መንደሪን ምንም እንኳን የብርቱካን ዝርያ ቢሆንም ከመጣፈጥ ይልቅ የመኮምጠጥ ባህሪው ስለሚያይል ብዙዎቻችን አንደፍረውም። እንደ አጋጣሚ ሆኖ ስናገኘው እንመገበው ይሆናል እንጂ ልክ እንደብርቱካን ጥቅም ይሰጠናል ብለን አዘውትረን እና አስበንበት አንመገበውም። ጥናቶች የሚጠቁሙት ግን መንደሪን በተለይ በአሁኑ ጊዜ የሰወ ልጅ የጤና ጠንቅ የሆኑ ህመሞችን ለመከላከል ያግዛል። መንደሪን በፋብሪካ ደረጃም ከረሜላዎችን፣ ማስቲካዎችን እና አይስክሬሞችን ለማጣፈጥ እና ቃና ለመስጠት ያገለግላል።

መንደሪን እንደብርቱካን ዝርያነቱ ያለው የቫይታሚን ሲ ይዘት ከፍተኛ ነው። በውስጡ ያለው የቫይታሚን ሲ ይዘት አንድ ሰው በቀን ሊያገኝ የሚገባውን 80 በመቶ የያዘ ነው ይላል በክዮቶ ህክምና ዩኒቨርስቲ የተደረገ ጥናት። ቫይታን ሲ ደግሞ ለሰውነታችን መጠነ ሰፊ ጠቀሜታዎችን የሚሰጥ የቫይታሚን አይነት ነው። ከእነዚህ ጠቀሜታዎች መካከልም በአንቲኦክሲደንትነት ባህሪው የሚሰጠው ጠቀሜታ አንዱ ነው። በዚህ ባህሪውም ፍሪራዲካልስ ተብለው የሚጠሩ እና ቋሚ ያልሆኑ ሞሎኪዮሎችን የመበታተን ጠቀሜታው ከፍተኛ ነው። እነዚህ ፍሪ ራዲክሎች ቋሚ የሆኑትን ሞሎኪዮሎች ቋሚ ወዳልሆነ ሞሎኪዩል በመቀየር በሽታ የመቋቋም አቅምን የማዳከም እንዲሁም በሰውነት ውስጥ ያለን ፕሮቲን እና ዘረመል የማዳከም እና የመግደል ጉዳት ያደርሳሉ። ይሄን ሂደት በማስተጓጎል እና የህዋሳትን ደህንነት በመጠበቅ ረገድ መንደሪን ያለው ጠቀሜታ ከፍተኛ ነው። በመንደሪን ውስጥ ከቫይታሚን ሲ በተጨማሪም ከፍተኛ መጠን ያለው የቫይታን ኤ እና ቢ ክምችትም ይገኛል።

የመንደሪን አንቲኦክሲደንት ባህሪይ ሌላው የሚሰጠው ጠቀሜታ ጥሩ የሆነው ኮሌስትሮል በበቂ ሁኔታ እንዲመረት ማድረግ ነው። ይህን የሚያደርገውም መጥፎው ኮሌስትሮል በደም ስሮች ግድግዳ ላይ ተጣብቀው የደም ዝውውሩን ዘገምተኛ የሚያደርጉና ፍሪራዲካሎች በማጥቃት ነው። መጥፎው ኮሌስትሮል በደም ስር ግድግዳዎች ላይ በሚጣበቅበት ወቅት የደም ዝውውሩ ዘገምተኛ ስለሚሆን ለከፍተኛ የደም ግፊት፣ ለልብ ህመም፣ ለስትሮክ እና ለጉበት በሽታ ያጋልጣል። ነገር ግን መንደሪንን በምንመገብበት ወቅት ከላይ በተጠቀሰው መልኩ እነዚህን ችግሮች ማስወገድ እንደሚቻል መረጃው ጠቁሟል። በተጨማሪም መንደሪን ከፍተኛ የሆነ የሚሟሟ እና የማይሟሟ የአሰር ይዘት ስላለው መጥፎው ኮሌስትሮል በሰውነት በቀላሉ እንዳይመጠጥ የማድረግ ጠቀሜታው የጎላ ነው።

ሌላው የመንደሪን የጤና ጠቀሜታ የጉበት ካንሰርን መከላከል ነው። በኦሪዞና ካንሰር ማዕከል በ2014 የተደረገ ጥናት እንደሚያመለክተው በመንደሪን ውስጥ የሚገኘው ከፍተኛ የቫይታሚን ኤ ይዘት ደግሞ ለዚህ ጠቀሜታው ከፍተኛውን ድርሻ ይይዛል። በመንደሪን ውስጥ የሚገኘው ቤታ ክራይፕሮክሳንቲን የተባለው ንጥረ ነገር ሔፒታይተስ ሲ የተባለውን የጉበት በሽታ የመከላከል አቅሙ ከፍተኛ ነው። በተጨማሪም በመንደሪን ውስጥ የሚገኘው ላይሞኒን የተባለው ንጥረ ነገር ከፍተኛ የሆነ የፀረ ካንሰር ባህሪይ ያለው ሲሆን፣ በተለይም የጉበት ካንሰር እና የጡት ካንሰርን ለመከላከል ይጠቅማል።

በመንደሪን ውስጥ በርካታ ተፈጥሯዊ ማዕድናት የሚገኙ ሲሆን፣ ከእነዚህ መካከልም አንዱ ፖታሲየም ነው። ይህ ማእድን በሰውነት ውስጥ የሚከናወነው የደም ዝውውር የተረጋጋ እና መደበኛ እንዲሆን የማድረግ ጠቀሜታው ከፍተኛ ነው። በመሆኑም በደም ስሮች ውስጥ ያለው የደም ዝውውር የተረጋጋ እና ያልተረበሸ እንዲሆን በማድረግ ለከፍተኛ የደም ግፊት ያለንን ተጋላጭነት በእጅጉ ይቀንሰዋል።

ቫይታሚን ሲ ከሚሰጣቸው ጠቀሜታዎች መካከል አንዱ በሽታ የመከላከል አቅምን ማዳበር ነው። መንደሪንም የቫይታሚን ሲ ይዘቱ ከፍተኛ እንደመሆኑ የሰውነትን በሽታ የመቋቋም አቅም ለማጎልበት ከፍተኛ ጠቀሜታ አለው። በተጨማሪም መንደሪን በተፈጥሮው ባክቴሪያ እንዳይራባ እና እንዳያድግ የማድረግ ባህሪይ ስላለው ሰውነት በቀላሉ በጀርሞች በተለይም በባክቴሪያ እንዳይጠቃ በማድረግ እንደ ሳንባ በሽታ ያሉ ህመሞችን ለመከላከል ያግዛል። ከዚህ በተጨማሪም መንደሪን በተፈጥሮ የታደላቸው የተለያዩ ንጥረ ነገሮች ከምግብ መፈጨት ጋር ተያይዘው የሚከሰቱ ችግሮችን ለመከላከል እንዲሁም መርዛማ ነገሮችን ከሰውነት ለማስወገድ ቀዳሚው የፍራፍሬ ዝርያ ያደርገዋል።

ሌላው ከመንደሪን የምናገኘው ጠቀሜታ ያልተፈለገ የሰውነት ክብደትን ለመቀነስ የሚሰጠው ጠቀሜታ ነው። ይሄንን ጠቀሜታ እንዲሰጥ የሚያደርገው ደግሞ በውስጡ ያለው ከፍተኛ የሆነ የሚሟሟ እና የማይሟሟ አሰር ይዘቱ ነው። የመንደሪን የአሰር ይዘትን ስንመለከት በአንድ መቶ ግራም መንደሪን ውስጥ 3 ግራሙ አሰር እንደሆነ መረጃዎች ያመለክታሉ። በምግብ ውስጥ የሚገኙ አሰርን ስንመገብም በቀላሉ የመጥገብ ስሜት እንዲሰማን እንዲሁም ለረጅም ሰዓት ምግብ ባንመገብም የረሃብ ስሜት ሳይሰማን መቆየት እንድንችል ያግዘናል። በዚህም ብዙ ምግብ ከመመገብ እና ቶሎ ቶሎ ከመራብ ስለሚታደግ ያልተፈለገ የሰውነት ክብደትን ለመቆጣጠር ያግዛል። ላልተፈለገ የሰውነት ክብደት የተዳረጉ እና ይሄንን ክብደታቸውን መቀነስ የሚፈልጉ ሴቶች በቀን ውስጥ 25 ግራም አሰር መመገብ እንዳለባቸው የሚመክር ሲሆን፤ ወንዶች ደግሞ 38 ግራም ያህል አሰር ቢመገቡ የተፈለገውን ውጤት ያገኛሉ ይላሉ ባለሞያዎች። በዘር ምርምር ያደረጉ ባለሞያዎች እንደሚገልጹትም መንደሪን በደም ውስጥ የሚገኘው ኢንሱሊን መጠን እንዲቀንስ የማድረግ ጠቀሜታ አለው። በዚህ ባህሪውም በሰውነት ውስጥ የሚከማች ስኳር እንዳይኖር እና የተከማቸው ስብም እንዲፈጭ በማድረግ ያልተፈለገ የሰውነት ክብደት የመቀነስ ጥረቱ ውጤታማ እንዲሆን ያግዛል።

የመንደሪን አንቲኦክሲደንትነት ባህሪይ የቆዳ ጤንነትን ለመጠበቅም መጠነ ሰፊ ጠቀሜታ አለው። ይህ ባህሪው ጎጂ የሆነ የፀሐይ ጨረርን የመከላከል እና ጉዳት እንዳያደርስ የማድረግ ጠቀሜታ አለው። በመሆኑም ከዚህ ከጎጂ የጸሐይ ጨረር ጋር ተያይዘው የሚከሰቱ የቆዳ መሸብሸብ እና መኮማተር እንዲሁም መስመር መስራት እና መጨማደድን ለመከላከል ይጠቅማል። በተጨማሪም በመንደሪን ውስጥ የሚገኘው ከፍተኛ የቫይታሚን ሲ ይዘት ቆዳ ጤናማ እንዲሆን እና ጉዳት ከደረሰበትም በቀላሉ እንዲያገግም ያግዘዋል። መንደሪንን አዘውትረው የሚመገቡ ነፍሰ ጡር ሴቶች ጽንሱ በቂ ቫይታን ሲ እንዲያገኝ ስለሚረዳው የተስተካከለ እና ፈጣን እድገት እንዲኖው ያደርግላቸዋል። ከዚህ በተጨማሪም በፅንሱ እና በእናትየዋ ማህጸን መካከል ያሉት ህዋሳት እና ደም ስሮች ግንኙነታቸው ጠንካራ እንዲሆን የማድረግ ጠቀሜታ አለው።    

“አያት ቅድመ አያቶቻችሁ ምግብ ነው ብለው የማያስቡትን ነገር በፍፁም አትመገቡ ይላሉ የስነ-ምግብ ተመራማሪው እና የተለያዩ መፅሐፍት ደራሲው ማይከል ፖላን። ባለሞያው እንደሚገልፁት የአሁን ዘመን ሰዎች “ዘመናዊ” የምንላቸው ምግቦች ከምግብነታቸው ይልቅ ይዘውብን የሚመጡት ጉዳት ህይወትን እስከ ማሳጣት የሚደርሱ ናቸው። በዘመናችን በየእለት ምግባችን የምንጠቀማቸው ዘመን አመጣሽ ምግቦች ከተፈጥሯዊ የስነ ምግብ ይዘት ይልቅ የተለያዩ ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገሮች እና ማጣፈቻዎች የተጨመሩባቸው ናቸው። እነዚህ ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገሮች እና ማጣፈጫዎች ታዲያ ሰውነትን ከመንባት ይልቅ ቀስ በቀስ እና በሂደት ለተለያዩ ስር የሰደዱ እና ለሞት ለሚያበቁ በሽታዎች የሚያጋልጡ ናቸው። የዶክተረ ፖላንን ጥናት ጨምሮ በርካታ በዘርፉ በቂ ጥናት ያደረጉ ተቋማትም የሰውን ልጅ ቀስ በቀስ ለሞት የሚያበቁት የዘመናችን ምግቦች የሚከተሉት ናቸው ይላሉ።

የተዘጋጀ ስጋ

ስጋ ለሰውነታችን ከሚያስፈልጉ ንጥረ ነገሮች መካካል የተወሰኑት ይገኙበታል በመሆኑም ስጋን መመገብ ሁልጊዜ ጎጂ ብቻ አይደለም። በተለይ ሳር እና እፅዋቶችን የሚመገቡ እንስሳትን በመመገብ ለሰው ልጅ ጤንነት ጠቃሚ ነገሮችን ማግኘት ይቻላል። ነገር ግን በተለያየ መልኩ ተዘጋጅተው በየመደብሩ የሚሸጡ የስጋ አይነቶች ከጥቅማቸው ይልቅ ጉዳታቸው ያመዘነ ነው። እነዚህን የስጋ አይነቶች ለማከም እና የባክቴሪያን እድገት ለመግታት በማሰብ አምራቾች ሶዲየም ናይትሪት የተባለውን ኬሚካል እንደሚጨምሩበት መረጃዎች ይጠቁማሉ። ይህ ንጥረ ነገር በስጋው ውስጥ ካለው ኬሚካል ጋር ሲገናኝም ሰውን ለተለያዩ አደጋዎች የማጋለጥ ሁኔታ አለው። በተጨማሪም በእነዚህ የተዘጋጁ የስጋ አይነቶች ውስጥ ያለው የሶዲየም ይዘት ከፍተኛ በመሆኑ ለልብ ህመም፣ ለስኳር ህመም እና ለካንሰር ያለንን ተጋላጭነት ከፍ ያደርጉታል። በተጨማሪም ከልጅነታቸው ጀምረው ይሄን ስጋ የተመገቡ ህጻናት በትምህርት አቀባበል ላይ ችግር እንዲገጥማቸው ያደርጋል ይላል መረጃው።

ለስላሳ መጠጦች

የካርቦን ይዘታቸው ከፍተኛ የሆነ የለስላሳ መጠጦች ሌላው ቀስ በቀስ የሰውን ልጅ ከሚገድሉ የዘመናችን መጠጦች ይመደባሉ። እነዚሁ መጠጦች ከፍተኛ የሆነ የስኳር፣ ሰው ሰራሽ ማጣፈጫዎች እና እንዳይበላሹ ለማድረግ የሚጨመር ማቆያ ኬሚካል ይዘት አላቸው።

እነዚህ መጠጦች ያላቸውን ቃና እና ቀለም እንዲይዙ የተለያዩ ሰው ሰራሽ ኬሚካሎች የሚጨመርባቸው ሲሆን፤ ስኳር የለባቸውም የሚባሉትም ቢሆኑ ያላቸው የሰው ሰራሽ ማጣፈጫቸው ከፍተኛ መሆኑን ነው ዶክተር ፖላን የገለፁት። እነዚህ በለስላሳ መጠጦች ውስጥ የሚጨመሩ ሰው ሰራሽ ኬሚካሎችም ቀስ በቀስ ለልብ ህመም፣ ለስኳር ህመም፣ ለኩላሊት መዳከም እንዲሁም ለአስም እና ለጥርስ ህመም ይዳርጋሉ። በተጨማሪም እነዚህ ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገሮች በሰውነት ውስጥ የሚኖረውን የሆርሞን ስርዓት በማዛባትና የስሜት ሁኔታን በማለዋወጥ ላልተፈለገ ችግር ይቻርጋሉ።

ቅባታቸው የተወገደ የወተት ተዋፅኦዎች

በአሁኑ ጊዜ ያሉ የጥናት ውጤቶች እየጠቆሙ ያሉት የተፈጥሯዊ ቅባት ይዘታቸው ከፍተኛ ከሆነ የወተት ተዋፅኦዎች ይልቅ ቅባታቸው የተወገደው ለጤና አደገኛ መሆናቸውን ነው። በሃርቫርድ ዩኒቨርስቲ የተደረገ ጥናት እንዳመለከተውም እነዚህ ቅባታቸው የተወገደ የወተት ተዋፅኦዎችን ተፈጥሯዊ ለማስመሰል እና ጣዕም ለመስጠት የተለያዩ ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገሮች ይጨመርባቸዋል። እነዚህ ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገሮችም ሰውነታችን የምግብ ንጥረ ነገሮችን የሚቀበልበትን ሂደት የማዘግየት እንዲሁም ለአጥንት መሳሳት፣ ለተለያዩ የካንሰር በሽታዎች፣ ለአለርጂ እና ለአስም በሽታ ያጋልጣል። በተጨማሪም እነዚህ ንጥረ ነገሮች በተለይ በሴቶች ላይ የመራባት ችግር እድላቸውን በከፍተኛ መጠን እንደሚጨምሩት የዩነቨርስቲው ጥናት አመልክቷል።

ነጭ ዱቄትና ነጭ ዳቦ

ስንዴ ለጤንነት ከሚመከር የጥራጥሬ አይነቶች አንዱ ቢሆንም፤ የተጣራ የስንዴ ዱቄትን መመገብ ግን ቀስ በቀስ በራስ ላይ ሞትን መጋበዝ እንደሆነ መረጃዎቹ ይጠቁማሉ። በተለይ ፍርኖ ዱቄት እየተባለ የሚጠራው ነጭ ዱቄት ሲዘጋጅ ነጭ ቀለም እንዲኖረው ለማድረግ በስንዴው ውስጥ የሚገኙት የምግብ ይዘቶች፣ ማዕድናት፣ ቫይታሚኖች እና አሰር እንዲወገዱ ይደረጋል። በምትኩም የተለያዩ ኬሚካሎችን በመጨመር ነጭ እንዲሆን ይደረጋል። ይህ ነጭ ዱቄትና ከነጭ ዱቄት የሚዘጋጅ ዳቦም የተፈጥሮ ንጥረ ነገሮችን ካለመያዙ በተጨማሪም በሚጨመሩበት ኬሚካሎች ሳቢያ ላልተፈለገ የሰውነት ክብደት እና ከእርሱ ጋር ተያይዘው ለሚመጡ የጤና እክሎች፣ እንዲሁም ለስኳር ህመም፣ ለታይሮይድ እጢ መዳከም እና ለሌሎች የሰውነት ህዋሳት መዛል ያጋልጣሉ። በተጨማሪም ሰውነት በቀላሉ እንዲመረቅዝ እና የምግብ ልመት ስርዓትም እንዲስተጓጎል የማድረግ ጉዳት አላቸው።

የታሸጉ ጭማቂዎች

የፍራፍሬዎች የጤና ጠቀሜታ የሚያጠያይቅ አይደለም። ነገር ግን ጠቀሜታዎቹን ማግኘት የሚቻለው ፍራፍሬዎቹ ተፈጥሯዊ ይዘታቸውን ሳይለቁ ጥቅም ላይ ሲውሉ ነው። ተዘጋጅተው የታሸጉ የፍራፍሬ ጭማቂዎች ግን ሙሉ ለሙሉ ተፈጥሯዊ ይዘታቸው የተወገዱ ናቸው ይላሉ ዶክተረ ፖላን በፅሁፋቸው። ፍራፍሬዎቹ ተፈጥሯዊ ይዘታቸው ከመወገዱ በተጨማሪም ለጣዕም እና ለቀለም ማሳመሪያ እንዲሁም ሳይበላሹ ለረጅም ጊዜ እንዲቆዩ ለማድረግ የሚያግዙ የተለያዩ ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገሮች እና ስኳር ይጨመርባቸዋል። ጭማቂዎቹን ከተዋህሲያን ለማፅዳት በሚያልፍበት ሂደት ወቅትም ፍራፍሬዎቹ የምግብ ይዘታቸውን ያጣሉ። በስተመጨረሻ የሚቀረው ውሃ እና ስኳር ነው የሚሉት ባለሞያው፤ ይሄ ስኳር እና ውሃ ደግሞ ከጥቅሙ ይልቅ ጉዳቱ የበረታ መሆኑን አስቀምጠዋል። በተለይ እንደ ስኳር ህመም፣ የልብ ህመም እና ከመጠን ያለፈ ውፍረትን የመሳሰሉ የጤና እክሎች እነዚህ የታሸጉ የጭማቂ አይነቶችን ቀስ በቀስ የሚያስከትሏቸው መሆናቸውን ባለሞያው ገልጸዋል።

ፈጣን ምግቦች

ፈጣን ምግቦች ጊዜ ካፈራቸው እና የሰውን ልጅ ህይወት ቀለል ካደረጉት ነገሮች አንዱ ናቸው። እነዚህ ፈጣን ምግቦች ከፍጥነታቸው በተጨማሪም ለመመገብ ቀላል እና ጣዕማቸው የሚስብ በመሆኑ ብዙዎች ያዘወትሯቸዋል። ነገር ግን እነዚህ ቀላል የምንላቸው የዘመናችን ፈጣን ምግቦች የሚያስከትሉት የጤና መዘዝ ቀላል እንዳልሆነ መረጃዎቹ አሰቀምጠዋል። እንደ በርገር፣ ድንች ጥብስ እና የመሳሰሉት ፈጣን ምግቦች በአብዛኛው ይዘታቸው ስኳር፣ ትራንስ ፋቶች እንዲሁም ጨው እና ሌሎች ቃና ሰጪ ኬሚካሎች ናቸው። በመሆኑም እነዚህን ምግቦች መመገብ በሂደት ለስኳር ህመም፣ ለልብ እና ከልብ ጋር ተያያዥ ለሆኑ ህመሞች እንዲሁም ላልተፈለገ የሰውነት ክብደትና እርሱን ተከትለው ለሚመጡ የጤና እክሎች፣ ለስሜት መለዋወጥ እና ምግብ ወደ ሀይል የሚለወጥበትን ሂደት ለሚያዛባ የጤና እክሎች ይዳርጋል ይላሉ መረጃዎቹ። በተጨማሪም በእነዚህ ምግቦች ውስጥ የሚገኘው ሞኖሶዲየም ግሉታሜን የተባለው ሰው ሰራሽ ንጥረ ነገር በአንጎል ላይ ችግር በመፍጠር፣ ትምህርት የመቀበል አቅምን በማዳከም እንዲሁም ለአልዛይመርስ በሽታ የማጋለጥ እድሉ ከፍተኛ ነው።    

 

የክረምት ወራትን ተከትለው በስፋት ከሚስተዋሉ የጤና እክሎች መካከል ዋና ዋናዎቹ ውሃ ወለድ በሽታዎች እና ከጨጓራ እና ከአንጀት ችግር ጋር የተያያዙ በሽታዎች እንደሆኑ የገለፁት በደቡብ እስያ በሚገኘው በባሃርቲ ሆስፒታል አንደክሪያ ሎጀስቷ ዶክተር ሳንጀይ ካልራ በተጨማሪም የታይፎይድ እና ተቅማጥም በክረምት ወራት በሚፈጠሩ የቫይረስ ጥቃቶች ምክንያት የሚከሰቱ የጤና እክሎች መሆናቸውን አስቀምጠዋል። በተለይ የክረምት ወቅት መግቢያ እና መውጫ ወራት ሰውነታችን ከአንደኛው የአየር ሁኔታ በፍጥነት ወደሌላኛው የሚሸጋገርባቸው ወራት በመሆናቸው ሰውነታችን እነዚህን ችግሮች ለመቋቋም ይቸገራል። በበጋ እና በፀሃያማ ወቅት ሰውነታችን በሙቀት ሳቢያ የመድከም እና የምግብ ልመት ሂደቱም የመዘግየት ሁኔታ ይፈጠርበታል የሚለው መረጃው፤ በክረምት ወቅት ደግሞ የሰውነታችንን ሚዛናዊ አካላዊ እና ስነልቦናዊ እንቅስቃሴዎችን የሚቆጣጠረው የሰውነት ክፍል ስለሚደክም የበለጠ በበሽታ እንደምንጠቃ ያትታል።

ከዚህ በተጨማሪም በክረምት ወቅት የምግብ መፈጨትን እና ሌሎች አንጀት የሚያከናውናቸው ተግባራት ደካማ እና ዘገምተኛ ስለሚሆኑ ሰውነታችን በቀላሉ ለተለያዩ ኢንፌክሽኖች ይጋልጣል። እነዚህን የክረምት ወራትን ተከትለው የሚከሰቱ የጤና መታወኮችን ለመቋቋምም ማንኛውም ሰው ሊወስዳቸው የሚገቡ ጥንቃቄዎች የሚከተሉት ናቸው ሲሉ ባለሞያዋ ያስቀምጣሉ።

የመጀመሪያ ጥንቃቄ የሚሆነው ለወቅቱ ተስማሚ እና ትክክለኛ የሆነ የአመጋገብ ስርዓትን መከተል ነው። በዚህ ወቅት የሚፈጠረውን የምግብ መፈጨት ችግር ለማስወገድ የሚያግዙ የምግብ አይነቶችን መመገብ ያስፈልጋል። ይህንን ችግር ለመፍታት ከሚያግዙ የምግብ አይነቶች መካከልም እንደ ገብስ፣ ስንዴ፣ ሩዝ፣ ቢቻል የስጋ ውጤቶች እና የአትክልት ውጤቶች ናቸው። በተጨማሪም እንደማር እና ሌሎች ሀይል ሰጪ የምግብ አይነቶችን መመገብ ችግሩን ለመቅረፍ ያግዛል ይላል መረጃው። በተጨማሪም በማቀዝቀዣ ውስጥ ያልተቀመጡ እና በመደበኛ የሙቀት መጠን ላይ ያሉ ንፅኅናው የተጠበቀ ውሃን በመጠጣት የምግብ መፈጨት ችግሩን መቅረፍ ይቻላል። አየሩ ቀዝቃዛ እና ብርዳማ በሆነ ጊዜም ከጣፋጭ ነገሮች ይልቅ ወደ መራራ እና ጎምዛዛነት የሚያደላ ጣዕም ያላቸው እንዲሁም ከመጠን በላይ ያልሆነ የጨው እና የቅባት ይዘት ያላቸውን ምግቦች በመመገብ ሙቀት ማግኘት ይቻላል።

ሌላው በክረምት ወቅት ከፍተኛ ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው ጉዳይ የእግር ጉዳይ ነው። በዚህ ወቅት እግራችን ከምን ጊዜውም በላይ ለእርጥበት የመጋለጥ እድሉ ከፍተኛ ስለሚሆን በቀላሉ በፈንገስ እና በባክቴሪያ ኢንፌክሽን ይጠቃል። በዚህም ሳቢያ ለመጥፎ የእግር ጠረን እንዲሁም ለእግር ማሳከክ እና መቅላት እንጋለጣለን። በተለይ የስኳር ህመምተኞች ከሌሎች ሰዎች በበለጠ በዚህ ወቅት ለእግራቸው ከፍተኛ ጥንቃቄ ማድረግ ይኖርባቸዋል ይላሉ ባለሞያዎቹ።

ለእግር ከሚደረጉት ጥንቃቄዎች ቀዳሚው የሚሆነው እግራችን በቂ የሆነ የአየር ዝውውር እንዲያገኝ ለተወሰነ ሰዓት ያለምንም መሸፈኛ መቆየት አለበት። ከዚህ በተጨማሪም እግራችን በተቻለ መጠን ንፁህ እና ደረቅ እንዲሆን ማድረግ ቢቻል በተለይ በጣቶቻችን መካከል የፈንገስ ኢንፌክሽን እንዳይፈጠር ያደርጋል። ወደቤታችን ስንገባ አሊያም እረፍት በምናደርግበት ቦታ ላይ ስንደርስ እግራችንን በንፁህ ውሃ እና በሳሙና ወይም ተዋሲያንን ሊገድሉ የሚችሉ ኬሚካሎን ከተቻለ ከጥቂት ጨው ጋር አድርጎ መታጠብ ያስፈልጋል። መታጠቡ ብቻ ፈንገሱን ለማስወገድ እና ኢንፌክሽኑን ለመከላከልም ዋስትና ላይሆን ይችላል የሚሉት ባለሞያዋ፣ በተጨማሪም እግራችንን እና የጣቶቻችንን መካከል በሚገባ ማድረቅ ይኖርብናል ሲሉ ያስጠነቅቃሉ።

ለእግር የሚደረግ ጥንቃቄን በተመለከተ ሌላው መደረግ የሚገባው ጥንቃቄ እርጥበት ያላቸውን ካልሲዎች እና ጫማዎች ማስወገድ ነው። የካልሲው እና የጫማው እርጥበት ፈንገስ በእግራችን ላይ ኢንፌክሽን እንዲፈጥር ከማድረግ በተጨማሪም ለመራባት ምቹ ሁኔታን ስለሚፈጥርለት እርጥበት ያላቸው ጫማዎችን እና ካልሲዎችን ወይም ሌሎች እግራችንን የምንጠቀልልባቸውን ነገሮች ማስወገድ ያኖርብናል። በአጋጣሚ ሆኖ እነዚህን ነገሮች በእርጥቡ ለመጠቀም ከተገደድንም በምናወልቅበት ቅጽበት እግራችንን በሚገባ ማድረቅ ያስፈልጋል። በተጨማሪም የምንጠቀማቸው ካልሲዎች ከእግራችን መጠን ጋር የተስተካከሉ መሆን አለባቸው። በዚህ ወቅት በእግር ላይ የሚከማቸውን ጀርም መጠን ለመቀነስ ሲባልም እግርን በተለይም ጣቶችን የማይሸፍኑ እና ውሃን የማይቋጥሩ ክፍት ጫማዎችን መጫማት ይመከራል።

በእግር ላይ የሚገኝ ማንኛውም ቁስል በክረምት ወይም በእርጥበት ወቅት በጀርሞች ለመመረዝ እጅግ የተጋለጠ በመሆኑ በእግር ላይ የሚገኘው ቁስል እርጥበት እንዳያገኘው አድርጎ መሸፈን ያስፈልጋል። የስኳር ህመምተኛ የሆነ ሰውም በእግሩ ላይ ቁስለቶች ካሉ ከፍተኛ ጥንቃቄን ማድረግ ይገባዋል። በእግሮቹ ላይ ቀደም ብሎ ልብ ያላላቸው ቁስሎች ሊኖሩ ስለሚችሉም እግሩን በሚያደርቅበት ወቅት ጉዳት እንዳይደርስበት ከፍተኛ ሀይልን መጠቀም የለበትም። ከዚህ በተጨማሪም በሳምንት ውስጥ ለሁለት ጊዜ ያህል እግርን በማሸት በቆዳው ላይ የሚገኙ የሞቱ ሴሎችን ማስወገድ ለጤናማ እግር ከሚመከሩ ጥንቃቄዎች አንዱ ነው።

ጥፍርም ሌላው በቀዝቃዛ እና እርጥባማ ወቅት ጥንቃቄ ሊደረግበት የሚገባ ነገር ነው። ጥፍራችን እንደ ጭቃ ያሉ ቆሻሻ ነገሮች በብዛት የሚከማቹበት እና ጀርሞች የሚሰባሰቡበት የሰውነት ክፍል ነው። እነዚህ ቆሻሻዎች እና ጀርሞች በመከማቸታቸውም ጥፍራቸን ለኢንፌክሽን እንዲሁም ቀለሙን ወደ ጥቁርነት የመቀየር እና የሞቱ የጥፍር ሴሎች የተከማቸበት ያደርገዋል። እነዚህን ችግሮች ለመከላከልም ጥፍርን በአጭሩ መቁረጥ፣ የምንቀባቸውን ጥፍር ቀለሞች በጥፍር ላይ ለረጅም ጊዜ አለማቆየት እንዲሁም የጥፍርን ዳርና ዳር በአግባቡ ማጽዳት ያስፈልጋል።

ልክ እንደ እግራችን ሁሉ ለቆዳችንም በክረምት ወቅት ተገቢውን ጥንቃቄ ማድረግ ይኖርብናል። እንደ ባለሞያዋ ማብራሪያ ምንም እንኳን በዚህ ወቅት እንደ አባሯ ያሉ ቆሻሻዎች ያሉ ባይመስለንም በአይናችን የማናያቸው በርካታ ቆሻሻዎች በቆዳችን ላይ ሊያርፉ ስለሚችሉ ወደ መኝታችን ከመሄዳችን በፊት በሚገባ መታጠብ ፤ ማድረቅ እና ማለስለሻዎችን መቀባት ያስፈልጋል። ጉዳት የሚያደርሱ የፀሀይ ጨረር በዚህ ወቅትም ስላሉ የፀሐይ መከላከያዎችን በአግባቡ በመጠቀም በተለይ ለጸሀይ ተጋላጭ የሆኑ የሰውነት ክፍሎቻችንን ከጉዳት መጠበቅ እንዳለብንም ባለሞያዋ ተናግረዋል። የቆዳ ማስዋቢያዎችን የሚጠቀሙ ሰዎችም በክረምት መጠኑ ከበጋው ወቅት ያነሰ መዋቢያን መጠቀም የሚገባቸው ሲሆን፤ በቂ እና ለሰውነት አስፈላጊ መጠን ያለው ውሃንም መጠጣት ያስፈልጋል ሲሉ ባለሞያዋ ይመክራሉ።

 

ዶ/ር ኃይሉ ሰይፉ - የፊዚዮቴራፒ ሐኪም

በተለምዶ የዲስክ መንሸራተት ተብሎ የሚጠራው የአጥንት ህመም ብዙም ትኩረት ካልተሰጣቸው የአጥንት ህመሞች መካከል አንዱ ነው። ይህን ችግር በተመለከተ ባለሞያ አነጋግረናል። ባለሞያው ዶክተር ኃይሉ ሰይፉ ይባላሉ። ዶክተር ኃይሉ በሞያቸው የፊዚዮቴራፒ ሀኪም ሲሆኑ፤ በአሁኑ ወቅትም በቅዱስ ጳውሎስ ህክምና ኮሌጅ ሌክቸረር ናቸው። በተጨማሪም ጥቁር አንበሳ ሆስፒታል አካባቢ በሚገኘው ድሮጋ ፊዚዮቴራፒ ክሊኒክ በፊዚዮቴራፒ ሀኪምነት በማገልገል ላይ ይገኛሉ። በዚህ ሞያ ላለፉት 11 ዓመታት ያገለገሉት ዶ/ር ኃይሉ፤ በሀገራችን ከሚገኙ ጥቂት የፊዚዮቴራፒ ሀኪሞች መካከል አንዱ ናቸው።

ሰንደቅ፡- ዲስክ ምንድነው? ከሚባለው ብንጀምር ጥሩ ነው። በሰውነት ውስጥ የሚገኘው ዲስክ ምንድን ነው? ጠቀሜታውስ?

ዶ/ር ኃይሉ፡- ዲስክ ማለት ጠፍጣፋ ነገር ማለት ነው። በሰውነት ውስጥ ያለው ዲስክ በእያንዳንዱ የጀርባ ወይም የአከርካሪ አጥንት መካከል የሚገኝ ክፍል ነው። ዲስክ በተፈጥሮው ከውጭ በኩል ሽፋን ያለው ሲሆን፤ በሽፋኑ ውስጥ ደግሞ ሁለት አይነት ፈሳሾች አሉ። አንደኛው ፈሳሽ ላላ ያለ እና እንደ ጄል ያለ (ዝልግልግ) ፈሳሽ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ እንደ እንቁላል አስኳል ጠንከር ያለ ፈሳሽ ነው። ጥንካሬው ከአስኳል ጋር የሚነፃፀር ሳይሆን አቀማመጡ እንደዚያ ስለሆነ ነው። ይሄ ጠንከር ያለው ፈሳሽ ወደ ውስጥ (መካከል) ላይ የሚገኝ ነው። ይሄ ዲስክ የተሰራበት አላማም የአከርካሪ አጥንቶች እርስ በርሳቸው እንዳይገናኙ ለማድረግ ነው። በዚህም አጥንቶቹ እንዳይጋጩ የማድረግ እንዲሁም መሬት ስንረግጥ የመሬቱ ግፊት ወደ ላይ የሚያደርሰውን ጫና ቀንሶ የማሳለፍ ጠቀሜታ አለው።

አንድ ሰው ስንት ዲስኮች አሉት የሚለውን ስንመለከት የሰው ልጅ ሰባት የአንገት አጥንቶች አሉት። በእነዚህ አጥንቶች መካከል ከሁለተኛው አጥንት ጀምሮ ዲስክ ይገኛል። በመጀመሪያው እና በሁለተኛው የአንገት አጥንት መካከል ዲስክ የለም። ከዚያ በታች ባሉት መካከል ግን አለ። ደረት ላይ ደግሞ 12 አጥንቶች አሉን። በእነዚህ ሁሉም አጥንቶች መካከልም ዲስኮች አሉ። በታችኛው ወገብ ክፍልም አምስት የጀርባ አጥንቶች ያሉ ሲሆን፤ በእያንዳንዳቸው መካከል ዲስክ አለ። እነዚህ ዲስኮች ከላይ ወደ ታች እየወረዱ ሲሄዱ መጠናቸው እየጨመረ ነው የሚሄደው። የሚሸከመው ነገር እየጨመረ ሲሄድ መጠኑም ይጨምራል። በሁለተኛው እና በሶስተኛው የአንገት አጥንት መካከል ያለው ዲስክ የሚሸከመው ጭንቅላትን ብቻ ስለሆነ መጠኑ አነስተኛ ነው። ወደ ደረት ስንመጣ ደግሞ ሸክሙም ብዙ ስለሆነ መጠኑ ይጨምራል። በታችኛው የወገብ ክፍል ያለው ዲስክ ደግሞ ከዚህ በመጠኑ ከፍ ይላል። ስለዚህ ስለ ዲስክ ሲነሳ ስለ አንድ ክፍል ሳይሆን ስለሁሉም ዲስኮች ነው የሚነሳው።

ሰንደቅ፡- ዲስክ ይሄ ከሆነ የዲስክ መንሸራተት የሚባለው ምንድን ነው?

ዶ/ር ኃይሉ፡- በህክምናው ዲስክ ተንሸራተተ የሚለው ብዙም ጥቅም ላይ አይውልም። ይልቁንም ዲስኩ አበጠ ወይም ፈነዳ ነው የሚባለው። ችግሩ የዲስክ ማበጥ፣ መፈንዳት ወይም መድረቅ ሊሆን ይችላል። የመጀመሪያው ችግር መካከል ላይ ያለው እና ጠንካራው የዲስክ አካል ወደሆነ አቅጣጫ ማበጥ ነው። ይህ ፈሳሽ ወደ አንድ ወገን ወጥቶ ወደቦታው መመለስ ሲያቅተውና አብጦ ሲቀር ዲስኩ አበጠ ወይም ተወጠረ ይባላል። አንዳንድ ጊዜ ደግሞ ሁለቱን ፈሳሾች የያዘው ሽፋን ሙሉ ለሙሉ ተበጥሶ ደረቁ ፈሳሽ ወደ ውጭ ሲፈስ ዲስኩ ፈሰሰ ወይም ፈረጠ ይባላል። መንሸራተት የሚለው ቃል ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ መሄድ ነው የሚመስለው። ነገር ግን ዲስክ ከቦታው ወደ ሌላ ቦታ ሸርተት የሚል ሳይሆን ያቺ የተሸፈነችው ነገር በጭነት ምክንያት ፈንድታ ወይም አብጣ ቀርታ ሌላ ነገር ላይ ጉዳት ስታደርስ የሚፈጠር ችግር ነው።

ሰንደቅ፡- ይህን የዲስክ ማበጥ ወይም መፍረጥ የሚያስከትሉት ምክንያቶችስ ምንድናቸው?

ዶ/ር ኃይሉ፡- ዲስክ ድርቅ ያለ ሳይሆን እርስ በርሳቸው ከተያያዙ ፈሳሾች የተሰራ ነው። ስንተኛ ይህ ዲስክ ጫና ስለማይኖርበት ፈሳሹ የመጨመር ባህሪይ አለው። ቀን ላይ ግን ጫናው ስለሚኖርበት በተወሰነ ደረጃ ጠጣሩ የመብዛት አዝማሚያ አለው። ስለዚህ ፈሳሹ በሚበዛበት ወቅት የሚደረጉ ተገቢ ያልሆኑ እንቅስቃሴዎች ለችግሩ አጋላጭ ናቸው። ሁለተኛው ደግሞ የሰውነታችን እንቅስቃሴ ባህሪይ ነው። ማጎንበስ ዲስክ ወደ ኋላ እንዲያብጥ የሚያደርገው አንዱ ነገር ነው። በተለይ የምንጎነበሰው ክብደት ይዘን ከሆነ የበለጠ ተጋላጭ ነን።

በዚህ ላይ ደግሞ አጎንብሶ መማዘዝ ካለበት ያንን ያበጠ ነገር ጨምቀን ወደ አንድ ቦታ ስለምንወስደው የበለጠ ተጋላጭ ነን። ዋናው መንስኤ ክብደት ይዞ ወይም ሳይዙ አጎንብሶ መጠማዘዝ ነው። ይሄ የሚደረገው ጠዋት ላይ ከሆነ ደግሞ ጉዳቱ ይብሳል። ሌላው ደግሞ የእድሜ መግፋት ነው። ችግሩ የሚከሰተው እድገት በጨረሰ ሰው ላይ ሲሆን፣ እድሜያቸው ከሰላሳዎቹ እስከ ሃምሳዎቹ ያሉ ሰዎች በብዛት ይጠቃሉ። ነገር ግን በአደጋ ምክንያት ከሆነ በየትኛውም እድሜ ላይ ሊከሰት ይችላል። አንድ ሰው ከእንቅልፉ ተነስቶ ቀና ከማለቱ ግማሽ ሰዓት በፊት ማንኛውንም መጎንበስ እና መጠማዘዝ ያለበትን እንቅስቃሴ ማድረግ ለችግሩ መንስኤ ነው።

ሰንደቅ፡- ከአብዛኞቹ የአጥንት ህመሞች ለመለየት የሚያግዙት የዲስክ ማበጥ ወይም መፍረጥ ችግር ዋና ዋና ምልክቶች ምንድን ናቸው?

ዶ/ር ኃይሉ፡- በመጀመሪያ ደረጃ ሁሉም የዲስክ መንሸራተት ችግር አይደለም። ሁሉም ደግሞ ያማሉ ማለት አይደለም። የዲስኩ ማበጥ ወይም መፍረጥ ሳይሆን ችግሩ፣ ሲፈርጥ የፈሰሰው ወደ የት ነው? ምን ላይ ነው የተጫነው የሚለው ነው ወሳኙ። ዲስክ የሚያብጠው ወይም የሚፈርጠው ስናጎብስ ብቻ ሳይሆን ቀና ስንልም ወደ ፊት ሊያብጥ ወይም ሊፈርጥ ይችላል። ነገር ግን ወደፊት ከሆነ አያምም። ወደጎንም ከሆነ ችግሩ የተፈጠረው የሚፈሰው በጣም አንገብጋቢ የሰውነት ክፍል ላይ ስላልሆነ ችግር የለውም። ነገር ግን ወደጎንና ወደ ኋላ ከሆነ እያንዳንዱ የጀርባ አጥንት የሚወጣባቸውን የነርቭ ስሮች ሊጨፈልቅ ይችላል። በዚህ ጊዜ ነርቮቹ ሕመም ያመጣሉ። ሁለተኛው ደግሞ መሀል ለመሀል ወደ ኋላ ከሄደ እስፓይናልኮርድ አለ። ስፓይናልኮርድ ማለት የአንጎላችን ተከታይ የሆነ በህብለሰረሰራችን መሀል ወደ ታች የሚወርድ ነጭ ነገር ነው። ስፓይናልኮርድ ብዙ ነርቮች ተሰባስበው መሀል ለመሀል የሚወርዱበትን የማእከላዊ ነርቭ ሥርዓት አካል ነው። ስለዚህ ወደኋላ ሄዶ ያንን ማእከላዊ የነርቭ ስርዓታችንን ቢጫነው ያን ጊዜ ችግር ይኖራል። ይህ ማእከላዊ የነርቭ ስርዓት ስሜታችንን፣ እንቅስቃሴያችንን፣ የማላብ እና የሽንት መቆጣጠራችንን የሚቆጣጠር ስለሆነ ጫና ሲፈጠርበት ችግር ይሆናል። ከዚህ ውጭ ዲስኩ ስላበጠ ሊያም ይችላል። ነገር ግን ህመሙ ለተወሰነ ጊዜ ቆይቶ የሚለቅ ነው። የዲስክ ችግር ህመም የሚሆነው አንገብጋቢ የሰውነት ክፍሎች ላይ ሲጫን ነው እንጂ መኖሩ ብቻ ችግር አያደርገውም። እድሜው ከአርባ እስከ ሃምሳ አመት ያለ እና የጀርባ ህመም አሞት የማያውቅ ሰው እንኳን ኤም አር ወይም ሲቲ ስካን ቢነሳ በአብዛኛው የዲስክ ችግር አለበት። በእኛ ሀገር ጥናት ባይደረግም በሌሎች ሀገራት በተደረገ ጥናት ግን ግማሽ ያህሉ የዲስክ ችግር አለባቸው።

ወደ ምልክቶቹ ስንመጣ ከሌሎች የጀርባ ህመም ምልክቶች ጋር ይመሳሰላል። ነገር ግን ለየት የሚያደርገው ነርቭን መጫን አለመጫኑ ነው። የመጀመሪያው በምንጎነበስበት ወቅት ህመም መኖር ነው። በሌላ ምክንያት የመጣ ህመምም ቢሆን መጎንበስ የሚያም ከሆነ የዲስክ ችግር ሊሆን ይችላል። በተለይ ስናጎነብስ የሚያመን ህመም ከሶስት ቀን በላይ ከቆየ፣ ተጎንብሰን ስንጠማዘዝ የሚያመን ከሆነ እንዲሁም ህመሙ ከጀርባ በተጨማሪም ወደ እግር የሚሄድ እና በእግራችን ጀርባ በኩል የመደንዘዝ ስሜት ከተሰማን፣ እንደ አንድ መስመር ወደ ታች የሚወርድ የህመም ስሜት፣ ቁጭ ባሉበት እግርን ቀጥ አድርጎ ሲዘረጉ በጀርባቸው ወይም በእግራቸው ላይ ህመም የሚሰማ ከሆነ ችግሩ ነርቭ ላይ ጫና የሚፈጥር የዲስክ ችግር ነው ተብሎ ይገመታል። ምልክቶቹ እንደተጠበቁ ሆነው ትክክለኛነቱን የምናረጋግጠው በምርመራ ነው። በመጎንበስ ጊዜ የህመም ስሜት የሚፈጥሩ የጀርባ ህመሞች በጣም ጥቂት ናቸው።

ሰንደቅ፡- የዲስክ በሽታ ህክምና የሚያስፈልገው መቼ ነው? ህክምናውስ ምን ይመስላል?

ዶ/ር ኃይሉ፡- ችግሩን የማያም እና የሚያም ብለን ከፍለነዋል። የማያመው የዲስክ ችግር ጉዳት ካላደረሰ እና ምልክት ከሌለው መታከም አይገባውም። የሚያመውን የዲስክ ችግር ስንመለከት አብዛኞቹ መጠነኛ እብጠት ናቸው። ብዙውን ጊዜ መካከለኛ የዲስክ እብጠት ሆኖ በስፓይናልኮርድ ዙሪያ ባሉ ነርቮች ላይ የተጫኑ ይሆናሉ። እነዚህ በአብዛኛው በመደበኛ ፊዚዮቴራፒ እና ሌሎች ቀዶ ጥገና ባልሆነ ህክምናዎች ይድናሉ። በጣም ጥቂቶቹ ግን በስፓይናልኮርዱ ወይም በነርቭ ስሩ ላይ በደንብ ጫና ያሳደሩ እና የተወሰነ የሰውነት ክፍልን ለማዘዝ የሚያስችግሩ ይሆናሉ። በዚህን ጊዜ ዋናው አማራጭ ቀዶ ጥገና ይሆናል። ስለዚህ እንደ ችግሩ መጠን እና ክብደት በቀላል ማስታገሻ እስከ ቀዶ ጥገና የደረሰ ህክምና ይሰጣል።

ሰንደቅ፡- ችግሩ እየከፋ ሲሄድ ሽንትና ሰገራን ለመቆጣጠር እስከመቸገር ሊያደርስ እንደሚችል መረጃዎች ይጠቁማሉ። ከዚህ በተጨማሪ ችግሩ ሊያስከትላቸው የሚችላቸው ተጓዳኝ ችግሮችስ ምንድን ናቸው?

ዶ/ር ኃይሉ፡- ችግሩ ከበድ ያለ ከሆነ እና ስፓይናልኮርደ ወይም ነርቭ ላይ ብዙ ጫና ያሳደረ ከሆነ እየቆየ ሲሄድ በነርቭ መስመሮቹ ላይ የማይድን አደጋ ያደርሳል። ብዙ ጊዜ መጫኑ ያንን ቦታ ሊያቆስለው ይችላል። ሽንትና ሰገራን መቆጣጠር የሚያቅተው መጠኑ ከፍተኛ በመሆኑ ስለሆነ በፍጥነት ወደ ህክምና መሄድ ያስፈልጋል። ህመሙ ከሶስት ተከታታይ ቀናት በላይ ዝም ብሎ የሚቀጥል መጠነኛ ጉዳት እንኳን ቢሆን ህክምና ማግኘት ያስፈልጋል። ችግሩ ከባድ ከሆነ ግን እንደ መጠነኛው ጊዜ የሚሰጠው ሳይሆን ወደ ትክክለኛው ቦታ ሄዶ የነርቭ ቀዶ ጥገና በማድረግ ህመሙ ስር እንዳይሰድ ማድረግ ይገባል።

ሰንደቅ፡- ከጥንቃቄ ጉድለት የሚመጣውን የዲስክ ችግር መከላከል የሚቻልባቸው ጥንቃቄዎችስ ምድን ናቸው?

ዶ/ር ኃይሉ፡- በተለያዩ አደጋዎች ምክንያት የሚመጣውን ችግር በቀጥታ መቆጣጠር አይቻልም። ምናልባት ራሳችንን ከአደጋዎች በመጠበቅ ተጋላጭነታችንን መቀነስ እንችላለን። በአብዛኛው የዲስክ ችግር የሚመጣው ጥንቃቄ ከጎደለው እንቅስቃሴ ነው። በተለይ እድሜያችን ከ20 እስከ 50 አመት የሆነ ሰዎች ከተኛንበት እግራችን እንደተዘረጋ ቁጭ ለማለት መሞከር፣ ተጣጥፎ እና ተጠማዝዞ የሚሰራ የአካል እንቅስቃሴ ማድረግ፣ መጠምዘዝ እና መጎንበስን የሚፈልጉ የስራ አይነቶችን (በተለይ ሸክም ተሸክሞ) ማከናወን ለዲስክ ማበጥ እና መፍረጥ አጋላጭ ናቸው። እቃ ስናነሳ በተቻለ መጠን ከመጎንበስ ይልቅ እግራችንን አጥፈን ቁጥጥ ብለን ማንሳት፣ ጠዋት ከመኝታ ከተነሳን በኋላ ፊታችንን ለመታጠብ እንኳን ወዲያው ከመጎንበስ ይልቅ የተወሰነ ጊዜ ቀና ብለን መቆየት ያስፈልጋል። በተጨማሪም ትንሽ ህመም ወይም ስሜት ያለው መጎንበስ እና መታጠፍ ካለ ያንን ማቆም ያስፈልጋል። ተከታታይነት ያለው እና ከሶስት ቀናት በላይ የሚቆይ የጀርባ ህመም ስሜት ካለ በአፋጣኝ ወደህክምና መሄድ ያስፈልጋል።

ሰንደቅ፡- ብዙ ጊዜ እንዲህ አይነት ህመሞች ሲያጋጥሙ በሰው እጅ የመታሸት ልምድ ነው ቅድሚያ የሚሰጠው። በህክምናው ምን ያህል ተቀባይነት አለው?

ዶ/ር ኃይሉ፡- መታሸት ተፈጥሯዊ ነው። ስለዚህ ታሽተን የሚያድነን ከሆነ ችግር የለውም። ነገር ግን ስንታሽ ህመሙን የሚያብሰው ከሆነ ችግር ይፈጥራል። ሁለተኛ ደግሞ የሚደርሰው ጫና ነው። መታሸቱ በጉልበት ሳይሆን በመጠኑ ማሻሸት ችግር ላይኖረው ይችላል። ነገር ግን ታሽቶም ህመሙ ከፍተኛ ከሆነ፣ እቅስቃሴ የሚከለክል ከሆነ፣ ሽንትን መቆጣጠር አለመቻል፣ እግር ላይ መደንዘዝ እና በድን መሆን፣ አንድ ጣትን እንኳን ማንቀሳቀስ የሚያቅት ከሆነ ምንም ማድረግ አይመከርም። ምክንያቱ ህመሙ ከዲስክ ውጪ የሆነ የጀርባ ህመም ሊሆን ይችላል። ጀርባችን አንዱ የካንሰር መሰራጨት ቦታ ነው። በተጨማሪም እድሜያቸው በጣም የገፋ ሰዎች በጣም ቀላል በሆነ እንቅስቃሴ አጥንታቸው ሊሰበር ይችላል። ያ የተሰበረ አጥንት ሲታሽ ወይም ሲገፋ የባሰ እየተለያየ ስለሚሄድ ስፓይናልኮርዳቸው ተቆርጦ የማይድን ደረጃ ላይ ሊደርስ ይችላል። ስለዚህ ወደ ህክምና በመሄድ ምንነቱ ሳይታወቅ ወደ መታሸት መሄዱ የባሰ ችግር ሊያስከትል ስለሚችል ጥንቃቄ ይጠይቃል።

ሰንደቅ፡- በሀገራችን ያለው ህክምና ምን ይመስላል? ተደራሽነቱስ?

ዶ/ር ኃይሉ፡- የባለሞያ ቁጥሩን ከፍ ለማድረግ እየተሰራ ነው። በሀገራችን አሁን 17 ያህል የፊዚዮቴራፒ ሀኪሞች አሉ። ነገር ግን የባለሞያም ችግር አለ። ለማህበረሰቡም በቂ የሆነ መረጃ አላደረስንም። ከዚህ በተጨማሪም አንዳንዱ ተጠቃሚ ደግሞ መረጃውም እያለው በሚፈለገው መንገድ ያለመጠቀም ሁኔታ አለ። ህክምናው ምልልስ ስለሚጠይቅ እና ታክሞ ወዲያው ስለማያበቃ መሰልቸት አለ። በመንግስት ሆስፒታሎች በጣም በዝቅተኛ ዋጋ አገልግሎቱን ማግኘት ቢቻልም ብዙዎች ሲገለገሉ አይታይም።

 

በአለማችን ላይ ካሉ አስር ሰዎች ውስጥ ሶስቱ ከፍተኛ የሆነ የደም ግፊት (hypertension) ያለባቸው ሰዎች ናቸው ይላል በበላንሴት ላይ የሰፈረው የግሎባል አልዝ መረጃ። ይህ እውነታ ወደ አሀዝ ሲቀየርም ከአለማት ህዝብ መካከል 34 ነጥብ 5 በመቶው ወይም 1 ነጥብ 8 ቢሊዮን የሚሆኑት በዚህ ችግር ውስጥ ይገኛሉ። መረጃውን እጅግ አስገራሚ የሚያደርገው ነገር ደግሞ ችግሩ ካለባቸው ሰዎች መካከል ግማሾቹ ከፍተኛ የደም ግፊትን ሊያመጡ ስለሚችሉ አጋላጭ ነገሮች እና ስለሁኔታው እውቀቱ ያላቸው መሆናቸው ነው። ነገር ግን እነዚህ ሰዎች የደም ግፊታቸውን ወደ መደበኛው ደረጃ ለማምጣት እና ለማስተካከል ጥረት በማድረግ ረገድ እጅግ ዘገምተኞች ሆነው ተገኝተዋል።

የዓለም ከፍተኛ የደም ግፊት ቀን (World hypertension Day) በየዓመቱ ሜይ 27 ቀን (ግንቦት 9) ተከብሮ ይውላል። ይህ ቀን እ.ኤ.አ. ከ2005 አንስቶ መከበር የጀመረ ሲሆን ዘንድሮም “ቁጥርዎን ይወቁ (know your number) በሚል መሪ ቃል ተከብሯል። የቀኑ መከበር ዋና አላማም ህብረተሰቡ በየእለት ህይወቱ ውስጥ ስለከፍተኛ የደም ግፊት በቂ የሆነ ግንዛቤ ኖሮት ራሱን አስቀድሞ መከላከል እንዲችል መሆኑን የአለም ጤና ድርጅት እና የአለም ከፍተኛ ደም ግፊት ሊግ መረጃዎች ገልጸዋል።

ከፍተኛ የደም ግፊት ማለት በሰውነት ውስጥ የሚኖረው ደም የመረጨት አቅም ከፍተኛ መሆን ነው። ከመረጃዎቹ እንደምንገነዘበው የደም ግፊት ከፍተኛ የሚሆነው የሚረጨው ደም ብዙ ከመሆኑ ጋር በተያያዘ ሳይሆን ደሙ የሚረጭበት ኃይል ከፍተኛ መሆን ነው። ከፍተኛ የደም ግፊት አጠቃላይ የሰውነት ጤንነትን በማወክ ሰዎች የእለት ተግባራቸውን በአግበቡ እንዳያከናውኑ ያደርጋቸዋል ይላሉ መረጃዎቹ። ችግሩ ያለባቸው ሰዎች ሙሉ ትኩረታቸውን ወደ ስራቸው በማድርግ ስራቸውን በአግበቡ ከማከናወን ይልቅ በራስ መተማመናቸውን እንዲያጡ እንዲሁም በሚሰሩት ስራ ላይ ተደጋጋሚ ስህተቶችን እንዲፈፅሙ ያደርጋቸዋል። በአጠቃላይ ሲታይም ከፍተኛ የደም ግፊት በቀላሉ ሊቆጣጠሩት የሚችል ነገር ግን ድምጽ ሳያሰማ ህይወትን የሚነጥቅ በሽታ ነው።

ከፍተኛ የደም ግፊት ከሌሎች በሽታዎች የሚለዩት የራሱ የሆኑ ምልክቶችን ያሳያል። ከእነዚህ መካከልም ዋና ዋናዎቹ እንቅልፍ እንቅልፍ ማለት፣ ራስ ምታት፣ የእይታ ብዥ ማለት እና መደናገር፣ በጆሮ ውስጥ የደወል የሚመስል ድምፅ መስማት፣ ከመደበኛው የተለየ እና ፈጣን የልብ ምት እንዲሁም ለመተንፈስ መቸገር ተጠቃሾች ናቸው።

ከፍተኛ የደም ግፊት በሁለት ዋና ዋና አይነቶች የሚከፈል ሲሆን፣ እነሱም የመጀመሪያ እና ሁለተኛ ደረጃ ናቸው። የመጀመሪያ (primary) የሚባለው ከፍተኛ የደም ግፊት በብዛት የተለመደው እና 95 በመቶ በሚሆኑት የከፍተኛ ደም ግፊት ችግር ተጠቂዎች ላይ የሚከሰት ችግር ነው። ይህ የከፍተኛ ደም ግፊት አይነት ግልፅ የሆኑ መንስኤዎች የሉትም። ነገር ግን በዘር የሚሄድ እና ከከባቢ አየር ጋር የሚያያዝ መሆኑ ይገለፃል። በተጨማሪም ከመጠን በላይ የሰውነተ ክብደት፣ ብዙ ጨው (ሶዲየም) መጠቀም፣ አልኮልን አዘውትሮ እና በብዛት መጠጣት፣ የስኳር ህመም፣ ሲጋራ ማጨስ እና የቫይታሚን ዲ እጥረት መንስኤ ይሆናሉ ተብሎ ይታሰባል። ለዚህ አይነቱ የከፍተኛ ደም ግፊት ያለው ተጋላጭነትም እድሜ እየገፋ ሲሄድ የመጨመር ባህሪይ አለው። ከፍተኛ የደም ግፊት እና ከመጠን ያለፈ የሰውነት ክብደትን በተመለከተ ያላቸው ግንኙነት እጅግ ከፍተኛ ነው። መደበኛ እና የተስተካከለ የሰውነት ክብደት ካላቸው ጋር ሲነፃፀር ከመጠን በላይ ክብደት ያላቸው ሰዎች በአምስት እጥፍ ለመጀመሪያ ደረጃ ከፍተኛ የደም ግፊት ተጋላጮች ናቸው።

በሌላ በኩል ደግሞ ጨውን በብዛት በመጠቀም ወደሰውነት ውስጥ የሚገባው ሶዲየም መጠን በኩላሊት በኩል መወገድ ከሚችለው መጠን በላይ ሲሆን ፈሳሽ ለማዘዋወር ሃይል ስለሚያስፈልግ የደም ግፊቱ ከፍተኛ እንዲሆን ያደርገዋል።

ሌላው የከፍተኛ ደም ግፊት አይነት ሁለተኛ ደረጃ ከፍተኛ የደም ግፊት (secondary hypertension) ነው። ይሄንኛው የከፍተኛ ደም ግፊት አይነት የራሱ የሆነ ግልጽ ምክንያቶች ያሉት ነው። ዋና ዋዎቹ ምክንያቶችም ከአተነፋፈስ ጋር የተያያዘ የእንቅልፍ ችግር፤ የተለያዩ እፆች፣ የታይሮይድ እጢ ስራውን በአግባቡ መስራት አለመቻል፣ ለጤና ጠቃሚ ያልሆኑ ምግቦችን መመገብ፣ የአልኮል መጠጥን ማዘውተር እንዲሁም የተሳሳተ መድሐኒትን (አግባብነት የሌለው መድሐኒትን) መጠቀም እና ከመጠን በላይ የሆነ መድሐኒትን መጠቀም ለዚህ ለሁለተኛ ደረጃ ከፍተኛ የደም ግፊት ያለውን ተጋላጭነት የሚጨምሩ ምክንያቶች ናቸው።

ከፍተኛ የደም ግፊት ከወላጆች ወደ ልጆች የሚተላለፍ በሽታ ነው። ችግሩን ከራሳቸው አልፈው ወደ ልጆቻቸው የሚያሸጋግሩ ወላጆችም ሲጋራ የሚያጨሱ እና ከፍተኛ መጠን ያለው አልኮል የሚጠቀሙ፤ በአፍ የሚወሰዱ የወሊድ መቆጣጠሪያዎችን የሚወስዱ እንዲሁም ከመጠን በላይ የሆነ የሰውነት ክብደት ያላቸውና የአካል ብቃት እንቅስቃሴ የማያደርጉ ወላጆች ናቸው።

ከፍተኛ የደም ግፊት በራሱ የጤና እክል ከመሆኑ በተጨማሪ ሌሎች ዘርፈ ብዙ የጤና መታወኮችን የሚያስከትል ውስብስብ የጤና እክል ነው። ከፍተኛ የደም ግፊት ያለው ሰው ለተለያዩ የልብ እና የልብ ነክ ጤንነት መታወክ፣ የእምሮ እና አንጎልን የማገናዘብ አቅም የማዳከም እና የመግደል እንዲሁም ኩላሊትን በማጥቃት ከሽንት አወገጋድ ጋር ተያይዘው ለሚመጡ የጤና መታወኮች የመጋለጥ እድሉ ከሌሎች ይልቅ ከፍተኛ ነው። በተጨማሪም የአይን ጤንነትን በማዛባት እና እይታን እስከማወክ የደረሱ ተያያዥ ችግሮችን ሊያስከትል ይችላል።

የዓለም ጤና ድርጅት መረጃ እንደሚያመለክተው ከፍተኛ የደም ግፊት ችግር በአሁኑ ጊዜ ከምን ጊዜውም በላይ በመላው ዓለም ላይ በስፋት ተሰራጭቶ ይገኛል። ለዚህ ደግሞ ቀዳሚው መንስኤ ኩባንያዎች የሚሰጧቸው እጅግ ውስብስብ እና ሰፊ ሥራዎች ናቸው። በርካታ ኩባንያዎች ዋና ትኩረታቸውን ትርፍ ላይ ብቻ በማድረግ ሰዎች ከአቅማቸው በላይ የሆኑ ስራዎችን እንዲሰሩ ስለሚያደርጓቸው ጭንቀት እና ውጥረት ውስጥ እንዲገቡ በማድረግ ለዚህ ከፍተኛ የደም ግፊት ያላቸውን ተጋላጭነት ከፍ እንዳደረጉት መረጃው ያትታል። እጅግ በጣም ብዙ የሆኑ ሰዎችም በዚህ ስቃይ ውስጥ ሆነው እነዚህን ኩባንያዎች ለማገልገል እየተገደዱ ናቸው ይላል መረጃው።

ከፍተኛ የደም ግፊትን በተመለከተ እያንዳንዱ ሰው በቂ የሆነ ግንዛቤን በመያዝ አስፈላጊውን ቅድመ ጥንቃቄ ማድረግ እንዳለበት እለቱን አስመልክቶ የወጡ መረጃዎች አሳስበዋል። ሊወሰዱ ከሚገባቸው ጥንቃቄዎች አንዱ ጭንቀትን እና ውጥረትን ማስወገድ ነው። ጫና በሚፈጥሩ ስራዎች መካከል ለተወሰኑ ደቂቃዎች እረፍት በማድረግ እና አእምሯቸውን ከውጥረት በማላቀቅ ለችግሩ ያላቸውን ተጋላጭነት መቀነስ ይኖርባቸዋል። ከዚህ በተጨማሪም ከፍተኛ ስብ እና ቅባት ያላቸውን ምግቦች ባለመመገብ፣ ቅመም የበዛባቸውን እና የተጠበሱ ምግቦችን በማስወገድ እንዲሁም የሰውነት ክብደትን በማስተካከል፣ የአልኮል ተጠቃሚነትን በማስወገድ እና ሲጋራ ባለማጨስ ለችግሩ ያለውን ተጋላጭነት ማስወገድ ይቻላል። በተቻለ አቅም ወደ ጤና ተቋም በመሄድ የደም ግፊት ያለበትን ሁኔታ ማወቅ ችግሩን እና ከእርሱ ጋር ተያይዘው የሚከሰቱ የጤና እክሎችን ለመቆጣጠር እንዲሁም የከፋ ጉዳት ሳያደርስ ለማከም ይረዳናልና ቢለመድ መልካም ነው ይላሉ መረጃዎቹ።

ሚያዝያ ወር በዓለም አቀፍ ደረጃ የኦቲዝም ግንዛቤ ወር ተብሎ ይከበራል። ዘንድሮም ወሩ በተለያዩ መንገዶች በተካሄዱ የግንዛቤ ማስጨበጫ እንቅስቃሴዎች ተከብሯል። የኦቲዝም የግንዛቤ ማስጨበጫ ወርን አስመልክቶ ከጉዳዩ ጋር ተያያዥነት ያላቸው ስራዎችን የሚሰሩ የተለያዩ ተቋማት ግልፅ እና ሰፋፊ ስለኦቲዝም የሚያወሱ ጥናቶችንና መረጃዎችን ሲያቀርቡ ሰንብተዋል። ከእነዚህ ተቋማት መካከልም ኦቲዝም ስፒክስ የተባለው ኦቲዝም ትሪትመንት ኔትዎርክ ኦቲዝም ያለባቸውን ሰዎች በተጓዳኝነት ሊያጠቋቸው የሚችሉ የጤና እክሎችን ጥናት አጣቅሶ አስነብቧል። የኔትዎርኩ መረጃ እንደሚለው እነዚህ ተያያዥ የጤና እክሎች ኦቲዝም ያለባቸውን ሰዎች ህይወት የባሰ ፈታኝ የማድረግ እና የማክበድ ባህሪይ አላቸው። በመሆኑም ኦቲዝም ያለባቸው ሰዎች፣ ወላጆች፣ ቤተሰቦች እና ተንከባካቢዎች እነዚህ ተጓዳኝ ችግሮች መኖራቸውን ተረድተው በየእለት ተግባራቸው ከግምት ውስጥ ሊያስገቡ ያስፈልጋል።

 

ኦቲዝም ያለባቸውን ሰዎች ከማህበረሰቡ ጋር አቀላቅሎ ለማኖር በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ያሉ ታዳጊ ሀገራት ብዙም ድፍረቱ የሌላቸው ሲሆን፤ ችግሩን እንደፈጣሪ ቁጣ በመቁጠር ከማህበረሰቡ ያገሏቸዋል። በዚህም ሳቢያ ቀደም ብለው ችግሩን ተገንዝበው መፍትሔ አያፈላልጉም። ነገር ግን ቀደም ብሎ ቢታወቅ ህፃናቱ አስፈላጊ የሆኑ ክህሎቶችና አንዳንድ እንቅስቃሴዎችን እንዲለማመዱ መርዳት ይቻላል።


ኦቲዝም ዘር ቀለም እና ሌሎች ልዩነቶችን መሠረት ሳያደርግ ህፃናትን የሚያጠቃ የአእምሮ እድገት መዛባት ነው። ይህ ችግር ከሴቶች ይልቅ ወንድ ህጻናትን የማጥቃት እድሉ በአራት እጥፍ የጨመረ ነው። ብዙውን ጊዜ የኦቲዝም ችግር መኖር አለመኖሩ ከሁለት ዓመት እድሜ ጀምሮ የሚታወቅ ቢሆንም በአንዳንድ ህጻናት ላይ ግን ከዚህ እድሜ ቀደም ብሎ የሚታይበት ጊዜም አለ። ይህን የአእምሮ እድገት መዛባት የሚያመጡት ምክንያቶች ምን እንደሆኑ ከመላ ምት የዘለለ ማስረጃ ማግኘት እንዳልተቻለ ነው ባለሞያዎች የሚገልፁት። በመላ ምት ከተቀመጡት ምክንያቶች መካከል የዘር ግንድ፣ አእምሮ በለጋነት እድሜው የሚኖረው ብልፅግና መጠን እንዲሁም የአካባቢ ተፅዕኖ ተጠቃሾች ናቸው። የችግሩ ምክንያቶች አለመታወቃቸውም ችግሩን አክሞ ለማዳን የሚደረገውን ጥረት ከባድ አድርጎታል። ነገር ግን ችግሩን ቀደም ብሎ በመለየት በተለያዩ መንገዶች ህፃናቱን መርዳት እና ቀሪው ህይወታቸው የተስተካከለ እንዲሆን ማድረግ ይቻላል።


ኦቲዝም ያለባቸው ህፃናት መገለጫ ከሆኑት ባህሪያት ዋና ዋናዎቹ በንግግር ለመግባባት አለመቻል፣ በማህበራዊ ህይወት ውስጥ መኖር አለመቻል እና ብቸኝነትን መምረጥ በአንድ ነገር ላይ ለረጅም ጊዜ ተደጋጋሚ ፍላጎትን ማሳየት ናቸው። እነዚህ ምልክቶች የአብዛኞቹ ከኦቲዝም ጋር የሚኖሩ ህጻናት መገለጫዎች ሲሆኑ፣ የተወሰኑት ህፃናትም ከእነዚህ ምልክቶች በተጨማሪ አንድ ልጅ ለነገሮች አለመጓጓት፣ ቀና ብሎ ሰውን ለማየት አለመድፈር እና አንድ ነገር ላይ ብቻ ማተኮር የመሳሰሉ ምልክቶችን ሊያሳዩ ይችላሉ። ከዚህ በተቃራኒው ግን ኦቲዝም ያለባቸው አንዳንድ ህፃናት ከሌሎች ሰዎች የበለጠ የላቀ አእምሮ እና ክህሎት ያላቸው ናቸው።


ሌላው ከዚህ ከኦቲዝም ጋር ተያይዞ አሳሳቢው ነገር ከኦቲዝም ጋር ተያያዥ የሆኑ የአእምሮ እና የሌላ ሰውነት ክፍል ጤና መዛባቶች ናቸው። ኦቲዝም ስፒክስ ይሄንን ጉዳይ በተመለከተም በኦቲዝም የተጠቁ ህጻናት ወላጆችና ተንከባካቢዎች መርሳት የሌለባቸው ተያያዥ ችግሮች በዝርዝር አስቀምጧል።


የመጀመሪያው ከኦቲዝም ጋር ተያይዞ የሚከሰት የአእምሮ ጤና መዛባት የሚጥል በሽታ ነው። ኦቲዝም ካለባቸው ህጻናት መካከል 30 በመቶዎቹ የሚጥል በሽታ አለባቸው። የሚጥል በሽታን በመከታተል እና በመቆጣጠር የሚያደርሰውን አደጋ ማስቀረት ካልተቻለ ሲደጋገም አእምሮን የመጉዳት እና ከጥቅም ውጪ የማድረግ ባህሪይ ስላለው የህፃኑን ህይወት የበለጠ በፈተና የተሞላ ያደርገዋል። ኦቲዝም ያለበት ህፃን በተጨማሪም የሚጥል በሽታ ካለበት ያልተለመደ እና ያለፈቃዱ ፊቱን ወይም ከንፈሮቹን ማንቀሳቀስ፣ ለመግለፅ የሚከብድ ግራ መጋባት ማሳየት፣ ከባድ የራስ ምታት እንዲሁም ከመጠን ያለፈ እንቅልፍ መተኛት አሊያም የእንቅልፍ መዛባት እና ቅፅበታዊ የስሜት መለወጥ ሊያሳይ ይችላል።


ሌላው ከኦቲዝም ጋር ተያያዥ የሆነው የአእምሮ ጤና እክል ስጋት ወይም ፍራቻ ነው። ኦቲዝም ካለባቸው ህፃናት መካከል ቢያንስ አንድ ሶስተኛዎቹ የዚህ ችግር ተጠቂዎች እንደሆኑ ጥናቶች ያመለክታሉ። እነዚህን ህፃናት ከሚያጠቋቸው ስጋቶች መካከልም የማህበራዊ ህይወት ስጋት፣ የመለየት ስጋት እንዲሁም ምክንያታዊ ያልሆነ እና የተጋነነ ስጋት እና ሌሎችም ናቸው። በተጨማሪም እነዚህ ሰዎች በሆነ ምክንያት አንድ ጊዜ ስጋት ከገባቸው ያንን ስጋታቸውን ለመቆጣጠር በጣም ይቸገራሉ። ይሄ የስጋት ስሜት በአብዛኞቹ ላይ በመደበኛነት የሚከሰት ሲሆን፤ ደረጃውም ቀላል፣ መካከለኛ እና ከባድ ሊሆን ይችላል።


ድብርት ሌላው ኦቲዝም ያለባቸውን ሰዎች በተደራቢነት የሚያጠቃ የተለመደ የአእምሮ ጤና መዛባት ነው። የድብርትን ምልክቶች ከኦቲዝም ምልክቶች ለመለየት በጣም አስቸጋሪ ነው። ይህ ድብርት የሚከሰትበት ምክንያትም ከሌላው ሰው ጋር መግባባት ካለመቻላቸው የተነሳ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ ኦቲዝም ያለባቸው ሰዎች ይህን የድብርት ስሜት ለመገንዘብም ሆነ ለመግለፅ ይቸገራሉ። ነገር ግን ችግሮቹ ተደራርበው መኖራቸውን ከሚጠቁሙ ምልክቶች መካከል ለሚወዱት እንቅስቃሴ እና ተግባር የሚኖራቸው ፍላጎት መጥፋት እና ዝቅተኛ መሆን እንዲሁም የራሳቸውን ንጽህና ለመጠበቅ እና ለራሳቸው ማድረግ ያለባቸውን ነገር መዘንጋት ዋና ዋናዎቹ ናቸው።


አብዛኞቹ ኦቲዝም ያለባቸው ሰዎች ከሚገጥሟቸው ችግሮች መካከል ሌላው የእንቅልፍ መዛባት ነው። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ያሉ በርካታ ሰዎች በእቅልፍ ለመያዝ በጣም የሚቸገሩ ሲሆን፤ እንቅልፍ ከያዛቸው በኋላም መተኛት ያለባቸውን ሰዓት ያህል ተኝተው ለመቆየት በጣም ይቸገራሉ። በዚህ ሳቢያ የተዛባ እና ከሚፈለገው በታች የሆነ እንቅልፍን ስለሚተኙ ቀን ላይ የሚኖራቸው ባህሪይ እጅግ አስቸጋሪ እንዲሆን እንዲሁም የሚማሩ ከሆነ በተገቢው መንገድ መማር እንዳይችሉ ያደርጋቸዋል።
ኦቲዝም ያለባቸው ሰዎች በአአምሯቸው ላይ ከሚከሰቱ ተያያዥ የጤና እክሎች በተጨማሪም በተለይ ከአመጋገብ ጋር ተያይዘው የሚያጋጥሟቸው እክሎች አሉ። አንዱ (Gastrointestinal (GI) disorders) የተባለው እና ከሆድ እና ከአንጀት ጋር የተያያዘው ችግር ነው። ጥናቶች እንደጠቆሙት ኦቲዝም ካለባቸው ህጻናት መካል ከግማሽ በላዮቹ ከምግብ ጋር የተያያዘ ችግር አለባቸው። እነዚህ ህፃናት የሚመገቡትን ምግብ እጅግ የሚመርጡ እና ከለመዱት ውጪ አዲስ የምግብ አይነቶችንም ለመሞከር የማይፈልጉ ናቸው። በተጨማሪም አንዳንዶቹ ከመጠን በላይ የመመገብ ፍላጎት ያላቸው ይሆናሉ። በወጣትነት እና በጎልማሳነት እድሜ ላይ የሚገኙ ኦቲዝም ያለባቸው ሰዎች ደግሞ ሁልጊዜም የለመዱት ጣዕም ያለውን ምግብ ብቻ የመመገብ ፍላጎት አላቸው። እነዚህ ከላይ የተጠቀሱት ባህሪያትም ኦቲዝም ያለባቸው ሰዎች ከአመጋገብ ጋር ተያይዞ ለሚከሰቱ ስር የሰደደ የሆድ ድርቀት፣ ተቅማጥ እንዲሁም ከመጠን በላይ ለሆነ የጨጓራ አሲድ መመንጨት እና ቃር እንዲሁም ለአንጀት መመርቀዝ የመጋለጥ እድላቸው ከፍተኛ ነው። በተጨማሪም ለሰውነት አስፈላጊ የሆኑ ንጥረ ነገሮች የተካተተባቸውን ምግቦች መመገብ ስለማይችሉ ለተመጣጠነ ምግብ እጥረት እና ከመጠን በላይ ለሆነ የሰውነት ክብደት ይዳረጋሉ።

 

ጤናማ አይን ነገሮችን አጣርቶ ከማየትም ያለፈ በርካታ ጠቀሜታዎች አሉት። አይን የሰውነትን ሚዛን ለመጠበቅ ከሚሰጠው ጠቀሜታ ጀምሮ በርካታ ፋይዳዎች አሉት። ምንም እንኳን ለአይናችን ያለን ግምት ከፍተኛ ቢሆንም የምናደርግለት እንክብካቤ ግን እስከዚህም ነው። በተለይ የምንመገባቸው ምግቦች የአይናችንን ጤንነት ያገናዘቡ አይደሉም። በዚህም የተነሳ በቀላሉ መከላከል ሲቻል ለተለያዩ ችግሮች ስንጋለጥ ይታያል። በጆን ሆፕኪንስ ዩኒቨርስቲ ዊልመር አይ ኢንስቲቲዩት በዶክተር በማርክ ቲሶ እንዲሁም በኤሊኖይስ ዩኒቨርስቲ የአይን ባንክ የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያመለክቱት ከዚህ በታች የተዘረዘሩት የምግብ አይነቶች የአይንን ጤንነት ለመጠበቅ የሚመከሩ ናቸው። በተለይ እንደ ስኳር ህመም እና ሌሎች ተያያዥ ለአይን ችግር አጋላጭ የሆኑ ችግሮች ያሉባቸው ሰዎችም ከፍተኛ ጥንቃቄ ሊያደርጉ እንደሚገቡ ጥናቶቹ ጠቁመዋል።

ቲማቲም

ቲማቲም ያለውን ቀለም እንዲኖረው የሚያደርግ እና ላይኮፒን የተባለ ማቅለሚያ አለው። ይህ ማቅለሚያም አይናችንን ከጎጂ ጨረሮች የመከላከል ጠቀሜታው ከፍተኛ ነው። ከጸሐይ የሚለቀቁ እና እንደ አልትራ ቫዬት ካሉ ጨረሮች አይናችንን በመጠበቅ ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዞ የሚከሰተውን የአይን ጡንቻዎች መጎዳት እና ማርጀት ለመከላከል ይጠቅማል። ሌላው በቲማቲም ውስጥ የሚገኘው ንጥረ ነገር ደግሞ ቫይታሚን ኤ ነው። ይህ ቫይታሚን ኤ የአይናችን እይታ ጠንካራ እንዲሆን እንዲሁም ኮርኒያ የተባለው የአይናችን የውጪኛው ክፍል ጤናማ እንዲሆን ያደርጋል። በቲማቲም ውስጥ በብዛት የሚገኘው ከፍተኛ የቫይታን ሲ መጠንም ሌላው ለአይን ጤንነት ጠቃሚ ንጥረ ነገር ነው። ይህን ንጥረ ነገር በብዛት የተመገቡ ሰዎች እንደ ሞራ ግርዶሽ ላሉ የአይን ችግሮች የመጋለጥ እድላቸው ዝቅተኛ ነው።

ለውዝ

ለውዝ አጠቃላይ ጤንነትን ለመጠበቅ ከሚያግዙ ተፈጥሯዊ ምግቦች ውስጥ አንዱ ነው። ይህ ምግብ በቫይታሚን ኢ የበለፀገ በመሆኑ፣ ይህ ንጥረ ነገርም አደገኛ የሆኑ አንቲኦክሲደንቶችን የመከላከል ጠቀሜታ አለው። በዚህ ጠቀሜታውም የአይናችንን የተወሰኑ ክፍሎ ከተለያዩ ጨረሮች የመከላከል ጠቀሜታው የጎላ ነው። ከዚህ በተጨማሪም ለውዝ ኦሜጋ 3 የተባለ ፋቲ አሲድ ይዘቱ ከፍተኛ ነው። ይህ ፋቲ አሲድ ደግሞ እይታ ጤናማ እንዲሆን እንዲሁም በአይናችን ላይ የሚኖረው ግፊት የተስተካከለ እንዲሆን ያግዘዋል። በዚህም በአይናችን ላይ የሚኖረው ግፊት ሃይለኛ ሲሆን የሚከሰተውን እንደግላኮማ ያለ አይነስውርነትን ለመከላከል ያግዛል። በተጨማሪም ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዞ የሚመጣውን የአይን ጡንቻዎች መዛል በማስቀረት ለአይነ ስውርነት ያለንን ተጋላጭነት ያስቀራል።

እንቁላል

በእንቁላል ውስጥ ሉቴን እና ዚያንቲን የተባሉ ሁለት ወሳኝ አንቲኦክሲደንቶች ይገኛሉ። እነዚህ ሁለት አንቲኦክሲደንቶችም ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዞ የሚከሰተውን የአይን ጡንቻ መዛል እና የአይን ሞራ ግርዶሽን በመከላከል ረገድ ከፍተኛውን ሚና ይጫወታሉ። በእንቁላል ውስጥ የሚገኘው ኦሜጋ 3 ፋቲ አሲድ በበኩሉ ግላኮማ የተባው የአይንት እይታ መዛባትን ይከላከላል። ይህ ግለኮማ የሚባለው የአይን እይታ መዛባት የአይን ነርቮችን የመጉዳት ችግር የሚፈጥር ሲሆን፣ በእንቁላል ውስጥ የሚገኘው ኦሜጋ 3 ፋቲ አሲድ ግን በአይን ብሌን ላይ የሚኖረውን ግፊት በማስተካከል ችግሩን ለመከላከል ያግዛል።

ሌላው በእንቁላል ውስጥ በብዛት የሚገኘው ዚንክ ማዕድን ነው። ይህ ማዕድንም በሰውነት ውስጥ የሚገኘው ቫይታሚን ኤ፤ ሜላኒን የተባለውን ማቅለሚያ እንዲያመርት ያደርገዋል። ይህ ማቅለሚያም የአይናችን እይታ የተስተካከለ እንዲሆን እንዲሁም የአይን ግፊት ከመጠን በላይ እንዳይሆን ያግዘዋል። በተጨማሪም እድሜ እየገፋ በሄደ ጊዜ የሚከሰተውን የእይታ መደብዘዝ ለማስቀረት ያለው ጠቀሜታ ከፍተኛ ነው።

ካሮት

ካሮት ቤታ ካሮቲን በተባለ ማቅለሚያ የበለፀገ የስር ምግብ አይነት ነው። በካሮት ውስጥ በተጨማሪም ከፍተኛ የሆነ የቫይታሚን ኤ ክምችት ይገኛል። ይህ ማቅለሚያ እና ቫይታሚን ኤ ኮርኒያ የተባለው የአይናችን ክፍል ጤናማ እንዲሆን በማድረጉ ረገድ ከፍተኛ ጠቀሜታ አለው። ሌላው በካሮት ውስጥ የሚገኘው ንጥረ ነገር ሉቴን ሲሆን፤ ይህ ንጥረ ነገርም ልክ እንደ ቫይታሚን ኤ ሁሉ በአይን ላይ የሚደርሰን የእይታ መዛባት ለመከላከል ያግዛል። በተጨማሪም የአይን መድረቅን እና ከፍተኛ ግፊትን በመከላከል በተለያዩ አጋጣሚዎች የሚከሰተውን አይነስውርነት ለመከላከል ያግዛል።

አረንጓዴ አትክልቶች

አረንጓዴ ቀለም ያላቸው ቅጠላማ አትክልቶች በዋናነት የሉቴን እና ዚያንቲን አንቲኦክሲደንቶች ምንጭ ናቸው። እነዚህ ንጥረ ነገሮችም ከብርሀን የሚመነጩ ጨረሮች ሬቲና በተባለው የአይን ክፍል ላይ የሚያደርሰውን ጉዳት ለመከላከል ይጠቅማል። በተጨማሪም በእነዚህ አትክልቶች ውስጥ የሚገኙት ንጥረ ነገሮች የአይናችን የመኮማተር እና የመላላት ሂደት ተፈጥሯዊ እና ጤናማ እንዲሆን ያግዘዋል።

ጠቆር ያለ ቀለም ያላቸው የአትክልት ዝርያዎች ቤታ ኬሮቲን የተባለው ማቅለሚያ ይዘታቸው ከፍተኛ በመሆኑ በሰውነታችን ውስጥ ሲገቡም ወደ ቫይታሚን ኤ ይቀይረዋል። ይሄ ቫይታሚን ኤ የአይናችን እይታው ጤናማ እንዲሆን፣ እና እንዳይደርቅ ይከላከልለታል። የአይን ድርቀት በሚከሰትበት ወቅት ኢንፌክሽን በመፈጠር የእይታ ብዥታ እንዲፈጠር ያደርጋል። ሌላው በአረንጓዴ አትክልቶች ውስጥ የሚገኘው የቫይታሚን አይነት ቫይታሚን ኢ ነው። ይህ ቫይታን አይን የፕሮቲን ክምችቱ በመብዛት በተለምዶ የሞራ ግርዶሽ ለተባለው ችግር እንዳይጋለጥ የማድረግ ጠቀሜታ አለው። በተጨማሪም በእነዚህ ቅጠላማ አትክልቶች ውስጥ የሚገኘው ከፍተኛ የሆነ የዚንክ ማዕድን ክምችት ሜላኒን የተባለው ማቀለሚያ በብዛት እንዲመረት በማድረግ ከእድሜ ቀደም ብሎ የሚከሰተውን የአይን ጡንቻ መጎዳት ለማስቀረት ያግዛል።

አሳ

በዓሳ ውስጥ በብዛት ከሚገኙ ንጥረ ነገሮች መካከል አንዱና ከፍተኛ መጠን ያለው ኦሜጋ 3 የተባለው ፋቲ አሲድ ነው። ይህ ፋቲ አሲድ አይናችን እንዳይደርቅ እና በቂ እምባ እና ማለስለሻ እንዲያመነጭ ያግዘዋል። በተጨማሪም ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዞ የሚከሰት የአይን ጡንቻ መድከምን ለመከላከል ያግዛል። በአሳ ውስጥ የሚገኘው የቫይታሚን ዲ መጠንም ከፍተኛ ነው። ይህ የቫይታሚን አይነትም ሬቲና በተባለው የአይን ክፍል ላይ የሚደርሰውን ኢንፍላሜሽን በመከላከል እና የጠራ እይታ እንዲኖር በማድረግ ረገድ ያለው ጠቀሜታ ከፍተኛ ነው።

እንጆሪ

የተለያየ ቀለም ያላቸው የእንጆሪ ዝርያዎች ጥሩ የሆነ አንቲኦክሲደንት እና ቫይታሚን ሲ ምንጮች ናቸው። እነዚህ ኢንቲኦክሲደንቶችም አይንን ከጉዳት አምጪ ፍሪራዲካልስ የመከላከል ጠቀሜታው ከፍተኛ ነው። ቫይታሚን ሲ ደግሞ እንደ ግላኮማ፣ የአይን ሞራ ግርዶሽ እንዲሁም የአይን ጡንቻ ያለጊዜው መጎዳትን ለመከላከል ያግዛል። ሰሚያዊ ቀለም ያላቸው እና ጠቆር ያሉ የእንጆሪ ዝርያዎችም ሰማያዊ ቀለሞችን የማጣራት ተግባርን ስለሚያከናውኑ ሬቲና በተባለው የአይን ክፍል ላይ በብርሃን ሳቢያ የሚደርስ ጉዳትን የማስቀረት ጠቀሜታ አላቸው። በተጨማሪም በእንጆሪ ውስጥ የሚገኙ ንጥረ ነገሮች በአይናችን አካባቢ ያለው የደም ዝውውር የተስተካከለ እንዲሆን የማድረግ እንዲሁም በምሽት ወቅት የሚፈጠረውን የእይታ ብዥታ ለመከላከል እንዲሁም ቫይታሚን ኤ ከተለያዩ ኢንፍላሜሽኖች (መቆጣት) ለመከላከል ያግዛል።

በአጠቃላይ በቫይታሚን ኤ፣ ኢ እና ዲ የበለፀጉ የእህል ዝርያዎች፣ አረንጓዴ ቀለም ያላቸው የአትክልት ዝርያዎች እንዲሁም የአሳ ዘሮች የአይንን ጤንነት በመጠበቅ ረገድ ወደር የማይገኝላቸው ናቸው። እነዚህ የተፈጥሮ ምግቦችም አይናችን የጠራ እይታ እንዲኖረው በማድረግ፣ ከእድሜ ቀድሞ የሚከሰትን የአይን ጡንቻ መዛል ለመከላከል እንዲሁም በንጥረ ነገሮች እጥረት ሳቢያ ለሚከሰቱ የእይታ ብዥታ፣ የእይታ መስተጓጎል እንዲሁም የግላኮማ ችግረ ለመከላከል ያግዛል። እነዚህ ሁሉ ነገሮች እድሜ እየጨመረ ሲሄድ ለአይነ ስውርነት የማጋለጥ እድላቸው ከፍተኛ በመሆኑ በእነዚህ ነገሮች መከላከል ይቻላል።

በእጅ መመገብ እንደ ህንድ ባሉ ሀገራት ከጥንት ጀምሮ ሲተገበር የነበረ ተግባር ነው። እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ሀገራትም በአጅ የመመገብ ባህል እድሜ ጠገብ ከመሆኑም በላይ አሁንም ድረስ እየተተገበረ ያለ ድርጊት ነው። ምንም እንኳን እንደምንመገበው የምግብ አይነት የምንመገብበት መሳሪያም የተለያየ ቢሆንም፤ አሁን አሁን ግን በእጅ መመገብ የኋላ ቀርነት መገለጫ እየሆነ መምጣቱን እና ብዙዎችም እየተውት መምጣታቸውን የአሜሪካ ስነ ምግብ ሳይንስ አካዳሚ ያደረገው ጥናት ገልጿል። ከዚህ በተቃራኒው ግን እጃችንን ተጠቅመን በምንመገብበት ወቅት በርካታ ጠቀሜታዎችን እንደምናገኝ ጥናቱ አመልክቷል። በመሆኑም ከማንኪያ እና ሹካ ይልቅ ተፈጥሮ የሰጠችንን እጅ ተጠቅሞ መመገብን ይመክራሉ። በእጃችን በምንመገብበት ወቅት ጣቶቻችን ምግቡን ከመሰብሰብና ለአፍ ከማቀበል ባሻገር ምግብ ወደ ደም የማስገባት አቅምም እንዳለው ጥናቱ አመልክቷል። ማንኛውንም ምግብ በእጅ ተጠቅሞ በመመገብ የሚገኙት የጤና ጠቀሜታዎችም የሚከተሉት ናቸው።

 

ጠንካራ ኃይል እንዲኖረን ያግዛል

በእጆቻችን ላይ ያሉት አምስቱም ጣቶቻችን የየራሳቸው የሆነ ባህሪይ እና ተፈጥሯዊ ውህደት አላቸው። እነዚህን የእጅ ጣቶቻችንን ተጠቅመን ምግብ በምንመገብበት ወቅት ሁሉም ጣቶቻችን የየራሳቸውን ድርሻ ስለሚያበረክቱ ሰውነታችን ጠንካራ እና የተቀናጀ ሃይል እንዲኖረው ያግዘዋል። ከእነዚህ የጣት ባህሪያት እና ተፈጥሯዊ ውህደት ውስጥ የተወሰኑት በመጉደላቸው ምክንያት ለተለያዩ የህመም አይነቶች የመጋጥ እድላችን የሚጨምር ሲሆን፤ ይሄንን ችግር በእጃችን በመመገብ ማስቀረት እንደሚቻል አካዳሚው ያደረገው ጥናት አመልክቷል። በሹካ፣ በማንኪያ አልያም በቢላዋ ተጠቅመን ከመመገብ ይልቅ ጣቶቻችንን አቀናጅተን በምንመገብበት ወቅት ከምግቡ ማግኘት የሚገባንን አስፈላጊ ንጥረ ነገር ከምግቡ እንድናገኝና ምግብ የመመገብ ሂደቱም ቋሚ ስርዓት ያለው እንዲሆን ያደርጋል።

 

የምግብ ልመትን ያሻሽላል

በእጃችን ምግብን በምንነካበት ቅጽበት አንጎላችን ለሆዳችን መልእክት ያስተላልፋል። ከድርጊቱ ድግግሞሽ የተነሳ እጅ ምግብ ላይ ሲያርፍ ልንመገብ መሆኑን የሚገልፅ መልዕክት በቅጽበት ወደ ሆዳችን ይላካል። በጣቶቻችን ላይ ያሉት የነርቭ ጫፎችም የነካነውን ምግብ የሙቀት መጠን፣ ቃናውን እና የተካተተበትን ቅመማ ቅመም እንዲሁም ቅርፁን የማጣጣም እድል ያገኛሉ። ምግቡ ለነርቭ ጫፎች ከሰጠው ስሜት በመነሳትም ሆድ አስፈላጊውን የማላሚያ ፈሳሽ እና ኢንዛይም እንዲያመርት በአእምሮ አማካይነት መልዕክት ይተላለፍለታል። ይህን ተግባር አእምሮ እና ሆድ በቅንጅት የሚያከናውኑትም ምግቡን በእጃችን ከነካንበት ጊዜ አንስቶ ወደ አፋችን እስከምናስገባ ባለው ጊዜ ውስጥ መሆኑን መረጃው ያመለክታል። በዚህ የተቀናጀ ድርጊትም ምግቡ ወደ ሆድ ከገባ በኋላ ከትክክለኛው ፈሳሽ እና ኢንዛይም ጋር በቀጥታ ስለሚገናኝ የመላም ሂደቱ ያለ ምንም እንከን እንዲከናወን ያደርገዋል። ከዚህ በተቀራኒው የምንመገበው በተለያዩ መሳሪያዎች በመጠቀም ከሆነ ግን አእምሮና ሆድ ይህን ተግባር የሚፈፅሙበት ምግቡ አፍ ውስጥ ከገባ በኋላ በመሆኑ የመዘግየት ሁኔታ ይፈጠራል። በዚህም ሳቢያ ምግብ ከአስፈላጊዎቹ ኢንዛይሞችና ፈሳሾች ጋር ተገናኝቶ የሚፈጭበት ጊዜ ስለሚረዝም የልመት ሂደቱም የዘገየ ይሆናል።

 

 

ከጎጂ ባክቴሪያዎች ይከላከላል

   በእጃችን ላይም ልክ እንደሌሎች የሰውነት ክፍሎቻችን ሁሉ ጎጂ ያልሆኑ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ባክቴሪያዎች አሉ። እነዚህ ባክቴሪያዎች ከመጉዳት ይልቅ በሽታ አምጪ ከሆኑ ተዋሲያን የመከላከል ጠቀሜታን ይሰጣሉ። እነዚህ ባክቴሪያዎች በመዳፋችን እንዲሁም በጣቶቻችን ላይ በስፋት የሚገኑ ሲሆን፤ ምንም እንኳ እጃችንን ታጥበን ብንመገብም በእጃችን ላይ የመቅረት ባህሪይ ስላላቸው ከምግቡ ጋር ወደ አፋችን የመግባት አጋጣሚያቸው ከፍተኛ ነው። በመሆኑም ምግቡ ከአፋችን አንስቶ እስከ ሆዳችን ድረስ በሚያደርገው ጉዞ ውስጥ ያሉት እንደ አፍ፣ ጉሮሮ፣ የምግብ ቱቦ እና አንጀት ያሉት የሰውነት ክፍሎችን እነዚህ ጠቃሚ ባክቴሪያዎች ያገኙዋቸዋል። በዚህም ጊዜ ባክቴሪያዎቹ ያለፉባቸው የሰውነት ክፍሎች ሁሉ ከከባቢ አየር የሚመጡ በሽታ አምጪ ተዋሲያን እንዳያጠቋቸው ይከላከሉላቸዋል። በተጨማሪም እነዚህ ጠቃሚ ባክቴሪያዎች ወደ ሰውነት በመግባታቸው በሰውነታችን ውስጥ ያለው የጠቃሚ እና ጎጂ ባክቴሪያ ቁጥር የተመጣጠነ እንዲሆን እና ለጉዳት እንዳይዳረግ ያግዛል።

 

መጥኖ ለመመገብ ያግዛል

አንድ ሰው በእጁ በሚመገብበት ወቅት አጠቃላይ ትኩረቱን በምግቡ ላይ የማድረግ ሁኔታ ውስጥ ይገባል። በዚህም በምግቡ ላይ አተኩሮ በሚመገብበት ጊዜ ምን እየተመገበ እንዳለ እና ምን ያህል መጠን ያለውን ምግብ እንደተመገበ የመገንዘብ እድሉን ያገኛል። በመሆኑም መጥገብና አለመጥገቡን እያገናዘበ ስለሚመገብ የሚበቃውን ያህል ምግብ ለመመገብ እና ከመጠን በላይ ላለማለፍ ያግዘዋል። በተጨማሪም ምግቡን የምንመገብበትን ፍጥነት ለመገመት እና ለማስተካከል ያግዛል። እነዚህ ነገሮች ደግሞ ከመጠን ያለፈ ምግብን እንዳንመገብ እንዲሁም በፍጥነት ተመግበን የተመገብነውን ምግብ መጠን መገንዘብ እንዳንቸገር ያግዙናል። እንዲህ በማድረጋችንም ከመጠን ላለፈ ውፍረት እና ለአይነት ሁለት የስኳር ህመም ያለንን ተጋላጭነት ይቀንሰዋል። ጥናቶች እንደሚያመለክቱትም ከእጃቸው ይልቅ በሌሎች መሳሪያዎች ተጠቅመው የሚመገቡ ሰዎች በፍጥነት እና በብዛት የመመገብ አጋጣሚው ስላላቸው በደማቸው ውስጥ የሚገኘው የስኳር መጠን ከፍ እንዲል በማድረግ በአብዛኛው ለአይነት ሁለት የስኳር ህመም የተጋጡ ናቸው። ከዚህ በተጨማሪም እጃችን ከምግቡ ጋር ቀጥተኛ ንክኪ ሲኖረው ቶሎ የመርካት እና የመጥገብ ስሜት ስለሚፈጥር ከመጠን በላይ እንዳንመገብ ያግዛል።

 

 

የሰውነት እንቅስቃሴ ነው

በእጃችን በምንመገብበት ውቅት በሰውነት ውስጥ የሚኖረው የደም ዝውውር ፍጥነቱ እንዲጨምር ያግዘዋል። ይሄ የሚሆነውም ምግብ ቆርሰን እስከምንጎርስ ባለው እንቅስቃሴ ውቅት አብዛኞቹ ጣቶቻችን ስለሚንቀሳቀሱ የሰውነታችን ጡንቻዎች የመንቀሳቀስ እድሉን ስለሚያገኙ ነው። ይሄ የጡንቻ እንቅስቃሴ ልክ እንደ የአካል ብቃት እንቅስቃሴ በሰውነታችን ውስጥ የሚኖረው የደም ዝውውር የተስተካከለ እና አመቺ እንዲሆን ያደርገዋል።

 

ንፅህናን ለመጠበቅ ያግዛል

ይህ ሀቅ ከተለመደው አስተሳሰብ ጋር የሚጋጭ ይመስላል። ብዙውን ጊዜ ከእጃችን ይልቅ ማንኪያ እና ሌሎች የመመገቢያ ቁሳቁሶች ንፅህናቸው የተጠበቀ ይመስለናል። ነገር ግን እውነታው ከዚህ በተቃራኒው መሆኑን መረጃዎቹ ያመለክታሉ። ምግብ ከመመገባችን በፊት አብዛኞቻችን እጃችንን የምንታጠበውን ያህል እነዚህን መሳሪያዎች የማጠብ ልምዱ ብዙም እንደሌለን የሚገልፁት መረጃዎቹ፣ በዚህም ሳቢያ በእጅ መመገብ ንጽህናው የተጠበቀ ምግብን ለመመገብ ያግዛል። ነገር ግን ምግቡን ከመመገባችን አስቀድሞ እጃችንን በአግባቡ እና በተፈለገው መጠን መታጠብ ካልቻልን ከጥቅሙ ይልቅ ጉዳቱ የሚያመዝንበት አጋጣሚ ይፈጠራል።

ምንም እንኳን ወቅቱን ጠብቆ የሚገኝ ቢሆንም ተፈጥሮ ያለ ማንም ተቆጣጣሪነት ለሰው ልጅ ከሰጠቻቸው ነገሮች አንዱ የዝናብ ውሃ ነው። በእጅ የያዙት ወርቅ ከመዳብ ይቆጠራል እንዲሉ የዝናብ ውሃን ከሌሎች የውሃ አማራጮች እኩል የመጠቀም ሁኔታ ብዙም አይስተዋልም። በተለይ የውሃ አቅርቦቱ የተስተካከለ በሆነባቸው የከተማ አካባቢዎች የዝናብ ውሃን በችግር ጊዜ ከመጠቀም በዘለለ እንደመደበኛ ውሃ አገልግሎት ላይ ሲውል አይታይም። ነገር ግን የዝናብ ውሃ ከሌሎች በጸረ ጀርም እና በማዕድናት ከበለፀጉት የውሃ አይነቶች በበለጠ የራሱ የሆነ ጠቀሜታዎች እንዳሉት በያል ዩኒቨርስቲ እና አውስትራሊያ ዩኒቨርስቲ የውሃ እና ፍሳሽ አገልግሎት ይፋ የተደረጉ የጥናት ውጤቶች አመልክተዋል። የዝናብ ውሃ በተፈጥሮው ያለው ጤናማ የሆነ ይዘት ከዚህ በታች የተዘረዘሩትን የጤና ጠቀሜታዎች እንዲሰጥ አድርገውታል ይላሉ ጥናቶቹ።

ከጠቀሜታው በተጓዳኝም የዝናብ ውሃን በተመለከተ ሊወሰዱ የሚገባቸው ሁለት ጥንቃቄዎች እንዳሉም ጥናቶቹ አመልክተዋል። የመጀመሪያው የዝናብ ውሃ ከአፈር ወደ ውሃ የሚገቡ እንደ ሶዲየም፣ ፖታሲየም፣ ካልሲየም እና ፍሎራይድ ማዕድናት ስለሌሉት ከዚህ ውሃ የማናገኛቸውን ጠቃሚ የማዕድን አይነቶች በሌሎች መጠጦች እና ምግቦች አማካይነት መጠቀም እና መተካት ይኖርብናል። ሁለተኛው ጥንቃቄ ደግሞ ውሃው ከላይ በሚወርድበት ወቅት እንደጀርም ላሉ በካይ ነገሮች ያለውን ተጋላጭነት በሚያስቀር መልኩ መጠራቀም ይኖርበታል። ውሃው መሬት ደርሶ አልያም በተለያዩ ቁሳቁሶች ተጠራቅሞ አገልግሎት ላይ መዋል ግዴታው ከሆነም ከእነዚህ በካይ ነገሮች ሊፀዳ በሚችልባቸው የማጣራት ወይም የማፍላት ሂደቶች ውስጥ ማለፍ ይኖርበታል።

ለስርዓተ ልመት እና ሰውነት ማጥራት ያግዛል

የአልካላይን ይዘቱ ከፍተኛ የሆነ የውሃ አይነት በሰውነት ውስጥ የሚከናወኑ የምግብ ስርዓተ ልመቶች የተስተካከሉ እና ጤናማ እንዲሆኑ ያግዛል። በተጨማሪም ሰውነት አላስፈላጊ እና መርዛማ የሆኑ ነገሮችን የሚያስወግድበት ስርዓት (detoxification system) የተመቻቸ እንዲሆን የማድረግ ጠቀሜታ አለው። በመሆኑም የዝናብ ውሃ በደም ውስጥ ያለው (የውሃን አሲዳማነት መሳቢያው) የፒ ኤች (PH) መጠን ለሰውነት ተስማሚ በሆነ ደረጃ እንዲገኝ የማድረግ ጠቀሜታ አለው። በሰውነት ውስጥ የሚገኙ መርዛማ ነገሮች እና ፍሪ ራዲካልስ በደም ውስጥ ያለው የፒ ኤች መጠን እንዲቀንስ በማድረግ የአሲድነት ባህሪው እንዲጎላ የማድረግ አሉታዊ ተፅዕኖን የሚፈጥሩ ሲሆን፤ የዝናብ ውሃን በምንጠጣበት ጊዜ ይሄን የተዛባ ስርዓት በማስተካከል ሰውነት በተቀላጠፈ መንገድ ስራዎቹን እንዲያከናውን ያግዘዋል ይላል መረጃው። በዚህ ሳቢያ ተግባራቸው ከሚቀላጠፍ ስርዓቶች መካከልም ዋና ዋናዎቹ የምግብ ልመት ስርዓት እና መርዛማ ነገሮችን የማስወገድ ስርአት ናቸው።

የጨጓራ ህመም፣ ራስ ምታት እና የህዋሳት ጉዳትን ይከላከላል

የዝናብ ውሃ ከክሎሪን እና ከፍሎራይድ ኬሚካሎች የፀዳ ነው። የቧንቧ ውሃ አሊያም የታሸጉ የውሃ አይነቶችን ከተለያዩ ጀርሞች ለመከላከል ሲባል ክሎሪን እና ፍሎራይድ እንዲገባባቸው ይደረጋል። እነዚህ ኬሚካሎች መጠናቸው ከሚገባው በላይ ሆኖ ሲገኝም እንደ ራስ ምታት፣ የጨጓራ ህመም እንዲሁም በአንዳንድ የሰውነት ክፍሎች ላይ የመጎዳት ሁኔታን ይፈጥራሉ። የዝናብ ውሃን በምንጠቀምበት ወቅት ግን ንፁህ የሆነ ውሃን ከማግኘታችንም በላይ ከእነዚህ ተያያዥ የጤና እክሎች ነፃ እንሆናለን።

ፀረ -ካንሰር ጠቀሜታ አለው

በዝናብ ውሃ ውስጥ የሚገኘው የውሃ አሲድነት ባህሪይ (ፒ ኤች) የካንሰር ሴሎችን በፍጥነት ማደግ እና መሰራጨት የመግታት ባህሪይ አለው። ይህ የዝናብ ውሃ ለእነዚህ የካንሰር ህዋሳት እንደ አንቲኦክሲደንት ስለሚሆንባቸው ህዋሳቱ እና እጢዎቹ በፍጥነት እንዳያድጉ ያደርጋቸዋል። ተፈጥረው የነበሩ የካንሰር አምጪ ህዋሳት ካሉም ስርጭታቸውን በመግታት ወደ በሽታነት የመቀየሪያ ጊዜያቸውን በማሳጠር ለህመሙ ያለውን ተጋላጭነት ይቀንሱታል።

በሆድ ውስጥ የሚከሰቱ ህመሞችን ይፈውሳል

በህንድ የተደረገ አንድ ጥናት እንዳመለከተው ጠዋት ላይ በባዶ ሆዳቸው ከሁለት እስከ ሶስት የሻይ ማንኪያ የዝናብ ውሃ የሚጠጡ ሰዎች በሆዳቸው ውስጥ የሚሰማቸውን የህመም ስሜት በእጅጉ መቀነስ ችለዋል። በዝናብ ውሃ ውስጥ የሚገኘው ጤናማ እና የተስተካከለ የፒ ኤች መጠን በሆድ ውስጥ የሚገኘው አሲድ ተስማሚ እንዲሆን በማድረግ በአሲዱ ሳቢያ የሚከሰተውን መቆጣት ያስቀራል። በዚህ ባህሪው የተነሳም እንደ ቃር፣ የጨጓራ ህመም እና የጨጓራ ቁስለት ችግሮችን ለመቆጣጠር እና ለማስታገስ ያግዛል።

የቆዳ ጤንነትን ይጠብቃል

የዝናብ ውሃ ባህሪያት ከሆኑት አንዱ ከሳሙና ጋር ሲገናኝ በቀላሉ አረፋ መፍጠር መቻሉ ነው። በዚህም ሳቢያ በዝናብ ውሃ በምንታጠብበት ወቅት በሰውነታችን ላይ የሚያርፈው ሳሙና መጠን እንዲቀንስ እና በቀላሉ አረፋ እንድናገኝ ያግዘናል። ይኸውም ሰውነታችን (ቆዳችን) በሳሙና ውስጥ ላሉ ኬሚካሎች ያለውን ተጋላጭነት በመቀነስ ተፈጥሯዊ ይዘቱ እንዲጠበቅ ያግዛል። በተጨማሪም የዝናብ ውሃ ቀላል የሚባል የውሃ አይነት በመሆኑ ቆዳችን ተፈጥሯዊ እርጥበቱን እና የመሳሳብ ባህሪውን እንደያዘ እንዲቆይም ያግዘዋል። በመሆኑም አዘውትሮ በዝናብ ውሃ መታጠብ ቆዳችን ተፈጥሯዊ ይዘቱን የጠበቀ እና ብሩህ ቀለም ያለው እንዲሆን ያግዘዋል።

ሌላው የዝናብ ውሃ ለቆዳ የሚሰጠው ጠቀሜታ እንደ ብጉር ያሉ የቆዳ ህመሞችን ማስወገድ ነው። የዝናብ ውሃ በቀላሉ ቆዳን አጥርቶ ለመታጠብ እና ህመም ፈጣሪ የሆኑ ባክቴሪያዎችን ለማስወገድ ያግዛል። በተለይ በፊት ላይ እና በአንገት አካባቢ ብጉር እና መሰል ችግሮችን የሚያስከትሉ ባክቴሪያዎችን ከቆዳ ላይ በማስወገድ እነዚህ ብጉሮች እብጠታቸው እንዲቀንስ እንዲሁም የሚፈጥሩት የህመም ስሜት እንዲቀንስ የማድረግ ጠቀሜታ አለው።

የፀጉር ጤንነት ይጠብቃል

የዝናብ ውሃ ከሌሎች የውሃ አይነቶች ይልቅ ከአፈር ከሚገኙ የተለያዩ ማዕድናት የፀዳ ነው። እነዚህ ከአፈር የሚገኙ ማዕድናት ፀጉርን በተለያየ መንገድ የመጉዳት ባህሪይ ስላላቸው በዝናብ ውሃ መታጠብ ከእነዚህ ማዕድናት ለመራቅ ያግዛል። በተጨማሪም ፀጉራችንን የምንታጠብበት ውሃ የአሲድነት ይዘት እየጨመረ በሄደ ቁጥር ኬራቲን እና ፎሊክል የተባሉ ፀጉር የተሰራባቸው ንጥረ ነገሮች እየተጎዱ ይሄዳሉ። የዝናብ ውሃ ግን ያለው የአሲድነት ባህሪይ የተመጣጠነ በመሆኑ እነዚህን ችግሮች ለማስወገድ ያገለግላል። በተጨማሪም በዚህ ውሃ ውስጥ የሚገኘው አልካላይን ፒ ኤች ፀጉር በፍጥነት እንዲያድግ እና ስሮቹም ጠንካራ እንዲሆኑ የማድረግ ጠቀሜታ አለው።

የዝናብ ውሃ ቀላል ውሃ በመሆኑ ከከባድ ውሃ በበለጠ ፍጥት የኤሌክትሪክ ሃይል ያለው ኦቶም የመፍጠር (ionised) ባህሪይ አለው። በዚህ ባህሪውም በቀላሉ ወደ ደም በመግባት የመዋሃድ እና በሰውነት ውስጥ የሚኖረው የኦክሲጅን ዝውውር የተሳለጠ እንዲሆን የማድረግ ጠቀሜታው የጎላ ነው። በተጨማሪም ፍሪ ራዲካልስ የተባሉት እና ለሰውነት አላስፈላጊ የሆኑ ቁጡ የኦክሲጅን አይነቶችን ወደ ጤናማነት በመቀየር በሰውነት ህዋሳት ላይ የሚደርሰውን ጉዳት ለማስቀረት ያግዛል።

ከዚህ በተጨማሪም የዝናብ ውሃ ከሳሙና ጋር ሲገናኝ በቀላሉ አረፋ የመፍጠር ባህሪይ ስላለው ለማንኛውም አይነት እጥበት የሚያገለግል ሲሆን፤ በዚህ ባህሪውም የሚታጠቡት ነገሮች (ልብስን ጨምሮ) ተፈጥሯዊ ቀለማቸውን ይዘው ለረጅም ጊዜ እንዲቆዩ ያደርጋቸዋል።

     የወንዶች ጤና ኔትዎርክ (MHN) እንደሚገልፀው ወንዶች ከሴቶች ይልቅ በከፍተኛ መጠን በለጋነት እድሜያቸው የመሞት እድል አላቸው። ተቋሙ ሴንተር ፎር ዲዝዝ ኮንትሮል (CDC) ያደረገውን ጥናት ጠቅሶ ባወጣው መረጃ የገለፀውም ወንዶች ከሴቶች በበለጠ ዋና ዋና ገዳይ በተባሉ በሽታዎች ሳቢያ በወጣትነት እድሜያቸው ይሞታሉ። ምንም እንኳን በሽታን በመቋቋም ረገድ ወንዶች የበለጡ ናቸው ተብሎ ቢታሰብም ወደ እውነታው ሲመጣ ግን ከሴቶች ይልቅ ወንዶች በእነዚህ በሽታዎች ምክንያት በለጋነት እድሜያቸው ይሞታሉ። ይህ ክስተት ቀደም ሲል ከነበረበት መጠንም እየጨመረ መምጣቱን ያስነበበው ዘገባው፤ ለአብነት ያህልም እ.ኤ.አ. በ1920 ሴቶች ከወንዶች ጋር ሲነፃፀሩ በህይወት የመኖር እድላቸው በአንድ ዓመት ይበልጥ ነበር። አሁን ባለው መረጃ መሠረት ግን ሴቶች ከወንዶች ይልቅ አምስት ተጨማሪ ዓመታትን በህይወት የመኖር እድል አላቸው።

የወንዶች ጤና ኔትዎርክ የቦርድ አባል የሆኑት ዶክተር ጂን ቦንሆም እንገለጹትም ወንዶች በህይወት የመኖሪያ እድሜያቸው እንዲያጥር ምክንያት የሆነው እነዚህ የበሽታ አይነቶች በከፍተኛ ደረጃ ወንዶችን የሚያጠቁ ከመሆናቸውም በተጨማሪ ወንዶች ጤንነታቸውን የመከታተል ልምድ ስለሌላቸው መሆኑን ገልጸዋል። በተጨማሪም በማህበረሰቡ ዘንድ ስለ ወንድ ልጅ ያለው የተሳሳተ አመለካከት ሌላው ምክንያት መሆኑን ዶ/ር ቦንሆም አስቀምጠዋል። በየትኛውም ማህበረሰብ ዘንድ ወንዶች ጠንካራ እና ህመም የማይሰማቸው አድርጎ ማሰብ ውጤቱ ለእንዲህ አይነት ችግር መንስኤ ነው ብለዋል። በየጊዜው ወደ ጤና ተቋም በመሄድ በባለሞያ በመታየት ረገድ ሴቶች በ33 በመቶ ከወንዶች በልጠው መገኘታቸውንም መረጃው አመልክቷል። ወንዶች በዚህ ደረጃ ከሴቶች የበለጠ በወጣትነት እድሜያቸው እንዲቀጠፉ የሚያደርጋቸው የበሽታ አይነቶች በአብዛኛው መከላከል የሚቻል በሽታዎች ናቸው ያለው መረጃው ዋና ዋናዎቹንም እንደሚከተለው አስቀምጧቸዋል።

የልብ ህመም

ምንም እንኳን የልብ ህመም ለወንዶችም ሆነ ለሴቶች ሞት ቀዳሚው ምክንያት ቢሆንም፤ ወንዶች ከሴቶች ይልቅ በእጥፍ ቁጥር የበለጠ በዚህ በሽታ ሳቢያ ህይወታቸውን በወጣትነታቸው ያጣሉ ይላል የተቋሙ ጥናት። የልብ ህመም መገለጫ የሆኑ ምልክቶች የሚታዩበት ጊዜ በተመሳሳይ እድሜ ላይ ባሉ ወንዶችና ሴቶች መካከል ከፍተኛ ልዩነት እንዳለው የገለፀው መረጃው፤ ይኸውም ምልክቶቹ በወንዶች ላይ መገለጥ የሚጀምሩት ከሴቷ በአስር ዓመት በፊት ነው ብሏል። በዋኪ ፎረስት ዩኒቨርስቲ ህክምና ትምህርት ቤት የማህበረሰብ ጤና መምህሩ ዶክተር ግሪጎሪ ቡርኬ እንደገለፁትም የመጀመሪያው ድንገተኛ የልብ ድካም ችግር የሚፈጠርበት አማካይ እድሜ ለወንዶች 65 አመት ገደማ ሲሆን፣ ለሴቶች ደግሞ 70 ዓመት ገደማ ነው። የመጀመሪያ ደረጃ የልብ ድካም ችግሮችም ከሴቶች ይልቅ በወንዶች ላይ በፍጥነት ስር ወደሰደደ የልብ እና ከልብ ጋር ተያያዥነት ወዳላቸው በሽታዎች የመቀየር ባህሪይ እንዳለው ዶክተር ቡርኬ ገልጸዋል። ለልብ ህመም አጋላጭ ከሆኑ ነገሮች አንዱም ወንድ መሆን እንደሆነ መረጃው አመልክቷል።

ስትሮክ

የአሜሪካ ስትሮክ አስሲየሽን መረጃ እንደሚያመለክተው ወንዶች ለስትሮክ በሽታ የመጋለጥ እድላቸው ከሴቶች ይልቅ በ1 ነጥብ 25 እጥፍ ብልጫ አለው። እድሜ እየገፋ ሲሄድ ሴቶችም ለስትሮክ በሽታ የመጋለጥ እድላቸው እየጨመረ መሄዱ እሙን ቢሆንም፤ በለጋነት እድሜ ለችግሩ በመጋለጥ ረገድ ወንዶች የበለጠ ተጠቂዎች መሆናቸውን ነው መረጃው ያስቀመጠው። ስትሮክ በአብዛኛው ከልብ ህመም እና ከከፍተኛ የደም ግፊት ጋር ከፍተኛ ቁርኝት እንዳለው የገለፁት ባለሞያው ወንዶች እስከ 75 ዓመት ባለው ጊዜ ውስጥ በከፍተኛ ደረጃ ለዚህ ችግር የመጋለጥ እድላቸው የሰፋ ነው።

ጭንቀትና ራስን ማጥፋት

የወንዶች ጤና ኔትዎርክ ሪፖርት እንደሚያመለክተው ራስን በማጥፋት አደጋ ህይወታቸው የሚያልፍ ወንዶችና ሴቶች ቁጥር ሲነፃፀር የወንዶቹ በአራት እጥፍ ከሴቶቹ ይበልጣል። ለዚህ ደግሞ ዋንኛው መንስኤ ብዙም ትኩረት ያልተሰጠው፤ ነገር ግን ስር የሰደደ ጭንቀት ነው። በሃርቫርድ ህክምና ትምህርት ቤት ክሊኒክ ፕሮፌሰሩ ዶክተር ዊሊያም ፖላክ እንደሚገልፁት ወንዶች የሚሰማቸውን የጭንቀት እና የድብርት ስሜት በግልጽ መናገር እና ማሳየት ካለመቻላቸው የተነሳ ራሳቸውን ለማጥፋት ይገደዳሉ። ከዚህ ባህሪያቸው የተነሳ ሌሎች ሰዎች ጭንቀታቸውን በቀላሉ አይተው ስለማይረዷቸው እና ከፍተኛ ውዝግብ ውስጥ ስለሚገቡ ራሳቸውን ማጥፋትን እንደመፍትሄ ይወስዱታል። ፕሮፌሰር ፖላክ እንደሚገልፁትም ወንዶች የድብርት እና የጭንቀት ስሜት ምልክቶችን በተለየ መንገድ ስለሚገልፁት ከሴቶች የበለጠ በጭንቀት ተጠቂ ናቸው። ወንዶች እነዚህን ስሜቶች በሀዘን መልክ ከመግለፅ ይልቅ በንዴት፣ በቁጣ፣ ነገሮችን በድፍረት በመጋፈጥ እንዲሁም ከመጠን በላይ የሆነ የአልኮል መጠጥን በመጠጣት ስለሚገልፁት እና እነዚህ ባህሪያት ደግሞ የወንድነት ባህሪይ ተደርገው በመታሰባቸው ችግራቸውን በቀላሉ መረዳት አይችሉም። ወንዶቹ ራሳቸውም ምልክቶቹ ከችግር የመነጩ ሳይሆን የወንድነታቸው መገለጫዎች ስለሚመስሏቸው እንደ ትልቅ ችግር አይተው መፍትሄ እንደማይፈልጉላቸው የገለፁት ፕሮፌሰር ፖለክ፤ ጊዜ እየጨመረ ሲሄድ ግን የሚፈጠረው ውዝግብ ራስን ለማጥፋት ቀዳሚው መንስኤ ይሆናል።

የሳንባ ካንሰር

የሳንባ ካንሰር ከጡት ካንሰር፤ ከትልቁ አንጀት ካንሰር እና ከፕሮስቴት ካንሰር ሁሉ በላይ ሞትን በሴቶችም ሆነ በወንዶች ላይ በማድረስ ቀዳሚው የካንሰር አይነት መሆኑን የአሜሪካ ካንሰር አሶሲየሽን መረጃ ያመለክታል። ከላይ እንደጠቀሱት ህመሞች ሁሉ ይህ የሳንባ ካንሰርም ከሴቶች ይልቅ ወንዶችን የበለጠ ያጠቃል። በአብዛኛው የዚህ ካንሰር መንስኤዎች ሲጋራ ማጨስ እና ትንባሆን በተለያየ መልኩ መጠቀም በመሆኑ እና ወንዶች ከሴቶች በበለጠ በዚህ ተግባር ላይ ተሰማርተው ስለሚገኙ በዚያው መጠን የችግሩ ተጠቂዎች መሆናቸውንም መረጃው አመልክቷል። ለሳንባ ካንሰር መንስኤ ከሆኑት ነገሮች ዘጠና በመቶው ሲጋራ ማጨስ እና የትንባሆ ተጠቃሚነት መሆኑን የገለፀው መረጃው፤ የተለያዩ ሀገራት ትንባሆ እና ሲጋራ የሚጨስባቸውን የተለያዩ ክልከላዎች በስራ ላይ ማዋላቸውን ተከትሎ የትምባሆ ተጠቃሚነቱ እየቀነሰ በመምጣቱ በሽታውም የመቀነስ አዝማሚያ እያሳየ መሆኑን አስቀምጧል።

ፕሮስቴት ካንሰር

ወንዶችን በዋናነት ከሚያጠቁ የካንሰር አይነቶች አንዱ ፕሮስቴት ካንሰር ነው። ከሳንባ ካንሰር ጀምሮም ወንዶችን በከፍተኛ ደረጃ ለሞት የሚዳርግ የካንሰር አይነት መሆኑን ጥናቱ አመልክቷል። ይህ አይነቱ ካንሰር በምን ሳቢያ እንደሚመጣ እና በምን መልኩ መከላከል እንደሚቻል እስካሁን የታወቀ ነገር እንደሌለ ነው ባለሙያዎቹ የሚገልጹት። ካንሰሩ በወንዶች የሽንት ፊኛ መግቢያ አፍ ላይ የሚገኝ ቱቦን የሚያጠቃ መሆኑ ብቻ ነው የተደረሰበት። ከዚህ ውጪ ግን ችግሩ መኖሩ በጊዜ እና ቀደም ብሎ ከታወቀ ግን ማከም እንደሚቻል ነው ዶክተር ቦንሆም የገለፁት። ይህ ችግር ከነጮች ይልቅ ጥቁሮችን፣ ከቤተሰባቸው ውስጥ መሰል ችግር የነበረበትን ሰው የማጥቃት እድል ስላለው ምርመራ ማድረግ ያስፈልጋል ብለዋል ዶክተር ቦንሆም።    

Page 1 of 11

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • adverts4.jpg
  • Advertt1.jpg
  • Advertt2.jpg
  • Advrrtt.jpg
  • Advverttt.jpg
  • Advvrt1.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 111 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us