You are here:መነሻ ገፅ»arts»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

በይርጋ አበበ

የደርግን መንግስት በትጥቅ ትግል ጥሎ ስልጣን ላይ የተቀመጠውና አሁንም ስልጣን ላይ ያለው መንግስት በ1987 ዓ.ም ዘውጌ ተኮር ከበሬታ የተቸረውን ህገ መንግስት አወጣ። ህገ መንግስቱ በመግቢያው ላይ የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰቦችና ህዝቦች መርጠው በላኳቸው ተወካዮቻቸው አማካኝነት ኅዳር 29 ቀን 1987 ዓ.ም የኢፌዴሪ ህገ መንግስት ያጸደቁ መሆናቸውን  ሲል ይገልጸዋል። አሁንም ድረስ በስራ ላይ ያለውና ላለፉት 22 ዓመታትና ከዚያ በላይ ዕድሜ አስቆጥሮ አንድም ጊዜ ያልተሻሻለውን ህገ መንግስት ከረቂቅነቱ ጀምሮ እስከ ማጽደቅ ድረስ ያሉትን ሂደቶችና “የብሔር ብሔረሰቦችና ህዝቦች ተወካዮች” ያደረጓቸውን ውይይቶችና ክርክሮች አቶ አስራት አብርሃም “የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች” ሲሉ በመጽሀፍ መልክ ሰሞኑን ለንባብ አብቅተውታል።

የአቶ አስራት አብርሃምን መጽሀፍ የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ህዝቦች ተወካዮች ካጸደቁት የኢፌዴሪ ህገ መንግስት አንቀጾች ጋር በማነጻጸር ከዚህ በታች በተቀመጠው መልኩ ለመዳሰስ ሞክረናል። መልካም ምንባብ።

 

 

የህገ መንግስት ታሪክ በኢትዮጵያ

ኢትዮጵያ ረጅም የመንግስት ታሪክ ያላት አገር ብትሆንም ቃለ መንግስት (ህገ መንግስት) ሳይኖራት ቆይታ በ1923 ዓ.ም የመጀመሪያው ህገ መንግስት በአጼ ኃይለስላሴ ዘመነ መንግስት መውጣቱን ብዙዎቻችን የምናውቀው ሀቅ ነው። አቶ አስራት አብርሃም ግን ከ1923 ዓ.ም በፊት በኢትዮጵያ መንግስታት የሚመሩበት ህገ መንግስት እንደነበረ ይገልጻሉ። ይህም ህገ መንግስት “ክብረ ነገስት” የሚለው መጽሀፍ መሆኑን በምሳሌ ሲያስቀመጡ “የህገ መንግስት ጽንሰ ሀሳብ በኢትዮጵያ ጥንታዊ መሰረት አለው። ከ1270 ዓ.ም ጀምሮ ዘመናዊ ህገ መንግስት እስከተረቀቀበት 1923 ዓ.ም ድረስ ክብረ ነገስት የሚባለው መጽሀፍ እንደ ህገ መንግስት ሆኖ አገልግሏል። ለዚህ ነው አጼ ዮሀንስ ‘ሀገሬና ህዝቤ ያለ እርሱ አይገዛልኝምና ክብረ ነገስት የተባለው መጽሀፍ በማን እጅ እንዳለ አፈላልገው ይላኩልኝ’ የሚል ደብዳቤ በ1872 ዓ.ም ለእንግሊዙ  ሎርድ ግራንቪስ የጻፉት” ሲሉ አገርና ህዝብ በህገ መንግስት ብቻ ይተዳደሩ እንደነበረ የአጼ ዮሐንስን ደብዳቤ በመጥቀስ ይገልጻሉ።

ህገ መንግስት ዓላማው ስለ መንግስታት የስልጣን ምንጭ መግለፅ እና የአስተዳደር ጉዳዮችን በተመለከተ አገርና ህዝብ የሚመሩበት የህግ ሰነድ ነው። ለምሳሌ የኢፌዴሪ ህገ መንግስት የመንግስት ስልጣን ስለሚገኝበት መንገድ ሲገልጽ “በዚህ ህገ መንግስት ከተደነገገው ውጭ በማናቸውም አኳኋን የመንግስት ስልጣን መያዝ የተከለከለ ነው” ሲል በአንቀጽ ዘጠኝ ንዑስ አንቀጽ ሶስት ላይ ይገልጻል። የመንግስት ስልጣን ምንጩም በህዝብ ድምጽ ብቻ መሆኑን እንዲሁ በአንቀጽ 50/3 ይደነግጋል። ከዚህ ውጭ በሆነ መንገድ የመንግስት ስልጣን ለመያዝ መሞከር ወይ መፈንቅለ መንግስት ነው ወይም ደግሞ በዘመኑ አጠራር “ህገ መንግስታዊ ስርዓቱን በኃይል በመናድ የመንግስት ስልጣን መያዝ” ነው። ይህ ደግሞ ተቀባይነት እንደለሌለው ነው ህገ መንግስቱ የሚገልጸው።

ክብረ ነገስት የሚባለው መጽሀፍም የመንግስታት የስልጣን ምንጭ የትና እንዴት እንደሚገኝ ሲገልጽ “የስልጣን ምንጭ መለኮታዊ ኃይል ሲሆን ይህም በነብዩ ሳሙኤል አማካኝነት ለንጉስ ዳዊትና ለዘሮቹ የሰጠው ቅብዓ ንግስና ነው። የኢትዮጵያ ህጋዊ ገዥነትም የንጉስ ዳዊት ልጅ ከሆነው ከንጉስ ሰለሞንና ከንግስተ ሳባ ለሚወለደው ምኒልክ ቀዳማዊ ዘሮች እንደሚገባ ይደነግጋል። ከዚህ ውጭ ለሆኑ የነጋሲነት ክብር እንደማይገባ ሲገልጽም እስራኤላዊ ሳይሆኑ መንገስ ህግን መተላለፍ ነው በማለት ነው” ሲሉ አቶ አስራት ክብረ ነገስት የህገ መንግስት ሚና ሲጫወት መቆየቱን በማንሳት የኢትዮጵያን የህገ መንግስት ታሪክ ይገልጻሉ። በኢትዮጵያ ከዘመን ዘመነ የተሸጋገሩት አጼዎችም በዚህ ህግ መሰረት ብቻ ወደ ስልጣን ማማ ላይ መውጣታቸውን ያስታወሱት አቶ አስራት “አጼ ቴዎድሮስ” ብቻ ራሳቸውን “የሰለሞን ዘር” ብለው ሳይመፃደቁ የነገሱ ብቸኛ መሪ መሆናቸውን ይገልጻሉ።

ለ700 ዓመታት ገደማ አገሪቱ እንደ ህገ መንግስት ስትተዳደርበት የቆየችው ክብረ ነገስት ከ1923 ዓ.ም በኋላ በአጼ ኃይለስላሴ ዘመነ መንግስት በወጣው የመጀመሪያው ዘመናዊ ህገ መንግስት ተተክቷል። ከዚያ ጊዜ በኋላም ሶስት ህገ መንግስቶች ስራ ላይ የዋሉ ሲሆን (በ1948፣ በ1978 እና በ1987 ዓ.ም የወጡት) አንድ ህገ መንግስት ደግሞ(በ1966 ዓ.ም) ተረግዞ ገና ሳይወለድ ተጨናግፏል።

የህገ መንግስቶቹ ቅቡልነት

የንጉስ ሰለሞን ዘር ነኝ ሳይሉ የነገሱትን አጼ ቴዎድሮስን ጨምሮ ሁሉም ጦራቸውን ሰብቀው አንደኛውን ባለጊዜ ገልብጠው በተራቸው ባለጊዜ በመሆን ኢትዮጵያን ያስተዳደሩ የነበሩ አጼዎች “ክብረ ነገስትን ተቀብለው ነበር የሚነግሱት” ሲሉ አቶ አስራት ከዘመናዊያኑ ህገ መንግስቶች ይልቅ ክብረ ነገስት በህዝቡም ሆነ በአጼዎቹ ተቀባይነት እንደነበረው ገልጸዋል። “ከክብረ ነገሰት ቀጥለው የወጡት ሁሉም ህገ መንግስቶች ምንም አይነት ተቀባይነት ስላልነበራቸው ያወጧቸው መንግስታት ዕድሜ ሲያበቃ የእነርሱም ዕድሜ አብሮ ሲያበቃ ነው የሚታየው” በማለት ሀሳባቸውን ያጠናክራሉ። 

ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ የህገ መንግስቶቹ ስሪት ህዝብን ለመጥቀም ሳይሆን የመንግስት ስልጣን የያዘውን አካል ስልጣን ለመጠበቅ የሚወጡ አሳሪ ህጎች በመሆናቸው እንደሆነ አቶ አስራት ሲገልጹ “ሁሉም በኢትዮጵያ የወጡ ዘመናዊ ህገ መንግስቶች ያላቸው ግብ ተመሳሳይ ነው። በእጅ የገባን ስልጣን ህጋዊና ዘላቂ ማድረግ ነው” ብለዋል።

የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች ማንነት በአቶ አስራት አብርሃም ምልከታ

ቀደም ሲል በተጠቀሱት ሁለት ንዑሳን ርዕሶች የኢትዮጵያንና የህገ መንግስቶቿን ግንኙነት በአጭሩ ተመልክተናል። ከዚህ ቀጥሎ ባሉት ተከታታይ ክፍሎች ደግሞ ስለ ኢፌዴሪ ህገ መንግስት እና ስለ አስራት አብርሃም ምልከታ የሚመለከተውን ሀሳብ ይሆናል።

አቶ አስራት አብርሃም የኢፌዴሪ ህገ መንግስት ጸድቆ በሰነድ መልክ ተዘጋጅቶ ቃለ መንግስት ሆኖ ለህዝብ ይፋ ከመደረጉ በፊት የነበረውን የማርቀቅና የማጽደቅ ሂደት አስቀምጠዋል። በመጽሃፋቸው “ቀዳሚ ገጽ” (መቅድም) ላይ መጽሃፋቸውን ያዘጋጁት ከ800 ገጾች በላይ ያለውን የህገ መንግስት ጉባኤ የተባለውን መዝገብ በማገላበጥ እንደሆነ ተገልጿል። “የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች”ን ማንነት ሲገልጹም በ1986 ዓ.ም የተቋቋመውና 26 አባላት ያሉት የህገ መንግስት አርቃቂ ኮሚሽን አባላት ስራቸውን የሚያከናውኑት በተሰጣቸው ስልጣን መሰረት ሳይሆን ከመጋረጃ ጀርባ ሆኖ በሚመራቸው ሀይል አማካኝነት እንደሆነ አቶ አስራት በመጽሀፋቸው አስፍረዋል። እነዚህን ሀይላትም የህገ መንግስቱ ፈረሰኞች ሲሉ ገልጸዋቸዋል።

ጸሀፊው ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም “የኢፌዴሪ ህገ መንግስት የተረቀቀው በኢህአዴግ ጥብቅ ክትትልና ቁጥጥር እንደነበር የምንረዳው የዶክተር ነጋሶ ጊዳዳን ምስክርነት ስንመለከት ነው። በአርቃቂ ኮሚሽኑ ውስጥ ኢህአዴግ የተወከለው በዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ እና በአቶ ዳዊት ዮሐንስ ቢሆንም ማታ ማታ በአቶ መለስ ዜናዊ የሚመራ ከፍተኛ የኢህአዴግ አመራሮቸ ስብሰባ ላይ ሁለቱ ተወካዮች በሚያመጡት ሪፖርት ላይ ተመስርቶ የዕለቱ ውሎ ይገመገማል። ጠንካራና ደካማ ጎኑ ተለይቶ በቀጣይ ውይይቶች ላይ በምን አቅጣጫ መሄድ እንዳለባቸው መመሪያ ይሰጣቸው ነበር” በማለት ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ “ዳንዲ የነጋሶ መንገድ” በሚል ርዕስ ባሳተሙት መጽሀፍ ላይ የገለጹትን ሀሳብ በማንሳት ህገ መንግስቱ ሲረቀቅ አቶ መለስ የሚመሩት ፈረሰኛ ቡድን እንደነበረ ገለጸዋል።

አቶ አስራት ከዶክተር ነጋሶ ምስክርነት በዘለለ በራሳቸው መላምት ተነስተው ህገ መንግስቱ ነጻ ሆኖ ያልተረቀቀ ሰነድ መሆኑን ሲገልጹም “የአርቃቂ ኮሚሽኑ የህግ ባለሙያ ሆነው የተሰየሙት ዶክተር ፋሲል ናሆም (የኢፌዴሪ ህገ መንግስትን ጨምሮን ጨምሮ በ1978 የወጣውን የኢህዴሪንና ስራ ላይ ሳይውል ተጨናግፎ የቀረውን የ1966 ህገ መንግስትን ጨምሮ ያረቀቁ ምሁር ናቸው) ህገ መንግስቱን ያዘጋጁት ከኢህአዴግ ቁልፍ ሰዎች ጋር እየተማከሩ ወይም የፓርቲውን የፖለቲካ ፕሮግራም እየተከተሉ መሆን እንደሚችል ለመገመት አይከብድም” ሲሉ ያስቀምጣሉ። ህገ መንግስቱም ስልጣን ላይ ያለው የኢህአዴግ መንግስት የፖለቲካ ፕሮግራሙን ህገ መንግስታዊ መልክ እንዲኖረው ለማድረግ ብዙ ርቀት ሂዷል ብሎ ደፍሮ መናገር የሚቻል ነው ሲሉ ሀሳባቸውን ያጠናክሩታል።

የኃይል አሰላለፍ በህገ መንግስቱ መጽደቅ ወቅት

ህገ መንግስት እንደሌሎች አዘቦታዊ ህጎች አይደለም። ሌሎች አዘቦታዊ ህጎች ህገ መንግስቱን ምርኩዝ አድርገው የሚነሱበት ሰነድ በመሆኑ ጠንካራ መሰረት ኖሮት ሊጸድቅ የሚገባ የህግ ሰነድ መሆን አለበት። ለዚህ ደግሞ ህዝብ ይወክሉኛል ያላቸውን ሰዎች መርጦ ወደ ጉባኤው በመላክ የህዝቡን ሀሳብ ወክለው በረቂቅ ሰነዱ ላይ ውይይት ይደረግበታል። ጠንካራ ውይይት ከተካሄደበት በኋላም የጉባኤው ሀሳብ ለህዝብ ቀርቦ ህዝቡ ይሁንታ ከሰጠው ህገ መንግስት ሆኖ ይጸድቅና የሁሉም የአገሪቱ ህዝብ የቃል ኪዳን ሰነድ ሆኖ ያገለግላል።

የኢፌዴሪ ህገ መንግስት በሚጸድቅበት ወቅት 543 ተወካዮች የተሳተፉበት ቢሆንም “ከ86 በመቶ በላይ የሚሆኑት የኢህአዴግ እና አጋር ደርጅቶች አባላት” መሆናቸውን አቶ አስራት አብርሃም የህገ መንግስቱን ጉባኤ ጠቅሰው አስቀምጠዋል። በዚህም ምክንያት የሀይል አሰላለፉ ወደ አንድ አቅጣጫ ያዘነበለ እንደሆነ የሚገልጹት አቶ አስራት፤ እንደ ሻለቃ አድማሴ ዘገየ እና አቶ ዳንኤል በላይነህ በግል ከአዲስ አበባ ተወክለው ወደ ጉባኤው ከገቡት ሰዎች ውጭ ሌሎቹ ተመሳሳይ አቋም ብቻ ሲያራምዱ እንደነበረ የጉባኤው ቃለ ጉባኤ ያስረዳል ሲሉ አቶ አስራት ገልጸዋል።

ህገ መንግስቱ በሚጸድቅበት ወቅት በተነሱ መሰረታዊ ነጥቦች ላይ ሰፊ ውይይት መደረጉን የሚጠቀሱት አቶ አስራት ሆኖም ሁሉም ነጥቦች በአሸናፊው ሀይል (በኢህአዴግ) የበላይነት የሚጠናቀቁ መሆናቸውን በመጽሀፋቸው ገልጸዋል። ለአብነት ያህልም በሰንደቅ ዓላማው ጉዳይ ላይ በተነሳው ነጥብ በሶስት ጎራ የተከፈለ እንደነበር አቶ አሰራት አብርሃም ገልጸዋል። አንደኛው ጎራ ቀደም ሲል የነበረው (አረንጓዴ ቢጫና ቀይ ቀለም ያለው) እንዳለ ይቀጥል የሚል ሲሆን ሁለተኛው ጎራ ደግሞ የተወሰነ ማስተካከያ ይደረግበት የሚል (ምናልባት አሁን ያለው ሊሆን ይችላል) ሲሆን ሶስተኛው ጎራ ደግሞ ፈጽሞ ይቀየር የሚል እንደነበረ ነው ከአቶ አስራት መጽሀፍ ላይ የሰፈረው መረጃ የሚገልጸው።

ሻለቃ አድማሴ ዘገዬ እና አቶ ዳንኤል በላይነህ የተባሉ የአዲስ አበባ ተወካዮች “ባንዲራው የአባቶቻችን ተጋድሎ፣ የኢትዮጵያ ነጻነትና አንድነት የሚያሳይ የታሪክ ምልክት ነው። ከባንዲራው ላይ አንድ ነገር ቢጨመር ወይም ቢቀነስ የኢትዮጵያ ህዝብ እንደሚያዝንና ህገ መንግስቱንም እንደማይቀበል” አፅንኦት ሰጥተው መከራከራቸውን የገለጹት አቶ አስራት በሌላኛው ጎራ የነበረው የኢህአዴግ እና የአጋሮቹ አቋም ደግሞ “ባንዲራው ለህዝቦች ነጻነት የቆመ ሳይሆን ህዝቦች የታረዱበትና የተጨፈጨፉበት፣ የጭቆና፣ የወረራ፣ የግፍና የብዝበዛ ምልክት ሆኖ ለዘመናት ያገለገለ የገዥ መደቦች የጭቆና መሳሪያ ነው” የሚል እንደነበረ ገልጸዋል። በመጨረሻም የሰንደቅ ዓላማው ይዘትና ቅርጽ በህገ መንግስት አንቀጽ ሶስት በተቀመጠው መልኩ ተወስኖ ጸድቋል (አረንጓዴ ቢጫና ቀይ ቀለማት በእኩል መስመር ተቀምጠው መሀሉ ላይ ብሔራዊ አርማ ያለው። ዓርማው የብሔር በሔረሰቦች ህዝቦችና የሀይማኖቶች በእኩልነት በአንደነት ለመኖር ያላቸውን ተስፋ የሚያንጸባርቅ ነው ይላል)

የሀገር ግዛት ወሰንን በተመለከተም የኢፌዴሪ ህገ መንግስት በአንቀጽ ሁለት “የኢትዮጵያ የግዛት ወሰን የፌዴራሉን አባሎች ወሰን የሚያጠቃልል ሆኖ በዓለም አቀፍ ሰምምነቶች መሰረት የተወሰነው ነው” በማለት አስቀምጧል። ይህ አንቀጽ የህገ መንግሰቱ አካል ሆኖ ከመጽደቁ በፊት በተደረጉ ውይይቶች ከኢህአዴግ የተለየ ሀሳብ ሲያራምዱ እንደነበር በአቶ አስራት አብርሃም መጽሀፍ የተጠቀሱት ሻለቃ አድማሴ ዘገየ እና አቶ ዳንኤል በላይ ነህ ሲሆኑ እነሱም “የአንድ አገር ህገ መንግስት ሲቀረጽ አብይ ተግባር የአገሪቱን አንድነት ወሰኗንና የህዝቦቿን ሉዓላዊነት የሚያረጋግጥ መሆን እንዳለበት፤ በተቃራኒው ይህ ህገ መንግስት ለዚህ እውቅና የማይሰጥ በመሆኑ እንደማይቀበሉት አመልክተው አባቶቻችንና አያቶቻችን ደማቸውን አፍስሰው አያሌ መስዋእትነት ከፍለው አንድነቷን ጠብቀው ያቆዩአትን አገር ይህ ህገ መንግስት ማስጠበቅ እንዳለበት አስገንዘዋል” ሲሉ አቶ አስራት በመጸሀፋቸው ገልጸዋል። በሌላ በኩል ያለው ሀሳብ ደግሞ ኢህአዴግንና አጋሮቹን ወክለው የሚከራከሩት ሰዎች አሰተያየት ነው።

ለምሳሌ አቶ አባይ ጸሀዬ “ባለፉት ስርዓቶች የነበረው የግዛት ወሰን አከላለልና አመለካከት አንድ ንጉስ ወይም ፊታውራሪ ከእነሰራዊቱ ተንቀሳቅሶ ሊደረስ የቻለበት መሬት ሁሉ እንደነበረ ገልጸው የአሁኑ የግዛት አወሳሰን ግን የአገርን አንድነት በጽኑ መሰረት ላይ የሚያቆም መበታተንን እና መከፋፈልን የሚያስቀር ሲሆን የዓለም አቀፍ ስምምነቶች መደንገጉም ከአጎራባች አገሮች ጋር ያለው ግንኙነትም በመልካም ግንኙነት ላይ የተመሰረተ እንዲሆን ስለሚያደርገው በጦርነት ከመፈላለግ የሚያድን ነው” ሲሉ መከራከራቸውን የሚገልጹት አቶ አስራት፤ አቶ ግርማ አዱኛ የተባሉ ሌላው አስተያየት ሰጪ ደግሞ የአቶ አባይ ጸሀዬን ሀሳብ ደግፈው ሲናገሩ “ኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማታከብር አገር ስለነበረች ህዝቦቿ ከጎረቤት አገሮች ጋር የነበራቸው ግንኙነት የወንድማማች ሳይሆን በጥርጣሬ የመተያየት ነበረ። ከሶማሊያ ጋር በተካሄደው ጦርነት አያሌ ህዝቦች ያለቁትም በዚህ ምክንያት ነው። የኢትዮጵያ የግዛት ወሰንም ቀይ ባህርን የሚያካልል ነው የሚለው አባባልም አሮጌ ታሪክን ይዞ መንገታገት ነው” ሲሉ የኤርትራን መገንጠልም ሆነ የሶሜሊያ ጦርነት ምክንያቱ ኢትዮጵያ በተጠናወታት የድንበር መግፋት ምክንያት የተፈጠረ መሆኑን መናገራቸውን የአቶ አስራት አብርሃም መጽሀፍ ያስረዳል።

ከእነዚህ ነጥቦች በተጨማሪም የክልሎች አወቃቀርን፣ የፈዴራል መንግስት የስራ ቋንቋን፣ የመሬት ጉዳይና ስለመገንጠል የሚያተኩሩ የህገ መንግስቱ ክፍሎች ከመጽደቃቸው በፊት እንደተለመደው ሰፊ ክርክር የተደረጉ ቢሆንም በኢህአዴግ አሸናፊነት በመጠናቀቃቸው አሁን ያለውን መልክና ቅርጽ ይዘው ሊወጡ ችለዋል። ለምሳሌ አንቀጽ 39 ላይ የብሔር ብሔረሰቦች መብት እስከ መገንጠል የሚለው ክፍል ‘መገንጠል’ የሚለው ቃል እንዲገነጠል፣ የክልሎች አወቃቀር በማንነት ላይ ያተኮረ መሆኑ ቀርቶ በአስተዳደር አመቺነት እንዲሆን፣ መሬትም የመንግስት መሆኑ ቀርቶ የህዝብ እንዲሆንና ህዝብ እንደፈለገ እንዲሸጥና እንዲለውጥ መብቱ ሊሰጠው ይገባል የሚሉት የክርክር ሀሳቦች በእነ አቶ ዳንኤል በላይነህና ሻለቃ አድማሴ ዘገዬ በኩል የቀረቡ ነበሩ።

አዝናኝ እውነታዎች በአቶ አስራት አብርሃም መጽሃፍ

የአቶ አስራት አብርሃም መጽሀፍ ከላይ በተቀመጠው መልኩ ጠንከር ጠንከር ያሉ ቁምነገሮችን የያዘ ቢሆንም አልፎ አልፎ ግን አዝናኝ ሀሳቦች አልታጡበትም። ለምሳሌ የመሬትን ጉዳይ አስመልከቶ ከትግራይ ክልል የተወከሉ ቄስ አለፈ ወልደእዝጊ የተባሉ የኢህአዴግ አባል “በአሁኑ ወቅት በህዝብ ትግል መሬት የሁሉም እንድትሆን በመደረጉ ከዚህ በኋላ መሸጥ መለወጥ ማለት ኢየሱስ ክርስቶስን በ30 ብር እንደተሸጠው ያህል ይቆጠራል” ማለታቸው በቃለ ጉባኤው ሰፍሮ እንደሚገኝ አቶ አስራት ገልጸዋል።

በሌላ በኩል ደግሞ የባንዲራን ጉዳይ በተመለከተ አሁን ያለው የኢፌዴሪ ሰንደቅ ዓላማ አርማ (መሀል ላይ ያለው ኮኮብ) በተመለከተ ራሳቸው አቶ አስራት “በዚህ ምልክት ዙሪያ ብዙ ውዥንብር እንዲፈጠር ምክንያት ሆኗል። አንዱ የትግሬ አምባሻ ነው ይላል። ነገር ግን ባንዲራው ላይ ያለው አርማ አምባሻ መጋገር የማትችል ሴት የጋገረችው ካልሆነ በቀር አምባሻ አይመስልም” ሲሉ በባንዲራው ምልክት ዙሪያ የሚሰጠውን አሉባለታ የገለጹበት መንገድ አዝናኝነት ይታይበታል።

“የሀገረ መንግስት ስያሜ” በሚለው ንዑስ ርዕስ ስር በጻፉት ላይ ደግሞ “የፂም መርዘም ሰውን ፈላስፋ አያደርገውም” የሚለውን የጣሊያኖች አባባል ተጠቅመዋል። ይህን አባባል የተጠቀሙት የኢፌዴሪ ህገ መንግስት በአንቀጽ አንድ “የኢትዮጵያ መንግስት የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ በሚል ስም ይጠራል” የሚለውን ሀሳብ ለመተቸት የተጠቀሙበት ነው። በዚህ ርዕስ ስር ባሰፈሩት ጽሁፍ አብዛኞቹ አምባገነን መንግስታት ስያሜያቸውን “ዴሞክራሲያዊ እና ሪፐብሊክ” የሚል ተቀጥያ መጨመራቸው ፂምን አሳድጎ ፈላስፋ ለመባል ከሚደረግ ከንቱ ሙከራ ጋር አገናኝተውታል። ይህን ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም በአንድ ወቅት አስመራ ውስጥ ከአንድ ጣሊያናዊ ቤት ተቀጥራ ትሰራ የነበረች አንዲት የትግሬ ኮረዳ ጣሊያናዊው ውሻውን “አሉላ” የሚል ስም ስለሰጠው ትበሳጭና አንድ ቀን ትገድለዋለች። ጣሊያኑ መጥቶ ውሻው ምን ሆኖ ሞተ ቢላት “ስሙ ከብዶት” ብላ እንደመለሰችለት ያስታወሱት አቶ አስራት የኢትዮጵያ መንግስትም አሉላ ሳይሆን አሉላ ነኝ ማለቱ (ዴሞክራሲን ሳይላበስ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ በሚል ስም መጠራቱ) ስሙ ከብዶት እንዳይሞት ስጋታቸውን የገለጹበት ክፍልም አዝናኝነት ይታይበታል።¾

ከተማው ገረመው

ነፍሳቸውን ይማረውና ኘ/ር ሪቻርድ ፓንክረስት ባቋቋሙት የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (IES) በ1988 ዓ.ም የተሰናዳ ሰነድ ይህንን ሰሞን እያነበብኩ ነበር። ግሩም ነው!! አጃይብም እንጂ!

የ“አድዋ ውሎ” የሰነዱ መጠሪያ ነው። የዓይን እማኞች ምስክርነትን ሥመ-ጥሮቹ የታሪክ ሊቃውንት ለ100ኛ ዓመት መታሰቢያ የሰነዱት ነበር - - - - - - -

ኢትዮጵያዊነቴን ወደድኩት፣ አከበርኩት፣ ለካ እንዲህ ያጌጠ ታሪክ ባለቤት ነን! - - - -  ለካ እንዲህ የጀግኖች ዘር ነን! ለካ ህብረት ነበረን፣ ፍቅር ነበረን - - - - ደግነት ነበረን - - - ብልሃትም ነበረን - - - - - አንድ በአንድ … እንመልከት፤

ጀግንነት

“- - - - - - ፈታውራሪ ገበየሁ ግን ታሞ ሰንብቶ ነበርና በበቅሎ ተቀምጦ መሳሪያ ሳይዝ ዘንግ ብቻ ይዞ አይዞህ ዕይርሞ ያለቀብህ በጐራዴ በለው! እያለ ሲያዋጋ ዋለ። ሰውም - -- -  እጄን ያዘኝ! ነፍጤን ተቀበለኝ እየተባባለ በገደሉ እየተቆናጠጠ ወጥቶ ጣሊያንን ድል አደረገው። በዚያም ሰሞን ሰው ሁሉ ገበየሁ ገበየሁ ብሎ አነሳው። ጐበዝ አየሁ ብሎ አወጣለት። (23)

ይህ ብቻ አይደለም ጠላት አድዋ ስላሴ ጉልላት ላይ መድፍ ጠምዶ የወገንን ጦር ሲፈጀው ደረት ለደረት እንደ እባብ ተስቦ ጐትቶ ቢያወርደው ጊዜ

 

 

“አድዋ ሥላሴን ጠላት አረከሰው

ገበየሁ በሞቴ ግባና ቀድሰው” አላቸዋ!!

ጀግንነት ይቀጥላል - - -

 

 

“ምሽትም በሆነ ጊዜ ሊቀ መኳስ አባተና በጅሮንድ ባልቻ ተጠሩ። እንግዲህ ከዚህ ጉድባ ውስጥ ያሉትን ኢጣልያኖች ሳላወጣ ወዲያና ወዲህ አልልም እናንተም አረር እንዳይመታችሁ መታኮሳችሁን አብጁ ብለው አዘዙአቸው። ሊቀ መኳስ አባተም ካሽከሮቹ ጋር ሆኖ የኢጣሊያውን ዘበኛ አባሮ በስተግራ በኩል ካቡን ክቦ (ምሽግ) መድፎቹን መትረየሱንም አልቦበት (ጠምዶበት) ነበር። ደግሞ በስተቀኝ በኩል በጅሮንድ ባልቻም እንደዚሁ ሌሊቱን ሲክብ አድሮ መድፎቹን መትረየሱንም አለበበት (አነጣጠረበት)። ኢጣሊያኖችም ጦሩ እንደቀረባቸው ባዩ ጊዜ መድፋቸውንም ነፍጣቸውንም ጠንክረው ይተኩሱ ጀመር።

ሊቀ መኳስ አባተም ብልህ ዓይነጥሩ ነፍጠኛ ነውና ኢጣሊያኖች ታቦተ እየሱስን አውጥተው የገቡበት ቤተክርስቲያን በመነጥር እያየ፤ እየመዘነ መስኮቱን በመድፍ ይመታው ጀመር። የመድፋቸውንም መንኩራኩር በመድፍ ሰበረው። (27)

ለዚህም ነው ለካ ዘር ማንዘሩ ከየትም ይሁን ከየት ጀግናን ማወደስ ባህሉ የሆነው ማኀበረሰብ (አንዳንዶች ተረተኛ እያሉ ከእውነት እና ከእውቀት ቢጣሉም)

 

“አባተ አባ ይትረፍ አዋሻኪ ነው

መድፍን ከመድፍ ጋር አቆራረጠው”

ብሎ የተቀኘላቸው። የሊቀመኳስ አባተ ቧ ያለው ጀግንነት ይቀጥላል “ሊቀመኳስ አባተም ኢጣሊያው ከጉድባው (ምሽጉ) እስኪወጣ ድረስ እንቅልፍ አልተኛም ወገቡን አልፈታም። እንዳይንቀሳቀሱ አስጨንቆ አስጠብቦ በመድፍና በመትረየስ ይጠብቃቸው ነበር። በዚያ ሰሞን ሊቀመኳስ አባተ የሰራውን ሥራ ሌላ ሰው ሊያደርገው አይችልም።” (29)

ይሄ ነው እንግዲህ የዓይን እማኞች ምስክር። እነ እውነት ብርቁ፤ እውቀት ድንቁ! አድዋን አታጋኑት! ይሉናል። አታካብዱት! ይሉናል እነሱ ለምን እንደሚያቀሉት ባይገባንም። ዘመናዊ ትምህርት ባልነበረበት በዚያ ዘመን በዲግሪ ተለክቶ የሚተኮሰውን መድፍ እንዴት ቢያዋህዱት! እንዴትስ ቢያውቁት ነው መድፍን በመድፍ የበተኑት?

በሰነዱ ውስጥ ልቤን የሚነካው የአያቶቻችን ጀግንነት ብቻም አይደለም ርህራሄያቸውም እንጂ - - - - መቀሌ ላይ በውሃ ጥም ጣሊያኖች ሊያልቁ ሲሉ እንዲህ ሆነ፡- “ከዚህ በኋላ አጼ ምኒልክ ኢጣልያኖችን በማሩአቸው ጊዜ በጅሮንድ ባልቻን ልከው ሰውም ከብቱም ውሃ ይጠጣ ብለው ዘበኞቻቸውን አዘዙ። ኢጣልያኖችንም ይህንን በሰሙ ጊዜ ወደ ውሃው ሲወጡ ዘመዱን ለመገናኘት የናፈቀ ሰው ይመስላሉ እንጂ ጠላት ወዳለበት ይሄዱ አይመስልም። ከብቱም ውሃ ጠጣ - - - -  አንዲቷም ውሻ በሩ ቢከፈትለት ሩጣ ወጥታ ከውሃው ደርሳ - - - -”

እንደምን ያለ ርህራሄ ነው? ባህር አቋርጦ፣ አገር ሊያጠፋ መጣ ጠላቱ እና ለከብቱም፣ ለውሻውም የሚያዝን ህዝብ፣ የሚያዝን ንጉስ! እውነት የገዛ ወገኖቹን በአንትራክስ በሽታ ይገድላቸዋልን? “መልስ” አንተ ባህር ማዶ ያለው ዲቃላ ፓለቲከኛ!

ደስ የሚለው፣ ቅድመ አያቶቻችን ቸርነታቸው እና ደግነታቸው ስለ ፍቅር፣ ስለ ሰላም፣ ስለ እርቅ እንጂ የሞኝነት፣ የጅልነት እና ያላዋቂነት፣ አለመሆኑ ነው “ነገር ግን - - - -“ አሉ እምየ ምኒልክ - - - - “- - - - እነዚህን ሰዎች ከነመድፋቸው ከነነፍጣቸው መስደዴ የሞኝነት፣ አይምሰልህ። ስለ ፍቅር ያደረኩት ነው። አሁንም ብትታረቁም ድንቅ! ጦርነት ከከጀላችሁ እነዚህን ጨምራችሁ ጠቅላችሁ ኑ ብለው ከነመድፋቸው ከነነፍጣቸው ሰደዱ”

እንዲህ ነበሩ ጥቁሩ ሰው! ለምነው፣ ተማፅነው፣ እምቢ ላላቸው ፤ አልሰማ ላላቸው ነበር ክንዳቸውን የሚያሳዩት። በግዛት አንድነትም ጊዜ የሆነው ይሄው ነው።

ዛሬ ዛሬ እድሜ ለብሔር ፖለቲካ እና ለዲያስፖራ ዲቃሎች ይሁንና በአድዋ ጦርነት የምኒልክ ተሳትፎ አልነበረም ይላሉ፣ አንዳንዴ ቤተክርስቲያን እያስቀደሱ ጦርነቱ ካለቀ ከደቀቀ ወዲያ ነው የደረሱት ይላሉ፣ ሌላ ጊዜ ከኋላ ሆኖ ነበር ሌሎቹ ከፊት ላስመዘገቡት ድል ነው በከንቱ የሚሞገሱት ይላሉ? ማለት መብታቸው ቢሆንም እኛ ግን በአይን የነበሩትን፣ ዋኖቻችን የነገሩንን እናምናለን፣ እንቀበላለንም።

“አጼ ሚኒልክም የፊተኛውን ጦር ድል ካደረጉት በኋላ ወደፊት ተጓዙ። በላላውም በኩል ጦር እየጨመሩ ተከተሉት። ተራራውንም በዘለቁ ጊዜ 2ሺ የሚሆን ኢጣሊያና ባሻባዙቅ (ለባንዶቹ ጣሊያኖች የሰጧቸው ማዕረግ) ከዋሻ ተጠግቶ በር ይዞ አገኙት። እዚያም ላይ አጼ ምኒልክ ከበቅሎ ወርደው መድፈኞችን አሳልበው 10 10 ያህል በመድፍ ሲጥሉባቸው ያን ጊዜ ከዋሻ ያለው ኢጣሊያና ባሻባዙቅ እግዚኦ! ብሎ ጮኸ - - -” (41)

እንደገናም በሌላ ገጽ፣ “ነገር ግን ንጉሱ የፊተኛውን ጦር አባራሪውን ተከትለው በሩን አልፈው በዘለቁ ጊዜ ደግሞ እንደገና የኢጣሊያ ጦር እንደሳር እንደቅጠል ሆኖ ተሰልፎ ቆየ። ተኩሱም ከፊተኛው ተኩስ የበለጠ ሆነ። የኢጣሊያ ሰዎች ከዚህ ላይ ወደቁ” (40)

ይሄው ነው ታሪኩ! እሳቸውማ ጀግና ባይሆኑ፣ እሳቸውማ ደግ ባይሆኑ፣ እሳቸውማ እምየ ባይሆኑ ያ! ሁሉ ጦር እንዴት ይሰበሰብ ነበር? እንዴትስ ይዋጋ ነበር? እንዴትስ ድል ያደርግ ነበር?

“የምኒልክ ደግነት እንኳን ወንዱን ሴቱንና መነኩሴውን አጀገነው” እንዲሉ ጸሐፊ ትዕዛዙ ገብረሥላሴ።

ተራ በተራ እናረጋግጥ - - - - - -

“- - - - - -  በዚያን ጊዜ እቴጌም ጥቁር ጥላ አስይዘው ዓይነርግባቸውን ገልጠው በእግራቸው ሲሄዱ ነበር። ሴት ወይዛዝርትም የንጉሰ ነገሥቱም ልጅ ወ/ሮ ዘውዲቱ ደንገጡሮች ተከትለዋቸው ነበር። የኋላው ሰልፍ እንደመወዝወዝ (ማፈግፈግ) ሲል ባዩት ጊዜ ቃላቸውን አፈፍ አድርገው “አይዞህ! አንተ ምን ሆነሃል? ድሉ የኛ ነው! በለው!” አሉ። ወታደሩም የተናገሩትን ቃልና እቴጌንም ባየ ጊዜ መሸሽ አይሆንለትም እና ጸጥ አለ። እቴጌም ነፍጠኞችን በግራ በቀኝ አሰልፈው በዚያ ቀን የሴቶችን ባህርይ ትተው እንደተመረጠ እንደጦር አርበኛ ሁነው ዋሉ። የእቴጌም መድፈኞች እቴጌ በቆሙበት በስተቀኝ መልሰው መልሰው መድፍ ቢተኩሱ በመካከል የመጣውን የኢጣሊያ ሰልፍ አስለቀቁት፡” (40)

“በደጉ ንጉስ በምኒልክ ጊዜ ከባህር ወዲያ መጥቶ አገራችን እንዴት ይገዛዋል ብሎ ንዴትና ብርታት በሰራዊቱ ሁሉ በልቡ መልቶበት ነበር። ፈረሰኛውም ወደ ተኩሱ ሲሄድ እግረኛም ጋሻና ጠበንጃ ይዞ ሲሮጥ አፈጣጠኑ ከዚህ ቀደም ባይን ታይቶ በጆሮ ተሰምቶ አያውቅም። የሰውም ልቦና ይህንን ይመስላል ብሎ ሊመረምር አይችልም። ፈረሰኛውም እግረኛውም ዓቀበቱንና አግድመቱን አልብሶት የዘለቀ ጊዜ እንደ ሐምሌ ጐርፍ መስለ።” (32)

“- - - ሰራዊቱም ስለሀገሩ፣ ስለመንግስቱ ተናዶ ነበርና መድፍን ይመታኛል ነፍጡም ይጥለኛል እሞታለሁ ብሎ ልቡ አልፈራበትም። ተካክሎ ጀግኖ ነበር። ጌታው ቢወድቅ ሎሌው አያነሳው ወንድሙ ቢወድቅ ወንድሙ አያነሳውም ነበር። የቆሰለውም ሰው አልጋው (ዙፋኑ) ይቁም እንጂ ኋላ ስትመለስ ታነሳኛለህ በመሃይም ቃሌ ገዝቼሃለሁ ይለው ነበር። ዕይርም (ጥይት) ያለቀበት እንደሆነ የቆሰለውን ሰው ከወገቡ ዝናሩን እየፈታ እያባረረ ወደፊት ይተኩስ ነበር። ሰውም ከመንገድ ርዝመት ከተኩስ ብዛት የተነሳ ደክሞት የተቀመጠ እንደሆነ የምኒልክ ወሮታ የጮማው የጠጁ ይህ ነውን? እየተባባለ እንደገና እየተነሳ ይዋጋ ነበር።”

ምኒልክን አርቆ አሳቢ ያስባላቸው ይሄ ብቻ አይደለም? ተርታውን ሰው ማሰለፍ ብቻም ሳይሆን በዙፋናቸው ላይ የሸፈቱባቸውን? በአንድ ወቅት ተቀናቃኝ የነበሯቸውን፤ ጦር ተማዘው የነበሩትን ሁሉ ነው ወደ ፊት ወደ ጦር ግንባር በፍቅር ማርከው ያመጧቸው።

አብነቶችን እንምዘዝ

“- - - - - በዚያም ጊዜ በገደል በዱር የነበረው ሽፍታ ሁሉ ይህንን ሰምቶ መግባት ጀመረ። አጼ ምኒልክም ከሽፍትነት እየተመለሱ የገቡትን መኳንንት እንደ ማዕረጋቸው እየሸለሙ መቀሌ እንገናኝ እያሉ በየሃገራቸው ሰደዱአቸው።” (25)

እንደገናም “- - - - - - በዚያም ቀን ደጃች ጓንጉል ዘገየ። ሲወዱት ሲያፈቅሩት ሳለ ከአዲስ አበባ ከድቶ ወደ በረሃ ገብቶ ነበር። እሱ ግን የጦር ጊዜ ነውና ይማሩኝ ልምጣ ከጌታየ ጋራ ልሙት ብሎ ገብቶ ከአጼ ምኒልክ ተገናኘ። ሰራዊቱም መኳንንቱም በእንደዚህ ያለ ጦር ጊዜ መጥቼ ከጌታየ ጋራ ልሙት በማለቱ እጅግ አደነቀ።” (21)

ይሄ ነው የእሳቸው ባህርይ፣ ይሄ ነው የእሳቸው መገለጫ ሌላው ሌላው አፈሪክ ነው ተስፋዬ ገብረአባዊ- - - -

በጣም የሚገርመው በእንባቦ ጦርነት ተፋላሚ የነበሩት የጐጃሙ ንጉስ ተክለሃይማኖትም ከምኒልክ ጐን ተሰልፈው ነበር “ንጉስ ተክለሃይማኖትም ወደ ኋላ ቀርተው ነበርና በበጌምድር በኩል መጥተው በታህሳስ 15 ቀን ከአጼ ምኒልክ ተገናኙ” እንዲል ሰነዱ።

እጅግ በጣም የሚገርመው ደግሞ የአጼ ዮሐንስ አልጋ ወራሽ እንደሚሆን ይጠበቅ የነበረው (በዙፋን ባላንጣ መሆናቸው ነው) የትግሬው ገዢ ራስ መንገሻ ጉዳይ ነው። አጼ ምኒልክ ከመኳንንቶቻቸው ጋር ሲማከሩ ጠላት ወደ አውደ ውጊያው ወጥቶ ካልተዋጋ እኛው ራሳችን ካለበት ድረስ እንወጋዋለን በማለት ደመደሙ። በኋላ የሆነውን ከሰነዱ እንጥቀስ

“ይህ ምክር ካለቀ በኋላ የትግሬው ገዢ ራስ መንገሻ ተሰልፎ በፈረስ ሆኖ መጣ። እሱም ይህ ምክር እንዳለቀ ባየ ጊዜ አንድ ነገር ልናገር ይፍቀዱልኝ ብሎ ወደ ንጉሰ ነገስቱ ቀርቦ እንዲህ አሉ። “እንደተርታ ነገር ካልሆነ ስፍራ ሄደን ይህን ሁሉ ልናስፈጀው ነውን? አጼ ዮሐንስ መተማ ሄደው ከዚያ እንኳ ከእንጨት አጥር ያን ሁሉ ሠራዊት አስፈጁ። እኛም ከካብ (ምሽግ) ድረስ ሄደን ይህን ሁሉ ሠራዊት አናስፈጅም አሉ፡ ይህ ምክር የተስማማ ምክር ሆነ (37)

አጼ ምኒልክ በሃሳቡ በመስማማት ይህንን ለሌላው አስተላለፉ።

እነሱ እንደዚህ ነበሩ። አዎ በዙፋን ሊጣሉ ይችላሉ፣ አዎ በግዛት ማስፋፋት ጦር ሊማዘዙ ይችላሉ! አዎ በአለመስማማት ሊሸፍቱ ይችላሉ! ባገር የመጣን ነገር ለመመለስ ግን፣ ጠላትን ለመጣል ግን፣ ሰብዓዊነትን ለማስከበር ግን፣ ኢትዮጵያን ለማዳን ግን በአንድ ላይ ይቆማሉ፣ በአንድ ላይ ይሰለፋሉ፣ በአንድ ላይም ድል ያደርጋሉ።

እኛ የዚህ ዘመን ግርምቶች ግን፤ ከቀደሙት እንዳንማር፣ የሃገር ፍቅራቸውን በልባችን እንዳናትም፣ ህብረት አንድነታቸውን እንዳናስቀጥል፤ ነገራቸውን ሁሉ እንዳናስተውል - - - - ከቶ ማን አዚም አደረገብን??¾

 

 

በስሜነህ

የተከበረው፣ አለም አቀፉ አባይ ወንዝ፤ ባለቤት (ባለአንበሳ ድርሻዎቹ) የሆንነው ኢትዮጵያዊያን ከከፋ ድህነት እንላቀቅ ዘንድ ከሚያስችሉን የተፈጥሮ (ፀጋ) ሀብቶች መካከል አንዱና እጅግም ግዝፉ ሃብታችን ነው። ይህንን ግዙፍ (ከጂኦ/ሀይድሮ ፖለቲክስ እና እኮኖሚ አንፃር ያለውን ሁለንተናዊ ፋይዳ/ንጥርቂያ ትተን) እና ድንበር ተሻጋሪ ተፈጥሯዊ ሃብት ይዘን (ይገርማል!!!)፤ ግን ደግሞ፣ ለዘመናት ከከፋ ድህነት ጋር ተቆራኝተን፤ ሀብታችንን አሳልፈን ስንሰጥ ኖረናል። ይህ (የራስን ሀብት ለባዳ አሳልፎ የመስጠቱና “አባይ . . . “ በማለት በዜማ/ዘፈን የመፀፀቱ ጉዳይ) ደግሞ - የእስከዛሬውን (ስንክሳር) እርግፍ አድርገን ትተን፣ ከድህነት በላይ የከፋ ጠላት የለንም (በአሁኑ የህዳሴ/Renaissance ዘመን ማለት ነው) እያልን ላለለውና ችግሩንም ከእነአካቴው ለማሰወገድ ሌት-ተቀን ለምንማስነው የአሁኑ ዘመን ኢትዮጵያውያን የአብን ፀጋ (ከዚህ፣ ከእስከዛሬው በላይ) አሳልፎ መስጠት፣ ከነውርም በላይ ነውር ብቻ ሳይሆን ለሚቀጥለው ትውልድ የተሻለ መደላድልን ከመፍጠር አንፃር ሲመዘን ሀላፊነቱ ከባድና ለነገ የማይባል ጉዳይ ነው። ድህነትን ድል/ተረት ለማድረግ አባይን ከመሰለ የተፈጥሮ ሃብት በላይ ምንም ሊመጣልን አይችልምና ውሳኔያችን (የኛ የኢትዮጵያዊያን) ፍፁም ትክክል ነው።


የቀድሞው የኢትዮጵያ ጠ/ሚኒስትር አቶ መለስ ዜናዊ በነበሩበት የስልጣን ዘመን “የግብጽና የኢትዮጵያ ግንኙነት ለፍቺ የማይመች ጠንካራ ጋብቻ (የደም) ነው” ማለታቸው ሁለታችንም የማንጠማበት እና እኩል ያልተጠቀምንበት የአድልኦ ዘመን ስለነበረ ነው። የአሁኑ የግብጽ ፕሬዚዳንት አል ሲሲም “ፈጣሪ አንድ ውኃ እንድንጠጣ ስላደረገን ያለን አማራጭ ተሳስቦ መኖር ነው።” ሲሉ በስልጣን ማሟሻቸው ወቅት የተናገሩትም (ከልባቸው ከሆነ) ከላይ ስለተመለከተው እውነታ ነው። እነዚህን አባባሎች ወደ መሬት ማውረድ ደግሞ የሁለቱም ሃገራት የጋራ ኃላፊነት ይሆናል፤ በተለይም፣ የሁለቱ ሃገራት ሚዲያ ጋዜጠኞችና ኮሚዩኒኬሽን ባለሞያዎች።


ከቀደሙት የግብጽ አመራሮች እና የሚዲያ ልሂቃን የተገነዘብነው ነገር ቢኖር ለፍትሃዊ የውሃ ሀብት ክፍፍል ጆሮ አለመስጠትን ነው። ኢትዮጵያ አባይን ገድባ የግብጽን ህዝብ ለረሃብና ለስደት ልትዳርግ እየጣረች ነው በማለት ሕዝቡን ሲያደናግሩት ለዘመናት መክረማቸው የናይል ታሪክን ለሚያውቅ ሁሉ ሀ ሁ ነው። ኢትዮጵያ የአባይን ውኃ መጠቀም እንዳትችል ለማድረግም ሲከተሏቸው ከነበሩት የተለያዩ ዘዴዎች መካከል ኢትዮጵያን ሰላም ማሳጣት የሚለው ዋነኛው ስለመሆኑም የናይል ተመራማሪዎች ድርሳናት በስፋት ያወጋሉ።


ከተለያዩ አገራት እነሱ ዘንድ ለሚሄዱ ጎብኚዎች እና ጋዜጠኞች ልሂቃኖቻቸውም ሆኑ ባለስልጣናቶቻቸው የሚሰጡት አታካች ገለፃ በእጅጉ የተዛባ ነው። በአንድ ወቅት በአስዋን ግድብ ጉብኝት ላደረጉ የጋዜጠኞች ቡድን አስጎብኚ የነበሩት የአስዋን መስተዳድር ቃል አቀባይ “ይህ የምታዩት የአስዋን ግድብ ይባላል። ይህ ግድብ በተሰራ በዓመቱ የተገነባበትን ወጪ መሸፈን የቻለ ግድብ ነው፤ አሁን በኢትዮጵያ እየተገነባ ያለው የህዳሴው ግድብ የዚህን አራት እጥፍ ይሆናል። ይህ ግድብ ሲጠናቀቅ ደግሞ ሃገረ-ግብጽ ሙሉ በሙሉ ድርቅ ትሆናለች።” ማለታቸው ከላይ ለተመለከተው አመክንዮ በማሳያነት ሊጠቀስ የሚችል ነው። በወቅቱ በጉብኝት ላይ የነበሩት ከአፍሪካ አገራት የተውጣጡ ጋዜጠኞች የተሳሳተ ሃሳብ ይዘው እንዳይሄዱ ለማድረግ፤ ከኢትዮጵያ በሄዱ ጋዜጠኞች አማካኝነት፣ የተገለፀው ነገር ስህተት መሆኑንና በኢትዮጵያ እየተገነባ ያለው ግድብ የግብጽን ህዝብ የሚጠቅም እንጂ የሚጎዳ አለመሆኑን፤ መጠኑንም አስመልክቶ የቀረበው የተዛባ መሆኑን ማስረዳት የቻሉበት እድል የነበረ ቢሆንም፤ በተለያዩ ጊዜያት ወደስፍራው ለሚሄድ ጎብኚ አካል እንደዚህ ዓይነት የተዛባ ሃሳብ ሊቀርብለት እንደሚችል መገመት አይከብድም።


የኢትዮጵያ መንግሥትና ህዝብ ይህ እምነት የተሳሰተ እንደሆነ ያውቃሉ። ጠንካራ ኢኮኖሚ በተፈጠረ ቁጥር በአገራት መካከል የሚኖረው ትብብር፣ መተሳሰብና መደጋገፍ እያደገ እንደሚሄድ ኢትዮጵያውያን ብቻ ሳይሆኑ እራሳቸው ግብፆችም አሳምረው ያውቃሉ። ችግሩ ያለው ግን ይህን እውቀት የሚያሰርጽ እና የተዛቡ ገለጻቸዎችን በእውቀት እና በመረጃ አስደግፎ የሚገልጥ ሚዲያና የሚዲያ ባለሙያ ባለመኖሩ ነው የሚለው ሚዛን እየደፋ የሚገኝ መከራከሪያ እየሆነ መጥቷል።


በዓባይ ተፋሰስ አገሮች መካከል ውይይት መፍጠርና ይህም የሐሳብ ልውውጥ እንደ የግሉ የንግድ ዘርፍ፣ መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ሲቪል ማኅበራት፣ የሃይማኖት ተቋማት፣ ሚዲያ እና የመሳሰሉት ባለድርሻ አካላትን እንዲያካትት ማድረግ የ(ኤን ቤ አይ) የናይል ቤዚን ኢንሺየቲቭ የስራ ድርሻ ነው።


ግብፅ እ.ኤ.አ. ከሰኔ ወር 2010 ጀምሮ በኤን ቢ አይ (ኢንሳፕ) ያላትን ተሳትፎ ያቋረጠች ቢሆንም ኢንሳፕ የተመሰረተው ግብፅ፣ ኢትዮጵያ፣ ደቡብ ሱዳንና ሱዳንን ይዞ ነው። ግብጽ ከፕሮግራሙ በይፋ ማቋረጧ ቢታወቅም ኤን ቢ አይ በሚያዘጋጃቸው የተለያዩ እንቅስቃሴዎች መሳተፏን ግን አለማቋረጧ ይታወቃል፤ በየመድረኮቹም ታይቷል። ለአብነትም የናይል የሚኒስትሮች ስብሰባና በዓመት ሁለት ጊዜ በሚካሄደው የናይል ዴቨሎፕመንት ፎረም ያላትን ተሳትፎ መጥቀስ ይቻላል።


የእነዚህ አራት ሃገሮች የሕዝብ ብዛት በአጠቃላይ ከተፋሰሱ 11 አገሮች የሕዝብ ብዛት ጋር ሲነፃፀር 50 በመቶን የሚይዝ በመሆኑ የሚያንሰራራ አካባቢያዊ ገበያ መፍጠር ይችላሉ። እነዚህ ሃገሮች በታሪክ፣ በባህልና በኃይድሮሎጂም የተቆራኙ ናቸው። በአካባቢው ከውኃ ሀብት ኃይል የማመንጨት ከፍተኛ አቅም ያለ በመሆኑም በኃይል (ሀይድ-ሮፓወር) ንግድ መተሳሰር የሚችሉባቸው እድሎችን ማስፋት ይችላሉ። የግብርና ምርትን የማሳደግ አቅምም እንዲሁ። ውኃን በተሻለ ሁኔታ በመጠቀምም ምርታማነትን ማሳደግ ይቻላል።


ያም ሆኖ ግን ከላይ በተመለከተው አግባብ አካባቢው የሰፉ ተስፋዎች እንዳሉት ሁሉ የራሱ ተግዳሮቶችም አሉት። የውኃ አቅርቦት ከቦታ ቦታና ከጊዜ ጊዜ የተለያየ መሆኑ የመጀመሪያው ነው። 86 በመቶ የሚሆነው የናይል ውኃ ከኢትዮጵያ ከፍታማ ቦታዎች የሚመነጨው በዓመት ውስጥ በአራት ወራት ጊዜ ውስጥ ብቻ ነው። ይህ ንዑስ ተፋሰስ ከተራዘመ በድርቅና ከፍተኛ ጎርፍ ትልቅ ጉዳት ይደርስበታል። ይህ ሁኔታ በአየር ንብረት ለውጥ ምክንያት ይበልጥ ተወሳስቧል። በአካባቢው በትነት ሳቢያ ከፍተኛ የሆነ የውኃ እጦት ይከሰታል። በዚህ ንዑስ ተፋሰስ ነው የናይል ውኃ የሰሃራ በረሃን የሚቀላቀለው። ኢንሳፕ ደግሞ ይህ እንዳይሆን የድንበር ተሻጋሪ ወንዞችን ፖሊሲ ቀረፃ ይደግፋል። የባለድርሻዎችን ተሳትፎ ለማጠናከር የአቅም ግንባታ ሥልጠናዎችን ከመስጠት ጀምሮ ወደ ጋራ ትብብርና ተጠቃሚኒት የሚወስዱ መድረኮችን ያመቻቻል።


ከነዚህ መድረኮች ባሻገር ግን የናይል ትብብርን ለማጠናከር እና የጋራ ፍላጎቶችን ለማሳደግ እጅግ ከፍተኛ የሆነ ሚና የሚኖረው የመገናኛ ብዙሀኑ ዘርፍ ነው። ናይል የፖለቲካ ድንበሮችን አያውቅም። የፖለቲካ ድንበሮችን የማያውቀው ናይልን ታዲያ እንዴት መጠቀም ይቻላል? የሚለውን ሳይንሳዊ ጥያቄና ትንታኔውን መስራትና የየሃገራቱን ህዝቦች ግንዛቤ ማሳደግ የሚዲያው አቢይና የእለት ተለት ስራ ነው። አንድ ቦታ ላይ የሚፈጸም ነገር የላይኛውን ወይም የታችኛውን ተፋሰስ አገሮችን እንዴት ይነካል? የሚሉትን ጥያቄዎች መመለስ ከፖለቲከኞቹም በላይ ሚዲያው ያገባዋል። በእነዚህ ጉዳዮች ላይ የሚደረግ ምክክር፣ ዕቅድና ድርድር በጠንካራ፣ ብቃት ያለውና ታማኝ የመገናኛ ዘዴ መታገዝ ሲኖርበት ለፖለቲከኞቹ ከተተወ የተጣመሙት መረጃዎች በየሃገራቱ ህዝቦች መካከል አለመተማመን እንዲነግስ እድሉን ይፈጥራል። ስለጋራ ልማትና ተጠቃሚነት የሕዝብን አስተያየትና አመለካከት በመቅረፅ፣ እንዲሁም ሕዝቡ ለአንድ ለተወሰነ አጀንዳ ድጋፍ እንዲሰጥ ወይም እንዲቃወም ለማንቀሳቀስ ቁልፍ ሚና መጫወት ያለበት እና የሚችለው ሚዲያው (ፖለቲከኞችንና ሌሎችንም ይዞ) እንጂ ሌላ ማንም እንዳልሆነ በብዙ አግባቦች ተረጋግጧል። ለዚህ ደግሞ ታላቁ የኢትዮጵያ የህዳሴ ግድብ ግንባታ ከተጀመረ በኋላ የሆነውን እና እየሆነ ያለውን መመልከቱ ብቻ በቂ አስረጅ ነው ።


የሚዲያው የአሰራር ባህል ገና በማደግና በመውጣት ላይ ያለ መሆኑ ፖለቲከኞቹ እንዳሻቸው እንዲዘላብዱ እና ከህዝብ ጠቀሜታ ባሻገር ናይልን እንዲቆምሩበት ካስቻሉ ምክንያቶች አንዱ እንደሆነ በዘርፉ ላይ ምርምር ያደረጉ ተቋማት አየገለጹ ነው። ጋዜጠኛው ናይልን የተመለከቱ ሳይንሳዊና እውነታን የተመለከቱ ዘገባዎችን ሲሠራ በአብዛኛው ቅድመ-ታሪክና ምርምር አያደርግም። ስለዚህ ብዙ ጊዜ በርካታ የእውነታ መፋለሶች ይታያሉ። የማረም አጋጣሚ ቢኖርም የተሳሳቱ ምልከታዎች ግን አይታረሙም። ስለሆነም ሚዲያው የማስተማር ሚናውን በአግባቡ እየተወጣ ነው ማለትም አይቻልም።


ስለናይል ወንዝ የሚጻፉ እና አየር ላይ የሚውሉ ዘገባዎችን ስንመለከት በአብዛኛው በአንድ አዝማሚያ ላይ ተጣብቀው እናገኛቸዋለን። ዓለም አቀፍ ሚዲያው ወደ ናይል ፊቱን የሚያዞረው የግጭት ጽሑፍ ለማቅረብ ብቻ ነው። እኒህ ደግሞ እጅግ ትልቅ የሆነ አውዳሚ አስተዋጽኦ እያደረጉ ነው። ለ11 አገሮች የሕይወት መሠረት የሆነን ታላቅ ወንዝ ስሜት ቀስቃሽ አድርጎ ብቻ በማቅረብ የሃገራቱን ህዝብ የአባይን ልጅ ውሃ ደእንጠማው እድሜውን እንዲገፋ እየፈረዱበት ነው። ሚዲያ የአንድን ጉዳይ አሉታዊ ገጽታ ብቻ በመጻፍና ጠባብ አቅጣጫ በመከተል፣ ልዩነት ላይ ብቻ አተኩሮ፣ ስለማይቻለውና ቅሬታ ስለቀረበበት ጉዳይ ብቻ ሁሌም በመጻፍ ጎጂ ጎንን ማባባስ እንደሚችል ከግብጹ አልአሃራም በላይ አስረጅ መጥቀስ አስፈላጊ አይሆንም። በዚህ ጊዜ የኛዎቹ ይልቁንም ስለጋራ ልማትና ጥቅም የማያወላውል አቋም ያላቸው ሃገራት ሚዲያዎች ለእነዚህ አይነቶቹ ሚዲያዎች መልስ በመስጠት ስራ ከመፍታት እና ከመዘናጋት የተለያዩ አካላት ያላቸውን የጋራ ስሜት በማውጣት የማቀራረብ ሚና መጫወት ግድ የሚላቸውና ጊዜው ያላለፈ ግን ደግሞ ባመለጣቸውም ለቆጩበት የሚገባ የቤት ስራቸው ነው ።


የኤን ቤ ኢን ቀጠና ጽህፈት ቤትም ይህንኑ ጉዳይ በምሳሌ ሲያስረዳ፦
ሚዲያው አንድ አማካይ ግብፃዊ ዜጋ ራሱን በአንድ አማካይ ኢትዮጵያዊ ዜጋ በመተካት ዝናብ ላይ ጥገኛ የሆነ ግብርና እንዴት እንደሚከናወን ማሳየት ይችላል። በዚህም በኢትዮጵያ ከፍታማ ቦታዎች የሚኖረው ገበሬ ሕይወት ምን እንደሚመስልና ለሕይወቱ የሚያሠጉ በርካታ አደጋዎችን እንዴት በየቀኑ እንደሚጋፈጥ ግንዛቤ መፍጠር ይችላል። በርካታ ጥናቶች እንደሚያሳዩት የኢትዮጵያ ጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርት አገሪቱ በምታገኘው ዝናብ ጥሩነት ላይ የተመረኮዘ ነው። ስለዚህ የግብፅ የሚዲያ ባለሙያዎች ኢትዮጵያዊ ገበሬ ወይም አማካይ ዜጋ ምን እንደሚመስል፣ ምን ዓይነት የኤሌክትሪክ ኃይል አገልግሎት አቅርቦት እንደሚያገኝ፣ የሚያገኘው ንፁህ የመጠጥ ውኃ ምን ያህል እንደሆነ ለአንባቢዎቻቸው ማሳየት አለባቸው። በማለት ነው። የጉዳዩን ልዩ ልዩ ገጽታዎች ሚዛናዊና ፍትሐዊ በሆነ አስተማማኝ እውነት፣ ቁጥሮችና ማስረጃዎች በማቅረብ ማሳየት ኃላፊነት የሚሰማው የሚዲያ ተቋምና ባለሙያ ግዴታ ነው።


የአባይ ልጅ ሆነው ውሃ የተጠሙ ሃገራት በሙሉ ጥረቶቻቸውን ማቀናጀትና ዕቅዶቻቸውን በአመክንዮ መምራት እንዲችሉ ከየሃገራቱ ሚዲያዎች በላይ ምእራባውያኑ በባለቤትነት ይሰሩታል ብሎ መጠበቅ የዋህነት ይሆናል።


የኤን ቤ ኢን የምስራቅ ቀጠና ጽ/ቤት ይህንንም በምሳሌ እንዲህ በማስረዳት የየሃገራቱ ሚዲያዎች የቤት ስራ ጠንካራ መሆኑን እንደሚከተለው ይገልጣል።


በላይኛው ተፋሰስ አገሮች ከፍታማና ቀዝቃዛ ቦታዎች የውኃ ማከማቻ መሠረተ ልማት በመገንባት የውኃ ትነትን በከፍተኛ ሁኔታ በመቀነስ ውኃ ማትረፍ ይቻላል። ነገር ግን የታችኛው ተፋሰስ አገሮች ውኃቸው ከግዛታቸው ውጪ በመቀመጡ ከሥነ ልቦና አንፃር ላይረጋጉ ይችላሉ። ይህን ለመፈጸም ፍጹም የሆነ መተማመንና እምነት መፍጠር አለብህ። ሚዲያው ኩነቶችንና ክስተቶችን በመዘገብ ራሱን ሳያጥር እንዲህ ዓይነት መረጃዎችንና ሳይንሳዊ ግኝቶችን ፈልቅቆ በማውጣት ለኅብረተሰቡ እንዲደርስ በማድረግ አገልግሎት ሊሰጥ ይገባል። ምን እንደሚቻል ፖሊሲ አውጪዎችን ጨምሮ ለሕዝቡ በማስተማር ላይ ትኩረት የሚያደርግ ልማታዊ ኮሙዩኒኬሽን የተባለ ራሱን የቻለ ዘርፍ አለ። ኅብረተሰቡ ውኃን እንዴት በአግባቡ መጠቀም እንደሚቻልና በግብርና ንግድ ውኃን እንዴት ማትረፍ እንደሚችል ሚዲያው በአግባቡ ቢያስተምረው፣ መሪዎችም ድፍረት የተሞላበትና አዳዲስ ውሳኔዎችን ለመውሰድ ይበረታቱ ነበር። ትክክለኛ መረጃ በመስጠት፣ የሕዝቡን አመለካከት በመቅረፅና በማንቀሳቀስ ብሩህና ደፋር መሪዎችን ለመፍጠርም ቁልፍ ሚና ሊጫወት ይችላል። በየትኛው የኢኮኖሚ ዘርፍ የተፋሰሱ አገሮች ከሌላኛው የተሻለ ተፈጥሯዊ የሆነ አንፃራዊ ተጠቃሚነት እንዳላቸው በማሳየት የጋራ ተጠቃሚነታቸውን ማጉላትም ይችላል። ሚዲያ በናይል ባለድርሻ አካላት መካከል ግንኙነት እንዲኖር ድልድይ ሆኖም ሊያገለግል ይችላል።


የናይል ጉዳይ ከመጠን ያለፈ የፖለቲካ አጀንዳ እንዲሆን አንዱ አስተዋጽኦ ያደረገው ራሱ ሚዲያው ነው። ለምሳሌ ሚዲያው ‘የውኃ ደኅንነት’ የሚል አባባል ይጠቀማል። ይህንን ማንም አይረዳውም። የውኃ ደኅንነቱ የተጠበቀ አገር ሲባል ምን ማለት ነው? ምን ያህል ውኃ ነው የአንድን አገር የውኃ ደኅንነት የሚያረጋግጠው? ከናይል አገሮች የየትኛው የውኃ ደኅንነት ነው የተሻለ የተረጋገጠው? ይኼ ጽንሰ ሐሳብ ሕጋዊ፣ ፖለቲካዊ ወይስ ኢኮኖሚያዊ ነው? ከየት ነው የመነጨው? ሚዲያው እነዚህንና እነዚህን የመሳሰሉ መሰረታዊ ሀሳቦች ከመጠቀሙ በፊት ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ አንድምታቸውን ጠንቅቆ ሊረዳው ይገባል። በዚህ አግባብ የሚተጋ ሚዲያ በተፋሰስ ሃገራቱ ግድብ መገንባት ከተቻለ በተፋሰስ ሃገራቱ መካከል ሲንከባለሉና እየሰፉ በመሄድ ከዚህ ለደረሱ ልዩነቶች መቋጫ መስጠት የሚችሉ ብሩህ እና ደፋር መሪዎችም አብረው ሊፈጠሩ የሚችሉ እንደሆነ አያጠራጥርም።


ባጠቃላይ፣ ሚዲያው ለአጠቃላይ ህብረተሰቡ፣ ተበደልን ለሚሉ እና ለአለም አቀፉ ማህበረሰብ ስለአባይና ታላቁ የህዳሴ ግድባችን ትክክለኛና ወቅታዊ መረጃዎችን በመስጠት፤ እግረ-መንገዱንም የተሻሉ መሪዎችን በመፍጠር ጉልህ ድርሻውን ሊወጣ ይገባል።¾

ቢሮው ራሱን ይፈትሽ

Wednesday, 01 March 2017 12:35

የአዲስ  አበባ ጤና ቢሮ የማህበረሰቡን ጤንነት ለመጠበቅ ከተሰጡት ኃላፊነቶች መካከል የምግብ ቤቶች የንጽህና አያያዝ ቁጥጥር አንዱ ነው። ይሄ ሲባል ደግሞ ምግብ የሚዘጋጅባቸው ቁሳቁሶች እና የመስሪያ ስፍራው ንጽህና ዋናው እና ተጠቃሹ ነው። ምግብ ቤቶች ለተጠቃሚ የሚያቀርቧቸው የመታጠቢያ ሳሙያዎች ደረጃቸውን የጠበቁ ፈሳሽ ሳሙናዎችን እንዲጠቀሙ ማድረግ ደግሞ አንዱ የቢሮው ኃላፊነት ነው። ነገር ግን አሁን በከተማዋ በሚገኙ የተለያዩ ምግብ ቤቶች እያየን ያለነው ነገር ቢሮው የስራ ድርሻውን መዘንጋቱን የሚያመለክት ነው። አብዛኞቹ ምግብ ቤቶች ጥቅም ላይ እየዋሉ የሚገኙት ፈሳሽ ሣሙናዎችን ሳይሆን ደረቅ ሣሙናዎችን ነው። ይባስ ብለው ለገላ መታጠቢያ ታስበው የሚሰሩ ሳሙናዎችን ለእጅ መታጠቢያነት የሚያውሉ ምግብ ቤቶችም እየተስተዋሉ ነው። እነዚህ ለገላ መታጠቢያ ተብለው የሚዘጋጁ ሣሙናዎች በአብዛኛው ሽታ ያላቸው ስለሆኑ በእነርሱ ታጥቦ ምግብ ለመመገብ አስቸጋሪ ነው የሚሆነው።

 

ትዕዛዙን አክብረውም ይሁን በራሳቸው ተነሳሽነት ሳይታወቅ ፈሳሽ ሣሙናዎችን የሚጠቀሙ አንዳንድ ምግብ ቤቶች ቢኖሩም እነርሱም ግን ከጥራት ጋር የተያያዘ የራሳቸው ችግር አለባቸው። ሲጀመር ሳሙናዎቹ በስመ ጥቃቅንና አነስተኛ በየመንደሩ ውስጥ የሚዘጋጁ በመሆናቸው ተገቢውን የጥራት ደረጃ ስለማሟላታቸው ማረጋገጫ የለም። ይሄም አልበቃ ብሎ ደግሞ ምግብ ቤቶቹ ሳሙናውን ለመቆጠብ በማሰብ ሳሙናው ውስጥ ውሃ በመጨመር ሳሙናውን ያቀጥኑታል። በዚህም ሳቢያ ተገቢውን እና አስፈላጊውን የማፅዳት አገልግሎት መስጠት አይችሉም። ቢሮው አንድ ሰሞን ይሄንን ጉዳይ ለመቆጣጠር ሲንቀሳቀስ ቢስተዋልም ከአንድ ሰሞን አጀንዳነት ሳያልፍ ቀርቷል። እንዲህ አይነቱ ተግባር ቀጣይነት ያለው ክትትልን የሚጠይቅ በመሆኑ ቢሮው ቢያስብበት።

 

                                 በስልክ - ከቦሌ አካባቢ የተሰጠ አስተያየት  

አድዋን ሳስብ

Wednesday, 01 March 2017 12:29

 

በጥበቡ በለጠ

ነገ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ አመት ይዘከራል። የዘንድሮው አከባበር ከወትሮው ለየት ብሎብኛል። አድዋ በአል ላይ ደመቅመቅ ያሉ ጉዳዮች ይታያሉ። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር አድዋ ላይ ሽንጡን ገትሮ ተነስቷል። መንግሥትንና ሕዝብን በማስተባበር የአድዋ ሙዚየም እገነባለሁ ብሎ ቃል ገብቷል። አድዋ ለጥቁር ሕዝቦች በሙሉ የነፃነት ተምሣሌት ነው። ስለዚህ ከፍ አድርጌ እዘክረዋለሁ የሚል ቁርጠኝነት ሚኒስቴር መ/ቤቱ ላይ ይታያል። በተለይ አዲሲቷ ሚኒስትር ዶ/ር ሒሩት ወ/ማርያም ሲናገሩ አድዋ የግዙፉነቱን ያህል ትኩረት አልሠጠነውም፤ ከፍታ ቦታም አልሠጠነውም የሚል እምነት አላቸው። በመሆኑም አድዋን እንደ ድሉ ሁሉ በሚገባ ለመዘከር ቆርጠው መነሣታቸውን ባለፈው ሣምንት በቶቶት የባሕል ሬስቶራንት በተዘጋጀው ውይይት ላይ ገልፀዋል። ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ብዙ ሕልም ሰንቋል። ሃሣባችሁ ይሣካላችሁ፤ መንገዱ ይመቻችሁ ከማለት ውጭ ሌላ የምለው የለኝም።

‘ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች’

አድዋ ሲነሳ ከፊት ከሚሰለፉት ባለታሪኮች መካከል እቴጌ ጣይቱ ብጡል ብርሀን ዘኢትዮጵያ ከአጤ ምኒልክ ባልተናነሰ ቦታ ላይ ቁጭ ይላሉ። ሴት ልጅ እንዲህ አይነት ከባድ ጦርነት ውስጥ ሰራዊት እየመራች ወራሪን ድባቅ መትታ የሀገሯን ነጻነት ስታስጠብቅ ማየት አስደናቂ ተአምር ነው። እቴጌ ጣይቱ የአድዋ ድል ሲነሳ፣ ሲዘከር ከነግርማ ሞገሳቸው ከፍ ብለው የሚወሱ የኢትዮጵያ፣ የህዝቦችዋ እና የአለም ጥቁሮች ሁሉ መኩሪያ የሆኑ ሁሉ በኩልኤ አድርጎ የፈጠራቸው ባለታሪክ ናቸው።

ነሐሴ 12 ቀን 1832 ዓ.ም ጎንደር ውስጥ ደብረታቦር ከተማ የተወለዱት እቴጌ ጣይቱ የነ አጼ ፋሲል ቀጥተኛ የዘር ሀረግ ያላቸው የነገስታት ቤተሰብ ናቸው። እናም ከዘመነ መሳፍንት ጀምሮ ጣይቱ የምትባል ብልህ ሴት ትወለዳለች እየተባለ ሲነገር እና ኢትዮጵያም ትልቅ የምትሆንበት ዘመን ይመጣል እየተባለ ይተረክ ነበር። ጣይቱ ከብልህነቷ የተነሳ ኢትዮጵያን ትመራለች እየተባለ ለረጅም ጊዜ ሲነገር ቆይቷል። ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወልደስላሴ የሕይወት ታሪክ በተባለው መፅሐፋቸው ይህንኑ ስለ ጣይቱ የተነገረውን ታሪክ ያስታውሱናል። እንደ ኅሩይ ገለፃ ጣይቱ የምትባለው ሴት ተወልዳ ወደ ንግስና እንደምትመጣ ይወሳ እንደነበር ጠቁመዋል። እንዲህም ብለዋል፡-

“ጣይቱ በምትባል ሴት የኢትዮጵያ መንግስት ታላቅ ይሆናል እየተባለ ሲነገር ይኖር ነበርና ከአፄ ምኒልክ አስቀድሞ የነበሩ አንዳንድ ነገሥታት ስሟ ጣይቱ የምትባል ሴት እየፈለጉ ማግባት ጀምረው ነበር። ነግር ግን ጊዜው አልደረሰም ነበርና አልሆነላቸውም። ዘመኑ በደረሰ ጊዜ ግን አፄ ምኒልክ እቴጌ ጣይቱን አገቡ። እቴጌ ጣይቱም አእምሮአቸው አንደ ወንድ ነበርና በመንግሥቱ ስራ ሁሉ አፄ ምኒልክን ይረዱ ነበር። እንደ ንግርቱም ቃል ኢትዮጵያ በእቴጌ ጣይቱ ዘመን ታላቅ ሆነች” ብለዋል ብላቴን ጌታ ኅሩይ ወ/ስላሴ በ1915 ዓ.ም ባሳተሙት የህይወት ታሪክ በተሰኘው መፅሐፋቸው።

እናም ባለ ንግርቷ ጣይቱ ተወለደች ብለን እናስብ። ፋንታሁን እንግዳ ታሪካዊ መዝገበ ሰብ በተሰኘው ማለፊያ መፅሐፉ “ይህን ሁሉ አጥንተው የሚያወቁት ንጉሥ ምኒልክ ሚያዚያ 25 ቀን 1875 ዓ.ም በአንኮበር መድሐኒያለም ቤተ-ክርስትያን ከእቴጌ ጣይቱ ብጡል ጋር በቁርባን ጋብቻውን ፈፀሙ። አምስት ዓመታት ቆይቶም ጥቅምት 27 ቀን 1882 ዓ.ም ጣይቱ ብጡል እቴጌ ተብለው ተሰየሙ” በማለት ፅፏል።

ደራሲው ፕሮፌሰር /ነጋድራስ/ አፈወርቅ ገ/እየሱስን ጠቅሶ ስለ ጣይቱ ብጡል በወቅቱ የፃፉትን አስቀምጧል። አፈወርቅ ገብረእየሱስ ዳግማዊ አጤ ምኒልክ በተሰኘው መፅሐፋቸው ስለ ጣይቱ የሚከተለውን ፅፈዋል፡-

“የሸዋ ቤተ-መንግሥት ዓለሙ የዚህን ቀን ተጀመረ። የሸዋ ቆሌ፣ የሸዋ ደስታ የዚህን ቀን ተጀመረ።  የሸዋ መንግሥት ከጣይቱ በኋላ ውቃቢ ገባው፣ ግርማና ውበት ተጫነው፣ ጥላው ከበደ፣ የእውነተኛው አዱኛ፣ የእውነተኛው ደስታ ከጣይቱ ብጡል ጋር ገባ” ብለው ፕ/ር አፈወርቅ ፅፈዋል።

ባጠቃላይ ሲታይ፣ እቴጌ ጣይቱ ወደ ኢትዮጵያ ፖለቲካና አመራር ውስጥ ከመጡ በኋላ ሀገሪቱ በጀግንነትም በስልጣኔም ዘመነች ተብሎ ተጽፏል። አድዋ ሲነሳም የሴቶች ሁሉ ምሳሌ፣የወንዶች ጀግንነትን መቆስቆሻ ሰብእና ያላቸው ታሪካዊት ሴት ነበሩ።

የአድዋ ድል እና ጥቁሮች

የአድዋ ድል በጥቁር ሕዝቦች ስነ-ልቦና ውስጥ ትልቅ ለውጥ አምጥቷል። ሁሉም ጥቁር ሕዝብ በቀኝ ግዛት እና በባርነት ውስጥ በነበረበት ወቅት እነ አጤ ምኒልክ የሰለጠነ ነው የተባለውን የኢጣሊያ ጦር በአንድ ቀን ጦርነት ውስጥ ድባቅ መትተውት ፍርስርሡን ሲያወጡት በምድሪቱ ላይ የነፃነት ደወል አቃጨለ። ከመከራ፣ ከባርነት፣ እግረ ሙቅ ውስጥ እንደሚወጣ አድዋ ምሣሌ ሆነ።

በተለይ እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ የነበሩት ደቡብ አፍሪካዊያን አድዋን ዋና መነቃቂያቸው አድርገው ተጠቅመውበታል። በአድዋ ድል ወቅት ደቡብ አፍሪካዊያን ወደ 200 አመታት በነጮች የዘር መድልዎ /አፓርታይድ/ ስር ይማቅቁ ነበር። ከዚያ ባርነት ውስጥ የሚገላግላቸውን ምድራዊም ሆነ ሰማያዊ ኃይል እየናፈቁ፣ እያሠቡ፣ የሚጠባበቁበት ጊዜ ነበር። አጤ ምኒልክ እና ሰራዊታቸው አንድ ቀን ባልሞላ ጊዜ ውስጥ የአውሮፓን ሀይል ጦር ድምጥማጡን ያጠፉት። እናም ለደቡብ አፍሪካዊያን ኢትዮጵያ በምድራዊውም ሆነ በሰማያዊው ኃይል ዋነኛዋ ምሣሌ ሆነች።

ነፍሣቸውን በነገት ውስጥ እንዲያኖርልን እየለመንኩ፣ በቅርቡ በሞት የተለዩን የኢትዮጵያ ፍፁም ወዳጅ እና ታሪክ ፀሐፊው ኘሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክረስት አስታውሳለሁ። እርሳቸው በ2005 ዓ.ም የአፍሪካ ሕብረት 50ኛ ዓመት ክብረ-በዓል ሲከበር ለመሪዎቹ በተዘጋጀው መጽሔት ላይ አንድ ውብ የጥናት ፅሁፍ አቅርበው ነበር። የአፍሪካ መሪዎች ሁሉም የወደዱት ጽሁፍ ነው። ጽሁፉም Ethiopian echoes in Early  Pan-African Writings ይሰኛል።  በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ኘሮፌሰር ሪቻርድ እንደሚገልፁት ወደ አድዋ ጦርነት ጉዞ ሲደረግ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ታቦታት፣ ጳጳሳት እና ቀሣውስትም አብረው ተጉዘው ነበር። ከጦርነቱ በፊትም ሆነ በጦርነቱ ወቅት ፀሎት ይደረግ ነበር። ታዲያ ይህ ነገር በደቡብ አፍሪካዊያን ዘንድ ሁለት ነገሮችን እንዲቀበሉ አስገደደ። አንደኛው የኢትዮጵያዊያን አርበኞች ብርቱ ጥንካሬ፣ አልገዛም ባይነት፣ ጀግንነት ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ነው። ሐይማኖቱም ለዚያ ታላቅ ድል ምክንያት ሆኗል፤ አስተዋፅኦ አድርጓል ብለው ደቡብ አፍሪካዊያን አመኑ። ከዚያም ቁጥራቸው ቀላል ያልሆነ እነዚሁ ደቡብ አፍሪካዊያን ከ1888 ዓ.ም በኃላ ሐይማኖታቸውን ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እንደቀየሩ ሪቻርድ ፓንክረስት ፅፈዋል። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በደቡብ አፍሪካ ውስጥ በኢትዮጵያ ስም አያሌ አብያተ-ክርስትያናት መታነፅ እና መሠየም መጀመራቸውንም ኘሮፌሰር ሪቻርድ ለአፍሪካ መሪዎች ፅፈዋል። እነዚህም፡-

1.  African united Ethiopian Church

2.  The Ethiopian  Mission in South Africa

3.  The National Church of Ethiopia in South Africa

4.  St. Philp’s Ethiopian Church of South Africa

5.  Ethiopian Church Lamentation In South Africa 

6.  The Ethiopian Church of God the sociality of Paradise

ከነዚህ በተጨማሪም በሰሜን አሜሪካ እና በካሪቢያን ውስጥ ያሉ ጥቁሮችም የነፃነት ደወል የሠሙበት የአድዋ ድል መሆኑን አያሌ ፀሐፍት ገልፀዋል። እጅግ በከፋ ባርነት ውስጥ ሲማቅቁ የነበሩት እነዚህ ሕዝቦች ከአድዋ ድል በኃላ በከፍተኛ ሁኔታ ተነቃቅተው ትግላቸውን አፋፋሙት። የፓን አፍሪካን አስተሣሠብ እና ስሜትም የተጠነሠሠው ከዚሁ ከአድዋ ጦርነት ድል ማግስት ነው። እስከ አፍሪካ ሕብረት ምስረታ ድረስ የደረሰው የጥቁር ሕዝቦች አንድነት የመነሻው ደወል እነ አጤ ምኒልክ አድዋ ላይ የተቀናጁት የነፃነት ድል እንደሆነ ኘሮፌሰር ሪቻረድ ፓንክረስትን ጨምሮ አያሌ ፀሐፍት ገልፀውታል።

እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ እና አድዋ

አድዋን ሣስብ ወዲያው እፌቴ መጥታ የምትደቀን አስገራሚ ድምፃዊት። የአድዋን ድል በዚያ ውብ ቅላፄዋ በክብር አስቀምጠዋለች። አድዋን እና የአድዋን ዘማቾች በተመለከተ ሰው ሊኖር ሰው ሞቶ እያለች በሚገባ ዘክራቸዋለች። ከጂጂ ድምፅ ውስጥ የሚወጣው አድዋ በማላውቀው ሁኔታ ሁሌም ያስለቅሰኛል። እኔ ዛሬ እንድኖር፣ እንድሠራ፣ በተሠጠኝ ኢትዮጵያዊ የታሪክ ነፃነት እንድኮራ ያስቻሉኝን እነ ምኒልክን፣ ጣይቱን እና እነዚያን ውድ የኢትዮጵያ ጀግኖች ልጆች ጂጂ ስታነሣሣቸው አልችልም። እናም ሁሌም አነባለሁ። የሙዚቃን ጣሪያ ስላሣየችን ሌሎች ድምፃዊያንም ወደፊት ልክ እንደ ጂጂ እንድትሠሩ መነቃቂያ ትሆናለቸ ብዬ አስባለሁ።

ባለቅኔው ፀጋዬ ገ/መድህን እና አድዋ

ኢትዮጵያዊው ባለቅኔ ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን በሚታወቅባቸው ታላላቅ ስራዎቹ ውስጥ የኢትዮጵያን የድል እና የነፃነት ምዕራፎች ላይ የሚያተኩሩ ስራዎችን በማቅረብ ነው። ከነዚህ ውስጥ አድዋ አንዱ ነው። ስለ አድዋ ድል አድዋ በሚል ርዕስ የፃፈው ግጥም ሁሌም እንዲዘከር ያደርገዋል። ፀጋዬ ገ/መድህን ኢትዮጵያን እንደ ሐገር ቆማ እንድትሔድ ያስቻሏትን ርዕሠ ጉዳዮች በመለከተ የሚቀኝ እና ትውልድንም ሲያንጽባቸው ኖሯል

 

ግን ቅር የሚለኝ ነገር አለ። ሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ስለ አድዋ የፃፈው ትልቅ ተውኔት አለ። ያውም በመፅሀፍ ጭምር ታትሞ ወጥቷል። ነገር ግን እስከ ዛሬ ድረስ ወደ መድረክ አልተሠራም። እርግጥ ነው ይህ ቴአትር በሣል የሆነ የመድረክ አዘጋጅ ይፈልጋል። ያም የሚጠፋ አይመስለኝም። ታዲያ ይህ እጅግ ግዙፍ የሆነው የሎሬት ፀጋዬ ገ/መድህን ቴአትር ወደ መድረክ የበቃ ቀን ታሪካዊ ቀን ይሆናል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም የሎሬቱ፣ የፀሐፌ ተውኔቱ፣ የባለቅኔው፣ የኢትዮጵያ ወዳጁ፣ የፀጋዬ ገ/መድህን ውብ የአፃፃፍ ቴክኒክ የተንፀባረቀበት ታሪካዊ ተውኔት ነውና!

አባተ መኩሪያ እና አድዋ

መራሔ ተውኔቱ /የቴአትር ዳይሬክተሩ/ አባተ መኩሪያ አድዋ ላይ ከሠሩ የኢትዮጵያ ልጆች መካከል አንዱ ነበር። የአድዋን ጉዞ በተመለከተ ገና ድሮ አጭር ፊልም ሠርቶ ጉድ ያሠኘን ታላቅ ሠው ነበር። ታዲያ ከአመታት በፊት ደግሞ የአድዋን ጦርነት ፊልም እሠራለሁ ብሎ ቆርጦ ተነስቶ ነበር። ለዚህም ወደ 30 ሚሊየን የኢትዮጵያ ብር ያስፈልጋል። እሱንም ሁሉም ኢትዮጵያዊ አክሲዮን በመገባት ይህን ፊልም በጋራ እንሠራዋለን እያለ አልሞ ነበር። ግን ሞት ቀደመው እናስ ይህን ሕልም ማን ያስቀጥል?

 

ኘሮፌሰር ኃይሌ ገሪማ እና አድዋ

ኘሮፌሰር ኃይሌ በ1995 ዓ.ም አድዋ የአፍሪካ ድል (Adwa an African Civilization) የተሠኝ ዶክመንተሪ ፊልም ሠርተው በማዘጋጃ ቤት አዳራሽ አስመርቀዋል። በወቅቱ ቃለ-መጠይቅ አድርጌላቸው ነበር። ፊልሙ የሚያነሣቸው ርዕሠ ጉዳዮች በጣም ጥሩ ቢሆኑም ነገር ግን ከፍ ባለ ደረጃ ሊሠራ አይችልም ነበር? በማለት ጠየኳቸው። ገንዘብ የሚሠጠኝ ካለ አድዋን በትልቁ እሠራዋለሁ። ችግሬ ገንዘብ ነው ብለዋል። ስለዚህ አድዋን ከፍ አድርጐ ለመስራት የአባተ መኩሪያን ሕልም ኃይሌ ገሪማ እንዲሠሩት በተለይ መንግስት ድጋፍ ቢያደርግ ውጤቱ ብሩህ ይሆናል ብዬ አስባለሁ።

የአድዋ ተጓዦች

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ወጣት ኢትዮጵያዊያን ከአዲስ አበባ ተነስተው በእግራቸው አድዋ ድረስ ጉዞ ያደርጋሉ። ይህ ጉዞዋቸው በሀገሪቱ ውስጥ ትልቅ የአስተሣሠብ ለውጥ እንዲመጣ አድርገዋል። አድዋ ትኩረት እንዲያገኝ አድርገዋል ብሎ መናገር ይቻላል። ዛሬ መንግስት የአድዋን በአል አከባበር በተለየ ሁኔታ ለማካሔድ መነሣቱ በራሡ የልጆቹ ጉዞ የፈጠረው ተፅእኖም ቢሆን ይችላል የሚል እምነት አለኝ። ወጣቱም ስለ አድዋ እንዲያስብ እና እንዲያውቅ የነዚህ ተጓዦች ፅናት እና አላማ ተፅእኖ ፈጥሮል ብዬ አስባለሁ። እናም እናንተ የአድዋ ተጓዥ ወጣቶች ዘመናቸሁ ሁሉ የተባረከ ይሁንላችሁ ተብለው ሲመረቁ እኔ በሬዲዮ ኘሮግራሜ ላይ አስተናግጃለሁ።

የአድዋ ሰማዕታት ሐውልት

ለመላው ጥቁር ሕዝቦች ድል ቤዛ የሆኑ የአድዋ ጀግኖች መታሠቢያ ሀውልት ያስፈልጋቸዋል። እርግጥ ነው አዲስ አበባ ውስጥ አድዋ አደባባይ ቢኖርም ነገር ግን ትልቅ ማማ /ታወር/ ያስፈልጋቸዋል። የአድዋ ድል ከምንም በላይ ከፍ ብሎ መታየት ስላለበት ሁሉም ኢትዮጵያዊ የተወሰነች ብር ቢያዋጣ የአድዋ ማማ በኢትዮጵያ ሰማይ ላይ ተገማሽሮ ማየት እንችላለን።  አድዋ ኢትዮጵያዊያንን ሁሉ እንዲያስተሣስር ሁሉም ኢትዮጵያዊ ትንሽ ጥሪቱን እንዲያዋጣ ቢደረግ ይህ ትውልድ እና ስርአት ታሪክ ሠርቶ ያቆያል፤ ያልፏል።

ራስ ዳርጌ የአድዋ ባለውለተኛ

አድዋ ሲነሣ ሁሌም ማንሣት የሚገባን ጉዳይ አለ። አጤ ምኒልክ ወደ አድዋ በጥቅምት ወር 1888 ዓ.ም ሲጓዙ ዙፋናቸውን ለማን ሠጡ? ኢትዮጵያን እንዲመራ ያደረጉት ማንን ነው? ያ ሠው ምን ህል ታማኝ ነው? ስልጣንን ያህል ነገር ተረክቦ፣ አስተዳድሮ፣ በመጨረሻም ለአጤ ምኒልክ ያስረከበው ያ ሠው ማን ነው?

 

እኚህ ታማኝ ባለአደራ ራስ ዳርጌ ናቸው። የአፄ ምኒልክ አጐት ናቸው። እርሣቸው በዋናነት፣ ሌሎች ደግሞ በበታች ሹማምንትነት ኢትዮጵያን እንዲመሩ የአደራ ዙፋን ተሰጥቷቸው ነበር። ኢትዮጵያን ከጥቅምት 1888 ዓ.ም እስከ ግንቦት 1888 ዓ.ም ድረስ ለዘጠኝ ወራት መርተዋታል። የሚገርመው ነገር ያ ሁሉ የምኒልክ እና የጣይቱ ጦር ወደ አድዋ ሲዘምት የደቡብ እና የምስራቅ ኢትዮጵያ ድንበር ለቅኝ ገዢዎች መግባት የተመቸ አልነበረም ወይ የሚል ጥያቄ ይነሣ ይሆናል። ነገር ግን እነ ራስ ዳርጌ ባላቸው የጦር ጥበበኝነት፣ ጀግንነት፣ ብልሃተኝነት፣ ኢትዮጵያን ጠብቀዋል። ራስ ዳርጌ ከአፄ ቴዎድሮስ ዘመነ መንግስት ጀምሮ ሀገራቸውን በቀናኢነት ያገለገሉ ታላቅ ባለውለተኛ ናቸው። አፄ ቴዎድሮስ ከሚወዷቸው ባለሟሎቻቸው መካከል ዳርጌ አንዱ ናቸው። በኋላ ግን አጤ ምኒልክ ከቴዎድሮስ ቤተ መንግስት ከጠፉ በኋላ ዳርጌ ታስረው ነበር። ምኒልክን ለማስመለጥ በተካሔደው ሴራ ውስጥ እጃቸው አለበት በማለት አጤ ቴዎድሮስ አስረዋቸው ነበር። ነፃ የወጡት ቴዎድሮስ መቅደላ ላይ ራሳቸውን ከሠው በኋላ ነው።

ብዙም ያልተነገረላቸው ራስ ዳርጌ ፍፁም ታማኝ ኢትዮጵያዊ ሊባሉ የሚችሉ ናቸው። በጦርነት ወቅት ዙፋን ተሠጥቷቸው ዙፋኑን በስርዓት ጠብቀው ኢትዮጵያን ያቆዩልን የአድዋ ቅን ጀግና ነበሩ።

ቴአትር ቤቶቻችን እና አድዋ

ከሰሞኑ በአድዋ 121ኛ አመት አከባበር ላይ እንቅስቃሴ እያደረጉ ካሉ የጥበብ ተቋማት አንዱ የብሔራዊ ቴአትር የባሕል ሙዚቃ ቡድኑ ነው። እንቅስቃሴው ጥሩ ነው። ነገር ግን አድዋ ላይ የሚያተኩሩ ሙዚቃዎችን ሲሠራ አላየሁም። የባሕል እስክስታዎች እና የብሔሮችን ሙዚቃ በብዛት ሲያቀርቡ ነው ያስተዋልኩት። አድዋን ለመዘከር ይህ በቂ አይደለም። ሌሎች በርካታ ጉዳዮችን ከብሔራዊ ቴአትር፣ ከሐገር ፍቅር እንዲሁም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቴአትር ጥበባት ትምህርት ክፍል፣ ከታሪክ ትምህርት ክፍል፣ ከስነ-ጽሁፍ ትምህርት ክፍል ብዙ ብዙ ይጠበቃል።

 

አድዋ ለጥበብ ምቹ ነው። የአድዋን ድል ትልቅ ፌስቲቫል አድርጐ መጠቀም ይቻላል። ለምሣሌ ቴአትር ቤቶቻችን ልዩ ልዩ የጐዳና ድራማዎችን መስራት ይችላሉ። በአድዋ ጦረኞች ልብሰ ተክህኖ ደምቀው፣ እየሸለሉ፣ እያቅራሩ፣ እየፎከሩ ዋና ዋና መንገዶቹን ሊያሟምቋቸው ይችላሉ። ሙዚቃ እና ነጋሪት እየተጐሠመ፣ የአድዋን ድል በጐዳና ላይ ፌስቲቫል ማድመቅ ይቻላል። አዋጁ እየተነገረ፣  ሆ እየተባለ፣ ፈረስና በቅሎን እየተጠቀሙ፣ ጐዳናውን በመሙላት የአድዋ ድልን ትልቁ የኢትዮጵያ የጐዳና ፌስቲቫል አድርጐ ማቅረብ ይቻላል። ገጣሚያን' የቤተ-ክህነት አባቶች' ዲያቆናት ቀሣውስት' ምዕመናን' ሊቀ ጳጳሳት ሣየቀሩ ዋነኛዎቹ የአድዋ ድል አድማቂዎች ሆነው ትልቅ ፌስቲቫል የማድረግ ባሕል መኖር አለበት። አድዋ የመላው የጥቁር ሕዝብ ድል ነው። ግዙፍ የቱሪዝም ሐብት አድርገን ልንጠቀምበት እንችላለን።

የአፍሪካ ሕብረት መቀመጫ የሆነችው አዲስ አበባ የመላው የጥቁር ሕዝቦች አመታዊ ጉባኤ (All black people annual conference) በሚል ትልቅ መሠብሠቢያ አጀንዳ መፍጠር ይቻላል። በመላው አለም ያሉ ጥቁሮች በየአመቱ ወደ አዲስ አበባ እየመጡ ስብሠባ እንዲያደርጉ ቢጋበዙ ኢትዮጵያ የጥቁር ሕዝብ መሠብሠቢያ ማዕከል ትሆናለች። ይህን ጉዳይ ባሕልና ቱሪዝም ሚኒስቴር እንደ ትልቅ አጀንዳ አድርጐ ከመንግሥት እና ከአፍሪካ ሕብረትም ጋር ተባብሮ ወደፊት እንዲሠራው እንዲተገብረው ሀሣብ አቀርባለሁ። የፃፍኩትንም ዝርዝር የድርጊት መርሃ ግብር (Action plan) በቅርቡ ለሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እሠጣለሁ። የአድዋን ድል ከፍ እናድርግ።

የሰማዕታት አፅም

የአድዋ ተራሮች ገለጥ ሲደረጉ የሚወጣው አፅም ነው። እነዚያ የአድዋ ጀግኖች፣ ኢትዮጰያ ዛሬ በነፃነት እንድትቆም ያደረጉ የቁርጥ ቀን ልጆች፣ ለኢትዮጵያ ሲሉ ሕይወታቸውን የሠጡ ሰማዕታት አፅም በአድዋ ተራሮች ውስጥ ሞልቷል። እኛ ቋሚዎቹ፣ እኛ ነፃነታችንን በነዚህ ሠማዕታት ያገኝን ሕዝቦች አደራ አለብን። እነሡ ለዚህች አገር እና ሕዝብ የከፈሉትን የሕይወት መስዋዕትነት በአግባቡ መጠበቅ ይኖርብናል። ከፖለቲካ ውዥንብር እና ከሀሠተኛ የታሪክ ፍልፈላ ራሣችንን ነፃ አድርገን በንባብ እና በዕውቀት በሚዛናዊነት እና በአስተሣሠብ ግንዛቤ ውስጥ ራሣችንን አደራጅተን እንደ ሠው አስበን፣ እንደ ሰው መግባባት መቻል አለብን። በማህበራዊ ሚዲያ ውስጥ እና በዕውናዊው አለምም የሚታዩ በጐ ያልሆኑ ዝንባሌዎቻችንን አጥፍተን እንደ ትልቅ ሕዝቦች ነፃነታቸውን እንዳስከበሩ ሕዝቦች ተረጋግተን መነጋገሪያች ወቅት ነው። ትልልቆቹን ድሎቻችንን እያኮሠስን በመጣን ቁጥር ራሣችንንም እያኮሠስን፣ እያዋረድን እየመጣን መሆናችንን መገንዘብ አለብን። የምንኮራበት ነገር ከሌለን ባዶ ነን። ማንም እንደ ልቡ ሊያጣጥፈን እና ሊዘረጋጋን የሚችል ፍጡሮች እንሆናለን። እንዲያ ከምንሆን ይልቅ ያሉንን ታላላቅ መገለጫዎችን እንደ ስንቅ ይዘን የጐደሉንን ደግሞ ለመሙላት ብርቱ ትግል ማድረግ ይጠበቅብናል።

 

ሁላችሁንም እንኳን ለታላቁ የአድዋ ድል በአል አደረሳችሁ፤ በአሉ የተሰጠንን ነጻነት ተጠቅመን ታላቋን ኢትዮጵያ ለመገንባት የምሰራበት መነቃቂያ ይሁነን እላለሁ! 

ቁጥሮች

Wednesday, 01 March 2017 12:33

በ2009 ግማሽ ዓመት የአዲስ አበባ ቢሮዎች የኦዲት ግኝት

11 ሚሊዮን 271 ሺህ 4 ብር            የተሟላ ማስረጃ ሳይቀርብ የተፈፀመ ክፍያ፤

 

12 ሚሊዮን 549 ሺህ 659 ብር          የግዢ አዋጅ ደንብና መመሪያ ሳይከተሉ የተፈፀሙ ግዥዎች፤

 

10 ሚሊዮን 629 ሺህ 395 ብር          ያልተወራረደ የተከፋይ ሂሳብ፤

 

 

ምንጭ፡- የአዲስ አበባ ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት

 

በዳንኤል ማሞ አበበ የተዘጋጀው ይህ መጽሀፍ ቅዳሜ ከቀኑ 8 ሰአት ጀምሮ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የኢትዮጵያ ጥናትና ምርምር ተቋም (መኮንን አዳራሽ) ውስጥ ምሁራን፣ ደራሲያን፣ ታዋቂ ሰዎች፣ እና ሌሎችም በሚገኙበት በደማቅ ስነስርአት እንደሚመረቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ የተላከው መግጫ ያወሳል።

የዚህ መጽሐፍ አዘጋጅ አቶ ዳንኤል ማሞ በደርግ ዘመነ-መንግሥት ወደ ውጭ ሀገር ለትምህርት ተልከው ከተመለሱ ኢትዮጵያውያን መካከል አንዱ ነው። አቶ ዳንኤል በጀርመን ሀገር ለአምስት አመታት ያህል /ማለትም ከ1977-1982 ዓ.ም/ Chemical Warfare and Nuclear physics) ያጠና ሲሆን ወደ ሀገሩ ከተመለሰ በኋላ በሙያው ተቀጥሮ ለማገልገል ሁኔታዎች ምቹ አልነበሩ። በዚህ የተነሳ የተማረውን ትምህርት ለማካፈል የሥራ እድሎችን ባለግኘቱ ተስፋ ከመቁረጥ ይልቅ ለአንባቢያን ይደርስ ዘንድ ይህን መጽሐፍ አዘጋጅቶ ለሕትመት እንዳበቃ በመጽሀፉ ውስጥ ተወስትዋል።

 ዛሬ ደግሞ በኢትዮጵያና በኢጣልያ ጦርነት ወቅት /ከ1928-1933 ዓ.ም/ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ታሪክ ከወትሮው ለየትና ሰፋ ብሎ በዚህ መልክ እንዲዘጋጅና ለአንባቢያን እንዲቀርብ አዘጋጁ ከፍተኛ ጥረት ማድረጉም ተጽፏል። አዘጋጁ ትኩረቱን በመርዝ ጋዝ ጥቃት በኢትዮጵያውያን ላይ ያስከተለውን ጉዳት ከተለያዩ የሀገር ውስጥና የውጭ ሀገራት ፀሐፊያንን ስራዎች ላይ ትኩረቱን በማድረግ ያጠናቀረው ስራ መሆኑም ተወስቷል።

መጽሐፉ በውስጥ ገጾቹ በሦስት ዋና ዋና ምዕራፎች የያዘ ሲሆን፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ስለ መርዝ ጋዝ ጥቃት ምንነት እና በዓለም ላይ አስከትሎ ያለፋቸውን ዘርፈ ብዙ ችግሮች በጥቂቱ ይዳስሳል። በምዕራፍ ሁለት በስፋት ለመዳሰስ የተሞከረው በኢትዮጵያና በኢጣሊያ ወረራ ወቅት ስለነበረው አስከፊ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ላይ ነው። የኢጣሊያ የመርዝ ጋዝ ጥቃት ከ1928-1933 ዓ.ም ድረስ የዘለቀ ሲሆን የዚህ ጥቃት ሰለባ የሆኑ የንፁሀን ኢትዮጵያውያን ታሪክ ሳይዘከርና ሳይታወስ ከታሪክ ገጽ ተሸፋፍኖ እንዳይጠፋ ይህ መጽሐፍ ከፍተኛ ጥቅም እንደሚሰጥ መጽሀፉ ላይ አስተያየቱን ያሰፈረው ወጣቱ የታሪክ ጸሀፊውና መምህር ፍጹም ወልደማርያም ነው። በምዕራፍ ሦስት ላይ ደግሞ በሰሜን አፍሪካና በአፍሪካ ቀንድ አካባቢ አሁን በዘመናችን እያንዣበበ ስለመጣው የተፈጠሮ ሀብት ክፍፍል ዙሪያ ምን ሊከሰት እንደሚችል ደራሲው ስጋቱን እንደሚያጋራም ተጠቁሟል። ይህንንም ስጋት መንግሥታት ምን አይነት ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባቸው ይጠቁማል።

መጽሐፉ ኢትዮጵያ በፋሽስት ኢጣሊያ ጦር በግፍ በተወረረችባቸው በእነዚያ አምስት የመከራ ዓመታት ውስጥ ለአገርና ለወገን ክብርና ነጻነት ሲሉ መስዋዕት ስለሆኑት የቁርጥ ቀን ልጆች የትግል ታሪክ ያወሳል። የፊታችን ቅዳሜ በሚመረቀው በዚሁ መጽሀፍ ዝግጅት ላይ ሁላችሁም ተጋብዘችኋል።

በይርጋ አበበ

በመጪዎቹ ወራት በሶማሌ ክልል መጠኑ ከፍተኛ የሆነ ድርቅ ሊከሰት እንደሚችል የብሔራዊ አደጋ ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽነር አቶ ምትኩ ካሣ ገለፁ።

ከ2007 ዓ.ም ጀምሮ በኢትዮጵያ በተከሰተው የዝናብ እጥረት የተነሳ በበርካታ የአገሪቱ አካባቢዎች በእንስሳት ላይ ጉዳት ያደረሰ ድርቅ መከሰቱ ይታወቃል። በዚህ ድርቅ የተነሳም በርካታ እንስሳት የሞቱ ሲሆን፤ የሰዎች ፍልሰትና መጠኑ ከፍተኛ ያልሆነ የእንስሳት ወረርሽኝም ተፈጥሮ እንደነበር ኮሚሽነር ምትኩ ጨምረው ተናግረዋል።

ኮሚሽነሩ አክለው እንደገለፁት በአሁኑ ወቅት ከ11 የሶማሌ ክልል ዞኖች ውስጥ ዘጠኙ በድርቅ የተጠቁ ሲሆን፤ በቀጣይም ድርቁ ተባብሶ ሊቀጥል ይችላል የሚል የአየር ሁኔታ ትንበያን መረጃ ዋቢ አድርገው ተናግረዋል።

በአሁኑ ወቅት በአገሪቱ በደረሰው ድርቅ የተነሳ የአስቸኳይ ምግብ እርዳታ ፈላጊ ዜጎች ቁጥር አምስት ነጥብ ስድስት ሚሊየን እንደሆነ ያስታወቁት የአደጋ ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽነሩ ለተረጂዎች የሚደረገውን ድጋፍ በተመለከተም ከዓለም ምግብ ድርጅትና ከተለያዩ ዓለም አቀፍ ግብረሰናይ ድርጅቶች ጋር መንግሥት እየሰራ መሆኑን ተናግረዋል። ለዚህም 948 ሚሊየን ዶላር ወይም በወቅቱ ምንዛሪ ወደ 23 ቢሊየን ብር እንደሚያስፈልግ የገለፁት ኮሚሽነሩ የኢትዮጵያ መንግሥት አንድ ቢሊየን ብር በፓርላማ ማፅደቁን ተናግረዋል።

በሶማሌ ክልል የደረሰውን ድርቅ ተከትሎ ለክልሉ የምግብ አርዳታ ፈላጊዎች ሙሉ በሙሉ የምግብ እርዳታ የሚያቀርበው የዓለም ምግብ ፕሮግራም መሆኑን ኮሚሽነር ምትኩ ገልፀዋል። እስካሁን ድረስም በክልሉ ከአንድ ሚሊየን 600 ሺህ በላይ ዜጎች የአስቸኳይ እርዳታ ፈላጊ መሆናቸውን ኮሚሽነሩ አያይዘው ተናግረዋል።

በድርቁ ከፍተኛ ቁጥር ያለው ህዝብ ለችግር የተጋለጠው በኦሮሚያ ክልል ሲሆን፤ ከሁለት ሚሊየን በላይ እንደሆነም ኮሚሽነሩ ተናግረዋል። በኦሮሚያ ክልል በቦረና ዞን፣ ጉጂ ዞን፣ ምዕራብ ጉጂ ቆላማ ዞን እና የባሌ ዞን ቆላማው ክፍል በድርቅ መጠቃቱ ተገልጿል።¾

ነገ ሐሙስ የካቲት 23 ቀን 2009 ዓ.ም የአድዋ ድል 121ኛ ዓመት በዓል ይከበራል። አባቶቻችን፣ አያቶቻችን ከፋሽስት ጣሊያን ዘመናዊ ጦር ጋር ፊት ለፊት ተጋፍጠው በደማቸው ይህቺን ሀገር ባያቆዩልን ኖሮ በነፃነት ለመቆም ባልበቃን ነበር። በዓለም ሕዝብ ፊት ቀና ብለን መራመድ የምንችል ሕዝቦች ለመሆንም ባልበቃን ነበር። ታሪካችን የአፍሪካዊያን ኩራት ጭምር መሆን የቻለው በአባቶቻንን ደምና አጥንት በተገኘ ከባድ መሰዋዕትነት ነው። የአባቶቻንን የጀግንነት ታሪክ ከየትኛውም ነገር የበለጠ ትልቁ ሐብታችን ነው። ለዛሬ ማንነታችን መሠረትም ነው።

 

በልማቱ ዘርፍ ትላንት ያልሰራናቸውና በውዝፍ እዳነት እየጠበቁን ያሉ በርካታ  ቀሪ ሥራዎች እንዳሉብን እሙን ነው። የትላንቶቹ አባቶቻችን የውጭ ወራሪን አሳፍረው በመመለስ በነፃነት ፋና የቆመች ሀገር ሲያስረክቡን ትውልድ በድህነት አዙሪት ውስጥ እየማሰነ እንዲኖር አይደለም።

 

የአድዋው ዘመን አባቶቻችን ኢትዮጵያን ለመቀራመት ካሰፈሰፈ የአውሮፓ ቅኝ ኃይል ጋር ከመፋለም ባለፈ በዚያ ዘመን እውን ይሆናሉ ተብለው የማይታሰቡ የባቡር፣ የመንገድ፣ የስልክና የመሳሰሉትን መሰረተ ልማቶች አውታሮች በኢትዮጵያ እንዲዘረጉ፣ የቴክኖሎጂ ሽግግር እንዲኖር አድርገዋል። ኢትዮጵያ እንደ ሀገር ለዘላቂ ልማት መሰረት መጣል የጀመረችው በዚያው የዳግማዊ ምኒልክ ዘመን መሆኑ ሲታሰብ ድሉ የጦር አወድማ ብቻ ሳይሆን የልማት ችቦም የተለኮሰበት ዘመን ነው ብሎ መናገር ይቻላል።

 

ሆኖም በታሪክ አጋጣሚ በተፈጠሩበት በርካታ ምክንያቶች በዚያን ጊዜ የተለኮሰው የልማት ችቦ በትውልድ የዱላ ቅብብል መቀጠል ባለመቻሉ ከኛ በኋላ የተነሱ በርካታ ሀገራት ከፊታችን ቀድመው ተገኝተዋል። በእርስ በእርስ ጦርነት ሲታመሱ የጦር ኃይል እገዛ ያደረግንላት ደቡብ ኮሪያ ዛሬ የትኛው የእድገት ማማ ላይ እንደምትገኝ ማየቱ በራሱ በቂ ማስረጃ ነው።  ደቡብ ኮሪያንና መሰል ሀገራት ከኋላችን ተነስተው በምን አይነት የእድገት ወንጭፍ እንደተስፈነጠሩ ሲታይ በአጭር ጊዜ ብዙ ለውጥን ማስመዝገብ እንደሚቻል ትልቅ ማሳያ ነው።

 

ይህ ትውልድ የተረከበውን ሀገር አሁን ደግሞ ድህነት፣ ኃላቀርነት፣ የድርቅ ችግር፣ ወደፊት አላራምድ ብሎ ሰንጎ ይዞታል። እንደአባቶቻችን ጀግነት ከችግሮቻችን ለመውጣት በርትተን መሥራትና ድህነትን ድል መንሳት ይገባናል። ጀግንነትና አርበኝነት የሚገኘው ከጦር አውድማ ብቻም እንዳልሆነ ለማሳየት ይህ ትውልድ ከባድ የቤት ሥራ እየጠበቀው ነው። የቤት ሥራችንን ለመሥራት እንንቃ!!¾

 

-    ለአንድ ኮንትራክተር ለምን ተሰጠ? ውጤቱስ ምን ይመስላል?

በሽመልስ ሙላቱ

መግቢያ

ኢትዮጵያ 1.13 ሚሊዮንስኩዌር ኪሎሜትር ስፋትያላትሰፊአገርናት።ከዚህውስጥ 74.3 ሚሊዮን ስኩዌር ኪሎ ሜትር (67%) መሬት ሊታረስ የሚችልና ለእርሻ ምቹ መሆኑን መረጃዎች ያሳያሉ። በተመሳሳይ መልኩ ምቹ ነው ተብሎ ከሚገለፀው የሀገሪቱ የእርሻ መሬት 5.3 ሚሊዮን ሄክታሩ የገፀ ምድርና የከርሰ ምድር ውሃን በመጠቀም በመስኖ ሊለማ እንደሚችል ይገለፃል። የእርሻና ተፈጥሮ ሃብት ሚኒስቴር መረጃ እንደሚያሳየው በኢትዮጵያ ለግብርና ክፍለ ኢኮኖሚ ከዋለው አጠቃላይ መሬት 15 ሚሊዮን ሄክታር መሬት በኋላቀርአስተራረስ ዘዴ የሚለማና ከዝናብ ጥገኝነት ያልተላቀቀ ነው። የዚሁ ሚነስቴር መስሪያ ቤት መረጃ እንደሚያመለክተው  በኢትዮጵያ በአነስተኛ የመስኖ ልማት እየለማ የሚገኘው መሬት 2.4 ሚሊዮን ሄክታር መሬት ነው።

የሀገራችን ኢኮኖሚ በየዓመቱ እመርታዊ ዕድገት እንዲያስመዘግብና ቀጣይነቱ እንዲረጋገጥ የግብርናው ዘርፍም ለኢኮኖሚው ማደግ የሚገባውን ሚና መወጣት እንዲችል የመስኖ ልማት ዋነኛ ምሰሶ ነው። የመስኖ ልማት ወቅትን ሳይጠብቁና ዝናብን ሳይጠብቁ ዓመቱን ሙሉ የሚያመርቱበት የግብርና ዘዴ እንደመሆኑ የሀገሪቱን አጠቃላይ ዓመታዊ የምርት መጠን በመጨመር የግብርናው ክፍለ ኢኮኖሚ ለተቀሩት የኢኮኖሚ ዘርፎች ማበብ የራሱን ሚና ይጫወታል።   

የመስኖ ዘርፍ በርካታ መዋዕለ ንዋይ የሚጠይቅና በውሃ ምህንድስና እውቀት ሰፊ የተማረ የሰው ሃይል የሚጠይቅ በመሆኑ ሀገርና ህዝብ የሚፈልገውን ያህል ብሎም መንግስት በሚያቅደው ልክ የተራመደ ዘርፍ ነው ለማለት አያሰደፍርም። ይህም ሆኖ መንግስት ለውሃ ሃብት ዘርፍ አስፈላጊውን የፖሊሲ ማዕቀፍ ከማርቀቅ አንስቶ እስከ ማፅደቅና ስትራቴጂ እሰከ መዘርጋት ብሎም ወደ ትግበራ በመግባት ግብርናውን ከተፈጥሮ ጥገኝነት በማላቀቅ የግብርና ምርት እና ምርታማነትን እንዲሁም ጥራትን በማሳደግ የምግብ ዋስትናን በቤተሰብና በአገር አቀፍ ደረጃ ለማረጋገጥ ባለፉት ዓመታት የበኩሉን ጥረት ማድረጉ ግን የማይካድ ሃቅ ነው። 

ሀገሪቱ እንደ እ.ኤ.አ በ 2025 ዓ.ም መካከለኛ ገቢ ካላቸው ሀገራት ተርታ ለማሰለፍም ራዕይ የሰነቀች ሲሆን በየዓመቱ በአማካኝ 10 በመቶ እድገት ማስመዝገብ ግቡን ለማሳካት እንደሚያስችላት የኢኮኖሚ ጠበብቶች ይናገራሉ። እንግዲህ  ‘ይህንን ትልቅ ራዕይ የሰነቀች ሀገር የመስኖ ልማቷን በምን መልኩ እያስኬደች ነው፣ በሀገሪቱ በመገንባት ላይ ያሉ የመስኖ ፕሮጀክቶች ምን ያህል ዓላማቸውን አሳክተዋል፣ ሀገሪቱ መካከለኛ ገቢ ሀገራት ድረስ ለመድረስ የምታደርገውን ጥረትና ወደ ኢንደስትሪ መር ኢኮኖሚ ለምታደርገው ሽግግርስ እነዚህ የመካከለኛና ሰፋፊ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶች ምን ያህል ድርሻ ይኖራቸዋል፣ ግቡን ለማሳካት በተቀመጠው እስከ እኤአ 2025 ድረስ ወይም ከዚያ በፊት ባሉት ጊዜያት እቅዱን ለማሳካት ከእያንዳንዱ ምን ይጠበቃል?’ የሚለው ጥያቄ አግባብ ይሆናል።

የአየር ንብረት ለውጥ፣ የህዝብ ቁጥር ማደግ ሰው ሰራሽና ተፈጥሮአዊ አደጋዎች ለማህበራዊ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ችግሮች በአለም ላይ መፈልፈል ሁነኛ ምክንያት መሆናቸውን በየዕለት ዕለት እንቅስቃሴ የምናያቸውና የዜና አውታሮች የምንሰማቸው እንደ ረሀብ፣ ድርቅ፣ ቸነፈር፣ ስደትና ጦርነት ያሉ ክስተቶች በቂ ማስረጃዎች ናቸው። አለማችን  ተጋርጦባታል ከሚባለው ሽብርተኝነት ያልተናነሱም ስጋቶች ናቸው። ይህን ለሀገራትና ለህዝቦች ከባድ ፈተና የሚደቅኑ ችግሮችን ለመቋቋም ደግሞ መጪውን ጊዜ ታሳቢ ያደረገ የዘላቂ ልማት ዕቅድ በማቀድና የተቀናጀ አሰራር በመፍጠር መተግበር ወሳኝ ነው። በዚህ ረገድ ኢትዮጵያ ለልማት ምቹ የሆነ የተፈጥሮ ሃብት ያላት በመሆኑ ሃብቱን በማልማት ያለውን ዕድል መጠቀም፣ ክፍተቱን በመሙላት የዜጎችን ህይወት መለወጥና ያለመችውን ራዕይ ማሳካት የምትችል ይሆናል።

አባይ ተፋሰስና የአርጆ ዴዴሳ ግድብ መስኖ ልማት ፕሮጀክት

የአባይ ተፋሰስ (Blue Nile) 199,812 ኪሎ ሜትር ስኩዌር ይሸፍናል። ተፋሰሱ ሦስት ክልሎችን አማራን፣ ኦሮሚያን እና የቤንሻንጉል ጉምዝ ክልልን የሚሸፍንና ጥቁር አባይ የምንለውን ወንዝ ለመስራት በርካታ ወንዞችን ከበርካታ የመልከዓ ምድር አቀማመጦችና ህዝቦች ባህል ጋር አዋዶ ሰብስቦ የያዘ ተፈጥሮ ለኢትዮጵያ የለገሰው ገፀ በረከትና ምናልባት ፈጣሪ ኢትዮጵያን በሌሎች ሀገራት እንድትታወቅ (Branding) ለማድረግ የሞከረበት ሙከራ ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም።

በውሃ ሃብቱ መጠን ከሁሉም የላቀ ኢትዮጵያን ከሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ጋር ከደም በሚቀጥነው ምናልባትም ከአለማችን ውድ በሆነው የተፈጥሮ በረከት በሆነው ውሃ ያስተሳሰረ፣ ከታላላቅ የአለማችን መፅሀፍቶች መፅሀፍ ቅዱስ አንስቶ እሰከ የታሪክ አባት በተባለው የግሪክ ፈላስፋ ሄሮደተስ ብዙ የተባለለት ነው አባይ ።

የአባይ ተፋሰስ ሲነሳ ብዙ ስላልተባለላቸውና ስላልተዘመረላቸው፣ ትልቁን አባይ ስለሚፈጥሩትና ለሀገራችንም ልማት የማይናቅ አስተዋፅኦ ስላላቸው ገባር ወንዞች ማንሳትና ማነሳሳት ግድ ይላል። ከዚህ አንፃር የዚህ ፅሁፍ ዓላማም ሀገሪቱ  በመስኖ ልማት ረገድ ምን ያህል ርቀት ተጉዛለች በሚል ተጠየቅ የዴዴሳ ወንዝ ላይ ስለሚገነባው የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክት ግንባታን በወፍ በረር ማስቃኘት ነው።

የመስኖና የስኳር ልማት ትስስር ድሮና ዘንድሮ

ባለፉት መንግስታት ሀገሪቱ ያላትን የውሃ ሀብት በመጠቀም በመስኖ ለማልማት የተሞከረው በጣም ጥቂቱን ነው። ካሉት 12 ተፋሰሶች የአዋሽና የአባይ ተፋሰስን ጥቅም ላይ ለማዋል ተሞክሯል። ዛሬ የኢትዮጵያን ህዝብ የስኳር ልማት ፍላጎት በማሟላት ረገድ ከፍተኛ አስተዋፅኦ እያበረከቱ ከሚገኙት የስኳር ፋብሪካዎች የመተሀራ፣ የወንጂ ሸዋና የፊንጫ ስኳር ፋብሪካዎች ግብዓት የሚውለውን የሸንኮራ አገዳ ለማልማት የተሞከረው በአዋሽና በአባይ ተፋሰስ ወንዞች አማካኝነት መሆኑን በዘርፉ ላይ የተፃፉ የታሪክ ድርሳናት ያሳያሉ።

ይሁንና 1984 .ም ወዲህ ለመስኖ ልማት ልዩ ትኩረት በመስጠት የሚመራበትን ፖሊሲና ስትራቴጂ በመቅረፅ ዘርፉን ይበልጥ ለማሳደግ ጥረት ተደርጓል፣ በመደረግም ላይ ይገኛል። 

ዘርፉ ምንም ዓይነት የመሠረተ ልማት አውታሮች ባልነበሩበት፣ ለዘርፉ ልማት የሚውል በቂ ፋይናንስ በሌለበትና የዘርፉ ልምድና የማስፈፀም አቅም ውስን በነበረበት ሁኔታ ሥራው የተጀመረ ከመሆኑ አኳያ ሲታይ አሁን የተደረሰበት ደረጃ አበረታችና ተስፋ ሰጪ ነው። ለዚህ ጥሩ ማሳያ የሚሆነው ባለፉት አስርት ዓመታት ከላይ የተገለፁት በኢትዮጵያ የስኳር ምርት ፋና ወጊ የነበሩት የመተሃራ፣ ወንጂ ሸዋና ፊንጫ ፋብሪካዎች የማሻሻያና የማስፋፊያ ስራዎችን ጨምሮ በርካታ ለስኳር ኢንደስትሪ መስፋፋትም ሆነ በአጠቃላይ ለግብርና ክፍለ ኢኮኖሚ ማደግ መሠረት የሚሆኑ የመስኖ ግድቦች በሁሉም ክልሎች መገንባት የጀመርንባቸው ዘመናት ናቸው። በእነዚህ ታላላቅ ተግባራት ምንም እንኳን ከህዝባችን ቁጥር መጨመር የተነሳ የስኳር ፍላጎትን ሙሉ በሙሉ መመለስ ባይቻልም ሀገሪቱ ያላትን የውሃ ሃብት መጠቀም በመጀመር በምግብ ራስን ለመቻል የሚደረገውን ጥረት በማገዝ ጉልህ አስተዋፅኦ በማበርከት (እንደ ቆጋ ያሉ የተጠናቀቁ የመስኖ ልማት ፕሮጀክቶችን መጥቀስ ይቻላል) ለብዙ ዜጎችም የስራ እድል በመፍጠር እንዲሁም አገሪቱስኳርከውጭለማስመጣትታወጣየነበረውንከፍተኛየውጭምንዛሬማዳን ከፍተኛ ጥረት የተደረገበት አዲስ የታሪክ ምዕራፍ ጅማሮ ነው ማለት ይቻላል።

የዴዴሳ ወንዝና የአርጆ ዴዴሳ ግድብ መስኖ ልማት ፕሮጀክት

የግብርና ምርቶችን በዓይነትና በጥራት ለማሳደግ ብቻ ሣይሆን ከግብርና ወደ ኢንዱሰትሪ የሚደረገውን መዋቅራዊ ሽግግር የሚሰፋበትና የሚፋጠንበት ጭምር ነው። ይህን መዋቅራዊ ሽግግር ተግባራዊ ለማድረግ በዕድገትና በትራንስፎርሜሽን ዕቅድ (GTP-1 እና GTP-2 ያስተውሏል) ከተያዙ ዕቅዶች መካከል የስኳር ልማት ንዑስ ዘርፍ ዋንኛው ነው።

ለስኳር ልማት ኢንደስትሪ መስፋፋት ምቹ የአየር ንብረትና የተፈጥሮ ሃብት ያላት ኢትዮጵያ በዘርፉ ሙሉ እቅምን አሟጣ ለመጠቀም የፋይናንስ እጥረት ትልቅ ፈተና ቢሆንም መንግስት ዘርፉን በራሱ ለመገንባት ተነሳሽነት በመውሰድ በርካታ የመስኖ ግድቦችን በመገንባት ላይ ይገኛል። የአርጆ ዴዴሳ ግድብና የመስኖ ልማት ፕሮጀክትም በመንግስት ሙሉ ወጪ እየተገነቡ ከሚገኙት የመካከለኛና ሰፋፊ የፕሮጀክቶች መካከል አንዱ ነው።

ዴዴሳ ወንዝ በአባይ ተፋሰስ ውስጥ ከሚገኙት 16 ንዑስ ተፋሰሶች አንዱና በሚሸፍነው የተፋሰስ ሽፋንም ትልቁ ነው። የዴዴሳ ወንዝ 19,630 ኪሎ ሜትር ስኩዌር የሚሸፍን ሲሆን አባይ ብለን ለምንጠራው ትልቁ ወንዝም 25 በመቶ የውሃ ድርሻ የሚያበረክትና የኦሮሚያ አራት ዞኖችን የጅማ፣ የኢሉ አባቦር፣ የምዕራብና የምሰራቅ ወለጋ ዞኖችን የሚያካልል ነው።

በርካታ የተለያዩ መፅሀፍትን መመልከትና የዘርፉን ባለሞያዎች ማነጋገር እንደተቻለው የዴዴሳ ወንዝ መነሻ ስፍራ ከዚህ ነው ብሎ መናገር የሚያስቸግር ቢሆንም ብዙዎቹ ለዚህ ፅሁፍ ግብዓት የተመለከትኳቸው መፅሀፍትና የጂኦ ሪሞት ሴንሲንግ መረጃዎች እንዲሁም ቃለ ምልልስ ያደረግኩላቸው ባለሞያዎች ከጅማ ዞን ሊሙ ሰቃ ወረዳ ከሚገኘው ጎማ ከሚባለው ስፍራ እንደሆነ ይስማማሉ። ዋና ዋና ገባር ወንዞቹም ዋማ እና አንገር (ግድቡ አሁን እየተገነባበት ከሚገኘው ከምስራቅ በኩል) እንዲሁም ዳበና እና ነጋዴ የተባሉት ወንዞች ደግሞ ከምዕራብ በኩል ናቸው። በነገራችን ላይ የዚህ ፅሁፍ አቅራቢ ከላይ ከጠቀስኳቸው ገባር ወንዞች በተለይም ስለ ዳበና በኦሮምኛ የተዘፈነ ዘፈን መኖሩንም ልብ ይሏል።

ዴዳሳ ከላይ የተገለፁትን ገባር ወንዞች ብቻ አይደለም የሚጠቀመው፣ ወደ 14 የሚጠጉ አነስተኛ ወንዞችንም ጭምር ጠራርጎ ከአባይ ጋር ወይም ከአባይ ሌላኛው ገባር ጋር ይገናኛል። ከአንድ የአካባቢው ነዋሪ ማረጋገጥ እንደቻልኩትም ዴዴሳ ከጅማ ዞን ጎማ ተነስቶ ወደ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ በመፍሰስ አባይን ከወደ ደቡብ ጫፍ ላይ ያገኘዋል። ከነቀምት ነጆ ያለውን መንገድ ተከትሎ መገንጠያው ላይ ወደ ቤንሻነጉል ክልል በሚወስደው መንገድ ዳቡስን ይዞ ነው አባይ የሚሆነው ሲሉ አጫውተውኛል። ውሃ የተጠማውን የሱዳንና የግብፅን በረሀንም በዚሁ መልኩ ህይወት ይዘራበታል ጋራ ሸንተረሩን፡ ሸለቆ ሜዳውን እየዞረ ብለውኛል። 

ጥናቶች እንደሚያሳዩት ዴዴሳ ወንዝ ላይ የመስኖ ግድብ ፕሮጀክት የመጀመርያ ጥናት እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ በአፄ ኃይለስላሴ ዘመን የአባይን ወንዝ ለማጥናት በአሜሪካ መንግስት ድጋፍ USBR (United States Bureau of Reclamation) በተባለ ድርጅት አማካኝነት የጀመረ ሲሆን በኋላም ተቀማጭነቱ አሜሪካን ሀገር በሆነ ታምስ (TAMS) በተባለ አማካሪ ድርጅት አማካኝነት እ.ኤ.አ በ1975 ዓ.ም ተካሂዷል። በሁለቱም ጊዜ በተካሄዱት ሰፊ ጥናቶች የተገኙት ውጤቶች ያሳዩት በወንዙ የላይኛው ተፋሰስ በኩል ለሀይል ማመንጫና ለመስኖ ልማት ሊውል የሚችል በርካታ ግድቦችን መገንባት እንደሚቻል ሲሆን ጥናቶቹ በቀጣይም ለተካሄዱ ሌሎች ጥናቶች ፈር ቀዳጅ ነበሩ። ሳይጠቀስ መታለፍ የሌለበት ሌላኛው ጥናትም የኢትዮጵያን 12 ተፋሰሶች በአጠቃላይ ለማጥናት በተሰማራው WAPCOS (Water and Power Consultancy Service) በተባለ የህንድ አማካሪ ድርጅት አማካኝነት የተካሄደው ነው። በዚህ ጥናት የተለየ ነገር ቢኖር ለግድብ ግንባታ ሊውሉ ይችላሉ የተባሉ ሁለት የሃይድሮ ፓወርና የመስኖ ግድብ ስፍራዎችን ማመላከት ነበር።

በዚሁ መልክ የቀጠለው ቅድመ ጥናት በመጨረሻ በሀገር ውስጥ ተቋም በሆነው የፌዴራል የውሃ ስራዎችና ዲዛይን ቁጥጥር ድርጅት ተካሂዶ ሙሉ የዲዛይን ስራም ተከናውኖለት የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክት በሚል 80 ሺህ ሄክታር ለማልማት በኦሮሚያ የውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት የስራ ተቋራጭነት  እንዲሁም እህት ድርጅት በሆነው የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ዲዛይንና ቁጥጥር አማካሪነት በውሃ መስኖና አሌክትሪክ ሚኒስቴር ባለቤትነት በ2003 ዓ.ም ወደ ሥራ ተገባ።

ጥናቱ አስፈላጊውን የጥናት ደረጃዎችን በሙሉ አልፎ ለዲዛይን የበቃና ወደ ስራ የተገባ ቢሆንም ችግሮች መስተዋል የጀመሩት ገና በሁለተኛው ዓመት ነበር ይላሉ የአማካሪው ድርጅት የኦሮሚያ ውሃ ስራዎችና ዲዛይን ቁጥጥር ኢንተርፕራይዝ  ባለሞያ ኢንጂነር መላኩ አለሙ።

ዋናው የሚባለው የዲዛይን ችግር  በፊት ሳይታዩ የቀሩና ወደ ስራው ተገብቶ የተስተዋሉ ከዳይቨርሽን ኮንዲዩት/diversion conduit እና ከማስተንፈሻ ግድብ (Spill way) ጋር የተያያዙ ናቸው። የክረምት ውሃን ሙሉ በሙሉ በማሳለፍ የውስጣዊ ስርገት መከላከያ (coffer dam) የሚባለውን ኦቨርቶፕ እንዳያደርግ ተብሎ ዲዛይን የተደረገው ከአቅም በታች ሆኖ በመገኘቱ የዲዛይን ለውጥ አሰፈለገ የሚሉት ባለሞያው የተወሰደው የመፍትሄ እርምጃም የዲዛይን ክለሳና በማስተንፈሻ ግድብ በሚገነባበት ስፍራ ላይ ተጨማሪ የማስተንፈሻ ስራ መስራት ነው ብለዋል።

የዲዛይን ክለሳው ራሱ ለመጓተቱ አንድ ምክንያት ይሁን እንጂ ተጨማሪ ምክንያቶችም መኖራቸውን የሚጠቅሱት ኢንጂነር መላኩ እነዚህም የኮንትራክተር አቅም ማነስ፣ ከካሳ ክፍያ ጋር ያሉ ጉዳዮች በወቅቱ ያለመፈታትና የአካባቢው ስነ ምህዳር ለ6 ወራት የዝናብ ወቅት መሆናቸው ናቸው ይላሉ። እነዚህን ችግሮችን በዝርዝር ለመረዳት ይበልጥ የሰው ጉዳይ ያሳስበኛልና ልማትም ሰው ተኮር መሆን ይኖርበታልና በተለየ ሁኔታ ትከረቴን ስለሣበው ከካሳ ክፍያ ጋር ያሉ ችግሮችን እንዲያጫውቱኝ ጠየቅኳቸው። 

“በግድቡ ዙርያ ሰዎች ከሀረር አካባቢ የመጡ ሰፋሪዎች ናቸው። በ 1995 ዓ.ም ሀረር አካባቢ ድርቅ በመከሰቱ እዚህ መጥተው እንዲሰፍሩ ነው የተደረገው። አሁን በዚህ ፕሮጀክት ምክንያት እዚህ እንዲሰፍሩ የተደረጉትን ሰዎች ወደ ሌላ አካባቢ እንዲሰፍሩ/relocate ወደ ማድረግ ግዴታ ውስጥ ተገብቷል። በዚህ ምክንያት ብዙ ችግር ተፈጥሯል። በእርግጥ ምንም አይነት የግንባታ ስራ ሳይጀመር እነዚህን ሰዎች መነሳትም ካለባቸው በአግባቡ ተነጋግሮ የማስነሳት ስራ መጀመር መኖር ነበረበት ወይም የግድቡ ግንባታ እዚህ አካባቢ መሆኑ ከታወቀ ወደ ሌላ አካባቢ እንዲሰፍሩ ማድረግ ቢቻል ጥሩ ነበር። ለችግር ከመጋለጣቸው በፊት የማህበረሰብ ግንባታ ስራ ሊመቻች ይገባ ነበር። ይህ ባለመሆኑ አንደኛ ለግንባታው መዘግየት የራሱ ድርሻ አበርክቷል፣ የመጓተት ሁኔታዎችን ፈጥሯል። ከምንም በላይ ህብረተሰቡ የሚንገላታበት ሁኔታ በስነ ልቦና ላይ የሚፈጥረው የራሱ ጫና ደግሞ ሌላው ትልቅ ችግር ነው” ሲሉ ይገልፃሉ።

ውሃ የሚተኛበት /reservoir ክልል ወደ 11,000 ሺህ ሄክታር በላይ ይሸፍናል። በግንባታው ምክንያት ይፈናቀላሉ ተብለው የሚገመቱት የህብረተሰብ ክፍሎች በዚሁ አካባቢ የሚገኙ ሲሆን ሌላኛው ደግሞ ለግደቡ ግንባታ ጥቅም ላይ የሚውሉ ማቴርያል የሚመረትባቸው አካባቢዎቸ ናቸው። ይህን የመፈናቀል አደጋ ተጋርጦባቸዋል፣ የካሳ ክፍያ ያልተከፈላቸውና የይገባኛል ጥያቄ ያነሳሉ ስለተባሉ አርሶአደሮች ከሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የተወከሉትን በግድቡ ስፍራ የማህበረሰብ ልማት አስተባበሪ የሆኑትን አቶ ምህረት አዲሱ አነጋግሬ እንደተረዳሁት በሁለት ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙ በኢሉባቦራና በጅማ ዞን ውስጥ የሚገኙ በጅማ ዞን በኩል ሊሙ ሰቃ በኢሉአባቦራ ዞን ደግሞ የቦሬቻ ወረዳ ውሃው የሚተኛበት በመሆኑ ውሃው ወደ ኋላ ሲመለስ 2296 የሚደርሱ የህብረተሰብ ክፍሎች/አርሶአደሮች አባወራዎችና እማወራዎች እንደሚፈናቀሉና ይሁንና የካሳ ክፍያ እየተፈፀመላቸውና የተለያዩ የመሠረተ ልማት አገልግሎቶችን በማሟላት የማስፈር ስራም ጎን ለጎን እየተከናወነ መሆኑን ይናገራሉ።

ከ2296 አባወራዎች ውስጥ በመጀመርያ ዙር ይነሳሉ ተብለው ከታሰቡት 693 አባወራዎች ካሳቸው ተሰርቶ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ ደርሶ ገንዘብም ለወረዳዎች ተልኮላቸው ክፍያው መፈፀሙን የሚናገሩት ባለሞያው ፕሮጀክቱ ለግንባታው ጥቅም ላይ የሚያውለውን የሸክላ አፈር ለማውጣት በሚያደርገው ጥረት በግንባታ ምክንያት የሚፈናቀሉ ደግሞ 275 አባወራዎች መሆናቸውን ምትክ መሬትና ካሳም የተከፈላቸው መሆኑን ገልፀዋል።

በአጠቃላይ በሁለቱም ዞን ባሉ ሁለት ወረዳዎች በሪዘርቫዬሩ አካባቢና በግድቡ የግንባታ ማቴርያል ምክንያት ይፈናቀላሉ ተብሎ የሚገመተው 4446 አባወራዎች ናቸው ያሉን አቶ ምህረት አዲሱ በኢሉአባቦራ በኩል ያለው የቦሬቻ ወረዳ ምንም አይነት መሬት ባለመዘጋጀቱ ምክንያት በ2007 ዓ.ም የውሃ መጥለቅለቅ ተከስቶ የተፈናቀሉና  አሁንም ድረስ አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ስለሚገኙ ከ121 እሰከ 200 የሚደርሱ አባወራዎች ሁኔታም አብራርተዋል።  ሸራ ዘርግተው ተጠልለው ስለሚገኙት እነዚሁ ተፈናቃዮች ሲገልፁ በኦሮሚያና በፌዴራል መንግስት የአደጋ ስጋት አመራር ኮሚሽን አማካኝነት እርዳታ እየተሰጣቸው እንደሚገኝና የዞኑ አስተዳደርም 9 ሺህ ሄክታር ነፃ መሬት እንዳለውና ለእነዚሁ ሰዎች ከግድቡ ወደ 160 ኪሎ ሜትር በሚጠጋ መኮ በሚባል አካባቢ ለማስፈር ዝግጅት መጠናቀቁን  አብራርተዋል።

ለፕሮጀክቱ መጓተት ምክንያት ተብለው ከሚገለፁት ሌላው የኮንትራክተር አቅም ማነስን አስመልክቶም ስለ ኮንትራክተሩ የኋላ ታሪክ ለመረዳት ጥቂት እንዲነግሩኝ ኢንጂነር ጌታቸው እሸቱ የተባሉ የተቋራጩ ድርጅት ባለሞያን አነጋገርኩ።

የኦሮሚያ ውሃ ስራዎች ኮንስትራክሽን ድርጅት በ1997 ዓ.ም መጨረሻ አካባቢ የተመሠረተ ድርጅትና ከዚያን ጊዜ ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ በርካታ ትላልቅና መካከለኛ ፕሮጀክቶችን ሲሰራ መቆየቱን አጫወቱኝ። የተለያዩ የንፁህ የመጠጥ ውሃና የመስኖ ፕሮጀክቶችን እንደ ሀገርም እንደ ክልልም ሲሰራ መቆየቱን ለማሳያም በክልል ደረጃ በቤቶች ግንባታ፣ የአዳማ የሰማዕታት ሀውልትን፣ የአዳማ አበበ ቢቂላ ስታዲየም ግንባታ፣ የነቀምት ስቴዲየምን በመጠጥ ውሃ የሶማሌ ክልል የጅጅጋ መጠጥ ውሃ ፕሮጀክትን፣ የሀረርና የጊንቢ የመጠጥ ውሃ ፕሮጀክት፣ እንዲሁም በቆላማ የውሃ እጥረት ባለባቸው እንደ ቦረና ጉጂ ያሉ አካባቢዎች  የመጠጥ ውሃ ፕሮጀክቶችን በመስኖ በኩል የወለንጪቲ የመስኖ ልማት የስኳር ፕሮጀክትን ጭምር በመገንባት ታላላቅ ሀገራዊና ክልላዊ ፋይዳ ያላቸውን ተግባራት በስኬት ማጠናቀቁን ይገልፃሉ።

አቶ ጌታቸው ስለ አርጆ ዴዴሳ ግድብና የመስኖ ልማት ፕሮጀክት መጓተት ያሉባቸውን የአቅም ችግርም አይክዱም። ድርጅታቸው ትልቅ ግድብ ግንባታ ላይ ሲሳተፍ ይህ የአርጆ ዴዴሳው የመጀመርያው መሆኑን የሚናገሩት ባለሞያው  ከኮንትራክተሩ አቅም ውስንነት አንሰቶ እስከ ዲዛይን ማሻሻያ ያሉ ችግሮች እንደነበሩና ልምድ መወሰዱንና የነበሩትን ችግሮች በመለየት የተንዛዛ አሰራሮችንና ወደ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የሚሄዱትንም ችግሮች ከባለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ግን እዛው ግድቡ በሚገኝበት ስፍራ መፍታት ጀምረናል ይላሉ። ይህንንም በምሳሌ ሲያነሱ “ከዞን ወደ ዞን ከወረዳ ወደ ወረዳ፣ ከወረዳ ወደ ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በመዞር ችግሮችን ለመፍታት የሄድንበት አሰራርን አሁን ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ እዚሁ ባለሞያ መድቦልን እየሰራን ከካሳ ክፍያና ከመልሶ ማስፈር ጋር ያሉ ጉዳዮችን መፍታት ጀምረናል” ብለዋል። አክለውም ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር  ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የካሳ ክፍያ ለወረዳዎችና ከዚያም ለተነሺዎች ከፈፀመ በኋላ ኮንትራክተሩ quarry ማቴርያል አውጥቶ ለግንባታው ጥቅም ላይ እንደሚያውል አውስተው አሁን ግን የካሳ ክፍያን በኮንትራክተሩ በኩል ለወረዳዎች በአፋጣኝ ገቢ ማድረግ መጀመራቸውንና በሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በኩል የተመደበው ባለሞያ ፕሮሰሱን ጨርሶ ወደ ወረዳው እንዲልክ ወረዳውም ለኮንትራክተሩ በአካውንቱ ገቢ እንደሚያደርግና ይህንንም በደብዳቤ በመፃፍና በማሳወቅ እንደሚፈፀም አብራርተዋል።

ስለሆነም ይላሉ ከካሳ ክፍያና ከዲዛይን ጋር የተያያዙ ችግሮችን ሙሉ በሙሉ የተፈቱና ወይም ለመፍታት የተቃረቡ ስለሆነ የኮንትራክተሩ ሌላኛውን የአቅም ማነስ ችግር በተለይ ከማሽንና ከባለሞያዎች ልምድ ማነስ ጋር ያለውንም በመፍታት ድርጅታቸው 24 ሰዓት ሙሉ በመጠቀም ፕሮጀክቱን ለማጠናቀቅ በዘንድሮ ዓመት ስራውን እንደሚያጠናቅቅ ገልፀዋል።

ማጠቃለያ

ማንኛውም ልማት በህብረተሰብ ላይ የራሱ አዎንታዊና አሉታዊ ተጽእኖ ሊኖረው ይችላል። የህብረተሰብ የልማት ፕሮጀክቶች የአካባቢና የማህበረሰብ ተፅእኖ ግምገማዎችን ለማለፍ የሚገደዱትም ከዚሁ አኳያ ነው። የአርጆ ዴዴሳ ግድብና መስኖ ልማት ፕሮጀክትም ይህንኑ አግባብ ሂደት አልፎ እንደመጣና አስፈላጊውን የዲዛይን መመዘኛዎች ማሟላቱን የተለያዩ ሰነዶች ያሣያሉ። ስለሆነም የፕሮጀክቱ መጓተት ያሉ መልካም የሚባሉ ነገሮችን እንዳናነሳ የሚያደርጉ አይሆንም። ከዚህ አንፃር ካየነው የመስኖ ልማት ፕሮጀክቱ ከፍተኛ የሆነ የስራ እድል ለአካባቢው ነዋሪ መፍጠሩ፣ ለግንባታው ግብዓት የሚውል ሼል በሚመረትበት አካባቢ ከፍተኛ የድማሚት ፍንዳታ በህብረተሰቡ ላይ አደጋ በመደቀኑ ቅድሚያ ለሰዎች ደህንነት በሚለው መርህ ለተወሰነ ጊዜ ስራ እንዲቋረጥ መደረጉና፣ በአካባቢው ህብረተሰብ ዘንድ ያለው የተፋሳስ እንክብካቤ ግንዛቤ ከፍተኛ መሆኑ የፕሮጀክቱ አዎንታዊ የሚባሉ ገጽታዎች ናቸው። በፕሮጀክቱ ግንባታ አጠቃላይ ወደ 3380 ሠራተኞች ይገኛሉ። ከዚህ ቁጥር ውስጥ 341 የሚደርሱት ብቻ የተቋራጩ የኦሮሚያ ውሃ ስራዎችና ኮንስትራክሽን እንዲሁም የአማካሪው የኦሮሚያ ውሃ ዲዛይንና ቁጥጥር ድርጅት ሠራተኞች ሲሆኑ የተቀሩት ሙሉ በሙሉ በአካባቢው ያሉ ነዋሪዎች ናቸው። በጾታ ስብጥርና በሴቶች ተሳትፎም ረገድ ከሆነ ፕሮጀክቱ የራሱ በጎ ገፅታዎቸ እንዳሉት እንረዳለን። ወደ 229 የሚጠጉ ሴቶች በፕሮጀክቱ ግንባታ ላይ አሻራቸውን እያሳረፉ ሲሆን ከዚህ 5 ብቻ የሚሆኑት በተቋራጩና በአማካሪው ድርጅት በኩል ከዋናው መስሪያ ቤት መምጣታቸውንና የኢንጂነሪንግና የፅህፈት ባለሞያዎች መሆናቸውን ተረድተናል። ሌሎች የተቀሩት ግን በአካባቢው የሚኖሩ የስራ እድል የተፈጠረላቸው ዜጎች ናቸው።  

የአርጆ ዴዴሳ ግድብ 1.9 ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውሃ የመያዝ አቅም አለው ። ለመስኖ ጥቅም ላይ ሊውል የተዘጋጀው (LIVE STORAGE) ወደ አንድ ቢሊዮን ሜትር ኪዩብ ውሃ ሲሆን 900 ሚሊየን ሜትር ኪዩብ ውሃ (DEAD STORAGE) ጥቅም ላይ የማይውል ይሆናል።የግድቡ አካባቢ የሚባለው ወይም ግድቡ ተሰርቶ ከተጠናቀቀ በኋላ የሚሸፍነው መሬት ወደ 11,55 ወይም 11,505 ሄክታር ነው። የግድቡ የቀድሞው ዲዛይን 47 ሜትር ከፍታ የነበረው ሲሆን በኋላ ግን በዲዛይን ክለሳ ወደ 50 ሜትር ከፍ እንዲል ተደርጓል። የጎን ርዝማኔውም በላይኛው በኩል 502.47 ሜትር በታችኛው በኩል 561.69 ሜትር ይረዝማል።

የመስኖ ልማት ፕሮጀከቱ አጠቃላይ የግንባታ ወጪ በፊት በነበረው ዲዛይን 700 ሚሊዮን ብር እንደሚፈጅ የተገለፀ ቢሆንም የዲዛይን ክለሳና የተለያዩ ማሻሻያዎች በመደረጋቸው ወጪው ወደ 2.8 ቢሊዮን አሻቅቧል። ሌላው ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ የኮንትራክተሩን አቅም ባለገናዘበ መልኩ እነዚህን ሁሉ ስራዎች ለአንድ ኮንትራክተር መስጠቱ  ለፕሮጀክቱ መጓተት ትልቁን አስተዋፅኦ አበርክቷል። ከማህበራዊ ጉዳዮች ጋር መሰራት የነበረባቸው ያልተሰሩ ስራዎች ነበሩ። እነሱም ፕሮጀክቱ ሲጠና የአካባቢው የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ይዞታ በበቂ ያለማጥናተ ሁኔታም ታይቷል የሚል ግምት አለኝ። ይህ ብቻ ሳይሆን የህብረተሰቡን ጥያቄ ማዕከል ያደረጉ ስራዎች እስከ 2007 ዓ.ም ድረስ ትኩረት አልተሰጠውም ወይም ትኩረት ተሰጥቶት አልተሰራም። በዚህ ምክንያት ጊዚያዊ ግድብ ተብሎ የተገነባው (cooferr dam) ግድብ ውሃው ሞልቶ የጎርፍ መጥለቅለቅ የፈጠረበትና ሰዎች እንዲፈናቀሉ ምክንያት የሆነበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ከዚህ ሁሉ የምንማረው ቁምነገር ፕሮጀክቶች ሲጠኑ የአካባቢውን የማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ይዞታ በበቂ ሁኔታ ማጥናት ግድ እንደሚል፣ የህዘብ ጥያቄዎች ግንባታ ከመገባቱ በፊት ምላሽ ማግኘታቻውን ማረጋገጥ እንደሚገባና በመረጃ ላይ የተመሰረተ በልማቱ ተጠቃሚ ሊሆኑ መቻላቸውን በሚያረጋግጥ መልኩ የማሰመን ስራ መሰራት እንዳለበት ነው። ስለሆነም የፕሮጀክቱን ግንባታ ለማፈጠን እንዲሁም የሚፈለገውን 80 ሺ ሄክታር መሬት (በነገራችን ላይ በአቅራቢያው ያለው የአርጆ ስኳር ፋብሪካ በአሁኑ ሰዓት 4 ሺህ ሄክታር ብቻ ነው የሚያለማው የወንዙን ውሃ በፓምፕ በመሳብና ዝናብን በመጠበቅ) በማልማት ህዝብንና ሀገርን መጥቀም እንዲቻል የግድቡ ግንባታ መፋጠን እንዳለበት በመጠቆም የሚመለከታቸው ወገኖችም ያላሰለሰ ርብርብ ማድረግ እንደሚገባቸው ማሳሰብ ያስፈልጋል።  

ሀገሪቱ ብዙ ቢሊዮን ብሮችን ብዙ የስኳር ፕሮጀክቶች ላይ እያዋለች ነው። የአርጆ ዴዴሳን ፕሮጀክት ጨምሮ በርካታ ፕሮጀክቶች በዋል ፈሰስ ሆነዋል። የታለመላቸውን ግብ የመቱም አይመስልም። በተመሳሳይ ሁኔታ ከሰም ተንዳሆን መጥቀስ ይቻላል። እነዚሁ ፕሮጀክቶች 10 አስር ዓመት አስቆጥረዋል። ይሁንና ምርት እየሰጠ ያለው የትኛው ነው ብለን ብንጠይቅ በቁጥር ውስን የሆኑ ናቸው። ይሁንና ብዛታቸውን ካየን በጣም በርከት ያሉ ናቸው። አርጆ ዴዴሳ በቀላሉ ሊጠናቀቅ የሚችል ፕሮጀክት ነው። ፕሮጀክቱ ክትትል ተደርጎበትና ቢጠናቀቅ ኖሮ ራሱ የወጣበትን የፋይናንስ ወጪ መመለስ (financial investment return) የሚችልና ሌሎቹንም ፕሮጀክቶች መስራት የሚያስችል  ነበር። የስኳር ፕሮጀክቶችም ሆኑ ሌሎች ፕሮጀክቶች በ10 ዓመት ጊዜ ውስጥ ምን ያህል የወጣባቸውን ወጪ መልሰው የሀገሪቷን ኢኮኖሚ እየደገፉ ነው የሚለውን ነገር ማየት አስፈላጊ ይመስለኛል። ስለዚህ አሁን ካለንበት ልንማር ይገባናል ነው መልዕክቴ።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 10 of 160

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us