፈቀደው ጠቅላላ የሰው ኃይል 487 ሲሆን በአሁኑ ጊዜ በሥራ ላይ የሚገኙት ሠራተኞች 410 ናቸው፡፡ ከነዚህ ውጥ ሴቶች 141 ወንዶች ደግሞ 269 ናቸው፡፡ በሙያ ስብጥራቸውም የህግ፣ የምህንድስና፣ የቋንቋ፣ የትምህርት፣ የማህበራዊ ሳይንስ፣ የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ወዘተ. ባለሙያዎች ናቸው፡፡


ኮሚሽኑ ከተቋቋመ ጊዜ ጀምሮ ሙስናን በሦስት ዋና ዋና መንገዶች (Three-pronged approaches) በመከላከልና በመዋጋት ላይ ይገኛል፡፡ ሦስቱ ዋና ዋና መንገዶችም፡-

 

            • የሥነምግባርና የፀረሙስና ትምህርቶችን በማስፋፋትና በማስረጽ ሙስናን የማይሸከም ህብረተሰብ መፍጠር፣
            • የሙስና ወንጀልንና ብልሹ አሰራርን አስቀድሞ መከላከል፣
            • የሙስና ወንጀልን መመርመር፣ ሙስና ተፈፅሞ ሲገኝም ወንጀለኞችን ለፍርድ በማቅረብ ተገቢውን ቅጣት እንዲያገኙ ማድረግና በሙስና የተገኘ ሐብት ለትክክለኛ ባለመብቱ ማለትም ለህዝብ (ለመንግሥት) እንዲመለስ ማድረግ ናቸው፡፡

 

ኮሚሽኑ እነዚህን ስትራቴጂዎች መሠረት በማድረግ ባለፉት 15 ዓመታት ባደረገው ያላሰለሰ ጥረት ቀላል የማይባሉ ተግባራትን አከናውኗል፤ መልካም የሚባሉ ውጤቶችንም አስመዝግቧል፡፡ በዚህ ጥረቱም ለአገራችን የልማት፣ የመልካም አስተዳደር እና የዴሞክራሲያዊ ሥርአቶች ግንባታ ሰኬቶች የበኩሉን አስተዎጽኦ አድርጓል፡፡


1.1 የኮሚሽኑ ራዕይ

  • በ2015 ሙስና ለልማትና መልካም አስተዳደር እንቅፋት ከማይሆንበት ደረጃ በማድረስ በዓለም ግንባር ቀደም ተጠቃሽ ከሆኑ የፀረ ሙስና ተቋማት አንዱ ሆኖ መገኘት፤

 

   1.2 የኮሚሽኑ ተልዕኮ

  • አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር የሥነምግባርና የፀረ-ሙስና ትምህርትን በማስፋፋት፣ ሙስናና ብልሹ አሰራርን በመከላከል እና የሙስና ወንጀል ተጠርጣሪዎችን በመመርመር፣ በመክሰስና በማስቀጣት ለተመዘበረው ሀብት ተመጣጣኙን በማስመለስ በመንግሥትና በህዝባዊ ድርጅቶች አሠራር ላይ ግልፅነትንና ተጠያቂነትን እንዲሰፍን ማድረግ፤

 

   1.3 የኮሚሽኑ ዓላማዎች:-

 

    • አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምህርቶች፣ በማስፋፋት የነቃ እና ሙስናን ሊሸከም የማይችል ሕብረተሰብ እንዲፈጠር ጥረት ማድረግ፣
    • አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር የሙስና ወንጀልን እና ብልሹ አሠራርን መከላከል፣
    • የሙስና ወንጀልን እና ብልሹ አሠራርን መከታተል፣ መመርመር እና መክሰስ፣

 

 

    1.4 የኮሚሽኑ እሴቶች

 

  • የመልካም ሥነምግባር ተምሳሌት ነን፣
  • ሙስናን ለመታገልና ለማታገል በጽናት ቆመናል፣
  • በተሟላ ስብእና እናገለግላለን፣
  • በጋራ እንሰራለን፣
  • ለለውጥ ዝግጁ ነን፣

 

1.5 የኮሚሽኑ አደረጃጀት፣

ኮሚሽኑ 11 ዳይሬክቶሬቶችና ሁለት አገልግሎቶች አሉት፡፡ ዳይሬክቶሬቶቹ የሥነምግባር ትምህርትና የኮሙኒኬሽን ጉዳዮች፣ የሙስና መከላከል፣ የሥነምግባር አውታሮች ማስተባበሪያ፣ የሀብት ማሳወቅና ማስመዝገብ፣ የምርመራና አቃቤ ህግ፣ የጥናትና ለውጥ ስራ አመራር፣ የእቅድ፣ ግዥና ፋይናንስ፣ የኦዲት፣ የሰው ሀብት ስራ አመራር እና የኢንፎርሜሽን ኮሙኒኬሽን ቴክኖሎጂ ዳይሬክቶሬቶች ሲሆኑ በቅርቡ ደግሞ የኮሚሽኑ የሥልጠና ማዕከል በዳይሬክቶሬት ደረጃ ተዋቅሮ እንቅስቃሴ በማድረግ ላይ ይገኛል፡፡ በአገልግሎት ደረጃ የተደራጁት ደግሞ የህግ እና የጠቅላላ አገልግሎት ናቸው፡፡ የኮሚሽኑ የሥነምግባር መከታተያ ክፍል ደግሞ በጽ/ቤት ደረጃ የተዋቀረ ነው፡፡

 

ከመጋቢት ወር 2002 ዓ.ም ጀምሮ ኮሚሽኑ በድሬዳዋ ከተማ ቅርንጫፍ ጽ/ቤት ከፍቶ ሥራውን በማከናወን ላይ የሚገኝ ሲሆን ከ2008 ዓ.ም ጀምሮ ደግሞ የአዲስ አበባ ቅርንጫፍ ጽ/ቤት ተከፍቶ አገልግሎት መስጠት ጀምሯል፡፡ ይህም ተጠሪነታቸው ለፌደራል መንግሥት በሆኑት በሁለቱ ከተሞች ሙስናና ብልሹ አሠራርን በቅርበት ለመከላከልና ለመዋጋት እንዲቻል የተቋቋሙ ናቸው፡፡

1. ኮሚሽኑ ባለፉት 15 ዓመታት ያከናወናቸው ዋና ዋና ተግባራት

2.1 የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምህርትን ከማስፋፋት አንጻር፡-


በፀረ-ሙስና ትግል ውጤታማ ለመሆን ሙስናን ለመሸከም የማይፈቅድ ሕብረተሰብ መፍጠርን ይጠይቃል፡፡ ይህ እውን የሚሆነው ደግሞ በዋነኛነት በሕብረተሰቡ ውስጥ የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምህርቶችትን በማስፋፋት፣ በማስረጽና አስተሳሰብ በመቀየር ነው፡፡


ከዚህ አኳያ የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምህርቶችን በሕብረተሰቡ ውስጥ በማስፋፋት እና በማስረጽ ሙስናን ለመሸከም የማይፈቅድ ሕብረተሰብ ለመፍጠር ሰፊ እንቅስቃሴ ሲያደርግ ቆይቷል፡፡


ኮሚሽኑ ይህን ዓላማውን ለማሳካትም የተለያዩ መንገዶችንና የግንኙነት አውታሮችን ይጠቀማል፡፡ በዚህ መሠረት በዋነኛት በፊት ለፊት ትምሕርት፣ በተለያዩ የሕትመት ውጤቶች እና በኤሌክትሮኒክ ሚዲያ አማካኝነት ሙስናን ለመከላከል የሚያስችል ትምህርት በማስፋፋት እና ልዩ ልዩ መረጃዎችን በማሰራጨት ኮሚሽኑ ከተቋቋመበት ከግንቦት 16 ቀን 1993 ዓ.ም ጀምሮ በርካታ ሥራዎች አከናውኗል፡፡


በዚህ መሠረት ባለፉት 15 ዓመታት ለመንግሥት መ/ቤቶች፣ ለመንግሥት የልማት ድርጅቶች፣ በየደረጃው ለሚገኙ የትምህርት ተቋማት የሥራ ኃላፊዎችና ሠራተኞች፣ ለሥነምግባር መኮንኖች እንዲሁም በራሳቸው ተነሳሽነት የሥነምግባር ትምሕርት ለሚያስፋፉ አካላት በተደረገ ድጋፍ በግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርት እና በአሰልጣኞች ስልጠና አማካኝነት ለበርካታ የሕብረተሰብ ክፍሎች የፊት ለፊት የስነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምሕርት ተሰጥቷል፡፡ ኮሚሽኑ በ2001 ዓ.ም በጀመረው የአሠልጣኞች ስልጠና ፕሮግራም መሠረት ለ10,910 ተሳታፊዎች የአሰልጣኞች ስልጠና ተሰጥቷል፡፡ ከእነዚህም ውስጥ አብዛኞቹ ከመንግሥት ተቋማትና ከህዝብ ክንፍ የተውጣጡ ሰልጣኞች ናቸው፡፡ የግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርትንም በተመለከተ ኮሚሽኑ በራሱ አቅም ባደረገው እንቅስቃሴ ለ350,243 ተሳታፊዎች ትምህርቱ ተሰጥቷል፡፡ በዚህም የመንግሥት ተቋማት ሠራተኞችና ልዩ ልዩ የህብረተሰብ ክፍሎች ተሳታፊ ሆነዋል፡፡


ኮሚሽኑ በሥነምግባርና በሙስና ጽንሰ-ሐሳብ በአጠቃላይም በሙስና መከላከል ዙሪያ ስልጠና የወሰዱ ሰዎች ለሌሎች የግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርት የሚሰጡበትን ሁኔታ በማመቻቸትም የትምህርቱን ተደራሽነት የማስፋትን ስልት እንደ አቅጣጫ ይዞ በመንቀሳቀስ ላይ ይገኛል፡፡ በዚህ መሰረት በአሠልጣኞች ሥልጠና የትምሕርት መርሐ-ግብር አማካኝነት የሚሳተፉ የሥልጠና ተሳታፊዎች ተመልሰው ለሌሎች ሠልጣኞች በሙስናና በሥነምግባር ዙሪያ የግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርት እንዲያስተምሩ የሚያስችል ስልት ተቀይሶ እንቅስቃሴ ሲደረግ ቆይቷል፡፡ ኮሚሽኑ በእራሱ ባለሙያዎች አማካኝነት በቀጥታ ከሚሰጠው የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምህርት ባሻገር የተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎችን በማሳተፍ ትምህርቱን ለማስፋፋት ጥረት በማድረግ ላይ ይገኛል፡፡ በዚሁ መሠረት በየተቋማቱ ከተደራጁት የሥነምግባር መኮንኖች እና የየትምህርት ቤቱ የሥነዜጋና ሥነምግባር ትምህርት መምህራን፣ የሀይማኖት ተቋማት፣ የሙያ ማህበራት፣ የወጣት ማህበራት፣ የሴቶች ማህበራት፣ የሚዲያ ተቋማትና ማህበራትን በትምህርቱ ሥራ እንዲሳተፉ በማድረግ ድግግሞሽን ጨምሮ በሚሊዮኖች ለሚቆጠሩ ዜጎች የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምሕርት ለማዳረስ ተችሏል፡፡


ሥነምግባርን የተላበሰና ሙስናን የማይሸከም ዜጋ ከመፍጠር አኳያ የነገ ሀገር ተረካቢ በሆኑት ወጣቶች ላይ ትኩረት ሰጥቶ መስራት እንደሚገባ እሙን ነው፡፡ ከዚሁ አንጻር የሥነዜጋና ሥነምግባር ትምህርት በሀገሪቱ በሁሉም ደረጃ በሚገኙ ትምህርት ቤቶች በሥርዓት ትምህርት ውስጥ ተካቶ እንዲሰጥ ለማድረግ የተቻለ ሲሆን ይህም ወጣቱን ትውልድ በሥነምግባር፣ በጠንካራ የሥራ ባህል፣ በዜግነት፣ በመልካም አስተዳደርና በመሳሰሉት እሴቶች ኮትኩቶ መገንባት በሀገሪቱ የልማትና ዲሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ አዎንታዊ ሚና እንዲጫዎት ያስችለዋል ተብሎ ይታመናል፡፡


ኮሚሽኑ የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ትምህርቶችን በማስፋፋት ጥረቱ ሚዲያን በስፋት ለመጠቀምና ከነዚህ ወገኖች ጋር ተቀራርቦ ለመስራት ከፍተኛ ጥረት እያደረገ ይገኛል፡፡ በዚህ መሠረት ባለፉት 15 ዓመታት ድግግሞሽን ጨምሮ ከ1,176 በላይ የቴሌቪዥንና የሬድዮ አጫጭር መልዕክቶች፣ 48 ያህል የቴሌቪዥንና የሬድዮ ድራማዎች፣ 37 ያህል ቶክ ሾው፣ ፓናል ውይይት፣ የጥያቄና መልስ ውድድር እና ቴሌ ኮንፍረንስ እንዲሁም 3 የኮሚሽኑን እንቅስቃሴ የሚያሳይ ዘጋቢ ፊልሞች የኤሌክትሮኒክ ሚዲያን በመጠቀም በሚሊዮን ለሚቆጠሩ ለህብረተሰቡ ክፍሎች እንዲደርሱ አድርጓል፡፡


ከላይ ከተጠቀሱት እንቅስቃሴዎች በተጨማሪ 3,920,800 ያህል ቅጅ ያላቸውን መጽሔቶች፣ ብሮሸሮች፣ የኮሚሽኑ የምርመራና የመከላከል ምርጥ ሥራዎችን ያካተቱ ጥራዞች፣ የማስተማሪያ ሞጁሎች፣ በራሪ ወረቀቶች፣ ስቲከሮች፣ ፖስተሮችና የመሳሰሉትን በማሳተም ለመንግስት መስሪያ ቤቶች፣ ለመንግስት የልማት ድርጅቶችና ለተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች በማሰራጨት የሥነምግባርና የፀረ-ሙስና ትምህርቱ እንዲስፋፋ አድርጓል፡፡


ሀገሪቱ በምትከተለው የፀረ-ሙስና ትግል አቅጣጫ መሠረት በሀገራችን ሙስናና ብልሹ አሰራርን ለመከላከል የሥነምግባርና የፀረ-ሙስና ትምህርት ብቸኛው መሳሪያ ባይሆንም በዚህ እንቅስቃሴ ሙስናን የመዋጋት አስፈላጊነትን በህብረተሰቡ ውስጥ የመነጋገሪያ አጀንዳ እንዲሆን ማድረግ ከመቻሉም በላይ ህብረተሰቡ የሙስና ወንጀልን በማጋለጥ፣ በመጠቆምና በመመስከር በአጠቃላይም በፀረ-ሙስና ትግሉ የሚያደርገው ተሳትፎ ከጊዜ ወደ ጊዜ እያደገና በኮሚሽኑ ላይ ያለው አመኔታም በአንፃራዊ መልኩም እየጨመረ እንዲመጣ አስችሏል፡፡


በሁለተኛው የዕድገት እና ትራንስፎርሜሽን ዕቅድ ዘመን ኮሚሽኑ የሕጻናት እና የወጣቶች ሥነምግባር ግንባታ ከዋና ዋናዎቹ የትኩረት መስኮች አንዱ ሆኖ እንዲሰራበት በያዘው አቅጣጫ መሠረት የትምሕርት ተቋማትን፣ መገናኛ ብዙኃንን፣ የኃይማኖት ተቋማትን፣ የኪነጥበብ ባለሙያዎችን እና ሌሎችንም በማሳተፍ ውጤታማ ሥራ ለማከናወን ዕቅድ ተይዞ ተግባራዊ እንቅስቃሴ ተጀምሯል፡፡

 

1.2 የሙስና መከላከል ሥራ


የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን ከተሰጡት ተልዕኮዎች አንዱ አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር ሙስናና ብልሹ አሠራርን በመከላከል በመንግስት አሠራር ውስጥ ግልጽነትና ተጠያቂነት እንዲሰፍን ማድረግ ነው፡፡ ይህን ለማድረግም ኮሚሽኑ አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመሆን የመንግሥት መ/ቤቶች እና የመንግስት የልማት ድርጅቶች የአሰራር ሥርዓቶችን በማጥናት ለሙስና የሚያጋልጡ ክፍተቶች እና ብልሹ አሰራሮች ስለሚታረሙበት ሁኔታ ሀሳቦችን ያቀርባል፡፡ በቀረቡ ሀሳቦች መሠረትም ማስተካከያ ሊደረግባቸው በሚገቡ አሠራሮች ላይ ማስተካከያዎች መደረጋቸውን ይከታተላል፤ ለተጠኝ ተቋማት የምክር አገልግሎትም ይሰጣል፡፡


በተለይም በመንግስት መስሪያ ቤቶች እና የልማት ድርጅቶች ውስጥ ስትራቴጅያዊ የኢኮኖሚ ጠቀሜታ ባላቸው ተቋማት ላይ በቋሚነት ክትትል በማድረግ ብልሹ አሰራር እና ሙስና እንዳይከሰት የእርምት እርምጃ እንዲወሰድባቸው በሚያስፈልጉ አሠራሮች ላይ ሐሳብ በማቅረብ አፈጻጸሙን ይከታተላል፡፡


ኮሚሽኑ ለሙስና የተጋለጡ የመንግሥት መ/ቤቶችና የልማት ድርጅቶች አሠራሮችን በተመለከተ ከሕብረተሰቡ ጥቆማ ሲደርሰው አስቸኳይ የሙስና መከላከል ተግባራትን ያከናውናል፡፡ ለአብነትም ከመንግሥት የግዥ ህግ ውጭ ሊካሄድ የነበሩ ግዥዎችን በማስቆምና ግዥዎቹ ህጋዊ ሥርዓቱን ተከትለው እንደገና እንዲከናወኑ በማድረግ የመንግሥት ገንዘብ ያለአግባብ እንዳይባክን ያደረገባቸው ጊዜያት ነበሩ፡፡ ከዚህ አንፃር ባለፉት 15 ዓመታት በመቶ ሚሊዮኖች ብር የሚጠቀስ የመንግሥት ገንዘብ ሊድን ችሏል፡፡

 

በሌላ በኩል ኮሚሽኑ አዳዲስ ህጎች ሲወጡ ለሙስናና ለብልሹ አሰራር ዝግ መሆናቸውን የማረጋገጥ፣ በዚህም ዙሪያ ምክር የመለገስ ተግባር ያከናውናል፡፡ የተለያዩ አካላት የሥነምግባር ደንብ ሲያዘጋጁ ምክር መስጠትም ሌላው ተግባሩ ነው፡፡ ይህን አገልግሎት ከሚያገኙ ድርጅቶች መካከል የመንግስት መስሪያ ቤቶች፣ የክልል የፀረ-ሙስና ተቋማት፣ የሥነምግባር መኮንኖች፣ መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ የግሉ ዘርፍና ሌሎችም ባለድርሻ አካላት ይገኙበታል፡፡


ኮሚሽኑ ከተቋቋመ ጀምሮ በእስካሁን እንቅስቃሴው በተለያዩ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶችና የልማት ድርጅቶች ከ648 በላይ የሚሆኑ የአሰራር ስርዓቶችን ተጠኚ ተቋማትን ባሳተፈ መልኩ በአስቸኳይ እና በመደበኛ የሙስና መከላከል ሥራዎች በማጥናትና በመፈተሽ ለሙስና በር የሚከፍቱ አሰራሮችን የመድፈን ስራ አከናውኗል፡፡ ጥናቶቹ ከተጠናቀቁ በኋላ በኮሚሽኑና በተጠኚ ተቋማት በሚደረግ የጋራ ውይይት መግባባት ላይ ለተደረሰባቸው የአሰራር ክፍተቶች የተቀመጡ የመፍትሔ ሀሳቦች እንዲተገበሩ በጋራ በሚቀረፅ የትግበራ ድርጊት መርሀግብር መሠረት የእገዛና የድጋፍ ሥራዎችንም ያከናውናል፡፡
ኮሚሽኑ 30 የሚሆኑ ትላልቅ የመንግሥት ፕሮጀክቶችን በመምረጥ የአፈፃፀም እና የፋይናንስ አጠቃቀም ደረጃን ለህዝብ ይፋ በማድረግ ህብረተሰቡ እነዚህ ፕሮጀክቶች ከሙስናና ብልሹ አሠራር በሚጠበቁበት አግባብ ተሳትፎውን እንዲያጎለብት ጥረት አድርጓል፡፡

2.3 የሙስና ወንጀል ምርመራና ክስ


ሀገራችን በምትከተለው የፀረ-ሙስና ትግል አቅጣጫ መሠረት የሙስና ወንጀል ከመፈጸሙ በፊት የሚደረግ ሙስናን የመከላከል ተግባር በተለይ ጊዜን እና ሀብትን ከብክነትና ከጥፋት ለመታደግ አዋጭነቱ የጎላ ነው፡፡ ይሁንና የሙስና ወንጀል ተፈፅሞ ከተገኘ ሕጋዊ እርምጃ መውሰዱ የሙስና ወንጀል እንዳይስፋፋ ብሎም ትግሉን ለማጠናከር የሚኖረው ፋይዳ ቀላል የሚባል አይደለም፡፡ በመሆኑም የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን የተለያዩ ዘዴዎችን በመጠቀም ሙስናን አስቀድሞ ለመከላከል ከሚያደርገው ጥረት ጎን ለጎን የሙስና ወንጀልን የመመርመርና የመክሰስ ተግባራትንም ያከናውናል፡፡


የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን ባለፉት ዓመታት የሙስና ወንጀሎችን በመመርመርና በመክሰስ ረገድ በርካታ ተግባራትን አከናውኗል፡፡ እስካሁን በርካታ የሙስና ወንጀሎች ተመርምረው በተወሰኑት ላይ ክስ የተመሰረተ ሲሆን ከእነዚህ ውስጥ አብዛኞቹ ከ3 እስከ 23 አመታት በሚደርስ ጽኑ እስራት ተቀጥተዋል፡፡ የኮሚሽኑ ባለፉት ዓመታት ጥፋተኛ የማሰኘት አቅም በመዝገብ ሲታይ በአማካይ 87 በመቶ ነው፡፡ ይህም በሀገሪቱ ደረጃ ካለ ጥፋተኛ የማሰኘት ምጣኔ (conviction rate) የኮሚሽኑ የተሻለ መሆኑን የሚያሳይ ነው፡፡ የኮሚሽኑ ሙሰኞችን ከሶ የማስቀጣቱ እንቅስቃሴ እያደገ መምጣቱንም አመላካች ነው፡፡


የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን በሙሰኞች ላይ የእስራት ቅጣት ከማስወሰን ጎን ለጎን በሙስና የተገኘን ሀብት የማሳገድ እና የማስወረስ ሥራዎችን ከማከናወን አኳያም ባለፉት ዓመታት በርካታ ተግባራትን አከናውኗል፡፡ በፀረ-ሙስና ልዩ የሥነ ሥርዓት እና የማስረጃ ሕግ አዋጅ መሠረት በሙስና የተገኘ ሀብት እና በተፈፀመ ሙስና ምክንያት ለደረሰ ጉዳት ማካካሽያ የሚሆን ተመጣጣኝ ንብረት እንዲወረስ የሚደረግ ሲሆን ይህን ለማድረግም በቅድሚያ በሙስና ወንጀል የተገኘ ነው ተብሎ በሚገመት ንብረት ላይ የእግድ ትእዛዝ ይሰጣል፡፡ በዚሁ መሠረት በሙስና የተገኘ የተጠርጣሪዎች ሀብት እና በተፈፀመ ሙስና ምክንያት ለደረሰ ጉዳት ማካካሽያ ተመጣጣኝ ሀብት እንዲታገድና ጥፋተኝነታቸው ሲረጋገጥም በመውረስ በርካታ መጠን ያለው ጥሬ ገንዘብ፣ ቋሚና ተንቀሳቃሽ ንብረት ለመንግስት ገቢ ተደርጓል፡፡


ኮሚሽኑ ባለፉት ዓመታት በተለይ በአዲስ አበባ ከተማ የመሬት ወረራ ወንጀሎችን በመመርመር ከ1.8 ሚሊዮን ካሬ ሜትር በላይ ስፋት ያለው መሬት እንዲታገድ ተደርጓል፡፡ ከዚህ ከታገደ መሬት ውስጥም ከ776,639 ካሬ ሜትር በላይ ቦታ የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር እንዲረከብ ተደርጓል፡፡ በተጨማሪም በሙስና ወንጀል ተጠርጥረው ጉዳያቸው በፍርድ ቤት እየታየ ያለ ተከሳሾች የአክሲዮን ድርሻና እና ጥሬ ገንዘብ ከ1ዐዐ ሚሊዮን ብር በላይ እንዲታገዱ ተደርጓል፡፡ ከታገደ ጥሬ ገንዘብና የተለያዩ የተወረሱ ንብረቶች ሽያጭ ጨምሮ 35.5 ሚሊዮን ብር በላይ የማስመለስ ሥራ ተሠርቷል፡፡


ከብሔራዊ ባንክ ወርቅ ማጭበርበር ወንጀል እና በሕገ ወጥ መንገድ ወደ ዱባይ ሲሄድ የተያዘ በድምሩ 96 ኪ.ግ ወርቅ ግምቱ 81,777,777 ብር ለመንግሥት ገቢ እንዲሆን በፍ/ቤት ተወስኗል፡፡ ከዚህ ሌላ የሼባ የብረታብረት ማቅለጫ ፋብሪካና የቀረጥ ማጭበርበር የፈፀሙ ተከሣሾችን ጨምሮ ላደረሱት ጉዳት መካካሻ 11ዐ ሚሊዮን ብር የታገዱ ንብረታቸው እንዲወረስ ክርክር ተጀምሮ በሂደት ላይ ይገኛል፡፡


ባለፉት አመታት ከተደረጉ ምርመራና ክስ ጋር በተያያዘ ልዩ ልዩ ተሽከርካሪዎች የታገዱ ሲሆን ከነዚህ ውስጥ የፍ/ቤት ክርክር ተጠናቆ የተወሰኑ ተሽከርካሪዎች ለመንግሥትና ለሚመለከተው መ/ቤት እንዲመለሱ ተደርጓል፡፡ ከዚህ በተጨማሪ መኖሪያ ቤቶች እና መለስተኛ ህንፃዎች ታግደው ከነዚህ ውስጥ የተወሰኑት ገቢ እንዲሆኑ ተወስኖ ለመንግሥት ገቢ ሆነዋል፡፡


የፌደራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን ከቅርብ ዓመታት ወዲህ በሀገር ላይ ከፍተኛ ጉዳት ሊያስከትሉ በሚችሉ በግብር እና ታክስ፣ በመሬት አስተዳደር፣ በትላልቅ የመንግሥት ግዥዎች እና በፍትህ አስተዳደር ዘርፍ በሚፈፀሙ ትልልቅ የሙስና ወንጀሎች ላይ ይበልጥ ትኩረቱን በማሳረፍ የሚያደርገው እንቅስቃሴ እየተጠናከረ የመጣ ሲሆን ለአብነትም ከመሬት አስተዳደር፣ ከብሔራዊ ባንክ ወርቅ ማጭበርበር እና ከቴሌኮሙኒኬሽን የ1.5 ቢሊዮን ብር ግዥ ጋር በተያያዘ ባለፉት ዓመታት ያደረጋቸው የምርመራ፣ የክስ መመስረትና በፍርድቤት ውሳኔ የማሰጠት እንቅስቃሴዎች ተጠቃሾች ናቸው፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ኮሚሽኑ ቀደም ሲል በገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ከፍተኛ አመራሮች እና ነጋዴዎች አማካኝነት ከታክስ ስወራ እና ማጭበርበር ጋር በተያያዘ ተፈጽሟል ተብሎ የተጠረጠረን የሙስና ወንጀል የተመለከተ ክስ በፍርድ ቤት መስርቶ ጉዳዩ በሒደት ላይ ይገኛል፡፡


የፌዴራል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን የሙስና ወንጀል የመመርመር እና የመክሰስ ስልጣን በመንግስት መስሪያ ቤቶችና የልማት ድርጅቶች ተገድቦ የቆየ ሲሆን ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በግሉ ዘርፍ ባንኮችን እና ኢንሹራንሶችን ጨምሮ በሀገር ኢኮኖሚ ዕድገት ጉልህ ድርሻ አላቸው ተብለው በሚገመቱ ዘርፎች የሚፈጸሙ የሙስና ወንጀሎችን የመመመርመርና የመክሰስ ስልጣን በፀረ-ሙስና ህጉ ተካትቶ የኮሚሽኑ የሥልጣን አካል እንዲሆን ተደርጓል፡፡

 

2.4 ሀብትን የመመዝገብና የማሳወቅ ሥራ


በአገራችን የሃብትን የማሳወቅና የማስመዝገብ ሥርዓት ተግባራዊ መሆኑ በአንድ በኩል ሀብታቸውን በማስመዝገብ እና በማሳወቅ ረገድ በህግ ግዴታ የተጣለባቸው የመንግሥት ተመራጮችና ተሿሚዎች እንዲሁም የመንግሥት ሠራተኞች የመንግሥት የሥራ ሀላፊነትንና የግል ጥቅምን ሳይቀላቅሉ በየእራሳቸው መንገድ የሚመሩበትን ግልፅ ስርዓት ከመፍጠር በተጨማሪ ምንጩ የታወቀ ሀብት የያዙ ባለሥልጣናት በሕግ ጥበቃ እንዲደረግላቸው እውቅና ለመስጠት ያስችላል፡፡


ሃብትን ለማሳወቅና ለማስመዝገብ የወጣው አዋጅ ቁጥር 668/2002 ሕዝብ መንግሥትን ይበልጥ እንዲያምን በማድረግ ሕብረተሰቡ ለመንግሥት ፖሊሲዎች፣ ሕጎች፣ መርሐ-ግብሮችና ዕቅዶች ተፈፃሚነት ምቹ ሁኔታና መነሳሳትን እንደሚፈጥር ይታመናል፡፡


አዋጁ ከወጣ በኋላ ከሕዳር ወር 2003 ዓ.ም. ጀምሮ ተግባራዊ መሆን ጀምሯል፡፡ ይህንኑ አዋጅ ተግባራዊ ለማድረግ ለስነምግባር መኮንኖችና ሌሎች ሃብት አስመዝጋቢዎች የግንዛቤ ማስጨበጫ ትምህርት ለመስጠት በተደረገው እንቅስቃሴ ለ30,087 ሰዎች በሀብት ማሳወቅና ምዝገባ አዋጁና በምዝገባ ማከናወኛ ቅጾች ላይ ስልጠና ተሰጥቷል፡፡ ከሕዳር ወር 2003 ዓ.ም ጀምሮ እስከ 2007 በጀት ዓመት መጨረሻ ድረስ በተካሄደው የምዝገባ ፕሮግራም ደግሞ 629 የሕዝብ ተመራጮች፣ 2,934 የመንግሥት ተሿሚዎችና 85,250 የመንግስት ሠራተኞች ሀብታቸውን አስመዝግበዋል፡፡ ከእነዚህን የሕብረተሰብ ክፍሎች የምዝገባ መረጃን በማጣራትም ለሁሉም አስመዝጋቢዎች ማለትም ለ93,880 ሀብት አስመዝጋቢዎች የምዝገባ ማረጋገጫ ሰርተፍኬት ተሰጥቷል፡፡ የተመዘገበውን ሀብት መረጃን በተመለከተ 998 ያህል መረጃ ለፍትህ አካላት፣ ለጥናት እና ምርምር እንዲሁም ለሌሎች ማሕበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አገልግሎቶች መረጃ የመስጠት ሥራ ተከናውኗል፡፡


የሀብት ማሳወቅ ምዝገባ ስራውን በኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ (IT) በተደገፈ ሁኔታ ለሕብረተሰቡ ተደራሽ ለማድረግ እንዲሁም የመረጃውን ትክክለኛነት (verification) ለማረጋገጥ እንዲረዳ የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ (IT) ዝርጋታ ሥራው (CSM) በተባለ የሕንድ ኩባንያ በመከናወን ላይ የሚገኝ ሲሆን በአሁኑ ወቅት ኩባንያው የዝርጋታ ሥራውን በማጠናቀቂያ ምዕራፍ ላይ ይገኛል፡፡

2.5 ሥነምግባር አውታሮችን የማስተባበር እና የመደገፍ ሥራ


በአንድ አገር የፀረ-ሙስና ትግል የሕብረተሰቡ ሚና የማይተካ መሆኑ ይታወቃል፡፡ይህንንም ታሳቢ በማድረግ የሕብረተሰቡን ተሳትፎ ለማጎልበት ኮሚሽኑ የተለያዩ ተግባራትን ሲያከናውን ቆይቷል፡፡ በዚህ መሠረት ሕብረተሰቡ በፀረ-ሙስና ትግሉ የሚያደርገው ተሳትፎ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተጠናከረ ይገኛል፡፡ ኮሚሽኑ ከተለያዩ ባለድርሻ አካላት ጋር በፀረ-ሙስና ትግሉ ዙሪያ የሚያደርገውን ትብብር የሚመራው እና የሚያስተባብረው በሥነምግባር አውታሮች ዳይሬክቶሬቱ አማካኝነት ነው፡፡ በዚህም መሰረት ኮሚሽኑ ባለፉት ዓመታት ከተለያዩ የሕብረተሰብ ክፍሎች፣ ከሚዲያ ተቋማትና ማህበራት፣ ከሐይማኖት ድርጅቶች፣ ብዙሐን ማህበራት፣ ንግድና ዘርፍ ማህበራት፣ በህግ ልዕልና ዙሪያ ከሚሰሩ የፌደራል መስሪያ ቤቶች፣ ሙስናን መዋጋትን እንደ አንድ አላማቸው አድርገው ከያዙ መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች እንዲሁም የሙያ ማህበራት ጋር የጋራ መድረክ እንዲመሰርት አስፈላጊውን ሁሉ አድርጓል፡፡


በተጨማሪም ኮሚሽኑ የክልል የሥነምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽኖች፣ በመንግስት መ/ቤቶችና የልማት ድርጅቶች ውስጥ የተቋቋሙ የሥነምግባር መከታተያ ክፍሎች፣ ከኮሚሽኑ ጋር የጋራ መድረክ ያቋቋሙ ባለድርሻ አካላት፣ አገር አቀፉ የፀረ-ሙስና ጥምረት፣ ወንጀሎችን በፌደራልም ሆነ በክልል ደረጃ የሚመረምሩና የሚከሱ መንግስታዊ ተቋማት፣ የስነምግባር እና ስነዜጋ ክበባት፣ የሲቪል ማህበረሰብ ድርጅቶች፣ የሙያ ማህበራት፣ የሚዲያና የሐይማኖት ተቋማት እና ሌሎችም አካላት ሙስናን በመዋጋት ረገድ የሚያድርጓቸውን እንቅስቃሴዎች ከኮሚሽኑ እንቅስቃሴዎች ጋር በማቀናጀትና ትግላቸው ተቋማዊ ቅርጽ እንዲይዝ በማድረግ፣ ስልጠናዎችን በመስጠትና ልምዶችን በማካፈል፣ ከኮሚሽኑ ጋር ያላቸውን ግንኙነት በማጠናከር፣ የምክርና የቴክኒክ ድጋፎችን በመስጠት፣ የሚያጋጥሙ ችግሮችንም ለመፍታት ከእነዚህ ክፍሎችና ከሌሎች የሚመለከታቸው አካላት ጋር በመተባበር ድጋፍ ያደርግላቸዋል፡፡

 

ኮሚሽኑ በበኩሉ በባለድርሻ አካላቱ እንዲከናወኑ ከሚጠብቃቸው ተግባራት መካከል፡- 

  • በእያንዳንዳቸው ውስጥ የሥነምግባርና የፀረ-ሙስና ትምህርቶችን ስርጭት፣
  • የተጠናከረ የፀረ-ሙስና እንቅስቃሴ፣
  • ለሙስና ተጋላጭ ናቸው የሚባሉ ዘርፎችን በተመለከተ አስፈላጊ መረጃዎችን የማቅረብ፣
  • በየተቋሞቻቸው የሙስና ወንጀሎችን በማጋለጥ፣ በመመርመርና በመከላከል ዙሪያ ኮሚሽኑ ለሚያደርጋቸው ጥረቶች ድጋፍ የማድረግ፣
  • ኮሚሽኑ በውክልና የሚሰጣቸውን ኃላፊነቶች በብቃት መወጣት፣ በአጠቃላይ በፀረ-ሙስና ትግሉ በንቃት መሳተፍ ናቸው፡፡

 

3. በዓለም አቀፍ የፀረ-ሙስና እንቅስቃሴ የተደረጉ ተሳትፎዎች


ሙስና የአንድ አካባቢ ወይም የአንድ አገር ችግር ተደርጎ የሚቆጠርበት ጊዜ አልፏል፡፡ አሁን አሁን ሙስና የብዙ አገራትን ህዝቦች እያሰቃየ ያለ ድምበር ተሻጋሪ ችግር ስለመሆኑ አከራካሪ አይደለም፡፡ ይህም ሙስና በትብብር የሚዋጉት እንጅ በተናጠልና ዘለቄታዊነት በሌለው መንገድ ሊያሸንፉት የሚሞክሩት ጠላትም አይደለም፡፡ ይህን ትብብር ለማጠናከር አለም አቀፉ ማህበረሰብ የፀረ-ሙስና ስምምነቶችን በመፈራረምና እነዚህን ስምምነቶች በትብብር ተግባራዊ ለማድረግ እየተንቀሳቀሰ ይገኛል፡፡ አገራችንም ዓለም አቀፍ እና አህጉራዊ የፀረ-ሙስና ኮንቬንሽኖችን የፈረመች ሲሆን በእነዚህ መድረኮች በንቃት እየተሳተፈች ትገኛለች፡፡ እነዚህ መድረኮችም ከሌሎች ልምድ ለመቅሰም፣ የራሷንም ተሞክሮ ለማካፈል አስችሏታል፡፡


አገራችን ለፈረመቻቸው የእዚህ አይነት ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ተገዥ ከመሆኗም በላይ ለአፈፃፀማቸውም ከተለያዩ አገራትና ድርጅቶች ጋር ተባብራ ለመስራት ዝግጁ ናት፡፡ በዚህ ረገድ አገራችን የተባበሩት መንግስታትና የአፍሪካ ህብረት የፀረ-ሙስና ኮንቬንሽኖች ፈራሚና አጽዳቂ አገር መሆኗ ይጠቀሳል፡፡ በእርግጥ አገራችን በእነዚህ ስምምነቶች ውስጥ ያሉ መርሆዎችንና ድንጋጌዎችን ስምምነቶቹን ከማፅደቋ በፊትም ቢሆን እየተገበረች የቆየች ቢሆንም ስምምነቶቹን ከፈረመች በኋላ ደግሞ በስምምነቱ የተቀመጡ መርሆዎችን መሰረት በማድረግ የፀረ-ሙስና ትግሉን ለማጠናከር እየሠራች ነው፡፡

 

4. የሪፎርም ሥራዎች


የኮሚሽኑን አሠራር የሚያሻሽሉ እና ውጤታማ የሚያደርጉ የሪፎርም ሥራዎች በማከናወን የሕብረተሰቡን እርካታ ለማሳደግ ጥረቶች ሲደረጉ ቆይተዋል፡፡ በዚህ ረገድ በኮሚሽኑ ከተከናወኑ ሥራዎች መካከል BPR, BSC እና የዜጎች ቻርተር ተጠቃሽ ናቸው፡፡ ይህንኑ መሠረት በማድረግም የለውጥ ሠራዊት ለመገንባት በተደረገው ጥረት መልካም የሚባሉ ውጤቶች እየተመዘገቡ የሚገኙ ሲሆን ከዚህ የላቀ ውጤት ለማስመዝገብም ብዙ መሠራት እንዳለበት በማመን ተከታታይ ጥረቶች በመደረግ ላይ ይገኛሉ፡፡


ምንጭ፡- የፌደራል የሥነምግባርና የጸረ ሙስና ኮምሽን

ኢብሳ ነመራ

 

ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ጉድለት የኢፌዴሪ መንግስት መሰረታዊ ፈተናዎች ከሆኑ ከራርሟል። ይህን እውነት ከውጭ ወይም ገለልተኛ ሊባል ከሚችል አካል ይልቅ በመንግስት በራሱ ሲነገር ሰምተናል። የኢፌዴሪ መንግስትና ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ በተለይ ባለፉት ስድስትና ሰባት ዓመታት፣ የከፋ የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ችግር እንዳለበት ያለማሰለስ ሲገልጽ ቆይቷል።


መንግስትና ገዢው ፓርቲ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የስርአቱ አደጋዎች ወደመሆን እየተሸጋገሩ መሆኑንም ገልጸዋል። ኢህአዴግ 2007 ዓ/ም ማገባደጃ ላይ ያካሄደው ድርጅታዊ ጉባኤ ዋነኛ የውይይት አጀንዳና ውሳኔ ያሳለፈበት ጉዳይ የመልካም አስተዳደር መጓደልና ኪራይ ሰብሳቢነትን የሚመለከቱ ነበሩ።


የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ችግሩ በመንግስትና በገዢው ፓርቲ ውስጥ ያለ በመሆኑ የሚታገለው ወገን ከጎኑ ባለው የችግሩ ተሸካሚ አንድ እጁ ተይዞ ነው ትግሉን የሚያካሂደው። ይህ ትግሉን ከባድና ውስብስብ አድርጎት ቆይቷል። በመሆኑም መንግስት በጸረኪራይ ሰብሳቢነት ትግሉ፣ ህዝብ መሳተፍ እናደለበት፣ ካለህዝብ ተሳትፎ መንግስት ብቻውን በሚያካሂደው የአንድ እጅ ትግል የትም እንደማይደረስ በይፋ ተናግሯል። በይፋ መናገር ብቻ አይደለም፣ ህዝባዊ ንቅናቄም አውጇል።


በመሰረቱ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የተነጣጠሉ ነገሮች አይደሉም። ኪራይ ሰብሳቢነት ካለ የመልካም አስተዳደር ጉድለት መኖሩ አይቀሬ ነው። ኪራይ ሰብሳቢነት የመልካም አስተዳደር መጓደል ሳያስከትል ብቻውን እንደችግር ሊኖር አይችልም።


ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር ፍትሃዊ መንግስታዊ አገልግሎት መስጠት አይቻልም። ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር የተሟላ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ልማቶችን ለህዝብ ማቅረብ አይቻልም። ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር ህግ በኪራይ ሰብሳቢዎች ይጠለፍና ፍትህ ይዛባል። ኪራይ ሰብሳቢነት ሲኖር የፖለቲካ ስልጣን ህዝብን ከማገልገል ይልቅ ለግልና ቡድናዊ ብልጽግና ማስጠበቂያ ዓላማ ስለሚውል የህዝብ የስልጣን ምንጭነትና ባለቤትነት ይሸራረፋል፣ የዴሞክራሲ መርሆች በወረቀት ላይ ይቀራሉ። ግልፅነት፣ አሳታፊነት፣ ተጠያቂነት ... የሚሉት የመልካም አስተዳደር መርሆች ዋጋ ያጣሉ። ምናልባት የመንግስት መስሪያ ቤቶች ግድግዳ ላይ የተለጠፉ ማንም የማይመለከታቸው አሰልቺ ዝርዝር ከመሆን ያለፈ ከቁብ የሚቆጥራቸው አይኖርም።


መንግስት የኪራይ ሰብሳቢነትና መልካም አስተዳደር መጓደል ጣምራ ህመም ህዝብ ላይ የተጫነበትን ሁኔታ ይዞ ሊዘልቅ አይችልም። ህዝብ አንድ ወቅት ላይ ህመሙ ሊታገሰው ከሚችለው በላይ ይሆንበታል። ይሄኔ በድንገት ገንፍሎ መንግስት ላይ መነሳቱ አይቀሬ ነው። ልጓም ያጣ የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የስርአት አደጋ የሚሆነው በዚህ አኳኋን ነው። የኢፌዴሪ መንግስትና ገዢው ፓርቲ በሃገሪቱ ያለው የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ችግር የስርአቱ አደጋ የሆነበት ደረጃ ላይ ደርሷል ሲሉ ይህን እየተናገሩ ነው። ህዝባዊ ንቅናቄ መፍጠር ያስፈለጋቸውም ለዚህ ነው።


ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ አምስተኛውን ዙር የመንግስት ስልጣን ሲረከብ፣ የስርአቱ አደጋ ለመሆን በቅቷል ያለውን የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር ጉድለት በህዝባዊ ንቅናቄ ለመታገል ቃል ገብቶ ነበር። ይህ ቃል፣ በህዝቡና ከችግሩ በጸዱ የመንግስት የስራ ሃላፊዎችና ሰራተኞች እንዲሁም በድርጅቱ አመራሮችና አባላት ዘንድ መነሳሳት ፈጥሮ ነበር። ይሁን እንጂ የታወጀው ጸረ ኪራይ ሰብሳቢነትና መልካም አስተዳደርን የማስፈን ህዝባዊ ንቅናቄ መቀጣጠል ከመጀመሩ በፊት፣ ህዝብ ላይ የተፈጠረው ህመም ልኩን እያለፈ ኖሮ ቅሬታው በተቃውሞ መልክ ፈነዳ።


ባለፈው ዓመት መንግስት አምስተኛ ዙር የመንግስት ስልጣን ዘመን ሃላፊነቱን በይፋ ተረክቦ አንድ ወር እንኳን ሳይሞላው በኦሮሚያ የፈነዳውና ወደሌሎች ክልሎችም የተዛመተው በአመዛኙ ወጣቶች የተሳተፉበት ተቃውሞ የዚህ ውጤት ነበር። እርግጥ ይህ የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል የፈጠረው ተቃውሞ ሃገሪቱን ዳግም ሃግር ልትሆን በማትችልበት ሁኔታ የማፈራረስ ስትራቴጂ ነድፈው በሚንቀሳቀሱ የውጭ ጠላቶችና ተላላኪዎቻቸው ተጠልፎ ወደአውዳሚ ሁከትነት መቀየሩ አይካድም።


ያም ሆነ ይህ፣ ባለፈው ዓመት የተቀሰቀሰውና የተዛመተው፣ በረደ ሲባል እያገረሸ ለዜጎች ህይወት መጥፋት፣ ለህዝብ ሃብት ውድመት ምክንያት የሆነ ተቃውሞና ሁከት መሰረታዊ መነሻ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል ነበር። በመሆኑም ለዚህ ችግር መፍትሄ ከመስጠት ውጭ ሌላ የሚያበረደውና ዳግም እንደማይከሰት ዋስትና የሚሰጥ አማራጭ አልነበረም። ገዢው ፓርቲና የኢፌዴሪ መንግስት በጥልቀት የመታደስ እንቅስቃሴ የጀመሩት ይህን ለማደረግ ነበር።


በዚህ መሰረት ከብቃት ማነስና የመንግስትን ስልጣን ለህዝብ ጥቅም ከማዋል ይልቅ ለራስ የሞቀ ኑሮ ማደላደያነት በመጠቀም፣ እንዲሁም በዳተኝነት የመልካም አስተዳደር መጓደል መንስኤ ሆነዋል የተባሉ በፌደራልና በክልል መንግስታት ከላይ እስከታች ያሉ የስራ ሃላፊዎች ተነስተው በአዲስ እንዲተኩ ተደርጓል። በየክልሉ የዞንና የከተማ አስተዳደር የስራ ሃላፊዎች ህዝብ ፊት ቀርበው እየተገመገሙ የህዝብ ይሁንታ ያገኙት ብቻ እንዲሾሙ ተደርጓል።


የከፋ ኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል እንዳለባቸው በተለዩ የክልልና የከተማ አስተዳደር መስሪያ ቤቶች በመቶዎች የሚቆጠሩ በየደረጃው ያሉ የስራ ሃላፊዎችንና ባለሙያዎችን ከስራ ተሰናብተዋል፣ ከደረጃ ዝቅ የተደረጉም አሉ። ለመከሰስ የሚያበቃ ማስረጃ የተገኘባቸው ደግሞ በህግ እንዲጠየቁ ተደርጓል። በአጠቃላይ በጥልቀት የመታደሱ እርምጃ በተወሰ ደረጃ ጥሩ ተጉዟል ማለት የሚቻልበት ሁኔታ ታይቷል። በዙ የሚቀሩ እርምጃዎች መኖራቸው ግን አይካድም፤ በተለይ አጥፊዎችን በህግ ተጠያቂ ከማድረግ አኳያ።


ታዲያ በጥልቀት የመታደስ አዋጅ ሲለፈፍ መንግስት በቅድሚያ ያደሰው ቃል በኪራይ ሰብሳቢነት ውስጥ የተዘፈቁ የመን ግስት የስራ ሃላፊዎች፣ ነጋዴዎችና አቀባባይ ደላሎች ላይ ምርመራ በማደረግ ማስረጃ በማሰባሰብ ለህግ ማቅረብን ነበር። ይህ አዲስ የተገባ ቃል አይደለም። መንግስት ቀደም ሲልም በዚህ ጉዳይ ላይ ጽኑ አቋም ነበረው። በ2009 መግቢያ ላይ ይህን ቃል አድሷል።


ይህን ተከትሎ ህዝብ በኪራይ ሰብሳቢነት የህዝብን ሃብት ለግል ጥቅም ያዋሉና ተጠቃሚነቱን ያጓደሉ፣ መንግስታዊ አገልግሎቶችን የነፈጉ፣ ፍትህ ያዛቡ... የስራ ሃላፊዎች ህግ ፊት ሊቀርቡ ነው በሚል በጉጉት ሲጠብቅ መቆየቱ ይታወቃል። በዚህ መሰረት በክልል መንግስታትና በከተማ አስተዳደር ደረጃ በርካታ በኪራይ ሰብሳቢነት የተጠረጠሩ የስራ ሃላፊዎችና ባለሞያዎች የተከሰሱ መሆኑ ባይካድም በህዝቡ ዘንድ እርካታ የፈጠረ እርምጃ ተወስዷል ማለት ግን አይቻልም። ሰሞኑን ግን እመርታዊ ሊባል የሚችል እርምጃ ተወስዷል።


በዚህ በሰሞኑ እርምጃ፣ በከፍተኛ የሙስና ወንጀል የተጠረጠሩ ከ50 በላይ ግለሰቦች በቁጥጥር ስር ውለዋል። የከባድ ሙስና ወንጀል ተጠርጣሪዎቹ በፌደራል መንገዶች ባለስልጣን፣ በአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን፣ በስኳር ኮርፖሬሽን፣ በገንዘብና የኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር እንዲሁም በአዲስ አበባ ቤቶች ልማት ጽህፈት ቤት በተለያየ ደረጃ የሚገኙ የስራ ሃላፊዎች፣ ነጋዴዎችና ደላሎች ናቸው። ተጠርጣሪዎቹ ፍርድ ቤት ቀርበው ለተጨማሪ ምርመራ የጊዜ ቀጠሮ ተጠይቆባቸዋል።


እነዚህ በቁጥጥር ስር የዋሉ ግለሰቦች በተጠረጡበት የሙስና ወንጀል አድርሰዋል የተባለው ጉዳት፤ በፌደራል መንገዶች ባለስልጣን 1 ቢሊየን 358 ሚሊየን ብር፣ በስኳር ኮርፖሬሽን (ከመተሃራ፣ ተንዳሆና ኦሞ ኩራዝ የስኳር ልማት ፕሮጀክቶች) 1 ቢሊየን 21 ሚሊየን ብር፣ በገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር 1 ነጥብ 1 ቢሊየን ብር፣ በአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን 198 ሚሊየን ብር እንዲሁም በአዲስ አበባ ቤቶች ልማት ፕሮጀክት ጽህፈት ቤት 41 ሚሊየን ብር መሆኑን የፌደራል ጠቅላይ አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው አምባዬ አስታውቀዋል።


በአጠቃላይ የባከነው ወይም ለብክነት የተጋለጠው ሃብት 4 ቢሊየን ብር ገደማ ነው። ይህ ሃብት ትልቁ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስትና ከፍተኛ የኢኮኖሚ እንቅሰቃሴ የሚካሄድበት የአዲሰ አበባ ከተማ በዓመት የሚሰበስቡትን አጠቃላይ ገቢ ግማሽ ሊሆን ጥቂት ነው የሚቀረው። ይህ ተጠርጣሪዎቹን በቁጥጥር ስር ለማዋል ያበቃው የሙስና ወንጀል ምን ያህል ከፍተኛ እንደሆነ ያሳያል።


ዋና አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው በጉዳዩ ላይ በሰጡት መግለጫ፣ መንግስት በሙስና ተጠርጣሪዎች ላይ የወሰደውና በቀጣይነትም የሚወስደው እርምጃ የፌደራልና የአዲስ አበባ ከተማ የዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት የኦዲት ሪፖርትን፣ በተለያዩ ተቋማት የሚገኙ የመንግስት ሰራተኞችንና የህብረተሰቡን ጥቆማ እንዲሁም መንግስት ባካሄደው ጥናት በተገኘ መረጃና ማስረጃ ላይ የተመሰረተ መሆኑን አስታውቀዋል። ዋና አቃቤ ህግ አቶ ጌታቸው ሙስናው የተፈጸመበት አኳሃን ላይም ሰፋ ያለ ማብራሪያ ሰጥተዋል። ይህ በመገናኛ ብዙሃን ሽፋን ስለጠሰጠው በዝርዝር አላነሳውም። ተጠርጣሪዎችን በቁጥጥር ስር የማዋል ተግባሩ ቀጣይነት እንዳለውም ገልጸዋል።


በአጠቃላይ በሃገሪቱ ስር እየሰደደ የመጣውን የኪራይ ሰብሳቢነት ችግር የመዋጋት ጉዳይ የህዝቡን የኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ልማት ተጠቃሚነት ከማረጋገጥ፣ ህግን ከኪራይ ሰብሳቢዎች እጅ መንጭቆ ፍትህን የማስፈን ጉዳይ ብቻ ሳይሆን፣ የሃገሪቱን ዘላቂ ህልውና የማረጋገጥም ጉዳይ ነው። ህዝብ የኪራይ ሰብሳቢነትንና የመልካም አስተዳደር መጓደል ጣምራ በሽታን ተሸክሞ ዘላለም መኖር አይችልም። አንድ ቀን ስቃዩ ሲበዛበት በድንገት ተቆጥቶ መነሳቱ አይቀሬ ነው።


ህመሙ ከሚታገሰው በላይ ሲደርስ የሚፈጥረው የህዝብ ቁጣ ግብታዊ ስለሚሆን አደገኛ ነው። ለሃገሪቱ ስትራቴጂካዊ ጠላቶችም መንገድ ይከፍታል። ስለዚህ ሰሞኑን የተጀመረውን ኪራይ ሰብሳቢነትን የመታገል እመርታዊ እርምጃ ተጠናክሮ መቀጠል አለበት። ህዝብም በዚህ ላይ በንቃት መሳተፍ አለበት። የኪራይ ሰብሳቢነትና የመልካም አስተዳደር መጓደል ጣምራ ህመምን ሳይብስ ማስወገድ የህልውና ጉዳይ ነው።

 

 

ብ. ነጋሽ

 

ሙስና ዓለም አቀፍ ችግር ነው። እ.ኤ.አ. በ1993 ዓ/ም የተመሰረተው መቀመጫውን ጀርመን በርሊን ያደረገው በሙስናና ከሙስና ድርጊት የሚመነጩ የወንጀል ድርጊቶችን በመከላከል ተግባር ላይ የተሰማራው ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የተባለ መንግስታዊ ያልሆነ ድርጅት ሙስናን፣ ስልጣንን ያለአግባብ በመጠቀም ለግል ጥቅም የማዋል ድርጊት ሲል ይፈታዋል። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል ሙስናን፣ በሚመዘበረው ገንዘብ መጠንና በሚከሰትበት ዘርፍ ከፍተኛ፣ ቀላልና ፖለቲካዊ በሚል ይመድበዋል።


ከፍተኛ ሙስና፣ በፖለቲካ ተሿሚዎች የሚፈጸም እንደሆነ ነው ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የሚገልጸው። ከፍተኛ ሙስና፣ ፖሊሲዎችን ወይም የመንግስትን ዋና አሠራር በማዛባት ከፍተኛ ባለስልጣናት በህዝቡ መስዋዕትነት ራሳቸውን የሚጠቅሙበት ሁኔታ ነው። ቀላል ሙስና በመካከለኛና ዝቅተኛ የስራ ኃላፊዎች የሚፈጸም ነው። በዚህ ደረጃ የሚገኙ የሥራ ኃላፊዎች በሆስፒታሎች፣ በትምህርት ቤቶች፣ በፖሊስ ጣቢያና በመሳሰሉ ተቋማት መሰረታዊ የፍጆታ እቃዎችንና አገልግሎቶችን ለማግኘት የሚያደረገውን ጥረት እንደመልካም አጋጣሚ ተጠቅመው የራሳቸውን ጥቅም የሚያስጠብቁበት ሁኔታ ነው። ፖለቲካዊ ሙስና ከሃብትና ከበጀት ምደባ ጋር በተያያዘ ፖሊሲዎችንና የአሰራር ሥርዓትን በማዛባት ሥልጣንንና የግል ሃብትን ለማስጠበቅ በፖለቲካ ውሳኔ ሰጪዎች የሚከናወን ድርጊት ነው።


ሙስና ደረጃው ቢለያይም፣ ከበለጸጉ እስከደሃ ባሉ ሁሉም ሃገራት የሚታይ ችግር ነው። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል በየዓመቱ የሃገራትን የሙስና ደረጃ የሚያሳይ ሰንጠረዥ ያወጣል። ተቋሙ ይፋ ባደረገው በ2016 ዓ/ም የዓለም ሃገራት የሙስና ደረጃ ዴንማርክ፣ ኒው ዚላንድና ፊኒላንድ በዝቅተኛ ሙስና በቅደም ተከተል ከ1 እስከ 3ኛ ያለውን ደረጃ ይዘዋል። በኢኮኖሚ አቅም የዓለም ቀዳሚዋ ሃገር አሜሪካ 10ኛ ደረጃ ላይ ስትገኝ፣ ሁለተኛዋ የዓለማችን ግዙፍ ኢኮኖሚ ባለቤት ቻይና 79ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። ከአፍሪካ የተሻለ የሙስና ደረጃ ላይ የምትገኘው ሩዋንዳ ስትሆን፣ በ50ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። ኢትዮጵያና ግብጽ እኩል 108ኛ ደረጃ ላይ ይገኛሉ። በሙስና የመጨረሻውን ደረጃ የያዘችው ሃገር አፍሪካዊቷ ሶማሊያ ስትሆን 176ኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። ደቡብ ሱዳን ከሶማሊያ ከፍ ብላ 175ኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች።


በትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የሙስና ኢንዴክስ 108ኛ ደረጃ ላይ የተቀመጠችው ሃገራችን ኢትዮጵያ አደገኛ ደረጃ ላይ ነች ብሎ መውሰድ ይቻላል። ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል ኢትዮጵያን በ2014 ዓ/ም 110ኛ፣ በ2015 ዓ/ም 103ኛ ደረጃ ላይ አስቀምጧታል። ይህ ደረጃ ባለፉት ሶስት ዓመታት የኢትዮጵያ ሙስና ተሻሸሏል ወይም ዝቅ ብሏል ማለት አያስችልም። የደረጃ መሻሻል ወይም ማሽቆልቆል የሚያመለክተው አሃዝ ከኢትዮጵያ የሙስና ደረጃ መሻሻል ወይም ማሽቆልቆል የመነጨ ከመሆን ይልቅ፣ ከሌሎች ሃገራት ደረጃ መዋዠቅ ጋር የተያያዘ ወደመሆኑ ያዘነብላል።


ከትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የደረጃ ምዘና ወጣ ብለን በሃገሪቱ የነበረውንና ያለውን የሙስና ሁኔታ ስናስተውል ግን ሙስና ቀንሷል ማለት ባያስደፍርም፣ ቢያንስ ማህበረሰቡ ሙሰናን እንደጸያፍ ድርጊት የሚያይበት ደረጃ ላይ መድረሱን የሚያመለክቱ ሁኔታዎችን እናስተውላለን። በዘውዳዊው ሥርዓት ሙስና ለወጉ ያህል የተከለከለ ድርጊት ነው ቢባልም፣ በአዋጅ የተፈቀደ ያህል በይፋ የሚፈጸምና የስልጣን ማሳያ ነበረ። ሙስና ነውር አልነበረም። ባለርስቱ ግብር እንዲሰበስቡ ከሚያሰማራቸው ጭቃ ሹምና መልከኛ ጀምሮ በመንግስት መዋቅር ውስጥ ከወረዳ እስከ ጠቅላይ ግዛት፣ ከጠቅላይ ግዛት እስከቤተ መንግስት ሙስና ነውር ሳይሆን የባለስልጣንነት ወግ ነበር፤ ሲሾም ያልበላ ሲሻር ይቆጨዋል።


በወታደራዊው ደርግ ሥርዓት፣ መንግስት የሃገሪቱን ኢኮኖሚ፤ የማምረት፣ የወጪና የገቢ፣ የችርቻሮና የጅምላ ንግድ በመንግሥት ቁጥጥር ስር ስለነበረ በየደረጃው ያሉ በዚህ የንግድና የምርት ዝውውር ውስጥ ያሉ ባለሥልጣናት፣ ሞያተኞችና ተራ ሠራተኞች ጭምር ዝውውሩን በማጥበቅ የይለፍ እጅ መንሻ ይቀበሉ ነበር። የጉምሩክና የፋይናንስ ፖሊስ ደግሞ የሙስና መናኸሪያዎች ነበሩ። ከዚያ ቀደም በነበሩት ሥርዓቶች ፈጽሞ ያልነበረ ልዩ ሙስናም ነበር፤ በወታደራዊው ደርግ ሥርዓት። ይህም ከብሄራዊ ውትድርና አገልግሎት ጋር የተገናኘ ነበር። በግዳጅ ለብሄራዊ ውትድርና አገልግሎት የሚመለመሉ ወጣቶችን ከአገልግሎቱ ለማስቀረት ወላጆች ለአብዮት ጠባቂ ሊቀመንበሮችና በየደረጃው ለነበሩ ወታደራዊ ኮሚሳሮችና አዛዦች በሺህ የሚቆጠር ገንዘብ ጉቦ ይከፍሉ ነበር። በጉቦ ተለቅቀው ከኮታው በጎደሉ ወጣቶች ምትክ ወገንና ገንዘብ የሌላቸው የደሃ ልጆች ከተገኙበት ተይዘው ማሟያ ይደረጋሉ።


በወታደራዊው ደርግ የስልጣን ዘመን የኢኮኖሚው እንቅሰቃሴ እጅግ ደካማ ስለነበረ በሙስና የሚከፈለውና ከቀበሌ ጀምሮ ባሉ የመንግስት ተቋማት፣ መንግስታዊ የንግድና የማምረቻ ድርጅቶች የሚመዘበረው ገንዘብ በሺሆች የሚቆጠር ነበር። ይህ የወታደራዊውን ደርግ ሙስና ከአሁን ጋር ሲነጻጸር ቀላል ቢያስመስለውም፣ በቁጥጥር ሥርዓትና ድርጊቱን እንደጸያፍ በመመልከት ደረጃ ግን አሁን የተሻለ ሁኔታ መታየቱ እውነት ነው። እርግጥ አሁን የሃገሪቱ ኢኮኖሚ በከፍተኛ ደረጃ በማደጉና የቢሊየን ኢኮኖሚ ላይ በመደረሱ፣ በመንግስት የሚከናወኑት የልማት ፕሮጀክቶችም በቢሊየን የሚቆጠር ገንዘብ ወጪ የሚደረግባቸው ግዙፍ በመሆናቸው በሙስና ቅብብልና ምዝበራ ላይ ያለው ገንዘብ በመቶ ሚሊየኖች የሚቆጠር ለመሆን በቅቷል።


የኢፌዴሪ መንግስት ሙስና ሃገሪቱ የተያያዘችውን የፖለቲካና የኢኮኖሚ የለውጥ ሂደት ሊያደናቅፍ የሚችል አደጋ መሆኑን የተገነዘበው ገና ከጠዋቱ ነበር። የፌደራል የስነምግባርና የጸረ ሙስና ኮሚሽን በ1993 ዓ/ም መቋቋሙ ይህን ያመለክታል። በሙሰኞች ላይ እርምጃ የመውሰዱ እንቅስቃሴ ግን ከዚያ ቀደም ነበር የተጀመረው። በ1989 ዓ/ም በወቅቱ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር የነበሩት አቶ ታምራት ላይኔና ሌሎች ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት፣ ነጋዴዎችና አቀባባዮች ላይ የተወሰደው እርምጃ፣ እንዲሁም በ1993 ዓ/ም በሽግግር መንግስቱ ወቅት የመከላከያ ሚኒስትር የነበሩት አቶ ስዬ አብረሃና አባሪዎቻቸው ላይ የተወሰደውን የህግ እርምጃ ለዚህ ማሳያነት መጥቀስ ይቻላል። የሥነምግባርና ጸረ ሙስና ኮሚሽን ከተቋቋመም በኋላ በገቢዎችና ጉምሩክ ከፍተኛ አመራሮች፣ ነጋዴዎችና አቀባባዮች ላይ እርምጃ ተወስዷል።


የሥነምግባርና የጸረ ሙስና ኮሚሽን ከተቋቋመ በኋላ የሙስና ወንጀል ጥቆማዎችን ተቀብሎ በመመርመር ተጠርጣሪዎች ላይ ክስ በመመስረት እንዲቀጡ ከማድረግ በተጨማሪ፣ በተለያየ መንገድ ሙስናን የሚጸየፍ ትውልድ ለመፍጠር የአመለካከት ለውጥ ሥራ ተከናውኗል። ከዚህ በተጨማሪ፣ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት ጭምር በሙስና ወንጀል ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር ውለው እንዲቀጡ በማድረግ ረገድ ጉልህ ስራዎች ተከናውነዋል። ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናትን በሙስና እንዲጠየቁ በማድረግ ረገድ ኢትዮጵያ ከአፍሪካ በቀዳሚነት ደረጃ ላይ የምትገኝ ይመስለኛል። እነዚህ ሁኔታዎች አሁን ሙስናን ቢያንስ እንደጸያፍ ድርጊት የሚቆጥር ትውልድ መፍጠር አስችለዋል የሚል ግምት አለኝ። አሁን ሙስና የሥልጣን ማሳያና ጀብድ ሳይሆን ነውር ነው። ይህ ቀደም ሲል ከነበረው ሁኔታ ጋር ሲታይ ሙስናን የማቃለሉ ሂደት ተስፋ ሰጪ መሆኑን ያመለክታል።


ሰሞኑንም እንደከዚህ ቀደሙ ሁሉ በከፍተኛ የሙስና ወንጀል የተጠረጠሩ የመንግስት የሥራ ኃላፊዎች፣ ነጋዴዎችና ደላሎች በቁጥጥር ስር ውለዋል። እስካሁን በቁጥጥር ስር የዋሉት የሙስና ተጠርጣሪዎች 51 ደርሷል። ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር ከዋሉት መካከል ሚኒስትር ዴኤታዎች፣ ዋናና ምክትል ዋና ዳይሬክተሮች፣ የመንግስታዊ የልማት ተቋማት ስራ አስኪያጆች፣ ከፍተኛ የጦር መኮንኖች ይገኙበታል። አነዚህ ከፍተኛ የመንግስት የስራ ኃላፊዎች ወይም ባለስልጣናት ናቸው።


እንግዲህ፣ ባለፉት ዓመታት ሙሰና የሃገሪቱ መሰረታዊ ችግር መሆኑ ሲገለጽ መቆየቱ ይታወቃል። ይህም በየደረጃው ባሉ የመንግስት አገልግሎት ሰጪ ተቋማትና በፍትህ ተቋማት የመልካም አስተዳደር መጓደል፣ የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ልማት ፕሮጀክቶች ግንባታ አፈፃፀም መጓተትና ከተያዘላቸው በጀት እጥፍና ከዚያ በላይ ወጪ መጠናቀቅ፣ አንዳንዶቹም ተቋርጦ መቅረት ወዘተ ተገልጿል። ይህ ሁኔታ መንግስትን አሳስቦታል ህዝብንም አስቆጥቷል። ባለፈው ዓመት በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች የታየው የህዝብ ቁጣ ከሙስና/ኪራይ ሰብሳቢነትና ካስከተለው የመልካም አስተዳደር መጓደል የመነጨ ነው።


ይህን ተከትሎ የፌደራልና የክልል መንግስታት እርምጃ ለመውሰድ ቃል ገብተው ነበር። ከያዝነው ዓመት ጀምሮ በክልሎችና በከተማ አስተዳደሮች በተለያየ ደረጃ በሙስናና በመልካም አስተዳደር ማጓደል የተጠረጠሩ ግለሰቦች ላይ እንደተገኘባቸው የማስረጃ ደረጃ አስተዳደራዊ እርምጃና የፍርድ ቤት ክስ ሲመሰረትባቸው ቆይቷል። የሰሞኑ በጠቅላይ አቃቤ ህግ የተወሰደ እርምጃ ዓመቱን ሙሉ በምስጢር መረጃና ማስረጃ ሲሰባሰብበት ቆይቶ የተወሰደ ነው። የሰሞኑ የሙስና ተጠርጣሪዎች ለተጨማሪ የምርመራ ጊዜ ለመጠየቅ ፍርድ ቤት ቀርበው የጊዜ ቀጠሮ ተይዞባቸዋል። የክሱን ሂደትና የሚቀርበውን ማስረጃ ወቅቱ ሲደርስ የምንመለከተው ይሆናል።


በአጠቃላይ ኢትዮጵያ አሁን ያለችበት የሙስና ሁኔታ አደገኛ ነው። ሁኔታዎች በዚህ ከቀጠሉ የባለፉት አንድ ተኩል አስርት ዓመታት የኢኮኖሚ እድገት፣ እስካሁን በዘለቀበት ፍጥነት በማስቀጠል መዋቅራዊ ለውጥ በማምጣት በ2017 መካከለኛ ገቢ ደረጃ ላይ ያለች ሃገር የመፍጠሩ ጉዳይ ጉልህ ፈተና የሚገጥመው መሆኑ አይቀሬ ነው። በመሆኑም፣ መንግስትና በኢኮኖሚ እደገቱ ኑሮው እንዲሻሻል የሚጠብቀው ህዝብ በጋራ በሙሰኞች ላይ ምህረት የለሽ እርምጃ ለመውሰድ መንቀሳቀስ ይኖርባቸዋል። ሙስናን መዋጋት ለኢትዮጵያ ህዝብና መንግስት በቀጣይ ዓመታት የህዝቧን ፍላጎት ማሟላት የሚችል የኢኮኖሚ አቅም ያላት ሃገር የመፍጠር ያለመፍጠር ጉዳይ መሆኑ መታወቅ አለበት።

 

ካለፈው የቀጠለ

ተቋማዊ አቅምና አደረጃጀት

ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ ጉዳይ ምላሽ ለመስጠት ቁርጠኝነቱን ማሳየት የጀመረችው ገና ከህገመንግስቱ ዝግጅት ወቅት አንስቶ ሲሆን ሕገ መንግስቱ አንቀጽ 44 እና 43 እንዲሁም አንቀጽ 92 የአካባቢ ጉዳዮችን እንዲሁም ዘላቂነት ያለው ልማት ከማረጋገጥ አንፃር በግልፅ ተደንግጓል።

ከዚህ በመነሳትም መንግስት የአካባቢ ጥበቃ አካላትን ከ1987 እስከ 2008 ባሉት ጊዜያት ከወቅቱ ጋር የሚሄዱ አደረጃጀቶችን ከአራት ጊዜ በላይ በአዋጅ አቋቁሟል። የአካባቢ ጥበቃ አካላትም የአካባቢ ፖሊሲን በመቅረፅና አዋጅ በማውጣት ለህጎቹ ተፈፃሚነት ያላሰለሰ ጥረት ሲያደርጉ ቆይተዋል። ለፖሊሲው ማስፈፀሚያ የሚረዱ ልዩ ልዩ አዋጆች፣ ደንቦችና መመሪያዎች ተከታትለው የወጡ ሲሆን የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ አዋጅ፣ የአካባቢ ብክለት ቁጥጥር አዋጅ እና የደረቅ ቆሻሻ አያያዝ አዋጅ ለአብነት ተጠቃሾች ናቸው። ከዚህ በተጨማሪም ሀገራዊ የአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ እቅድ በማውጣት ትግበራው ቀደም ተብሎ የተጀመረ ሲሆን በሀገራዊ አቅም የተለካ የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ቅነሳ አስተዋፅዖ” (Intended Nationally Determined Contribution)፤ እንዲሁም የተለያዩ ፕሮጀክቶችና ፕሮግራሞች ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ቀርበዋል። ከዚህ ባለፈም ሚ/መ/ቤታችን በአዲስ መልክ ከተደራጀ ወዲህ በዓለም አቀፍ ደረጃ በሚካሄዱ የአየር ንብረት ለውጥ ድርድር ጉዳዮች ከፌዴራል እስከ ክልል የሚገኙ አካላትን በማሳተፍ ሀገራዊ ድርድሩ የሀገራችንን ተጠቃሚነት በይበልጥ የምናጎለብት፣ ከሌሎች ሀገራት ልምዶችን የምንጋራበትና ከተለያዩ ሀገራትና ድርጅቶች የሁለትዮሽ መድረኮችን በማካሔድ ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ የተለያዩ ድጋፎችን የምናገኝበት እንዲሆን ብርቱ ርብርብ እየተደረገ ይገኛል።

ሀገራችን የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት የስርየት እርምጃዎች በሌላ አገላለጽ አረንጓዴ ኢኮኖሚ የሚገነባባቸው 75 እርምጃዎችን ያካተተ ሰነድ በኮፐንሀገን ስምምነት መሰረት የተጎዱና ምርታማነታቸው የቀነሱ ተራራማ ቦታዎች እንዲያገግሙና ሙቀት አማቂ ጋዞች ወደ ከባቢ አየር እንዳይለቀቁ አምቆ ለማስቀረት፣ የከተሞች መስፋፋትን ተከትሎ እየጨመረ ካለው ከደረቅ ቆሻሻ የሚመነጨውን የሚቴን ጋዝ ልቀት ለመቀነስ የሚያስችሉ የስርየት እርምጃዎች ተዘጋጅተው በተባበሩት መንግሥታት የአየር ንብረት ለውጥ ኮንቬንሽን እንዲመዘገቡ ተደርጓል። እነዚህ እቅዶች የገንዘብ ድጋፍ የሚያደርግ ሀገር/ ድርጅት ሲገኝ የሚተገበር ሲሆን የሚመጣው ገንዘብ የሚውለው ለታለመለት የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ቅነሳ ዘርፍ ይሆናል።

በሌላ በኩል ሚኒስቴር መ/ቤታችን መሰረታዊ የሥራ ሂደት ለውጥ በማጥናት ወቅቱ የሚፈለገውን ምላሽ ለመስጠት በሚያስችለው መልኩ በማደራጀት በአዋጅ የተሰጡትን ተግባራት አቀናጅቶ ለመምራት ጥረት እያደረገ ይገኛል። በተመሳሳይ መልኩ በሁሉም ክልሎችና የተከማ አስተዳደሮች እስከ ታችኛው መዋቅር ድረስ አደረጃጀታቸውን እንዲስተካከል ድጋፍ እየተደረገ ይገኛል። እስካሁን በተደረገው ጥረት ከዘጠኙ ክልሎች ውስጥ በሰባቱ ማስተካከያ አድርገዋል።

ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ የተለየ እቅድ ሳይሆን የልቀትና የተጋላጭነት ቅነሳ ተግባራት በሀገራዊ የልማት ግቦች ውስጥ ተካተው መተግበር ይኖርባቸዋል። ሁለተኛው ሀገራዊ የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ የአየር ንብረት ለውጡን ተከትለው የሚመጡ አደጋዎችን ለመመከት የሚያስችሉ ጉዳዮችን አካቶ የተዘጋጀ በመሆኑ በትግበራ ወቅት በልዩ ትኩረት ሊመራ ይገባል።

በመሆኑም ይህንኑ ሥራ ለማከናወን የተለዩ የዘርፍ መስሪያ ቤቶች ማለትም እርሻና ተፈጥሮ ሀብት፣ የኢንዱስትሪ፣ የእንስሳትና አሳ ሀብት፣ ውሃ፣ መስኖና ኤሌክትሪክ፣ ማዕድን፣ ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ፣ ከተማ ልማትና ቤቶች፣ ኮንስትራክሽን፣ ትራንስፖርት፣ የባህልና ቱሪዝም ናቸው። በ2ኛው እድገትና ትራንስፎርሜሽን ውስጥ በእቅዳቸው ውስጥ አካተው ትግበራ የጀመሩ ሲሆን በሚኒስቴር መ/ቤታችን በኩል አስፈላጊው የአቅም ግንባታና የተለያዩ ድጋፎች እየተሰጡ ይገኛሉ። በእቅድ ዘመኑ ስትራቴጂውን ተግባራዊ ለማድረግ ከተለምዷዊ የእድገት አቅጣጫ የሚመጣውን ተጋላጭነትና የሙቀት አማቂ ጋዞች ልቀት ለመቀነስ የዘርፋዊ ቅነሳ ሥርዓት ተዘጋጅቶ ስራ ላይ ውሏል። በየዘርፉ የሚዘጋጁ ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ መገንቢያ እቅዶች ከዚህ አንጻር እየተቃኙ እንዲታቀዱ ተደርጓል።

ለዚሁ ተግባር መ/ቤታችን ከብሔራዊ ፕላን ኮሚሽን በጋራ በመሆን የፌዴራል የዘርፍ መስሪያ ቤቶች ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ስታራቴጂንን በእትዕ-2 እቅዳቸው ውስጥ ለማካተት እገዛ የሚያደርግ መመሪያና ቼክሊስት ቀርፆ በተለያዩ መድረኮች ካዳበረ በኋላ በሚኒስትሮች የጋራ መድረክ አስገምግሞና አጽድቆ በብሔዊ ፕላን ኮሚሽን በኩል ለሁሉም የዘርፍ መ/ቤቶች እንዲደርሳቸው ተደርጓል። ከዚህ በኋላም ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ተግባሪ ዘርፍ መስሪያ ቤቶችና ለክልል ፈፃሚ ባለሙያዎች በመመሪያውና በቼክሊስቱ ላይ የአቅም ግንባታ ስልጠና ተሰጥቷቸዋል።

ይህም ከአየር ንብረት ለውጥ ጋር የማጣጣሚያ ስራዎችን ሁሉም የዘርፍ መስሪያ ቤቶችና ክልሎች በሚያካሂዷቸው የልማት ሥራዎች ውስጥ አካተው እንዲተገብሩ ለማድረግ የሚያስችሉ ስራዎች ተከናውነዋል። ስለሆነም ለአየር ንብረት ለውጥ የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ ከሀገራዊው ሁለተኛው የእድገት ትራንስፎርሜሽን እቅድ ጋር አብሮ እንዲካተት ተደርጓል። በዚህም መሠረት በ2012 የሚኖረን የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት መጠንም ከ136 ሚሊዮን  ሜትሪክ ቶን አቻ ካርቦን በላይ እንዳይሆን ነው የታቀደው። ይህም በአምስት ዓመታት ውስጥ 149 ሚሊዮን ሜትሪክ ቶን የሚደርስ አቻ ካርቦን ለመቀነስ ያስችላል። ይህም ሆኖ በአፈፃፀም ከትትል ወቅት ለመገንዘብ እንደተቻለው የዘርፍ መስሪያ ቢቶች የሙቀት አማቂ ጋዞች የቅነሳ እርምጃዎችን በመተግበርና ተጋላጭነትን ለመቀነስ የሚጠበቅባቸውን እርምጃዎች በተሟላ መልኩ ወደታች በማውረድ ረገድ እንዲሁም የሙቀት አማቂ ጋዞችን ልቀት የልኬት፣ የዘገባና የማረጋገጫ ስራውን ውጤታማ አድርጎ በመምራት ረገድ ያለው አቅም አነስተኛ ሆኖ ይገኛል።

በሌላ በኩል መንግስት ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ የገንዘብ ቋት (CRGE Facility) በማቋቋም ከዓለም አቀፍ፣ ከሀገራዊና ከግሉ የባለድርሻ አካላት የፋይናንሱን ፍሰት ወደ ታለመለት ቦታ እንዲደርስ ለማድረግ ምቹ ሁኔታዎች ተፈጥረዋል። በዚህም ምክንያት ከአረንጓዴ የአየር ንብረት የገንዘብ ምንጭ (Global Climate Fund) እስከ 50 ሚሊዮን የአሜሪካ ዶላር ለማግኘት የሚያስችል እውቅና ተሰጥቶናል። እውቅናው የተሰጠው ሀገራችን ያቋቋመችው ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ፋሲሊቲ መኖሩ እና እስካሁን በነበረው ሂደት በፕሮጀክቶች ትግበራ ውጤታማ ስራዎችን በማከናወኑ ነው። ለዚህ ተቋም ፕሮፖዛል ተቀርፆ በአሁኑ ወቅት በአረንጓዴ የአየር ንብረት የገንዘብ ምንጭ (Global Climate Fund) ባለሙያዎች እየተገመገመ የሚገኝ ሲሆን የሌሎች ፕሮጀክቶች ዝግጅትም በመፋጠን ላይ ይገኛል። ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ ሥራን ለመሞከር በተዘጋጀው የፈጣን ፕሮጀክቶች የተለያዩ ፕሮጀክቶች በዘርፍ መስሪያ ቤቶች በመከናወን ላይ ይገኛሉ። የአብዛኛዎቹ ፕሮጀክቶች ትግበራቸው ውጤታማ ሆነው የተጠናቀቁ ሲሆን ዘግይተው የተጀመሩትም በጥሩ ደረጃ ላይ ይገኛሉ።

 

ለሀገራዊ ትግበራው የአለም አቀፍ ምላሽና ድጋፍ በሚመለከት

  እ.ኤ.አ. በ2011 በደርባን ከተማ በተካሄደው 17ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ስብሰባ ላይ ኢትዮጵያ በአገር አቀፍ ደረጃ ለመተግበር ያቀደችውን ለአየር ንብረት ለውጥ ድርድር ሀገራችን ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ስትራቴጂ (Climate Resilient Green Economy strategy (CRGE)) በማዘጋጀት ይፋ አድርጋለች። በዚህም መድረክ በኖርዌይ እና እንግሊዝ መንግስታት የሀገራችንን የዘላቂ ልማት አቅጣጫዋን ለመደገፍ በደርባን የአየር ንብረትና እድገት ስምምነት “Durban partnership for climate change and Development” የሚል ተፈርሟል። ከዚህም ቀጥሎ በተካሄዱት የ18ኛው እና የ19ኛው እንዲሁም በ21ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ለውጥ ስብሰባ ላይ የኢፌዲሪ ጠ/ሚኒስቴር ክቡር አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ በመድረኮቹ ተገኝተው ሀገራችን በአየር ንብረት ለውጥ ዙሪያ እየወሰደች ያለችውን ጠንካራ እርምጃ ከማሳወቃቸውም በላይ በሀገር አቀፍ ደረጃ እየተከናወኑ ያሉ ጥረቶችን ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ በማስገንዘብ በተለያዩ መስኮች ይኸው ትብብር ተጠናክሮ እንደሚቀጥል አረጋግጠዋል።

በደርባን የአየር ንብረት ለውጥና ከልማት አጋሮቿ የተደረገውን ስምምነት በማደስ በ2014 በፔሩ ሀገር ሊማ ከተማ በተደረገው 20ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ለውጥ ስብሰባ ላይ በተካሄደው የሁለትዮሽ ድርድር በሊማ የኢትዮጵያና የስድስት የአጋር ሀገራት የአየር ንብረት የጋራ መግለጫ ሰነድ (Ethiopian and Climate Partners Joint Communiqué - Lima Declaration) በዩናይትድ ኪንግደም፣ ጀርመን፣ ዴንማርክ፣ ስዊድን፣ ፈረንሳይ እና ኖርዌይ መንግስታት ተወካዮች ስምምነት ተፈርሟል።

በ2007 ዓ.ም በተደረጉ የተለያዩ የጎንዮሽ ድርድሮች አማካይነት የአሜሪካ መንግስት እና የአውሮፓ ህብረት ይህንኑ አላማ በመደገፍ የድክላሬሽኑ አካል ሆነዋል። ይኸው ትብብር ለፓሪስ ስምምነት መድረስ ትልቅ ድርሻ እንደነበረው ለመገንዘብ ተችሏል። ባለፉት ዓመታት ሀገራችን የአየር ንብረት ለውጥ ሊያደርስ የሚችለውን ቀውስ ለመመከት የምታከናውናቸውን የአረንጓዴ ልማት ተሞክሮዎችን በተለያዩ መድረኮች ላይ ስታቀርብ ቆይታለች። በዘንድሮ ዓመት በሞሮኮ ሀገር በማራክሽ ከተማ በተካሄደው 22ኛው የአባል ሀገራት የአየር ንብረት ለውጥ ስብሰባ ላይ ከጣሊያን መንግስት ጋር በመስኩ በትብብር ለመስራት ስምምነት ተፈራርመናል። እነዚህ ድጋፎች እንዳሉ ሆነው በሃገራችን ያሉት ስራዎች አጠናክረን መስራት እንዲሁም የሰፊውን ህዝባችንን ተሳትፎ በማረጋገጥ ባለቤት እንዲሆን ማድረግ ይገባናል። ከዚህ በተጨማሪ ከተለያዩ ሀገራትና የአለም አቀፍ ተቋማት ጋር የተደረጉ ስምምነቶችን ውጤታማ በማድረግ ከመስኩ የሚገኙ ድጋፎችን አሟጠን ልንጠቀም ይገባናል።

 

የፓሪስ ስምምነት ተግባራዊ ለማድረግ እየተከናወኑ የሚገኙ የቅድመ ዝግጅት ሥራዎች

22ኛው የተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ ጉባዔ ባለፈው ህዳር ወር በሞሮኮ ማራካሽ ተካሂዷል። ጉባዔው በዋነኝነት ባለፈው ዓመት በፓሪስ የተደረሰውን አለም አቀፍ ስምምነት ወደተግባር ለማስገባት በሚያስችሉ ጉዳዮች ላይ ያተኮረ ነበር። የፓሪስ ስምምነት ከ170 በላይ ሀገራት በአንድ ጊዜ የፈረሙትና አንድ ዓመት ባልሞላ ጊዜ ውስጥ አስገዳጅ ሕግ የሆነ ብቸኛው የአለም አቀፍ ስምምነት ነው።

የፓሪስ ስምምነት እ.ኤ.አ. ከ2020 ጀምሮ ተግባራዊ የሚደረግ ስምምነት ነው። በዚህም መሠረት በ22ኛው የተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ ጉባዔ ላይ የፓሪስ ስምምነትን ወደተግባር ለማስገባት የሚያስችል የቅድም ዝግጅት ስራ እ.ኤ.አ. 2018 መጠናቀቅ እንዳለበት ተወስኗል። በ2017ዓ.ም የየሐገራት የአፈፃፀም ደረጃ የደረሰበት ሁኔታ ላይ ዳሰሳ ጥናት ይደረጋል። ይህ ድርድር የፓሪሱን ስምምነት በፍጥነት ወደ ተግባር ለመቀየር የሚያስችል በመሆኑ የውጤቱ ተጠቃሚ የሚሆኑት ደግሞ ሀገራችንና መሰሎቿ ናቸው። ምክንያቱም የፓሪስ ስምምነት ለአየር ንብረት ለውጥ ይበልጥ ተጋላጭ ለሆኑና በማደግ ላይ የሚገኙ ሀገራትን ተጠቃሚነት የሚያረጋግጥ በመሆኑ ነው።

የፓሪስ ስምምነት ዋነኛ ዓላማው በክፍለ ዘመኑ አጋማሽ የአለማችን የሙቀት መጠን እ.ኤ.አ. በ1990 ከነበረው ከ2 ዲግሪ ሴንቲግሬድ በታች፣ በተቻለ መጠን ደግሞ ከ1 ነጥብ 5 ዲግሪ ሴንቲግሬድ በታች ለማድረግ ነው። ይህ ደግሞ በተለይም እንደ ኢትዮጵያ ላሉ በማደግ ላይ ላሉና የምድራችን የሙቀት መጠን መጨመር ይበልጥ ተጎጂ የሚያደርጋቸው ሀገራት ፍላጎትና በድርድሩ ሂደትም ሲታገሉለት የነበረ አቋም ነው። የፓሪስ ስምምነቱ በተለይም በፋይናንስ፣ በአቅም ግንባታ፣ በቴክኖሎጂ ልማትና ስርፀት ለታዳጊ ሀገራት ቅድሚያ እንዲሰጥ የሚያደርግ ነው። ከዚህ በተጨማሪ ለአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ የሚሰጡ የፋይናንስ ድጋፎች እንደ ባለፉት ጊዜያት አብዛኛውን በጀት ለልቀት ቅነሳ የሚያውል ሳይሆን ለአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖና ለልቀት ቅነሳ የሚመደቡ ገንዘቦች እኩል እንዲሆኑ የሚያስገድድ ነው።

·         በስምምነቱ ላይ የአለም አማካይ ሙቀት ጭማሪ ከኢንዱስትሪ አብዮት ዘመን ከነበረው 2 ድግሪ ሴንትግሬድ በታች ለማድረግ፣ እንዲሁም በሂደት ወደ 1 ነጥብ 5 ሴንትግሬድ ዝቅ ማድረግ፤

·         ይህን ለማሳካት የተለጠጠ የሙቀት አማቂ ጋዞችን ልቀት ለመቀነስ የሚረዱ እርምጃዎችን መውሰድን እንዲሁም ለአየር ንብረት ተጋላጭነትን ለመቀነስ የሚያግዙ የሥሪየት እርምጃዎች መውሰድን፣

·         ለሙቀት አማቂ ጋዞች ቅነሳና ለአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ በእኩል ደረጃ ትኩረት የሚሰጥ መሆኑ፤

·         ከኢንዱስትሪያል ዘመን ጀምሮ በካባቢ አየር ውስጥ የተከማቸው የሙቀት አማቂ ጋዞች የሚያደርሱትን ጉዳት ለመቋቋም በተለይም እንደ ኢትዮጵያ ላሉት ሀገሮች አማቂ ጋዞች መቀነስ በተጨማሪ የአየር ንብረት ተጋላጭነትን ለመቋቋም እርምጃዎችን መውሰድ ወሳኝ ነው፤

·         ስምምነቱ የሙቀት አማቂ ጋዞችን ለመቀነስም ሆነ ተጋላጭነት ለመቋቋም ለሚወሰዱ እርምጃዎች ማስፈፀሚያ ግብአቶችን በኢኮኖሚ የበለፀጉ ሀገሮች በማደግ ላይ ላሉ ሀገሮች ወይም እድገታቸው በአነስተኛ ደረጃ ላይ ለሚገኙ ሀገሮች በልዩ ሁኔታ ድጋፍ እንዲሰጡ ይጠይቃል፤ በፈጣን ሁኔታ በማደግ ላይ የሚገኙ ሀገራትም በራሳቸው ፈቃደኝነት የገንዘብ ድጋፍ ማድረግ እንደሚችሉና የድጋፍ ምንጮችን መሰረትም እንዲሰፋ አድርጓል፤

·         በተለይም የፋይናንስን ተደራሽነት በሚመለከት የነበረው የተወሳሰበና የፋይናንስ ፍሰት እንቅፋት የሆኑ አሰራሮች እንዲቀረፉ በሚል ተቀምጧል፤ የአየር ንብረት ለውጥን ለመቋቋም ለሚወሰዱ እርምጃዎች ቀጥተኛና ተደራሽነት ፋይናንስ ምንጭ እንዲሆን በስምምነት ሰነዱ ተመልክቷል፤

·         እ.ኤ.አ. ከ2020 ጀምሮ የበለፀጉ ሀገራት ለታዳጊ ሀገራት በየዓመቱ 100 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር እንደሚያዋጡ በስምምነቱ ተካትቷል፤

·         የፓሪሱ ስምምነት የካርቦን ንግድን የሚያበረታታ ከመሆኑም በላይ ስምምነቱ ሀገራችን በደን ልማት (REDD + Initiatives) እያደረገች ያለውን ጥረት በሚደግፍ መልኩ ስምምነት ላይ መደረሱ ትልቅ ስኬት ነው፤

እንደሚታወቀው ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ መከሰት ያደረገችው አንፃራዊ አስተዋፅኦ እዚህ ግባ የሚባል አይደለም። በሀገራችን እ.ኤ.አ. በ2010 በተደረገው ጥናት መሠረት ዓመታዊ ልቀታችን ከዓለም ዓመታዊ ልቀት ጋር ሲነፃፀር 0.03 ከመቶ ነው። ለዚህ ምክንያቱ የኢኮኖሚያችን እድገት አነስተኛ ደረጃ ላይ መገኘቱ ብቻ ሳይሆን የኃይል ምንጫችንም ንጹህና ታዳሽ በመሆኑ ነው። ነገር ግን የችግሩ ተጋላጭነትና ተጠቂነታችን እጅጉን የጎላ ነው። ይህንንም በማጉላት ሀገራችን በዓለም አቀፍ በሚካሄዱ የአየር ንብረት ለውጥ ድርድሮችና ውይቶች በአመራርና በባለሙያ ደረጃ በንቃት ስትሳተፍ ቆይታለች። ለዚህም ምክንያቱ በችግሩ ግንባር ቀደም ተጠቂ በመሆናችን ተግዳሮቱ እልባት እንዲያገኝም መሟገትና መተባበር ስለሚያስፈልግ ነው። እንዲሁም ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ለመገንባት ከፍተኛ የገንዘብና የቴክኒክ ድጋፍ ስለሚያስፈልግ ለዚህም ደግሞ ውጤታማ አለም አቀፍ የህግና ፖሊሲ ማዕቀፍ እንዲኖር መስረትን ይጠይቃል።

ከነዚህም ውስጥ አንዱ በሰኔ 2007 ዓ.ም ኢትዮጵያ የሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ቅነሳ አስተዋፅኦዋን (Intended nationally determined contributions) ለአለም አቀፉ ለአየር ንብረት ለውጥ ማዕቀፋዊ ኮንቬንሽን አሳውቃለች። ሀገራችን ለአለም ያሳወቀችው “INDC” በተለያዩ የአለም አቀፍ የመገናኛ አውታሮችና ተቋማት በአርአያነት ሲጠቀስ ቆይቷል። ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ መከሰት ያላት አስተዋፅኦ እጅግ አነስተኛ ቢሆንም መፍትሄ በማፈላለግና እራሷንም ለተግባር ዝግጁ በማድረግ በአለም አቀፍ ደረጃ ለአብነት የምትጠቀስ ሀገር ናት። ከዚህ በተጨማሪም በአየር ንብረት ለውጥ የድርድር መድረኮች በተለይም በማደግ ላይ ያሉና ለአየር ንብረት ለውጥ ይበልጥ ተጋላጭ ለሆኑ ሀገራት ትኩረት እንዲደረግ በምታራምዳቸው ጠንካራና ውጤታማ አቋሞቿ ሀገራችን ለአየር ንብረት ተጋላጭ ሃገራት ፎረምን በፕሬዚዳንትነት እንድትመራ ተመርጣለች። የሊቀመንበርነት ኃላፊነቱንም እንደ አውሮፓውያኑ አቆጣጠር ነሐሴ 15/2016 ሊቀመንበርነቱን ከፊሊፒንስ ተረክባለች። በማራካሽ በሀገራችን መሪነት በተካሄደው የሚኒስትሮች ስብሰባም የማራካሽ ዲክላሬሽን የፀደቀ ሲሆን በመድረክም ፎረሙን አምስት አዳዲስ ሀገራት ተቀላቅለውታል። በዚህም የፎረሙ አባል ሀገራት ቁጥር 48 የደረሰ ሲሆን ከጉባዔው በኋላም ሌሎች ሀገራት የአባልነት ጥያቄ በማቅረብ ላይ ናቸው። የፎረሙ አባል ሀገራት እ.ኤ.አ. እስከ 2050 የኃይል ፍላጎታቸውን ከታዳሽ ኃይል ለማድረግ ውሳኔ ማስተላለፋቸው ሀገራቱ ለከባቢ ሙቀት አማቂ ጋዝ ልቀት ያላቸው አስተዋፅኦ እጅግ አነስተኛ ቢሆንም ሌሎች ሀገራት ልቀታቸውን እንዲቀንሱ ከመጠየቅ ባለፈ እራስን ለለውጥ ዝግጁ በማድረግ ቁርጠኝነታቸውን ያሳዩበት መድረክ ነበር። ሀገራችንም ለዚህ መድረክ መሳካት ከፍተኛ ዝግጅትና አስተዋፅዖ አድርጋለች።

ሀገራችን በአለም አቀፍ የአየር ንብረት ለውጥ መድረኮች የምታደርጋቸው ጠንካራ ድርድሮችና ተሳትፎዎች፣ እንዲሁም በተግባር የአየር ንብረት ለውጥ ተፅእኖን ለመቋቋምና ልቀትን ለመቀነስ በምታደርጋቸው ጥረቶች 48 አባል ሀገራት ያሉትን የታዳጊ ሀገራት ተደራዳሪ ቡድን እንድትመራ የተመረጠችው በዚሁ በ22ኛው የተባበሩት መንግስታት የአየር ንብረት ለውጥ የድርድር መድረክ ላይ ነው። ይህም በቀጣይ ለሚካሄዱት ድርድሮች ሀገራችን ከመቸውም ጊዜ በላይ በጠንካራ ተሳትፎና ሌሎች የታዳጊ ሀገራትን በመወከል በርካታ ጥረት ማደረግ እንደሚኖርባት ያሳያል። ይህ እንደሚያመለክተው ስምምነቱ ተግባራዊ እንዲሆን በሀገር ቤት ከምናደርገው እንቅስቃሴ በተጨማሪ በአለም አቀፍ መድረኮች ላይም የነበረንን ሚና አጠናክረን የመቀጠላችን ማረጋገጫ  ነው።

በተደጋጋሚ እንደተወሳው ሀገራችን ለአየር ንብረት ለውጥ ይበልጥ ተጋላጭ ከሆኑ ሀገራት መካከል አንዷ ናት። ለተጋላጭነታችን የምንገኝበት መልከዓምድርና የኢኮኖሚያችን መሰረቱ ግብርና መሆኑ ዋነኛ ምክንያቶች ሲሆኑ የእድገት ደረጃችንም ገና በሂደት ላይ የሚገኝ በመሆኑ ተፅእኖውን አስቀድሞ በመተንበይን ችግሩን ለመቋቋም የሚያስችል ጠንካራ አቅም መገንባት ይኖርብናል። ይሁንና በእነዚህ ነባራዊ ሁኔታዎች ውስጥ ብንሆንም ተፅዕኖውን ለመቋቋምና ለአየር ንብረት የማይበገር ኢኮኖሚ ለመገንባት የሚያስችል ስትራቴጂ ነድፈን በመተግበራችን ባለፉት 50 ዓመታት ታይቶ የማይታወቅ ድርቅ በሀገራችን ቢከሰትም የከፋ ጉዳት ሳያጋጥመን ለመቋቋም ችለናል። ለዚህም ዋንኛ ምክንያቶቹ ሀገራችን ፖሊሲዎችና ስትራቴጂዎችን በተሟላ መልኩ ተግባራዊ በማድረጋችን ሲሆን በተለይም በአንዳንድ አካባቢዎች በበጋ ወራት በሰፊ የህዝብ ንቅናቄ የሚከናወኑ የተፈጥሮ ሀብት ልማትና ጥበቃ ስራዎችና በክረምት ወቅት የምንተክላቸው ችግኞች የከርሰ ምርና የገፀ ምድር ውሃን በመያዝ የክረምቱ ዝናብ ሲዘገይና መጠኑ ሲያንስ በተወሰነ አግባብ መቋቋም ተችሏል።

ከዚህ በተጨማሪ መንግስታችን ለእንደዚህ አይነት ችግሮች ምላሽ ለመስጠት የተደረገው ፈጣን ቅድመ ዝግጅትና ምላሽ የተጠናከረ ስለነበር ከላይ ለመግለፅ እንደተሞከረው የከፋ ጉዳት ሳይደርስ በዋናነት በራሳችን አቅም ለመቋቋም ችለናል።

ይሁንና የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖ በቀጣይም የሚፈታተነን ጉዳይ መሆኑ ታውቆ ከዚህ በላይ መስራት ይኖርበታል። በተለይም በይበልጥ ተጋላጭ የሆኑ ዘርፎች የግብርና፣ የውሃ፣ የጤና፣ የደንና የኃይል ዘርፎች ላይ እስከ ህብረተሰቡ የሚዘልቅ የአየር ንብረት ለውጥ ማጣጣሚያ ስራን በአግባቡ ማውረድና መተግበር ከተቻለ የመቋቋም አቅማችንም ይበልጥ ይጎለብታል። ከዚህ በተጨማሪም አርሶ አደሩ የአየር ንብረት ለውጥ ጉዳት ኢንሹራንስ አባል የሚሆንበትን ስርዓት በመዘርጋት ተግባራዊ ማድረግ ይገባናል። ሥራውን ከፕሮጀክት ባለፈ ማስፋት ይገባል።

ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታን አላማ አድርጎ ከተነሳባቸው ጉዳዮች አንዱ የአየር ንብረት ለውጥ ተጋላጭነትን መቀነስና የመቋቋም አቅምን ለማጎልበት ነው። ይኸው አላማም ሆነ ሌሎች ሀገራዊ አላማዎችን ሊሳኩ የሚችሉት ከልማት አቅዶች ጋረ ሜንስትሪም ተደርጎ መተግበር ሲቻል ነው። ይሁንና በሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ይኸው ጉዳይ ትኩረት ተሰጦት የተከናወነ ቢሆንም ወደተግባር የዘርፍ መስሪያ ቤቶችና ወደ ክልሎች በሚፈለገው ደረጃ እየተተገበረ ነው ለማለት አያስደፍርም። በተለያዩ ጊዜያት የተካሄዱ የድጋፍ የክትትል ስራዎች እንደሚያሳዩት የዘርፍ መስሪያ ቤቶች በተለይም በሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ለመቀነስ የታቀደውን የሙቀት አማቂ ጋዝም ሆነ ተፅዕኖን የመቋቋሚያ ተግባራት በተዋረድ ወደ ክልሎች በተሟላ መልኩ አላወረዱም። ከዚህ ተነስቶ በክልሎች የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ውስጥም ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ በበቂ መጠን ሚኒስትሪም አልተደረገም። ከዚህ በተጨማሪም ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታን ሊከታተል የሚችል የሥራ ክፍል በማቋቋም ረገድ በፌዴራል የዘርፍ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቶች በአብዛኛው በአደረጃጀቱ የተፈጠረ ቢሆንም የሚታይ ቢሆንም አስፈላጊውን የሰው ኃይል በመመደብና በግብዓት በማሟላት በኩል እጥረቶች ይታያሉ። በክልል ደረጃ የአካባቢ፣ የደንና የአየር ንብረት ለውጥ ቢሮ ያደራጁ ክልሎችም ቢሆኑ በአንዳንዶቹ ክልሎች መዋቅሩ ወደ ዞንና ወረዳ ብሎም ቀበሌ ድረስ ያላወረዱባቸው ሁኔታዎች መኖራቸውን ያሳያል። ይህንኑ ሥራ ውጤታማ በማድረግ በየደረጃው ለአየር ንብረት የማይበገር አረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታን የሚከታተል ስሪንግ ኮሚቴ በማጠናከር ረገድ የተሰራው ተግባር ደካማ ነው ማለት ይቻላል።

የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖዎች ከሀገራዊ ጥረቶች በተጨማሪ አለም ዓቀፋዊ ድጋፍና ትብብርን የሚጠይቁ ናቸው። ለዚህም ነው፤ በየዓመቱ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የአየር ንብረት ለውጥ ድርድርን በአባል ሀገራት ተሳትፎ የሚያከናውነው። ሀገራችንም የአየር ንብረት ለውጥ ተፅዕኖና ለመቋቋም በውስጥ አቅም ከምታከናውናቸው ተግባራት በተጨማሪ በአለም አቀፍ ደረጃ ጠንካራ ተሳትፎና ድርድር በማድረግ ሀገራዊ ፍላጎታችንን ሊያሳኩ የሚችሉ የፋይናንስ፣ የቴክኖሎጂና የአቅም ግንባታ ድጋፎች እንዲገኙ ከመቼውም ጊዜ በላይ ተግቶ መስራትን ይጠይቃል።

እስካሁን በነበረው ሂደት እነዚህን ድጋፎች ወደ ሀገር ለማስመጣት ከፍተኛ ጥረቶች እየተደረጉ የሚገኙ ቢሆንም የተገኙ ውጤቶች ከጥረታችን ተመጣጣኝ ሆነው አልተገኙም። ለዚህም ዋናው ምክንያት የበለፀጉ ሀገራት ቃል የገቡት ፋይናንስ በጊዜና አስተማማኝ በሆነ ሁኔታ ካለማቅረባቸው ባሻገር ላሉ የሀብት ምንጮች የሚቀርቡ ፕሮፖዛሎች ላይ የሚሰጠው ምላሽ እጅግ የተጓተተና አሰልቺ መሆኑን ነው። በመሆኑም የአየር ንብረት ለውጥ ሳይንሳዊ ክህሎትና እውቀትን የሚጠይቅ በመሆኑ የድርድር፣ የዲፕሎማሲና የአየር ንብረት ለውጥ አመራር አቅምን በማጎልበት መስራት ያስፈልጋል። እነዚህ ተግባራትን ለማከናወን በአለም አቀፍ ደረጃ የሚደረጉ የፋይናንስ ድጋፎች በተጨማሪ በሀገር ውስጥም በቂ የሆነ ፋይናንስ በልዩ ትኩረት ሊመደብላቸው ይገባል።

 

ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ የምክር ቤት አባላት ሚና

የእያንዳንዱ ተቋም እቅድ የአየር ንብረት ለውጥ ምላሽና በተሟላ መልኩ አካቶ ማዘጋጀቱን፣ እንዲሁም የእቅድ አፈፃፀሙ ከልቀት ቅነሳና ተጋላጭነትን ከመቋቋም አንጻር እንደየተቋሙ ነባራዊ ሁኔታ ተቃንቶ መታቀዱን መገምገምና ድጋፍ ማድረግ።

በየደረጃው ባሉ ምክር ቤቶች የሚፀድቁ ህጎች፣ እቅዶችና መርሀግብሮች ለአየር ንብረት የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታ ስራ ትኩረት የሚሰጡ መሆናቸውን ማረጋገጥ።

በሁሉም ደረጃዎች በየዘርፍ መ/ቤቶች የአካባቢና የአየር ንብረት ለውጥ ስራን የሚከታተል አደረጃጀት መፈጠሩን እንዲሁም በተገቢው የሰው ኃይልና ግብዓት መሟላቱን ማረጋገጥ ይገባል።

ለአየር ንብረት ለውጥ የማይበገር የአረንጓዴ ኢኮኖሚ ግንባታችን እውን የሚሆነው በ2ኛው የእትአ በተቀመጠው አግባብ ከፌዴራል እስከ እያንዳንዱ ቤተሰብ ድረስ ተቀናጅቶ ሲተገበር በመሆኑ በምክር ቤቱ ውስጥም ሆነ፣ በመስክ ምልከታ እንዲሁም ከመረጠን የህብረተሰብ ክፍል ጋር በሚኖረን ግንኙነት አማካኝነት የተለመደው ድጋፍና ክትትል ማድረግ ይገባል።  

ምንጭ፡- የአካባቢ፣ የደንና የአየር ንብረት ለውጥ ሚኒስቴር 

 

ከሰሞኑ ከሙስና ጋር በተያያዘ እዚህና እዚያ የሚሰሙት የተጠርጣሪ ባለስልጣናት በቁጥጥር ሥር የመዋል ጉዳይ ብዙ እየተባለበት ይገኛል። በዚህ ሙስና ተጠርጣሪነት ዙሪያ የጥቂት መስሪያቤቶች የስራ ኃላፊዎች መያዝና ወደ ችሎት አደባባይ መቅረብ አንዱ ሆኖ ሳለ ሌሎች ሊፈተሹ የሚገባቸው ጉዳዮች እንዳሉም መታወቅ አለበት። እስከአሁን ባለው ሂደት የፍተሻ ፀበሉ የደረሳቸው የመንግስት መስሪያቤቶች ውስን ናቸው።

 

ከእነዚህ የመንግስት መስሪያቤቶች መካከል የገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን፣የፌደራል መንገዶች ባለስልጣን፣ የአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን፣ የስኳር ኮርፖሬሽን እንደዚሁም የገንዘብና የኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር ይገኙበታል።  እነዚህ የመንግስት አስፈፃሚ መስሪያቤቶች እንደተጠበቁ ሆነው የመንግስት ከፍተኛ በጀትን የሚያስተዳድሩ፣ በመሬትና መሬት ነክ ጉዳዮች ስልጣንና ኃላፊነት የተሰጣቸው መስሪያ ቤቶች፣ እስከዛሬም ድረስ በክልሎችና በፌደራል ዋና ኦዲተር መስሪያቤት በኩል የናሙና ምርመራ ተደርጎባቸው ከዓመት ዓመት በተሰጣቸው ምክረ ሃሳብ መሰረት መሻሻልን ያላሳዩ የመንግስት ተቋማትም የዚህ ዘመቻ አካል ሊሆኑ ይገባል። መንግስት በኪራይ ሰብሳቢነት ለይቶ ያስቀመጣቸው ከመሬት ጋር የተያያዙ ኪራይ ሰብሳቢነትና ሙስና ጉዳዮች አሁንም አልተነኩም።

 

ይህ ዓመታትን ያስቆጠረና በብዙ የቢሮክራሲ ጫካ ውስጥ የተሳሰረን የሙስና መረብ አሁን ከተጀመረው በላይ ባለ ፍጥነት መበጣጠስ ካልተቻለ፤ ይህ ኃይል  በብዙ መልኩ ራሱን የመከላከል ስራ ውስጥ እንደሚገባ ጥርጥር የለውም። ራስን መከላከል ማለት የግድ በዱላና በጠብመንጃ ላይሆን ይችላል። ይሁንና የአሰራር መጠላለፍን በመፍጠር፣ ሥጋትን በማጫርና ሂደቱን ውስብስብ በማድረግ፣ ከዚህም አለፍ ሲል ደግሞ የሙስናውን ቀጠና ዙሪያ ገባ መነካካት ከትርፉ ኪሳራው እንደሚያመዝን በተግባር በማሳየትም ጭምር የሚከወኑ ስራዎችም በራሳቸው የዚሁ ራስን የመከላከል ተግባራት አንዱ አካል ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው።

 

መንግስት በእርግጥም ለዚህ የፀረ ሙስና ውጊያ ቁርጠኛ ከሆነ ከሁሉም በላይ የመጀመሪያው ተግባሩ ሊሆን የሚገባው ጊዜ ሳይሰጥ የሙስናውን አከርካሪ መስበር ነው። ይህንን አከርካሪ መስበር ከተቻለ ቀሪው ስራ የሚሆነው ርዝራዡን ማፅዳት ይሆናል። ለዚህ ደግሞ ከመደበኛው ስራ ባሻገር ራሱን የቻለ የተልኮ ግብረ ኃይል ያስፈልጋል። ይህ ግብረ ኃይል የፌደራል ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤትን፣ የፌደራል ሥነ ምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽንን፣ የፌደራል ፖሊስንና ሌሎች ጉዳዩ በቀጥታ የሚመለከታቸው መንግሰታዊ መስሪያቤቶችን ባካተተ መልኩ ሊቋቋም ይችላል።

 

 ግብረ ኃይል (Task Force) ሥሙ እንደሚያመለክተው አንድን ጉዳይ በሚሰጠው ስልጣንና ኃላፊነት መሰረት በውስን ጊዜ ውስጥ ተግባሩን በመወጣት ተልዕኮውን ሲፈፅም ህልውናውም በዚያው የሚያከትም ነው። ሙስናን መዋጋት የዕለት ተዕለት ሥራ መሆኑ ቢታወቅም፤ አሁን ካለው አካሄድና ሥራው ከሚፈልገው ፍጥነት አንፃር ግን ግብረ ኃይል አስፈላጊ ሆኖ ይታያል።

 

ይህ ግብረ ኃይል በፓርላማው በኩል ህልውናውን አግኝቶ በጠቅላይ ሚኒስትሩ የበላይነት ሊመራ ይችላል። ይህ አይነቱ አካሄድ በሙስናው የውጊያ አውድ ላይ የሚኖረውን የእርስ በእርስ መፈራራትም ጭምር ያስወግዳል።  ለዓመታት የተከማቸውን የሙስና ነዶ በአወድማው ላይ መውቃት የሚቻለው በተለመደው አሰራርና አካሄድ ሳይሆን ልዩ ተልዕኮ በተሰጠው ኃይል ብቻ ነው።

 

አንድ ታማሚ ሰው የታዘዘለትን መደሃኒት በተገቢው ጊዜ መውሰድ ካልቻለ በሽታው መድሃኒቱን የመላመድና የመቋቋም ተፈጥሯዊ የመከላከያ ዘዴን እንደሚያዳብር ሁሉ የአሁኑን ዘመቻም በመደበኛው የዕለት ተዕለት ሥራ ብቻ ለማከናወን ከተሞከረ የሙስናው ቢሮክራሲ የራሱን መከላከያ ስልት ቀድሞ እንደሚነድፍ መታወቅ አለበት።¾

አበራ ከአዲስ አበባ

Page 9 of 180

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us