Items filtered by date: Wednesday, 11 January 2017 - Sendek NewsPaper

በተለያዩ ባለሙያዎችና ባለሃብቶች የተዋቀረው የአዲስ አበባ ኢትዮ-ዩናይትድ ኢንተርናሽናል ቴኳንዶ ፌዴሬሽን ባሳለፍነው ታህሳስ 28 ቀን 2009 ዓ.ም በዋሽንግተን ሆቴል በይፋ ተመሠረተ። የሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት በተገኙበት ይፋ የሆነው የቴኳንዶ ስፖርት ፌዴሬሽን በፕሬዝዳንትነት አቶ በቀለ በዳዳን ሲይዝ፤ አቶ በሽር እድሪስ፣ አቶ ግርማ ጥሩነህ፣ ኢንጂነር ጌታሁን ሁሴን፣ ወ/ሮ ልዩ ደምሰው፣ አቶ መንገሻ ግርማ እና አቶ ረመዳን አንበሴን ያካተተ ሰባት አባላት ያሉት የስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ ተዋቅሮለታል።

 

በምስረታ ሥነ-ስርዓቱ ወቅት ከ30 ዓመታት በላይ በቴኳንዶ ስፖርት አሰልጣኝነት የሰሩት ሲኒየር ማስተር አብዱ ከድር የተገኙ ሲሆን፤ በፌዴሬሽኑ መመስረት የተሰማቸውንም ደስታ እንባ በተቀላቀለበት ስሜት ሲገልፁ አስተውለናል። በዕለቱ የኮሪያ ኤምባሲ ተወካዮችም የተገኙ ሲሆን፤ የቴኳንዶ ስፖርትን ለማሳደግ ተባብረው እንደሚሰሩም ገልፀዋል።

 

 

ከአዲስ አበባ አስሩም ክፍለ ከተሞች የተውጣጡ ባለሙያዎች የተገኙበት የምስረታው ፕሮግራም፤ የጠቅላላ ጉባኤ አጀንዳን በማቅረብ ውይይትም አድርጓል። የቴኳንዶ ስፖርትን ለማሳደግ ሁሉም ባለድርሻ አካላት ተባብረው ለመስራት በአዲስ መንፈስ ቃልም ገብተዋል። 

ክፍል ስፖርት

በይርጋ አበበ

 

አቶ ደረሰ ሀብቴ በአማራ ክልል ሰሜን ሸዋ ዞን ምንጃር ሸንኮራ ወረዳ ውስጥ በሚገኝ ኮርማ ቀበሌ ነዋሪ ነው። ኑሮው የተመሰረተው በግብርና ላይ ሲሆን ባለትዳርና የልጆች አባት ነው። ወጣቱ አርሶ አደር ለእሱ እና ለቤተሰቡ የኑሮ መሰረት የሆነው ግብርና ላይ አንድ ሄክታር መሬት አለው። ይህ የእርሻ መሬት ግን በቂ ባለመሆኑ እና መሬቱ የሚገኝበት አካባቢ ከዝናብ እርሻ የዘለለ ውሃ የማይገባበት በመሆኑ ተጨማሪ መሬት ተከራይቶ ያርሳል። ይህ ወጣት አርሶ አደር ቀድሞውንም ከእጅ ወደ አፍ ያልዘለለ ገቢው ላይ ባለፈው ዓመት በተከሰተ የአየር ንብረት መዛባት ምክንያት ዓመቱን በችግር አሳልፏል። በዚህም እርፍ እና ጀራፍ የያዘበትን መዳፉን የዘይትና የዱቄት እርዳታ ለመቀበል ዘርግቶታል።

 ከላይ የተቀመጠው አርሶ አደር ታሪክ የአንድ ግለሰብ ተሞክሮ ይሁን እንጂ ከሰሜን ሸዋ ዞን ምንጃር ሸንኮራ ወረዳ እስከ ትግራይ ክልል ዛላንበሳ ከተማ ድረስ 19 የገጠር ቀበሌዎች ተዘዋውረን በተመለከትናቸው አካባቢዎች እና ካነጋገርናቸው አርሶ አደሮች መካከል የአብዛኞቹ ህይወት ከአቶ ደረሰ የተለየ አይደለም።

የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ከእርሻ እና ተፈጥሮ ሀብር ሚኒስቴር ጋር በመተባበር የመኸር ሰብል ጉብኝት ለመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች አዘጋጀቶ ነበር። በዚህ የመስክ ጉብኝት በአማራ ክልል ሰሜን ሸዋ እና ሰሜን ወሎ ዞኖች እና በትግራይ ክልል ደቡባዊና ምስራቃዊ ዞኖች በ11 ወረዳዎች 19 ቀበሌዎችን የተመለከትን ሲሆን በጉብኝታችን ወቅትም በ2007 ዓ.ም በተከሰተው ድርቅ ምክንያት ጉዳት የደረሰባቸውን አካባቢዎች አይተናል። በጉዞአችን የተመለከትነውንና ከአርሶ አደሮቹ የተነሱ ጥያቄዎችን እንዲሁም የየአካባቢዎቹ የመንግስት ኃላፊዎች የሰጧቸውን ምላሾች ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

የአርሶ አደሮቹ ችግርና የአስተዳደር አካላት መልስ

ቀደም ሲል በመግቢያችን እንደተጠቀሰው አርሶ አደር ደረሰ ሀብቴን ጨምሮ በ19ኙም ቀበሌዎች ያነጋገርናቸው አርሶ አደሮች የሚያነሷቸው ችግሮች ተመሳሳይ ናቸው። አርሶ አደሮቹ የሚያርሱት መሬት አነስተኛ መሆኑን ደጋግመው ገልጸዋል። በተለይ በትግራይ ክልል ምስራቃዊ ዞን ጎሎ መኸዳ፣ ጋንታ አፈሹም እና ሀወዜን ወረዳዎች የሚኖሩ አርሶ አደሮች በቤተሰብ ግማሽ ሄክታር ብቻ የእርሻ መሬት እንዳላቸው ገለጸዋል። ከመሬቱ መጠን አነስተኛነት በተጨማሪ ደግሞ የመሬቱ ምርታማነት አነስተኛ መሆን ሌላው የአርሶ አደሮቹ ፈተና ነው።

ልክ እንደ ትግራይ ክልል ሁሉ በአማራ ክልል ሰሜን ወሎ ዞን ሀብሩ እና ራያ ቆቦ ወረዳዎች የሚኖሩ አርሶ አደሮችም ከአንድ ሄክታር የዘለለ መሬት እንደሌላቸው ሲናገሩ በሰሜን ሸዋ ዞን በረኸት ወረዳ ደግሞ ችግሩ ከመሬት መጠን የዘለለ መሆኑን ይገልጻሉ። ከበረኸት ወረዳ አጠቃላይ የህዝብ ብዛት ውስጥ 90 ከመቶ የሚሆነው በግብርና እንደሚተዳደር የገለጹት የወረዳው የግብርና ጽ/ቤት ኃላፊ አቶ ወርቁ ደለለኝ የህዝቡ አጠቃላይ ብዛትም 42 ሺህ እንደሆነ ተናግረዋል። ይህን ያህል የህዝብ ቁጥር ያለው ወረዳ ባለፈው የድርቅ ወቅት ብቻ ከ37 ሺህ በላይ የሚሆነው ህዝብ እጁን ለምጽዋት እንዲዘረጋ መገደዱን ተናግረዋል። የድርቁ መጠን ቀነሰ በተባለበት በዚህ የመኸር ወቅት እንኳን ከ27 ሺህ በላይ ህዝብ የእለት ጉርሱን የሚሸፍነው ከምጽዋት መሆኑን ነው ከግብርና ኃላፊው የተገለጸው። 80 በመቶ የሚሆነው በቆላማ የአየር ንበረት የሚሸፍነው በረኸት ወረዳ ላለፉት አምስት እና ሶስት ተከታታይ ዓመታት በድርቅ የሚጠቁ ቀበሌዎችን የያዘ ነው። ይህ ሁሉ ችግር የተተበተበበት የወረዳው ህዝብ አሁንም ለተጨማሪ ድጋፍ እና ለሌላ የድርቅ ስጋት እንጋለጣለን የሚል ስጋት እንዳደረባቸው ነዋሪዎች ለጋዜጠኞች ተናግረዋል።

በዚሁ ክልል ሰሜን ወሎ ዞን ሀብሩ እና ራያ ቆቦ ወረዳዎች ደግሞ አርሶ አደሮቹ የመሬት ችግር እንዳለባቸወ የገለጹ ሲሆን በመስኖ የሚያመርቱትን ምርትም ገበያ አውጥቶ ለመሸጥ መቸገራቸውን ተናግረዋል። ባለፈው ዓመት በተከሰተው ድርቅ ምክንያት ለከፋ ቸግር ተዳርገው ማለፋቸውን ለመገናኛ ብዙሃን የገለጹት የራያ ቆቦ እና ሀብሩ ወረዳ አርሶ አደሮች ክፉውን ጊዜ ያሳለፉት በድጋፍና በድጎማ መሆኑን ገልጸዋል። በዚህ ዓመትም ቢሆን ተመሳሳይ ችግር ሊፈጠር እንደሚችል ስጋታቸውን ሲገልጹ ተሰምተዋል።

የሰሜን ሸዋ ዞን የግብርና መምሪያ ኃላፊ አቶ ደረጀ ማንደፍሮ በአጠቃላይ በዞኑ ከሚኖረው ከሁለት ነጥብ አንድ ሚሊዮን ህዝብ ውስጥ 106 ሺህ ያህሉ የእለት እርዳታ ፈላጊ መሆኑን ተናገረው ሆኖም ይህ የተረጂዎች ቁጥር ካለፈው ዓመት ጋር ሲነጻጸር ከግማሽ በላይ መቀነሱን ነው የገለጹት። ባለፈው ዓመት 380 ሺህ ህዝብ ለከፋ ችግር ተዳርጎ እንደነበረ የገለጹት አቶ ማንደፍሮ በዚህ ዓመት የተረጂዎች ቁጥር ሊቀንስ የቻለው በዞኑ መታረስ ከሚችለው ለም መሬት ላይ 502 ሺህ ሄክታሩ ታርሶ 16 ነጥብ ሶስት ሚሊዮን ኩንታል ምርት ሊገኝ እንደሚችል በመተንበዩ እንደሆነ ከገለጻቸው ለመረዳት ችለናል። ይህም ሆኖ ግን በዞኑ 88 የገጠር ቀበሌዎች ላይ ድርቁ መቀጠሉን በስፍራው ለተገኘው የጋዜጠኞች ቡድን አሰረደተዋል።

የሰሜን ወሎ ዞን ዋና አስተዳዳሪ አቶ አበባው ሲሳይ ግን በዞኑ ተፈጥሮ የነበረውን ድርቅ መንግስት በቁጥጥሩ ስር ማዋሉን ተናግረው የከፋ ችግር አለመድረሱንም ገልጸዋል። አርሶ አደሮቹ የሚያነሱት ቅሬታም ቢሆን ትክክል አለመሆኑን ነው የተናገሩት።

በትግራይ ክልል ራያ አላማጣ ወረዳ “ላዕላይ ዳዩ” ቀበሌ ነዋሪ የሆኑት መላከጽዮን የማነ ንጉስ ደግሞ በግማሽ ሄክታር መሬታቸው በቆሎ እና ጤፍ ማምረት ቢችሉም የምርቱ መጠን እጅግ አነስተኛ በመሆኑ በዓመቱ አጋማሽ እጃቸውን ለእርዳታ እንደሚዘረጉ ገልጸዋል። ቀደም ብሎም ቢሆን የእርሻ መሬት እጥረትና የመሬቱ ምርታማነት ዝቅተኛ መሆኑን የገለጹት አርሶ አደሩ ድርቁ በመከሰቱ ደግሞ የችግራቸው መጠን በመባባሱ እስካሁን ድረሰ ኑሯቸውን በእርዳታ ለመግፋት መዳረጋቸውን ተናግረዋል። በዚሁ ክልል ምስራቃዊ ዞንም ተመሳሳይ ችግር መኖሩን አስተያየታቸውን ለጋዜጠኞች የሰጡ አርሶ አደሮች ተናግረዋል።

የትግራይ ክልል ምስራቃዊ ዞን ዋና አሰተዳዳሪ ወይዘሮ ዓለም ጸጋይ እና የደቡባዊ ዞን ግብርና መምሪያ ኃላፊ አቶ ገብረእግዚያብሔር አረጋዊ ከአርሶ አደሮቹ የተነሳው ችግር መኖሩን አምነው ሆኖም ለችግሮቹ መንግስት አፋጣኝ መልስ በመስጠት ለድርቅ የማይበገር ኢኮኖሚ መገንባቱን ተናግረዋል።

 

የችግሩ ጥልቀት እና በመንግስት የተወሰደ የመፍትሔ እርምጃ

ድርቅ ተፈጥሯዊ ክስተት ነው። ሆኖም ድርቁን ተከትሎ ርሃብ እንዳይፈጠርና የሰዎች እና የእንስሳት ሞትም ሆነ መፈናቀል እንዳይኖር በመንግስት በኩል ሊወሰዱ የሚገባቸው የጥንቃቄ እርምጃዎች ወሳኝነት አላቸው። ይህን በተመለከተ የኢትዮጵያ መንግስት በ2007/2008 ዓ.ም የተፈጠረው ድርቅ (ኤልኒኖ) በአገሪቱ ዜጎች ላይ የከፋ ችግር ሳያስከትል እንዲያልፍ ጠንካራ ስራ መስራቱን አሳውቋል። የብሔራዊ ፕላን ኮሚሸነሩ ዶክተር ይናገር ደሴ ሰሞኑን ከመንግስት መገናኛ ብዙሃን ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ መንግስት ድርቁን ያለ ውጭ ድጋፍ መቋቋም መቻሉን ተናገረዋል።

በሌላ በኩል ደግሞ የጋዜጠኞች ቡድን ተዘዋውሮ በተመለከታቸው አካባቢዎች የመንግስተ ኃላፊዎች አስተያየታቸውን ሲሰጡ መንግስት ድርቁን ያለ ማንም ድጋፍ መቆጣጠር እንደቻለ ነው የገለጹት። በትግራይ ክልል ደቡባዊ ዞን ለደረሰው ድርቅ የእንስሳት መኖ ችግር ለመቅረፍ 20 ሚሊዮን ብር የሚገመት መኖ ከራያ ቢራ ፋብሪካ መደጎሙን የራያ አላማጣ ግብርና ጽ/ቤት አስታውቋል። በዚሁ ክልል ምሥራቃዊ ዞን ለደረሰው ድርቅ ደግሞ ለእንስሳት መኖ ከምዕራብ ትግራይ ዞን መገኘቱን የዞኑ ኃላፊዎች ተናግረዋል።

ከላይ የተጠቀሰው እርምጃ መንግስት እና ህዝብ ችግሩን በጊዜያዊነት ለመቅረፍ የወሰዱት ሲሆን በዘላቂነት መፈታት ካልተቻለ ግን ተዘዋውረን በጎበኘናቸው አካባቢዎች አሁንም ስጋት መኖሩን ገልጸውልናል። ይህን መሰል ሰጋት ለመቀነስ ምን ተወስዷል? ብለን የጠየቀናቸው በአማራ ክልል የሰሜን ሸዋ፣ ሰሜን ወሎ፣ በትግራይ ክልል ደቡባዊ እና ምሥራቃዊ ዞኖች የመንግስት ኃላፊዎች “ለድርቅ የማይንበረከክ ኢኮኖሚ ለመገንባት መንግስትና ሀዝብ አብሮ እየሰራ ነው። ለአርሶ አደሮቹ የግብርና ግብአቶችን በስፋት ማቅረብ እና አርሶ አደሩም በቴክኖሎጂ የመጠቀም አቅሙን እንዲያሳድግ ሙያዊ ድጋፍ ማድረጋችንን አጠንክረን እንገፋበታለን” ሲሉ መልሰ ሰጥተዋል።

 

 

የአምራቾቹ ችግር

በአንድ በኩል በዝናብ እጥረት የተነሳ የእለት ጉርስ ያጡ ዜጎች እጃቸውን ለምጽዋት ሲዘረጉ በሌላ በኩል ደግሞ ተፈጥሮ ባደላቸው ወሃ ተጠቅመው ገበያ መር ምርቶችን (እንደ ቀይ ሽንኩርት፣ ጎመንና ካሮት) ያመረቱ ዜጎች ምርታቸው ሲባክንና ዋጋ ሲያጣ ይታያል። ቀደም ሲል በተጠቀሱት የአማራ እና ትግራይ ክልሎች ቁጥራቸው አይብዛ እንጂ አርሶ አደሮች በመሰኖ ማምረት ቢጀምሩም በገበያ እጥረት እና በተሻሻለ የመስኖ ቴክኖሎጂ እጦት መቸገራቸውን ተናግረዋል።

አርሶ አደሮቹ እንደ ቀይ ሽንኩርትና ጎመን የመሳሰሉ የጓሮ አትክልቶችን በመስኖ ማምረት ቢጀምሩም ምርቶቻቸውን የሚሸጡት ከዋጋ በታች መሆኑን በምሬት ይገለጻሉ። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ አንድም የመስኖው ቦታ ከከተማ በመራቁና መንገዶቹም ለትራንስፖርት ምቹ ባለመሆናቸው ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ በነጋዴውና በአምራቾቹ መካከል የሚገባው የደላላ መረብ እንደሆነ ነው የገለጹልን። ምርቶቻቸውን ማሳቸው ድረስ ሂዶ የሚገዛቸው ባያገኙም አርሶ አደሮቹ በራሳቸው ወጪ ወደ ገበያ ለማቅረብ የሚያደርጉት ጥረትም የሚጠበቀውን ያህል እንዳልሆነላቸው ተናግረዋል። ከዚህ በዘለለ ደግሞ ለረጅም ዓመታት ጥገና ባልተደረገላቸው የመስኖ መስመሮች ምክንያት ወሃ እየባከነባቸው በመሆኑ የሚፈልጉትን ያህል ማምረት አለመቻላቸውንም ተናግረዋል።

የአርሶ አደሮቹን ጥያቄዎች በተመለከተ መንግስት ምን እያከናወነ እንደሆነ የጠየቅናቸው የየዞኖቹ አመራሮች የሰጡን ምላሽ “የገበያ ችግር መኖሩን በግምገማችን አረጋግጠናል። በዚህም በቀጣይ መወሰድ ያለባቸውን እርምጃዎች በተመለከተ የደረስንበት ድምዳሜ የገበሬዎች ህብረት ስራ ዩኒየኖችን በማጠናከር ገበሬው ምርቱን በቀጥታ ለዩኒየኖቹ የሚያቀርብበትን መንገድ ማጠናከር እንዳለብን ነው። ከዚህ በተረፈ ደግሞ የተሻሻሉ የቴክኖሎጂ ግብአቶችን (እንደ ጄኔሬተር እና የውሃ መሳቢያ ፓምፕ የመሳሰሉትን) ገበሬዎቹን በማደራጀት እናቀርባለን” የሚል ነው።

የድርቁ በትር የበረታባቸው

በ1990 ዓ.ም የኤርትራው መንግስት ሻዕቢያ በከፈተው ወረራ ከፍተኛ ጉዳት ከደረሰባቸው የትግራይ ክልል ከተሞች መካከል እንደ ዛላንበሳ የተጎዳ የለም ማለት ይቻላል። ከተማዋ ሙሉ በሙሉ በጦርነቱ የፈረሰች ሲሆን ነዋሪዎቿም የቋጠሩት ጥሪት አንድም ሳይቀር ጠፍቶባቸዋል።

ከአስከፊው ጦርነት በኋላም ዛላንበሳ (ወረዳው ጉሎ መኸዳ ይባላል) በድርቅ ችግር ውስጥ ወድቋል፡፡ ከተማዋ ከአስር ሺህ የሚልቁ ዜጎች ሲኖሯት ሁሉም ዜጎቿ ነገን ለመኖር ዛሬን በእርዳታ ማለፍ ግድ ይላቸዋል። ይህን መረጃ የሰጡን የወረዳው ግብርና ጽ/ቤት ኃላፊ አቶ ካሳ ሀጎስ ናቸው። በወረዳው 331 ሺህ 131 ኩንታል ምርት ለማምረት ቢታሰብም የተገኘው ምርት ግን ከ275 ሺህ ብዙም ፈቅ አላለም። ለዚህም በወረዳው የሚታረሰው ለም መሬት ዝቅተኛ መሆን (11 ሺህ 204 ሄክታር) ሲሆን ሌላው የችግሩ ምክንያት ደግሞ አካባቢውን ድርቅ ደጋግሞ የሚጎበኘው መሆኑ ነው።

እንደ ወረዳው የግብርና ጽ/ቤት ኃላፊ ባለፈው ዓመት ከ102 ሺህ የጉሎ መኸዳ ወረዳ ህዝብ ውስጥ 63 ሺህ 132 ያህሉ ዛሬን የተመለከቱት ከመንግስት በሚደረግላቸው እርዳታ ነበር። በዚህ ዓመት የተረጂዎቹ ቁጥር ቢቀንስም 10ሺህ 250 የዛላንበሳ ነዋሪዎች ግን ከእነ ችግራቸው ዘልቀዋል።

በአማራ ክልል ሰሜን ሸዋ ዞን በረኸት ወረዳ (በቀድሞ ስያሜዋ ቡልጋ) ተፈጥሮ ፊቷን ያዞረችባትና ችግርም ቤቱን የሰራባት ወረዳ ነች። ከ42 ሺህ ህዝቧ መካከል ከ37 ሺህ የሚልቀው በመንግስት ድጋፍ ቀናትን ማለፍ ቢችልም ዘንደሮም 27 ሺህ 819 ያህሉ ከእነ ችግሩ የሚገኝ ህዝብ ነው። ቆላማ የአየር ንብረት ያለው የበረኸት ወረዳ 18 በመቶው ህዝቡ የአርጎባ ብሄረሰብ ሲሆን ቀሪው አማራ ነው። በአካባቢው እንደ ከሰም አይነት ግዙፍ የስኳር ፋብሪካ ፕሮጀክት ቢኖርም አሁንም ድረስ አካባቢው በድርቅ እየተሰቃየ መሆኑን ከወረዳው ግብርና ጽ/ቤት ያገኘነው መረጃ አመልክቷል። በተለይ በከሰም ፕሮጀክት አካባቢ የሚገኙ አምስት ቀበሌዎች ከዝናብ ጋር ከተያዩ ዓመታት መቆጠራቸውን የጽ/ቤቱ መረጃ ይገልጻል። በእነዚያ ቀበሌዎች እንስሳትም ሆነ ሰዎች ለጉሮራቸው የሚሆን ጠብታ ውሃ አለመኖሩን የገለጹልን የወረዳው ግብርና ጽ/ቤት ኃላፊ ጉዳዩን ለበላይ አካላት (ለዞን አመራሮች) ቢያመለክቱም መልስ እንዳልተሰጣቸው ገልጸውልናል።

እንደማሳረጊያ

ከስምንት የመገናኛ ብዙሃን ተቋማት የተወጣጣ የጋዜጠኞች ቡድን ተዘዋውሮ በተመለከታቸው አካባቢዎች የአገሪቱ ዋና የኢኮኖሚ ምንጭ ግብርና በድርቅ ምክንያት ጉዳት ሲደርስበት መቋቋም የሚችል አርሶ አደር አለመፈጠሩን ነው። በተደጋጋሚ ሞዴል አርሶ አደር እየተባሉ የሚሸለሙ አርሶ አደሮች ሳይቀሩ በአንድ የመኸር ወቅት በተፈጠረ የዝናብ እጥረት እጅ ሲያጥራቸው ታይተዋል። ይህንም ሳይደብቁ ነግረውናል። በድርቅ የተደቆሰው የአገሪቱ ግብርና እና የግብርናው መሪ ተዋናይ (አርሶ አደሩ እና አርብቶ አደሩ) ከተመሳሳይ አዙሪት የድርቅ ችግር የሚላቀቅበትን መንገድ መፈለግ የነገ ሳይሆን የዛሬ ስራችን ነው። 

ክፍል ፖለቲካ

የአፍሪካ እግር ኳስ ኮንፌዴርሽን አመታዊው የሽልማት መድረክ ባለፈው ሳምንት ተካሒዷል። አስራሚ የውድድር ዓመትን ያሳለፈው አልጄሪያዊው ሪያድ ማህሬዝ የአፍሪካ ኮከብ ተጫዋች ተብሎ ተሸልሟል። በሴቶች በቅርቡ የአፍሪካ ዋንጫን ከብሔራዊ ቡድኗ ጋር ያሸነፈችው ናይጂሪያዊቷ በኮከብነት ተመርጣለች።

 

እንዲህ ያለውን ትልቅ ሽልማት ማሸነፍ ቀላል አይደለም። በጣም ደስ ብሎኛል። ከሌስተርሲቲ ጋር ያሳለፍነውን አስደናቂ የውድድር ዓመት መቼም የምደግመው አይመስለኝም። እንደኛ ያለ ትንሽ ቡድን ይደግመዋል ብዬ አላስብም” ሲል ማህሬዝ ከሽልማቱ በኋላ በሰጠው አስተያየት ተናግሯል።
ናይጄሪያዊው የአርሴናል ተጫዋች አሌክስ ኢዎቢ የአፍሪካ የአመቱ ወጣት ተጫዋች ተብሎ ተሸልሟል።


የቀድሞው የቅዱስ ጊዮርጊስ ግብ ጠባቂ ኡጋዳዊው ዴኒስ ኦንያንጎ በአፍሪካ አህጉር ከሚጫወቱ ተጫዋቾች ኮከብ ተብሎ ተመርጧል። ተጫዋቹ ከደቡብ አፍሪካው ማሜሎዲ ሰንዳውንስ ጋር የአፍሪካ ቻምፒንስ ሊግ ዋንጫን እንዲያነሳ ማስቻሉ ተሸላሚ አድርጎታል።


ከ39 ዓመት በኋላ የአፍሪካ ዋንጫ መድረክን የተቀላቀለችው የምስራቅ አፍሪካዊቷ ሀገር ዩጋንዳ ስኬታማ ዓመት በማሳለፏ የአመቱ ምርጥ የብሔራዊ ቡድን ሽልማት ተሸልሟል። ማሜሎዲ ሰንውንስ ደግሞ የዓመቱ ምርጥ የእግር ኳስ ክለብ በመባል ተመርጧል።

ክፍል ስፖርት

-    በጅቡቲ እየበዛ የመጣው የውጭ ሀገራት የጦር ሰፈር ግንባታ

ለኢትዮጽያ መልካም አጋጣሚ ወይስ ሥጋት?

በአስማማው አያናው

መነሻ

በአለማችን ተነባቢ ከሆኑ መጽሄቶች አንዱ የሆነው ዘ ኢኮኖሚሰት (the Economist) በ ሚያዝያ 2016 እትሙ ስለ ጅቡቲ ይህን አለ “Everyone wants a piece of Djibouti. It is all about the base.'' በግርድፉ ሲተረጎም “ማንኛውም ሀገር ከጅቡቲ ትንሽ መሬት ይፈልጋል፤ ይህም ለጦር ሰፈር ግንባታ የሚውል ነው” እንደማለት ነው። የቅርብ አመታትን የጅቡቲን ስትራቴጅካዊ ተፈላጊነት ምን ያክል እያደገ እንደ መጣ ለታዘበ ሰው፣ ምን ያህል ይህ አገላለጥ ትክክለኛ እንደሆነ መረዳት ይችላል። አሁን ጅቡቲ ከልዕለ ሀያሏ አሜሪካ እና ሩቅ ምስራቅ እስያ ሀገራት ጀምሮ አፍንጫዋ ስር እሰከምትገኘዋ ሳዑዲ አረቢያ ድረስ በእጅጉ የምትፈለግ ሀገር ሆናለች። በአሁኑ ወቅት በተናጠልም ሆነ በጋራ ወታደራዊ ወይም የጦር ሰፈር (Millitary Base) በሀገሪቱ የገነቡ እና በመገንባት ላይ የሚገኙ ሀገራት ቁጥር ስምንት ደርሷል። ከቀድሞ ቅኝ ገዥዋ ፈረንሳይ እና አሜሪካ ውጭ ያሉት ሀገራት ባለፉት ስድስት እና ሰባት አመታት ውስጥ የመጡ መሆናቸውን ስንመለከት ደግሞ ጅቡቲ ለጦር እቅድ አመቺነት (Strategic) ጋር በተያያዘ ያላት ተፈላጊነት በምን ያክል ፍጥነት እያደገ እንደመጣ በግልጽ መረዳት እንችላለን።

በዚህ ጽሁፍ የሀገሪቱ ተፈላጊነትን ያናሩት ምክንያቶችን፣ የጦር ሰፈር ግንባታው በአለማችን ወታደራዊ ፉክክር የኃይል ሚዛን ላይ የሚኖረው አስተዋጽኦ፣ ከጅቡቲ በቅርብ እርቀት ለሚገኙ የቀጠናው ሀገራት ብሎም ከሁሉም ሀገራት በላይ ኢኮኖሚያዊ ትስስር ላላት ኢትዮጽያ ያለው መልካም አጋጣሚ እና ስጋት እንዲሁም መንግስት መውሰድ ያለበት የፖሊሲ አቅጣጫዎችን ለማመላከት እንሞክራለን።

የጅቡቲ ተፈላጊነት ለምን እየጨመረ መጣ?

ከአፍሪካ ቀንድ ሀገራት መካከል አንዷ የሆነችው ጅቡቲ ከመሬት አቀማመጧ ጋር በተያያዘ በርካታ ስትራቴጂካዊ ጥቅም ያላት ሀገር ናት። ሀገሪቱ በነዳጅ ሀብት የበለፀጉ የመካከለኛው ምስራቅ የአረብ ሀገራትን እና አፍሪካን የምታስተሳስር ናት (ከየመን በ20 ማይልስ ርቀት ላይ መገኘቷን ልብ ይሏል)። ይህም ቀይ ባህርን እና ህንድ ውቅያኖስን በማገናኘት በቀላሉ መርከቦች በሜድትራኒያን ባህር በኩል ወደ አውሮፓ እና አሜሪካ ለመላለስ እንዲችሉ አይነተኛ ሚና ካለው የባብል መንደብ ወሽመጥ (babel mendeb straight) በቅርብ ርቀት እንድትገኛ አስችሏታል። ይህ ማለት ደግሞ ከአለማችን በመርከብ ከሚመላለስ ሸቀጥ 20 በመቶ እና 10 በመቶ ለዓለም ገበያ የሚቀርብ ነዳጅ የሚያልፍበትን ይህን አካባቢን ለመቆጣጠር በሚፈልግ ማንኛውም ሀገር ተመራጭ ያደርጋታል። ምናልባት ይህን በማሟላት ረገድ ኤርትራም ጥሩ አካባቢያዊ ጠቀሜታ ቢኖራትም የኢሳያስ አፈወርቂ መንግስት አምባገነንነት እና ቀጠናውን የማተራመስ ስትራቴጂ በኃያላኑ በተለይም አሜሪካ፣ አውሮፓና እስያ ሀገራት ተመራጭነቷ ዝቅተኛ እንዲሆን አድርጓታል። እነዚህ አካባቢያዊ ጠቀሜታ እንዳሉ ሆነው በየመን እና በሶማሊያ ያለው አለመረጋጋትም ለተፈላጊነቷ ሌላ ምክንያቶች ተደርገውም ይጠቀሳሉ።

በአንጻሩ መቀመጫውን ለንደን በማድረግ በአለም አቀፍ ጸጥታ እና ደህንነት ዙሪያ ገለልተኛ የፖሊሲ ምክር ሀሳቦችን በማቅረብ የረጅም አመታት ልምድ ያለው የካተም ሀውስ (Cathem House) ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ እያደገ ለመጣው የጅቡቲ ኢኮኖሚያዊም ሆነ ስትራቴጂካዊ ተመራጭነት አራት ገፊ ምክንያቶችን (Drive Factors) ያስቀምጣል።

የመጀመርያው ከ 1998-2000 (ሁሉም በፅሁፉ ላይ የሚጠቀሱ አመተ ምህረቶች እንደ አውሮፕያኑ አቆጣጠር ናቸው) የተካሄደው የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት፣ ሁለተኛው የኢትዮጵያ ተከታታይ ኢኮኖሚያዊ እድገት፣ የ2001 አልቃይዳ ጥቃት ተከትሎ የተፈጠረው የአሜሪካ ወታደራዊ ስትራቴጅክ ለውጥ እና የመጨረሻው በኤደን ባህር ሰላጤ እና በሶማሊያ የባህር ጠረፍ  የባህረ ላይ ዘራፊዎች መበራከት ናቸው። እነዚህ ምክንያቶች በተለይም የመጨረሻዎቹ ሁለቱ እና የየመን እና ሶማሊያ አለመረጋጋት አንድ ላይ ተዳምረው የሚፈጥሩት ችግር አለማቀፋዊ ዳፋው ቀላል የሚባል አይደለም። ለዚህም ነው ሀገራት ኢኮኖሚያዊ ጥቅማቸውን ከማስከበር በዘለለ ወታደራዊ የጦር ሰፈር በመገንባት የጸጥታና ደህንነት ስጋታቸውንም ለመቀነስ ጅቡቲን ምርጫቸው ያደረጓት።

የመጀመሪያው እና ሁለተኛው ኢኮኖሚያዊ ምክንያቶች ከኢትዮጵያ ጋር የሚያያዙ ሲሆኑ ሌሎች ደግሞ በአሁኑ ወቅት በጅቡቲ የጦር ሰፈር በመገንባት በአካባቢው ያላቸውን ጥቅም ለማሰከበር እየሰሩ ያሉ አሜሪካን፣ ፈረንሳይ፣ የአውሮፓ ህብረት (ስፔን እና ጀርመን)፣ ጃፓን፣ ጣሊያን፣ ቻይና እና በቅርቡ ከጅቡቲ መንግስት ጋር የተስማማችው ሳዑዲ አረቢያን ይመለከታል።

የተሻለ ግንዛቤ ለመስጠት እነዚህ የጦር ሰፈር በሀገሪቱ የገነቡ ሀገራትን ከምክንያቶቹ ጋር በማስተሳሰር ለመመልከት እንሞክር።

አሜሪካ፡-  የአሜሪካን እና ጅቡቲን ስትራቴጂካዊ አጋርነት የፈጠረው የ 2001 የአልቃይዳ የሽብር ጥቃት ነው። ይህ ጥቃት አሜሪካን ፖለቲካዊም ሆነ የጸጥታ እና ደህንነት አስተሳሰብ በእጅጉ የቀየረ ነው። ለዓለምም ሆነ አሜሪካ የደህንነት ስጋት ከሀገራት አምባገነን መንግስታት በላይ በግለሰቦች የሚመሩ አሸባሪ ቡድኖች ናቸው ብሎ ያመነው የቡሽ አስተዳደር በሁሉም ጫፍ የሚገኙ የአልቃይዳ  ቡድኖችን ማጥፋትን ኢላማው ያደረገ ወታደራዊ ጥቃት ከፈተ። ከኢላማዎች ውስጥ ደግሞ አንዱ በየመን መቀመጫውን አድርጎ የነበረው አልቃይዳ በአረብ ፔንሲዮላ ወይም AQAP (Al-Qaeda in the Arabian Peninsula) በሚል ስያሜ የሚታወቀውየአልቃይዳ ክንፍ ነው። አሜሪካ ይህን የሽብር ቡድን ክንፍ ለማጥፋት ከየመን በቅርብ ርቀት የምትገኘውን ጅቡቲን መቀመጫ ለማድረግ በ2002 የጦር ሰፈሯን የገነባችው። በዚህ መልኩ አሜሪካ በአፍሪካ ብቸኛ የገነባችው የጦር ሰፈር ካምፕ ሊሞኒየር (Camp Lemmonier) ይባላል። በአሁኑ ወቅት 4,500 የሚደርሱ የባህር ሀይል ወታደሮች እና ሌሎች የደህንንነት ሰራተኞችን ይዟል። በአመትም 60 ሚለዮን ዶላር ለጅቡቲ መንግስት ይከፈልበታል። እስከ 2006 ድረስ ትኩረቱን በየመን አልቃይዳ ክንፍ ላይ አድርጎ የነበረው ይህ የአሜሪካ ጦር በኋላ ላይ የአልሻባብ የሽብር ቡድን በሶማሊያ መስፋፋቱን ተከትሎ ትኩረቱንም ወደዚህ አድረጓል። ከ2011 ጀምሮ ደግሞ በሰው አልባ  አውሮፕላን  በመታገዝ ጭምር የፀረ ሽብር ዘመቻው ላይ ከፍተኛ ሚና ተጫውቷል።

በአጠቃላይ አሜሪካ በጅቡቲ ያቋቋመችው ይህ የጦር ሰፈር በፀረ ሽብር ዘመቻ፣ የባህር ላይ ዘራፊዎችን በማጥፋት እና በቅርቡ ደግሞ የየመንን ብጥብጥ ተከትሎ ሁኔታውን በቅርበት እንድትከታተል እና ጥቅሟን እንድታስከበር ዋና ማዕከል ሆኖ እያገለገለ ነው።

ፈረንሳይ፡- ፈረንሳይ የጅቡቲ ቅኝ ገዥ የነበረች ሀገር እንደመሆኗ በሀገሪቱ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ወታደራዊ ሁነቶች ላይ ያላት ተፅእኖ ቀላል ሚባል አይደለም። ጅቡቲ በ1977 ነፃነቷን ብትቀናጅም እንደ ሌሎች የአፍሪካ ሀገራት ሁሉ እንደውም በጣም ባስ ባለ መልኩ ከፈረንሳይ ጥገኝነት በተለይም በወታደራዊ መስክ በቀላሉ መላቀቅ ፈተና ሆኖባት ቆይቷል። በነጻነት ማግስት ሁለቱ ሀገራት የተፈራረሙት ወታደራዊ ስምምነት ማሳያ ነው፡ በ1977 የተፈረመው ይህ ስምምነት ፈረንሳይን ከማንም ውጫዊ ሀይል ጅቡቲን የመጠበቅ ሀላፊነትን ይሰጣል። በዚህም ምክንያት ፈረንሳይ ይህን ማድረግ የሚያስችላትን የጦር ካምፕ እንድተመስረት አስችሏታል። ከሶስት አስርት አመታት በላይ በአፍሪካ ትልቁን የፈረንሳይ ወታደሮች መኖርያ የነበረው ካምፕ ሞንክላር (camp monclar) ብቸኛ የጅቡቲን የአየር እና የባህር ድህንነትን ሲቆጣጠርም ቆይቷል።

ለጅቡቲ መከላከያ ሀይልም የገንዘብ እና ስልጠና ድጋፍ በመስጠትም ለማጠናከር ሲሰራ ቆይቷል። ይህም ፈረንሳይን በአካባቢው ያላትን ጥቅም ለማስከበር ከማስቻሉም በላይ በሀገሪቱ ጉዳይ ላይም ቀዳሚ እና ብቸኛ ወሳኝ አካል እንድትሆን እድል ፈጥሮላታል። ነገር ግን ከ2002 ጀምሮ አሜሪካ ወደ ስፍራው መምጣቷን ተከትሎ ፈረንሳይ በጅቡቲ የነበራት የበላይነት እየቀነሰ ሊመጣ ግድ ብሎታል። ይህም ሀገሪቱ በጅቡቲ የነበራትን ወታደሯች ቁጥር እንድትቀነሰ እስከማድረግ አድርሷታል። ይሁን እና በአካባቢው በተለይም በህንድ ውቅያኖስ  የባህር ላይ ዘራፊዎች መበራከት ተከትሎ መረከቦቿን ከዚህ አደጋ ለመጠበቅ የጦር ሰፈሯን በእጅጉ ተጠቅማበታለች። በተለይም ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ የጅቡቲ ጂኦ-ፖለቲካዊ ተፈላጊነት ማደግን የተመለከተችው ፈረንሳይ በ2011ም ከጅቡቲ ጋር አዲስ ስምም ነትን በማድረግ እና 30 ሚሊዮን ዩሮ  ለሀገሪቱ መከላከያ ሀይል በመስጠት በጅቡቲ የነበራትን የበላይነት ለመመለስ እየታተረች ይገኛል።

የአውሮፓ ሕብረት (ጀርመን፣ ስፔን)

ጀርመን እና ስፔን በአውሮፓ ህብረት ስም ወደ ጅቡቲ ወታደሮቻቸውን የላኩት የሶማሊያን መንግስት አልባ መሆንን እንደ ምቹ ሁኔታ በመውሰድ እንዲሁም በህንድ ውቅያኖስ አቅራቢያ የባህር ላይ ዘራፊዎች መበራከታቸውን ተከትሎ ነው። በዓለማችን የነዳጅ ምርትን እና ሌሎች ሸቀጦችን በማመላለስ ስራ ከሚበዛባቸው የባህር መስመሮች አንዱ የሆነው ይህ አካባቢ በአንድ ወቅት የባህር ላይ ዘራፊዎች መረከቦችን በማገት ገንዘብ መሰብሰቢያ አድረገውት ነበር። በተለይም ከ2008 ጀምሮ ይህ ወንጀል በእጅጉ በመስፋፋቱ ምክንያት የአውሮፓ ህብረት የአባሎቹን ሀገራት መረከቦችን ለመከላከል እንዲቻል ከሁለቱ ሀገራት የተውጣጡ ወታደሮችን በጅቡቲ ሊያሰፍር ችሏል። የህብረቱ ጦር እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ የፈረንሳይ ወታደራዊ የጦር ሰፈርን ይጠቀም ነበር። አሁን ላይ የራሱን ጦር ሰፈር ስለመገንባቱ የሚገልጥ ፅሁፍ ግን አስካሁን ማግኘት አልቻልኩም።

ጣሊያን እና ጃፓን

ሁለቱም ሀገራት ልክ እንደ አውሮፓ ህብረት የባህር ላይ ዘራፊዎችን ለመከላከል በሚል ከባህር ማዶ በጅቡቲ የጦር ካምፕ ለመገንባት ተገድደዋል። ጣሊያንም ከ300 በላይ ወታደራዊ ሐይል የሚይዝ የጦር ሰፈር አላት። ጃፓን በበኩሏ በዓመት 30 ሚሊየን ዶላር አመታዊ ክፍያ በያዘችው 12 ሄክታር የጦር ሰፈሯ ላይ 600 ወታደሮች አሏት። ይሁን እና ሮይተርስ ባለፈው ጥቅምት ወር ላይ የጃፓን ከፍተኛ የጦር አመራሮችን ዋቢ አድረጎ በሰራው ዘገባው የቅርቡ የቻይና መስፋፋት ስጋት ውስጥ የጣላት ጃፓን በጅቡቲ ያላትን ወታደሮች ቁጥርም ሆነ ይዞታዋን ለማስፋት አቅዳለች ብሏል።

ቻይና እና ሳዑዲ አረቢያ

የሁለቱ ሀገራት ወታደራዊ ሰፈር ግንባታ ብዙ መመሳሰሎች አሉት። አንዱ መመሳሰላቸው ከአለም አቀፍ መነጋገሪያነታቸው ይመነጫል። በጎረቤት ሀገር ጅቡቲ ከባህር ማዶ ወታደሮቻቸውን ካሰፈሩ ሀገራት ሁሉ እንደ ቻይና እና ሳዑዲ ዓረቢያ የዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙሀን ሆነ ፖለቲከኞች መነጋገሪያ የሆነ ሀገር የለም። ይህ ደግሞ ሁለቱም ሀገራት ጅቡቲን ሲመርጡ በዚህች ሀገር ቀድመው ወታደራዊ ሰፈር ካቋቋሙ አልያም በአካባቢው ከሚገኙ ሀገራት ጋር ካላቸው ወታደራዊ እሰጥ አገባ የተነሳ ነው ከሚል ድምዳሜ በመነጨ ነው መነጋገርያ መሆናቸው። ይህም ሌላው ምስላቸው ነው።

ከ2008 ጀምሮ በነበረው የፀረ-ባህር ላይ ዘራፊዎች እንቅስቃሴ ቻይና ከፈረንሳይና አሜሪካ ጋር በመሆን በአካባቢው ወታደራዊ እንቅስቃሴ ስታደርግ የቆየች ቢሆንም ቋሚ ወታደራዊ ሰፈር ለመገንባት ግን ፍላጎትን አላሰየችም ነበር። ይሁን እና በየመን የተከሰተውን የእርስ በእርስ ብጥብጥ ተከትሎ ከ100 በላይ ዜጎችን ከዚህች ሀገር ለማስወጣት በሚል በቀጠናው ስትንቀሳቀስ እና በደቡብ ሱዳን በተመሳሳይ ጊዜ በሀገሪቱ ያላትን ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ለማስጠበቅ 700 የሚደርሱ ወታደሮችን ወደ  አዲሷ ሀገር ድንበር ሰታስገባ ብዙዎች ቻይና በቀጠናው ቋሚ ሀይል እንዲኖራት ትፈልጋለች ሲሉ መላምታቸውን እንዲሰጡ ተገድደው ነበር። እርግጥም ብዙም ሳይቆይ በየካቲት 2016 በሰሜናዊ ጅቡቲ ወታደራዊ ሰፈር ማቋቋሟን ቻይና ይፋ አድርጋለች። በቀጠናው በብጥብጥ ውስጥ ባሉ ሀገራት ያሏት ዜጎቿን ለማውጣት እና በአካባቢው ለምታካሂደው የሰላም ማስከበር እና ሰብአዊ አገልግሎት ስራ ሎጅስቲክስ አቅርቦት ማዕከል እንዲሆን ታስቦ የተገነባ ነው ስትልም አላማውን ገልጣለች።

ይህ ወታደራዊ ሰፈር ቻይና ከደቡብ ቻይና ባህር ውጭ ለመጀመርያ ጊዜ የገነባችው ነው። ለጅቡቲም 20 ሚሊዮን ዶላር በየዓመቱ ለመክፈልም ተስማምታለች። ታዲያ ቻይና ባልተለመደ መልኩ ለመጀመርያ ጊዜ ከባህር ማዶ የገነባችው ይህ የጦር ሰፈር ሀገሪቱ በኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ረገድ በቀጠናው ያላትን የበላይነት የምታሰጠብቅበት ብቻ ሳይሆን በወታደራዊ መስኩም ከአሜሪካ ጋር የምትገዳደርበት ጭምር ነው፣ እየተባለለት ነው።

ሌላዋ ሀገር ሳዑዲ አረቢያ በበኩሏ በቅርቡ ነው በጅቡቲ ከባህር ማዶ ወታደራዊ ሰፈር ማቋቋም እንደምትፈልግ ያስታወቀችው። የውክልና ጦርነት (Proxy War) ሰለባ የሆነችውን የመንን ወደማያባራ የእርስ በእርስ ብጥብጥ መግባቷን ተከትሎ በአፍሪካ ቀንድ ፖለቲካ ላይ እጇን እያስረዘመች የመጣችው ሳዑዲ እና የዓረብ ሀገረ አጋሮቿ በኤርትራ አሰብ ወደብን በተራዘመ ጊዜ ኪራይ እንደተቆጣጠሩ ሁሉ በጅቡቲም ወታደራዊ እንቅስቃሴ እንዲኖራቸው ይፈልጋሉ። ይህ ደግሞ የምንጊዜም ባላንጣዋ የሆነችውን እና በየመን ጦርነት የሁቲ ተቃዋሚዎችን ትደግፋለች የምትባለው ኢራንን በአካባቢው ያላትን መስፋፋት ለመግታት የምትከተለው ፖሊሲ (contaiment policy) አካል ነው። ያም ሆነ ይህ ግን ጅቡቲ እና ሳዑዲ በወታደራዊ መስክም የቅርብ ጊዜ ሸሪኮች ሁነዋል።

በአጠቃላይ በአሁኑ ወቅት በጅቡቲ የጦር ካምፕ የገነቡ እና እየገነቡ ሰለመሆናቸው በግልጥ ከታወቁ ከላይ የተጠቀሱት ሀገራት በተጨማሪ ህንድ እና ሩስያም ፍላጎት እንዳላቸው በጭጭምታ ደረጃ እየተገለጠ ይገኛል።

የባህር ማዶ የጦር ሰፈር ግንባታ እና ወታደራዊ የሀይል ሚዛን

የወታደራዊ ሳይንስ ጠበብቶች አንድ ሀገር ከባህር ማዶ የምታካሂደው የጦር ሰፈር ግንባታን ለወታደራዊ የሀይል ትንበያ (Power Projection) እንደ አንድ መለኪያ ይጠቀሙበታል። ይህም ማለት ሀገራት በአጭር ጊዜ በቀጠናቸው አልያም በሌላ አካባቢ ለሚከሰት ግጭት ፈጣን ምላሽ የመስጠትና ወታደራዊ ስጋቶችን የመቋቋም (Detterence) አቅም የሚገመገምበት ሚዛን ነው። ስለዚህም ይህ መለኪያ በሀገራት መካከል ያለውን ወታደራዊ የሀይል ሚዛንን ለመገመት እና ቀጣዩን ለመተንበይም የራሱ የሆነ ድርሻ አለው ማለት ይቻላል። በዚህም ምክንያት በጅቡቲ ያለው የሀገራት እሽቅድድም አላማው ምንም ይሁን? ምንም በሀገራቱ መካከል ወታደራዊ አቅምን ለማሳየት እንደሚደረግ የሀይል ፉክክር ሊወሰድ የሚችል ነው። ለዚህም በአሜሪካ እና ቻይና፣ በሳዑዲ እና ኢራን እንዲሁም በቻይና እና ጃፓን መካከል ያለው ወታደራዊ ሽኩቻ ግልጥ ማሳያ ነው።

ቢቢሲ በድህረ ገጹ ቀደም ባሉት ጊዜያት የጅቡቲን ሁኔታ በተመለከተ ባሰፈረው ዘገባው ላይ በወቅቱ ገና ሳይረጋገጥ ይነገር የነበረው የቻይና በጀቡቲ  ያላት ወታደራዊ እንቅስቃሴ ነገር ለአሜሪካ ትልቅ የራስ ምታት ሁኗል ብሎ ነበር። ይህንንም በአንድ ወቅት የአሜሪካ ም/ቤት አባል ለውጭ ጉዳይ ሚኒስተሩ ጆን ኬሪ ያቀረቡትን ሀሳብ መነሻ በማድረግ የበለጠ ያጠናክረዋል። ቻይና በቀጠናው እያሳየችው ያለው ፍላጎት አሜሪካ በወታደራዊ መስክ በአፍሪካ ቀንድ እና በአካባቢው የዓረብ ሀገራት ላይ የነበራትን የበላይነት አደጋ ውስጥ የሚጥል ነው ሲሉ ነበር ሴናተሩ ለጆን ኬሪ ስጋታቸውን ያስቀመጡት። ይህ የሴናተሩ ሀሳብ የወታደራዊ ሰፈር ግንባታ ሩጫው በቀጠናው የነበረውን የውጭ ሀገራት ወታደራዊ የሀይል አሰላለፍ ሊያናጋ እንደሚችል የሚያሳይ ነው።

በሌላ በኩል ከቀዝቃዛው ጦርነት ጀምሮ ከአሜሪካ ጋር ግልጽ ወታደራዊ ፉከክር ውስጥ የገባችው ሩስያ በጀቡቲ ወታደሮቿን የማስፈር ፍላጎት አላት የሚለው ወሬ እንደ ቻይና ቆይቶ ወደ እውነታ ከተቀየረ የአፍሪካ ቀንድ እንደ ምስራቅ አውሮፓ እና መካከለኛዎ ምስራቅ ሁሉ ሌላ ወታደራዊ እሰጥ አገባ ማስተናገዱ አይቀርም። በጃፓን እና ቻይና መካከል ያለው ሁኔታም ተመሳሳይነው።

ታዲያ ይህ ከፍተኛ ወታደራዊ ፉክክር ውስጥ ያሉ ሀያላን ሀገራት ጦር በአንድ አካባቢ መሰባሰብ የሀይል ሚዛንን በማዛባት ቀጠናውን ብሎም አህጉሩን ወደማያቋርጥ ብጥብጥ ሊመራ ይችላል ሲሉ የፖለቲካ ተንታኞች ስጋታቸውን ይገልጣሉ።

የጅቡቲ ባህር ማዶ ጦር ሰፈር ግንባታው ለኢትዮጽያ መልካም አጋጣሚ ወይስ ስጋት?

በጅቡቲ እያደገ የመጣውን ሀገራት ከባህር ማዶ የሚገነቡት ወታደራዊ ሰፈር ለኢትዮጵያ ብሎም ለቀጠናው ሀገራት የሚኖረውን ጥቅም እና ጉዳት ከማየታችን በፊት ቅደሚያ ኢትዮጵያና ጅቡቲ ያላቸውን ኢኮኖሚያዊ፣ፖለቲካዊ ና የህዝብ ለህዝብ ትስስሩ እስከምን ድረስ ነው የሚለውን ማየት የበለጠ ነገሩን ግልጥ ለማድረግ ያስችለናል።

ኢትዮጵያና ጅቡቲ

በጽሁፉ መግቢያ ላይ የጅቡቲ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ኢኮኖሚያዊ እና ስትራቴጂካዊ ተፈላጊነት ማደግ በምክንያትነት የካተም ሀውስ ካስቀመጣቸው አራት ነጥቦች መካከል ሁለቱ ኢትዮጵያን ይመለከታሉ። ምክንያቶቹ ደግሞ በዋናነት ከኢኮኖሚዊ ሁኔታዎች ጋር የተሳሰሩ ናቸው።  የመጀመሪያው ምክንያት እ.ኤ.አ ከ1998-2000 ድረስ የዘለቀው የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት ነው። ይህ በእርግጥም ኢትዮጵያ በወቅቱ ለወጪ እና ገቢ ምርቷ ትጠቀምበት ነበረውን የአሰብ ወደብ ሙሉ በሙሉ ያሳጣት አጋጣሚ ነው። ታዲያ ይህን ተከትሎ ነበር የጅቡቲ ወደብ የኢትዮጵያ ብቸኛ አማራጭ መሆን የቻለው። ሌላ አማራጭ መሆን የሚችለው የበርበራ ወደብ ቢሆንም በሶማሊያ መንግስት አልባነት ምክንያት የተፈጠረው ወስጣዊ ብጥብጥ ሁኔታውን እንዳይታሰብ አድርጎታል። በእንደዚህ ሁኔታ ኢኮኖሚያዊ ትስስራቸው ያደገው ሁለቱ ሀገራት ባለፉት አስርት አመታት ኢትዮጵያ ያስመዘገበችውን ፈጣን እድገት ተከትሎ ትስስሩ የበለጠ እየጠነከረ መጥቷል፣ ይህ በሁለተኛ ምክንያትነት የተቀመጠ ነው።

ኢኮኖሚያዊ እድገቱን ተከትሎ በወደብ ኪራይ እና ተጠቃሚነት ብቻ ታጥሮ የነበረው የሁለቱ ሀገራት ኢኮኖሚያዊ ግንኙነት በታላለቅ የጋራ የመሰረተ ልማት ግንባታ የሚታጀብበትንም እድል መፍጠር ችሏል። ይህም ከኤሌክትሪክ ኃይል አቅርቦት እሰከ ባቡር እና ወደብ ግንባታ የዘለቀ ነው። ዘኢኮኖሚሰት ላይ እንደሰፈረው በአሁኑ ወቅት ሁለቱ ሀገራት በጋራ የገነቧቸው እና እየገነቧቸው የሚገኙ ፕሮጀከቶች የገንዘብ መጠን አስር ቢሊየን ዶላር ደርሷል። የኢትዮጵያን 90 በመቶ ወጭ እና ገቢ ምርት ከሚያስተናግደው የጅቡቲ ወደብ የተሻለ ቅርበት የሚኖረው የሶስቱ ሀገራት(ጀቡቲ፣ ኢትዮጵያ እና ደቡብ ሱዳን) ፕሮጀክት የሆነው ታጁራ ወደብን ጨምሮ ከ9 ቢሊየን ዶላር በላይ የተበጀተላቸው ሌሎች ፕሮጀክቶችንም ለመስራት ሁለቱ ሀገራት ውጥን ይዘዋል። እነዚህ አሀዞች የሀገራቱን ኢኮኖሚያዊ ትስስር (Economical Interdependence) ምን ያክል እየተጠናከረ ስለመምጣቱ የሚያሳዩ ናቸው። አሀዞቹ ይህም ብቻ አይደለም ሌላም ነገር ይነግሩናል፡ ጅቡቲ ለኢትዮጵያ ምን ያክል የምታስፈልግ ሀገር ስለመሆኗ።

ሁለቱ ሀገራት ያላቸው ግንኙነት ኢኮኖሚያዊ ብቻ የታጠረ አይደለም፤ ይልቁንስ ፖለቲካዊ እና ወታደራዊ ጭምር እንጅ። የቀጠናው ህብረት በሆነው ኢጋድ (IGAD) መቀመጫ የሆነችው ጅቡቲ ኢትዮጵያ ይህን ተቋም በመምራት በአፍሪካ ቀንድ ያለውን አለመረጋጋት በዘላቂነት በመፍታት ከግጭት ይልቅ የልማት ኮሪደር እንዲሆን ለማስቻል በምታደርገው ጥረት ውስጥ ሁሌም ከጎን የምትገኝ ሀገር ናት። በወታደራዊ መስክም ቢሆን ሁለቱ ሀገራት ሶማሊያ ውስጥ አልሻባብን ለማጥፋት በተሰማራው የአፍሪካ ህብርት ሰላም አስከባሪ ሀይል (AMISOM) ውስጥ በኪስማዮ በአንድ የጦር ግንባር  ተሰልፈዋል። ኢትዮጵያና ጀቡቲ የአፋር እና ኢሳ ሶማሌ ጎሳዎችን የሚጋሩ እና የረጅም አመታት የህዝብ ለህዝብ ግኑኝነት ያላቸውም ሀገራት ናቸው።

መልካም አጋጣሚ እና ስጋቶች

ኢትዮጵያ ከጅቡቲ ጋር ጠንካራ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊ እና የህዝብ ለህዝብ ትስስር እንዲሁም የጋራ ተጠቃሚነት ያዳበረች ሀገር ናት። ይህም በመሆኑ የውጭ ሀገራት በጅቡቲ ወታደራዊ ጦር ሰፈር ግንባታ የራሱ የሆነ መልካም አጋጣሚ እና ስጋትን ለኢትዮጵያ ይዞ መምጣቱ አይቀሬ ነው።

ለኢትዮጵያ ብሎም ለቀጠናው እነዚህ ሀገራት በሚገነቧቸው የጦር ሰፈሮች የሚያሰማሯቸው ወታደሮች እንቅስቃሴዎች ኢትዮጵያ እና ለቀጠናው ሀገራት ጭምር ስጋት የሆነን ጉዳይ ነው። እነዚህን ሀገራት ጅቡቲ እንዲከትሙ ያደረጋቸው ግልጥ ምክንያቶች (ሚስጥራዊ አጀንዳዎች እንዳሉ ሁነው ማለትነው) ሽብርተኝነት፣ የባህር ላይ ዘራፊዎች እና አዳዲስ የሚፈጠሩ የቀጠናው ሀገራት ውስጣዊ ግጭቶች ናቸው። እነዚህ ምክንያቶች ደግም በውጭ ግንኙነት ፖሊሲዋ ቀጣይነት ያለው ኢኮኖሚያዊ ልማት የሚረጋገጠው ውስጣዊ ሰላምን ብቻ ሳይሆን አካባቢዊ መረጋጋት ሲመጣ ብቻ ነው በሚል በግልፅ ላስቀመጠችው ኢትዮጵያ ትልቅ የራስ ምታት ናቸው። የሶማሊያ አለመረጋጋት የወለዳቸው የባህረ ላይ ዘራፊዎች በአንድ ወቅት ከምንም በላይ ቀጠናዊ ስጋት ነበሩ። መርከቦችን በማገት በድርድር የሚያገኙት ጠቀም ያለ ገንዘብ በዚሁ ቢቀጥል ለሽብር ቡድኖች የማይውልበት ምንም ምክንያት አልነበረም። ታዲያ የእነዚህ ሀገራት መምጣት ዘራፊዎቹ አሁን ለደረሱበት የመክሰም ደረጃ ትልቅ አሰተዋፅኦ አበርክቷል።

በኢትዮጵያ ላይ ጅሀድ አውጆ የነበረው የሶማሌ የእስላማዊ ፍርድቤቶች ህብረት መፈራረስን ተከትሎ የተፈጠረው የአልሻባብ የሽብር ቡድን ደርሶበት ከነበረው ሶማሊያን የመምራት እና ቀጠናውን የማተራመስ ከፍተኛ አቅም ወረዶ አሁን ላይ ለደረሰበት መዳከም በኢትዮጵያ መሪነት የቀጠናው ሀገራት ከወሰዱት ወታደራዊ ርምጃ ባለፈ የእነዚህ ሀገራት ድጋፍም ትልቅ ሚና ነበረው። አሜሪካ ከ2011 ጀምሮ በቀጠናው ያሰማራችው ሰው አልባ አውሮፕላን (Drone) ከ ጅቡቲ ካምፕ ሊሞኒየር እየተነሳ ባለፈው ሚያዝያ ወር የተገደለው ሀሰን አሊ ዶሪን ጨምሮ በረካታ የአልሻባብ መሪዎችን ገድሏል። ይህ አሜሪካ በጅቡቲ ወታደራዊ ሰፈሯ የአፍሪካ ቀንድ የጋራ ወታደራዊ ሀይል (CJTF-HOA) አማካኝነት ከምትሰጠው ወታደራዊ ስልጠና እና የደህንንት የመረጃ ልውውጦች ድጋፍ በተጨማሪ ማለት ነው። በሶማሊያ ለሚገኘው የሰላም አስከባሪ ሀይል በጅቡቲ ያሉ አብዛኞቹ ሀገራት የገንዘብ እና ሌሎች ወታደራዊ ድጋፍም ይሰጣሉ። ይህም ሌላው ጥቅም ነው። እነዚህ ሀገራት የቀጠናው ሀገራት ጋር ካላቸው የጥቅም ትስስር በመነጨም ወታደራዊ ሀይላቸውን ለማዘመን የሚያስችል የገንዘብ ድጋፍ በግል ለሀገራት የሚሰጡትም እንደተጠበቀ ሆኖ ማለት ነው።

ሀገራቱ እነዚህ መልካም አጋጣሚዎች በጅቡቲ በገነቡት ወታደራዊ ሰፈር አማካኝነት ለኢትዮጵያ የፈጠሩ ቢሆንም ከዚህ ያልተናነሱ ገፋ ሲልም ከዚህ የባሱ ስጋቶችን ይዘው መጥተዋል።

ስጋት

በመጀመሪያ ደረጃ የጎረቤት ሀገር ጂቡቲ የውጭ ሀገራት የወታደር ጦር ሰፈር መበራከት ለኢትዮጲያ የሚኖረው ሥጋት፣ የጅቡቲን በራስ የመወሰን አቅምን ሊያሳጣ ይችላል የሚል ነው። ኢትዮጲያ በጂቡቲ ካላት ከፍተኛ ኢኮኖሚያዊ እና ፖለቲካዊ ጥቅም አንጻር ሲገመገም ለኢትዮጲያ ጂቡቲ ከምንም በላይ አስፈላጊ እንደሆነች መደምደም ይቻላል።ታዲያ አሁን በሀገሪቱ ያሉት ልዕለ ሀያሏን አሜሪካ ጨምሮ በኢኮኖሚ እና በዓለም ፖለቲካ ላይ አቅምን የገነቡ ሀገራት ይችን ሀገር አንድም በፖለቲካ አልያም በገንዘብ ማሽከርከር ከቻሉ የኢትዮጲያን በጥቅሞቿ ላይ የመደራደር ሀሳብ አንድ ደረጃ ወደ ላይ ከፍ አደረገው ማለት ነው። ይህም ማለት ጂቡቲ ስለ ውስጣዊ ሁኔታዋ አሜሪካ ወይም ቻይና የምትወስንላት ከሆነ ኢትዮጵያ በቀላሉ ጥቅሞቿን ለማስከበር ከጂቡቲ ጋር ሳይሆን የምትደራደረው፣ ከነዚህ ጡንቻቸው ከዳበረ ሀገራት ጋር ይሆናል ማለት ነው። ይህ ደግሞ ለኢትዮጵያ ነገሩን በጣም ከባድ ያደርግባታል። ይህ አንዱ ስጋት ነው።

ሌላው ስጋት ደግሞ ኢትዮጲያ ብሎም የቀጠናው ሀገራት ከማንም ያልወገነ ግንኙነት ከሀያላኑ ሀገራት ጋር በመመስረት ከድህነት ለመውጣት የሚያደርጉትን ጥረት “ከእኔ” ወይም “ከነሱ” በሚል የቡድን ስሜትን መሰረት ባደረገ የሀገራቱ ፉክክር ምክንያት ይህን ጥቅም ሊያጡ  ይችላሉ። ለዚህ ደግሞ ለአለማችን ቁርሾ የሚበረክትበትን የደቡብ ቻይና ባህር አካባቢ ያሉ ሀገራትን ሁኔታ ብቻ መመልከት በቂ ነው። በዚህ ቀጠና ያሉ እንደ ፍሊፒንስ፣ ቬትናም፣ ማሌዥያ እና የመሳሰሉት ሀገራት በዋናነት  በአሜሪካ እና በቻይና በሚደረገው ቁርሾ ከአንዳችን ጋር ተሰለፉ በሚል ወዲያና ወዲህ ሲመቱ አይተናል። አሜሪካን TPPA (Trans Pacfic Partinership Agreement) በሚል ከቀረጥ ነጻ ምርት ወደ ሀገሬ ታስገባላችው ስትል በኢኮኖሚያዊ ጥቅም ስትሰበስብ፣ ቻይና ደግሞ በሌላ ጥቅም መልሳ ስትወስዳቸው መታዘብ ችለናል። ስለዚህ ይህ ቀጠናም የዚህ ጎራ አሰላለፍ ሰለባ መሆኑ አይቀርም። ይህ ደግሞ እንደገለጽኩት ከድህነት ጋር ትግል ላይ ላሉ  ኢትዮጵያ እና መሰል ሀገራት አንድ አማራጭን ብቻ የሚሰጥ በመሆኑ ለጉዳት የሚዳርግ እንጂ ለጥቅም የማይሆን ነው።

ሶስተኛው ስጋት ከሳዑዲ ጋር ይያያዛል። ይህች ሀገር የየመንን ግጭት ተከትሎ ከኤርትራ መንግስት ጋር የፈጠረችው የአንድ ወቅት ሽርክና የኤርትራን ጂኦ ፖለቲካዊ ጠቃሚነት በማሳደግ የሻቢያን አምባገነን መንግስት እንደገና እንዲያንሰራራ ያደርጋል በሚል ባንድ ወቅት መነጋገሪያ እንደነበር የሚታወስ ነው። ከዚህ አንፃር በተለይ በጂቡቲ የምትገነባው ወታደራዊ ሰፈር ያን ያህል ትልቅ ስጋት ለኢትዮጵያ ላይኖረው ይችላል። ከዚህ ይልቅ እንዲያውም የግብፅን በአካባቢው መስፋፋትና የተዳከመች ኢትዮጵያን የመፍጠር ውስጣዊ አጀንዳ ማስፈጸምን ለመግታት ሊረዳ ይችላል። ነገር ግን ይህንን የሳዑዲን መስፋፋት ተከትሎ ግብፅን መሰረት ያደረገ በኢትዮጵያን ላይ ስጋት መፍጠሩ አይቀሬ ነው።

ግብጽ እና ሳዑዲ በሶሪያ ጉዳይ ባላቸው አቋም ምክንያት ከሰሞኑ አለመግባባታቸው አይሏል። በተለይ ሳዑዲ በጂቡቲ የጦር ካምፕ እገነባለው ማለቷ ግብፅን ስጋት ላይ እንደ ጣላት ዘኒው አረብ (The New Arab) የተባለ ድረ ገጽ በስፋት አስነብባል። ይህን ስጋት ተከትሎ ምን አልባትም ግብፅ ወደቀጠናው እጇን በረጅሙ እንድታስገባ ምክንያት ሊሆን ይችላል። ይህ ደግሞ ለኢትዮጲያ ትልቅ አደጋ መሆኑ አይቀርም።

በአጠቃላይ በጂቡቲ ያለው ሁኔታ ከሁሉም ሀገራት በላይ በዚች ሀገር ኢኮኖሚያው ጥቅም ያላት ኢትዮጵያን በገንዘብ እና በፖለቲካዊ ተፅዕኖ እኩል መደራደር ከማትችላቸው ሀገራት ጋር ፊት ለፊት ሊያላትማት የሚችል ሥጋት ይዞ ብቅ ማለቱን ተገንዝቦ ፍተሻ ማድረጉ ይመከራል።

በመንግስት ሊወሰዱ የሚገቡ የፖሊሲ አቅጣጫዎች

ሀገር ውስጥ በሚታተም አንድ የግል ጋዜጣ ላይ በዲሴምበር 31 በወጣው ጽሁፍ ይህን በጅቡቲ ያለውን የሀያላን ሀገራት ወታደራው እንቅስቃሴ መበራከት ለመቋቋም ኢትዮጲያ ጥቅሞቿን ለማስከበር የባሀር ሀይል ወይም ወታደራዊ ሰፈር በጂቡቲ ልትገነባ ይገባል የሚል ምክረ ሀሳብ ቀርቦ ተመልክተናል። ይህ አንድ አራጭ መሆን ቢችልም ግን ኢትዮጵያ ይህን ማድረግ የሚያስችላት ወይም ከፍተኛ ወጭ መቋቋም የምትችልበት ኢኮኖሚያዊ አቅም አላት ወይ? የሚለው አጠያያቂ ነው።

ስለዚህ ሀሳቡ መልካም ቢሆንም ከሚያስፈልገው የገንዘብ አቅም እና የዘርፉን የሰው ኃይል እንደ አዲስ ለማቋቋም ከሚወስደው ጊዜ አንጻር ይህ ብዙም የሚያስኬድ መፍትሄ አይመስለኝም። ከዚህ ይልቅ መንግስት ተለዋዋጩን የአፍሪካ ቀንድ ፖለቲካ በየጊዜው በመተንተን የሚያጋጥሙትን እና ሊያጋጥሙ የሚችሉ ስጋቶችን ቀድሞ ለይቶ በየወቅቱ የሀገሪቱን ተጋላጭነት ሊቀንሱ የሚችሉ ጊዜያዊ እና ዘላቂ እርምጃዎችን መውሰዱ የተሻለ ይሆናል። ለምሳሌ የጅቡቲ ወደብን መጠቀም እድልን የሚያሳጣ ተግዳሮት ሊፈጠር ከቻለ ሌሎች የወደብ አማራጮችን ማየት የጉዳት መጠኑን ለመቀነስ ያስችላል። ከዚህ ጋር በተያያዘ ጅቡቲ ደቡብ ሱዳን እና ኢትዮጵያ ሊገነቡት ያሰቡት የታጁራ ወደብ ግንባታን ማፋጠን ለኢትዮጲያ ያለው ተቃሚነት ትልቅ ሊሆን ይችላል። ምክንያቱም በዚህ የታጁራ ወደብ ከቻይና ጦር ውጭ ብዙም ወታደራው እንቅስቃሴ አይስተዋልም። ይህ ደግሞ በተሻለ ሰላማዊ ሁኔታ ወደቡን ለመጠቀም ለኢትዮጵያ ጥሩ እድል ይፈጥርላታል።

በአጠቃላይ በዋናነት ድህነትን ማጥፋት ማዕከል ያደረገው የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ እስካሁን ባለው ነባራዊ እና አካባቢያዊ ሁኔታ ብዙ ርቀት ያስኬደ ቢሆንም አሁን የተፈጠሩት እና እየተፈጠሩ ያሉ ሥጋቶችን ለመመለስ የሚያስችል እና የሀገሪቱን ተጋላጭነት መቀነስ የሚያስችል አማራጮችን መመልከት ጊዜው መሆኑን ጠቋሚ ነው።¾       

ክፍል ፖለቲካ

 

የ2015 የአፍሪካ ዋንጫን ከኢኳቶሪያል ጊኒ ጋር በጥምር ያስተናገደችው ጋቦን ሊቢያን ተክት የ2017 የአህጉሪቱን የእግር ኳስ ውድድር ለማከናወን ተዘጋጅታለች። 31ኛው የአፍካ ዋንጫ የፊታችን ጥር 6 ቀን ጋቦን ከኢኳቶሪያል ጊኒ በሚያደርጉት የምድብ ማጣሪያ ጨዋታ ይጀመራል። እስከ ጥር 28 ቀን ድረስም ይቆያል። በውድድሩ ለመጀመሪያ ጊዜ ከተሳፈተፈችው ጀምሮ ሰባት ጊዜ አሸናፊዋ ግብጽና ያለፈውን ዋንጫ እስካነሳችው አይቮሪኮስት ድረስ 16 ቡድኖች እኩል ለፍጻሜ ለመድረስ ይፎካከራሉ።


የዘንድሮው የአፍሪካ ዋንጫ መድረክ የአህጉሪቱ ኮከቦች በብዛት የማይታዩበት በመሆኑ የውድድሩ ውበት መደብዘዙ አይቀርም። ኮከቦቹ አፍሪካውያን አንዳንዶቹ ከሚጫወቱበት የአውሮፓ ታላላቅ ክለቦች ፈቃድ ባለማግኘት አንዳንዶቹ ደግሞ በየሁለት አመቱ ከሚካሔደው የውድድር መድረክ ይልቅ ውድ ክፍያ ለሚከፍላቸው ክለብ መጫወትን በማስቀደም በጋቦን ምድር አይገኙም።


በምድብ አንድ ጋቦን፣ ጊኒ ቢሳው፣ ቡርኪና ፋሶ፣ ካሜሮን ይገኛሉ። በዚህ ምድብ አስተናጋጇ ጋቦን በደጋፊዎቿ ብቻ ሳይሆን በጀርመን ቡንደስሊጋ ምርጥ ብቃቱን እያሳየ በሚገኘው እና የ2015 የአፍሪካ ኮከብ ተጫዋቿ ፒዬር ሜሪክ አቡሜያግ መሪነት ምድቡን እንደምታልፍ ይጠበቃል።


ምድብ ሁለት አልጄሪያ፣ ዚምባብዌ፣ ቱኒዚያና ሴኔጋል የሚገኙበት ሲሆን የሞት ምድብ ተብሏል። የሰሜን አፍሪካዎቹ ቱኒዚያና አልጄሪያ የሚያደርት ጨዋታ በጉጉት ይጠበቃል። የምዕራብ አፍሪካዊቷ ሴኔጋልም ጠንካራ ቡድን ይዛ እንደምትቀርብ ይታመናል። የአፍሪካ ዋንጫ ጉዞው በብዙ ውጣ ውረዶች የተሞላው የዚምባብዌ ብሔራዊ ቡድን በጊዜ ከምድቡ ተሰናባች እንደሚሆን ከወዲሁ ተገምቷል።


በምድብ ሶስት አይቮሪኮስት፣ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎ፣ ሞሮኮና ቶጎ የሚገኙበት ነው። አይቮሪኮስት ያለፈው አፍሪካ ዋንጫ አሸናፊ ብትሆንም ምድቡን በቀላሉ ማለፍ የምትችል አይመስልም። ከሶስቱም ተፎካካሪዎቿ ፈታኝ ጨዋታ እንደሚገጥማት ይጠበቃል።


በምድብ አራት ጋና፣ ዩጋንዳ፣ ማሊና ግብጽ ይገኛሉ። የአፍሪካ ዋንጫን በብዛት በማንሳት ክብረወሰኑን የያዘችው ግብጽ ባለፉት ሶስት ውድድሮች ባትሳተፍም ጠንካራ ቡድን ይዛ እንደምትቀርብ መገመት ይቻላል። ባለፈው የአፍሪካ ዋጫ ከአይቮሪኮስት ጋር ለፍጻሜ ቀርቦ የነበረው የጋና ቡድን ዘንድሮም እስከ ፍጻሜው የመገስገስ ብቃት እንዳለው ይታመናል። በቀድው የቅዱስ ጊዮርጊስ አሰልጣኝ ሰርቢያዊው ሚቾ የሚመራው የዩጋንዳ ብሔራዊ ቡድን ከምድቡ በቀላሉ የማለፍ ግምት ባይሰጠውም ለተፎካካሪዎቹ ፈታኝ እንደሚሆን ይጠበቃል።


የ2017 የአፍሪካ ዋንጫ ቅዳሜ አስተናጋጇ ጋቦን ከጊኒ ቢሳው በሚያደርጉት ጨዋታ ይጀመራል። በዚያው እለት ካሜሮንና ቡርኪናፋሶ ይጫወታሉ።

ክፍል ስፖርት

“የቀድሞው የኢትዮጵያ ማዕድን ልማት አክስዮን ማኅበር

የመንግስት ልማት ድርጅት የሥራ ኃላፊዎች በሕግ እንዲጠየቁልን”

የታንታለም ዶሎማይት አምራች ሠራተኞች

“በቂ መረጃ ከቀረበልን በሕግ እንዲጠየቁ እናደርጋለን”

አቶ ሙሉጌታ ሰዒድ

የቀድሞው ዋናዳሬክተር ዶክተር ዘሪሁን ደስታ በጡረታ ተገለዋል

የፋይናንስ ዳሬክተሩ አቶ ፋሲል ሸዋረጋ ወደ አሜሪካ ኮብልለዋል

የተቋሙ ዳራ

“ተቋም” በ1982 ዓ.ም. የተቋቋመ ሲሆን በኢትዮጵያ የማዕድን ዘርፍ የማምረት አቅምን ለመጨመር የተቻለውን ከነውስንነቱ አበርክቷል።የተቋሙ ሌላ መገለጫ፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ከፍተኛ የትውውቅ ትስስር ከጠለፋቸው መስሪያቤቶች በግንባር ቀደምትነት ከሚጠቀሱት መካከል አንዱ የቀድሞው የኢትዮጵያ ማዕድን አክሲዮን ማሕበር ነው።

 

የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ መለስ ዜናዊ የታንታለም ድንጋይ ዕሴት ሳይጨመርበት ወደ ውጪ ገበያ እንዳይቀርብ መመሪያ ማስተላለፋቸውን ተከትሎ፣ መንግስት ማዕድኖችን በጥሬው ለዓለም ገበያ ከማዋል ዕሴት ጨምሮ ለውጭ ገበያ እንዲቀርቡ ግልፅ ስትራቴጂ ነድፎ መንቀሳቀስ ከጀመረ ቆየት ብሏል።እንዲሁም ከኢኮኖሚና ከደህንነት አንፃር ስትራቴጂክ ማዕድኖች ተብለው ከሚቀመጡት መካከል አንዱ የታንታለም ማዕድንመሆኑ ተለይቶ ተቀምጧል።

 

ይህንን ማዕድን ዕሴት ጨምሮ ለውጪ ገበያ ለማቅረብ የሚያስችል ቴክኖሎጂን ወደ ሀገር ውስጥ ለማስገባት በመንግስት የልማት ድርጅቶች ተቆጣጣሪ ኤጀንሲ በኩል ከፍተኛ ጥረት መደረጉ አይዘነጋም። ተወዳዳሪ ኩባንያዎች ላለመቅረባቸው ኤጀንሲው ብዙ ምክንያቶች ሊያቀርብ ቢችልም ዋናው ምክንያቱ ግን፣ ከመንግስት ፍላጎት በላይ የአንዳንድ ግለሰቦች ፍላጎት ገዝፎ መውጣት መሆኑን ከዚህ በፊት ባሰፈርናቸው ጽሁፎች ማሳየት ችለናል።

 

የቀድሞ የተቋሙ ኃላፊዎች ከፈጸሙት ስህተት ሳይጠቀስ የማይታለፈው፣ በኢትዮጵያ ማዕድን ልማት አክሲዮን ማሕበር በ15 ሚሊዮን ብር የተጠና የአዋጪነት ሰነድን፣ የእስራኤሉ ኤሌኒቶ ኩባንያ በራሱ ተቋም የተጠና አድርጎ ከመንግስት አካሎች ለድርድር የቀረበበት አስደጋጭ ክስተት ነው።ይህንን 15 ሚሊዮን ብር የሚገመት የመንግስትን የአዋጪነት ጥናት ሰነድ ለኤሌኒቶ አሳልፎ የሰጠ አካል እስካሁን በኃላፊነት የተጠየቀ የለም። በኢትዮጵያ ማዕድን ልማት አክሲዮን ማሕበር ዋና ሥራአስኪያጅ የነበሩት ዶክተር ዘሪሁን ደስታ፣ ለሰንደቅ ጋዜጣ በፃፉት ደብዳቤ “ከአክሲዮን ማሕበሩ ባልታወቀ መንገድ ካለፈቃድ ተወስዶ እንደራሱ አድርጎ አቅርቦ ነበር” ከማለታቸው ውጪ ተጠያቂ ያደረጉት አካል የለም።

 

ሌላው ተጠቃሽ ምንአልባትም በጣም አሳፋሪ የተቋሙ ታሪክ፣ በቀድሞ በማዕድን ሚኒስትሩበአቶ ቶሎሳ ሻጊ የሚመሩ የመንግስት የተለያዩ መስሪያቤቶች ተወካዮች እና ባለሙያዎች የተካተቱበት አጥኝ ቡድንከአንድ ከአውስትራሊያ ኩባንያ ጋር ለረጅም ጊዜ ውይይት አድርጎ ሰነዶችን ፈትሸው ኩባንያው፣ ከፋይናንስ፣ ከቴክኖሎጂ እና ከልምድ አንፃር በኢትዮጵያ ውስጥ ታንታለምን ማልማት የሚችል ሙሉ አቅም ያለው መሆኑን አረጋግጠው ለጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ሪፖርት አድርገው፤የቀድሞው የኢትዮጵያ ማዕድን ልማት አክሲዮን ማሕበር አዲስ በተዋቀረው በኢትዮጵያ ፌደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የመንግስት የልማት ድርጅቶች ሚኒስቴር ስር ሆነው ጥናቱን ወደተግባር እንዳይገባ የተቻለውን ሁሉ በማድረግ ተሳክቶላቸዋል።

 

በድጋሚ ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ለቀድሞዋ ለመንግስት የልማት ድርጅቶች ሚኒስትር ለወ/ሮ ደሚቱ ሃምቢሳ ቦንሳ በሰጡት መመሪያ ከአውስትራሊያው ኩባንያ ጋር ታንታለምን ለማልማት መስሪያቤታቸው ድርድር እንዲያደርግ ማዘዛቸው የሚታወስ ነው። ሚኒስትሯም በቀጥታ ወደ ድርድርከመግባታቸው በፊት በአዲስ መልክ የአውስትራሊያውን ኩባንያ እንዲጠና መመሪያ ወደታች አውርደው ነበር።ሚኒስትሯም፣ ባዋቀሩት የጥናት ቡድንየአውስትራሊያው ኩባንያ ታንታለም ለማልማት የሚችል ዓለም ዓቀፍ ደረጃውን የጠበቀ መሆኑ አረጋግጠዋል።

 

ጥናቱን መነሻ በማድረግ የመንግስት የልማት ድርጅቶች ሚኒስቴር ዴኤታ የነበሩት አቶ ቶሎሳ፣ የአውስትራሊያው ኩባንያ ዕሴት ለመጨመር ያለውን ዕቅድ እና አምርቶም ወደ ውጭ ገበያ ለመላክ ያለውን ቁርጠኝነት እንደሚያደንቁ ጠቅሰው ይፋዊ የሆነ ድርድር ከኩባንያው ጋር መንግስት ማድረግ እንደሚፈልግ በደብዳቤ ጽፈው ለኩባንያዊ አሳውቀዋል።እንዲሁም ለኢትዮጵያ ማዕድን ፔትሮሊየም እና ባዮ ፊውል ኮርፖሬሽን መስሪያቤት የመደራደሪያ ነጥቦችን በፍጥነት እንዲያዘጋጅ በግልባጭ አስታውቀዋል።ኩባንያው በበኩሉ ለይፋዊ ድርድር መጠራቱ እንዳስደሰተው ገልፆ አዲስ አበባ በመገኘት ለድርድር ዝግጁ መሆኑን አስታውቋል።ሆኖም አሁን ከኃላፊነት ላይ የተገለሉት የሥራ ኃላፊዎች የሚኒስትሯን የጥናት ሰነድ ወደ ተግባር እንዳይለወጥ አድርገው መሥሪያቤቱን ለቀዋል።ከመንግስት ፍላጎት በላይ የአንዳንድ ግለሰቦች ፍላጎት ገዝፎ መውጣት የለውጥ ሒደቱን ቆልፎ ይዞታል።ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማርያም ደሳለኝ የሰጡትስ የአቅጣጫ መመሪያም ውኃ በልቶት እንዲቀር የተቻላቸውን አድርገው ተቋሙን ለቀዋል፡፡

 

እነዚህ የልማት ማነቆዎች ባሉበት ሁኔታ የታንታለም ዶሎማይት ፊልድስፓርና ኳርትዝ አምራቾች የመንግስት ያለህ? ሲሉ ቅሬታቸውን ለአደባባይ ያበቁት። የሠራተኞቹ ደብዳቤ እንደሚከተለው ነው።

 

አንድ የመንግስት ልማት ድርጅት ወይም መስሪያ ቤት የሀገሪቱን ሕግና ደንብ ብሎም የሃገሪቱን ሕገ-መንግስታዊ ስርዓት ማክበር መተግበር እና የዜጎችን ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን ማክበር ግዴታ እንዳለበት ሕገመንግስቱ ይደነግጋል። ይህ ማለት የሃገሪቱን መተዳደሪያ የሆነው ብሔር ብሔረሰቦች ህዝቦች ወደውና ፈቅደው ያፀደቁትን ሕገመንግስት ማክበር ብሎም ለሃገሪቱ ሕግና ስርዓት ተገዢ መሆን እንዳለበት በግልጽ ይገልፃል። አለበለዚያ ይህ ድርጅት ወይም መስሪያ ቤት የመንግስት የልማት ድርጅት ወይም ተቋም ሳይሆን ተቋሙ የፖለቲካ ፓርቲ ድርጅት ነው ማለት ነው።

 

መንግስት ላቀዳቸው ልማት የሠላም፣ የዴሞክራሲና የመልካም አስተዳደር ስራዎች ለህዝቡ ለማጎናፀፍ በየደረጃ ተጠቃሚ ለማድረግ ሀገራችን ከበለፀጉት ሀገሮች ተርታ ለማሰለፍ ሌት ተቀን ደፋ ቀና እያለች ባለችበት በአሁኑ ሰዓት፣ ዜጎችን ለእንግልት ለከፍተኛ ወጪና በመንግስት ላይ አመኔታ እንዲያጡ ኑሮአቸውንም በትክክል እንዳይመሩ፣ ቤተሰባቸውን በአግባቡ እንዳያስተዳድሩ ሳይፈልጉ ተገደው ወደ ክስ እንዲገቡ፣ በየመንገዱ በየፍርድ ቤቱ በማመላለስ ለከፍተኛ ወጪ እንዲዳረጉ ሆነዋል።

 

ከሁሉ በላይ ሰራተኛው በመንግስት ላይ አመኔታ እንዲያጣ፣ የልማት የሰላም እና የዴሞክራሲ ትሩፋቶችን እንዳያገኝ እንዲጎሳቆል አድርገዋል። ድብቅ የፖለቲካ አጀንዳቸውን በመፈፀም መንግስትና ህዝብ የሰጣቸው ኃለፊነት ወደ ጎን በመተው የግል ጥቅማቸውንና ክብራቸውን በማሳደድ ለሕገ-ወጥ ዓላማ በማዋል፣ መስሪያቤቱን ለሕገወጥ አሰራር እንዲጋለጥ፣ በተለያየ መንገድ የመንግስትና የህዝብ ሃብት ገንዘብ ለራሳቸው ሀብት ማከማቻ እያደረጉ የሰራተኛውን መብትና ጥቅም በሕገወጥ መንገድ በማፈን ስርዓት አልበኝነት እንዲስፋፋ፣ የኢንዱስትሪ ሰላም እንዲያጣ፣ ሕግና ሥርዓት እንዲጣስ በማድረግ ግንባር ቀደም በሚና ነበራቸው።

 

ሰራተኛው መብቱን እንዳይጠይቅ ሲያሻቸው በመቅጣት፣ በማባረር፣ ደረጃውን በመቀነስ፣ ካሻቸውም በዝውውር በማንገላታት በማዋከብ ስራውን ኑሮውን በትክክል እንዳይኖር፣ እንዳይሰራ አድርገዋል። መብቱን ጠይቆ ምላሽ ሲያጣ ፍትህ ፍለጋ በመመላለስ ያለ የሌለ አቅሙን ለትራንስፖርት፣ ለጠበቃ ወጪ፣ ለፎቶ ኮፒ እናም ለትርጉም እንዲያወጣ አድርገውታል። ጉዳዩ ተገቢ ሆኖ ሳለ ፍትሐዊ ጥያቄ መሆኑን እያወቁ፣ ይግባኝ በመጠየቅ የሰራተኛውን ኑሮ ከማጎሳቆልም ባሻገር የመንግስትና የሕዝብ ሐብት ገንዘብ ያለአግባብ ፍርድ ቤት ጉዳይ ማስፈፀሚያ በማድረግ፣ ዳኞችን በተለያየ ጥቅማ ጥቅም በመደለል በማታለል ሰራተኛው እንዲጎሳቆል በማድረግ፣ የህዝብና የመንግስት ሀብት አላስፈላጊ በሆነ መልኩ እንዲባክን አድርገዋል። አምራች ኃይል ሰራተኛው ከማምረት ይልቅ ፍርድ ቤት በመመላለስ የሥራ ጊዜውን ፍትሕ ፍለጋ እንዲመላለስ አድርገውታል።

 

ከዚህም ባሻገር የሥራ ኃላፊዎቹ ዓላማና ግብ ድብቅ የፖለቲካ ዓላማ በመሆኑ ሕግን በማጣቀስ ሕጋዊ በመምሰል አላማቸውን ውጥናቸውን የሕግ ሽፋን በመጠቀም ዘረፋና ብልሹ አሰራርን ምርጫቸው አድርገው ከታች እስከ ላይ ሰንሰለት በማበጀት የመንግስት ልማት ድርጅት ታርጋ በመለጠፍ የዓላማቸው ማሳኪያ ቁልፍ መሳሪያ አድርገው ወንጀል በመስራት ሰራተኛውን ለእንግልት ለድህነት በመዳረግ ሰራተኛው ለፍቶ ያገኘውን ሀብቱን ለፍርድ ቤት ለጠበቃ ውክልና ለትራንስፖርት ወጪ ተዳርጓል።

 

በዚህም ምክንያት ኑሮን በትክክል እንዳይመራ አድርገውት ችግር ውስጥ ይገኛል። ለዚህም በቂ ማስረጃ እራሱ ሰራተኛ ቢሆንም የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት የምስራቅ ሸዋ አሰሪና ሰራተኛ ወሳኝ እውነታ ቦርድ፣ የጉጂ ዞን ቦረና ፍርድ ቤት የሰባ በሶሩ ወረዳ ፍርድ ቤት እና ሂርባ ሙዳ ወረዳ ፍርድ ቤት አብይ ምስክሮች ናቸው። ያለማጋነንም ዓመቱን ሙሉ ፍርድቤቶቹን ሌላውን ማኅበረሰብ ማገልገል ትተው የኢትዮጵያ ማዕድን ልማት አክሲዮን ማኅበር ሰራተኞችን አቤቱታ ከማዳመጥ ውጪ ለሌላ ማኅበረሰብ የፍትሕ አገልግሎት ለመስጠት ጊዜ የላቸውም። ምክንያቱም ቁጥሩ እጅግ በጣም ብዙ ሰራተኛ በእነዚህ ፍርድ ቤቶች በየቀኑ በየሳምንቱ በቀጠሮ ስለሚመላለስ ለፍርድ ቤቶቹ ከፍተኛ ጫና ፈጥሮባቸዋል።

 

ስለዚህ የሚመለከተው የመንግስት አካል ችግሩ ሥር የሰደደና ረጅም ጊዜ የቆየ በመሆኑ ተገቢው ክትትል ተደርጎ አፋጣኝ ምላሽ መሰጠት ይገባዋል። የመስሪያ ቤቱ አሰራር በብልሹ አሰራር ለሕገ-ወጥነት የተጋለጠና ግልፀኝነት፣ ፍትሐዊነት፣ ተጠያቂነት የጎደለው ከመሆኑ በላይ አንባገነንነት የተሞላበት አመራሩ ከላይ እስከታች በየደረጃው የአሰራር አደረጃጀት ችግር ያለበት ሲሆን፤ ከዛም ባሻገር የህዝብና የመንግስት ሃብት ንብረት ያለአግባብ በመጠቀም የግል ጥቅማቸውን በማሳደድ ሙሉ ጊዜያቸውን አሳልፈዋል። እያሳለፉም ይገኛሉ። የኢትዮጵያ ማዕድን ልማት አክሲዮን ማኅበር የመንግስት ልማት ድርጅት ለሃገር ለህዝብ እንዲጠቅም ካስፈለገ በግልፀኝነት ሁሉንም ያማከለ የአሰራር የአደረጃጀት እና ተጠያቂነት ያለው ሊሆን ይገባል። አሁን በዚህ መስሪያ ቤት ያለው ሃቅ ግን ከዚህ በተቃራኒ ነው።

 

በአጠቃላይ መስሪያ ቤቱ በብልሹ አሰራር የተተበተበ የተዘፈቀ መልካም አስተዳደር ፈጽሞ የጎደለበት ዝርክርክነትና ሕገወጥነት የሞላበት በአድሎአዊ አሰራር የተተበተበ፣ በመንግስት ልማት ድርጅት ስም ሕገወጥ ተግባር የሚፈፀምበት፣ የብዙሃኑ መብት የተረገጠበት፣ የታፈነበት የዜጎች ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብት የሚጣስበት፣ የእኩልነት የፍትሕ ጉድለት የሚታይበት የሚፈፀምበት፣ ለግል ጥቅም ብቻ ቅድሚያ የሚሰጥበት፣ የሃይማኖት የብሔር እኩልነት የሚጣስበት፣ ሙስና እንደ ሕጋዊ አሰራር የሚሰራበት የሚፈፀምበት የሚታይበት፣ ከሁሉም በላይ ለሃገሪቱ ሕግና ሥርዓት ብሎም ለሕገመንግስታዊ ስርዓት የማይገዛ ስልጣንን ያለአግባብ በመጠቀም የዜጎችን ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብት የሚጣስበት የሚጨፈለቅበት የሕዝብና የመንግስት ሃብት ያለአግባብ የግለሰቦች መጠቀሚያ ማበልፀጊያ የሆነበት ሲሆን፤ ዜጎች ያለአግባብ ከስራቸው የሚባረሩበት የሚፈናቀሉበት ሕገወጥ መስሪያቤት ነው።

 

በአጠቃላይ ይህ ሕገወጥ አሰራር ሃገርን ሕዝብን መንግስትን የሚጎዳ ከመሆኑም ባሻገር ልማትን የሚያደናቅፍ ዓላማ ስለሆነ የሚመለከተው የመንግስት አካል ጉዳዩን በሚገባ አጣርቶ በነዚህ ሥራ ኃላፊዎች ላይ ተገቢውን እርምጃ መውሰድ አለበት እንላለን። (ከሰላምታ ጋር)

 

ከሠራተኞቹ ቅሬታ ጋር በተያያዘ ያነጋገርናቸው የኢትዮጵያ ማዕድን ፔትሮሊየም እና ባዮ ፊውል ኮርፖሬሽን ዋና ሥራ አስፈፃሚ አቶ ሙሉጌታ ሰዒድ ከሰራተኞቹ የተነሱትን ቅሬታዎች እንደሚያውቁት በመግለጽ ለሰንደቅ በሰጡት ማብራሪያ፣ “ሠራተኛ ማሕበር አልነበራቸውም፤ እንዲደራጁ ማሕበር እንዲመሰርቱ አድርገናል። ቅሬታ ካቀረቡት መካከል በድርድር የፈታነው አለ። ሌሎች ቅሬታዎችን መብታቸው በመሆኑ በፍርድ ቤት እየታየላቸው ይገኛል። በመሰረታዊነት ግን ቅሬታቸው የነበረው የደሞዝ ማስተካከያ ጥያቄ ነው። በእኛ በኩል ባደረግነው ጥናት ደሞዛቸው በጣም ዝቅተኛ መሆኑን ተረድተናል። በጥናቱ መሰረት ማሻሻያ አድርገን ለማስተካከል እየጠበቅን ነው። ከሠራተኛው በኩል ያለው ቅሬታ ዘገየ የሚል ነው” ብለዋል።

 

“ሠራተኞቹ የፋይናንስ ኃላፊው መጥፋት ከእኛ እንቅስቃሴ ጋር የተገናኘነው ይላሉ፣ መጋዘን ተሰብሮም የተዘረፈ የታንታለም ምርት አለ፡፡ በፀረ-ሙስና ኮሚሽን ጉዳዩ እየተመረመረ ይገኛል ብለዋል፡፡ መኪናዎች ሳያራጁ በጨረታ እንዲሸጡ ተደርገዋል፡፡” በዚህ ላይ ምን ምላሽ አልዎት? ተብለው ተጠይቀው በሰጡት ምላሽ፣ “አቶ ፋሲል ሸዋረጋ ፈቃድ ጠይቆ ነው የሄደው። ከፀረ ሙስና ጋር ተያይዞ የተነሳው ከዛሬ ስምንት ዓመት በፊት መጋዘን ተሰብሮ ተሰረቀ ተብሎ ማጣራት ሲደረግበት ነበር። በፌደራልና በኦሮሚያ ፀረ ሙስና ተቋማት እንዲሁም በኦሮሚያ ፍትህ ቢሮ በኩል ሲታይ የነበረ ቢሆንም በመረጃው ውስብስብነት በወቅቱ በነበረው ችግር ውጤታማ መሆን አልቻለም። በእኛ በኩል እያደረግነው ያለነውም ከምን ደረሰ እያልን እየጠየቅ ነው። ሠራተኛው ስላነሳው ሳይሆን ለምን ውጤቱ አልተገለጸም የሚለውን እየሄድንበት ነው ያለው። ውጤቱ መታወቅ አለበት። ተጠያቂ ሰው ካለም መጠየቅ አለበት። ይህንን እየገፋነው ነው ያለው።”

 

አያይዘውም፣ ተቋሙን የፀረ ሙስና ተቋም እንዲመረምርልን አድርገን የሰጡት ውጤት አለን። እንደሚባለው ሳይሆን የንብረት አያያዝ መስተካከል እንዳለበት አስታውቀውናል። የተለያዩም መርሃ ግብር ተቀርፆም እየተሰራ ነው ያለው። መኪናዎች ሳይበላሹ ለጨረታ ቀርበው ይሸጣሉ የተባለው ንብረት የሚወገደው በመንግስት ንብረት ግዢና አስተዳደር በኩል በተቀመጠ መመሪያ ነው። ከዚህ መመሪያ ውጪ ሊፈጸም አይችልም። ከሠራተኞቹ የቀረበው የመኪና ሽያጭ መረጃ ለእኔ የደረሰኝ ነገር የለም” ብለዋል።

 

“የፋይናንስ ዳሬክተሩ ተገቢውን የሒሳብ ሰነዶች አስረክቦ ነው የሄደው?” ተብለው ሲጠየቁ የሰጡት ምላሽ፣ “ፈቃድ ወስዶ ወክሎ ነው የሄደው። ይህም በመሆኑ ኮሚቴ ተሰይሞ ሰነዶችን እየተረከበ ነው የሚገኘው። የሒሳብ ፋይሎች፣ በእሱ ስር ሲከናወኑ የነበሩ የሥራ ፋይሎች ኮሚቴ ታዛቢ ባለበት እየተሰበሰቡ ናቸው። የሚተካውም ሰው ተሳታፊ ተደርጓል። በሙስና የተጠረጠረ ሰው ከሆነ ከሀገር እንዳይወጣ መንግስት ማድረግ ይችል ነበር። ምክንያቱም በሙስና የሚጠረጠር ሰው ከሀገር እንዳይወጣ ለኤርፖርት  የፀጥታ ክፍል ስሙ ይተላለፋል። በፌደራል እና በኦሮሚያ ፖሊስ በኩል በቀረበው ፋይል ላይ ቃሉን እንዲሰጥ ተደርጓል።” ሲሉ አቶ ሙሉጌታ ገልጸዋል፡፡

 

“የተቋሙ ዋና ዳሬክተር በእጃቸው የሚገኘውን ሰነድና ቁስ አስረክበዋል። በእሳቸው ቦታ የተተካ ሰው የለም። አስተዳዳሪ በአሁን ሰዓት የለንም እያሉ ነው? በዚህ ላይ ምን ይላሉ” አቶ ሙሉጌታ “ከተጠናው መዋቅር ጋር ተያይዞ ምላሽ የሚሰጠው ነው። በመዋቅሩ መሰረት ሰው እየተፈለገ ነው፣ በቅርቡ ይመደባል። ዶክተር ዘሪሁን በተቋሙ የሉም። በዚህ አጋጣሚ ግን ሠራተኛው መብቱን ለማስከበር የተበላሸ አሰራሮችን ለመታገል የሚያደርገውን እንቅስቃሴ ሳይሸማቀቅ አጠናክሮ መቀጠል አለበት። ማኔጅመንቱም ከሠራተኛው የለውጥ እንቅስቃሴ ጎን መሆኑ ማረጋገጥ እወዳለሁ ብለዋል።” በማለት የሠራተኞቹ ትግል ፍታህዊ መሆኑን አመላክተዋል

 

እንደሰንደቅ ምንጮች አዲሱ ሚኒስትር እንደተቋም የኢትዮጵያ ማዕድን ፔትሮሊየም እና ባዮ ፊውል ኮርፖሬሽን እየመረመሩት ይገኛሉ፡፡ ሆኖም ከአውስትራሊያ ኤምባሲ ጋር የተሻረኩ፣ የቀድሞ ኃላፊዎች በኤምባሲው ሠራተኞች በመጠቀም ከኤርትራ መንግስት ጋር በሽርክና ሲሰራ ለነበረው ላይንታውን ኩባንያ የድለላ ሥራዎች እየሰሩ መሆኑ ታውቋል፡፡  

ክፍል ፖለቲካ

“ባወቅነው ልክ [በሙሰኞች ላይ] እርምጃ እየወሰድን ነው”

ጠ/ሚ ኃይለማርያም ደሳለኝ

 

ጠ/ሚኒስትር አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ፣ በወቅታዊ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ ጥር 1 ቀን 2009 ዓ.ም በጽ/ቤታቸው ለጋዜጠኞች መግለጫ ሰጥተዋል። ከተለያዩ መገናኛ ብዙሃን የመጡ ጋዜጠኞች የተለያዩ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ትኩረት በማድረግ ጥያቄዎቻቸውን ያቀረቡ ሲሆን፤ ዝግጅት ክፍላችንም ከእነዚህ ጥያቄዎች መካከል በመንግሥት ጥልቅ የተሀድሶ ንቅናቄ ጋር በተያያዘ እየተወሰዱ ያሉ እርምጃዎች ጋር በተያያዘ ለተነሱ ጥያቄዎች ጠ/ሚኒስትሩ የሰጡትን ምላሾች ከዚህ በታች አቅርበናል።

 

 

ከጥልቅ ተሀድሶው ጋር በተያያዘ የከፍተኛ አመራሩ ተጠያቂነት ጉዳይ፣

በማንኛውም መንግሥት የአመራር ሥርዓቱ ወሳኝ ነው። በሒደት የካፒታሊስት ሥርዓት እንደምንገነባ ሁሉ፣ ሥርዓቱና የሚያጋጥሙት አደጋዎች ምንድናቸው የሚለውን ለይተናል። ከሚያጋጥሙ አደጋዎች አንዱ ሥራውን የሚመራው አካል ቀስ በቀስ የራሱን ኑሮ፣ ሕይወት የማሻሻል፣ የግል ብልፅግናውን የመፈለግ፣ የቆመለትን ዓላማ እየሸረሸረ መሄድ፣ በአመለካከት ደረጃ፣ በሒደትም በተግባር የሚገለፅ ችግር እንደሚያጋጥም ይታወቃል። ስለዚህ ይሄ ነገር ዛሬ የተጀመረ ሳይሆን ከበርካታ ዓመታት በፊትም ኢህአዴግ በተሃድሶ እንቅስቃሴ ይሄንን መሠረታዊ የኢህአዴግ መርህ የሚሸረሽሩ እርምጃዎችን ማስተካከል ይገባናል በሚል ስንሠራ ነበር ቆተናል።

የአሁን የ15 ዓመቱን የተሀድሶ እንቅስቃሴ በምናከብርበት ጊዜ ያመጣናቸው በርካታ ለውጦች አሉ። ይሄ ሀገር ከጥልቅ ድህነት እንዲወጣ፣ በዓለም ኅብረተሰብ ዘንድ እያደገ ያለ ኅብረተሰብ ሆኖ እንዲመዘገብ ያደረጉ አፈፃፀሞች አሉ። እነዚህ በገሀድ የሚታዩ፣ ለማንም የማይደበቁ ናቸው። ይሄንን በምንፈፅምበት ጊዜ ግን ፈተናዎችም ነበሩ። ከፈተናዎቹና ተግዳሮቶቹ ዋናውና በውል ለይተን የጠቀስነው የመንግሥትን ሥልጣን የምናይበት መንገድ አንዱ ነው። ይሄ የመንግሥትን ሥልጣን የምናይበት ሁኔታ በምንፈትሽበት ጊዜ በሌብነት (በሙስና) መልክ የሚገለፅ አስተሳሰብና አሠራር አለ። ከዚያ ባሻገር ግን የያዘውን ሥልጣን ለሕዝብ አገልግሎት ማዋል ሲገባው፣ ሌት ተቀን ተረባርቦ ውጤት ማምጣት ሲገባው፣ ኑሮውን፣ ቤተሰቡን፣ ሕይወቱን በመምራትና ባይሰርቅ እንኳን ቅንጡ የሆነ ኑሮ (ሌግዥሪየስ) ኑሮ ለመኖር የመሞከር ችግር ታይቷል። ከዚህ ጀምሮ እስከ ስርቆት ድረስ የሚዘልቅ የተለያየ ደረጃ ያለው ጉዳይ አለ።

እጅግ አብዛኛውን ሰው እያጠቃ ያለው አመለካከት ለሥራው ከመትጋት፣ ሌት ተቀን ከመረባረብ ይልቅ መዝናናትን የመምረጥ ጉዳይ፣ ሕዝብን በአግባቡ ያለማስተናገድ ጉዳይ፣ እንደማንኛውም የመንግሥት ሠራተኛ 11፡30 ጠብቆ የመውጣት ወይም ከሥራ ሰዓት ውጪ አርፍዶ መሥራት ያለመፈለግ፣ የተለያዩ ጉዞዎችን ማብዛት፣ የተለያዩ ውጤት የማያመጡ ጉዳዮች ማብዛት፣ ሥልጣንን ለኅብረተሰብ ለውጥ እንጠቀማለን ብሎ ለወሰነ ፓርቲ የማይገቡ ድርጊቶች ናቸው። እንግዲህ ሰዎች በሚቀየሩበት ጊዜ ይህንን መስፈርት ከታች ጀምሮ ያሟላ ሰው ብቻ ነው ለዚህ የሕዝብ አገልግሎት ሊሰለፍ የሚገባው ተብሎ ይወሰዳል።

ስለዚህ አንዳንዱ ተሿሚ ከራሱ የአቅም ማነስ ጋር (የተሰጠውን ሥራ በብቃት ለመወጣት ዕውቀትም፣ ክህሎትም በተለይም የአመለካከት ያለመያዝ ነው) በጠቅላላው ሥርነቀል በሆነ መንገድ ማየት ይገባናል በሚል የታየ ጉዳይ ነው። ስለዚህ ሰዎች በሚነሱበት ጊዜ ከእነዚህ በአንዱ ተገምግመው ነው ማለት ነው። ስለሆነም ከአቅም ማነስ ችግር ጋር ተገምግሞ የሚነሳ ሰው ካለ በአቅሙ የሚመደብበት ሁኔታ መኖር አለበት። ስለዚህ ዝቅ ብሎ በአቅሙ የሚመደብበት ሁኔታ ታይቷል። በተመሳሳይ መንገድ ሌሎች አካባቢዎች ላይ የተመደበ ሰው ካለ በተመሳሳይ መታየት አለበት። ነገር ግን ግልፅ ሊሆን የሚገባው በምንም መልኩ በስርቆት፣ በሌብነት፣ በሙስና ማስረጃ እያለ ሊቀር የሚችል ሰው አይኖርም። አንዳንድ ጊዜ ጥርጣሬዎች ይኖራሉ። አንድን ሰው ተጠያቂ ማድረግ የሚቻለው በሁለት መንገድ ነው። አንዱ አስተዳደራዊ በሆነ መንገድ ከሥልጣን ይነሳል። ከሥልጣን ከተነሳ በኋላ በቂ ማስረጃ ካለህ እንዲጠየቅ ታደርጋለህ። በቂ ማስረጃ ከሌለ ደግሞ ወደ ሕግ አቅርበህ ልታሸንፍ ስለማትችል ትርጉም የለውም ማለት ነው። ሙስና በጣም ውስብስብ የሆነ ነው። በተገኘው ማስረጃ ልክ ተጠያቂ እያደረግን መጥተናል። ነገር ግን በዚህ ያበቃል ማለት አይደለም። ሙስና ውስብስብነቱ ታውቆ አሁን ከሥልጣን ላይ የወጡ ወይንም በሥልጣን ላይ ያሉ ሰዎች ካሉ በጥናት ላይ እየተመሠረተ መሄድ መቻል አለበት። እንደሥርዓት በተሃድሶው እንቅስቃሴ እናካሂዳለን ያልነው ሕዝቡ በፀረሙስና ትግሉ በስፋትና በጥልቀት የሚሳተፍበትን ሁኔታ ማመቻቸት ማስረጃዎችን ለማግኘት በጣም ወሳኝ ነው። በብዙ ሀገሮች እንደተለመደው የሙስና ወንጀል ውስብስብነት ታሳቢ ያደረጉ፣ ሕዝብ ማስረጃ የሚሰጥበትን አደረጃጀቶችን ተግባራዊ ማድረግ ያስፈልጋል። ከዚህ አኳያ መንግሥት የወሰነው የዴሞክራሲ ተቋማት ግንባታ ማዕከል አቋቁሞ ሕዝቡ በየጊዜው መረጃዎችን፣ ማስረጃዎችን የሚሰጥበትን ሁኔታ የማመቻቸት፣ ሁለተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት ሐብትና ንብረት ምዝገባ ይፋ የሚሆንበት ሁኔታ ማመቻቸት ያጠቃልላል።

የመንግሥት ባለሥልጣናት ሐብት ይፋ ሲሆን ከዚህ የተለየ ተጨማሪ ሐብት አለው። በራሱ ብቻ ሳይሆን በዘመዶቹ፣ በወዳጆቹ የተያዘ ሐብት አለ የሚል ካለ እንዲጠቁም ነው። ከዚያም አልፎ የፀረሙስና ትግል ተቋማት አሉ። በቅርቡ በተጠናከረ መልኩ ያቋቋምነው የጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ አለ። በሥራ ላይ ያለው የሥነምግባርና የፀረ ሙስና ኮሚሽን አለ። እንደዚሁም የፖሊስ ኮሚሽናችንን ከዚህ በፊት ከነበረው አደረጃጀት ለየት አድርገን በአሜሪካን ሀገር እንደሚታወቀው ኤፍ ቢ አይ ዓይነት የምርመራ ቢሮ አቋቁመናል። ተቋሙ በሰው ኃየልም በማቴሪያልም ተጠናክሮ ጥቆማዎች ለመቀበል የሚያስችል ነው።

አሁን በመጣው የመረጃ ቴክኖሎጂ በኩልም ሕዝቡ ጥቆማ የሚያቀርብበት ሁኔታ ይመቻቻል። ዋናው ጉዳይ ግልፅነትን የማስፈን ጉዳይ ወሣኝ ነው። ይህንን ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስችል የተቋማዊ ግንባታ ሥራ ተጀምሯል። የተደበቁ ነገሮችም ካሉ ፈልፍሎ በማውጣት የፀረሙስና ትግሉን ማጠናከር ይቻላል። ዞሮ ዞሮ ይሄን ውስብስብ ወንጀል በሕዝብ ተሳትፎ ላይ የተመሠረተ መከላከልን አድርጎ መሄድ ጉዳይ ነው። ይሄ ለእኛ ዋንኛውን ጉዳይ አይተካም። ዋንኛው ጉዳይ ሰው አስቀድሞ በአመለካከት ሙስናን የሚጠየፍ ኅብረተሰብ በመፍጠር ዙሪያ ነው ማተኮር ያለብን። ከዚህ አኳያ በተሀድሶ ጊዜ ዋነኛ ድል ተብሎ ሊወሰድ የሚገባው የሚታማ ነገር ካለ ወደመድረክ እንዲወጣ ይረዳል።

ይሄ የሚሰጠን ዕድል በአመለካከት ዙሪያ ሰዎች እንዲገነቡ ያደርጋል። ሙስና የማይታለፍ መሆኑ ግንዛቤ ላይ ይወድቃል። ሁሉም ሰው ራሱን የሚጠብቅበት፣ ራሱን የሚገዛበት ሁኔታ ያመቻቻል። ሰው ራሱን የማይገዛ፣ በአመለካከቱ ራሱን የማይመራ ከሆነ ምንም ብታደርገው መስረቁን አይተውም። ሙስና የአመለካከት መሸርሸር ውጤት ነው። ሙስና ሕዝብን ከማገልገል ይልቅ ራስን የማገልገል አመለካከት የበላይነት ይዞ የሚታይበት ነው። ከዚህ አኳያ በመንግሥትም ሆነ በድርጅታችን ውስጥ ያስቀመጥነው አመለካከት የመገንባት ጉዳይ አንዱ ነው።

እናም ሁሉም ከፍተኛ አመራር ንፁህ ነው ሊባል አይችልም። ንፅህና የሚለካው በተግባራዊ እንቅስቃሴና እንዲሁም ኅብረተሰቡ የሚያቀርባቸውን መረጃዎች መሠረት አድርጎ ነው። ሙስናና ብልሹ አሰራር ለማስወገድ መቼም ጊዜ ቢሆን እረፍት የማይሰጥ ትግልን ይጠይቃል።

የመልካም አስተዳደር ጉዳይ፣

የመልካም አስተዳደር ችግር በዋነኛነት የአመለካከት ችግር ነው ብያለሁ። ስለዚህ በዚህ ደረጃ ከፍተኛ አመራሩ የአመለካከት ችግር አለ ብሎ አምኖ ተቀብሏል። ባገኘነው መረጃና ማስረጃ ልክ ሰዎች ተጠያቂ ሆነዋል። የትኛው ማስረጃ ኖሮ ነው እርምጃ ያልወሰድነው፣ ይነገረን እያልኩኝ ነው። ይሄ ማስረጃ እያለ አላሰራችሁም የሚል ከሆነ ይፈትነን። እርምጃ የሚወሰደው በተጨባጭ ማስረጃ ላይ ተመስርቶ ነው። ሙስና ውስጥ የሚዘፈቅ ሰው፣ ለሰው ነግሮ አይሰርቅም። ከሰረቀ ውስብስብ አድርጎ፣ ደብቆ ነው። ይሄ ሊገለጥ የሚችለው ኅብረተሰባዊ እንቅስቃሴ ሲኖር ብቻ ነው። ከዚህ ተነስተን ባወቅነው ልክ እርምጃ እየወሰድን ነው። አሁንም እንቀጥላለን።¾ 

ክፍል ወቅታዊ
Wednesday, 11 January 2017 14:36

የወሎ ፍቅር

 

በጥበቡ በለጠ

 

ጥንት ወሎ ጠቅላይ ግዛት ትባል ነበር። በዘመነ ደርግ ወሎ ክፍለ ሐገር ተባለች። በኢ.ሕ.አ.ዲ.ግ ዘመን በአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት ውስጥ ደቡብ ወሎ እና ሰሜን ወሎ እየተባለች ትጠራለች። መጠሪያዋ በየዘመኑ ቢለያይም ወሎ ግን ሁል ጊዜ በኢትዮጵያ የጥበብ፣ የታሪክ፣ የባሕል፣ የሐይማኖት፣ ጉዳዮች ላይ ብርሃናማነቷን እያንቦጐቦገች ቀጥላለች።

 

በሐይማኖት ረገድ የሁለቱ ትልልቅ ሐይማኖቶች ዋነኛዋ መናኸሪያ ናት። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሐይማኖት ውስጥ ቅዱስ እየተባሉ የሚጠሩ የጥበብ ሊቆች በተከታታይ የፈለቁባት ምድር ነች። ቅዱስ ይምርሃነ ክርስቶስ፣ ቅዱስ ሐርቤይ ፣ቅዱስ ላሊበላ እና ቅዱስ ነአክቶለአብ፣ የሐይማኖት መሪዎቸ ብቻ አልነበሩም። ኢትዮጵያንም ያስተዳደሩ መሪዎች ናቸው። ቤተ-ክርስትያኒቱ ሰው ከመሆን አስበልጣ የቅድስና አክሊል ያጐናፀፈቻቸው የኢትዮጵያ አስገራሚ መሪዎች ነበሩ። እነዚህን ቅዱስ መሪዎች አርግዛ የወለደችው ወሎ ናት።

 

በእስልምና ሐይማኖትም ብንሔድ ወሎ ውስጥ በርካታ አስገራሚ ጉዳዮችን እናገኛለን። በኢትዮጵያ የእስልምና ሐይማኖት ውስጥ ከመንፈሣዊ ድርሻው ባሻገር ጥበባዊ ድርሻውም እጅግ ግዙፍ የሆነው መንዙማ መገኛው ወሎ ነው። በእስልምና ሐይማኖት ውስጥ የሊቆች መገኛ መወለጃ ስፍራ ነች ወሎ። ክርስትና እና እስልምና ተከባብረው፣ ተወዳጅተው፣ ቤተሰብ ሆነው፣ አንተ ትብስ፣ አንቺ ትብስ እየተባባሉ ረጅም ዘመናት የቆዩባት አስገራሚ ምድር ወሎ ናት።

 

ኧረ ወሎን እንዴት አድርጌ ልግለፃት? በሙዚቃ የአዘፋፈን ቃና ነፍሴን ብርብር የምታደርገው ማሪቱ ለገሰ፣ አምባሰልን ስትጫወት ደንዝዤ የማለቅስባቸው በርካታ ቀኖችን አስታውሼ አልጨርሳቸውም። ወሎ የማሪቱ ለገሰ/ማሬዋ/ መገኛ፣ መወለጃ ናት። እንዲሁም በኢትዮጵያ ሙዚቃ ውስጥ ዋነኛ ስልት የሆኑት የአምባሰል፣ የባቲ፣ እና የትዝታ ቅኝቶች መፍለቂያ ስፍራ ናት። የኢትዮጵያ የጥበብ ደብር እያሉ የሚጠሯትም አሉ።

በዚህ በኛ ዘመን ውስጥ ካሉት ድምፃዊያን የሙዚቃ ምትሐተኞች መካከል ለእኔ ግንባር ቀደሟ እጅጋየሁ ሽባባው /ጂጂ/ ናት። የጂጂ የአዘፋፈን ስልት የተቀዳው ወይም የተወረሰው ከወሎ ነው። የወሎን ስልት ይዛ፣ የአሚናዎችን ሙዚቃዊ ልመና፣ ሙዚቃዊ ፍቅርና አክብሮት፣ ተለማማጭነት፣ ታሪክ ነግራን፣ ትረካን ይዛ እጅጋየሁ ሽባባው የኢትዮጵያን ሙዚቃ እላይ አወጣችው። የጂጂ ሙዚቃዎች ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሐይማኖት ውስጥ ጉባኤ ቃናን፣ ከእስልምና ሐይማኖት ውስጥ የወሎን መንዙማ፣ ከሐገረሰብ ጥበባዊ ቅርሶች ውስጥ የወሎን የአሚናዎች የልመናን ዘዬ፣ በመውሰድና ሙዚቃዊ ቃና በማዋሐድ እያንጐራጐረች ወደ አለም የሙዚቃ መድረክ መጣች። CNN የተባለው ግዙፉ የአሜሪካ ቴሌቪዥን ጣቢያ ጂጂ ላይ በሰራው ዶክመንተሪ African rising star ብሎ ጠርቷታል። አፍሪካ ውስጥ ከመጡት ተስፋ ከተጣለባቸው ከዋክብት የሙዚቃ ጥበበኞች መካከል በዋናነት CNN አድናቆቱን ለጂጂ ሰጥቷታል። ይህች የሙዚቃ ታላቅ ስብዕና ጥበብን ዝቃ የወሰደችው ከወሎ ነው።

 

እና፤ ስለ ወሎ የቱን አውርቼ የቱን ልተወው? የወለዬዎች ምርቃት፣ ዝየራው፣ የወለዬዎች የቋንቋ ቃና መች ተሰምቶ ይጠገባል። አማርኛ ቋንቋ ራሱ የተፈጠረው ወሎ ውስጥ ባለችው ወረዳ አማራ ሳይንት ነው ብለው የድሮ ታሪክ ጸሀፊዎች ነግረውናል። እንዴት ይህን ሁሉ ነገር ታደለችው? እያልኩ ዘወትር እያሰብኩ፣ እያደነኳት፣ እየወደድኳት፣ የተለያዩ ዶክመንተሪ ፊልሞችንም ብሰራባት፣ የወሎ ፍቅር እንደ አዲስ ሁሌም ያገረሽብኛል።

 

ታሪካዊቷ መቅደላ አምባ የምትገኘው ወሎ ውስጥ ነው። የግዙፍ ሰብእናዎች ባለቤት የሆኑት ታላቁ ንጉስ አጼ ቴዎድሮስ ለኢትዮጵያ ፍቅር ብለው በገዛ ሽጉጣቸው መስዋዕት የሆኑባት መቅደላ ታሪክን እየዘከረች ዛሬም አለች። ኢትዮጵያ በእንግሊዝ ወታደሮች አማካይነት የጥበብ አንጡረ ሀብቶችዋ የተዘረፉባት መቅደላ አምባ ጭር ብላ ሳያት ስሜቴን እየነካችው በአመት አንዴ እየሄድኩ አያታለሁ። መቅደላ አምባ አጼ ቴዎድሮስ ከተሰው በኋላ 2 ቢሊዮን ፓውንድ /በዛሬው ምንዛሬ 60 ቢሊዮን ብር/ የሚያወጡ የብራና መጻሕፍት ተዘርፈውባታል። እነዚህ ብራናዎች አጼ ቴዎድሮስ ከጎንደር ወደ መቅደላ ያስመጧቸው ናቸው። መቅደላን ትልቅ የጥበብ ማዕከል አደርጋታለሁ ብለው ትልቅ ርዕይ ይዘው ተነስተው ነበር። ሕልማቸው አልተሳካም። መድፋቸው ሴፓስቶፖል ዛሬም መቅደላ ላይ ቁጭ ብሎ ቴዎድሮስን ያስታውሰናል። ከሴፓስቶፖል ባሻገር ባለው ሰንሰለታማ ቁልቁለት እየወረድን ስንሄድ እሮጌ የምትባል ሌላ ታሪካዊት ስፍራ እናገኛለን። በዚህች ስፍራ ላይ ታላቁ የኢትዮጵያ የምንግዜም አርበኛ ፊት አውራሪ ገብርዬ ተሰውቶባታል። ወሎ የሰማዕት ምድር ነች።

 

ሁሌም አንስቸው ወደ ማልጠግበው ሌላኛው የፕላኔቷ ብርቅዬ ሰው ላምራ። ቅዱስ ላሊበላ!

ቅዱስ ላሊበላ ከአለት እየፈለፈለ ያነጻቸው አብያተ-ክርስትያናት በምድሪቱ ላይ እስከ አሁን ድረስ ምስጢር ሆነው ቆይተዋል። የሰው ልጅ ከሰራቸው የኮንስትራከሽን ጥበቦች መካከል እንደ ትንግርት የሚቆጠሩት እነዚህ ኪነ-ሕንጻዎች ፍክትክት ብለው የሚገኙት ወሎ ወስጥ ነው። ያውም ላሰታ ቡግና ወረዳ፣ ሮሐ ከተባለች የቅድስና ቦታ ላይ ነው። ቅዱስ ላሊበላ ዛሬ ኢትዮጵያ ወስጥ ጥምቀት እያልን የምናከብረውን በአል ልዩ ስርአቱን የጀመረው ይህ ጥበበኛ መሪ እና አርክቴክት ነው። ታቦታት ከመንበረ ክብራቸው ተነስተው ጉዞ አድርገው፣ ጥምቀተ ባህር አድረው፣ እንደገና ወደ መንበረ ክብራቸው የሚመለሱበትን እጅግ ደማቅ ኦርቶዶክሳዊ ትይንተ ሀይማኖት የጀመረው ቅዱስ ላሊበላ ነው። ቦታውም ወሎ ነው።

 

ከላሊበላ ከተማ በ42 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኝ ሌላ የምድሪቱ አስደማሚ ኪነ-ሕንጻዎች አሉ። ከታነጹ 900 አመታት ተቆጥረዋል። ያነጻቸው ደግሞ ቅዱስ ይምርሀነክርሰቶስ ይባላል። ዋሻ ውስጥ የሚገኙ ናቸው። ቤተ-መንግስትና ቤተከርስቲያንን ፍጹም ውበትን ከግርማ ሞገስ ጋር አጣምረው የያዙ ድንቅ ጥበቦች ናቸው። ምንም አይነት ምስማርም ሆነ ማያያዣ ሳይኖራቸው ድንጋይ፣ እምነ-በረድ፣ እንጨት፣ እርስ በርሳቸው እየተጣመሩ የቆሙበት ኪነ-ሕንጻ የሚገኘው ወሎ ውስጥ ነው። ይህ ኪነ-ሕንጻ ውሀ ላይ ቁጭ ያለ ነው። ከስሩ ውሀ ነው። ተአምሩ እና ምስጢሩ ገና አልተጠናም።

 

ዘርዝሬ የማልጨርሰውን ጉዳይ ጀመርኩትና ግራ ገባኝ። እንደው ለማጠናቀቅ እንዲመቸኝ ከአማራ ክልል ባሕልና ተሪዝም በሰበሰብኩዋቸው መረጃዎች ሰብሰብ ልበል።

 

ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም

በኢትዮጵያ የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ዕምነት ተከታዮች ዘንድ በአንጋፋነታቸው ከሚታወቁ ቅዱስ ስፍራዎች ውስጥ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም አንዷ ናት። ከደሴ ከተማ ሰሜን-ምዕራብ 76 ኪ.ሜ ርቅት ላይ የምትገኘውና “ዳግማዊት ኢየሩሳሌም” በመባል የምትታወቀው ይህችው ገዳም ከዕምነትና ከአስተዳደር ጋር የተቆራኙ ታሪኮችን የያዘች ናት።

 

ኢየስስ ክርስቶስ በቀራኒዮ ተሰቅሎበት ነበር የሚባለው መስቀል የቀኙ ክንፍ በክብር ያረፈው በዚች ገዳም ውስጥ እንደሆነ በከፍተኛ ደረጃ ይታመናል። የኢትዮጵያ የቁርጥ ቀን ደራሽ የሆነቸው እንግሊዛዊት፣ ሲሊቪያ ፓንክረስት ይህን ጉዳይ “ካልቸራል ሂስትሪ ኦፍ ኢትዮጵያ“ በተሰኘ ግዙፍ መጽሀፍበሚገባ ገልጸዋለች።

የግሸን አምባ በተፈጥሮ የመስቀል ቅርጽ አለው። የአምባው ዙሪያ ለመውጣትም ሆነ ለመውረድ ፍፁም በማይታሰብ እንደምሰሶ ቀጥ ብለው በሚታዩ ገደላ ገደል የመሬት ገፅታዎች የተከበበ ሲሆን ወደ አናቱ ለመውጣት የሚቻለው ተፈጥሮ በአዘጋጀችው አንዲት ብቸኛ ጠባብ መንገድ አማካኝነት ብቻ ነው። በአጼ ኃይለ ስላሴ ዘመነ መንግስት በንጣፍ ድንጋይ የመወጣጫ ደረጃ እስከተሰራለት ድረስ የገዳሟ መነኮሳት አምባውን ለመውጣትም ሆነ ለመውረድ ይጠቀሙበት የነበረው ብቸኛ ዘዴ ወገባቸውን በገመድ ወይንም በመጫኛ አስረው በመጐተት ነበር።

 

በአምባው ላይ በተለያዩ ጊዜያት የተተከሉ አራት አብያተ ክርስትያናት አሉ። የግሸን ማርያምና የእግዚአብሔር አብ አብያተክርስቲያናት መሠረታቸው የተተከለው በአፄ ካሌብ ዘመነ መንግሥት በስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ነው ይባላል። ይሁን እንጂ በተለያዩ ጊዜያት ፈርሠው የመሠራትና የመታደስ ዕድል ገጥሟቸዋል።

 

ግማደ መስቀሉ በመቅደሱ ውሰጥ ተቀብሮ ይገኝበታል ተብሎ የሚታመነው የእግዚአብሔር አብ ቤተክርስቲያን በአፄ ዘርዓ ያዕቆብ እንደገና የተሠራ ሲሆን በዳግማዊ ምኒሊክ እንዲታደስ ተደርጓል። አሠራሩ በሌሎች አካባቢዎች ከሚታየው የተለየና በመስቀል ቅርጽ የተሠራ ሆኖ ልዩ ውበት ያለው ነው። የግድግዳ ላይ ስዕሎቹም በሌሎች አድባራት አንደሚታዩት ከመጽሐፍ ቅዱስ የተገኙ ሃይማኖታዊ ታሪኮችን የሚያንፀባርቁ ሳይሆን የዘርዓያዕቆብ ስዕላዊ ትርጓሜዎች ናቸው። ከግማደ መስቀሉ መገኘት ጀምሮ ግሽን እስከገባበት ድረስ ያለውን የሚተርከው ስዕል በቤተመቅደሱ ግድግዳ ዙሪያ ይታያል። የነገስታቱ ሥዕልም እንዲሁ።

 

በተመሣሣይ መልኩ የግሽን ማርያም ቤተክርስቲያን በአፄ ዘርዓያቆብ እህት በእማሆይ እሌኒ የተሠራችና በኋላም በአፄ ኃይለስላሴ ባለቤት በእቴጌ መነን እንደታደሰች ይነገራል። የአሁኗ ግሸን ደብረ ከርቤ ገዳም ቀደም ባሉት ጊዜያት ደብረ ነጐድጓድና ደብረ እግዚአብሔር በመባል ትጠራ ነበር። ንጉስ ላሊበላ ከድንጋይ ፈልፍሎ ያሰራው ቤተክርስቲያን በእግዚአብሔር አብ ይጠራ ስለነበር ነው ደብረ እግዚአብሔር ትባል የነበረው በማለት የገዳሟ ኃላፊ ይገልፃሉ። ብዛት ያላቸውን ታሪካዊ ቅርሶች በስርዓት የያዘው ዕቃ ቤት የገዳሟን ታሪካዊነት የሚመሰክር ሌላው መረጃ ነው።

 

ሎጐ ሐይቅ

ከደሴ ወደ ወልድያ በሚወስደው ዋና መንገድ 30 ኪ.ሜ ርቀት ላይ አንዲት አነስተኛ ከተማ ትገኛለች። ከዚች የሐይቅ ከተማ ወደቀኝ 4 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሎጐ ሐይቅ ወይንም የሐይቅ ሐይቅ ተንጣሎ ይታያል። ከባህር ወለል 2030 ሜትር ከፍታ ላይ የሚኘው ሐይቅ የ35 አጸፋ ኪ.ሜ ስፋትን፣ 23 ሜትር ጥልቀትን የያዘ ነው።

 

በዚህ ሀይቅ ሰሜን ምዕራብ አቅጣጫ ላይ በአንድ ጐኑ ሙሉ በሙሉ ከየብስ ጋር የተገናኘና ውሃውን ወደፊት የገፋ ባህረገብ መሬት ይገኛል። ይህ ቦታ ጥንት ዙሪያውን በውኃ የተከበበ ደሴት ነበር ይባላል።

 

በአጼ ድልናኦድ ዘመነ መንገሥት /908-918 ዓ.ም/ ከግብፅ አገር በመጡ አባ ሰላማ በሚባሉ የኃይማኖት አባት አማካኝነት ቤተመቅደስ ተሠርቶ ደሴቱ ላይ ጥንታዊው የሐይቅ እስጢፋኖስ ገዳም ተገደመ። በገዳሙ ኢየሱስ ሞኣና አቡነ ተክለኃይማኖት አገልግለዋል። አፄ ይኩኖ አምላክ ተምረውታል። በዛጉዌ ሥርወ መንግስት የመጨረሻው ነጋሲ የነበሩትን ይትባረክን ከስልጣን አውርዶ በምትኩ የሰሎሞናዊ ሥርወ መንግሥት አካል የነበሩትን ይኩኖ አምላክን ለመተካት ከነአቡነ ተክለኃይማኖት ጋር ሚሲጢራዊ ተግባር የተካሄደው በዚሁ ለወንዶች ብቻ በተፈቀደው ገዳም ውስጥ ነበር ይባላል።

 

ገዳሙ በቅርስ ሃብቶች የበለፀገ፣ በተለያየ ጊዜ የገነሡት ነገሥታት በስጦታ መልክ ያበረከቷቸው ውድ ዕቃዎችና ንዋዬ ቅዱሳት እጅግ በርካታ የብራና መጻህፍትን ገድሎችንና ከድንጋይ ተፈልፍለው የተሰሩ ልዩ ልዩ ቅርሶችን የያዘ ነው። በተጨማሪም ወንጌላዊው ሉቃስ ከሣላቸው አራቱ ስዕለማርያም ውስጥ አንዷ በዚሁ ገዳም ውስጥ መኖሯን የገዳሙ ኃላፊ ይገልፃሉ።

 

ከዚህ በተጨማሪ በገዳሙ ዙሪያ የተንጣለለውን ሀይቅ፣ የአካባቢውን ተፈጥሯዊ የመሬት አቀማመጥ፣ ከሐይቁ ምግባቸውን አፈላልገው በዙሪያው ባሉት ዛፎች ላይ ተጠልለው የሚኖሩትንና መሥመር ሰርተው በሀይቁ አናት ላይ ከአንዱ ዳርቻ ወደሌላው የሚበሩ የአዕዋፍ ዝርያዎችን፣ የአሣ አጥማጆችን ሕብራዊ እንቅስቃሴን አጣምሮ ማየት ልዩ  ደስታንና የመዝናናት ስሜትን ይፈጥራል።

 

ጀመዶ ማርያም ገዳም

የጀመዶ ማርያም ገዳም ከወልዲያ 70 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘው የዋጃ ከተማ ተገንጥሎ በሚወስደው አስቸጋሪ የእግር መንገድ የሰዓታት ጉዞን በሚጠይቀው የግዳን ወረዳ ውስጥ ነው። እንደ ገዳሟ የሃይማኖት አባቶች ገለጻ ጀመዶ ማርያም ከተመሰረተች 1000 ዓመታትን አስቆጥራለች። ገዳሟ የምትገኘው ከትልቅ የባልጩት አለት ገደል ስር ርዝመቱ 15 ሜትር፣ ወርዱ 7 ሜትር ቁመቱ ደገሞ በአማካይ 20 ሜትር ከሚሆን ዋሻ ውስጥ ነው።

 

በዋሻው መሀል በልዩ የግንባታ ጥበብ የታነጸውና ዙሪያውን በቅዱሳን ስዕል ያሸበረቀው የገዳሟ ቤተመቅደስ የረቂቅ ጥበብ አሻራ ነው። ከስዕሉ መካከል በወንጌላዊው ሉቃስ እንደተሳለች የሚገርላትና ”ምስለ ፍቁር ወልዳ” በሚል መጠሪያ የምትታወቀው የቅድስት ድንግል ማርያም ስዕል የገዳሟ ልዩ የክብር ምንጭ ናት። በየዓመቱ ጥቅምት 4 እና ግንቦት 1 ቀን በሚውሉት ክብረ በዓላት “የምስለ ፍቁር ወልዳ” ስዕል በመጋረጃ ተሸፍና፣ ለመቆሚያ በተዘጋጀው የስጋጃ ምንጣፍ ላይ ሲደረስ መሸፈኛው ተገልጦ ስዕሏ ለምዕመናን እንድትታይ ከቀኝ ወደ ግራ ሦስት ጊዜ ይዞራል። ምዕመናን “ለምስለ ፍቁር ወልዳ” ያላቸውን ሃይማኖታዊ ክብር በእልልታ፣ በሆታና በስግደት ይገልጻሉ።

 

ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ መስቀሎች የተለያዩ ነዋየ ቅዱሳት በተለይም ከ950 ዓመት በላይ ዕድሜ እንዳለው የሚነገርለት መቋሚያ ከጀመዶ ማርያም ውድ ቅርሶች ጥቂቶቹ ናቸው።

 

አሸተን ማርያም

የአሸተን ማርያም ደብር በቡግና ወረዳ 024 ቀበሌ ገበሬ ማህበር ውስጥ ከላሊበላ በስተምስራቅ በተራራ ላይ የምትገኝ ውቅር ቤተክርስቲያን ስትሆን ቦታው ለመድረስ ከላሊበላ ከተማ በበቅሎና በእግር ሁለት ሰዓት ተኩል ያስኬዳል። ቤተክርስቲያኗ የተሰራችው በአፄ ነአኩቶለአብ መዘነ መንግሥት /1207-1247 ዓ.ም/ ሲሆን ከአንድ ቋጥኝ መፈልፈሏ ከላሊበላ አብያተክርስቲያናት ጋር ያመሳስላታል። ቤተክርስቲያኗ መጀመሪያ ስትፈለፈል በሦስት በኩል አምዶች ተሰርተውላት የነበረ ሲሆን የአካባቢው ህዝብ በአምዶቹ መካከል የነበረውን ባዶ ቦታ  በድንጋይና በጭቃ በመሙላት እንደ ቤት ተጠቅሞበታል። ደብሯ ከመደረሱ በፊት በተራራው ውስጥ የተሰራ ሃያ ሜትር ርቀት ያለው መሽዋለኪያ ይገኛል። ከዚህ መሽዋለኪያ አካባቢ አፄ ላሊበላ ለአሸንተን ማርያም በተክርስቲያን ግንባታ አስጀምሮት ነበር የሚባልለት አንድ ስፍራ አለ። የአሁኗ አሸተን ማርያም ከዚህ ስፍራ ጥቂት ከፍ ብላ ትገኛለች።

 

በአሸተን ማርያም ረዥም ዘመን ያስቆጠሩ በጨርቅና በእንጨት ገበታ በውሃ ቀለም የተሳሉ ስዕሎች ይገኛሉ። ስዕሎቹ ባህላዊውን የቀለም ቅብ አሰራር የተከተሉ፣ በመስመሮችና በወዝ የተሰሩ ናቸው። /የብርናንና ጥላ አጣጣልን የሚያሳይ ስዕል በወዝ የተሰራ ይባላል።/

 

ነአኩቶ ለአብ

የነአኩቶ ለአብ ገዳም በቡግና ወረዳ ውስጥ ከላሊበላ ከተማ ደቡባዊ ምሥራቅ አቅጣጫ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ይገኛል። ከላሊበላ ከተማ ወደ ስፍራው የሚደርስ  የመኪና መንገድ አለ። ይህን መንገድ በመጠቀም ስፍራው ለመድረስ 45 ደቂቃ ይፈጃል። ገዳሙ ተፈጥሮአዊ በሆነ ዋሻ የተከበበና መግቢያው ላይ በጥርብ ድንጋይ የታነጸ ሲሆን ወደ ደጃፉ ለመድረስ የሚረዳ የድንጋይ ደረጃ አለው።

 

በገዳሙ ውስጥ የሚገኙት የተለያ መጠን ያላቸው ተፈጥሮአዊ የድንጋይ ገበታዎች ከቤተመቅደሱ ጣሪያ ላይ በሚንጠባጠብ የጠበል ውሃ ዘወትር የተሞሉ ናቸው። ከጐን በሚኘው የዕቃ ቤት የተለያዩ ነገስታት የስጦታና የክብር ዕቃዎች፣ ጥንታዊ የብራና መጻሕፍት፣ ”ስማጐንደር” በሚል መጠሪያ የሚታወቀውና አፄ ነአኩቶ ለአብ ከጦርነት መልስ ይዘውት እንደመጡ የሚነገርለት ትልቅ ከበሮና ሌሎች ቅርሶች ይገኛሉ።

በነአኩቶ ለአብ ገደም ውስጥ በዘመኑ የተሰሩ የጨርቅና የገበታ ላይ ስዕሎች አሉ። ስዕሎቹ የድንግል ማርያምን ምስልና የክርስቶስን ስቅለት የሚያሳዩ፣ የአፄ ነአኩቶለአብን ንግስና ገድል የሚዘክሩ ሆነው በወፍራም የውሀ ቀለም የተሳሉ የወዝ ስራዎች ናቸው።

 

ገነተ ማርያም

ከላሊበላ ወልድያ መንገድ በመገንጠል 2 ኪ.ሜ ወደ ውስጥ ገባ ብሎ ከላሊበላ ከተማ 31 .ኪ.ሜ ርቀት ላይ የሚገኘው የገነተ ማርያም ቤተክርስቲያን ከአንድ ቋጥኝ ተፈልፍሎ የተሰራ ውቅር ህንፃ ነው። ቤተክርስቲያኑ በ1260ዎቹ በአፄ ይኩኖ አምላክ እንደተሰራ ይነገራል። በበጋ ጊዜ ወደ ደብሩ የሚያስጠጋ ጥርጊያ የመኪና መንገድ አለ።

 

የገነተ ማርያም ቤተክርስቲያን አሰራር አንዱ የላሊበላ አብያተክርስቲያናት የቤተ መድሃኒዓለምን ይመስላል። ህንፃው ከተፈለፈለበት ቋጥኝ ገደል ነፃ ሆኖ ለብቻው የቆመ ነው። በዙሪያው ያለው የተጠረበ ቋጥኝ እንደ አጥር የሚያገለግል ሲሆን በመግቢያው በር ግራና ቀኝ የመስቀል ቅርጽ ተሰርቶበታል። በአካባቢው ከተፈለፈሉና እስካሁን ከሚታወቁት ውቅር ህንፃዎች የገነተ ማርያም ደብር በዕድሜ አነስተኛ ነው።

 

በህንፃው ውስጥ ጥንታዊ የኢትዮጵያ ባህላዊ የስዕል አሳሳል የተከተሉ የግድግዳ ላይ የቀለም ቅብ፣ የጨርቅ ላይ ቀለም ቅብና የገበታ ላይ ስዕሎች ይገኛሉ።

ብልባላ ጊዮርጊስ፣ ብልባላ ጨርቆስ ከገነተ ማርያምና ከላሊበላ አብያተክርስቲያናት ጋር በተጓዳኝ ወሎን የሚያስጠሩ ታሪካዊ ቅርሶች ናቸው።

 

አቡነ አሮን

አቡነ አሮን ገዳም በመቄት ወረዳ ከክፍለ ቋት ከተማ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘውና አግሪት ከምትባለው ትንሽ መንደር በስተሰሜን የ1፡30 የእግር መንገድ ያስኬዳል። ገዳሙ የታነፀው በ1330ዎቹ፣ አቡነ አሮን በተባሉ የሃይማኖት አባት እንደሆነ አዛውንቶች ይናገራሉ። ደብሩ በዋሻ ውስጥ ተፈልፍሎ የተሰራ ሲሆን የተለያየ ስፋት ያላቸው አምስት ክፍሎች፣ አስራ አራት አምዶች፣ ሁለት በሮችና ሰባት መስኮቶች አሉት። የደብሩ መግቢያ በር ባለ ሁለት ተካፋች ሲሆን ከሰባቱ መስኮቶች አንዱ በጣሪያው ላይ ይገኛል። መስኮቱ መዝጊያ የሌለው በመሆኑ በፀሐይ ጊዜ  በተወሰነ ሰዓት ብርሃን ያስገባል። በዝናብ ጊዜ ግን ምንም ውሃ እንደማያስገባ የደብሩ ካህናት ይጋራሉ። አንዳንድ ጊዜ ይህን መስኮት ስቁረት በሚል መጠሪያ ይጠሩታል።

 

አቡነ አሮን ቋጥኙን ፈልፍለው ገዳሙን ከመስራታቸው በፊት ትዕምርተ መስቀላቸውን ተክለው ፀልየውበታል በሚባለው ስፍራ ላይ ውሃ አለ። ዋሻውን ለመፈልፈል የተጠቀሙበት መጥረቢያም በማህደር ሆኖ ተቀምጧል። የገዳሙ ግብር የሚወቀጥባቸው ሁለት ሙቀጫዎች አሉ። የደብሩ ካህናት እንደሚሉት ከሙቀጫዎቹ አንዱ “ከእምባጮ” የተሰራ ነው።

 

ከጥንታዊ ስዕሎችና የብራና መጻሕፍት በተጨማሪ የበርካታ አዛውነትና ህፃናት አጽም በገዳሙ ይገኛል። አጽሙ የነማን እንደሆነና ለምን እንደተቀመጠ በውል የሚታወቅ ነገር የለም። ከገዳሙ ቅድስት ውስጥ ካለው መንበር ስርም የአቡነ አሮን መካነ መቃብር ይገኛል።

 

ዋግ ኸምራ

ዋግኸምራ ከአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ዞን መስተዳድሮች ውስጥ አንዱ ነው። በሰሜንና በምስራቅ ከትግራይ፣በደቡብ ከሰሜን ወሎ፣ በምዕራብ ከሰሜንና ደቡብ ጐንደር ጋር ይዋሰናል። የዞኑ የቆዳ ስፋት 744500 ሄክታር ሲሆን 300ሺ ያህል ህዝብ እንደሚኖርበት ይገመታል። በዞኑ ውስጥ የሚገኙት ሦስቱ ወረዳዎች ሰቆጣ፣ዝቋላና ደሀና ይባላሉ። የዞኑ ዋና ከተማ ሰቆጣ ስትሆን ታሪካዊና ረዥም ዕድሜ ካስቆጠሩት የኢትዮጵያ ከተሞች የምትፈረጅ ናት። ከወልድያ ከተማ 200 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ትገኛለች።

 

 

የዋግ ኸምራ ዞን አማርኛና ትግርኛ ተናጋሪ በሆኑ ሕዝባች መሀል የሚገኝ በመሆኑ የህዝቡ የቋንቋና የባህል ገጽታ ከአማራውና ከትግሬው ቋንቋ ባህል ጋር በአብዛኛው የተወራረሰ ነው። በዞኑ በቀደምትነት ሲነገር የቆየው አንጡራ ቋንቋ ኻምጣኛ ወይንም ኸምጣኛ ይባላል። ኻምጣኛ የሚሉት ዝቋላና ሰቆጣ ወረዳዎች ውስጥ የሚገኙት ተናጋሪዎች ሲሆኑ ኸምጣኝን የሚሉት ደግሞ ከተከዜ በስተምዕራብ ያሉት መሆናቸውን ዴቪድ አፕልያርድ የተባሉ የቋንቋ ምሁር ይገልፃሉ። ኻምጣኛ ተናጋሪ ባልሆኑ አጐራባች ሕዝቦች ዘንድ ቋንቋው አገውኛ በመባል ይታወቃል። የቋንቋ ምሁራን ኻምጣኛን በኩሻዊ ቋንቋ ቤተሰብ ውስጥ የማዕከላዊ ኩሽ ንዑስ ቤተሰብ አባል አድርገው ይፈርጁታል። በዚህ ንዑስ ቤተሰብ ውስጥ የሚካተቱት የአገው ቋንቋዎች ብቻ ሲሆኑ እነርሱም ኻምጣኛ፣ ብሌንኛ እና ቅማንትኛ ናቸው።

 

በባህላዊ አሰራር በክብ ቅርጽ ከድንጋይ የሚሰሩት ባለአንድ ፎቅ የሳር ክዳን ቤቶች የጎብኝዎችን ቀልብ ይስባሉ። ከፊሎቹ የቆርቆሮ ክዳን የለበሱ ሲሆን በአካባቢው አጠራር “ህድሞ” ይባላሉ። በተመሳሳይ ቅርጽ በላሊበላ ከተሰሩት ጥንታዊ ቤቶች ጋር እጅግ ይመሳሰሉሉ።

 

መስቀለ ክርስቶስ

የመስቀለ ክርስቶስ ውቅር ቤተክርስቲያን ከሰቆጣ ከተማ ደቡባዊ ምስራቅ አቅጣጫ 5 ኪ.ሜ. ርቆ ይገኛል። ቤተክርስቲያኑ የሚገኝበት ስፍራ ልዩ ስሙ ”ውቅር አባ ዮሃንስ” ይባላል። የመስቀለ ክርስቶስ ቤተክርስቲያን በአፄ ካሌብ ዘመን መንግስት /495-525 ዓ.ም/ ከአንድ አለት ተፈልፍሎ እንደተሰራ ይነገራል። የተፈለፈለበት የድንጋይ ዓይነትና የአፈላፈሉ ዘዴ ከላሊበላ ውቅር አብያተክርስቲያናት ጋር ተመሳሳይነት ያለው ይመስላል። ቤተክርስቲያኑ በአራቱም ጐኖች ከተፈለፈለበት ቋጥኝ ተለይቶ የቆመ ሲሆን በምዕራብ በኩል ጣሪያው ከቋጥኙ ጋር የተያያዘ ነው።

 

በዕድሜ ብዛትና በእንክብካቤ ጉድለት ምክንያት በህንጻውና በውስጡ ይገኙ የነበሩት ጥንታዊ ስዕሎች ላይ ከፍተኛ ጉዳት ደርሷል። ከቀሩት ጥቂት የደብሩ ስዕሎች ለመረዳት እንደሚቻለው የአሳሳሉ ጥበብ ጥንታዊውን ዘዴ የተከተለ ሲሆን ስዕሎቹ የተሰሩት በጭቃ ሞርታር ግድግዳው ላይ በተለጠፈ ጨርቅና በውቅር ህንፃው ላይ በተቀባ የኖራ ቀለም  ላይ ነው። ስዕሎቹ የውሃ ቀለምና የቀለም ቅብ ስራዎች ናቸው። በመስመሮች የነገሮችንና የገጾችን ተምሳሌነት የሚያሳዩ የወዝ ሥራዎችም ይታይባቸዋል። በእነዚህ የአሳሳል ዘዴዎች የተሰሩት ስዕሎች በቤተክርስቲያኑ ደጀሰላም ግድግዳ ላይ በመግቢያው በርና በቋሚ ምሰሶዎች ላይ ይታያሉ።

 

አስክሬንን አድርቆ በማስቀመጥ ጥበብ ተዘጋጅተው ለረዥም ዘመናት እንደተቀመጡ የሚነገርላቸው የበርካታ ሰዎች አካላት በቤተክርስቲያኑ ምዕራባዊ ክፍል ውስጥ ይገኛሉ። አስከሬኖቹ የተገነዙት በቆዳ ሆኖ ቆዳዎቹ በትናንሽ እንጨት መሰል ቁልፎች እንዲያያዙ ተደርጓል።

 

ገታና የገታ አንበሣ

ከአዲስ አበባ 375 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በምትገኘው ኮምቦልቻ ከተማ አካባቢ ታሪካዊነት ያላቸውን የተለያዩ ቦታዎች ይገኛሉ። ከከተማዋ ወደ አዲስ አበባ በሚወስደው ዋና መንገድ 12 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የጨቆርቲ መንደርን ያገኛሉ። ከዚች መንደር ወደግራ 4 ኪ.ሜ ገብተው ነው በእስልምና ኃይማኖት ተከታዮች ዘንድ ከፍተኛ ክብር ያለውን የገታ ቅዱስ ቦታና ጥልቅ የታሪክ ፍተሻ የሚያስፈልገውን የገታ አንበሣን የሚያገኙት።

ገታ መውሊድን ምክንያት በማድረግ በያመቱ ደማቅ ክብረበዐል የሚደረግበት ስፍራ ሲሆን በብዙ ሺ የሚቆጠር ሕዝብ ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎችና ከዓረቡ ዓለምም ሳይቀር ወደዚህ ቅዱስ ስፍራ መጉረፍ የተለመደ ባህላዊ ትርዒት ነው። ገታን ያቀኑት ቀደምት የሃይማኖቱ መሪዎች አዕፅምት በአንድ ክፍል ውስጥ በክብር ተቀምጠው  ይገኛሉ።

 

ከጋታ ግቢ ጥቂት ርቀት ላይ የሚገኘው ከአንድ ወጥ ድንጋይ ተፈልፍሎ የተሠራው የአንበሣ ምስል ሌላው ትኩረትን የሚስብ ቅርስ ነው። ይህ የአንበሣ ምስል በከፊል አየር ላይ የተንጠለጠለ ሲሆን አብዛኛው የሰውነት ክፍሉ ከዋናው አለት ጋር የተያያዘ ነው።

 

ይህ ምስል መቼ ለምነና በማን እንደተቀረጸ በውል የሚታወቀ ነገር የለም። ይሁን እንጂ ረዥም ዘመናትን ያስቆጠረ ለመሆኑ ምንም ጥርጥር የለም። በአንበሳው ምስል ፊት ላይ የመስቀል ቅርጽ የሚገኝ ሲሆን ከጐኑ ደግሞ የሳባውያን ፊደላትን የሚመስሉ ቅርጾች ይገኙበታል። አንዳንድ አዛውንቶች ምስሉ በክርስትና እምነት ተከታዮች በጥንት ዘመን እንደተሰራ ይናገራሉ። ዛሬ በአካባቢው ያሉት ነዋሪዎች ሙስሊሞች ናቸው።

 

አንዳንድ አባቶች እንደሚሉት የገታ አንበሣ በክርስትና እምነት ተከታዮች የተሰራ ሲሆን የመስቀሉ ምስልም የሚጠቁመው ይህንኑ መላምታዊ ግምት ሳይሆን አይቀርም። ዛሬ በአካባቢው ብዙ ሙስሊሞች የሚኖሩ ሲሆን በመንደሩ ውስጥ የሚገኘውና ታላቅ ክብር የሚቸረው የገታ መስጊድም የዕለት ተዕለት ስርዓቱን እየሠጠ ይገኛል።

 

ከኮምበልቻ ከተማ 60 ኪ.ሜ. ርቀት ወደ አሰብ በሚወስደው አውራ ጐዳና ላይ ባቲ ትገኛለች። ዘወትር በዕለተ ቅዳሜ በተለየ ሁኔታ ደመቅ የሚለውና የአማራ፣ የኦሮሞ፣ የአርጐባና የአፋር ብሔረሰቦችን በአንድነት የሚያገናኘው የሜዳ የገጠር ገበያ በተፈጥሮ ደም ግባት የሚጐላውን የባህላዊ አለባበስና አጋጊያጥ ስብጥር የሚያሳይ ምቹ መድረክ ነው። ትዕይንቱ በማይረሳ ትዝታ መንፈስን ይመስጣል።

 

ከጉዞ በፊትም ሆነ በኋላ አረፍ ብሎ ንፁህ አየር ለመሣብና አካባቢውን ለማድነቅ የኮምቦልቻ ከተማ የተመቸች ናት።

ከኮምቦልቻ ከተማ በዋናው መንገድ 25 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የደሴ ከተማ ትገኛለች። ከአዲስ አበባ ሰሜናዊ ምስራቅ አቅጣጫ 400 ኪ.ሜ ርቀት ላይ የምትገኘው ደሴ በሰሜን ማዕከላዊ ከፍተኛ ቦታዎች ምስራቃዊ ጫፍ ላይ የምትገኝ ደመቅ ያለች ከተማ ናት። የመንገዱን ግራና ቀኝ ማራኪ የተፈጥሮ አቀማመጥ እያደነቁ ወደ ደሴ ለመጓዝ የየብስ ትራንስፖርት ይመረጣል። ለፍጥነትና ለተሻለ ምችት በአውሮኘላን እስከ ኮምቦልቻ ተጉዞ ቀሪውን 25 ኪ.ሜ በመኪና በመጓዝ ደሴ መድረስ ይቻላል። ከተማዋ በከፍተኛ ስፍራ ላይ የተቆረቆረች ብትሆንም ዙሪያዋን በጦሳ ተራራ የተከበበች ናት። የጦሳ ተራራ የደሴ ከተማን ከቅርብ ርቀት ከላይ ወደታች ለመመልከት እጅግ ተስማሚ ስፍራ ነው።

 

ከተማዋ ደሴ ከመባልዋ በፊት ላኮመልዛ በሚል ስም ትታወቀ ነበር። የደሴ ከተማ መስራች የልጅ እያሱ አባት ንጉስ ሚካኤል አሊ ናቸው። ንጉሱና ተከታዮቻቸው ቋሚ መቀመጫቸውን ደሴ ላይ ካደረጉ በኋላ ከተማዋ ቀስ በቀስ እየለማችና እያደገች በመሄድ ዛሬ ኢትዮጵያ ውስጥ  ካሉት ጥቂት ታሪካዊ ከተሞች አንዷ ለመሆን በቅታለች። ደሴ አካባቢዋንና ውስጧን ለሚጐበኙ ቱሪስቶች አመቺ የመዝናኛና ታሪክን የማወቂያ ስፍራዎች አሏት። በከተማዋ ውስጥ የሚገኙት የአይጠየፍ አዳራሽ የደሴ ሙዚየምና የወሎ ባህል አምባ የየበኩላቸውን ታሪክና ቅርስ በመያዝ ለተመልካች ልዩ ስሜትን ሊፈጥሩ የሚችሉ ናቸው።

 

አይጠየፍ በአንድ ወቅት አፄ ቴዎድሮስ ተንቀሣቃሽ ድንኳናቸውን ተክለውበት እንደነበር በሚነገረው ጀም በሚል መጠሪያ በሚታወቀው ኮረብታ ላይ የሚገኝ በጣም ሰፊና ግርማ ሞገስ ያለው አዳራሽ ነው። የከተማዋን እድሜ የሚጋራው ይኸው አዳራሽ በ20ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በንጉሥ ሚካኤል የተገነባ እንደሆነ የነገራል። በወቅቱ የነበሩት ባላባቶች ሰውን ከሰው ሳይመርጡ ግብር የሚያበሉበት ስለነበር አይጠየፍ የሚለውን ስያሜ ያገኘው በዚህ ምክንያት ነው ይባላል።

ወሎ ባህል አምባ የከተማዋን የቅርብ ጊዜ ታሪክ ገሃድ የሚያደርግልን በፋሺስት ኢጣሊያ የአምስት ዓመት /1928-1933/ ቆይታ ወቅት የተሠራ አዳራሽ ነው። አዳራሹ የተሰራበት ቁሳቁስ ከጣሊያን በተለይም ከሚላኖ ከተማ እንደመጣ ይነገራል። በዚህ ታላቅ የሲኒማ አዳራሸ አዝናኝ ሲኒማዎች ቲያትርና የሙዚቃ ትርዒቶች ይቀርቡበታል።

 

የደሴ ሙዚየም በአገሪቱ በዞን ደረጃ ከሚገኙ ሙዚየሞች ቀዳሚው ነው። የተለያዩ ታሪካዊና ባህላዊ ቅርሦች በአካል የሚታዩበት በኢትዮጵያ ብቻ ከሚገኙት ብርቅዬ የዱር እንስሣት መካከል የሰሜን ቀበሮና ጭላዳ ዝንጀሮ እንዲሁም የሌሎች እንሥሣት የውስጥ አካላቸው ወጥቶ ውጫዊ የተፈጥሮ ቀርጻቸው ሣይዛባ በታክሲደርሚ ጥበብ ደርቀው ለዕይታ የቀረቡበት በተጨማሪም የተለያዩ ገላጭ ፎቶግራፎች የሚገኙበት ሙዚየም ነው።

ከደሴ በቅርብ ርቀት የጐብኚዎችን ቀልብ የሚስቡ በርካታ ስፍራዎች ያሉ ሲሆን ቦሩ ሜዳ ግሸን መቅደላ አምባ ሐይቅ እስጢፋኖስ ውጫሌ ጥቂቶቹ ናቸው።

 

ቦሩ ሜዳ

በባላባታዊ ስርዓት የኢትዮጵያ ገዢዎች ጠባቂዎቻቸውን አማካሪዎቻቸውንና ባለሟሎቻቸውን ይዘው ለእረፍትና ለሌሎች ጉዳዮች ወደተለያዩ አመቺ ስፍራዎች የመጓዝ ልምድ ነበራቸው። ከእነዚህ የነገስታቱን አይን ከማረኩት ቦታዎች አንዱ ቦሩ ሜዳ ነበር።

 

አፄ ዮሀንስ በተገኙበት በጐጃሙ ንጉሥ ተ/ሃይማኖትና በሸዋው ንጉሥ ምኒሊክ መካከል የነበረውን የስልጣን ሽኩቻ ለማወስወገድ ውይይትና እርቅ የተካሄደው የኢትዮጰያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያነ ሥርዓትን በተመለከተ በነበረው ልዩነት ላይ ስምምነት የተደረሰው ከአፄ ዮሐንስ ዕረፍት በኋላ ንጉስ ምኒሊክ በእግራቸው መተካታቸውን ለመጀመሪያ ጊዜ ያወጁትና ነጋሪት ያስጐሸሙት ከደሴ ከተማ ወደ ግሸን ደብረ ከርቤ ገደም በሚወስደው መንገድ 10 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በሚገኘው ቦሩ ሜዳ ላይ ነበር።

 

ውይ ወሎ፤ ስንቱን ላስታውስብሽ? ታላቁን የአድዋ ጦርነትን ያስከተለው የውጫሌ ውል የተፈረመባት ቦታ ነች። ስንቶቹ ታሪኮቿ ፊቴ ላይ መጡ። ግን ይቅርታ እየጠየኩ በዚሁ ብሰናበትስ። ቸር ይግጠመን።

ክፍል ኪነ-ጥበብ

የደራሲ ዓለማየሁ ገላጋይ አስረኛ መፅሐፍ “በፍቅር ሥም” ለንባብ በቃ፡፡ ደራሲው ከዚህ ቀደም አጥቢያ፣ ቅበላ፣ ኩርቢት፣ የብርሃን ፈለጎች፣ ወሪሳና መልከዓ ስብዓት የተሰኙትን ስራዎች ጨምሮ  አስር መፅሐፍትን በግሉና ከሌሎች ደራሲያን ጋር ለንባብ በማብቃቱ ይታወቃል፡፡ ይህ “በፍቅር ሥም” የተሰኘው ረጅም ልቦለድ መጽሐፍ በሰላሳ ስምንት ክፍሎች ተከፋገፍሎ በ216 ገፆች ለንባብ የቀረበ ሲሆን፤ ዋጋው 71 ብር መሆኑም ተጠቅሷል፡፡

“የስታዲየም ፕሮጀክቱ ካሳደገንና ካስተማረን ሕዝብ ጋር ይበልጥ የሚያስተሳስረን ነው”

ዶ/ር አረጋ ይርዳው፤ የፕሮጀክቱ ዋና መሪ

 

በአማራ ክልል በሰሜን ወሎ ዞን ወልድያ ከተማ የተገነባው “ሙሐመድ ሁሴን አሊ አልአሙዲ ስታዲየምና የስፖርት ማዕከል” ቅዳሜ ጥር 6 ቀን 2009 ዓ.ም በወልድያ ከተማ ከፍተኛ የፌዴራል መንግሥት ባለሥልጣናት፣ የክልል ከፍተኛ አመራሮች፣ የወልድያ ከተማ ሕዝብ፣ ጥሪ የተደረገላቸው እንግዶች በተገኙበት ይከናወናል። ይህ በዓይነቱም ሆነ በጥራቱ ለሀገሪቱ የመጀመሪያ የሆነውን ስታዲየም ግንባታ ሒደት ጋር በተያያዘ ከዶ/ር አረጋ ይርዳው የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር እና የፕሮጀክቱ ዋና መሪ ጋር ያደረግነው አጭር ቃለምልልስ ከዚህ በታች ተስተናግዷል። መልካም ንባብ።

 

ሰንደቅ፡- በወልድያ ከተማ ያሳለፉትን የልጅነት ጊዜ እንዴት ያስታውሱታል?

ዶ/ር አረጋ፡- የተወለድኩት ጎንደር ነው። ወልድያ የሄድኩት በ1949 ዓ.ም ነው። ጊዜውን የማስታውሰው ልዑል መኮንን የሞቱበት ዓመት በመሆኑ ጭምር ነው። ወልድያ እንደመጣሁ የገባሁት ሶስተኛ ክፍል ነው። ጎንደር የቤተክህነት ትምህርት ስማር ነበር። በወልድያ የአንደኛ ደረጃ ትምህርቴን ያጠናቀቅሁት በአራት ዓመት ነው። ከሶስት እስከ ስምንተኛ ክፍል በነበረኝ የትምህርት ቆይታ ጎበዝ ተማሪ ስለነበርኩኝ በአንድ ዓመት ሁለት ክፍል እየዘለልኩኝ ያለፍኩባቸው ዓመቶች እንደነበሩ አስታውሳለሁ። የተማርኩት በወልድያ ከተማ በሚገኘው የእቴጌ ጣይቱ ብጡል የአንደኛ ደረጃ ት/ቤት ነበር፤ ት/ቤቱ በወቅቱ በከተማዋ ብቸኛ ነበር። በወቅቱ እርሻ፣ ስፖርት፣ እጅ ሥራ ፣ሥዕል የመሳሰሉ ትምህርቶችን ሁሉ እንማር ነበር። በወቅቱ በሁሉም ትምህርት አንደኛ ለመሆን ጥረት አደርግ ነበር። ስለዚህ በጣም የምደሰትበት የትምህርት ወቅት አሳልፌለሁ። የክፍል ጓደኞቼ ላይ የነበረው የትምህርት ፍላጎት የተለየ ነበር። ሰኔ ወር ላይ ከአንደኛ አስከ ሶስተኛ ደረጃ ለሚያገኙ ጎበዝ ተማሪዎች ከትምህርት ሚኒስቴር የሚሰጥ ልዩ ሠርተፊኬት እንደነበር አስታውሳለሁ። ሽልማቱ የወላጆች ስብሰባ ተጠርቶ እከሌ አንደኛ፣ እከሌ ሁለተኛ፣ እከሌ ሶስተኛ ወጥቷል ተብሎ ይነገራል። ይሄን አስታውሳለሁ። ሌላው የ7ኛ ክፍል፣ የ8ኛ ክፍል ቡድን እየተባለ እግር ኳስ ጨዋታ እናደርግ ነበረ። የእጅ ሥራ እና ሥዕል ትምህርቶች የተለየ ፍላጎት ነበረኝ። ይህ መሠረቴ ነው፤ ወደመሐንዲስነት የወሰደኝ ብዬ አስባለሁ። በወቅቱ በት/ቤቱ ውስጥ ት/ቤቱ የተሟላ የተግባረዕድ ቁሳቁሶች እንደነበሩ አስታውሳለሁ። ፕሮጀክት ተሰጥቶን ለመጀመሪያ ጊዜ ጃንጥላ መስራቴንም አልዘነጋውም። ቆንጆ የኬሚስትሪና የፊዚክስ ላብራቶሪ ነበረን። ሌላ ትዝ የሚለኝ በ1952 ዓ.ም ይመስለኛል፤ 8ኛ ክፍል ስንፈተን ተፈታኞች በምዝገባ ቁጥራቸው የፈተና ውጤት በአዲስ ዘመን ጋዜጣ ሲወጣ ለመጀመሪያ ጊዜ ነበር። ስለዚህ ማለፍና መውደቅ የሚታወቀው በጋዜጣ ነው ተብሎ ጋዜጣ ለማግኘት የምናደርገው ጥረት አስታውሳለሁ። በመጨረሻም ተገኝቶ ቁጥሩን አይቼ ማለፌን ሳውቅ የተሰማኝን ከፍተኛ ደስታ አልረሳውም። ተማሪ እያለን ብዙዎቻችን ቁምጣ ሱሪ ነበር የምናደርገው፣ በወቅቱ ሸራ ጫማም እንጫማ ነበር።

አባቴ ልብስ ነበር የሚሰፉት። እኔም በወቅቱ የስፌት ሙያ ተምሬ በትርፍ ጊዜዬ ልብስ እሰፋ ነበር። ማክሰኞ ትልቅ ገበያ ስለነበር ልብስ ተቀዶበት የሚመጣ ሰው ካለ እሱን አስተካክዬ ሳንቲም ለማግኘት የምሞክረውን አስታውሳለሁ። ወጣት እንደመሆኔም የመጀመሪያ የፍቅር ጊዜ ያሳለፍኩት በወልድያ ነው። እንዲህ ዓይነቱ ድርጊት የተከለከለ ቢሆንም ውስጥ ለውስጥ ደብዳቤ መፃፃፍ፣ የመሳሰለውን እንደዕድሜ እኩዮቻችን እናደርግ ነበር።

 

 

ሰንደቅ፡- የወልድያ ስታዲየም ግንባታ ገንዘብ ማሰባሰብ ፕሮግራም በሸራተን ሆቴል ሲካሄድ ሼክ ሙሐመድ የተወሰነ ድጋፍ ያደርጋሉ ተብሎ ሲጠበቅ ሙሉ በሙሉ እሰራዋለሁ በማለት ቃል ገቡ። ለእርስዎም ይህንኑ እንዲያስፈጽሙ  አደራ  ሰጡ፤ በወቅቱ ምን ተሰማዎት?

ዶ/ር አረጋ፡- ለግንባታው ገንዘብየማሰባሰብ ፕሮግራም ሲጀመር የአዲስአበባ ኮሚቴ ሊቀመንበር እኔ ነበርኩኝ። ባህርዳር ሌላ ኮምቴ ነበር፤ ወልድያም እንዲሁ። የስታዲየሙን ግንባታ ዕቅድ መጀመሪያ ያሰቡት የወልድያ ከተማ አስተዳደር (ዞኑ) ይመስለኛል። ወደ አዲስ አበባ ሲመጣ ተሰባስበን ገንዘብ አሰባሳቢ ኮሚቴ አቋቋምን። እውነቱን ለመናገር ሰዎችን አሳምኖ ገንዘብ ለማግኘት ብዙ ለፋን። እዚህ አካባቢ ምናልባትም ከሁለት ሚሊዮን ብር በላይ ያሰባሰብንም አይመስለኝም። ወልድያ ያለው ደግሞ ወደ 28 እና 29 ሚሊዮን ብር አወጡ። ሲጠቃለል የተሰባሰበው ወደ 30 ሚሊዮን ብር ገደማ ነው። የገንዘብ መዋጮ ለመሰብሰብ በአዲስ አበባ መቻሬ ሜዳ ብዙ ጊዜ እንሰበስብ ነበር። የሚሰጠው ገንዘብ ስንመለከተው መቼ ነው ሚሊየን የሚሆነው የሚለው ያስጨንቀን ነበር። ገንዘቡ ስታዲየሙን ባይገነባም ቢያንስ ቢያንስ የተወሰነ ቀዳዳ ይሸፍንልናል የሚል ስሜት በብዙዎቻችን ዘንድ ነበር። ከሕዝቡ የተሰበሰበው ብር አሁን መጨረሻ ላይ የእንግዳ ማረፊያ ህንፃ ሊሰራልን ችሏል።

ለስታዲየሙ ግንባታ ገንዘብ የማሰባሰብ ሃሳብ በመጣበት ወቅት ስለጉዳዩ  ከሼክ ሙሐመድ ጋር ስንገናኝ እናወራ ነበር። በወልድያ ስታዲየም የመገንባት ሃሳብ እንዳለ አሳወኩት። እኔና እሱ ስለዚህ ጉዳይ ብዙ ተወያይተናል። በዚህ ምክንያት በሸራተን ሆቴል ገንዘብ የማሰባሰብ ፕሮግራም ሲካሄድ ለእኔና ለእሱ አዲስ ነገር አይደለም። በሸራተን ቃል የገባውን ጉዳይም ቢሆን አስቀድሜ የዚያ ዓይነት ስሜት እንዳለው አውቅ ስለነበር ለእኔ ውሳኔው አዲስ ነገር አልነበረም። በሌላ በኩል የወልድያ ነዋሪዎች ባገኙኝ አጋጣሚዎች ሁሉ የስታዲየሙ ግንባታ ሼክ ሙሐመድ ቢያግዙን፣ ብትነግርልን የሚል ጥያቄዎችን ያቀርቡልኝ ነበር። ስለዚህ እንደዚህ ዓይነቶቹን ስሜቶች ለእሱ አንፀባርቄያለሁ። ስለዚህ ነገሩን አስቀድሞ አውቆት ነው የገባው። የስታዲየሙ ግንባታ ወጪ ከ200 ሚሊዮን ብር በላይ እንደሚፈጅ ሲታወቅና የምናሰባስባት ገንዘብ ትንሽ መሆኗ ሲታወቅ እኛ ብንሠራው ይሻላል በሚል ሼህ ሙሐመድ ቃል ገባ። ይህንንም ተከትሎ ኃላፊነቱን ለእኔ መስጠቱ አዲስ ነገር አይደለም። አንደኛ የምህንድስና ባለሙያ ነኝ። ሁለተኛ እንደምሰራው ያውቃል። ሦስተኛ ስለወልድያ ያለንን የጋራ ስሜት በሚገባ ይገነዘባል። ፕሮጀክቱ ካሳደገንና ካስተማረን ሕዝብ ጋር ይበልጥ የሚያስተሳስረን እንደሆነ ሁለታችንም እናውቃለን። ቀደም ብለን ተወያይተንበት ስለነበር ኃላፊነቱ ሲሰጠኝ ለእኔ ያልተጠበቀ ዱብዕዳ አልነበረም። ኃላፊነቱን በደስታ ተቀብዬ ወዲያውኑ ወደሥራ ገባሁኝ።

 ይህ ሲደረግ ደግሞ በሌላ በኩል ሌላ የቤት ሥራ አከናውን ነበረ። ቀደም ብዬ ስታዲየሙን ሼህ ሙሐመድ የሚሰራልን ቢሆን ምንታደርጋላችሁ በሚል ሕዝቡን አነጋግር ነበር። ያነጋገርኩዋቸው የሕብረተሰቡ አካላት በሙሉ ስታዲየም በስሙ እንዲሰየም እንደሚያደርጉ ቃል ገብተውልኛል።

 

ሰንደቅ፡- ወደሥራው ስትገቡ በኢትዮጵያ ውስጥ ከዚህ ቀደም በዚህ ደረጃ ያለ ስታዲየም ግንባታ ልምድ አልነበረም። ይህ ሁኔታ አላስቸገራችሁም?

ዶ/ር አረጋ፡- የስታዲየም ግንባታ የተወሳሰበ ሥራ አይደለም። ቀላል ሥራ (ስትራክቸር) ነው። ዝም ብለህ ብታስበው የደረጃ ብዛት ነው። እስከዚህ የተወሳሰበ አይደለም። ስታዲየም ከዚህ ቀደም በኢትዮጵያ ተሠርቷል ብዬ አምናለሁ። 50 ዓመት ገደማ ይሁነው እንጂ የአዲስ አበባ ስታዲየም አለ። አበበ ቢቂላም ጥሩ ስታዲየም ነው። ሌላው ቀርቶ ጎንደር ልጅ ሆኜ ስታዲየሙን አስታውሳለሁ። ባህርዳር ቆንጆ ስታዲየም ተሠርቷል። መቀሌም ተጀምሯል። ስለዚህ ስታዲየም የመሥራት፣ ዲዛይን የማድረግ ዕውቀት አለን።

የወልድያ ስታዲየም ግንባታ ስንገባ ቀደም ሲል ተሠርቶ የነበረውን ዲዛይን ተጨማሪ ነገሮችን ስለሚያስፈልጉት መሻሻል ነበረበት። የሚያስፈልግ ነገሮች ተጨመሩ። መጀመሪያ 200 ሚሊየን ብር ገደማ የሚፈጅ ዲዛይን ነበር። ስለዚህ የዲዛይን ልምዱ አለ ብዬ አምናለሁ። ከዚያ ወደሥራ ሲገባና አንዳንዶቹ ነገሮች አዲስ ሲሆኑብን ለምሳሌ እንደጣሪያ ክዳን ስንሰራ ልኬቶቹን እርግጠኛ ለመሆን ጭምር አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ እየሄድን በባለሙያዎች እንዲያዩዋቸው እናደርግ ነበር። ስለዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ዕውቀቱ አለ። እርግጥ ነው፤አዳዲሶቹ ስታዲየሞች ለየት ያለ ስትራክቸር አላቸው፣ ማቴሪያሎቹ ለየት ያሉ ናቸው። በአሁን ሰዓት ቦሌ መድሐኒዓለም አካባቢ በመሠራት ላይ ያለው ስታዲየም ከዚህ አንጻር ሊጠቀስ ይችላል። ብዙዎቹ ነገሮች ውጪ ተሠርተው መጥተው እዚህ ይገጣጠማሉ ብዬ እገምታለሁ።

ሰንደቅ፡- ሌላው በዚህ ግንባታ ያገኛችሁት ትልቅ ልምድ አለ፣ ወደፊት ሁዳን ጨምሮ ያገኛችሁትን ዕውቀት ለማሸጋገር ምን አስባችኋል?

ዶ/ር አረጋ፡- እኔ ፕሮጀክቱን ስጀምር በቅድሚያ ያደረኩት ነገር ቢኖር ፕሮጀክቱን ራሴ መምራት ጀመርኩኝ። ሌላው ከቴክኖሎጂ ግሩፑ 25 ኩባንያዎች 10 ኩባንያዎች እንዲሳተፉ አደረኩኝ። ከእነዚህ ውስጥ አንዱ በዲዛይንና በኮንስትራክሽን ዘርፍ የሚንቀሳቀሰው ሁዳ ሪል ስቴት ነው። እሱን ዋና አደረግንና ለሌሎቹ ሰብ ኮንትራት እንዲወስዱ አደረግነው። መጀመሪያ የነበረውን ንድፍ በመውሰድ ዲዛይኑ ሦስት ጊዜ ያህል እንዲሻሻል አድርገናል። የዲዛይን ልምድ ያገኘንበት ነው። ወጣት መሐንዲሶች ናቸው። ስታዲየም ሠርተው አያውቁም፣ ዲዛይንም አድርገው አያውቁም። አንዴ ከገባንበት በኋላ ሥራውን ወሰዱ። ከዚያ ቀጥሎ የሚያስፈልጉ አንዳንድ ቁሳቁሶች ታይልስ፣ ብረታ ብረት፣ የእንጨት ሥራዎች በሙሉ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ኩባንያዎች የተሰሩ ናቸው። የጣራ ክዳኑን ኮስፒ ነው የሠራው። እሱን ለመሥራት ከውጪ ሀገር ፕሌቶች እያመጣን፣ እየቆረጥን እየበየድን፣ ካልኩሌት እያደረግን የሠራነው ነው።

ይህ ፕሮጀክት ልዩ የሚያደርገው ነገር የሼህ ሙሐመድ ድርጅቶች - የሙያ ክህሎት እንዲኖራቸው ማድረግ ነው። ስታዲየሙን ሠርቶ ማስረከቡ አንድ ጥቅም ነው። በተጨማሪም ዕውቀቱ ቤታችን እንዲቀር አድርገናል። ወጣት መሐንዲሶችን ቀጥረናል። ይህን ያደረግነው እንዲማሩና እንዲያድጉ ጭምር ነው። መዓት የኮንስትራክሽን ባለሙያዎች ከወልድያ ወስደን አሰልጥነናል። ከልምድ አኳያ እነኚህ ልጆች ስታዲየም ቀርቶ ሌላም ለመሥራት ዕውቀቱ አላቸው። ይኸኛው ኦርጋኒክ ዓይነት ስታዲየም ነው፤ በኢትዮጵያዊያን የተሠራ ነው። ከውጪ እርዳታ አግኝተናል ወይ ከተባለ አዎን በሚያስፈልገን ብቻ መጠነኛ ድጋፍ አግኝተናል። መብራት መግዛት ነበረብን። ገዝተን ራሳችን ተከልን። ማስተካከሉ (አጀስትመንቱ) ለውጪ ባለሙያዎች ሰጠን። ምክንያቱም መብራቶቹ እንደ አዲስ አበባ ስታዲየም አራት ቦታ የተተከሉ ሳይሆኑ ትሪብዩን ላይ ሁሉ የተገጠሙ ናቸው። ጨረሮቹ ዓይን እንዳይወጉ በዘርፉ ባለሙያዎች መስተካከል ነበረባቸው። የመሮጫ ትራክ ማቴሪያል ያስመጣነው ከቻይና ነው። የመሮጫ ትራኩ እንዴት ተደርጎ እንደሚነጠፍ የውጭ ባለሙያዎቹ እግረመንገድ እንዲያሳዩን አድርገናል።

ከወልድያ ግንባታ ባሻገር ተመሳሳይ ኮንትራቶች አዲስ አበባ አካባቢ ስናገኝ ለመስራት ሁለት ቦታ ሞከርን። ነገርግን አልተሳካም። መንግስት ወደፊት እንደዚህ ዓይነት ኮንትራት በሚኖረው ጊዜ በተለየ መንገድ የሚያይበት መንገድ ቢኖር ጥሩ ሊሆን ይችላል።

ሰንደቅ፡- በመጨረሻም ስታዲየሙ ተጠናቅቆ፣ ለሕዝብ ልታስረክቡ በገባችሁት ቃል መሠረት ወልድያ መገኘታችሁ ምን ስሜት ይሰጥዎታል?

ዶ/ር አረጋ፡- ከሙያ አኳያ እኔ መሐንዲስነቴን እወዳለሁኝ። እንደምታውቀው ከአውሮፕላን ቴክኖሎጂ ጋር በተያያዘ በአሜሪካን ሀገር ለረዥም ዓመታት ሰርቻለሁ። አንድን ፕሮጀክት ፕላን አድርጎ፣ ዲዛይን ሠርቶ፣ አምርቶ፣ ሙከራ አካሂዶ ሥራ ላይ ማዋል የብዙ ዓመት ሥራዬ ነው። ወደ ሀገሬ ከመጣሁ በኋላ ደግሞ ከበድ ባለ መልኩ ሥራዎችን እየመራሁኝ፣ አብሬ እየሠራሁኝ፣ እዚህ ደረጃ ማድረሳችን እንደመሐንዲስነቴ አርክቶኛል። ሌላው የማኔጅመንት አቅሜንም ፈትኜበታለሁ ብዬ አምናለሁ። ምክንያቱም የምንሠራው ዲዛይን ብቻ አልነበረም። ሌሎችንም ሥራዎች ጎን ለጎን አብረን እንሠራ ነበር። እጅግ በጣም ያረካኝ ብዬ የማስበው ግን ወጣት መሐንዲሶች ዕድሉ ተሰጥቷቸው እንዲሳሳቱ፣ ትክክል እንዲሰሩ፣ እንዲያርሙ፣ እንዲደፍሩ፣ በራሳቸው የመተማመን ብቃታቸው እንዲያድግ፣ በቲዎሪ ያገኙትን ዕውቀት በተግባር እንዲሞክሩት ማድረጋችን፣ መጨረሻ ላይ ውጤት ላይ ደርሰው ሲደሰቱ ማየቴ ትልቁ እርካታዬ ነው።

ሼህ ሙሐመድ በተከታታይ ላደግንባትን ከተማ አንድ ነገር ሳላደርግ እያለ ይቆጭ ነበር። ይህንን ስል ወልድያ ላይ በሌሎች ጉዳዮች ሼህ ሙሐመድ ድጋፍ አላደረገም፣ አልሠራም ማለቴ አይደለም፣ ብዙ የሠራቸው ነገሮች አሉ። መንገድ ሠርቷል፣ ለማዘጋጃ ቤቶች የሚጠቅሙ ተሽከርካሪዎችን ረድቷል፣ የባንክ ቅርንጫፍ እንዲከፈትና ሌሎችም በርካታ ነገሮች አድርጓል። ነገር ግን እንዲህ ተለቅ ያለና ትርጉሙ ከፍ ያለ የሕዝብ ፕሮጀክትን በመሥራት ያ- የሚፈልገውን ነገር ለሚፈልገው ሕዝብ፣ ቦታው ላይ ሄዶ መፈጸም መቻሉ በግሌ ትልቅ እርካታና ደስታ ሰጥቶኛል።

ወልዲያ በእኔ ልቦና ውስጥ ልዩ ቦታ አላት። የተማርኩበት፣ ያደኩበት፣ የተከበርኩበት፣ ቤተሰብ ያፈራሁበት አካባቢ ነው። ዕውቀትን፣ ማንነቴን የፈተንኩበት አካባቢ ነው። ስለዚህ ከሕዝቡ ጋር ኃይለኛ ትስስር አለኝ። እኔም በሼህ ሙሐመድ አማካይነት ሕዝቡ ጎን የመቆም ዕድል አግኝቼ፣ ይህንን ፕሮጀክት ተግባራዊ ማድረጌ ትልቁ እርካታዬ ነው። ሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ አንድ ላይ የሚሠራ ግሩፕ ነው። አንድ ላይ እየሄዱ ይህንን በመሥራት በኩባንያዎች መካከል የፈጠረው ኅብረትና ትስስር ቀላል የሚባል አይደለም። አሁንም ሠራተኛው ለምረቃው ዝግጅት ፍፁም በባለቤትነት ስሜት ፕሮጀክቱ የእኛ ነው የሊቀመንበራችን ነው ብለው ማሰባቸው በጣም አስደስቶኛል።¾      

ክፍል ወቅታዊ

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 4

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • sendeknewpaper12 years.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Adveert1.jpg
  • Advert2.jpg
  • Advertt2.jpg
  • Adverttt1.jpg
  • Advvvrt.jpg

Advert5

 

 

 

 

Who's Online

We have 154 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us