የግብር ሰብሳቢው ሥልጣኖች

Wednesday, 06 August 2014 14:23

ከኪዳኔ መካሻ

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.  

- ስለግብር ምንነትና ዋና ዋና የግብር ሕጎቻችን

- የሚፈለግባቸውን ግብር ያልከፈሉ ግብር ከፋዮች የግብር ዕዳ እንዴት ይሰበሰባል

- ግብር ከፋዩ በግብር ውሳኔው ላይ ያሉት የይግባኝ መብቶች

- ያልተከፈለ ግብርን ለመሰብሰብ ግብር ሰብሳቢው ባለሥልጣን ያሉት ሥልጣኖችና የሌሎች አካላት ግዴታዎች

እንዴት ናችሁ ሰላም ነው? የዛሬው ትኩረታችን የግብር ጉዳይ ነው። ባለፈው ሳምንት በዚሁ በጋዜጣችን ላይ ዜድ ቲኢ የተባለው በሀገራችን በቴሌኮም ስራ ላይ የተሰማራው የቻይና ኩባንያ ላይ የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ግማሽ ቢሊዮን ብር ግብር እንዲከፍል እንደተወሰነበት አንብበናል። እስቲ ስለ ግብር ምንነት ግብር ከፋዮች ስላለባቸው ግዴታ፣ መንግሥት የሚፈለግባቸውን ግብር ያልከፈሉ ድርጅቶች ወይም ግለሰቦች ላይ ግብር ሰብሳቢው የመንግስት አካል ስላለው ስልጣን የግብር ሕጎቻችንን እያጣቀስን አንዳንድ ነጥቦችን እናንሳ።

  • በቅድሚያ ስለግብር ከተለያዩ ሀገራት የተገኙ አባባሎችን ማሟሟቂያ እናንብብ፡-
  • አሜሪካኖቹ ወሬ ከግብር ነፃ ነው ይላሉ።
  • ከተለያዩ የዓለም ሀገራት የተገኙ ጥቅሶችን የሰበሰበው ጆን አር ስቶን ደግሞ እኔስ ከማን አንሳለሁ ብሎ “ግብር የበለጠ ባገኘህ ቁጥር የበለጠ ይወስድብሃል”ብሎ መፅሐፍ ላይ የራሱን አባባል አካፍሏል።
  • ሮማውያን “ግብር የሀገር መሰረት ነው” ሲሉ
  • ግሪኮች ደግሞ “ግብር የጦርነት ምንጭ ነው” ብለዋል። ጦረኛ መንግሥታትም መሳሪያ መግዣውን በግብርም በምንም ካላገኙ ወይም በጥንታዊው ሁኔታ የሌላውን ሕዝብ ወረው ማስገበር ካልፈለጉ ጦርነት አይኖርም ለማለት ነው።
  • ስፔኖች “በውሸት ላይ የተጣለ ግብር የለም” ማለታቸው ቀዳዳን (ውሸትን) ለማበረታታት ይመስላል።
  • አሜሪካኖቹ “ከንብረት ነፃ ሰው ከግብርም ነፃ ነው” ማለታቸው ግብር ለመክፈልም ለመብቃትም የሆነች ገቢ ወይም ንብረት ታስፈልጋለች ማለታቸው ነው።

ግብር ምንድን ነው?

በዓለም አቀፍ ደረጃ እውቅና የተሰጠው ብላክስ የሕግ መዝገበ ቃላት ግብርን እንዲህ ብሎ ይተረጉመዋል “መንግሥት በግለሰቦች፣ በተቋማት፣ በግብዓቶች ወይም በንብረቶች ላይ የመንግስታዊ (ሕዝባዊ) ገቢ ለማግኘት የሚጥለው የገንዘብ ክፍያ ግዴታ ነው። በሰፊው ሲተረጎም ቃሉ ሁሉንም መንግስታዊ የሆኑ በሰዎች (የተፈጥሮ ወይም የህግ) በንብረቶች በተወሰኑ ነገሮች የመጠቀም መብቶች፣ የስራ ዘርፎች፣ ግለሰቦች በሚያገኘው ጥቅሞች ላይ የሚጣሉ ቀረጦችን፣ ክፍያዎችን እና በመቶኛ በቁጥር የሚሰበሰቡ ክፍያዎችን ያካትታል። ምንም እንኳን ግብር በተለምዶ በገንዘብ የሚከፈል ተደርጎ ቢታሰብም የግድ ግን መገበያያ ገንዘብ የሚከፈል መሆን የለበትም።

“ግብሮች አስገዳጅ የሆኑ ከሰዎችና ከንብረቶች ላይ የሚሰበሰቡ ምጣኔያዊ መዋጮዎች ሲሆኑ የአንድ ሀገር መንግስት በሉአላዊነቱ መንግሥቱን እና ለህዝቡ የሚያስፈልጉ ነገሮችን ለመደገፍ የሚሰበስበው ነው” የሚለው ትርጓሜ ተቀባይነት ያለው ሲሆን ብዙውን ጊዜ የኮሊ ትርጓሜ በመባል ይታወቃል። ይህ ትርጓሜ “መዋጮ” ብሎ ያስቀምጠው እንጂ ሌሎች ትርጓሜዎች “ክፍያ” ፣ ቀረጥ ወይም ክፍያ፣ የአገልግሎት ክፍያ፣ ቀንበር (ጫና) ወይም ከሕብረተሰቡ ላይ በጣም የሚፈለግ ክፍያ ይሉታል። እነዚህ የቃላት ልዩነቶች ግን በግብር ምንነት ላይ ብዙም ተጨባጭ ለውጥ አያመጡም። (ትርጉም የራሴ) ለግንዛቤ ያህል በላይ የጠቀስነውን የግብርን አጠቃላይ ትርጉም ካየን እስቲ ወደ ሀገራችን የግብር ሕጎች እንለፍ።

ግብር በሀገራችን ሕግ

በሀገራችን ግብር የመሰብሰብ ስልጣን ለፌዴራሉ እና ለክልል መንግሥታት የተሰጠ ነው። ሮማውያኑ እንዳሉት ግብር የአንድ መሰረት ነው። በብላክስ ሎው መዝገበ ቃላት ላይ እንዳየነው ደግሞ አንደኛው የሉአላዊነት መገለጫዎች መንግሥጥ በስልጣኑ ስር ካሉት ሰዎችና ንብረቶች ግብር መሰብሰብ መቻሉ ነው። በሕገ መንግሥታችን አንቀፅ 51(10) እና አንቀፅ 52(2) (ሠ) መሰረት የፌዴራሉ መንግስት ለፌዴራል መንግስት በተከለሉት የገቢ ምንጮች ላይ የክልል መንግስታት ደግሞ ለክልል መንግስታት በተወሰኑ የገቢ ምንጮች ላይ ግብርና ታክስ የመጣል የመሰብሰብና የማስተዳደር ስልጣን ተሰጥቷቸዋል። ሕገ መንግሥቱ “የገቢ ምንጮች በሚል ያስቀመጣቸው እነኚህ የግብር የመጣልና የመሰብሰብ ስልጣኖች ግብሩ የሚጣለው የፌዴራሉ ከሆነ በሕዝብ የተወካዮች ምክር ቤት ውሳኔ እንደሆነ በሕገ መንግስቱ አንቀፅ 55(14) ላይ ተደንግጓል። የክልል መንግስታት በሕገ መንግስቱ በተወሰኑላቸው ገቢዎች ላይ የሚጥሉትን ግብርና ቀረጥ የሚወስነው ደግሞ የክልሉ ምክር ቤት ነው።

በሕገ መንግስታችን አንቀጽ 96-100 ያሉት አራት አንቀፆች በፌዴራል መንግሥት የግብር ስልጣን ስር ያሉ የገቢ ምንጮችን፣ በክልል መንግሥታት ስልጣን ስር ያሉ የግብር መሰብሰቢያ ምንጮች፣ የፌዴራልም የክልል መንግሥታትም የጋራ የግብር ስልጣኖችን በዝርዝር አስቀምጠዋል። ተለይተው ለክልል ወይም ለፌዴራል መንግሥት ያልተሰጠ የግብር ስልጣኖችን በተመለከተ ደግሞ የግብር ስልጣኑ የሚወሰነው በማንነው የሚለውን የሚወስኑት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትና የፌዴሬሽን ምክር ቤቶች በጋራ ስብሰባ በሁለት ሶስተኛ ድምፅ የሚያሳልፉት ውሳኔ ነው። ሕገ መንግስታችን 100ኛ አንቀፅ ላይ የታክስና የግብር አጣጣል መሠረታዊ መርሆችን አስቀምጧል። በዚህም መሰረት ሁለቱም መንግስታት የሚጥሉት ግብር ከምንጩ ጋር የተያያዘና በአግባቡ ተጠንቶ የተወሰነ መሆኑን የሚረጋገጥ ግዴታ ተጥሎባቸዋል። በተጨማሪ በመካከላቸው ያለውን ግንኙነት የማይጎዳና ከሚቀርበው አገልግሎት ጋር ተመጣጣኝ መሆኑን የማረጋገጥ ግዴታም አለባቸው። ለትርፍ የተቋቋሙ ድርጅቶች ላይ ካልሆኑ አንዱ በሌላው ንብረት ላይ ግብር ማስከፈል እንደማይችሉ ሕገ መንግስቱ ደንግጓል።

ከላይ የተመለከትነው ግብር የመጣልና የመሰብሰብ ስልጣን ሕገመንግስታዊ መሆኑንና በዲሞክራሲያዊ ስርዓት የስልጣን ባለቤት የሆነው ሕዝብ በተወካዮች በኩል ለሚመርጠው መንግሥት የሰጠውን ስልጣን በሕገ መንግስቱ መሰረት ገድቦታል። ሕገመንግሥቱ የሕጎች ሁሉ የበላይ በመሆኑ ዝርዝር ጉዳዮችንና አፈፃፀማቸውን የሚመለከቱ የበታች ሕጎችም ህገመንግስቱን መሠረት ያደረጉ መሆን አለባቸው። ከዚህ አንፃር በሀገራችን የሚገኙ የግብርና የቀረጥ እንዲሁም ሌሎችም ሕጎች የወጡትና የተጣሉብንን የግብር ግዴታ እንድንወጣ የሚያስገድዱን በዚህ ሕገ መንግስታዊ ስልጣናቸው መሠረት ነው።

መሠረታዊ የግብር ሕጎች፡- በሀገራችን ለፌዴራልና ለክልል መንግስታት ተለይተው ወይም በጋራ በሕገ መንግሥቱ የተሰጡ የግብር የመጣልና የመሰብሰብ ስልጣኖች አሉ። የክልል መንግሥታት ሕገመንግስቱ በወሰነላቸው የገቢ ምንጮች ላይ የየራሳቸውን ሕግ አውጥተው የሚሰሩበት ሲሆን የሚከተሉትን ደግሞ ዋና ዋና በፌዴራሉ መንግስት የወጡና በስራ ላይ ያሉ የግብር ሕጎች ናቸው።

  1. የገቢ ግብር አዋጅ፡- በአዋጅ ቁጥር 286/1994 ሰኔ 27 ቀን 1994 የወጣ አዋጅ ሲሆን ጥር 1 ቀን 2001 ዓ.ም በወጣው የገቢ ግብር ማሻሻያ አዋጅ ቁጥር 608/2001 ማሻሻያ ተደርጎበት በስራ ላይ የሚገኝ ከንግድ ስራ፣ ከመቀጠር፣ ንብረቶችን ከማከራየትና ከሌሎችም ገቢ የሚያስገኙ እንቅስቃሴዎች የሚሰበሰቡ ግብሮችን በዝርዝር የያዘ ነው።
  2. የተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ፡- ይህ አዋጅ የቀድሞውን የሽያጭና የኤክሳይዝ ታክስ አዋጅ በመተካት በአዋጅ ቁጥር 285/1994 ታህሳስ 23 1995 ዓ.ም የወጣ ሲሆን ታህሳስ 16 ቀን 2001 ዓ.ም በወጣው የተጨማሪ እሴት ታክስ ማሻሻያ አዋጅ ቁጥር 609/2001 ተሻሽሎ በስራ ላይ የሚገኝና ተጨማሪ እሴትን በሚጨምሩ በሕጉ ላይ በተቀመጡ ግብዓቶች ላይ ሻጩ የሽያጭ መመዝገቢያ መሳሪያን እንዲጠቀምና 15 በመቶ ግብር ገዢውን ግብር አስከፍሎ ለግብር ሰብሳቢው አካል ገቢ እንዲያደርግ ግዴታ የሚጥል ነው።
  3. የኤክሳይዝ ታክስ አዋጅ፡- ይሄ አዋጅ በዋነኝነት አላማው የህብረተሰቡን ጤና በሚጎዱና ማህበራዊ ችግር በሚያስከትሉ እቃዎች ላይ አጠቃቀሙን ለመቀነስ የታሰበ ሕግ ሲሆን በአዋጅ ቁጥር 3071/1995 የወጣ ሕግ ነው።
  4. የተርን ኦቨር ታክስ አዋጅ፡- የተጨማሪ እሴት ታክስ ተመዝጋቢ ያልሆኑ ሰዎች በሚያካሂዱት ግብአት ላይ ገቢ ለመሰብሰብ እና የግብር ፍትሃዊነትን ለማስፈን የተደነገገ ሕግ ሲሆን በአዋጁ ላይ ከተርን ኦቨር ታክስ ነፃ ከተደረጉ የአገልግሎት መስኮች ወይም ግብይቶች በስተቀር የሚመለከታቸው እቃ ወይም አገልግሎት ሻጮች ከሽያጩ ላይ ሊከፈል የሚገባው ታክስ ሰብሳቢው ለግብር ሰብሳቢው ባለስልጣን ገቢ እንዲደርጉ በአዋጅ ቁጥር 308/1995 ታህሳስ 22 ቀን 1995 የወጣ አዋጅ ነው።

ከነዚህ ዋና ዋና የግብር ሕጎች በተጨማሪ ሌሎችም የተለያዩ የግብር የቀረጥ ህጎችና መመሪያዎች ወጥተው በስራ ላይ ይገኛሉ። ይህን ያህል መሠረታዊ የግብር ሕጎቻችንን ከተዋወቅን ግብር ሰብሳቢው አካል የግብር ግዴታቸውን ባልተወጡ ግብርከፋዮች ላይ ያለውን ስልጣን እና አለመግባባት በተከሰተ ጊዜ የግብር ግዴታ ያለባቸው ተቋማት ወይም ግለሰቦች ያሉአቸውን መብቶች እና ግዴታዎች እንመልከት። በመነሻችን ላይ ያነሳነው የዜድ ቲኢ ኩባንያ ግማሽ ቢሊዮን ብር የግብር እዳንና የገቢ ሰብሰባው ባለስልጣን ከድርጅቱ ላይ የሚፈልገውን ግብር ለመሰብሰብ ያለውን ስልጣን በቀጥታ ይመለከታል። እንቀጥል፡-

የግብር ሰብሳቢው ሥልጣን

ዜድቲኢ ኩባንያ የተጠየቀው ግብርበዋነኝነት በንግድ ሥራ የሚገኝ ግብር እና ከተጨማሪ እሴት ታክስ ግብር መሆኑንና ሌሎችም ግብሮች እንዳሉ ዘገባው ይገልጻል። በገቢ ግብር አዋጅ ማሻሻያ ቁጥር 608/2001 አንቀፅ 2(1) መሠረት የገቢ ግብር የመሰብሰብ ስልጣኑና ኃላፊነቱ የተሰጠው ለኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን ነው። በአዋጅ አንቀፅ 38 መሠረት ይህ ባለስልጣን በአዋጁ መሠረት የሚወጡ ደንቦችን በሥራ ላይ የማዋልና የማስፈፀም ኃላፊነት ተጥሎበታል። ግብር ከፋዩ የሚቀርባቸውን የሂሳብ መግለጫዎችና ሰነዶች ለማረጋገጥ ተቆጣጣሪዎች በስራ ቦታው መመደብ ሰነዶችን በሚመለከት የግብር ከፋዩን ሰራተኛ ጠርቶ መጠየቅ የመንግስት የአስተዳደር ደርጅቶች የፋይናንስ ተቋማት ስለግብር ከፋዩ የሚያውቁትን መረጃ እንዲሰጡት የማድረግ ስልጣን ተሰጥቶታል። በተጨማሪ ማንኛውም የፌዴራልና የክልል መንግስታት መዋቅሮች በአዋጅ አንቀፅ 41 መሠረት ማንኛውምን ፍቃድ በሚሰጡበት ጊዜ የግብር ከፋዩ የሚፈለግበትን የግብር ግዴታ መወጣቱን የማረጋገጥ የመተባበር ግዴታ ተጥሎባቸዋል።

በአዋጅ ቁጥር 286/1995 አንቀፅ 64 እና ተከታዮቹ መሠረት ማናቸውም ግብር ከፋይ በሕጉ ላይ በተቀመጠው ጊዜ ሰሌዳ መሠረት በግብር ዓመቱ ያገኘውን ግብር ለግብር ሰብሳቢው ማሳወቅ አለበት። ሳያሳውቅ ከቀረ ወይም ያሳወቀው የገቢ መጠን ተቀባይነት ካላገኘ በአዋጁ አንቀጽ 69 መሠረት ግብር ሰብሳቢው ባለሥልጣን ባወጣው መመሪያ መሰረት የግብሩን ልክ በግምት የመወሰን ስልጣን ተሰጥቶታል። የግብሩን መጠን ሰብሳቢው ባለስልጣን ከወሰነ በኋላ በአዋጁ ላይ በአንቀጽ 73 መሠረት ለግብረ ከፋዩ በፅሁፍ የግብር ውሳኔ ማስታወቂያ እንዲደርሰው ያደርጋል። ይህ ማስታወቂያ የደረሰው ግብር ከፋይ የግብር ውሳኔው ማስታወቂያ ከደረሰው ወይም የአቤቱታ አጣሪ ኮሚቴ ውሳኔ ከሰጠበት ቀን ጀምሮ ባሉት 30 ቀናት ውስጥ የሚፈለግበትን ግብር ካልከፈለ ወይም ለግብር ይግባኝ ጉባኤ ይግባኝ ካላቀረበ በአዋጁ በተቀመጠው የጊዜ ገደብ ስልጣኑ ላለው ፍ/ቤቱ የመጨረሻ ውሳኔ ከሰጠበት በአዋጅ ቁጥር 286/95 አንቀፅ 73(3) መሠረት ግብር ባለመክፈል ጥፋተኛ ነው።

ግብር ከፋዩ በግብር ማሳወቂያ ውሳኔ የተጣለበትን ውሳኔ ካልተቀበለው የተወሰነበትን ግብር 50 በመቶ በማስገባት ለግብር ይግባኝ ኮሚቴ ውሳኔው በደረሰው በ30 ቀናት ውስጥ ይግባኝ የማቅረብ መብት በአንቀጽ 107 መሠረት ተሰጥቶታል። በይግባኝ ሰሚው ጉባኤ ላይ ተቃውሞ ያለው ከሆነ ደግሞ በሀገራችን የህግ ስህተቶችን አይቶ የአይቶ የመወሰን ስልጣን ላለው ለፌዴራል ጠ/ፍ/ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በገቢ ግብር ማሻሻያ አዋጁ አንቀፅ 10 መሠረት ውሳኔው በደረሰው በ30 ቀናት ውስጥ ይግባኝ የማቅረብ መብት አለው።

ከላይ በጠቀስናቸው ሕጋዊ ሂደቶችን ካጠናቀቁ ግብር ከፋዩ የግብር ባለዕዳነቱ የተረጋገጠ እና የመጨረሻ በመሆኑ ግብር ሰብሳቢው በአዋጁ አንቀጽ 77 መሠረት የግብር ባለዕዳውን ሀብት የመያዝና ለግብር እዳውና ለተጨማሪ ወጪዎች መክፈያ ማዋል ይችላል። የተያዘው ሀብት እዳውን የማይሸፍን ከሆነ እዳው ተከፍሎ እስከሚጠናቀቅ ድረስ ሌሎች ሀብቶቹን የመያዝ ስልጣን ተሰጥቶታል። የግብር ሰብሳቢው ባለስልጣን የግብር ከፋዩን ሀብት ከመያዙ በፊት ለግብር ባለዕዳው የ30 ቀን ማስጠንቀቂያ የመስጠት ግዴታ የተጣለበት ሲሆን የግብር አሰባሰቡን የሚያደናቅፍ ነገር ያለ ከመሰለው የ30 ቀኑን ጊዜ ሳይጠብቅ የግብር ባለዕዳውን ሀብት መያዝ ይችላል።

የግብር ከፋዩ ሀብት በፍርድ ቤት ትዕዛዝ የተከበረ ወይም በአፈፃፀም ላይ ያለ ካልሆነ ማንኛውም ሰው ግብር ሰብሳቢው ሲጠይቀው የግብር ባለዕዳውን ሀብት ካላስረከበ የእዳውን 50 በመቶ ኃላፊነት ይኖርበታል። በአዋጁ አንቀጽ 78(2) መሠረት የግብር ባለእዳውን ንብረት ለገቢ ሰብሳቢው ባለስልጣን ያስረከበ ሰው ግብር ከፋዩ ወይም ሌላ ሰው ከሚፈልግበት እዳ ነፃ ይሆናል።

የግብር ሰብሳቢው ባለስልጣን ግብር ከፋዩ ላይ ለሚፈልገው እዳ አስቀድሞ የተመዘገበ የብድር መያዣ ያላቸው አበዳሪዎች ካልሆኑ በስተቀር ከሌሎች ባለዕዳዎች ቅድሚያ ተሰጥቶት ሀብቱን ለግብር እዳው የማዋል እና መብቱን በእዳው መጠን በመያዣ የማስመዝገብ መብት ተሰጥቶታል።

በተጨማሪም የግብር እዳ አሰባሰቡን የሚያደናቅፍ ሁኔታ መኖሩን ካመነ ግብር ሰብሳቢው በአዋጁ አንቀጽ 81 የግብር ከፋዩን የባንክ ሂሳብ የማሳገድና የሂሳብ እንቅስቃሴውን ዝርዝር መረጃ የመጠየቅ መብት ያለው ሲሆን ይህ ስልጣኑ ከግብር ውሳኔ በፊት የግብር መጠኑን ለመወሰን ብቻ የሚያበቃው ነው።

እነዚህ ለኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን የተሰጡ ስልጣኖች ግብር አሰባሰቡን ውጤታማ ለማድረግ የታሰቡ ሲሆኑ ማንኛውም ግብር ከፋይ በጠቀስናቸው የሕግ አግባብ የግብር ውሳኔው ላይ ቅሬታ እና ይግባኝ አቅርቦ የመጨረሻ ውሳኔ ከተሰጠበት ባለስልጣን መስሪያ ቤቱ የግብር ባለዕዳውን ሀብቶች ከራሱ ላይም ከማንኛውም ግለሰብ ላይ ይዞ ገቢ የማድረግ ጠንካራ ስልጣን እንዳለው የሚያሳዩ ናቸው።

በመነሻችን ያነሳነው የዜድ ቲኢ የግብር እዳም ድርጅቱ በይግባኝ ለግብር ይግባኝ ሰሚ ጉባኤ 50 በመቶ ከፍሎ በተወሰነው ጊዜ ካላቀረበ ባለስልጣን መስሪያ ቤቱ ተከፋይ ሂሳቦቹን፣ የባንክ ተቀማጮቹን እና ሌሎችም የድርጅቱን ሀብቶች እዳውን እስኪሸፍኑ ድረስ ሸጦ ገቢ የማድረግ ስልጣን ሌሎች የግብር ባለዕዳው ሀብት በእጃቸው የሚገኙ ግለሰቦችም ሆነ ድርጅቶችም በባለስልጣኑ ጥያቄ የግብር ባለዕዳውን ሀብት የማስረከብ ግዴታ ሕጉ ጥሎባቸዋል።    

ይምረጡ
(18 ሰዎች መርጠዋል)
8646 ጊዜ ተነበዋል

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • Addvvrtt1.jpg
  • Advrtt1.jpg
  • Advrtt3.jpg
  • Advverttt.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 32 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us