Items filtered by date: Wednesday, 03 January 2018 - Sendek NewsPaper

በተለያዩ ሀገሮች የሚጫወቱ ኢትዮጵያዊያን የ2017 የውድድር ዓመትን ያሳለፉት ብዙዎቹ በስኬት አይደለም። በዚህ ጽሑፍ የተዳሰሱት ተጫዋቾችም የፈረንጆቹን አሮጌ አመት ከተሰጣቸው ግምት በታች ሆነው ነው የተገኙት። ይሁንና ተጫዋቾቹ ከኢትዮጵያ የተሻለ ጠንካራ የሚባል ሊግ ውስጥ መጫወታቸው ጥሩ ብቃት ሊያዳብሩና ለኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድንም ሊጠቅሙ እንደሚችሉ ተስፋ የሚጣልባቸው ናቸው።

 

ኡመድ ኡኩሪ እና ሽመልስ በቀለ በግብጽ ሊግ


ኢትዮጵያውያኑ ተጫዋቾች ኡመድ ኡክሪና ሽመልስ በቀለ በግብጽ ሊግ የ2017 የውድድር አመትን ያልተሳካ በሚባል ሁኔታ አሳልፈዋል። ሁለቱ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን አባላት በክለቦቻቸው የላቀ ብቃት በማሳየት የሚጠበቅባቸውን ያህል ግቦችን ማስቆጠር አልቻሉም። በ2017 በሊጉ በተሰለፉባቸው አንድ አንድ ግብ ብቻ ነው ያስቆጠሩት።


የቀድሞው የመከላከያና ቅዱስ ጊዮርጊስ አጥቂ ኡመድ ኡክሪ ስሙሃ ለተባለ ክለብ ዘንድሮ መፈረሙ የሚታወስ ሲሆን፤ በፕሪሚየር ሊጉ በ15 ጨዋታዎች ላይ ተሰልፎ አንድ ግብ ነው ያስቆጠረው። በግብጽ የክለቦች ዋንጫ ደግሞ አንድ ግብ አስቆጥሯል። ኡመድ በቡድኑ በቋሚ አሰላለፍ ውስጥ የተካተተ ቢሆንም እንደ አጥቂ ተጫዋች በርካታ ግቦችን ለማስቆጠር አልቻለም። ከ2017 እስከአሁን ሁለት ግቦችን ብቻ ማስቆጠሩ ቀጣይ ቆይታውን ጥያቄ ውስጥ የሚከት ነው።


የሐዋሳ ከነማና ቅዱስ ጊዮርጊስ ተጫዋች የነበረው ሽመልስ በቀለ ከ2014 ጀምሮ በክለቡ ፔትሮ ጄት በቋሚ አሰላለፍ ውስጥ የሚገኝ ተጫዋች ነው። በአማካይ መስመር ቦታ ተጫዋችነት የላቀ የእግር ኳስ ተሰጥኦ ቢኖረውም በ2017 የውድድር አመት ክለቡን ውጤታማ ማድረግ የቻለ እንቅስቃሴ ማሳየት አልቻለም። ይሁንና በቦታው እሱን የሚልቅ ተጫዋች ባለመኖሩ በክለቡ የመቆየቱ ነገር ስጋት የሚገጥመው አይመስልም።


የግብጽ ሊግን ኤል ኢስማኢሊያ በ16 ጨዋታዎች 37 ነጥብ ይዞ በመምራት ላይ ይገኛል። የኡመድ ክለብ ስሙሃ 16 ጨዋታ 23 ነጥቦች 6ኛ ደረጃ ላይ ሲገኝ፤ የሽመልስ በቀለ ክለብ ፔትሮጄት ደግሞ በተመሳሳይ 16 ጨዋታ 17 ነጥብ ይዞ 13ኛ ነው። ሁለቱ ኢትጵያውያን ተጫዋቾች ጠንካራ ፉክክር በሚታይበት የግብጽ ሊግ የላቀ ብቃታቸውን በማሳየት ክለቦቻቸውን ውጤታማ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።

ቢኒያም በላይ አልባኒያ ሊግ


የቀድሞው የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ተጫዋች ቢንያም በላይ በጀርመን ያሳለፈው የሙከራ ጊዜ የተሳካ ባይሆንም ወደ ሌላ የአውሮፓ ሀገር ለመጓዝ በር ከፍቶለታል። ተጫዋቹ በባህር ማዶ ሊግ ለመቆየት ባደረገው ጥረት በስተመጨረሻ ማረፊያው የአልባኒያ ሊግ ሆኗል። በሀገሪቱ ስኬንደሬቡ ለተባለ ክለብ ለመጫወት ፈርሟል።


አዲሱ የቢኒያም ክለብ 10 ክለቦች በሚሳተፉበት አልባኒያ ሱፐር ሊግ በ16 ጨዋታዎች 37 ነጥብ ሰብስቦ አንደኛ ሲሆን፤ ፍላሙታሪ የተባለው ክለብ 28 ነጥብ ይዞ ሁለተኛ ደረጃ ላይ ይገኛል። የቢንያም ክለብ ከተከታዩ ክለብ ጋር ያለው የነጥብ ልዩነት ሰፊ በመሆኑ የሊጉን ዋንጫ የማንሳት እድሉ ሰፊ እንደሆነ መናገር ይቻላል። ኢትዮጵያዊው ተጫዋችም ከአልባኒያው ክለብ ጋር በቀጣዩ አመት በዩሮፓ ሊግ የመጫወት አጋጣሚ ሊያገኝ ይችላል።


ከኦገስት 10 ጀምሮ ቡድኑን የተቀላቀለው ኢትዮጵያዊው ተጫዋች እስከአሁን በአራት ጨዋታዎች ላይ ነው የተሰለፈው። በዩሮፓ ሊግ ከዳይናሞ ኬቭ ጋር በነበራቸው ጨዋታ ተቀይሮ በመግባት የተጫወተ ሲሆን፤ በሀገሪቱ ዋና ሊግ ደግሞ በሁለት ጨዋታዎች ላይ ተቀይሮ ገብቷል። በአልባኒያ ሱፐር ካፕ እንዲሁ በአንድ ጨዋታ መሰለፍ ችሏል።


ቢንያም በኢትዮጵያ ፕሪሚየር ሊግና በኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ውስጥ አስደናቂ ክህሎት ማሳየት ከቻሉ ወጣት ተጫዋቾች አንዱ ነው። በአልባኒያ ሊግ በተደጋጋሚ የመሰለፍ እድል ሲያገኝ የተሻለ አቅሙን በማሳየት የተሳካ ጊዜ እንደሚያሳልፍ እምነት የሚጣልበት ነው።

 

ጋቶች ፓኖም ከሩስያ ሊግ ተመልሷል


በኢትዮጵያ ቡና እግ ኳስ ክለብ ተወዳጅ ከሆኑ ተጫዋቾች አንዱ የነበረው ጋቶች ፓኖም በቅርቡ በሩስያ ሊግ ለመጫወት የሚያስችለውን ስምምነት እንደፈጸመ ይታወሳል። ይሁንና ተጫዋቹ ከክለቡ ጋር የፈጸመው ስምምነት በአጭር ጊዜ ውስጥ ፈርሶ ወደ ኢትዮጵያ መመለሱ ታውቋል።


ጋምቤላ ካፈራቻቸው ተጫዋቾች መካከል ከኡመድ ኡክሪ ቀጥሎ ጎልቶ መውጣት የቻለው ጋቶች ፓኖም ከኢትዮጵያ ቡና ጋር በአወዛጋቢ ሁኔታ ተለያይቶ ወደ ሩስያው አንዚ ማቻካላ ክለብ ማምራት ችሎ ነበር። በሩስያው ክለብ ጥሩ ጊዜ እንደሚያሳልፍ የተሰጠው ግምት ሳይሰምር ቀርቷል። ተጫዋቹ ከሶስት ወራት በኋላም ከክለቡ መለያየቱ ተሰምቷል።


በቅርቡ ኢዮጵያ ቡና ከቅዱስ ጊዮርጊስ ያለግብ የተለያዩበትን የሸገር ደርቢን በአዲስ አበባ ስታዲየም ተገኝቶ የተከታተለው ጋቶች፤ ቀጣይ ማረፊያው አልታወቀም። የተጫዋቹ ወኪል ዴቪድ በሻህ ሌላ የአውሮፓ ክለብ እየፈለገለት እንደሆነ ተሰምቷል። የቅዱስ ጊዮርጊስ ክለብም ተጫዋቹን የማስፈረም ፍላጎት እንዳለው ተወርቷል። የቀድሞ ክለቡ ኢትዮጵያ ቡናም የተጫዋቹ ፈላጊ ሆኖ ቀርቧል።

ክፍል ስፖርት

በደቡብ አፍሪካ ሊግ ለሱፐር ስፖርት ዩናይትድ እና ኦርላንዶ ፓይሬትስ ተጫውቶ ያሳለፈው ፍቅሩ ተፈራ በድጋሚ ወደ ህንድ ሱፐር ሊግ ሊመለስ እንደሚችል የህንድ ጋዜጦች ጽፈዋል።

 

የህንድ ሱፐር ሊግ በ2014 ሲጀመር አትሌቲኮ ካልካታ ለተባለ ክለብ በመጫወት ዋንጫ ያነሳው ፍቅሩ፤ ቼንያን ለተባለ ሌላኛው ክለብ በመፈረም ለአንድ አመት መቆየቱ ይታወሳል። በአትሌቲኮ ደ ካልካታ 12 ጨዋታዎች ላይ ተሰልፎ በ5 ግቦች ኮከብ ግብ አግቢነት ነበር ያጠናቀቀው።


በህንድ ሱፐር ሊግ የመጀመሪያዋን ግብ ከመረብ በማሳረፍ ስሙን በሀገሪቱ የእግር ኳስ ታሪክ ውስጥ ያጻፈው የቀድሞው የአዳማ ከነማ እና ቅዱስ ጊዮርጊስ አጥቂ፤ ለአትሌቲኮ ደ ካልካታ ዋንጫ ማንሳትም ከፍተኛ አስተዋጽኦ አበርክቷል።


ከቼንያን ጋር ከተለያየ በኋላ ወደ ደቡብ አፍሪካ አምርቶ የነበረ ሲሆን፤ አሁን ደግሞ በድጋሚ ወደ ህንድ ሱፐር ሊግ ለማምራት ድርድር ላይ መሆኑ ተዘግቧል። የቀድሞው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቡድን ተጫዋች ኢስት ቤንጋል ለተባለ የእግር ኳሰ ክለብ ለመጫወት መቃረቡን ስፖርት ኪዳ የተባለ ጋዜጣ አስነብቧል። ክለቡ የሊጉን ዋንጫ ለማንሳት ፉክክር ላይ የሚገኝ በመሆኑ ፍቅሩን ቢያስፈርም ያለበትን የግብ አስቆጣሪ ተጨዋች ችግር ለመፍታት እንደሚያስችለው ጋዜጣው ጽፏል።


ፍቅሩ ተፈራ በበርካታ የአለማችን ሀገሮች ለሚገኙ ክለቦች በመጫወት የሚስተካከለው የኢትዮጵያ ተጫዋች የለም። ተጫዋቹ ከኢትዮጵያ ውጪ በደቡብ አፍሪካ፣ በህንድ፣ በባንግላዲሽ፣ በቬትናም፣ በፊንለንድና በቼክ ሪፐብሊክ ተዘዋውሮ ተጫውቷል።

ክፍል ስፖርት

የ2017 የዱባይ ማራቶን አሸናፊዎቹ ኢትጵያዊያኖች ታምራት ቶላ እና ወርቅነሽ ደገፋ ዘንድሮም ለተመሳሳይ ድል ይጠበቃሉ። በውድድሩ መድረክ የኢትዮጵያ አትሌቶች የበላይነት እንደሚታይ ይጠበቃል።

 

የአለማችን ከፍተኛ የገንዘብ ሽልማት የሚገኝበት የማራቶን መድረክ ዱባይ ማራቶን ከሶስት ሳምንት በኋላ ከ30 ሺህ በላይ ሰዎችን በማሳተፍ ይካሔዳል። በሩጫው መድረክ ዘንድሮም ስመ ጥር አትሌቶች እንደሚፎካከሩበት ይጠበቃል። የአምና አሸናፊዎች በወንዶች ታምራት ቶላ፤ በሴቶች ደግሞ ወርቅነሽ ደገፋ ዘንድሮም በውድድሩ መድረክ ለመሰተፍ መዘጋጀታቸውን አስታውቀዋል።


የዱባይ ማራቶን አዘጋጆች ሰሞኑን በሰጡት መግለጫ እንዳስታወቁት ኢትዮጵያኖቹ አሸናፊዎች ታምራት ቶላ እና ወርቅነሽ ደገፋ መሳተፋቸው ውድድሩን የበለጠ ደማቅ ያደርገዋል። አሸናፊዎች የ200ሺ ዶላር ተሸላሚ የሚያደርጋቸውን የአንደኛነት ደረጃ ለማግኘት ጠንካራ ፉክክር በማሳየት መድረኩንም ተወዳጅ እንደሚያደርጉት ያደረባቸውን እምነት ገልጸዋል።


አትሌት ወርቅነሽ ደገፋ አምና ለመጀመሪያ ጊዜ በማራቶን ተሳትፋ የዱባይ ማራቶንን በ2፡22፡36 በማጠናቀቅ ማሸነፏ ይታወሳል። በመጀመሪያ የማራቶን ውድድሯ ሳትጠበቅ የ200ሺ ዶላር ያገኘችው ኢትዮጵያዊቷ አትሌት ዘንድሮም የመግቢያ ክፍያ ተከፍሏት የምትወዳደር ስመ ጥር አትሌት ሆናለች። ያለፈው አመት ድሏን ለመድገም መዘጋጀቷንም አትሌቷ ለአዘጋጆቹ በሰጠችው አስተያየት አስታውቃለች።


ሌላው ኢትዮጵያዊ አትሌት ታምራት ቶላም በዘንድሮው የዱባይ ማራቶን ለአሸናፊነት ከሚጠበቁ የአለማችን ስመ ጥር አትሌቶች መካከል አንደኛው ነው። አትሌቱ አምና የዱባይ ማራቶንን ያሸነፈበት ሰአት 2፡04፡11 አስረኛው የአለማችን ፈጣን የማራቶን ሰአት ነው።


ታምራት በ2016 የሪዮ ኦሊምፐክ በ10 ሺህ ሜትር የነሐስ ሜዳልያ፤ በለንደን የአለም ሻምፒዮና በማራቶን የብር ሜዳልያ ባለቤት መሆኑ ይታወሳል። የዘንድሮውን የዱባይ ማራቶን በማሸነፍ ዳግም ስሙን በድል ታሪክ ለማስመዝገብ ተዘጋጅቷል።


በ2018 የዱባይ ማራቶን ከአምና አሸናፊዎቹ አትሌቶች በተጨማሪ በርቀቱ ፈጣን ሰአት ያላቸው የኢትዮጵያና ኬንያ አትሌቶች እንደሚሳተፉ ታውቋል። ባለፉት አመታት የታየው የኢትዮጵያዊያን አትሌቶች የበላይነት ታሪክ እንደሚቀጥልም ይጠበቃል።

ክፍል ስፖርት

አትሌት ገለቴ ቡርቃ የ2017 የውድድር አመትን በድል አጠናቃለች። በአለም ሻምፒዮና በ5 ሺህ እና 10 ሺህ ሜትር የብር ሜዳልያ ባለቤት የሆነችው ገለቴ በቀጣይ በማራቶን ርቀት የመሳተፍ ፍላጎት እንዳላትም አስታውቃለች።

በቅርቡ በለንደን የአለም ሻምፒዮና ከኢትዮጵያ ቡድን ውጭ በመሆኗ ቅሬታዋን በይፋ ስትገልጽ የነበረችው አትሌት ገለቴ ቡርቃ፤ ባለፈው እሁድ በስፔን ማድሪድ በተካሔደ የ10 ኪሎ ሜትር የጎዳና ላይ ሩጫን ድል አድርጋለች። ርቀቱንም በ30፡55 ደቂቃ ያጠናቀቀች ሲሆን፤ ቀደም ሲል በ2012 በራሷ ተይዞ የነበረውን የውድድሩን ክብረወሰን ለመስበር ሁለት ሰከንዶች ብቻ ነበር የቀሯት።


‹‹በውድድሩ የራሴን ክብረወሰን ለማሻሻል አቅጄ ነበር የሮጥኩት። እቅዴን ለማሳካት የምችለውን ሁሉ ባደርግም መጨረሻ ላይ ግን ሳይሳካ ቀርቷል። ሩጫውን በማሸነፌ ግን በጣም ደስ ብሎኛል›› በማለት ከውድድሩ በኋላ አስተያየቷን ሰጥታለች።


ከ800 ሜትር ጀምሮ በትራክ ሩጫ እስከ 10 ሺህ ሜትር ድረስ በአለም አቀፍ የውድድር መድረኮች የሮጠችው ገለቴ፤ ፊቷን ወደ ማራቶን ማዞሯንም አስታውቃለች። በመጪው ወር በሚካሔደው የዱባይ ማራቶን ለመወዳደር ማሰቧንም ገልጻለች።

ክፍል ስፖርት

የነፍጠኞች ትምክህትና ሀገራዊ ርዕይ 

በ“ነፍጠኛ ስንኞች” የግጥም መድበል!

 

መልካሙ ተሾመ - ጠበቃና የሕግ አማካሪ - ከባሕር ዳር

 

‹‹ነፍጠኛ ስንኞች›› የተሰኘችዋን የግጥም መድበል ሸምቼ ደጋግሜ ዘለቅኋት። ብዙ ደስ አለኝ፤ ብዙ ተነሸጥሁ፤ ጥቂት አዘንሁ፤ ከጥቂት ጥቂት ከፍ ያለ ተበሳጨሁ። ይህን ሁሉ ስሜቴን በተደራሲነት መብቴ ጀቡኜ እንደሚከተለው ጣፍሁት። ይህ ጥሑፍ ነፍጠኛ ስንኞችን በማሄስ ወይም በመዳሰስ ዓላማና ቅርፅ አልተሰናድቶም። እንዲሁ በነፃ እይታ ተጣፈ እንጅ።


ገጣሚ መላኩ አላምረው (መለኛው) በፌስቡክ መንደር ‹‹መለኛ ሐሳቦች›› በሚል ገጹ ባለ ከባድ ሚዛን ቦክሰኛ ሆኖ ሲጫወት አውቀዋለሁ። ጎጃም/ሰከላ ተወልዶ አድጎ የሸገር ኗሪ ለመሆኑም ‹የፕሮፋይል› መረጃው ያሳያል። ጎጃሜ ሁሉ ባለቅኔ ነውና ጃል!


ይህ ወጣት ገጣሚ ስለ ሀገር ያገባኛልን በግጥም አዋሕዶና ቀምሞ ‹‹ነፍጠኛ ስንኞች›› ብሎ በሰየመው መድብሉ የአገሬ ፖለቲካ የሁልጊዜ መነሻና መድረሻ ስለሆነው ነፍጠኝነት የራሱን ሙግት ይዞልን ቀርቧል።


1/ “ነፍጠኛ ስንኞች”ን እኔ እንዳነበብኩት፡-


የመጀመሪያ መጀመሪያዋን ገጽ (cover page) እንዲህ ሾፈናታል።


የመደቡ ጥቁር መሆን ጣሊያን፣ እንግሊዝ፣ ግብጥ፣ ሱማሊያ፣ ሱዳን…ወዘተ የቃጡብንን ቅኝ የመግዛት ሙከራ እና ወረራ፣ በጦቢያችን ላይ የጋረጡብንን አደጋ ያመለክታል። የአምስት ዓመት የፍዳ ዘመን፣ የአህመድ ግራኝን የጨለማ ጊዜያችንን ይጠቁማል። የዘመነ-መሳፍንትን ጥቀርሻ የታሪክ ምዕራፋችንን ይገልጥልናል። በዴሞክራሲ እና በፍትህ በኩል ደግሞ የሁልጊዜ የጨለማ በርኖሳችንን ይወክላል። ጥቁሩ ሙሉ ገጹ መሆኑ የሚነግረን በስተቀር ያለመኖሩን ነው። ጨለማው የሁላችንም ነበር፤ ነው። አብሮነታችን ጨለማውን በመጋራት፣ ጥቁር ሸማችን አብሮ በመልበስም ነው።


በዚህ ጥቁር መደብ ላይ በቀጫጭን አረንጓዴ፣ ቢጫ፣ ቀይ መስመሮች፣ የተሰራች የኢትዮጵያ ካርታ አለች። ኢትዮጵያ እልፍ ፍዳና መከራ ተከፍሎባት ከጥቁር ባህር የተበጀት እንቁ ናት ሲለን ይመስለኛል። መስመሮቹ መቅጠናቸው ስለምንድነው ብንለው ዛሬ የኢትዮጵያ ህልውና አደጋ ላይ ስለመውደቁ ለመግለጥ፣ ለመጠቆም ነው የሚለን ይመስለኛል። መለኛው በአንድ በኩል ሙሉዋን ኢትዮጵያን በመሳል ኤርትራን እንደ ድሮዋ አንድ የኢትዮጵያ ክፍል ናት ማለት ሲቃጣው በሌላ በኩል ደግሞ ቀይ ባህርን ሌላ አገር ያደረገ የራስን ዕድል በራስ መወሰን ይሉት ፖለቲካ ኢትዮጵያን ጨርሶ እንዳይበትን የፈራ ይመስላል።


ከቀደመ ጠባዩ ተነስተን አደጋው ቢያሳስበውም በኢትዮጵያ ተስፋ አልቆረጠም፤ ይልቁንም ኢትዮጵያ ወደ ቀደመ ክብሯ ተመልሳ ኤርትራንም ይዛ ልዕለ-ኃያል ትሆናለች የሚል ሩቅ አላሚ ነው ማለት እንችላለን። ወዲያውም የዓባይ ልጅ ነውና እንዲህ መተለቅ ይጠበቅበታል። ኤርትራ ሌላ አገር ሆና ሳለ፣ የመመለሷም ነገር የማይታሰብ ሆኖ ሳለ መለኛው ይህንን ሁሉ ዘልሎ የጃንሆይ ዘመንን ኢትዮጵያ ይዞ ብቅ የማለቱን ነገረ-ምክንያት ብንፈልግ የኢትዮጵያን ህልውና ከጨለማው ባህር ከጥቁር አለት ያጎነቆሉ አባታቶቻችን ልጆች ነንና የሚያቅተን የማንችለው የለም የሚል ትምክህት የሚል መልስን እናገኛለን ይመስለኛል። 

ክፍል ምልከታ

- በብሔር ብያኔ እሳቤዎች አማራና አማራነት ሲመዘኑ የት ላይ ያርፋሉ?

 

ክርሥቲያን ታደለ ፀጋዬ (ሶሲዮሎጂስት)
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

 

ማኮብኮቢያ፡-


‹‹ብሄርን በዘር የወደ ኋላ ቆጠራ ለማግኘት የሚደረግ ጉዞ ማረፊያው የአማራና የኦሮሞ ብሄሮችን ከአንድ ዘር የተገኙ ናቸው ወይም የሰው ሁሉ ዘር አንድ ነው ወይም በተለይ አማራ የሚባል ብሄር የለም የሚል ይሆናል።›› (ሰረዝ የእኔ።)

 

ብቸኛው -ባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ


‹‹አማራነት የደምም የስነልቦናም ድምር ውጤት ነው። የብሔር ማንነት በዘር ወደኋላ መቆጠሩም የሰው ዘር ሁሉ መነሻው አንድ ነው ከሚለው ባሻገር አማራውን ነጥሎ ‹የለም› ሊያስብለው አይችልም።››

 

ክርሥቲያን ታደለ ፀጋዬ

 

መግለቢያ፡-


‹‹ስምን መልዓክ ያወጣዋል›› ይላል ጠቢቡ የአማራ ሕዝብ። እኔ ግን እላለሁ ስምን አማራ ያወጣዋል። የአማራ ስም አወጣጥ ራሱን የቻለ ሰፊ ጥናት የሚጠይቅ ቢሆንም ቅሉ የዚህ ጠቢብ ሕዝብ ስም አሰያየም ግን ምርምራዊ፣ትንቢታዊ፣ታሪካዊ፣ሁነታዊ እና አማሬያዊ እንደሆነ ሁሉም የሚስማማበት ማኅበራዊ እውነታ ነው። ለዚህ ጽሑፌ ሥረወ-ምክንያትም ‹‹እንቧለሌ›› በሚል ርዕስ የማኅበረ-ፖለቲካ የወግ ጽሑፎቹን ለንባብ ያበቃው የሺሐሳብ አበራ ነው። የሺሐሳብ አበራ በአማራ ብዙኃን መገናኛ ድርጅት የሚሰራ ወጣት ጋዜጠኛ ሲሆን የግዮናዊ አብርሆታዊ ንቅናቄን (‹‹የአማራ ብሔርተኝነትን››) በማኅበራዊ ሚዲያው ከሚያቀነቅኑ ትንታግ ብዕረኞች አንዱ ነው። ይህ አብርሆታዊ ወጣት የሚያነሳቸው ሐሳቦች የበርካታ አማራ ወጣቶች ግዮናዊ ፅብረቃ ከመሆኑ ጋር መጠሪያ ስሙ ታክሎበት እውነትም ‹‹የሺ[ህ]ሐሳብ አበራ›› ሲሉ በርካቶች ከግለሰብ አግዝፈው የግዮናዊ ትውልድ ገፀ-ምስል አድርገው የሚያቀርቡት የወግ ፀሐፊ፣ሞጋች፣ገጣሚ፣ታሪክ ዘጋቢና ጨዋታ አዋቂ ወጣት ነው። በዚህ አጋጣሚ ደራሲና ጋዜጠኛ የሺሐሳብ አበራ ለአማራነት ብሔርተኝነት መዳበር ላበረክተኸው የላቀ አስተዋፅዖ ምስጋዬ ይድረስህ።

 

*****


መግቢያ፡-


ባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ያሉ ብቸኛው የተባሉ ግለሰብ በሰንደቅጋዜጣ ላይ ስለአማራና ብሔርተኝነት ‹‹እንቧለሌ›› መጽሐፍ ላይ የሰፈረውን ምናባዊ አብርሆታዊ የወግ ጽሑፍ በመነሻነት ወስደው ያሰፈሩትን ሐሳብ አነበብሁት። ግለሰቡ በብሔርተኝነትና አማራ ብሔርተኝነት ዓለማቀፍ ምሁራዊ ብያኔያዎችን አጣቅሰው ባሰፈሩትት ግላዊ ድምዳሜ ላይ የራሴን አቋም ከምሁራዊ ማጣቀሻዎች ጋር የማቀርብ ይሆናል። ከሁሉም በፊት ግን ብቸኛው ከባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ ባሰፈሩት ጽሑፍ ላይ ቅማንትን እንደክሬሚያ ያቀረቡበት መንገድ በራሳቸው ምናብ የሚመላለስ ካልሆነ በስተቀር በእንቧለሌ መጽሐፍ ላይ መሰል ሐሳብ እንዳልተንሸራሸረ ግንዛቤ እንድትወስዱ ለአንባቢያን መጠቆም እፈልጋለሁ። በዚህ ላይ ብቸኛው በቀጣይ ጽሑፋቸው ማብራሪያ ወይንም እርምት እንደሚያቀርቡ ተስፋ እናደርጋለን። ወልቃይት ለአማራው የመኖር ያለመኖር እጣፈንታው መወሰኛ መሆኗን ግን አስምረን እንሻገር።


*****


ሐተታ፡-

 

ብሔርን አስመልክቶ የማኅበራዊ ሳይንስ ሊቃውንት የተለያዩ ሐለወቶችን ያስቀምጣሉ። ወደ እነዚህ ሐለወቶች ከመግባታችን በፊት አስቀድመን ስለብሔር ጽንሰሐሳብ በቅድሚያ እንይ። ያንግ ፊሊፕ ‹‹የብሔር ሐለወቶች›› በሚል ርዕስ ባሰፈረው ጽሑፍ የብሔርን ጽንሰ ሐሳብ ለመረዳት በለተያዩ የሕይወታችን ጉዞዎች ውስጥ በምንሞላቸው ቅፆች ውስጥ የየትኛው ‹‹ብሔር›› አባል እንደሆንን የሚጠይቁ ጥያቄዎችን ተጠይቀን እኛም በመረዳታችን ልክ ውስጥ የተጠየቅነውን በምላሻችን እንደምናሰፍርና ከዚህ አኳያ ስንመዝነው ጽንሰሐሳቡ እንደግለሰቦች አተያይና ልምድ የተለያዩ ጽብረቃዎች እንዳሉ አስፍሯል። የማኅበረሰባዊ ሳይንስ ሊቃውንት ለብሔር የሚሰጡት ብያኔም በሦስት ዋና ዋና እሳቤዎች እንደሚከፈልም ያንግ በጽሑፉ ይገልፃል። (ያንግ፣ 2000 ገጽ 39) እነዚህ ሦስት ዋና ዋና እሳቤዎችም ደማዊ (Primordialism)፣ ግንባታዊ (Constructivism) እና መሳሪያዊ (Instrumetalism) ተብለው ይታወቃሉ።


በደማዊ እሳቤ ብሔር በግለሰቦች ምርጫ የማይወሰን በመወለድ የሚገኝ ነው። በደማዊ የብሔር እሳቤ ማንነት ኢ-ተለዋዋጭ ነው። ቋሚ ነው። በዚህ እሳቤ መሰረት ማንነት በደም ናሙና ሳይንሳዊ በሆነ መልኩ የዘር ቅጥልጥሎሹ ሊረጋገጥ የሚችል ነው። ይህ እሳቤ እስከ20ኛው መቶ ክፍለዘመን መገባደጃ ድረስ ለበርካታ የአውሮፓ አገራት ሳይቀር በአገራዊ ግንባታ ሂደት ውስጥ ጥቅም ላይ የዋለ ነው። ሁለተኛው እሳቤ ግንባታዊ ሲሆን የዚህ ሐለወት አቀንቃኞች እንደሚሞግቱት ብሔራዊ ማንነት ከመወለድ ይልቅ በአመዛኙ በስነልቦናዊ ግንባታ ሂደት የሚገነባና የሚዳብር የጊዜ እና አብሮ መኖር ውህድ እንዲሁም የእነዚህና እነዚህን መሰሎች ሁሉ ከተፈጥሮና ሰው ሰራሽ ሁነቶች ጋር የሚያደርጉት ግብግብና መላመድ ውጤት ነው።


ሦስተኛው የብሔር ሐለወት እሳቤ መሳሪያዊ የሚባለው ነው። በእዚህ እሳቤ ብያኔ መሰረት ሰዎች ብሔራዊ ማንነታቸውን የሚመነዝሩት ያ ማንነት በአጠቃላይ ማኅበረሰቡ ዘንድ የሚያስገኝላቸውን ትሩፋት ታሳቢ ያደረገ እንደሆነ ነው። ስለብሔር ብያኔ እሳቤዎች እና ጽንሰሐሳብ ይህን ካልን ለመሆኑ ብሔር ምንድን ነው? ብሔር በጥቅል ትርጓሜው የጋራ የሆነ ታሪክ፣ የዘር ሐረግ፣ ባህል፣ ወግ፣ ቋንቋ፣ ስልተ-ምርት፣ ደስታ፣ ኃዘን፣ ርስት፣ ፍልስፍና፣ አለባበስ፣ አጊያጊያጥ፣ ምግብ አዘገጃጀትና ሥርዓተ-ምግብ፣ ለነገሮች ያላቸው ምልከታ፣ ሥነቃል፣ ሥነ-ጥበብ፣ ወዘተርፈ አለን የሚሉ ሰዎች ስብስብ ሲሆን የጋራ መነሻ ትርክታቸው እና በአመዛኙም ስነሕይወታዊ የዘር ግንዳቸው ተመሳሳይነት አላቸው። በጊዜ ብዛትና ሥልጣኔ ተደራሽነት ምክንያትም ቀደም ሲል አንድ የነበረው ብሔራዊ ማንነት ወደ ንዑስ ማንነቶች ሊከፋፈል እንደሚችል ቀደም ሲል የነበረው ማንነትም አውራ ማንነት ሆኖ ሊቀጥል እንደሚችል የአንትሮፖሊጂና ሶሲዮሎጂ ሊቃውንት በዝርዝር ያትታሉ።


ከላይ በተዘረዘሩት የብሔር ጽንሰሐሳብ፣ትርጓሜ እና እሳቤዎች ሚዛን አማራና የአማራ ብሔርተኝነት ሲሰፈሩ ልኬታቸው የት ላይ ያርፋል? ከልኬቱ አንፃርስ ብቸኛው የደረሰበት የግል አቋም ድምዳሜና የሺሐሳብ አበራ በመጽሐፉ ያስቀመጠው የግሉ ምልከታ በምን ተመሳሰሉ? በምንስ ተለያዩ? ቀጥሎ ይቀርባል።


እነዚህን ጥያቄዎች ለመመለስ ‹‹አማራ ማነው›› የሚለውን ጥያቄ መመለስን ይገባል። ‹‹አማራ ማነው›› የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ ደግሞ ታሪክን፣የሕዝቡን አጠቃላይ ማኅበረሰባዊ ስሪት እና አሁን ላይ ያለውን ነባራዊ ሁኔታን በጥልቀት ማጤንን ይጠይቃል። ርዕሰ ጉዳዩ በአንድ አንቀጽ ተተንትኖ የሚጠቃለል ባይሆንም የተለያዩ ፀሐፍት ያቀረቡትን የጋራ ድምዳሜ አጋራችኋለሁ። በርካታ የስነሰብ ሊቃውንትና የታሪክ ፀሐፍት የአማራውን ቅድመታሪክ ከአጠቃላይ ሴማውያን ሕዝቦች ጋር አዛምደው የሚያዩት ሲሆን ከቀደምት አሞራውያን (ሔሜራይት)፣ ጫልቄዳውያን፣ፊንቄያውያን፣ ግብፃውያን እና ኑባውያን ሕዝቦች ታሪክ ጋር ያስተሳስሩታል።


ከሴማውያን ባሻገርም ከሐማያውያን ሕዝቦች ጋር ያለውን ማኅበረሰባዊ ግንኙነትና መዋሃድ እያዛነቁ የራሳቸውን ትንታኔና መላምት በርካቶች አስቀምጠዋል። (ዊልያም ሻክ፣ ወልፍ ሌሳሉ፣ ካርትራይት፣ ክራውፈርድ፣ አንድሪው ኪችን፣ ጆን ማርካኪስ እንዲሁም ፍራንኮ ዲ ጅያንና ባልደረቦቻቸው በዚህ ጭብጥ ሰፋ ያለ ትንታኔ የሰጡ ፀሐፍት ናቸው።) በዚህ መነሻነት አማራ ሴማዊና ሐማዊ ማንነቶችን አዋህዶ የያዘ ጥንታዊ ሕዝብ መሆኑን ግንዛቤ መውሰድ ይቻላል። ይህንን እውነታም ጎድበርና ባልደረቦቻቸው በአማራ ከፍታማና ዝቅተኛ አካባቢዎች እ.ኤ.አ በ1976 ባካሄዱት የዘረመል ጥናት አረጋግጠዋል። የዚህ ጥናት ውጤትም በማያሻማ ሁኑታ አማራነት የስነ-ልቦና ስሪት ብቻ ሳይሆን ደማዊ ጭምር መሆኑን የሚያስረግጥ ነው። ይህ ግኝት አማራ ደማዊ ማንነት ነው በሚለው እሳቤ ሚዛን ስናስቀመጠው ጥያቄ ውስጥ የማይገባ እንደሆነ ያሰምርልናል። አማራ ርስት የሚባል የመሬት ስሪት ባለቤት ነው። ርስት ደግሞ በመወለድ ብቻ የሚገኝ ፀጋ ነው። ደማዊ ግንኙነት የሌለው ሁሉ በአማራ ምድር ርስት የለውም። ርስት የሌለው ደግሞ አማራ አይደለም ማለት ነው።


ጥያቄው አማራነት ደማዊ ከሆነ ታዲያ እንደአገው፣ቅማንት፣አርጎባ፣ወይጦ፣ቤተእስራኤል እና ኩንፈል ያሉ ንዑስ ማንነቶች በምን ስሌት ነው አማራ የሚሆኑት የሚለው ነው። የግንባታዊ የብሔር እሳቤ አቀንቃኞች መሰረት ደማዊ ብሔራዊ ማንነቶች በውስጣዊና ውጫዊ አባሪዎችና ነባሪዎች ምክንያት በጊዜ ሂደት ንዑስ ማንነቶች ይፈጠራሉ። እንደአጠቃላይ ፖለቲካዊ-ማኅበረ-ኢኮኖሚያዊ አውዶችም ነባራዊ ሁኔታ እነዚህ ንዑስ ማንነቶች የአውራው ደማዊ ማንነት ገባሪ ሆነው አካባቢያዊ ንዑስ ልዩነቶችን ይዘው የሚዘልቁበት ሁኔታ ሊኖር ይችላል። ከዚህ አንፃር በየትኛውም ብሔራዊ ማንነት ውስጥ እንደሚኖረው ሁሉ በአማራነት አውራ ማንነት ሥር ከባቢያዊ ንዑስ ማንነቶች መኖራቸው አሌ አይባልም።


በዘመናዊ የብሔር ብያኔ አረዳድ ግን ንዑስ ማንነቶች በአውራው ማንነት ውስጥ የሚንፀባረቁ እንጂ ከውጭ እና ለውጭ ሲታዩ ከአውራው ማንነት የተለየ እነሱነት የላቸውም። ይህንን የበለጠ ግልፅ ለማድረግ በብሔር ትርጓሜ ላይ ከላይ እንዳየነው አብዛኞቹ የማኅበረሰብ ሳይንስ ሊቃውንት እንደሚስማሙበት አንድ ብሔር የግሌ የሚለው ብሔራዊ ማንነት እንዲኖረው አንድ የጋራ ቋንቋ፣ተመሳሳይ ወግና ባሕል እንዲሁም የጋራ ታሪክና ርስት ሊኖረው ይገባል። በዚህ ስሌት በአማራ አውራ ማንነት ሥር ያሉ አገው፣ ቅማንት፣ ወይጦ. ቤተእስራኤል፣ ኮንፈልና አርጎባን ከግንደ-ማንነታቸው አማራ አንፃር ስናያቸው የጋራ ብሔራዊ ጠባይን የሚጋሩ ናቸው።


ለመሆኑ እነዚህ ንዑስ ማንነቶች ከአማራው የተለየ ባህልና ወግ፣ ታሪክ፣ ምግብ አዘገጃጀትና ሥርዓተ-ምግብ፣ ስልተምርት፣ የደስታና ኃዘን መግለጫዎች፣ አለባበስና አጊያጊያጥ፣ ፍልስፍናና ዓለማዊ ምልከታ፣ ትዳር ምስረታ፣ ፍቺና ልጆች አስተዳደግ፣ሥነ-ጥበብ፣ ወዘተርፈ አላቸው ወይ? እነዚህ ንዑስ ማንነቶች ከአማራው ውጭ ከሌሎች ለምሳሌ ከወላይታውና ኮንሶው ጋር መሰል ብሔራዊ መገለጫዎችን ይጋራል ወይ? ለሁለቱም ጥያቄዎች ምላሽ ኧረ በጭራሽ የሚል ይሆናል። በዚህ አቋም ከደራሲ የሺሐሳብ ጋር እስማማለሁ። አዎ፤ አማራነት ደማዊ ብቻም ሳይሆን ስነልቦናዊ ስሪትም ነው። ብቸኛው ግን የሺሐሳብ ‹‹አማራነት ስነልቦናዊ ስሪት እንጂ የዘርና ቋንቋ ብቻ አይደለም›› (ሰረዝ የእኔ) ብሎ ካቀረበው ገዥ ሐሳብ ውስጥ ብቻ የምትለዋን ወሳኝ አያያዥ በትንታኔያቸው ዘንግተዋታል አልያም ሆነ ብለው ትተዋታል።


በመሳሪያዊ ብሔራዊ ሚዛን አማራነትን ስንመዝን በተለይ በዚህ ወቅት አማራነት በአራቱም አቅጣጫዎች ከሚደርስበት መገፋትና ማኅበረሰባዊ መነጠል አንፃር ራስን በዚህ ብሔራዊ ማንነት መግለፅ ትሩፋትን የሚያስገኝ አይደለም። እንዲያውም በደጉ ዘመን ራሳቸውን በአማራነት ሲገልፁ የነበሩ ሰዎች ዛሬ ዛሬ አማራነት ትሩፋትን የማያጎናፅፍ በመሆኑ ጥቅም ሊያስገኙላቸው ወደ ሚችሉ ብሔራዊ ማንነቶች ራሳቸውን የማጠጋጋት አዝማሚያ ይስተዋላል። ቀላል የማይባል ቁጥር የሌላቸው ሰዎችም ዘመኑ አማራነት ላይ በክፉ መነሳቱን አይተው በመስጋት ራሳቸውን በ‹‹ኢትዮጵያዊ›› ማንነት ለመደበቅ ሲሯሯጡ ይስተዋላሉ። ስለሆነም ከሦስቱ የብሔር እሳቤዎች አማራነትን በቅጡ ለመረዳት የሚረዱን ደማዊና ግንባታዊ ብያኔዎች ይሆናሉ። የግል አቋሜን ለመግለፅ ያህል አማራነት የደማዊና የደማዊ አውራ ማንነት ገባሪ ንዑሳን መገለጫዎች ግንባታ የተሰናሰለ ደማዊ-ስነልቦናዊ ማንነት ነው።
የባህር ዳሩ ብቸኛው በጽሑፋቸው ካነሱት ሌላው ጉዳይ በእኔ እምነት የሳቱት ጉዳይ ስለአማራ ብሔርተኝነት ጅማሮ እና የብሔርተኝነቱ አቀንቃኞች ስለብሔርተኝነት ያላቸው አረዳድ ላይ የሰነዘሩት ሐሳብ ነው። የአማራ ብሔርተኝነት የባህር ዳሩ ብቸኛው እንዳሉት ጮርቃ ሳይሆን በትንሹ እስከግራኝ ወረራና ኦሮሞ መስፋፋት ዘመን ወደኋላ የሚሳብ ነው። የግራኝን ትተን የ16ኛውን ክፍለዘመን የኦሮሞ መስፋፋት ብናይ እንኳን በወቅቱ የነበሩትን የአማራ ብሔርተኝነት ሊቅ የአባ ባሕርይ ድርሰቶች ጠለቅ ብሎ ላጤነው የአማራው ብሔር ማንነት እና ርስቱ ከኦሮሞዎች መስፋፋት ጋር ተያይዞ በወቅቱ በአማራው ላይ የተደቀነውን እንደብሔር የመቀጠል የኅልውና አደጋ በገሃድ የሚያትቱ ነበሩ።


የአማራ ርስት የነበሩት ግራሪያ፣ እናርያ፣ ፈጠጋር፣ ባሊ፣ ሽምብራኩሬ፣ የረር፣ በራራ፣ ሐረርና ቢዛሞ ዛሬ ያሉበትን ሁኔታ ስናይ አባ ባሕርይ በእርግጥም ልክ ነበሩ። በዚህ ዘመን እንኳን በታሪክ የአማራ ርስት እንደነበሩ የሚታወቁት መተከል፣ ወልቃይት፣ ራያ አላማጣ በፖለቲካዊ ውሳኔ የት እንዳሉ ሁሉም የሚያውቀው ነው። እናም በእኔ እምነት የአማራ ብሔርተኝነት በትንሹ በኦሮሞ መስፋፋት ጊዜ ነበር። ይህን ለመቀበል ቢያዳግታቸው እንኳን ብቸኛው ፕሮፌሰር አስራት ስለአማራና አማራነት ከ1984 ዓ.ም ጀምሮ ሕይወታቸው እስካለፈበት ድረስ ያደረጉት ተጋድሎና ሰማዕትነት እንዴት ተዘነጋቸው? አሁን ያለው ግዮናዊ አብርሆታዊ ንቅናቄ የአባ ባሕርይ፣የፕሮፌሰር አስራት፣ የእስክንድር ነጋ እና የመሳሰሉት የአማራ የቁርጥ ቀን ልጆች እርሾ ነው። ግዮናዊው አብርሆታዊ ንቅናቄም ቢሆን አሁን ባለው ቅርፅ መንቀሳቀስ ከጀመረ ግን ገና ሦስት ዓመታት ሊሞሉት የወራት ዕድሜ ይቀረዋል። የብሔርተኝነቱ ስፋትና መጠንም በዋናነት በደማዊ እና በሥሩ ባሉ ንዑሳን ማንነቶች ግንባታዊ ሂደት በሚፈጠር ድምር ስነልቦናዊ ስሪት የሚገለፅ ነው።

 

*****


ማጠቃለያ፡-


ከብቸኛው ጋር የምጋራው አንድ እውነት ቢኖር የአማራ ብሔርተኝነት በኢትዮጵያ ፖለቲካ ርዕድ መፍጠሩን ነው። ይህም መቼውንም ወደ ማይቀለበስ ምዕራፍ ተሸጋግሯል። ቀደም ብዬ እንዳስቀመጥሁት አማራ ርስት የሚባል የመሬት ስሪት ሥርዓት አለው። ርስት ደግሞ በመወለድና በመወለድ ብቻ የሚገኝ ፀጋ ነው። አማራ ሁኔታዎች ስላላመቹት ካልሆነ በስተቀር ርስቱን አይሰጥም። የርስቱን አይደፈሬነት ከትውልድ ትውልድ ለማስተላለፍ ስነቃልና ሙዚቃ አይነተኛ መሳሪያዎቹ አድርጎ ይጠቀማል። በአማራ ሙዚቃ ውስጥ ከአማራነት አውራ ማንነት ጥቅል መገለጫዎች ይልቅ ከባቢያዊ መገለጫዎች በተለይም የርስት ምድርን መልካምነትና ዝና የሚያጎሉ ስንኞችን በመቋጠር ማቀንቀን በስፋት የሚንፀባረቀውም በዚህ ምክንያት ነው። ‹‹ርስት በሺህ ዓመቱ ለባለቤቱ›› የሚለው ምሳሌ ርስት መቼውንም ሊዘነጋና ሊፋቅ እንደማይችል ለትውልድ በአደራነት የተቀመጠ አማራዊ መልዕክት ነው።


ሌላው ከብቸኛው ጋር የምስማማበት ነጥብ ነፍጠኝነትና ትምክህት የአማራነት አምዶች የመሆናቸውን ጉዳይ ነው። የግዮናዊ አብርሆታዊ ወጣት የሺሐሳብ እንዳለው ‹‹ማንም ማንንም ሳይገፋ ለባህሉ፤ ለታሪኩ፤ ለእሱነቱ፤ ትምክህተኛ ካልሆነ ማንም ጭኖ የሚነዳው የጋማ ከብት ነው የሚሆነው።››

ክፍል የኔ ሃሳብ

ብዙዎቻችን በቅርባችን እና በቀላሉ ልናገኛቸው የምንችላቸውን ነገሮች ለምግብነት የማዋል ልማድ አለን። ነገር ግን አንዳንድ እንደተራ ነገር በምናያቸው እና በእለት ምግባችን ውስጥ በማናካትታቸው የምግብ ዘሮችን ምክንያት የምናጣቸው በርካታ ነገሮች እንዳሉ ልብ ማለት ይገባናል። በዚህ ረገድ ከከተማ ይልቅ በገጠር አካባቢ የሚኖሩ ሰዎች በርካታ የእህል ዝርያዎችን በምግባቸው ውስጥ በማካተት የተሻሉ መሆናቸውን ጥናቶች ያመለክታል። በመሆኑም አንዳንድ የእህል እና የጥራጥሬ ዝርያዎች ለጤንነታችን ያላቸውን ጠቀሜታ መረዳት እና በተቻለ አቅም በእለት ምግባችን ውስጥ ማካተት ይመከራል። በቀላሉ ልናገኛቸው የምንችላቸው እና በጤናችን ላይ ከፍተኛ ጠቀሜታ ያላቸውን ጥራጥሬዎች ግሎባል ሂለንግ የተባለው ድረ-ገፅ አስፍሯቸዋል። በድረገፁ ላይ የስነ ምግብ ተመራማሪ እና ባለሞያ የሆኑት ዶ/ር ኤድዋርድ ጊብሰን የራሳቸውን የጥናት ውጤት እና የሌሎች በመስኩ የተደረጉ ጥናቶችን ጠቅሰው በዚህ መልኩ አቅርበውታል።


ተልባ


ተልባ ከፍተኛ የሆነ የአሰር መጠን ካለባቸው ጥራጥሬዎች መካከል አንዱ ነው። በተልባ ውስጥ በቀላሉ ሊሟሙ የሚችሉ እና መሟሟት የማይችሉ የቃጫ አይነቶች ይገኛሉ። ይሄ የቃጫ ይዘቱም ተልባ አንጀታችንን የማፅዳት አገልግሎት እንዲሰጥ አድርጎታል። በተጨማሪም በሰውነታችን ውስጥ ተከማችቶ የሚገኝ አላስፈላጊ ስብን ለማስወገድ ያግዛል። በተልባ ውስጥ ሌላው በስፋት የሚገኘው ነጥረ ነገር ኦሜጋ 3 የተባለው ነው። ይህ ንጥረ ነገር መጥፎ ኮሌስትሮል (low density lipoprotein (LDL) እንዲቀንስ ያደርገዋል። ጥናቶች እንደሚጠቁሙትም የተልባ ፍሬን አዘውትሮ በመጠቀም ብቻ በአማካይ 10 ሚሊ ሊትር መጥፎ ኮሌስትሮልን ከሰውነታችን ማስወገድ እንችላለን። እነዚህ መጥፎ ኮሌስትሮሎች ለልብ ህመም የማጋለጥ እድል ስላላቸው እግረ መንገድም የልብ ህመም እና ተያያዥ ችግሮችን ለመከላከል ያግዛል።


ሌላው የተልባ ፍሬ ጠቀሜታ በተለይ በሴቶች ላይ የሚከሰቱ የካንሰር አይነቶችን መከላከል ነው። ጥናቶች እንደሚያመለክቱት በተልባ ውስጥ የሚገኙ ንጥረ ነገሮች ለካንሰር መንስኤ የሆኑ እጢዎች እድገት እንዳይጨምር በማድረግ የጡት ካንሰርን የመከላከል ጠቀሜታ አላቸው። በተልባ ውስጥ የሚገኙት ፓይቶስትሮጂንስ የተባሉት ንጥረ ነገሮች ስትሮጂን ከሚባለው የሴቶች ሆርሞን ጋር ተመሳሳይነት ስላለው ሴቶችን በተለየ መልኩ የሚያጠቁ የካንሰር አይነቶችን ለመከላከል ያግዛል። ከዚህ በተጨማሪም በወንዶች ላይ የሚከሰተውን የሽንት ፊኛ ካንሰር የመከላከል ጠቀሜታ አለው።


ተልባ ከላይ ከተጠቀሱት ጠቀሜታዎች በተጨማሪም በደም ውስጥ የሚገኘውን የስኳር መጠን የሚቀንሱ ንጥረ ነገሮችን በውስጡ በመያዙ ለስኳር ህመም የመጋለጥ እድላችንን በብዙ እጅ ይቀንሳል። ከዚህ ውጪም የተልባ ፍሬን አዘውትሮ በመመገብ በሽታ የመከላከል አቅምን ለማሳደግ፣ ያግዛል። ይህ ፍሬ በኦሜጋ 3 ንጥረነገር በጣም የበለፀገ በመሆኑ ሰውነታችን የደም ሴሎችን በብዛት እንዲያመርት በማድረግ ያለውን የበሽታ መከላከል አቅም ከፍ ለማድረግ ያግዛል። ተልባ በተለያዩ ማእድኖች እና ቫይታሚኖች የበለፀገ በመሆኑ በእየእለት ምግባችን ውስጥ ማካተት በርካታ ተያያዥ ጠቀሜታዎችን ይሰጣል። በ28 ግራም የተልባ ፍሬ ውስጥ 152ካሎሪ፣ 7 ነጥብ 8 ግራም አሰር፣ 5 ነጥብ 2 ግራም ፕሮቲን፣ 6 ነጥብ 5 ግራም ኦሜጋ 3 እና ሌሎች ንጥረ ነገሮችም ይገኛሉ።


የዱባ ፍሬ


በሀገራችን ዱባን በተለያየ መልኩ አዘጋጅቶ የመመገብ የቆየ ልምድ ቢኖረንም ፍሬውን ለምግብነት ስናውለው ግን አይታይም። እጅግ በጣም ጥቂት ሰዎች በተለየ ምክንያት ሲጠቀሙት ብንመለከትም ስራዬ ብሎ እና እንደ ምግብ ቆጥሮ የሚጠቀመው ብዙ ሰው አይታይም። ነገር ግን የዱባ ፍሬ ከውጭኛው የዱባው ክፍል የበለጠ የጤና ጠቀሜታ እንዳለው ጥናቶች ያመለክታሉ። የዱባ ፍሬ ጥሩ የሆነ የፎስፈረስ ማዕድን፣ የሞኖ አንስቹሬትድ ሰብ እንዲሁም የኦሜጋ 6 ስብ ምንጭ ነው። በተጨማሪም በዱባ ፍሬ ውስጥ ከፍተኛ የሆነ ፓይቶስቴሮል የተባለ እና በደም ውስጥ የሚገኘውን ኮሌስትሮል ለመቀነስ የሚያግዝ ንጥረ ነገር ይገኛል።


የዱባ ፍሬ በውስጡ የያዘው ንጥረ ነገሮች በህፃናት ሽንት ውስጥ የሚገኘው የካልሲየም መጠን እንዲቀንስ ያግዛል። ይሄን በማድረጉ ደግሞ የሚፈጠረውን የጣፊያ ጠጠር ለመከላከል ያግዛል። የጣፊያ ጠጠር የሚፈጠረው እንደ ካልሲየም ያሉ የተወሰኑ ማዕድናት በጣፊያ ውስጥ ተከማችተው ጠጣር ነገር በሚፈጥሩበት ጊዜ ነው። እነዚህ ጠጠሮች ልክ የኩላሊት ጠጠር አይነቶች ሲሆኑ፤ በሆድ አካባቢ ምቾት ይነሳል። ከዚህ ጋር በተያያዘም በሽንት ፊኛ ላይ የሚከሰቱ ችግሮችን እና ከሽንት ጋር ተያያዥነት ያላቸውን ችግሮች ለመከላከል የዱባ ፍሬ ጠቀሜታው የጎላ ነው። በተጨማሪም በዱባ ፍሬ ውስጥ የሚገኙት ማእድናት ጣፊያ የተመጣጠነ እንቅስቃሴ እንዲኖረው በማድረግ መጠኑ ትልቅ የሆነ የሽንት ፊኛ ያላቸው ሰዎች እንዳይቸገሩ የማድረግ ጠቀሜታ አለው።


ሌላው የዱባ ፍሬ ጠቀሜታ ደግሞ ሴቶች የወር አበባ ማየት ሲያቆሙ (ሲያርጡ) የሚፈጠሩ ችግሮችን ማስታገስ ነው። ይኸውም በዚህ ጊዜ የሚከሰቱ እንደ ከፍተኛ የደም ግፊትን የማስተካከል፣ ጥሩ የሆነ ኮሌስትሮል High Density lipoprotein (HDL) መጠንን በመጨመር ከማረጥ ጋር ተያይዘው የሚመጡ የጤና እክሎችን ለመከላከል ያግዛል።


የሱፍ ፍሬ


የሱፍ ፍሬ ጥሩ የሆነ የፕሮቲን፣ ሞኖአንሳቹሬት ስብ እንዲሁም ቫይታሚን ኢ ምንጭ ነው። የሱፍ ፍሬ ብዙውን ጊዜ በሰውነት ላይ የሚከሰቱ መቆጣቶችን (inflammation) ከመከላከል ጋር በተያያዘ ባለው ጠቀሜታ ተጠቃሽ ነው። በተለይ በመካከለኛ እድሜ እና በእርጅና እድሜ ላይ ባሉ ሰዎች ላይ የሚከሰተውን መቆጣት (inflammation) የመከላከል ጠቀሜታው የጎላ ነው። በዚህም ከሰውነት መቆጣት ጋር ተያይዞ ሊከሰት የሚችለውን የልብ ህመም እና ተያያዥ ችግሮችን ለማሰወገድ ያግዛል። በስድስት ሺህ ሰዎች ላይ የተደረገ ጥናት እንዳመለከተውም በአንድ ሳምንት ውስጥ አምስት ጊዜ ያህል የሱፍ ፍሬን የሚመገብ ሰው ሲክሬቲቨ የተባለው እና የሰውነት መቆጣትን የሚከላከል ንጥረ ነገርን በብዛት ስለሚያገኝ ከሰውነት መቆጣት ችግር ጋር ተያያዥነት ያላቸው ህመሞች በከፍተኛ ደረጃ መከላከል ችሏል።


የሱፍ አበባ ከዚህ በተጨማሪም ፎሌት በተባለው ንጥረ ነገር የበለፀገ በመሆኑ በተለይ ለሴቶች እጅግ ጠቃሚ ነው። በዚህም በሴቶች ላይ በወር አበባ ጋር የተያያዙ ህመሞችን ለመከላከል ይጠቅማል የሚሉት ባለሞያው፣ በተጨማሪም በሱፍ ፍሬ ውስጥ የሚገኙት ከፍተኛ መጠን ያላቸው ጤናማ ስቦች፣ አንቲኮክሲዳንቶች፣ ቫይታኖች እንዲሁም የሴሌኒየም እና ኮፐር ማእድናት በሰውነት ውስጥ የሚከሰተውን የሴሎች መሞት የመከላከል ከፍተኛ ጠቀሜታ እንዳላቸው አስቀምጠዋል። በሱፍ ፍሬ ውስጥ በብዛት የሚገኘው ፓይቶ ኬሚካለስ የምግብ ልመት ጤናማ እንዲሆን በማድረግ፣ ሰውነታችን በቂ የሆነ የአሰር መጠን እንዲያገኝ በማድረግ ያልተፈለገ የሰውነት ክብደትን ለመቀነስም ያግዛል።


የሰሊጥ ፍሬ


ሰሊጥ ከጥንት ጀምሮ ለምግብነት በብዛት የሚውል የጥራጥሬ ዝርያ ነው። ይህ ዝርያ ደግሞ ከምግብነት ይልቅ ባለው የጤና ጠቀሜታ ይታወቃል። ሰሊጥ ከፍተኛ የሆነ የካልሲየም፣ ማግኒዚየም፣ ዚንክ እንዲሁም ብረት እና ፎስፈረስ ማእድናት ክምችት ያለበት ነው። የሰሊጥ ፍሬ በአፈጣጠሩ እና በያዛቸው በርካታ ንጥረ ነገሮች ከሌሎች የተለየ ዘር ነው። በሰሊጥ ውስጥ የሚገኙት ቫይታን ቢ1 እና ፀረ-ኮሌስትሮል ኬሚካሎችም ከፍተኛ የሆነ የደም ግፊትን ለመከላከል፣ የጉበትን ጤንነት ለመጠበቅ እንዲሁም ጭንቀትን ለመከላከል፣ የሰውነት ኢንፍላሜሽንን ለመቀነስ እና በአጥንት ላይ የሚከሰቱ ችግሮችን ለማስቀረት ያግዛል። በተጨማሪም በጡንቻ ላይ የሚደርስ ጉዳትን ለመቀነስ የሰሊጥ ፍሬ ጠቀሜታው ከፍተኛ ነው።

ክፍል ጤና
Wednesday, 03 January 2018 17:00

የአለማችን ውዱ የገና ዛፍ

 

ምንም እንኳን የክርስቶስ ልደትን አስመልክቶ ቤትን በተለያዩ ዘመናዊ ጌጣጌጦችና ሰው ሰራሽ ዛፍ ማስዋብ የፈረንጆቹ ባህል ቢሆንም በእኛ ሀገርም ከቅርብ ጊዜ ወዲህ ሀገር በቀል ልማድ ወደመሆኑ እየተቃረበ ነው። ያለንበት ወቅት ሰሞነ ገና በመሆኑ እኛም ለዛሬው የዓለማችን እጅግ ውድ የሆነውን የገና ዛፍ እናስተዋውቃችሁ።


በአለማችን ላይ በዋጋው ተወዳዳሪ ያልተገኘለት የገና ዛፍ መገኛው ቅንጡው የአቡ ዳቢ ሆቴል ነው። ኤምሬትስ ፖላስ የሚባለው ይህ ሆቴል 13 ሜትር ርዝመት ያለው ሰው ሰራሽ አረንጓዴ የገና ዛፍ ባለቤት ነው። የገና ዛፉ በተለያዩ ከወርቅ እና ከብር በተሰሩ ተንጠልጣይ ኳሶች እና መብራቶች ያሸበረቀ ሲሆን፣ በርካታ ከእንቁዎች የተሰሩ የአንገት ሀብሎች፣ የጆሮ ጌጦች እና ከዳይመንዶች እና ከተለያዩ የከበሩ እና ውድ ከሆኑ ድንጋዮች በተሰሩ ጌጣጌጦች አሸብርቋል። ይህ የገና ዛፍ አጠቃይ ዋጋው 151 ሚሊዮን የሳውዲ ሪያል (900 ሚሊዮን ብር ገደማ) ነው። የገና ዛፉ ይሄን ያህል ዋጋ እንዲኖረው ያደረገውም በላዩ ላይ የተደረጉት ጌጣጌጦች ዋጋ ውድነት መሆኑ ተገልጿል። በዚህ የገና ዛፍ ላይ ከተቀመጡት ውድ እንቁዎች መካከልም 181 ዳይመንዶች ይገኙበታል። ከዚህ ውጭ ግን ዛፉ ብቻውን 137ሺህ የሳውዲ ሪያል ዋጋ እንዳለው ተገልጿል። ከዚህ በተጨማሪም በዛፉ ላይ የተደረጉት ጌጣጌጦች ዛፉን እጅግ ውብ ከማድረጋቸውም በተጨማሪ የአለማችን ውዱ ዛፍ አስብለውታል።

ክፍል አንዳንድ
Wednesday, 03 January 2018 16:58

የወንዝ ላይ የመጠጥ መደብ


የኒው ዚላንድ መንግስት በየአመቱ አዲስ አመት በተቃረበ ቁጥር በአደባባይ የአልኮል መጠጦች እንዳይጠጡ እገዳ ያደርጋል። የእገዳው መነሻም አዲስ አመትን ለማክበር እየተባለ ብዙ አልኮልን በመጠጣት የሚፈጠሩ ወንጀሎችን እና ጥፋቶችን ለመቆጣጠር እና ለማስቀረት ነው። እንደተለመደው ዘንድሮም ከዲሴምበር 23 እስከ ጀነዋሪ 6 ቀን 2017 ድረስ በከተማዎች አደባባይ (ከቤት ውጪ) የአልኮል መጠጦች እንዳይጠጡ የሚከለክለው እገዳ ተግባራዊ ተደርጓል። በዚህ ጊዜ ውስጥ ታዲያ አንድ ለየት ያለ ክስተት መፈጠሩን የዓለም መገናኛ ብዙሃን ሊቀባበሉት ሰንብተዋል።


ነገሩ እንዲህ ነው። በእነዚህ ቀናት ውስጥ አልኮል ሳይጠጡ መቆየት ያልፈለጉ ይሁኑ በስራቸው ለየት ብለው መታየት የፈለጉ ሰዎች ባይታወቅም፤ የሰባት ሰዎች ስብስብ የሆነ አንድ ቡድን ይሄንን ጊዜ በተለየ መልኩ በመጠጥ አሳልፎታል። ሰባት አባላትን የያዘው ይህ ቡድን በግዛቲቱ በሚገኘው ታይራዋ ወንዝ ላይ የራሱን ደሴት በመፍጠር የፈለገውን የአልኮል መጠጥ ሲጎነጭ ሰንብቷል ሲል ኒውዚላንድ ሄራልድ የተባለው የሀገሪቱ የዜና አውታር አስነብቧል። የቡድን አባላቱ በወንዙ መካከል ላይ በርካታ ጭቃ በመሰብሰብ ብዙ ሰዎችን ሊይዝ የሚችል መደብ አዘጋጅተዋል። በዚህ በወንዙ እምርት ላይ በተሰራው መደብ ላይ አግዳሚ ወንበሮችን በመደርደር የሚፈልጉትን የአልኮል መጠጥ አይነት ያለማንም ከልካይነት ሲያንደቀድቁት ሰንብተዋል።


የቡድኑ አባላት ያመጡት የፈጠራ ስራ እጅግ አስደናቂ መሆኑን የደገፈው የግዛቲቱ ፖሊስ፣ እነዚህ አባላት የወጣውን ህግ ሳይጋፉ የራሳቸውን አለም ፈጥረው ጊዜያቸውን የማሳለፋቸውም ደግፏቸዋል። የቡድኑ አባላት ባመጡት አዲስ ሃሳብ እየተዝናኑ ህጉንም እያከበሩ በዚህ መልኩ በማሳለፋቸው የሀገሪቱ ፖሊስ አድናቆቱን ሲለግሳቸው አለም ደግሞ ልምዳቸውን ሲቀስም ሰንብቷል።

ክፍል አንዳንድ
Wednesday, 03 January 2018 16:55

የማይረባ ብዕር

 

አደራውን ክዶ ብዕር ከሸፈተ፣
የሀቅ ነቁጡን ስቶ ዘሩን ከጎተተ።
ከዓላማው ተጣልቶ ሚዛኑን ካደፋ፣
ስልጣኑን ሊያመቻች ቀለሙን ከደፋ።
ዘረኛ ሊዋጋ ዘረኛ ከሆነ።
ሚዛኑን ካደፋ ምኑን ብዕር ሆነ?
ዕውነቱን ለጥቅሙ ደልዞ ከጻፈ፣
ቀስጦ ወስልቶ ክብሩን ከገፈፈ።
መልኩ ያለየለት ባሕሪው ብልጭልጭ፣
ይህን መሳይ ብዕርስ ቢሰብሩትም አይቆጭ።
ተግባሩን ዘንግቶ ብዕር ከዘመመ፣
ድግስ ባየ ቁጥር ሲያኳስ ከከረመ፣
ኅሊናውን ሽጦ ስሙን ከቀየረ፣
ምኑን ብዕር ሆነ ጌታዳር ካደረ፣
ዘረኛን አጋልጦ ከህዝብ ካልወገነ፣
ዲያቢሎስ ነው እንጂ ምኑን ብዕር ሆነ!
ጠበቃ የማይሆን ነገ ተከሳሽ ነው፣
ጽፎ ካላዳነ ሰባብሮ መጣል ነው።
በጨለማው መርፌ ከሩቁ ሲታየው፣
በቀን ዝሆን ቆሞ መች በቅጡ ለየው?
ሲደማ ካልታየ በዕውን ለእውነት፣
በእሳት ማጋየት ነው ብዕር ያበለ ለት።
ትናንት ከጻፈለት ከቃኘው ዕውነታ፣
ዛሬ ባዲስ አቋም ልቡ ካመነታ።
ነገር የቀበሮ ልቡን ከሰረቀው፣
ይዋል ይደርና ታሪክ ይጠይቀው።
ልፋፌ ክታቡ ሀቅ የለውምና፣
ይረገም ይወገዝ “ብዕር” ቀረ መና።
የሀቅ አብነቱ ገጹ ከጠፋበት፣
ብዕር ድንጋይ አይቶ “ዳቦ ነው” ያለ ዕለት።
ወገኑ ሲቃጠል ሲጮህ ከሩቅ አይቶ፣
ካላንገበገበው ጢሱ ባ’ይኑ ገብቶ።
ግፍና በደልን ደፍሮ ካልገዘተ፣
ሀቅ ይነቀኝ ብሎ ለእውት ካልሞተ፣
ከጦር ሰባቂ ጋር ከተጎራበተ፣
መቃ ብዕርም አይደል፣ እሱስ መቃብር
ነው ቀለሙን የደፋ፣
ሥጋ ደሙ ሸቶ በቁም የከረፋ።

 

ብዥታ - ስብሰብ ግጥሞች- በአስማማው ኃይሉ (አያ ሻረው)

ክፍል አንዳንድ
Page 1 of 3

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • Advertt11.jpg
  • Advertt22.jpg
  • Advverttt.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 117 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us