በህጻናት ላይ የሚከሰቱ የአእምሮ እድገት ችግሮች በርካታ አይነት ናቸው። አንደኛውን ችግር ከሌላው በቀላሉ መለየት ከባድ በመሆኑ በደፈናው የአእምሮ ችግር እንላቸዋለን እንጂ የየራሳቸው መገለጫ አላቸው። ከእነዚህ ችግሮች መካከል አንዱ ኦቲዝም ነው። ይህን ችግር በተመለከተ ማብራሪያ እንዲሰጡን ባለሞያ ጋብዘናል። ባለሞያው ዶክተር ዮናስ ባህረጥበብ ሲሆኑ፤ ዶ/ር ዮናስ በአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የአእምሮ ህክምና ክፍል ውስጥ መምህር እና በጥቁር አንበሳ ሆስፒታል የአእምሮ ህክምና ሐኪም ናቸው።


ሰንደቅ፡- ኦቲዝም ከሚለው ቃል እንጀምርና ይህን ቃል በአማርኛው ምን በሚለው ልንተካው እንችላለን? ችግሩስ ምንድን ነው?


ዶ/ር ዮናስ፡- ኦቲዝም የሚለው ቃል ኦተስ ከሚል የግሪክ ቃል የመጣ ሲሆን፤ ትርጉሙም እኔ ራሴ ማለት ነው። ኦቲዝምን ስንገልፀው የአእምሮ እድገት መዛባት ችግር በሚለው ልንገልጸው እንችላለን። በህጻናት ላይ የሚከሰቱ የተለያዩ የአእምሮ እድገት መዛባቶች አሉ። ስለዚህ ኦቲዝምም አንዱ የህጻናት አእምሮ እድገት መዛባት ነው።


ሰንደቅ፡- በህፃናት ላይ የሚከሰቱ ሌሎች የአእምሮ እድገት መዛባቶች ካሉ ኦቲዝምን ከእነዚህ ችግሮች በመለየት የሚያግዙ ዋና ዋና ምልክቶች ምን ምን ናቸው?


ዶ/ር ዮናስ፡- የኦቲዝም ችግር ሶስት መሠረታዊ የሆኑ መለያ ምልክቶች አሉት። የመጀመሪያው ምልክት ተግባቦት አለመኖር ነው። ኦቲዝም ያለበት ህጻን ከማንም ጋር ምንም አይነት የቋንቋ ተግባቦት አይኖረውም። ሁለተኛው መለያ ምልክቱ ደግሞ ተደጋጋሚነት ያለው ባህሪ ማሳየት ነው። ህፃኑ አንድ ነገርን በተደጋጋሚ የማድረግ፤ በአንድ መጫወቻ ብቻ ለረጅም ጊዜ መጫወት እና ሌሎች ተደጋጋሚነት ያላቸው ነገሮችን የመፈፀም ባህሪም ይኖረዋል። በሶስተኛ ደረጃ ደግሞ ህጻኑ ከማህበራዊ ህይወት የተገለለ ይሆናል።


ተግባቦት ስንል ህጻን ከተወለደ ጊዜ ጀምሮ በቋንቋም ባይሆን በተለያዩ መንገዶች ተግባቦት ማድረግ አለበት። እናቱን ሲያይ መደሰት፤ አንዳንድ ነገሮችን ሲያይ መሳቅ በአጠቃላይ መከፋቱንም መደሰቱንም መግለጽ መቻል አለበት። የኦቲዝም ችግር ያለበት ህጻን ግን እነዚህን ነገሮች አያደርግም። ምንም አይነት ተግባቦት አይኖረውም። አንድ ልጅ ሶስት ዓመት ሞልቶት አፉን መፍታት ሲኖርበት ካልፈታ ወይም አፉን ከፈታ በኋላ ወደ ኋላ ተመልሶ መናገር ካቃተው ህጻኑ የኦቲዝም ተጠቂ ሊሆን ይችላል። ነገር ግን ይሄ ብቻ ኦቲዝም ነው ለማለት አያሰደፍርም። ሌሎቹ ምክንያቶችም አብረው መታየት ይኖርባቸዋል። ህጻኑ ከማህበራዊ ህይወት ሙሉ ለሙሉ ራሱን ማግለል፣ ከልጆች ጋር ወይም ከቤተሰብ ጋር አብሮ ያለመጫወት፣ ሊያስቁት ሲሞክሩ አለመሳቅ እና ከአንድ ነገር ጋር ብቻ መጫወት ያሳያል።


ሰንደቅ፡- ከአእምሮ ህመም ጋር በተያያዘ አብዛኞቹ ህመሞች መንስኤያቸው ያለመታወቅ ሁኔታ አለ። የኦቲዝም መንስኤዎችስ ምን ምን ናቸው?


ዶ/ር ዮናስ፡- የኦቲዝም መንስኤው በትክክል አይታወቅም። ለችግሩ ብዙ ነገሮች መንስኤ ሊሆኑ ይችላሉ ተብሎ ይታሰባል። ለምሳሌ ችግሩ የዘር ግንድን ተከትሎ ሊሄድ እና ሊወረስ ይችላል። በተጨማሪም በወሊድ ጊዜ የሚበከሰቱ ችግሮች፣ በእርግዝና ወቅት የሚከሰቱ የተለያዩ ህመሞች፣ ከተወለዱ በኋላ በተለይ በጭንቅላት ላይ የሚደርሱ ኢንፌክሽኖች ለኦቲዝም ሊያጋልጡ ይችላሉ። ለተለያዩ የአካባቢ ብክለቶች መጋለጥም የኦቲዝም ችግር ሊያስከትል ይችላል። በአጠቃላይ ለኦቲዝም እንደ መንስኤ የሚጠቀሱ በርካታ ምክንያቶች ቢኖሩም ሁሉም ግን ከመላምት የዘለሉ አይደሉም።


ሰንደቅ፡- የኦቲዝም ችግር ምልክቶች መለየት የሚቻለው ከሶስት ዓመታት ጀምሮ ነው የሚሉ መረጃዎች አሉ። ከላይ የተጠቀሱት ምልክቶች ግን ገና ከወራት እድሜ ጀምሮ ሊታዩ የሚችሉ ይመስላል። ህክምናውስ ምን ይላል?


ዶ/ር ዮናስ፡- የኦቲዝም ምልክቶቹ ገና ከህፃናንት እድሜ ጀምሮ መታየት ይጀምራሉ። ህጻኑ ገና የአንድ ወር እድሜ እያለው ማየት ይቻላል። ለምሳሌ ህጻኑ ትክ ብሎ ግድግዳ ብቻ ሊያይ ይችላል፤ በአንድ ወይም በሁለት ወር እድሜው እናቱ ወዲያ ወዲህ ስትል አይኑን ማንከራተት ሲኖርበት ከኦቲዝም ጋር ያለ ልጅ ግን ያንን ላያደርግ ይችላል። ሶስት ወይም አራት ወር ሲሆናቸው ልጆች ዝም ብለው የሚስቁት ሳቅ (Social smile) የማሳየት ባህሪይ አላቸው። ይሄንኛው ግን ላያሳይ ይችላል። እነዚህን ነገሮች ከዚህ እድሜ ጀምሮ ማየት ይቻላል። ነገር ግን በትክክል ለመለየት እስከ ሶስት ዓመት ሊፈጅ ይችላል። በተለይ ለእኛ ነገር ከተለያዩ ባህላዊ ነገሮች ጋር በማያያዝ ልጄ እንዲህ ነው ለማለት ወላጆች ይቸግራቸዋል። ህጻኑ አፉን ካልፈታ ማር በልቶ ነው፣ አባቱም አፉን ቶሎ አልፈታም ነበር ወይም አብሮት የሚያወራ ሰው ስለሌለ እና ቴሌቪዥን ላይ አተኩሮ ስለሚውል ነው እየተባለ በግልጽ አይታወቅም። ወላጆች ስለ ኦቲዝም ያላቸው ግንዛቤ ዝቅተኛ ሲሆን በግልፅ ለመገንዘብ ያዳግታል። ኦቲዝም ችግር አዲስ ሳይንስ ስለሆነ እንኳን ለመደበኛው ሰው ቀርቶ ለጤና ባለሞያውም ለመለየት አስቸጋሪ ነው። ነገር ግን ስለ ችግሩ በቂ እና የላቀ ግንዛቤ ላለው ሰው ከወር ጀምሮ ምልክቶቹን ማየት እና መለየት ይቻላል።


ሰንደቅ፡- አንዳንድ ጊዜ የኦቲዝም ተጠቂ የሆኑ ህጻናት ወላጆቻቸውን የመንከስና የመቧጨር የመሳሰሉ ባህሪያትን ያሳያሉ። ራሳቸውን እንደመሳት የሚያደርጋቸውም ይኖራሉ። ይሄን ደግሞ ከሚጥል በሽታ ጋር የሚያያዙትም አሉ። ችግሩ ከሌሎች ህመሞች ጋር ያለው ተያያዥነት ምን ይመስላል?


ዶ/ር ዮናስ፡- ኦቲዝምና ተያያዥ ህመሞች የሚባል ነገር አለ። ከእነዚህ የኦቲዝም ተጓዳኝ ከሆኑ ህመሞች መካከል አንደኛው የሚጥል በሽታ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ በራሱ ወይም በሌላ ሰው ላይ ጉዳት ማድረስ ነው። ኦቲዝም ብዙ ጊዜ ከሚጥል በሽታ ጋር ይያያዛል። በቁጥር ይሄን ያህል ነው ብሎ መጥራት ቢያስቸግርም በአብዛኛው የኦቲዝም ችግር ያለባቸው ልጆች የሚጥል በሽታም ተያይዞ ይኖርባቸዋል። በዚያ ምክንያት የሚጥል በሽታ ምልክት ወይም የባህሪይ ለውጥ ሊያሳዩ ይችላሉ። ሁለተኛው ተጓዳኝ ህመም በራስ ላይ ወይም በሌላ ሰው ላይ ጉዳት ማድረስ ነው። ሁሉም ባይሆኑም አንዳንዶቹ ከኦቲዝም ጋር የሚኖሩ ልጆች ራሳቸውን ይመታሉ፤ ራሳቸውን ከግድግዳ ጋር ያጋጫሉ፤ ራሳቸውን ይነክሳሉ። እነዚህ ከኦቲዝም ጋር የሚመጡ ተጓዳኝ ችግሮች ናቸው። በእነዚህ ድርጊቶቻቸው ህጻናቱ የመሰበር እና የመድማት እንዲሁም የመቆረጥ ጉዳት ይደርስባቸዋል። ወላጆችም በዚህ ሳቢያ በጣም ሲቸገሩ ይታያሉ።

ሰንደቅ፡- የኦቲዝም ተጠቂ የሆኑ ልጆች ብዙ ጊዜ በሆነ ነገር ልቀው የሚወጡበት ሁኔታ ይኖራል። ችግሩ የአእምሮ እድገት መዛባት ከሆነ ይሄ እንዴት ሊሆን ይችላል?


ዶ/ር ዮናስ፡- በኦቲዝም የተጠቁ ህጻናት ብዙ ጊዜ በአንድ ነገር የተለየ ችሎታ ይኖራቸዋል። ለምሳሌ ቁጥር በመደመር እና በመቀነስ እንዲሁም በማባዛትና በማካፈል ከሂሳብ ማሽን እኩል ሊሆኑ ይችላሉ። ከእድሜያቸው በላይ በስእል የላቁ ሊሆኑ ይችላሉ። ኮምፒውተር እና ሞባይል ላይ፣ እንደ ቫዮሊን እና ፒያኖ ያሉ የሙዚቃ መሣሪያዎችን በመጫወት የላቀ ችሎታ ያለቸው የኦቲዝም ተጠቂ ልጆች አሉ። ይሄ የላቀ ችሎታቸው ከምን የመነጨ ነው የሚለውን መመለስ ይከብዳል። ነገር ግን አንድን ነገር አጥብቆ በመያዝ እና ደጋግሞ በመስራት የሚመጣ ነው። እነዚህ ልጆች አንድን ነገር ዛሬም ነገም እስከ ዓመት ድረስ ሊደጋግሙ ስለሚችሉ ልቀትን ይፈጥራል። ይሄ የላቀ ችሎታቸው በአለማችን ላይ ብዙ ነገሮችን እንዲፈጥሩ እና እንዲያደርጉ አድርጓቸዋል።


ሰንደቅ፡- ወደ ህክምናው ስንመጣ፤ ኦቲዝምን አክሞ ማዳን ስለማይችል ከችግሩ ጋር ሆኖ የተሻለ ህይወትን መምራት ለመቻል የሚደረገው ህክምና ምን ይመስላል?


ዶ/ር ዮናስ፡- ህክምናው የልጁን ሁኔታ በጥሩ መንገድ መገምገም ይጠይቃል። እያንዳንዱ የኦቲዝም ተጠቂ የተለያየ ነው። በጣም ግራ እስከሚገባን ድረስ አንዱን ከኦቲዝም ጋር የሚኖር ልጅ ከሌላው ለመለየት በጣም ከባድ ነው። ስለዚህ ልጆቹ በደንብ ተገምግመው ጠንከራ እና ደካማ ጎናቸው መለየት እና በጠንካራ ጎናቸው ላይ መስራት ይኖርበታል። በግምገማው ወቅት እንደ የሚጥል በሽታ እና ራስን የመጉዳት ችግሮች ካሉ ተለይተው መውጣት መታከም አለባቸው። የኦቲዝም ህክምና የሚጀምረው ወላጆች ስለኦቲዝም ጥሩ ግንዛቤ እንዲኖራቸው ከማድረግ ሲሆን ይሄም የመፍትሄውን 50 በመቶ ይይዛል። ወላጆች ምን ማድረግ እንዳለባቸው፣ ከእነሱ ምን እንደሚጠበቅ ማስገንዘብ ያስፈልጋል። በመቀጠል ግን ተጓዳኝ ችግሮች ካሉ እነሱን ማከም ያስፈልጋል። እንደ ልጁ ሁኔታ በማየትም በመደበኛ ትምህርት ቤት ትንሽ እንዲቆይ የሚያስችል ከሆነ እንዲቆይ ማድረግ ይቻላል። መደበኛ ትምህርት ቤት መግባት የማይችሉ እና በልዩ ፍላጎት ትምህርት ቤት መማር ያለባቸው ከሆኑም በዚያ መልኩ እንዲማሩ ማድረግ ይቻላል። ኦቲዝም መድሀኒት የለውም ግን ተጓዳኝ ችግሮችን በማከም እና ወላጆች ጥሩ ግንዛቤ እንዲኖራቸው በማድረግ ልጁ ከእድሜው ጋር እየተሻሻለ እንዲሄድ ማድረግ ይቻላል። በዚህ መልኩ አንዳንዶቹ የተስተካከለ እድገት ካላቸው ልጆች ጋር እኩል የሚመጡ ሲሆን፤ አንዳንዶቹ ደግሞ ይቀራረባሉ። ስለዚህ ችግሩን ለማከም አንድ መድሀኒት ሳይሆን እንደየ ልጆቹ የተለያየ መንገድን መከተል ያስፈልጋል። በእኛ ሀገር ባለው ሁኔታ በአብዛኛው የወላጆች ኃላፊነት ነው የሚሆነው። ወላጆች ልጆቻቸውን በደንብ መረዳት፤ በአለማችን ላይ ያሉት ዘመናዊ ህክምናዎች መረዳት እና በቂ የሆነ ግንዛቤ እንዲኖር ማድረግ ያስፈልጋል።


ሰንደቅ፡- አንዲት እናት የኦቲዝም ችግር ያለበት ልጅ ከወለደች በኋላ ድጋሚ ስትወልድ በተመሳሳይ ሁኔታ ውስጥ ያለ ልጅ የመውለድ ሁኔታዋ ምን ይመስላል? ብዙ ጊዜ እንዲህ አይነት ፍራቻ ይታያል።


ዶ/ር ዮናስ፡- የመደጋገም እድል ይኖረዋል። ነገር ግን ከእናትየዋ ጋር መነጋገር ያስፈልጋል። አንዲት እናት የመጀመሪያ ልጇ በኦቲዝም ውስጥ እየኖረ ከሆነ ሁለተኛ ልጅ ለመውለድ ልትፈራ ትችላለች። ይሄን ለመቅረፍ ደግሞ ከህክምና ባለሞያ ጋር የአባትየው እና የእናትየዋ ታሪክ መጠየቅ አለበት። ሌሎች ተጓዳኝ ጉዳዮችም ተጠንተው የህክምና ባለሞያዎቹ አዎ እንዲህ ሊሆን ይችላ ሊሉ ይችላሉ።


ሰንደቅ፡- በሀገራችን ስለችግሩ ካለው የግንዛቤ እጥረት የተነሳ ወደ ህክምና ለመምጣት ብዙ ችግር አለ። አሁን ያለው ሁኔታ ምን ይመስላል? በህክምና ወቅትስ የሚገጥማችሁ ችግር ምንድን ነው?


ዶ/ር ዮናስ፡- ሀገራችን ለኦቲዝም ገና አዲስ ነው። ገና ባለፉት 30 ዓመታት ነው ችግሩ እየታወቀ ያለው። አንዳንድ ጥናቶች ቢኖሩም ስርጭቱን ግን ሊናገሩ አይችሉም። ብዙ በኦቲዝም ችግር ውስጥ የሚኖሩ ልጆች ግን ያሉት በቤት ውስጥ ነው። ለዚህ ተብለው የተሰሩ ማእከላት በጣም ጥቂት ናቸው፤ ያለው ግንዛቤም አነስተኛ ነው። በቀጣይ ግን ኦቲዝም በህክምና እና በትምህርት ካሪኩለም ውስጥ ተካቶ ግንዛቤ ሊወሰድ ይገባል። እነዚህ ነገሮች ሲደረጉ ብዙ ነገሮችን ቀላል ያደርጋል።


በህክምናው ወቅት የሚስተዋለው ችግር የአቅም ችግር ነው። ህክምናው በጣም ውድ ነው። ወላጆች ለሌሎች ልጆቸው እና ለሌሎች ማህበራዊ ጉዳዮችም ትኩረት መስጠት ስለሚኖርባቸው ችግሩ ላለበት ልጅ ብዙ ትኩረት ያለመስጠት ችግር ይኖራል። ሌላው ደግሞ በዚህ ችግር ውስጥ ያሉ ልጆች ትምህርት የሚያገኙበት ሁኔታ አለመኖር ነው። በመደበኛ ትምህርት ቤቶች ውስጥ ተካተው እንዲማሩ የማድረግ ሁኔታም አለመኖሩ ህክምናውን ፈታኝ ያደርገዋል።

 

የዓለም ጤና ድርጅት ሰሞኑን ያወጣው መረጃ በተለይ በማደግ ላይ ላሉ ሀገራት እጅግ አስደንጋጭ ነው። እንደ መረጃው ከሆነ በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት ከሚገኙ ህፃናት መካከል በየዓመቱ 169 ያህል ህፃናት በሀሰተኛ እና ጥራታቸውን ባልጠበቁ መድሐኒቶች ምክንያት ህይወታቸውን ያጣሉ። ድርጅቱ በጉዳዩ ላይ ረዘም ያለ ጊዜን የወሰደ ሰፊ ጥናት ያደረገ ሲሆን፤ በጥናቱ ማረጋገጥ የተቻለውም እነዚህ ጥራት የሌላቸው እና ሀሰተኛ መድሐኒቶች በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት በስፋት በመሰራጨት ላይ ናቸው። የመድሐኒቶቹ አደገኛነት ደግሞ ህይወትን እስከማሳለፍ ደረጃ የደረሰ መሆኑ ተገልጿል።

ድርጅቱ ከ48 ሺህ በላይ በሆኑ የተለያዩ የመድሐኒት አይነቶች ላይ የተደረጉ የጥራት ፍተሻ ጥናቶችን የተመለከተ ሲሆን፣ የጥራት ግምገማ ውጤቶቹ እንዳመለከቱትም መድሐኒቶቹ ህመምን ከማስታገስ ይልቅ ችግሩን የማባባስ፣ በሽታዎችም መድሐኒትን እንዲላመዱ እና በቀላሉ በትክክለኛ መድሐኒቶችም መዳን እንዳይችሉ የሚያደርጉ መሆናቸውን ገልጿል። በታዳጊ እና ደሃ ሀገራት በጥቅም ላይ እየዋሉ ካሉት መድሐኒቶች ውስጥ አስር በመቶዎቹ የጥራት ጉድለት ያለባቸው መሆናቸውን ያረጋገጠው ጥናቱ፤ በተለይ የወባ በሽታን እና የባክቴሪያ ኢንፌክሽንን ለማከም ከሚያገለግሉ መድሐኒቶች መካከል 65 በመቶዎቹ ሀሰተኛ መድሐኒቶች ሆነው መገኘታቸውን ደርሶበታል።

የዓለም ጤና ድርጅት ዋና ዳይሬክተር ዶ/ር ቴዎድሮስ አድሃኖም እንደገለፁትም፤ ደረጃውን ባልጠበቀ እና በተሳሳተ መንገድ የተሰሩ የሳንባ ምች መድሐኒቶችን በመውሰድ ብቻ በየዓመቱ ከ169 ሺህ እስከ 72 ሺህ የሚደርሱ ህፃናት ህይወታቸውን እያጡ ይገኛሉ። በተጨማሪም የኤድንበርግ ዩኒቨርሲቲ ሳይንቲስቶች እንዳረጋገጡት ለወባ በሽታ ተብለው በተሰሩ ሀሰተኛ እና ጥራታቸውን ባልጠበቁ መድሐኒቶች ምክንያት ከሰሀራ በታች ባሉ ሀገራት ብቻ በየዓመቱ 116 ሺህ ሰዎች ህይወታቸውን እያጡ ይገኛሉ። እነዚህ ሀሰተኛ እና ከደረጃ በታች የሆኑ መድሐኒቶች በብዛት ተሰራጨተው የሚገኙት በታዳጊ ሀገራት ላይ መሆኑ ደግሞ የጉዳዩን አሳሳቢነት አጉልቶታል። ጥናቱ በገበያ ላይ ባሉ 48 ሺህ መድሐኒቶች ላይ የተካሄደ ሲሆን፤ ከእነዚህም ውስጥ 4 ሺህ 800 ዎቹ ሀሰተኛ ሆነው ተገኝተዋል።

ሀሰተኛ እና ከደረጃ በታች የሆኑ መድሐኒቶች ከሚያስከትሏቸው ችግሮች መካከል መመረዝ አንዱ ነው። እነዚህ መድሐኒቶች በመርዛማ ነገሮች የተሞሉ ሊሆኑ ስለሚችሉ በሽታውን ከመፈወስ ይልቅ ለተጨማሪ መመረዝ የማጋለጥ እድላቸው ከፍተኛ ነው። በተጨማሪም የመድሐኒቶቹ ከደረጃ በታች መሆን የበሽታው የኢንፌክሽን መጠን ስር እየሰደደ እንዲሄድ፣ በሽታው እንዲጠነክር እና ለሞት እንዲያበቃ የማድረግ አደገኛ ችግሮችን ይፈጥራሉ። መድሐኒቶቹ የታለመላቸውን ግብ ከመምታት ይልቅ በሽታው ትክክለኛውን መድሐኒት ባለማግኘቱ ከመድሐኒቱ ጋር እንዲላመድ በማድረግ ችግሩን የበለጠ ያባብሱታል ተብሏል።

የዓለም ጤና ድርጅት ሀሰተኛ እና ከደረጃ በታች የሆኑ መድሐኒቶች አስፈላጊውን እና በቂ የሆነውን ንጥረ ነገር ያልያዙ፣ ነገር ግን የተሳሳተ ቅመማ ቅመም እና ንጥረ ነገር የተጨመረባቸው እንዲሁም መድሐኑቶቹ የሚሰሩባቸው ንጥረ ነገሮች እና ቅመማ ቅመሞች በሚፈለገው መጠን ልክ ያልተካተተባቸው ናቸው ብሏል። በተደረጉ ጥናቶች ማረጋገጥ የተቻለውም እነዚህ በሀሰተኛ መንገድ ከትክክለኛው መድሐኒት ግር ተመሳስለው የሚሰሩ መድሐኒቶች በአብዛኛው የበቆሎ ዱቄት፣ የድንች ዱቄት እንዲሁም ቾክ (ጠመኔ) የተጨመረባቸው ናቸው። መድሐኒቶቹ ከሚሰሩበት የተሳሳተ ንጥረ ነገር በተጨማሪም የሚመረቱበት ሁኔታ የአደገኛነታቸውን መጠን ከፍ እንዳደረገውም ተረጋግጧል። መድሐኒቶቹ ንፅህና በሌለው ቦታ እና ሁኔታ እንዲሁም እውቀት እና ንፅህና በሌላቸው ሰዎች የሚመረቱ በመሆናቸው ብዙ ጊዜ በባክቴሪያ የተበከሉ ናቸው። እነዚህ መድሐኑቶች ከመመረት ሂደታቸው ጀምሮ ጥንቃቄ የማይደረግባቸው በመሆናቸው የሚያደርሱት አደጋም በዚያው ልክ እስከሞት የደረሰ አስከፊ አደጋ መሆኑን ጥናቱ አመልክቷል።

የሀሰተኛ እና ከደረጃ በታች የሆኑ መድሐኑቶች ተጠቂዎች በተወሰነ አካባቢ ያሉ ወይም በተወሰነ ሁኔታ ውስጥ የሚገኙ ናቸው ለማለት የሚያስደፍር ሁኔታ እንደሌለ ነው ድርጅቱ ያስቀመጠው። ነገር ግን እነዚህ ተመሳስለው የሚሰሩ መድሐኒቶች ከትክክለኛው መድሐኒት በታች የሆነ ዋጋ ስላላቸው ዝቅተኛ ገቢ ባላቸው ሀገራት ዜጐች ላይ ክንዳቸው ይበረታል ብሏል። በመሆኑም በእነዚህ ታዳጊ ሀገራት የሚገኙ ከ10 ሺህ በላይ ህፃናት ተመሳስለው በተሰሩ ሀሰተኛ መድሐኒቶች ምክንያት በየዓመቱ እየሞቱ ይገኛሉ። እነዚህ መድሐኒቶች ሰዎች ትክክለኛውን መድሐኒት በቀላሉ ማግኘት በማይችሉባቸው ሁኔታዎች ውስጥ ሲሆኑ እና ጠንከር ያለ ቁጥጥር ሳይኖር ሲቀር ስለሚሰራጩ ሰዎች በቀላሉ የሚቀበሏቸው በመሆኑ የሚያደርሷቸው ጉዳቶችም ያንኑ ያህል መጠነ ሰፊ ነው።

በሀሰተኛ እና ከደረጃ በታች በሆኑ መድሐኒቶች በአሁኑ ሰዓት ከፍተኛ ጉዳት እየደረሰባቸው ካሉ ሀገራት መካከል ከሰሀራ በታች የሚገኙ የአፍሪካ ሀገራት ቀዳሚዎቹ እንደሆኑም ጥናቱ አመልክቷል። በአጠቃላይ ሲታይም በማደግ ላይ ባሉ ሀገራት ገበያ ላይ ካሉ መድሐኒቶች መካከል ከአስር መድሐኒት አንዱ ከደረጃ በታች የሆነ እና ሀሰተኛ መድሐኒት ነው። ከዚህ በተጨማሪም ግጭት፣ ብጥብጥ እና አለመረጋጋት ባለባቸው ዝቅተኛ እና መካከለኛ ገቢ ባላቸው ሀገራት ዘንድ እነዚህ ሀሰተኛ መድሐኒቶች በስፋት ተሰራጭተው ይገኛሉ። እንደ ሰሜን አሜሪካ፣ አውሮፓ፣ ደቡብ ምስራቅ እሲያ እንዲሁም ደቡብ አሜሪካን የመሳሰሉ ሀገራት ጭምር የዚህ ችግር ሰለባዎች መሆናቸውም በጥናቱ ተረጋግጧል።

ከትክክለኛው መድሐኒት ጋር ተመሳስለው የሚሰሩ ሀሰተኛ መድሐኒቶች በብዙ ነገሮቻቸው ከትክክለኛው ጋር ስለሚመሳሰሉ በቀላሉ ለመለየት አስቸጋሪ እንደሆነ የገለፁት ጥናቶቹ፤ ይሄ ባህሪያቸውም በዓለም ገበያ ላይ በስፋት እንዲሰራጩ ሁኔታዎችን ፈጥረውላቸዋል ብሏል። በአሁኑ ወቅት ያሉት ቴክኖሎጂዎች ሀገራት በቀላሉ መድሐኑቶችን ማምረት እንዲችሉ የሚያግዟቸው መሆናቸው፣ የኢንተርኔት አገልግሎቱ ግንኙነቱን የተሳለጠ በማድረጉ መድሐኒቶች በቀላሉ የዓለም ገበያን እንዲቀላቀሉ እና እንዲሰራጩ ማድረጉ ለእነዚህ ሀሰተኛ መድሐኒቶች መሰራጨት እና አሳሳቢ ደረጃ ላይ እንዲደርስ የማድረግ አስተዋፅኦ እንዳለው ተገልጿል። በታዳጊ ሀገራት እና እንደ አፍሪካ ባሉ ሀገራት የተለመደው ራስን በራስ የማከም ባህልም በቁጥጥር እና በፍተሻ ጥራታቸው ተረጋግጦ ያላለፉ መድሐኒቶች በብዛት አገልግሎት ላይ እንዲውሉ ካደረጉ ምክንያቶች አንዱ ነው ተብሏል።

ከደረጃ በታች የሆኑ እና ሀሰተኛ መድሐኒቶች መሰራጨት የጀመሩት አሁን አይደለም ያለው የዓለም የጤና ድርጅት፤ ከአራት ዓመት በፊት (በ2013) 1 ሺህ 500 መድሐኒቶች ሀሰተኛ እና ከጥራት ደረጃ በታች እንደሆኑ ሪፖርት እንደደረሰው ገልጿል። እነዚህ መድሐኒቶችም ለልብ ህመም፣ ለስኳር ህመም፣ ለወሊድ መከላከያ፣ ለአእምሮ ጤና እንዲሁም ለካንሰር ህመም ታስበው የተሰሩ መድሐኒቶች ናቸው። በተጨማሪም ድርጅቱ ለቢጫ ወባ እና ለመንጋጋ ቆልፍ እየተሰጡ ያሉ ሀሰተኛ እና ከደረጃ በታች የሆኑ መድሐኒቶች መኖራቸውን ደርሼበታለሁ ብሏል። እነዚህ ሀሰተኛ መድሐኒቶች በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ዜጐችን ህይወት እየቀጠፉ ከመሆናቸው ውጪ ደግሞ እነዚህ መድሐኒቶች ሀገራትን እስከ 30 ቢሊዮን ዶላር እያስወጧቸው መሆኑን ድርጅቱ ገልጿል።      

 

ህዳር ወር የመወለጃ ቀናቸው ሳይደርስ የተወለዱ ህጻናት ወር ተብሎ በመላው ዓለም እንዲታሰብ ተወስኗል። ዘንድሮም በዓለም ለ7ኛ ጊዜ በሀገራችን ደግሞ ለ4ኛ ጊዜ “ያለቀናቸው የሚወለዱ ህጻናት የጤና አገልግሎት ጥራት እናምጣላቸው” በሚል መሪ ቃል በመከበር ላይ ይገኛል። ጤና ጥበቃ ሚኒስቴርም ወሩን በተለያዩ ዝግጅቶች እያከበረው ይገኛል። የዓለም ጤና ድርጅት እና ከህጻናት ጋር የተያያዙ ስራዎችን የሚሰሩ አካላትም የመወለጃ ቀናቸው ሳይደርሰ የሚወለዱ ህጻናትን በተመለከተ ከግንዛቤ ውስጥ ሊገቡ የሚገባቸውን መረጃዎች ይፋ አድርገዋል። አንድ ህጻን የመወለጃ ቀኑ ሳይደርሰ ተወልዷል የሚባለው ከእርግዝና ጀምሮ ከ37 ሳምንታት በፊት የሚወለድ ሲሆን ነው። በዓለማችን ላይም በየዓመቱ 320 ሺህ ህፃናት የመወለጃ ቀናቸው ሳይደርስ ይወለዳሉ።

ህፃናት የመወለጃ ቀናቸው ከመድረሱ በፊት እንዲወለዱ ከሚያደርጓቸው ነገሮች መካከል አብዛኞቹ ልንከላከላቸው የምንላቸው ናቸው። ዋና ዋናዎቹም ያለ ዕድሜ ጋብቻ፣ ሲጋራ ማጨስ፣ የተመጣጠነ ምግብ እጥረት፣ ለተለያዩ ኢንፌክሽኖች መጋለጥ፣ በቤት ውስጥ ለሚጨሱ ጭሶች (የከሰል፣ የማገዶ እንጨት እና ኩበት) የሚኖር የረጅም ጊዜ (ተደጋጋሚ) መጋለጥ እንዲሁም በወሊድ ወቅት መታፈን ናቸው።

እነዚህ ከመውለጃ ቀናቸው ቀድመው የሚወለዱ ህጻናት ከሌሎቹ በተለየ መልኩ አደገኛ እና አስጊ የሚሆኑባቸው ቀናት የመወለጃ ቀናቸው ሰሞን ያሉ ቀናት እና ከተወለዱ በኋላ ያሉት ቀጣይ ጥቂት ቀናት ናቸው። በእነዚህ ቀናት ውስጥም ህጻናቱ በጤናቸው ላይ የሚከሰቱ ችግሮችን ተከትሎ የሚያሳዩዋቸው አደገኛ የተባሉ ምልክቶች አሉ። እነዚህ ምልክቶችም የሚከተሉት ናቸው። ህፃኑ የመተንፈስ ችግር የሚያሳይ ከሆነ አደገኛ ምልክት ነው። ይህ ችግር በሁለት መልኩ የሚታይ ሲሆን፤ ህጻኑ በዝቅተኛ ደረጃ የሚተነፍስ ከሆነ (በደቂቃ ውስጥ ከ20 ላነሰ ጊዜ የሚተነፍስ) እና የሚያቃስት ከሆነ አሊያም ደግሞ በአንድ ደቂቃ ውስጥ ከ60 ጊዜ በላይ የሚተነፍስ እና ደረቱ ላይ ያለመመቸት እና የመንኮራከር ድምጽ ካለ ለህጻኑ አደገኛ ምልክቶች ናቸው። ሌላው በዚህ የህጻኑ ሁኔታ ላይ አደገኛ የሚባለው ምልክት መንዘፍዘፍ ወይም መንቀጥቀጥ ነው። ይሄ የመንቀጥቀጥ ስሜት ሊከሰት የሚችለው ህጻኑ በሚወለድበት ወቅት ብዙ የደም መፍሰስ ችግር ገጥሞት ወይም በቂ የሆነ ፈሳሽ ማግኘት ሳይችል ቀርቶ በተፈጠረ ድርቀት አሊያም ደግሞ በትውከትና በተቅማጥ ብዙ ፈሳሽ ከሰውነቱ ወጥቶ ሊሆን ይችላል። ህጻኑ በሚወለድበት ወቅት ብዙ ደም የፈሰሰው ከሆነ ከመንዘፍዘፍ በተጨማሪም የፊት መገርጣት ያሳያል። ይህ ምልክት ደግሞ ህጻኑ እጅግ አደገኛ ሁኔታ ውስጥ መሆኑን ይጠቁማል።

የህጻኑን ሰውነት መንዘፍዘፍ ተከትሎም እጆቹ እና እግሮቹ የመቀዝቀዝ ምልክት ያሳያሉ። በተጨማሪም በተወሰነ ደረጃ ራስን የመሳት ምልክት ሊያሳይ ይችላል። ከዚህ በተጨማሪም የመወለጃ ጊዜው ሳይደርስ የተወለደ ህጻን ድንገተኛ የሰውነት መኮማተር ምልክት ሊያሳይ ይችላል። ድንገተኛ የሰውነት መኮማተር ሊከሰት የቻለው ምናልባትም በአደገኛ ባክቴሪያዎች ከመመረዝ፣ በወሊድ ወቅት ከመታፈን፣ ወይም ከቲታነስ የተነሳ ሊሆን ይችላል።

የመወለጃ ቀኑ ሳይደርስ የተወለደ አንድ ህጻን በእናቱ እና በባለሞያ እገዛ ጡት እንዲጠባ ይደረጋል። ነገር ግን ህጻኑ ጡት ለመጥባት ፍላጎት ካጣ ወይም አቅም የሌለው ከሆነ በህጻኑ ጤንነት ላይ የሚታይ ሌላው አደገኛ ምልክት ነው። ህጻኑ ጡት ለመጥባት አለመፈለጉ ወይም አቅም ማጣቱ ከባክቴሪያ ኢንፌክሽን ወይም በሚወለድበት ወቅት በገጠመው መታፈን አሊያም ካለው አነስተኛ ክብደት የተነሳ ሊሆን ይችላል።

የመወለጃ ጊዜያቸው ሳይደርስ የሚወለዱ ህጸናት በመደበኛ ቀናቸው ከሚወለዱ ህጻናት በተለየ መልኩ ለበርካታ የጤና ችግሮች የተጋለጡ ናቸው። ከሁሉም በላይ ደግሞ ለተለያዩ መመረዞች (ኢንፌክሽኖች) በብዛት የተጋለጡ  ናቸው። እነዚህን ህጻናት በዋናነት ከሚያጠቋቸው ኢንፌክሽኖች መካከል በቀዳሚነት የሚቀመጡትም የቆዳ፣ የአይን እንዲሁም የጉሮሮ ኢንፌክሽኖች ናቸው። በባክቴሪያ ኢንፌክሽን የተጠቁ የመወለጃ ጊዜያቸው ያልደረሰ ህጻናት ደማቸው ይመረዛል። ደማቸው ከተመረዙ ህጻናት መካከል 30 በመቶ ያህሉ ለማጅራት ገትር የተጋለጡ ናቸው። ነገር ግን እነዚህ ህጻናት ምንም አይነት የማጅራት ገትር ምልክት አያሳዩም። በተጨማሪም የደም መመረዝ ብዙ ጊዜ ከሳንባ ምች ጋር የተያያዘ ነው።

ሌላኛው የመወለጃ ቀናቸው ሳይደርስ ከተወለዱ ህጻናት ጋር ተያይዞ ሊያሳስበን የሚገባው አደገኛ ምልክት ቢጫ መሆን ነው። ይህ ችግር ከቀለም ቢጫ መሆን በዘለለም አንጎል ላይ ጉዳት የሚያደርስ በመሆኑ ትልቅ ትኩረት ሊሰጠው ይገባል። የህፃኑ ቢጫ መሆን በሶስት ምክንያቶች ሊከሰት ይችላል። የመጀመሪያው የአካል ቢጫ መሆን ሲሆን፤ ይሄንኛው ችግር ከሰባት እስከ አስር ቀናት ብቻ የሚቆይ ይሆናል። የመወለጃ ቀናቸው ሳይደርስ ከሚወለዱ ህጻናት መካከል 80 በመቶዎቹ ለዚህ ችግር የተጋለጡ ናቸው።

ሁለተኛው የቢጫነት ምክንያት ከደም አይነቶች አለመስማማት ጋር ተያይዞ የሚከሰት ሊሆን ይችላል። ይሄንኛው የቢጫነት ችግር ህጻኑ በተወለደ 24 ሰዓታት ውስጥ የሚከሰት ነው።

በሶስተኛ ደረጃ ደግሞ የህጻኑ ቢጫ መሆን ሊከሰት የሚችለው በኢንፌክሽን ምክንያት ነው። ህጻኑን ቢጫ እንዲሆን የሚያደርጉትም የባክቴሪያ እና የቫይረስ ኢንፌክሸኖች ናቸው። ህጻኑ ከመወለዱ በፊትም ሆነ ከተወለደ በኋላ ኢንፌክሽን አጋጥሞት ከሆነ ከተወለደ በኋላ ባሉት 24 ሰዓታት ውስጥ በየትኛውም ሰዓት ላይ የቢጫነት ችግር ሊፈጠር ይችላል። የህፃኑ ቢጫ መሆን አደገኛነቱ በተለያዩ ምክንያቶች ይጨምራል። ሁልጊዜም ህጻኑ ከተወለደ በኋላ ባሉት 36 ሰዓታት ውስጥ የሚከሰት ከሆነ እንዲሁም ቢጫነቱ ፊት ላይ ጀምሮ ወደ ሌላ የሰውነት ክፍሎች የሚሰራጭ ከሆነ እና እጅና እግሩ ጭምር ቢጫ የሚሆን ከሆነ አደገኛ ደረጃ ላይ መሆኑን ይጠቁማል። በተጨማሪም ህጻኑ ያለው ክብደት አነስተኛ ከሆነ እና ከዚሁ ችግር ጎን ለጎን በኢንፌክሽን የተጠቃ ከሆነ አደገኛነቱን ያመለክታል።

ከላይ የተጠቀሱት አደገኛ ምልክቶች የመወለጃ ቀኑ ሳይደርስ ለተወለደ ህጻን እጅግ አሳሳቢ ምልክቶች ናቸው። እነዚህን ምልክቶች በፍጥነት በመረዳት በባለሞያ እና በሞያው የታገዘ ክትትል ማድረግ ካልተቻለ ለህጻኑ ህይወት በጣም አሳሳቢ ይሆናል። ችግሩን ለማስቀረት ቀዳሚው አማራጭም ህጻኑ በጤና ተቋም እንዲወለድ እና ተገቢውን ክትትል እንዲያገኝ ማድረግ ነው። ወቅቱን የጠበቀ እና ተገቢው ክትትል በብቁ ባለሞያ ማድረግ ከተቻለም የመወለጃ ቀናቸው ሳይደርስ በመወለዳቸው ምክንያት የሚከሰተውን ሞት 75 በመቶ መቀነስ ይቻላል።   

 

የዓለም የኤች አይ ቪ ኤድስ ቀን በየዓመቱ ህዳር 22 ቀን ይከበራል። በሽታው በተለይ በሀገራችን በወረርሽኝ ደረጃ እየተስፋፋ መምጣቱ ተገልጿል። የበሽታው አሳሳቢነት አሁንም ቀጥሏል።

በ2010 እ.ኤ.አ ብቻ 70ሺህ ኢትዮጵያዊያን በኤች አይ ቪ ቫይረስ ሳቢያ ህይወታቸውን ማጣታቸውን የፌዴራል ኤች አይ ቪ ኤድስ መከላከያ እና መቆጣጠሪያ ጽህፈት ቤት ያወጣው መረጃ ያመለክታል። ይሄንን ቁጥር ለመቀነስ በርካታ ስራዎች ተሰርተዋል ያለው ጽ/ቤቱ በዚህም ስራ ምክንያት በ2015 ዓ.ም በቫይረሱ ምክንያት ህይወታቸው የሚያልፍ ዜጎችን ቁጥር በ70 በመቶ መቀነስ መቻሉን ገልጿል።

ነገር ግን ከወራት በፊት ጤና ጥበቃ ሚኒስቴር የለቀቀው መረጃ እንዳመለከተው በኢትዮጵያ ያለው የኤች አይ ቪ ቫይረስ ስርጭት ወደ ወረርሽኝ ደረጃ ከፍ ማለቱን ነው። በሀገሪቱ በ2009 ዓ.ም ጽ/ቤቱ አደረኩት ባለው ጥናት ማረጋገጥ የተቻለው ደግሞ 718 ሺህ 550 ዜጎች ከኤች አይ ቪ ቫይረስ ጋር ይኖራሉ። በሀገሪቱ ያለው የቫይረስ ስርጭትም 1 ነጥብ 185 በመቶ ነው። ይሄ ደግሞ ስርጭቱን ወደ ወረርሽኝ ደረጃ ከፍ አድርጎታል። የዓለም ጤና ድርጅት ባስቀመጠው መስፈርት መሠረት አንድ በሽታ ስርጭቱ ከ1 በመቶ በላይ ከሆነ ወደ ወረርሽኝ ደረጃ ደርሷል ይባላል።

በተደረገው ጥናት ማረጋገጥ የተቻለውም የቫይረሱ ስርጭት ከገጠር የሀገሪቱ ክፍል ይልቅ በከተማው አካባቢ ከፍተኛ ነው። ከዚህም የተነሳ በከተማ ከሚኖሩ ዜጎች መካከል 127ሺህ 619 የሚሆኑት ከቫይረሱ ጋር ይኖራሉ። በከተሞች ያለው የቫይረሱ ስርጭት ሲነፃፀር የሚያመለክተው ደግሞ በአዲስ አበባ ያለው የቫይረሱ ስርጭት እጅግ ከፍተኛ መሆኑን ነው። ይኸውም በከተማዋ ያለው የቫይረሱ ስርጭት 4 ነጥብ 9 በመቶ ሆኗል።

የኤች አይ ቪ ኤድስ ቀን መቃረብን አስመልክቶ ጤና ጥበቃ ሚኒስቴር በየዓመቱ የሚያመጣቸው መረጃዎች ተመሳሳይ ናቸው። ለበርካታ ዓመታት ለኤች አይ ቪ ቫይረስ የበለጠ ተጋላጭ የተባሉ የህብረተሰብ ክፍሎች ይፋ ይደረጋል። በዚህም መሠረት ዋና ተጋላጭ ናቸው የተባሉት በቅደም ተከተል ሲቀመጡ ሴተኛ አዳሪዎች፣ ተንቀሳቃሽ ሠራተኞች፣ ነጋዴዎች፣ የረጅም ርቀት ተሽከርካሪ ሾፌሮች፣ የህግ ታራሚዎች እንዲሁም የግንባታ ዘርፍ ሠራተኞች ናቸው። በእነዚህ የህብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ ያለው የቫይረሱ ስርጭት ደግሞ እጅግ አስደንጋጭ ነው። ለምሳሌ ያህል በሴተኛ አዳሪዎች ዘንድ ያለው የቫይረሱ ስርጭት መጠን ለበርካታ ዓመታት 23 በመቶ ነው። በተንቀሳቃሽ ሠራተኞች ዘንድ 5 ነጥብ 7 በመቶ እንዲሁም በነጋዴዎች ዘንድ 5 ነጥብ 4 በመቶ እንደሆነም ጥናቱ አመልክቷል። በተጨማሪም በረጅም ርቀት ሾፌሮች ዘንድ 4 ነጥብ 9 በመቶ፣ በህግ ታራሚዎች ዘንድ 4 ነጥብ 2 በመቶ እንዲሁም በግንባታ ዘርፍ ስራ ላይ በተሰማሩ ዜጎች ዘንድ ያለው የቫይረሱ ስርጭት 2 ነጥብ 9 በመቶ እንደሆነ ነው በጥናቱ ማረጋገጥ የተቻለው።

ኤች አይ ቪ በብዛት ተሰራጭቶ የሚታየው በአብዛኛው አምራች በሆነ የህብረተሰብ ክፍል መሆኑ ደግሞ ሌላው የጉዳዩን አሳሳቢነት የሚያጎላው ነገር ነው። ለዚህ ችግር ከፍተኛ ደረጃ ተጋላጭ ናቸው የተባሉት እድሜቸው ከ15 እስከ 24 ዓመት ያሉ ወጣቶች እና ታዳጊዎች መሆናቸውም ጥናቱ አስቀምጧል። የኤች አይ ቪ ጉዳይ ሲነሳ ሌላው የችግሩን አስከፊነት የሚጠቁመው የቫይረሱ ስርጭት ወደ ወረርሽኝ ደረጃ ባደገበት አሁኑ ወቅት እንኳን ስለ ቫይረሱ ያለው ግንዛቤ እጅግ አነስተኛ መሆኑ ነው። አብዛኛው የህብረተሰብ ክፍል ስለ ቫይረሱ ያለው ግንዛቤ በጣም ዝቅተኛ ነው። በዚህም የተነሣ በየዓመቱ ከፍተኛ ቁጥር ያላቸው አዳዲስ ዜጎች በቫይረሱ እየተያዙ መሆናቸውን የጽ/ቤቱ ጥናት አመልክቷል። የግንዛቤ ክፍተቱን በተመለከተ ወንዶች 69 በመቶ እንዲሁም ሴቶች 49 በመቶዎቹ ብቻ በሽታውን ስለመከላከል እውቀት ያላቸው ሆነው ተገኝተዋል። ለቫይረሱ የበለጠ ተጋላጭ ከሆኑ እና ከ15 እስከ 24 ዓመት ዕድሜ ካላቸው ወጣቶች መካከል 39 በመቶ ወንዶች እና 24 በመቶ ሴቶች ብቻ በቂ የሆነ ግንዛቤ ያላቸው ሆነው ተገኝተዋል።

ለቫይረሱ ስርጭት መስፋፋት እንደ ምክንያት ከተቀመጡ ነገሮች መካከል በከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የሚገኙ ወጣቶች ለተለያዩ መጤ ባህሎችና ሱሶች ተጋላጭ መሆን፣ የወሲብ ፊልሞች፣ መጠጦች እና ጫት እንዲሁም የሺሻ እና የማሳጅ ቤቶች በየቦታው መስፋፋት ዋና ዋናዎቹ ናቸው። በተለይ የኢንተርኔት አገልግሎት መስፋፋት እና የማህበራዊ ሚዲያው ተደራሽነት ከምንጊዜውም በላይ በርካታ ሰዎች በቫይረሱ እንዲጋለጡ እያደረጋቸው መሆኑን ጽ/ቤቱ ያደረገው ጥናት አመልክቷል። ጽ/ቤቱ በ2030 (እ.ኤ.አ) ኤች አይ ቪ ከማህበረሰብ ጤና ስጋትነት አሰውግዳለሁ የሚል ግብ ይዞ እየተንቀሳቀሰ መሆኑን ቢገልጽም አሁንም ግን ቫይረሱ በወረርሽኝ ደረጃ ጉዳት እያደረሰ ነው። ከሁሉም በላይ ስለበሽታው የታየው መዘናጋት የቫይረስ ስርጭት ደግሞ እንዲያንሰራራ አድርጎታል ተብሏል።

የኤች አይ ቪ መከላከያና መቆጣጠሪያ ጽ/ቤት እስከ 2020 ባለው ጊዜ ውስጥ አዲስ በቫይረስ የሚጠቁ ዜጎችን ቁጥር ወደ 80ሺህ ዝቅ ለማድረግ እንዲሁም በቫይረሱ እና ከቫይረሱ ጋር ተዛማጅ በሆኑ ችግሮች ሣቢያ ህይወታቸውን የሚያጡ ዜጎችን ቁጥር ወደ ግመሽ ሚሊዮን ዝቅ ለማድረግ መታቀዱን ባለፈው የፈረንጆች ዓመት ገልፆ ነበር። ነገር ግን አሁን የሚስተዋለው ስለ በሽታው ያለው ግንዛቤ እጥረት እቅዱን ለማሳካት ረጅም ርቀትን መጓዝ እንደሚያስፈልግ ነው። ቀደም ሲል በተሰራው ስራ አዲስ በቫይረሱ የሚያዙ ዜጎችን ቁጥር በ2010 ከነበረበት 0 ነጥብ 28 በመቶ በ2015 ወደ 0 ነጥብ 03 በመቶ ዝቅ ማድረግ ተችሏል። ነገር ግን አሁን እየወጡ ያሉት መረጃዎች የሚያመለክቱት ብዙ ጥረት እንደሚጠይቅ ነው።

ከጽ/ቤቱ የተገኘው መረጃ እንዳመለከተውም የቫይረሱን ስርጭት ከመቆጣጠር በተጨማሪም ከቫይረሱ ጋር ለሚኖሩ ዜጎች የፀረ ኤች አይ ቪ መድሐኒትን ለማዳረስ የሚደረገው ጥረት ትኩረት ያስፈልገዋል። እንደመረጃው ከሆነ ከቫይረሱ ጋር ከሚኖሩ ህፃናት መካከል 20 በመቶዎቹ ብቻ ናቸው መድሐኒቱን እየተጠቀሙ የሚገኙት። እነዚህ መረጃዎች የሚያመለክቱትም ከግንዛቤ ማስጨበጥ ጀምሮ በርካታ ስራዎችን መስራት እንደሚያስፈልግ ነው። ቁኑን ጠብቆ በዓል ከማክበር በዘለለ ከስር ጀምሮ መስራት እንደሚያስፈልግ የተገኙት መረጃዎች ይጠቁማሉ።  

  

 

 

በአትክልትና በፍራፍሬዎች ላይ ፀረ-ተባይ መድሐኒቶችን በብዛት መጠቀም ለሴቶች አስጊ ነው ተባለ። በሀርቫርድ ዩኒቨርሲቲ የኅብረተሰብ ጤና ትምህርት ቤት እንዲሁም በኖርዌይ የተደረጉ ጥናቶች እንዳመለከቱት አትክልትና ፍራፍሬዎችን ከተባይ ለመከላከል በማሰብ አገልግሎት ላይ የሚውሉት ፀረ-ተባይ መድሐኒቶች በሴቶች ላይ የመውለድ ችግር ያስከትላሉ። በሀርቫርድ ዩኒቨርሲቲ የማኅበረሰብ ጤና ትምህርት ቤት  የሥነ-ምግብ እና የወረርሽኝ በሽታ አሶሺየት ፕሮፌሰር የሆኑት ዶክተር ጆርግ ቻቬሮ እንደገለፁትም በተለይ እንደ ጥቅል ጐመን፣ ቃሪያ እና የተለያዩ የእንጆሪ ዝርያዎች ላይ ፀረ-ተባይ መድሐኒቶችን በውስጣቸው የማስቀረት ባህሪይ ስላላቸው እነዚህን መጠቀም በሴት ልጅ ላይ የመውለድ ችግር ይፈጥራል።

 

በ325 ሴቶች ላይ የተደረገው ጥናት እንዳረጋገጠውም ለፀረ-ተባይ መድሐኒት በስፋት የተጋለጡ አትክልትና ፍራፍሬዎችን የተመገቡት የመውለድ ችግር ገጥሟቸዋል። በጥናቱ ላይ እድሜያቸው በአማካይ 35 ዓመት የሆነ ሴቶች እንዲሳተፉ የተደረገ ሲሆን በውጤቱ ማረጋገጥ የተቻለውም የፀረ-ተባይ መድሐኒት በሴቶች መውለድ ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ እንዳለው ነው። ሴቶቹ ማርገዝ አለመቻል ብቻም ሳይሆን በህይወት ያለ ህፃን የመውለድ እድላቸው ዝቅተኛ ሆኖ ተገኝቷል። በቀን ውስጥ ከሁለቴ በላይ እነዚህን አትክልትና ፍራፍሬዎች የሚጠቀሙ ሴቶች ለመውለድ ችግር የመጋለጥ እድላቸው በብዛት ከማይጠቀሙት ጋር ሲነፃፀር በ18 በመቶ ከፍ ብሏል። ጥናቱ እግረ መንገዱን ለሌላ ጥናት መንገድ እንደከፈተ ነው የተገለፀው። ይኸውም የፀረ-ተባይ መድሐኒቶች በሴቶች ላይ ከእርግዝና ወቅት ከፍተኛ የደም ግፊት እንዲከሰት እንዲሁም በሽንት ውስጥ የሚኖረው የፕሮቲን መጠን ከፍ እንዲል ያደርገዋል። በተለይ በተፈጥሮ መንገድ የማይለሙ እና ከፍተኛ የቴክኖሎጂ ክትትል እየተደረገባቸው የሚበቅሉ አትክልት እና ፍራፍሬዎች ለዚህ አጋላጭ ሆነው ተገኝተዋል።

 

ከጥናቱ አስተባባሪዎች አንዱ የሆኑት ግሬስ ሙሬቲ እንደገለፁትም በአሁኑ ጊዜ አትክልትና ፍራፍሬ አምራቾች ፀረ-ተባይ መድሐኒቶችን በዘፈቀደ እና በልማድ ስለሚጠቀሙ ችግሩን የከፋ እያደረገው መጥቷል። አምራቾቹ የተለያዩ ፀረ-ተባይ መድሐኒቶችን በመቀላቀል ጭምር የመጠቀም ልምድ ስላላቸው ምን ያህል እና ምን አይነት ኬሚካሎችን እየተመገብን መሆኑን እንኳን የምንረዳበት መንገድ የለም ብለዋል።

 

አትክልትና ፍራፍሬዎች ለፀረ-ተባይ መድሐኒቶች አዎንታዊ ምላሽ እንደሚሰጡ የጠቀሰው ጥናቱ፤ ፀረ-ተባይ መድሐኒት ከሚደረግባቸው አትክልትና ፍራፍሬዎች መካከል አንድ ሦስተኛ አካባቢዎቹ የመድሐኒቱ ቅሪት በላያቸው ላይ ይከማቻል። እነዚህ የፀረ-ተባይ ቅሪቶች ደግሞ ለተለያዩ የካንሰር አይነቶች የማጋለጥ እድል አላቸው። በተጨማሪም እንደ ፓርኪንሰንስ ላሉ ከአንጐል ጋር ተያያዥነት ላላቸው ችግሮች እንዲሁም በሽታ የመከላከል አቅምን የማዳከም ተፅዕኖ አላቸው። ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በዓለማችን ላይ እየተስፋፉ የመጡት ምግብ ወለድ በሽታዎችም በአብዛኛው ከእነዚህ የአትክልትና ፍራፍሬዎች ለፀረ-ተባይ መድሐኒቶች መጋለጥ ጋር የተያያዘ ነው። በተለይም እንደ ሄፒታይተስ ኤ እና የተለያዩ ኢንፌክሽኖች የፀረ-ተባይ መድሐኒቶች የበዙባቸውን የአትክልትና ፍራፍሬ ዝርያዎች ከመጠቀም ጋር ቀጥተኛ ተያያዥነት አላቸው ተብሏል።

 

ዶክተር ቻቫሮ እንደገለፁትም እነዚህ አትክልትና ፍራፍሬዎች ሴቶች እንዳያረግዙ ከማድረግም በተጨማሪ ለውርጃ እንዲጋለጡ ያደርጋቸዋል። እንደዚህ አይነት አትክልትና ፍራፍሬዎችን ከተጠቀሙ ሴቶች 79 በመቶዎቹ ከመደበኛው ወጣ ያለ እና የተለየ ልጅ የመውለድ እድል ያላቸው ሲሆን፤ 88 በመቶዎቹ ደግሞ በህይወት ያለ ህፃን የመውለድ እድላቸው ዝቅተኛ ሆኖ ተገኝቷል። እነዚህን አትክልቶች እና ፍራፍሬዎች በውሃ እንዲሁም በሌሎች የንፅህና ኬሚካሎች በማጠብ በውስጣቸው ያለውን የፀረ-ተባይ መድሐኒት ማስወገድ እንደማይቻል ያስቀመጠው ጥናቱ፤ ይልቁንም በተፈጥሮ መንገድ የበቀሉትን አገልግሎት ላይ በማዋል ራስን መጠበቅ አስፈላጊ መሆኑን ገልጿል። በተፈጥሯቸው ብዙም የፀረ-ተባይ መድሐኒት ቅሪቶችን የማይዙ የተባሉት አትክልትና ፍራፍሬዎችም አቮካዶ፣ ሽንኩርት፣ ጐመን፣ ካሮት፣ ስኳር ድንች እና አበባ ጐመን ናቸው።¾   

 

የፀረ-ባክቴሪያ መድሐኒቶች እጥረት አሳሳቢ ሆኗል

በየዓመቱ በዓለማችን ላይ 700 ሺህ ገደማ ሰዎች መድሐኒትን በተለመዱ ኢንፌክሽኖች ህይወታቸው የሚያልፍ ሲሆን፤ ከእነዚህ ኢንፌክሽኖች መካከልም መድሐኒትን የተመደ የሳንባ በሽታ፣ ወባ እና ኤች አይ ቪ ኤድስ ተጠቃሾች ናቸው። የዓለም ጤና ድርጅት ሰሞኑን እንዳስጠነቀቀውም ከቅርብ ጊዜ ወዲህ አዳዲስ ፀረ-ባክቴሪያ መድሐኒቶች መፈጠር አለመቻላቸው የዓለማችን ፈተና ሆኗል። በአሁኑ ወቅት ያሉት አብዛኞቹ ፀረ-ባክቴሪያ መድሐኒቶች ጊዜያዊ መፍትሔ ሊሰጡ እንዲችሉ በማስተካከል የተሰሩ እንጂ አዳዲስ ፈጠራዎች አይደሉም ተብሏል። በመሆኑም አሁን ከመቼውም በላይ አዳዲስ የፀረ-ባክቴሪያ መድሐኒቶች መፈጠር የሚያስፈልግበት ጊዜ ነው ብሏል ድርጅቱ። ይሄንን በአፋጣኝ ማድረግ ካልተቻለ ግን እስከ ፈረንጆቹ 2050 መድሐኒት በተለመዱ ኢንፌክሽኖች የሚሞቱት ሰዎች ቁጥር 10 ሚሊዮን ይደርሳል ሲል ከወዲሁ ግመቱን አስቀምጧል።

የድርጅቱ ዋና ዳይሬክተር ዶክተር ቴዎድሮስ አድሃኖምም የአዳዲስ ፀረ-ባክቴሪያ መድሐኒቶች ፈጠራ እና ግኝት እንዲሁም ኢንቨስትመንት ከመቼውም በላይ የሚያስፈልግበት ጊዜ ላይ መደረሱን አስገንዝበዋል። ይሄ ካልሆነ ግን ሰዎች የተለመዱ ኢንፌክሽኖችን ይፈሩ ወደነበረበት እና ወደ ሥጋት ጊዜ መመለሳችን የማይቀር ነው ብለዋል። ድርጅቱ በሪፖርቱ እንዳመለከተው በዓመት 250 ሺህ ሰዎችን የመግደል አቅም ያለውን መድሐኒት የተለመደ የሳንባ በሽታን ጨምሮ ሌሎች ኢንፌክሽኖችን ለማከም የሚያግዙ መድሐኒቶች እጥረት በስፋት እየተስተዋለ መሆኑ ነው። በመሆኑም የመድሐኒት አምራች ኩባንያዎችም ሆኑ የዘርፉ ተመራማሪዎች እጅግ አደገኛ የሆኑ እና በቀናት እድሜ ውስጥ ሰዎችን የሚገድሉ ኢንፌክሽኖችን ለማከም የሚያግዙ መድሐኒቶችን በመፍጠር ስራ ላይ ሊያተኩሩ ይገባል።¾

 

11የታይሮድ እጢ በታችኛው የአንገታችን ክፍል ላይ የሚገኝ እና እጅግ አስፈላጊ የሆኑ የሰውነት ተግባራትን የሚያከናውኑ ሆርሞኖችን የሚያመነጭ እጢ ነው። በዚህ እጢ ላይ የሚደርሱ እክሎች የአብዛኛውን ሰውነታችንን ተግባራት በማዛባት ለከፍተኛ የጤና እክል ያጋልጣሉ። ምንም እንኳን በሽታው በተለይ በአሁኑ ወቅት በበርካቶች ላይ የሚስተዋል ቢሆንም፤ በቂ የሆነ ግንዛቤ ካለመኖሩ የተነሳ መፍትሄ ለመፈለግ ጥረት ሲደረግ እምብዛም አይታይም። የታይሮይድ ኤክስፖርት የሆኑት እና በአሜሪካ ታይሮይድ ማህበር ውስጥ በመስራት ላይ የሚገኙት ዶክተር ሞኒካ ሳካሩልስ ቀጣዩን መረጃ አስፍረዋል።


የታይሮድ እጢ የቢራቢሮ ቅርፅ ያለው እና በጣም ትንሽ መጠን ያለው እጢ ነው። ምንም እንኳን መጠኑ ትንሽ ቢሆንም በሰውነታችን ውስጥ የሚከናወኑ በርካታ ዋና ዋና ተግባራትን ይቆጣጠራል። ከዚህ እጢ የሚመነጨው ሆርሞን የአተነፋፈስ ስርዓትን፣ የልብምትን፣ የምግብ ልመትን እንዲሁም የሰውነት ሙቀት መጠንን ይቆጣጠራል። ይህ እጢ እክል ገጥሞት ማምረት ያለበትን ያህል ሆርሞን ማመንጨት ሳይችል አሊያም ከሚጠበቅበት መጠን በላይ ሲያመነጭ ታዲያ ሰውነታችን ለተለያዩ ችግሮች ይጋለጣል። እጢው ማመንጨት ከሚጠበቅበት መጠን በታች የሆነ ሆርሞን ሲያመነጭ የሚቆጣጠራቸው የሰውነት እንቅስቃሴዎች በአጠቃላይ ዘገምተኛ ይሆናሉ። በአብዛኛውም ሰዎች የሚጠቁት በዚህ የሆርሞን ማነስ ችግር ነው። ነገር ግን ከአንድ መቶ ሰዎች መካከል አንዱ ከመጠን ላለፈ የሆርሞን መመንጨት (ሃይፐርታይሮይዲዝም) ያጋለጣል።


የታይሮይድ ሆርሞን መዛባት በአብዛኛው ከወንዶች ይልቅ በሴቶች ላይ እንዲሁም እድሜያቸው ከ60 ዓመት በላይ በሆኑ ሰዎች ላይ ይከሰታል። በተጨማሪም የዚህ እጢ ሆርሞን መዛባት ችግር ካለበት ቤተሰብ የሚወለዱ ሰዎችም ለዚህ ችግር የመጋለጥ እድላቸው ከፍተኛ ነው። የታይሮይድ መዛባት ሊከሰት የሚችለው የሰውነት ህመምን የመቋቋም ሲስተም የራሱን ሴሎች ከአገልግሎት ውጪ ሲያደርጋቸው ነው። ይሄ የሚከሰተውም ለዚህ ችግር ምክንያት በሆኑ በሽታዎች ሳቢያ ነው። የታይሮይድ ሆርሞን ከሚፈለገው በላይ እንዲመነጭ የሚያደርገው ግራቬስ የተባለው ህመም ሲሆን፤ ከሚፈለገው መጠን በታች የሆነ ሆርሞን እንዲመነጭ የሚያደርገው ህመም ደግሞ ሀሺሞቶ ይባላል።


አንድ ሰው በታይሮይድ እጢ ችግር ምክንያት ህመም ሲያጋጥመው በቀላሉ ለማወቅ አስቸጋሪ ነው። አብዛኞቹ የችግሩ ምልክቶች ከሌሎች ችግሮች ምልክቶች ጋር ተመሳሳይነት ያላቸው ቢሆንም የደም ምርመራ በማድረግ ግን ምልክቶቹን መለየት ይቻላል። የታይሮድ ሆርሞን እጥረት የተከሰተባቸው ሰዎች የሚያሳዩዋቸው ዋና ዋናዎቹ ምልክቶችም ከፍተኛ የሆነ የድካም ስሜት፤ ሆድ ድርቀት፣ ድብርት፣ አላስፈላጊ የሆነ የሰውነት ክብደት መጨመር፣ ብርድን ለመቋቋም መቸገር፣ የልብ ምት መቀነስ እንዲሁም የመገጣጠሚያ እና የጡንቻ ህመም ናቸው። በሌላ በኩል ደግሞ ታይሮይድ እጢ ከሚፈለገው መጠን በላይ የሆነ ሆርሞንን በሰውነት ውስጥ ሲያመነጭ የራሱ የሆነ ምልክቶች ያሳያል። እነዚህ ምልክቶችም ከፍተኛ የሆነ የድካም ስሜት፣ ለመተኛት መቸገር፣ ሙቀትን ለመቋቋም መቸገር፣ የጡንቻ መዛል፣ ከፍተኛ በሆነ መልኩ ማላብ፣ ፈጣን እና ከተለመደው የተለየ የልብ ምት፣ ተቅማጥ እንዲሁም ምክንያታዊ ያልሆነ የሰውነት ክብደት መቀነስ ይጠቀሳሉ።
የታይሮይድን እጢ ከሚያጠቁት ነገሮች መካከል ሌላው ካንሰር ነው። ነገር ግን ታይሮይድ እጢ በካንሰር ሲጠቃ ብዙም ምልክቶች ስለማያሳይ ለማወቅ ከባድ ነው። አንዳንድ ጊዜ አንገት አካባቢ ትናንሽ እብጠቶችን የሚያሳይ ቢሆንም እነዚህ እብጠቶች የካንሰሩ ውጤት መሆን አለመሆናቸው በምርመራ ብቻ የሚረጋገጥ ነው የሚሆነው ይላሉ ዶ/ር ምኒካ። ችግሩ የታይሮይድ እጢ ካንሰር ከሆነ በካንሰር የተጠቃውን አካል ቆርጦ በማውጣት አብዛኛውን ማከም ይቻላል።
የታይሮይድ እጢ ችግር ከወንዶች ይልቅ በሴቶች ላይ በብዛት እንደመከሰቱ በእርግዝና ወቅት በሴቷም በጽንሱም ላይ ጉዳት ያደርሳል። ችግሩ ኖሮበት ህክምና ያላደረገች ነፍሰ ጡር ሴት ጽንሱን ለማስወረድ፣ የመውለጃ ጊዜዋ ሳይደርስ ለመውለድ ትገደዳለች። ከእነዚህ ሁሉ ችግሮች አልፋ ብትወልድ እንኳን ህፃኑ የሚኖረው የአንጎል እድገት ዘገምተኛ እንዲሆን ያደርገዋል።
የአሜሪካ ታይሮይድ ማህበር መረጃ እንደሚያመለክተውም ሴቶች ከወንዶች ከአምስት እስከ ስምንት እጥፍ በዚህ ችግር የመጠቃት እድል አላቸው። ከስምንት ሴቶችም አንዷ በህይወት ዘመኗ በዚህ ችግር ትጠቃለች።
የታይሮይድ እጢ ችግር በተለያዩ ህክምናዎች ሊታከም ቢችልም በአንድ ጊዜ ሙሉ ለሙሉ መዳን ግን አይችልም። ህክምናው እድሜ ልክ ክትትል የሚጠይቅ ነው። ህክምናውን ማድረግ ካልተቻለ ግን በርካታ ተያያዥ የሆኑ የጤና እክሎችን ያስከትላል። ለአብነት ያህልም የልብ እና ከልብ ጋር ተያያዥነት ያላቸው ችግሮች፣ የአጥንት መሣሣት እንዲሁም መውለድ አለመቻልን ሊያስከትል ይችላል።
ለታይሮይድ እጢ ችግር መንስኤዎች በግልጽ የሚታወቁ እና እነዚህ እነዚህ ተብለው የሚጠቀሱ መንስኤዎች የሉም። ቀድሞ ከአዮዲን ማዕድን እጥረት ጋር ተያይዞ ይከሰታል የሚል እሳቤ የነበረ ቢሆንም በአሁኑ ጊዜ ደግሞ ለዚህ ችግር አጋላጭ የሆኑ የምግብ አይነቶች እንዳሉም ተጠቅሷል። ከዚህ በተጨማሪም ከመጠን ያለፈ ውፍረት እንዲሁም ብዙ እንቅስቃሴ አለማድረግ ለዚህ ችግር መንስኤ ይሆናሉ የሚል ግምት እየተሰጠ ይገኛል። ከዚህ በተጨማሪም ሲጋራ የሚያጨሱ ሰዎች ለችግሩ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው። በሲጋራ ውስጥ የሚገኘው ኬሚካል የታይሮይድ እጢ እንዳይነቃቃ የማድረግ ባህሪይ ስላለው ለችግሩ የማጋለጥ እንዲሁም ችግሩን የማባባስ ባህሪይ አለው።
በሌላ በኩል ደግሞ የምንመገበው ምግብ እና የምንጠጣው ውሃ በውስጡ የሚኖረው የአዮዲን ማዕድን መጠን በጣም ያነሰ ወይም የበዛ ከሆነ ለዚህ ችግር የመጋለጥ እድላችን እንዲጨምር ያደርገዋል። በተጨማሪም በባህሪያቸው በታይሮይድ እጢ ላይ እብጠት እና እንደ እንቅርት ያሉ ችግሮችን የሚፈጥሩ የምግብ አይነቶች አሉ። እነዚህን ምግቦች መጠቀምም ለዚህ ችግር ያለውን ተጋላጭነት ይጨምረዋል።
ሌላው ለዚህ ለዚህ ችግር አጋላጭ የሆነው ነገር ደግሞ ለጨረር ያለው ተጋላጭነት ነው። በተለይ የታይሮይድ እጢ የሚገኝበት አንገት አካባቢ ለጨረር ከመጋለጥ በተጨማሪም ለጨረር የተጋለጠ ወተት፣ ውሃ እንዲሁም ምግብን መመገብ ለዚህ ችግር ያጋልጣል። የታይሮይድ እጢ ችግር እንደ አብዛኞቹ ህመሞች ከጭንቀት ጋርም የሚያያዝ ነው። የሚወዱትን በሞት መለየት፣ የጋብቻ መፍረስና ፍቺ እንዲሁም የመኪና አደጋን በመሳሳሉ ችግሮች ሳቢያ የሚከሰት ጭንቀት የታይሮይድ እጢ ችግርን የማምጣት እንዲሁም የማባባስ ባህሪይ አላቸው። ከዚህ በተጨማሪም ለአንገት የሚድረጉ ቀዶ ህክምናዎች፣ የተወሰኑ ኬሞቴራፒዎች ለዚህ ችግር ያለውን ተጋላጭነት የሚጨምሩ ናቸው።

ሰርቫይቫል

ጉበት ከደም ውስጥ መርዛማ ነገሮችን የሚያጣራና ቢያንስ ቢያንስ 500 የሚሆኑ ሌሎች አስፈላጊ ተግባራትን የሚያከናውን ስራ ብዙ አባለ አካል እንደሆነ ይታወቃል። ሄፕታይተስ ወይም የጉበት ብግነት በሽታ የአንድን ሰው ጤንነት በእጅጉ ሊጎዳ የሚችለው እነዚህ ብዙ ስራዎችን ሊያስተጓጉል ስለሚችል ነው። ሄፕታይተስ አልኮል አብዝቶ በመጠጣት ወይም መርዛማ ለሆኑ ነገሮች በመጋለጥ ሳቢያም ሊመጣ ይችላል። ይሁን እንጂ አብዛኛውን ጊዜ ለሄፕታይተስ መንስኤ የሚሆኑት ቫይረሶች ናቸው። ተመራማሪዎች ሄፕታይተስ አምጪ የሆኑ አምስት ቫይረሶችን መለየት የቻሉ ሲሆን ቢያንስ ሌሎች ሦስት ዓይነት ቫይረሶችም ሊኖሩ እንደሚችሉ ግምት አላቸው፡፡

 

ሄፕታይተስ

ሄፕታይተስ የሚያመጡ አምስት ዓይነት ቫይረሶች እንዳሉ የሚታወቅ ሲሆን በስፋት የታወቁት ሄፕታይተስ ኤ፣ ቢ እና ሲ የሚባሉት ሦስቱ የቫይረስ ዓይነቶች ናቸው። ሁሉም የሄፕታይተስ በሽታዎች እንደ ኢንፍሉዌንዛ ያለ የሕመም ምልክቶችን የሚያስከትሉ ሲሆኑ ዓይንን ቢጫ ሊያደርጉ ወይም ላያደርጉ ይችላሉ። ብዙ ሰዎች በተለይም ደግሞ ትናንሽ ልጆች ምንም ዓይነት የሕመም ምልክት አይታይባቸውም። በሽታው ሄፕታይተስ ቢ ወይም ሄፕታይተስ ሲ በሚሆንበት ጊዜ የሕመም ምልክቶች መታየት የሚጀምሩት ጉበት ላይ ከፍተኛ ጉዳት ከደረሰ በኋላ ሊሆን ይችላል።

 

ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ

ከአምስቱ ቫይረሶች አንዱ የሆነው ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ በየዓመቱ ቢያንስ 600,000 ሰዎችን እንደሚገድል መረጃዎች ያሳያሉ፤ ይህም በወባ ምክንያት ከሚሞቱ ሰዎች ጋር መስተካከል የሚችል ነው። ከሁለት ቢሊዮን የሚበልጡ ሰዎች ማለትም ከዓለም ሕዝብ አንድ ሦስተኛ በላይ የሚሆኑት በሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ የተጠቁ ሲሆን አብዛኞቹ በወራት ጊዜ ውስጥ ከበሽታው ድነዋል። ይሁን እንጂ 350 ሚሊዮን በሚሆኑት ሰዎች ላይ በሽታው ሥር ሰዶባቸዋል። እነዚህ ሰዎች በቀሪ ሕይወት ዘመናቸው የበሽታው ምልክት ይኑራቸውም አይኑራቸው በሽታውን ወደ ሌሎች አስተላላፊ ይሆናሉ።

ሥር የሰደደ የሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ ያለባቸው ሰዎች ገና ከጅምሩ ተገቢውን ሕክምና ካገኙ በጉበታቸው ላይ የሚደርሰውን ከባድ ጉዳት ማስቀረት ይችላሉ። ይሁን እንጂ ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ ለዚሁ ተብሎ በሚደረግ ልዩ የደም ምርመራ ካልሆነ በስተቀር ሊታወቅ ስለማይችል አብዛኞቹ ሰዎች በበሽታው እንደተያዙ እንኳ አያውቁም። በተለምዶ የሚደረገው የጉበት ምርመራ እንኳ የበሽታውን ምልክት ላያሳይ ይችላል። በመሆኑም ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ ያለምንም ማስጠንቀቂያ ለከፋ ጉዳት የሚዳርግ ድምጽ አልባ ገዳይ በሽታ ሊባል ይችላል። በአንድ ሰው ላይ ግልጽ የሆኑ የሕመም ምልክቶች የሚታዩት በቫይረሱ ከተያዘ ከአሥርተ ዓመታት በኋላ ሁሉ ሊሆን ይችላል። በዚህ ወቅት ግን ሕመሙ ተባብሶ ስሮሲስ የተባለ የጉበት በሽታ ወይም ካንሰር ወደ መሆን ደረጃ ሊደርስ ይችላል። ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ ከአንዱ ወደ ሌላ የመተላለፍ አቅሙ ኤድስ አምጪ ከሆነው ከኤች አይ ቪ ቫይረስ 100 እጥፍ ይበልጣል። በምላጭ ጫፍ ላይ ያለ የደም ቅንጣት እንኳ ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ ሊያስተላልፍ የሚችል ሲሆን የደረቀ የደም ጠብታ ለአንድ ሳምንት ወይም ከዚያ ለሚበልጥ ጊዜ ቫይረሱን የማስተላለፍ አቅም ሊኖረው ይችላል፡፡

 

የሚታዩ ምልክቶች

ዐይንና ቆዳ ቢጫ የመሆን (Jaundice)፣ የሻይ መልክ ያለው ጠቆር ያለ ሽንት፣ ከፍተኛ የሰውነት ድካም ስሜት፣ የሆድ ሕመም፣ ማቅለሽለሽና ማስመለስ ናቸው፡፡

ሄፕታይተስ ቢ ቫይረስ በበሽታው በተያዙ ሰዎች ደም እንዲሁም ከብልታቸው በሚወጡ ፈሳሾች ውስጥ ይገኛል። እንደነዚህ ያሉት ፈሳሾች ቫይረሱን የመከላከል አቅም በሌለው ሰው ሰውነት ውስጥ በሚገቡበት ጊዜ ቫይረሱ ይዛመታል። ቫይረሱ በሚከተሉት መንገዶች ሊተላለፍ ይችላል፦

         በወሊድ ወቅት (በቫይረሱ ከተያዘች እናት ወደ ልጅ)

    በተገቢው መንገድ ከጀርም ያልጸዳ የሕክምና፣ የጥርስ፣ የንቅሳት ወይም ሰውነትን ለመብሳት የሚያገለግል ሌላ መሣሪያ

    መድኃኒት ለመስጠት የሚያገለግል መርፌን፣ ምላጭን፣ የጥፍር መሞረጃን ወይም መቁረጫን፣ የጥርስ ብሩሽን ወይም በቆሰለ የአካል ክፍል በኩል የደም ቅንጣትን ሊያስተላልፍ የሚችል ማንኛውንም ሌላ መሣሪያ በጋራ መጠቀም የለብንም፡፡

ሕክምናው

በባለሙያተኞች የቅርብ ክትትልና እርዳታ የሚሰጥ ነው፤ ሕክምናው በሽተኛው እንደሚገኝበት የአስጊነት ደረጃ የሚሰጥ ነው፤ ነገር ግን አንድ ሰው እንደ አዲስ በመጀመሪያ በሚለከፍበት ጊዜ በቂ ፈሳሽ፣ ተመጣጣኝ ምግብና ዕረፍት ሲያገኝ የማገገም ሁኔታው የተሻለ ይሆናል፡፡

 

የሄትታተስ ቢ በሽታ እውነታዎች

    ሄትታተስ ቢ በቫይረስ ልክፍት አማካኝነት የሚከሰት የጉበት በሽታ ሲሆን በሰዎች ላይ ስር የሚሰድ ዘላቂ በሽታ ያስከትላል፡፡

    ቫይረሱ በበሽታው ከተለከፉ ሰዎች ደምና ሌላም የሰውነት ፈሳሽ ጋር በሚደረግ ንክኪ ይተላለፋል፡፡

    ከሰው ወደ ሰው የመተላለፍ እድሉ ከኤች አይ ቪ ኤድስ ከ50 እስከ 100 እጥፍ ይበላጣል፡፡

    በክትባት አማካኝነት ሄትታተስ ቢን መከላከል ይቻላል፡፡

ማስጠንቀቂያ! ሄትታተስ ቢ ለሕይወት አስጊ የሆነ የጉበት በሽታ ነው፤ በዓለም ላይ በከፍተኛ ደረጃ ሰፍኖ የሚገኝ በሽታ ነው፤ በአመት በሄትታተስ ቢ ጦስ ምክንያት የሚሞተው ሰው ቁጥር 600,000 እንደሆነ መረጃዎች ያሳያሉ፡፡ በቫይረሱ የተለከፉ ሰዎች ስር የሰደደ (chronic) ከሆነባቸው ሲውል ሲያድር ወደ ጉበት ብግነትና የጉበት ካንሰር በመቀየር ለህልፈተ ህይወት ይዳርጋል፡፡

ምክር፡- የአንድ ሰው በሽታ ተከላካይ ሕዋሳት ቫይረሱን በስድስት ወር ጊዜ ውስጥ ከሰውነት ማስወገድ ካልቻሉ በሽታው ሥር እንደ ሰደደ ይቆጠራል። በቫይረሱ ከተያዘ ሰው ደም በሚፈስበት ጊዜ አንድ እጅ በረኪናን በ10 እጅ ውኃ በመበጥበጥ ጓንት አድርጎ የፈሰሰውን ደም ወዲያውኑ በሚገባ ማጽዳት ያስፈልጋል።

References: ሐኪም በሌለበት (በጠና አበረ)፣

 

ሙቀት ለሰው ልጆች አስፈላጊ ከሆኑ ነገሮች አንዱ ነው። ሙቀትን ለማግኘት የተለያዩ አማራጮችን የምንጠቀም ሲሆን፤ ከእነዚሁ መካከልም ውፍረት ያላቸው አልባሳትን መልበስ ነው። ጥናቶች እንደሚያመለክቱት ደግሞ ክብደት ያላቸው እንደ ብርድ ልብስ ያሉ አልባሳትን መልበስ በርካታ ጥቅሞች አሉት። በፍራንኮኒያ ሆስፒታል ቴራፒስት የሆኑት ዶክተር ከረን ሙር እንደሚሉት ደግሞ ከፍተኛ ክብደት ያላቸው አልባሳትን ለብሶ መተኛት እንደ ጭንቀት፣ ድብርት እንቅልፍ ማጣት እንቅልፍ ማጣት እና መሰል የአዕምሮ ችግሮችን ለመከላከል ያግዛል።

 

እንደ ባለሙያው ገለፃ በሰውነት ላይ የሚያርፍ ክብደት ወይም ጫና ለሁሉም የሰው ልጅ መጠነ ሰፊ ጠቀሜታን ይሰጣል። ክብደት ያላቸው ነገሮች ሰውነታችን ላይ በሚያርፉበት ጊዜ ልክ ሰውነትን እንደመታሸት ሁሉ ለአካል እና ለአዕምሮ እንዲሁም ለስነ ልቦና የሚሰጠው ጠቀሜታ ከፍተኛ ነው ተብሏል። በሰውነት ላይ የሚያርፈው ጠንከር ያለ ጫና በሰውነት ላይ በሚያርፍበት ጊዜ ሰውነትን ዘና የማድረግ እና የማረጋጋት ጠቀሜታ ይሰጣል። ዶክተር ሙር እንደሚሉትም ክብደት ያላቸው አልባሳትን ለብሶ መተኛት በንዴት፣ በአንቅልፍ ማጣት ወይም በድብርት ምክንያት ራሳቸውን ለመቆጣጠር ያልቻሉ ሰዎችን ለመፈወስ ጥሩ መፍትሄ ሆኖ ተገኝቷል።

 

ክብደት ያላቸው ብርድልብሶች ሰውነት ላይ በሚያርፉበት ወቅት ሰውነትን ከማሞቅ በተጨማሪም በሰውነት ላይ የሚያሳርፉት ሙቀት የነርቭ ሥርዓታችን እንዲነቃቃ ስለሚያደርግ ከላይ የተጠቀሱት ስሜቶች እንዲወገዱ የማድረግ ጠቀሜታ አለው። ባለሙያው አሰራሩን ሲያስረዳም ይህ ጫና በሰውነት ላይ በዝግታ በሚያርፍበት ጊዜ ሴሮቶኒን የተባለው ንጥረ ነገር በሰውነት ውስጥ በብዛት እንዲመነጭ ያደርገዋል። ይህ ንጥረ ነገር ደግሞ ለሰውነት እና ለአንጐል ጥሩ የሆነ እና የመዝናናት ስሜት እንዲፈጠር ያደርጋል። ይሄ ሴሮቶኒን ሜላቶኒን ወደተባለው ንጥረ ነገር በሚቀየርበት ወቅትም ሰውነት የማረፍ እና የመረጋጋት ስሜት እንዲፈጠርበት ያደርገዋል። ክብደት ያላቸው የብርድ ልብሶች ለሰውነት ተስማሚ እና ተመጣጣኝ የሆነ ክብደት እንዲኖራቸው ተደርገው የተሰሩ በመሆናቸው በሚያርፉበት የሰውነት ክፍል ላይ ሁሉ ተመሣሣይ ክብደት እንዲያርፍ ያደርጋል። ክብደት ሲያርፍባቸውም እና ሰውነት መነቃቃት ሲጀምር አንጐል የሚያመነጨው ሴሮቶኒን መጠን እንዲያሻቅብ ያግዘዋል።

 

በ2008 (እ.ኤ.አ.) በዋሽንግተን በተደረገ እና ኦኩፔሽናል ቴራፒ ጥናት ማረጋገጥ እንደተቻለው ክብደት ያላቸው ብርድልብሶች በንዴት ስሜት ውስጥ ያሉ ሰዎችን ለማከም ያግዛሉ። ይሄንን እውነታ ለማረጋገጥ በ2012 በአውስትራሊያ የተደረገ ጥናት እንዳመለከተው ክብደት ያላቸው ብርድ ልብሶች ድብርት እና ጭንቀት የመሳሰሉ ችግሮችን ለማስወገድ ያግዛል።

 

ከአንጐል ችግር ጋር ተያያዥነት ያላቸው እንደ ድብርት፣ ጭንቀት፣ የአንጐል መታወክ ያሉት ችግሮች በአንጐል ውስጥ የሚመነጨው የሴሮቶኒን ንጥረ ነገር መጠን አነስተኛ በሚሆንበት ወቅት ነው ይላሉ በመስኩ የተደረጉ ጥናቶች። በመሆኑም ክብደት ያላቸውን ብርድ ልብሶች መልበስ በቀጥታ ሰውነት ይሄንን ንጥረ ነገር በማመንጨት የአንጐል ሴሮቶኒን መጠን እንዲያሻቅብና ሰውነትም እንዲነቃቃ ያደርገዋል።

 

ክብደት ያላቸው ብርድልብሶች ከዚህ በተጨማሪም እንደ ኦቲዝም፣ አልዛይመርስ እንዲሁም የእግር መንቀጥቀጥን ይከላከላል። በሴቶች ላይም በማረጥ ጊዜ የሚከሰቱ ከአንጐል ጋር ተያያዥነት ያላቸውን ችግሮች ለመከላከል ያግዛል። በአጠቃላይ ሲታይም ክብደት ያላቸው ብርድ ልብሶችን ለብሶ መተኛት ተፈጥሯዊ በሆነ መንገድ ምንም አይነት መድሐኒትን ሳንጠቀም ከአንጐል ጋር ተያያዥነት ያላቸውን ችግሮች ለማስወገድ የሚረዳ መፍትሄ ነው ብለዋል ባለሙያዎቹ። ከላይ ከተጠቀሱት የአንጐል ችግሮች የቀን ውሎ ውጤታማ እንዳይሆን ከማድረግም በተጨማሪ እንደ ልብድካም ያሉ ተያያዥ የጤና ችግሮችን የማያስከትሉ ከመሆናቸው አንፃር በዚህ መልኩ መከላከል ይቻላል ተብሏል። እነዚህን የብርድ ልብስ አይነቶች ሁሉም ሰው መጠቀም የሚችል ቢሆንም የመተንፈሻ አካላት ችግር፣ የደም ዝውውር እክል ወይም ከሰውነት ሙቀት ጋር ተያያዥነት ያላቸው ችግሮች ያሉባቸው ሰዎች ጥንቃቄ ሊያደርጉ ይገባል ይላሉ ባለሙያዎቹ።¾

 

በዘርፉ የተደረጉ ጥናቶች እንደሚያመለክቱት ከዘንባባ ፍሬ የሚገኘው ዘይት ጐጂ ባክቴሪያን የመግደል አቅሙ እጅግ ከፍተኛ ነው። የአሜሪካ ልክ ህክምና ማህበር ባደረገው ጥናት እንዳረጋገጠውም ይህ ዘይት 50 በመቶው ላውሪክ አሲድ በመሆኑ በቫይረስ የሚመጣ ኢንፌክሽንን ለመከላከል ያገለግላል። በተጨማሪም ስታፊሎክስስ አውሪየስ የተባለውን አደገኛ ባክቴሪያ ለመግደል ይጠቅማል። በዚሁ ጠቀሜታውም የዓለማችን ምርጡ ምግብ ተብሎ ይጠራል።

 

ወደምግብነት ይዘቱ ስንመጣ ደግሞ የዘንባባ ፍሬ ዘይት ረሃብን በማስታገስ በኩል ወደር የማይገኘለት ነው። ይህ ዘይት በውስጡ የሚገኘው ፋቲ አሲድ መጠን ከፍተኛ በመሆኑ ይህ ፋቲ አሲድ የምግብ ፍላጐትን መጠን በመቀነስ የረሃብ ስሜት እንዳይሰማ ያግዛል። በዚህም በተለይ የሰውነታቸውን ክብደት ለመቀነስ የሚፈልጉ ሰዎች የሚመገቡትን የምግብ መጠን በመቀነስ ክብደታቸውን እንዲቀንሱ ያግዛቸዋል።

 

በሌላ በኩል ደግሞ የዘንባባ ፍሬ ዘይት በደም ውስጥ የሚገኘው ኮሌስትሮል መጠን እንዲቀንስ የማድረግ ጠቀሜታ አለው። በዚህ ዘይት ውስጥ የሚገኘው ሳቹሬትድ ስብ ጠቃሚ የሆነው ኮሌስትሮል መጠን እንዲጨምር በተቃራኒውም ጐጂ የሆነው ኮሌስትሮል መጠን እንዲቀንስ ያግዛል። ከዚህ ጋር ተያይዞም እንደ ስኳር ህመም፣ ከፍተኛ የደም ግፊት እና ተመሳሳይ ችግሮች እንዳይከሰቱ ይከላከላል።

 

በዘንባባ ፍሬ ዘይት ውስጥ የሚገኘው ሳቹሬትድ ፋት በተፈጥሮ የሰውነት ተግባራት እንዲፋጠኑ፣ ከፍተኛ የሆነ ኃይል እንዲያመነጩ እንዲሁም ከምግብ ጋር የሚገቡ ስቦች በፍጥነት ተቃጥለው የስብ ክምችት እንዳይፈጠር የማድረግ ጠቀሜታ ስላለው ያልተፈለገ የሰውነት ክብደትንና የልብ ህመምን ለመከላከል ያግዛል። የዘንባባ ፍሬ ዘይት ከሰውነት ጋር በቀላሉ መዋሃድ የሚችል በመሆኑም በርካታ ጠቀሜታዎችን ይሰጣል።

 

የዘንባባ ፍሬ ዘይት ከዚህ በተጨማሪም አደገኛ ባክቴሪያዎችን የመግደል ባህሪይ ስላለው የቆዳን ጤንነት ለመጠበቅ ያግዛል። ቆዳ ላይ ተፈጥረው ጉዳት ሊያደርሱ የሚችሉ ባክቴሪያዎችን በማስወገድ እንዲሁም እንደፎረፎር ያሉ ችግሮችን ከጭንቅላት ላይ እንዲፈጠሩ የሚያደርጉ ባክቴሪያዎችን በመከላከል ረገድ የዚህ ዘይት ጠቀሜታ ከፍተኛ ነው።

 

ረጅም ዕድሜ መኖር የሁሉም ሰው ልጅ ቀዳማዊ ምኞት ነው። ይሄ ረጅም እድሜ ሲታሰብ ደግሞ ከእድሜ መጨመር ጋር ተያይዘው የሚመጡ በርካታ ነገሮች አሉ። በተለይ በአሁኑ ጊዜ እድሜያቸው ከፍ እያለ የመጣ ሰዎችን በተለየ ሁኔታ የሚያሳስቧቸው የበሽታ አይነቶች ተለይተው ይቀመጣሉ። በመስኩ ጥናት ያደረጉ ባለሞያዎች እንደሚገልጹት እድሜያቸው 65 ዓመት እና ከዚያ በላይ የሆኑ ሰዎች ከሌሎች በተለየ መልኩ የሚጠቁባቸው በሽታዎች አሉ ይላሉ። አለም አቀፉ የበሽታዎች ቁጥጥርና ክትትል ማዕከል (centers for disease control and prevention) እንደሚያስቀምጠው ደግሞ አንድ ሰው 65 ዓመት ከሞላው በኋላ በአማካይ 19 ነጥብ 3 ተጨማሪ አመታትን ይኖራል ተብሎ ይጠበቃል። እነዚህ ተጨማሪ ዓመታት ታዲያ በበርካታ ተፈጥሯዊና ሰው ሰራሽ ችግሮች የተተበተቡ ናቸው። በአርካንሳስ ዩኒቨርስቲ ሜዲካል ሳይንስ የጄሪያትሪክስ (እድሜያቸው የገፉ ሰዎችን የጤና ሁኔታ የሚያጠና ሞያ) ባለሙያ የሆኑት ዶክተር ጂን ዌይ በዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ያሉ ሰዎች ሊጠነቀቋቸው የሚገቡ ችግሮችን ዘርዝረዋል። ባለሞያው እንደሚያስጠነቅቁትም ማንኛውም በዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ያለ ሰው እነዚህን ችግሮች እንደሚከሰቱበት በመገንዘብ እንዴት አድርጎ ቀሪውን ዘመኑን በደስታ መኖር እንደሚችል መገንዘብ ይኖርበታል። ይሄንን ተገንዝበው ራሳቸውን መጠበቅ ከቻሉም 41 በመቶዎቹ የዚህ እድሜ ክልል ነዋሪዎች ጤናማ ህይወትን መምራት ይችላሉ።

 

የመገጣጠሚያ ህመም

የመገጣጠሚያ ህመም በእዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ የሚገኙ ሰዎችን ከሚያጠቁ በሽታዎች ቀዳሚው ነው። የሜሪላንድ ብሔራዊ ስነ እድሜ ኢንስቲቲዩት በጥናት ተረጋግጧል እንዳለውም በእዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ከሚገኙ ሰዎች መካከል 49 ነጥብ 7 በመቶዎቹ ለዚህ ችግር ተጋላጮች ናቸው። እነዚህ ሰዎች በሰውነት መገጣጠሚያቸው ላይ በሚከሰቱ የእብጠት፣ የኢንፌክሽን ወይም የመቆጣት ችግር ሳቢያ እንደልባቸው ሰውነታቸውን ለማዘዝ ይቸገራሉ። ችግሩ በተለያዩ ኢንፌክሽኖች፣ ከቆየ ጠባሳ (trauma)፣ ከመገጣጠሚያ እና አጥንቶች መድከም እንዲሁም ከሜታቦሊዝም መዛባት ጋር ተያይዘው የሚከሰቱ ሊሆኑ ይችላሉ። ችግሮቹ ከእድሜ መግፋት ጋር ተደማምረው በዚህ እድሜ ውስጥ ያሉ ሰዎች ያለ ሌላ ሰው እርዳታ ራሳቸውን ችለው ለመንቀሳቀስ እንዲቸገሩ ያደርጋቸዋል።

 

የልብ ህመም

የልብ ህመም እድሜያቸው ከ65 ዓመት በላይ የሆኑ ሰዎች በብዛት ከሚሞቱባቸው በሽታዎች አንዱ ነው። እንደ ማዕከሉ ሪፖርት በ2014 ብቻ በአለማችን ላይ እድሜያቸው ከ65 ዓመት በላይ የሆኑ 489ሺህ 722 ሰዎች በልብ ህመም ሳቢያ ህይወታቸውን አጥተዋል። በጥናት ማረጋገጥ የተቻለውም በዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ከሚገኙ ሰዎች መካከል 37 በመቶ ወንዶች እና 26 በመቶ ሴቶች በልብ ህመም ይጠቃሉ። ለዚህ እንደ መነሻ ምክንያት የተቀመጠው ደግሞ ሰዎች ረጅም እድሜ እየኖሩ በሄዱ ቁጥር የደም ግፊታቸው እየጨመረ፣ የኮሌስትሮል መጠናቸው እያሻቀበ እንዲሁም ለስትሮክ የመጋለጥ እድላቸው እየሰፋ መምጣቱ ነው። እነዚህ ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዘው የሚመጡ ችግሮች ደግሞ የልብ ህመም እንዲከሰት ብሎም እንዲባባስ የማድረግ ጉዳት ያስከትላሉ።

 

ካንሰር

ማዕከሉ ባካሄደው ጥናት መሠረት በአለማችን ላይ በ2014 ከተመዘገቡ የአዛውንት ሞት አደጋዎች መካከል ካንሰር በሁለተኛ ደረጃ ላይ ተቀምጧል። በተጠቀሰው ጊዜ ውስጥ 413 ሺህ 885 አዛውንቶች ህይወታቸውን በካንሰር ህመም ምክንያት አጥተዋል። እንደ አጠቃላይ ሲታይም 28 በመቶ የሚሆኑት ወንድ አዛውነቶች እንዲሁም 21 በመቶ የሚሆኑ ሴት አዛውነቶች ለተለያዩ የካንሰር አይነቶች ተጋላጭ ናቸው። ጉዳዩን አሳሳቢ ያደረገው ደግሞ እነዚህ አዛውንቶች ህመሙ እንዳለባቸው የሚረጋገጠው ለካንሰር ብለው ሳይሆን ለሌላ ህመም ህክምና በሚመረመሩበት ጊዜ መሆኑ  ነው።

 

የመተንፈሻ አካላት ችግር

የመተንፈሻ አካላት የጤና እክሎች የታችኛው እና የላይኛው በሚል የሚከፈሉ ሲሆን፣ አዛውንቶች በአብዛኛው በታችኛው መተንፈሻ አካላት የጤና እክል ይጠቃሉ። በ2014 ብቻም 124ሺህ 693 አዛውንቶች በዚህ ችግር ሳቢያ ህይወታቸውን በማጣታቸው ችግሩ በተጠቀሰው ጊዜ ውስጥ ብዙ አዛውንቶችን ከሞቱባቸው ችግሮች በሶስተኛ ደረጃ ላይ እንዲቀመጥ አድርጎታል። ከእነዚህ የታችኛው ክፍል የመተንፈሻ አካላት ችግር ከሚባሉት ውስጥ በቀዳሚነት የተጠቀሰው የአስም በሽታ ነው። በመሆኑም በእዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ከሚኖሩ አዛውንቶች መካከል 10 በመቶዎቹ ወንዶች እና 13 በመቶዎቹ ሴቶች የአስም በሽታ ተጠቂዎች ናቸው። በተጨማሪም 10 በመቶዎቹ ወንዶች እና 11 በመቶዎቹ ሴቶች በጉሮሮ መቁሰል ወይም መተንፈስን በሚያውክ የሳንባ በሽታ የተጠቁ ናቸው። ይሄ ብቻም ሳይሆን እነዚህ ሰዎች ለሳንባ ምች፣ ለሳንባ ኢንፌክሽን እንዲሁም ለተለያዩ የሳል ህመሞች ተጋላጭ ናቸው። እነዚህን በሽታዎች አዛውንቶች በቀላሉ ሊቋቋሟቸው ስለማይችሉ አዛውንቶችን ገዳይ ከሆኑ ስምንት ዋና ዋና በሽታዎች ተርታ ይመደባሉ።

 

የአልዛይመርስ በሽታ

በ2014 ብቻ 92 ሺህ 604 እድሜያቸው ከ65 ዓመት በላይ የሆነ አዛውንቶች ከአልዛይመርስ በሽታ ጋር በተያያዘ ህይወታቸውን አጥተዋል ሲል የማእከሉ ሪፖርት ያመለክታል። የአልዛይመርስ ማህበር እንደገለፀው ደግሞ ከዘጠኝ አዛውንቶች እድሜያቸው 65 እና በዚያ በላይ ከሆኑ ሰዎች መካከል አንዱ በአልዛይመርስ በሽታ ይያዛል። በእዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ከሚገኙ ሰዎች መካከልም 11 በመቶዎቹ ለዚህ በሽታ ይጋለጣሉ ብሏል ሪፖርቱ። ይሄ ብቻም ሳይሆን ለመሰል የአእምሮ ጤና ችግሮች እና እክሎች፣ በአግባቡ ማስተዋል አለመቻል እና ለሌሎች ከአእምሮ ጋር ተያያዥ ለሆኑ የጤና ችግሮች በብዛት ተጋላጭ ሆነው ተገኝተዋል።

 

የአጥንት መሣሣት ችግር

እድሜ እየተገፋ በሄደ ቁጥር ልክ እንደ ሌሎች የሰውነት ክፍሎች ሁሉ አጥንትም ለተለያዩ ችግሮች ይጋለጣል። ከዚህ ውስጥ ቀዳሚው ደግሞ የአጥንት መሣሣት ነው። የአጥንት መሣሣት እነዚህ አዛውንቶች በፈለጉት መጠን መንቀሳቀስ እና ራሳቸውን ችለው ድርጊቶችን ማከናወን እንዳይችሉ ያደርጋቸዋል። በተጨማሪም የአጥንታቸው መሣሣት እና እጅግ ቀላል መሆን ሰውነታቸውን ለመሸከም እንዲያቅተው እና በቀላሉ እንዲሰበሩ ያደርገዋል።

 

የስኳር ህመም

65 ዓመት እና ከዚያ በላይ የእድሜ ክልል ውስጥ ካሉ ሰዎች መካከል 25 በመቶዎቹ የስኳር ህመም ተጠቂዎች መሆናቸውን የማዕከሉ ሪፖርት ያመለክታል። በ2014 ብቻ 54ሺህ 161 አዛውንቶች በዚህ ህመም ምክንያት ህይወታቸው አልፏል። በአብዛኛው በአኗኗር ዘይቤያቸው በአንድ ቦታ መቀመጥን የሚያዘወትሩ እና ብዙም እንቅስቃሴ የማያደርጉ በመሆናቸው ለዚህ ችግር የበለጠ ተጋላጭ እንዲሆኑ ያደርጋቸዋል።

 

 

የነርቭ ህመም

ሌላው ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዞ ሊያሳስብ የሚገባው የነርቭ ህመም ነው። ይሄንኛውም የነርቭ ህመም (Shingles) ብዙ ጊዜ በአንደኛው የሰውነት ክፍል ላይ ጉዳት የሚያደርሰው የነርቭ ህመም አይነት ነው። ህመሙ ሲጀምር ከባድ ህመም ያለው ነው። ከማእከሉ የተገኘው መረጃ እንደሚያመለክተው በዚህ የእድሜ ክልል ውስጥ ከሚገኙ ሶስት ሰዎች መካከል አንዱ የችግሩ ተጠቂ ነው።

 

ድብርት እና ድህነት

እድሜያቸው የገፉ ሰዎች እና አዛውንቶች በአብዛኛው ጊዜያቸውን የሚያሳልፉት ከሌሎች ተገልለው በመሆኑ ለድብርት የተጋለጡ ናቸው። ከስራ ገበታ ውጪ መሆን፣ ከብዙ ሰዎች ጋር አለመገናኘት እንዲሁም እንደልብ ተንቀሳቅሶ የፈለጉትን ነገር ማከናወን አለመቻል ደግሞ ለድብርት ከሚዳርጉ ነገሮች መካከል ተጠቃሾች ናቸው ይላል ማእከሉ። የድብርት ችግር በራሱ ችግር ከመሆኑ በተጨማሪም በሽታ የመከላከል አቅምን ይቀንሳል፣ ኢንፌክሽኖችን የመቋቋም ኃይልንም ያሳጣል።

ሌላው ከእድሜ መግፋት ጋር ተያይዞ የሚከሰተው እና ለዚህ ለድብርትም እንደ ምክንያት የሚወሰደው ድህነት ነው። እነዚህ ሰዎች ያሉበት እድሜ በጡረታ ከስራ ገበታ የሚገለሉበት እና የራሳቸው የሆነ ገቢ የማይኖራቸው ጊዜ በመሆኑ ለድህነት ተጋላጭ ናቸው። በ2015 የተደረገ ጥናት እንዳመለከተው በ2013 ብቻ እድሜያቸው 65 ዓመት እና ከዚያ በላይ ከሆናቸው አዛውንቶች መካከል 45 በመቶዎቹ ከድህነት ወለል በታች ናቸው። ከወንዶች ይልቅ ደግሞ ሴቶች በዚህ እድሜያቸው ከባድ ድህነት ውስጥ ይገባሉ። ድህነትና የፈለጉትን ነገር ማድረግ አለመቻላቸው እንደ ድብርት እና ጭንቀት እንዲሁም ተያያዥ ለሆኑ የጤና እክሎች ያጋልጧቸዋል።        

Page 1 of 9

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • Addevrt1.jpg
  • Addevrt2.jpg
  • Addevrt3.jpg
  • Advrtii3.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 94 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us