You are here:መነሻ ገፅ»ኢኮኖሚ

 

ከዓለም አቀፉ የአየር ንብረት ለውጥ ጋር በተያያዘ በኢትዮጵያ የተከሰተው ድርቅ በሰፊ ቆዳ ስፋት በርካታ ዜጎቹን አጥቅቷል። ድርቁ ካጠቃቸው የህብረተሰብ ክፍሎች መካከል የሚጠቀሱት የቦረና ዞን አርብቶ አደሮች ናቸው። በአካባቢው የተከሰተው የከፋ ድርቅ በከብቶቹ ላይ ጉዳት እያደረሰ ነው። ከዚሁ ጋር በተያያዘ የኦሮሚያ ኢንሹራንስ ኩባንያ ከሰሞኑ በአካባቢው በመገኘት በድርቁ ጉዳት ለደረሰባቸው ደንበኞቹ የ1 ነጥብ 6 ሚሊዮን ብር የካሳ ክፍያ ፈፅሟል።

 

ኢንሹራንሱ ክፍያውን የፈፀመው በሥራቸው 1ሺህ 474 አባላትን ላቀፉ 67 ማህበራት ነው። አርብቶ አደሮቹ በድርቅ ከተጠቁ በኋላ የከብቶቹ ዋጋ በከፍተኛ ሁኔታ ስለሚወርድ የተወሰኑ ከብቶችን እንኳን ሸጠው የቀሩትን ከብቶቻቸውን መቀለብ የሚችሉበት ሁኔታ የለም። ይሁንና ቀደም ብለው ኢንሹራንስ የገቡ አርብቶ አደሮች የከብቶች ዋጋ ቢወርድም በገቡት የኢንሹራንስ መጠን ክፍያ ተፈፅሞላቸው ተጠቃሚ የተደረጉ መሆኑን የኦሮሚያ ኢንሹራንስ ዋና ስራ አስፈፃሚ አቶ አስፋው ባንቴ ገልፀውልናል። እኛም በቦታው በመገኘት ሁኔታውን ተመልክተናል።

 

አቶ መሐመድ ኑር ኤራ ይባላሉ ነዋሪነታቸው በዚያው በቦረና ዞን ሞያሌ ወረዳ በአርቤሌ ቀበሌ ነው። አቶ መሀመድ ከመቶ በላይ የሚሆኑ የቀንድ ከብቶች፣ ግመሎችና ፍየሎች ባለቤት መሆናቸውን ነግረውናል። አራት ሚስቶችና 25 ልጆች አሏቸው። አቶ መሀመድ ኑሯቸውን በአርብቶ አደርነት ቢመሰርቱም በአሁኑ ሰዓት በአካባቢያቸው የተከሰተው ድርቅ ግን ክፉኛ ተፈታትኗቸዋል። የተወሰኑ ከብቶቻቸውም በድርቁ ሳቢያ ሞተውባቸዋል።

 

ከድርቅ ጋር በተያያዘ ሊመጣ የሚችለውን ጉዳት ኢንሹራንስ በመግባት መቋቋምና ማገገም እንደሚቻል ያወቁት በቅርብ መሆኑን የገለፁልን ሲሆን የኢንሹራንስን ጥቅም በተመለከተ ግንዛቤውን ካገኙ በኋላ ግን ለተወሰኑ ከብቶቻቸው ኢንሹራንስ የገቡ መሆናቸውን ገልጸውልናል። ከዚሁ ጋር በተያያዘም ለሰባት ፍየሎች፣ ለሰባት የቀንድ ከብቶችና ለአምስት ግመሎች የአምስት ሺህ ብር ኢንሹራንስን ከኦሮሚያ ኢንሹራንስ የገዙ መሆናቸውን ገልጸውልናል። አቶ መሀመድ የኦሮሚያ ኢንሹራንስ በድርቁ ከተጎዱት አርብቶ አደሮች የኢንሹራንስ ካሳ ክፍያ በፈፀመበት ወቅት ካሳ ካገኙት የኢንሹራንስ ደንበኞች መካከል አንዱ ሲሆኑ፤ ባገኙት የኢንሹራንስ የካሳ ክፍያ ዝናብ ዘንቦ ግጦሽ እስኪደርስ ድረስ የከብቶችን መኖ በመግዛት ህልውናቸውን የማቆየት ስራ የሚሰሩ መሆናቸውን አመልክተዋል።

 

ሌላኛው የዚሁ ዞን ነዋሪ እና የካሳ ክፍያው ተጠቃሚ ከሆኑት መካከል አንዱ አቶ ጎሉ ጎዳና ሲሆኑ የሚጦ ወረዳ ሚልባር ቀበሌ ነዋሪ ናቸው። አቶ ጎሉ አሁን በአካባቢው ከተከሰተው ድርቅ ጋር በተያያዘ በከብቶቻቸው ላይ እስከ ሞት የደረሰ ጉዳት የደረሰባቸው መሆኑን ነግረውናል። ከመቶ በላይ የሚሆኑት ከብቶቻቸው በድርቁ የተጠቁባቸው ሲሆን እስከ አሁን ድረስ ወደ አራት የሚሆኑት ከብቶች ሞተውባቸዋል።

 

አቶ ጎሉ ካሏቸው በርካታ ከብቶች መካከል ኢንሹራንስ የገቡት ለ50 ከብቶቻቸው እንደዚሁም ለ40 በግና ፍየሎቻቸው ሲሆን በሁለት ዙር የአስር ሺ ብር ክፍያ የፈፀሙ መሆናቸውን ገልፀውልናል። ቀደም ሲል ችግሩ ከመከሰቱ በፊት ኢንሹራንስ መግባታቸውን ተከትሎም ከሰሞኑ የኦሮሚያ ኢንሹራንስ ኩባንያ በፈፀመው የድርቅ ተጎጂዎች የኢንሹራንስ ካሳ ክፍያ ተጠቃሚ ሆነዋል።

 

ባገኙት የካሳ ክፍያ ገንዘብም የሚጠበቀው ዝናብ እስኪዘንብ ድረስ የከብቶችን ቀለብ በመግዛት ህይወታቸውን ለማቆየት የሚጥሩ መሆኑን ገልጸውልናል።

 

አርብቶ አደሩ ለከብቶቹ ኢንሹራንስ እንዲገባ ሲጠየቅ ስለኢንሹራንስ የነበረው ግንዛቤ አነስተኛ ስለነበር ተሳትፎው ያን ያህል አለመሆኑን የገለፁት አቶ ጎሉ፤ ይሁንና ድርቁ በበርካታ አርብቶ አደሮች ላይ ጉዳት ማድረሱን ተከትሎ ቀደም ብሎ ኢንሹራንስ ለገቡ አርብቶ አደሮች የካሳ ክፍያ ሲሰጣቸው ሌሎች ማየታቸው በቀጣይም ኢንሹራንስ እንዲገቡ ፍላጎትን እያሳደረባቸው መሆኑን ገልጸውልናል። በዚህም ዙሪያ ሌሎች አርብቶ አደሮች ተሳታፊ እንዲሆኑም ኢንሹራንስ የገቡ አርቶ አደሮች ግንዛቤ የመፍጠሩን ስራ የሚሰሩ መሆኑን አቶ ጎሉ ይናገራሉ።

 

በድርቁ ተጎድተው የኢንሹራንስ ተጠቃሚ ከሆኑት የቦረና ዞን አርብቶ አደሮች መካከል አንዷ ወይዘሮ ጂሎ ዳተቻ ይባላሉ። የሰባት ቤተሰብ ኃላፊ ናቸው። ሃያ የሚሆኑ ከብቶች ያሏቸው ሲሆን ስድስት የሚሆኑት ከብቶቻቸው ድርቁ ካደረሰባቸው ጉዳት ጋር በተያያዘ በመዳከማቸው ከሰው ድጋፍ ውጪ ራሳቸውን ችለው ከቦታ ቦታ መንቀሳቀስ የማይችሉ መሆናቸውን ገልጸውልናል።

 

የድርቁ ሁኔታ በመበርታቱ በርካታ አርብቶ አደሮች ከብቶቻቸውን ይዘው ግጦሽ ፍለጋ ብዙ ኪሎ ሜትሮችን አቋርጠው ቢጓዙም ምንም ነገር ስላላገኙ ወደ ነበሩበት ቦታ ለመመለስ ተገደዋል። ብዙዎቹም በመንገድ ላይ እንዳሉ በርካታ ከብቶቻቸው ያለቁ መሆናቸውን ወይዘሮ ጂሎ ይናገራሉ።

መኖን በተመለከተ ድርቁን ለመቋቋም እየተደረገ ባለው ጥረት በሁለት መልኩ መጠነኛ አቅርቦት አለ። በአንድ መልኩ በመንግስት ተጓጉዞ የሚቀርብ ድርቆሽ ሳር ሲሆን በሌላ መልኩ ደግሞ አርብቶ አደሮቹ ከብቶቻቸውን በመሸጥ በሚያገኙት ገንዘብ የሚገዙት መኖ ነው። አርብቶ አደሮቹ በሁለቱም የመኖ አቅርቦቶች በኩል የሚታዩ ችግሮች መኖራቸውን ይናገራሉ። በመንግስት በኩል ርቀት ካለው ቦታ ተጓጉዞ የሚቀርበው የሳር መኖ የአካባቢው ከብቶቹ ያለመዱት የሳር አይነት መሆኑ አንዱ ፈተና ነው።

 

በሌላ አቅጣጫ ከነጋዴዎች የሚገዛውን የፉርሽካ መኖ በተመለከተ ነጋዴዎች ፉርሽካውን ከጣውላ ፍቅፋቂ ጋር ቀላቅለው በመሸጣቸው በርካታ ከብቶች ለሞት መዳረጋቸውን ወይዘሮ ጂሎ ገልጸውልናል። አሁንም ቢሆን የቀሩ ከብቶቻቸውን ህይወት ለመታደግ የተወሰኑ ከብቶቻቸውን ለመሸጥ ወስነዋል። ይሁንና በዚህም በኩል ሌላ ፈተና አለ። በአሁኑ ሰዓት የአካባቢው የከብቶች ዋጋ በከፍተኛ ደረጃ አሽቆልቁሏል። በአካባቢው በኬ የሚባል የከብት ገበያ ያለ ሲሆን ቀደም ሲል ከአምስት እስከ ስድስት ሺህ ብር ይሸጥ የነበረ አንድ የቀንድ ከብት በአሁኑ ሰዓት አንድ ሺህ ብር እንኳን ማውጣት የማይችልበት ደረጃ ላይ መድረሱን ወይዘሮ ጂሎ ገልጸውልናል።

 

ያም ሆኖ ከብት ተሸጦ የሚገኘውን ገንዘብ በአንድ መልኩ ለከብቶች መኖ መግዢያ የሚውል ሲሆን በሌላ አቅጣጫ ደግሞ ለሰዎች ቀለብ ሸመታም ይውላል። አርብቶ አደሮቹ በተወሰነ ደረጃም ቢሆን በመንግስት በኩል የስንዴ እርዳታ ቢቀርብላቸው ይህም በቂ ሆኖ ባመገኘቱ ከኬኒያ የሚገባ ቦኮ የሚባል ዱቄትን እየገዙ ህይወታቸውን ለማቆየት ጥረት እያደረጉ መሆናቸውን ገልፀውልናል።

 

በአካባቢው በዋነኝነት ሁለት የዝናብ ወቅቶች ያሉ ሲሆን አንደኛው የዝናብ ወቅት ምንም አይነት ዝናብ ሳይጥል እንዲሁ አልፏል። ሁለተኛው የዝናብ ወቅት ጊዜውን ጠብቆ ይዘንባል በሚል በተስፋ እየተጠበቀ ነው። ይህ የዝናብ ወቅት እንደመጀመሪያው ዝናብ ወቅት እንዲሁ የሚያልፍ ከሆነ ግን ፈተናው በእጅጉ የሚከብድ ይሆናል። አካባቢው ክፉኛ የግጦሽ መራቆት የሚታይበት በመሆኑ ዝናብ ቢዘንብ እንኳን ሳር እስኪበቅል ለከብቶች ግጦሽ እስከሚደርስ ድረስ የራሱን ጊዜ የሚወስድ በመሆኑ አርብቶ አደሮቹ ሰፊ ድጋፍ የሚያስፈልጋቸው ሆኖ ይታያል። 

 

የደቡብ ሱዳን መንግስት ዩኒቲ በምትባለው የሀገሪቱ ግዛት የረሃብ አዋጅ ማወጁን አስታውቋል። በደቡብ ሱዳን ካሉት ግዛቶች መካከል በከፍተኛ ደረጃ በረሃብ መጠቃቷ የተገለፀችው ዩኒቲ ግዛት ነዋሪዎቿ አስቸኳይ የምግብ እርዳታ ካላገኙ በስተቀር አደጋ ላይ መሆናቸውን ዘገባዎች ያመለክታሉ። ሀገሪቱ ለዚህ የረሃብ አደጋ እንድትጋለጥ ያደረጋት በአካባቢው የተከሰተው የተራዘመ ድርቅ፣ የእርስ በእርስ ጦርነቱ እና የኢኮኖሚው መድቀቅ መሆኑን የቢቢሲ ዘገባ ያሳያል።

 

እንደ ቢቢሲ ዘገባ ከሆነ አንድ ሀገር የረሃብ አዋጅን ለማወጅ የሚያበቁት ወሳኝ መነሻ ነጥቦች መኖር አለባቸው። ከእነዚህም መካከል የረሃብ አዋጅ በታወጀበት አካባቢ ክፍለ ግዛት ወይም ሀገር ካሉት አባወራዎች (households) ውስጥ ቢያንስ 20 በመቶ የሚሆኑት መቋቋም ከሚችሉት በላይ ከፍተኛ የምግብ እጥረት ሊገጥማቸው ይገባል። በእያንዳንዱ አስር ሺህ ሰው በየቀኑ የሁለት ሰው የሞት አደጋ የሚገጥም መሆኑም ሌላኛው ለረሃብ አዋጅ መታወጅ ተጨማሪ ምክንያት ተደርጎ የሚወሰድ መሆኑን ይሄው የቢቢሲ ዘገባ ጨምሮ ያመለክታል። በረሃብ በተጠቁት ዜጎች ላይ የሚታየው የተመጣጠነ ምግብ እጥረት ምጣኔ ከ30 በመቶ በላይ መድረስ ሌላኛው ለረሃብ አዋጅ መታወጅ ምክንያት ተደርጎ የሚጠቀስ ነው።

 

የተዘረዘሩት ምክንያቶች አንድ የተባበሩት መንግስታት አባል ሀገር የረሃብ አዋጅን ለማወጅ በመነሻነት የሚጠቀምባቸው ዋና ዋና መመዘኛ ነጥቦች መሆናቸውን ያመለከተው ይሄው የቢቢሲ ዘገባ፤ ሀገራት አዋጁን የዓለም አቀፉን አስቸኳይ ትኩረት ለማግኘት የሚጠቀሙበት አደጋን የመቀልበሻ አሰራር መሆኑን ገልጿል።

 

በዚያው በደቡብ ሱዳን የሚገኘው የዓለም ምግብ ፕሮግራም (WFP) ተወካይ ጆይስ ሊማ እንዳሉት ከሆነ ረሀቡ በሀገሪቱ ከተከሰተው የእርስ በእርስ ጦርነት ጋር በተያያዘ የተከሰተ ሰው ሰራሽ አደጋ ነው። በርካቶች ደቡብ ሱዳን ካላት እምቅ የነዳጅ ሀብት አንጻር በሀገሪቱ የተሟላ ሰላም ቢኖር ኖሮ ድርቅ ቢከሰት እንኳን ወደ ረሀብ የሚቀየርበት አጋጣሚ ሊፈጠር የማይችል መሆኑን በመግለፅ በተዋጊ ወገኖች ላይ ክስ ያሰማሉ።

 

በደቡብ ሱዳን ከተከሰተው ከፍተኛ የምግብ እጥረት ጋር በተያያዘ በከተሞች ሳይቀር የምግብ ዋጋ በከፍተኛ ደረጃ የመናር ሁኔታ እየታየበት እንደሆነ ዘገባዎች ያመለክታሉ። እንደ ሲ ኤን ኤን ዘገባ ከሆነ በደቡብ ሱዳን በአሁኑ ሰዓት ከ40 በመቶ በላይ የሚሆነው ህዝብ የአስቸኳይ ጊዜ እርዳታ ያስፈልገዋል። ለረሀብ አደጋው አንዱ ምክንያት ተደርጎ የሚጠቀሰው የሀገሪቱ እርስ በእርስ ጦርነት 1 ነጥብ 5 ሚሊዮን ደቡብ ሱዳናዊያንን ከመኖሪያ ቀያቸው ያፈናቀለ መሆኑን ይኸው የሲኤን ኤን ዘገባ ጨምሮ ያመለክታል። የሲ ኤን ኤን ዘገባ በሀገሪቱ ከተከሰተው ረሀብ ጋር በተገናኘ ሰዎች መሞት የጀመሩ መሆኑን ይገልጻል።  

 

 

በአንድ ሀገር የሚካሄዱ የልማት ስራዎች ከሚያስገኟቸው ጥቅሞች በተጨማሪ የሚያደርሷቸው የጎንዮሽ ጉዳቶችም አሉ። የማዕድን ሥራ፣ ግንባታ፣ ኢንዱስትሪም ሆነ ሌሎች የልማት ሥራዎች ከልማቱ በርካቶችን ተጠቃሚ የሚያደርጉበት ሁኔታ ቢኖርም በሌላ አቅጣጫ ደግሞ በአካባቢ ብሎም በዙሪያቸው ባለ ማህበረሰብ ላይ የሚያደርሱት ጉዳት በቀላሉ የሚታይ አይደለም። ልማቱ አስፈላጊ ሆኖ ሳለ በዚያው መጠን ጉዳቱም የከፋ መሆኑ ስለሚታወቅ እነዚህን የጎንዮሽ ችግሮች ለመከላከል የሚያስችሉ ቴክኖሎጂዎች በአለም አቀፍ ደረጃ በስራ ላይ ናቸው። በአካባቢ ላይ ሊደርሱ የሚችሉ ማህበረሰባዊና አካባቢያዊ ተፅዕኖዎች የአየር፣የውሃ ብሎም የድምፅና የመሳሰሉት ሊሆኑ ይችላሉ።

 

 ልማቱም እንዳይቀር፤ ብሎም አካባቢያዊ ጉዳትም እንዳይከሰት የሚደረግበት እድል ዜሮ ነው። ሆኖም የሚመጣው ልማት አንድም በአካባቢ ላይ ከሚደርሰው ጉዳት አንፃር የተሻለ እንዲሆን ለማድረግ ወይንም አሉታዊ ተፅዕኖውን ትርጉም ባለው ደረጃ መቀነስ የሚያስችሉ አለም አቀፋዊ አሰራሮች አሉ። እነዚህ ሥራዎች ልማትንና በአካባቢ ላይ ሊድርስ የሚችል ጉዳትን አጣጥሞ ለማስኬድ በህግ ብሎም በቴክኖሎጂ ተደግፈው የሚሰሩ ናቸው።

 

 ከዚህ አለፍ ሲልም ስለሚመጣው የእለት ልማትና ገቢ እንጂ ልማቱ በአካባቢ ብሎም በቀጣይ ትውልድ ስለሚያደርሰው ጉዳት ግድ የማይሰጣቸው ወገኖችም አሉ።

 

በዚህ ዙሪያ የላላ አቋም ካላቸው ሀገራት መካከል ቻይና እና ናይጄሪያ በዋነኝነት ይጠቀሳሉ። የናይጀሪያ መንግስት እንደ ቶታል አይነቶቹ ግዙፍ አለም አቀፍ ኩባንያዎች ሰፊ የሆነ የባህርና የየብስ ብክለት እያደረሱ የነዳጅ ምርትን ለዓለም አቀፍ ገበያ ሲያቀርቡ ችግሩን በቅድሚያ በመከላከሉ ረገድ ብዙም የሰራው ስራ አለመኖሩ በበርካታ አካላት እያስወቀሰው ይገኛል። በተመሳሳይ መልኩ የአካባቢ ጥበቃን ብዙም ታሳቢ ሳታደርግ ቅድሚያ ለምርታማነት ትኩረት የሰጠችው ቻይና የአካባቢ ጥበቃን ታሳቢ ያላደረገው የቀደመ የልማት ጉዞዋ ዛሬ ዋጋ እያስከፈላት ይገኛል። ሁኔታው ቀድሞ የገባቸው የአደጉ ሀገራት መንግስታት ልማትንና የአካባቢ ጥበቃን በተጣጣመ መልኩ አቆራኝቶ ለማስኬድ ጠበቅ ያሉ ህጎችን ከመተግበር ባለፈ ጥበቅ የሆነ አሰራርን ይከተላሉ። ለውጭ ቀጥተኛ የኢንቬስትመንት ፍሰቱ ልዩ ፍላጎትን ያሳደሩ በርካታ ታዳጊ ሀገራት ለአካባቢ ጥበቃ ጉዳይ ብዙም ትኩረትን ባለመስጠት በርካታ የውጭ ባለሀብቶች በላላ የአካባቢ ጥበቃ ሥርዓት መዋዕለ ነዋያቸውን እንዲያፈሱ በማድረግ ላይ ናቸው። ባደጉት ሀገራት ለአካባቢ ጥበቃ ቴክኖሎጂ ከፍተኛ ገንዘብ የሚጠየቁት እነዚህ ኩባንያዎች የተሻለ የኢንቬስትመንት መዳረሻ አማራጭ ያደረጉት በአካባቢ ጉዳይ ብዙም የማይጨነቁትን ታዳጊ ሀገራት ነው።

 

እነዚህ ታዳጊ ሀገራት አካባቢ ጥበቃን በተመለከተ በቂ የህግ ማዕቀፍ የሌላቸው፣በዘርፉ የሰለጠነ የሰው ኃይልን ያልያዙና ተቋማዊ አሰራራቸውም በእጅጉ የላላ ነው። ይህ ብቻ ሳይሆን ከፍተኛ የመንግስት ኃላፊዎች በኢንቨስትመንት ስም ወደ እነዚሁ አዳጊ ሀገራት ከገቡት ድንበር ዘለል ኩባንያዎች ጋር በጥቅም ሳይቀር የተሳሰሩ በመሆናቸው የበርካታ ታዳጊ ሀገራት አካባቢ በማያገግምበት ደረጃ ቀላል የማይባል ጉዳት እየደረሰበት ይገኛል። አንዳንዶቹ ኩባንያዎች በልማት ስም ደን ጨፍጭፈው  ከወሰዱት የኢንቬስትመንት ፈቃድ ውጪ ጣውላ ኤክስፖርት በማድረግ የውጭ ምንዛሪ የሚያሸሹ፣ ከሰል እስከማክሰልና መሸጥ ሥራ ውስጥ ሳይቀር የተሰማሩም አሉ። በአካባቢው ህብረተሰብ ላይም ቀላል የማይባል ጉዳት ካደረሱም በኋላ የመንግስትን የኢንቨስትመንት ማበረታቻዎች ሁሉ ተጠቅመው ሀገር ጥለው የሚወጡም በርካቶች ናቸው።

 

በኢትዮጵያም ተመሳሳይ ክስተቶት እየታዩ ይመስላል። በዝዋይ ሀይቅ ዙሪያ የተኮለኮሉት የአበባና የፍራፍሬ እርሻዎች በዝዋይ ሀይቅ ስነ ምህዳር ላይ ቀላል የማይባል አሉታዊ ተፅዕኖዎችን እያደረሱ መሆናቸው እየተነገረ ቢሆንም እስከዛሬም ድረስ ይህ ነው የሚባል መፍትሄ ሊገኝ አልቻለም። በአዲስ አበባና በዙሪያዋ ያሉ ፋብሪካዎች ወደ ወንዞች በሚለቁት አደገኛ ፍሳሽ የከተማዋ ወንዞች በእጅጉ መበከል ከጀመሩ ዓመታት ተቆጥረዋል። ከዚሁ ጋር በተያያዘ በከተማዋ ያሉት አነስተኛ የግብርና እርሻዎች የሚጠቀሙት ከእነዚሁ የተበከሉ ውሃዎች በመሆኑ እያደረሱ ያሉት ጤንነታዊ ጉዳት በተለያዩ ጥናቶች ሲዳሰስ ቆይቷል።

 

መንግስት “ለአየር ንብረት ለውጥ የማይበገር ኢኮኖሚን እንገነባለን” የሚል መፈክርን እየደጋገመ በሚያሰማባት በዚህች ሀገር ከሰሞኑ የታዩት መረጃዎች በእጅጉ አስደንጋጭ ሆነው ታይተዋል። ከአካባቢ ጥበቃ ጋር በተያያዘ ከሰሞኑ በሀርመኒ ሆቴል የአካባቢ ደንና የአየር ንብረት ለውጥ ሚኒስቴር ከግል አካባቢ ጥበቃ አማካሪዎች ጋር ውይይት አድርጓል።

 

 አንድ ባለሀብት አንድን የኢንቬስትመንት ሥራ ከማከናወኑ በፊት አማካሪ ኩባንያዎች ቀጥሮ የኢንቨስትመንቱን ባህሪ እንደዚሁም በአካባቢ ላይ ሊያደርስ የሚያስችለው ተፅዕኖን ማስጠናት ይጠበቅበታል። ይህም በሰነድ መልኩ ተዘጋጅቶ ለሚመለከተው መንግስታዊ አካል መቅረብ ይጠበቅበታል።

 

ሰነዱ በጥናቱ ውስጥ ከሚያካትታቸው ሥራዎች መካከል ሊኖር ይችላል ብሎ የተነተነውን የአካባቢ ተፅዕኖ ሊወገድ ወይም ሊቀነስ የሚችልባቸውን መንገዶች ጭምር ማሳየት ነው።

 ይህ ጥናት ከተጠና በኋላ ባለሀብቱ የጥናቱን የመጨረሻ የግምገማ ሰነድ በመያዝ ለፈቃድ ሰጪው አካል ያቀርባል። ፈቃድ ሰጪው አካልም የጥናቱን ሰነድ ከገመገመ በኋላ የኢንቨስትመንቱን መቀጠልና አለመቀጠል የመጨረሻ ውሳኔ ይሰጣል። የቀረበው የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ ሰነድ ፀድቆ ኢንቬስትመንቱ የሚቀጥል ከሆነ ባለሀብቱ የባንክ ብድርን ጨምሮ ለተለያዩ ስራዎች ማቅረብ ከሚገባቸው ሰነዶች መካከል አንደኛው ይሄው የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ ሰነድ ነው።

 

የግል የአካባቢ ጥበቃ አማካሪ ኩባንያዎቹ ይህንን ኃላፊነት መወጣት ቢገባቸውም በአካባቢ ደንና የአየር ንብረት ለውጥ  ሚኒስቴር በኩል ተጠንቶ ከሰሞኑ ይፋ የሆኑት ሰነዶች ግን ዘርፉ በበርካታ ችግሮች የተተበተበ መሆኑን አሳይቷል። ሚኒስቴር መስሪያቤቱ ከ50 በላይ ለሚሆኑ የግል የአካባቢ ጥበቃ ኩባንያዎች የስራ ፈቃድ የሰጠ መሆኑን፣ ከእነዚህ ውስጥ አስር ኩባንያዎችን በናሙናነት በመውሰድ አሰራራቸውን በተመለከተ የራሱን ጥናት አካሂዷል።

 

ጥናቱም ራሳቸው የአካባቢ ጥበቃ አማካሪ ኩባንያዎች በተገኙበት ባለፈው አርብ የካቲት 3 ቀን 2009 ዓ.ም ይፋ ሆኗል። አማካሪ ድርጅቶቹ ገለልተኛ፣ ፍትሃዊና ታአማኒ የሆነ ስራን መስራት ቢጠበቅባቸውም፤ የተገኘው የጥናት ውጤት ግን ይሄንን አያሳይም። በጥናቱ ከተካተቱት ድርጅቶች መካከል በርካቶቹ በተቀመጠው መመሪያ መሰረት ኃላፊነታቸውን የማይወጡ መሆኑን የቀረበው የዳሰሳ ሪፖርት ያመለክታል።

 

አንድ አማካሪ ድርጅት የአካባቢ ጥበቃ ጥናት ለማካሄድ በመጀመሪያ በጨረታ ተሳትፎ ካሸነፈ በኋላ በተቀመጠው መመሪያ መሰረት ሥራውን ማከናወን ይጠበቅበታል። ይህም ሥራ ፕሮጀክቱ በሚካሄድበት አካባቢ ድረስ በመሄድ በመስክ የሚከናወን ነው። ለዚህም ቢሮን በሰው ኃይል ከማሟላት ጀምሮ ለጥናቱ የሚሆኑ የመስክ መሳሪያዎችን አካቶ መያዝ ይጠበቅበታል።

 

 በጥናቱ ከተካተቱት ድርጅቶች አስር ድርጅቶች መካከል ስምንቱ ድርጅቶች ቢሮ ሲኖራቸው አንደኛው ግን በመኪና መሸጫ ውስጥ አንድ ጥግ ይዞ እየሰራ ተገኝቷል። ሌላኛው ድርጅት ስሙ ብቻ በቢሮው ላይ ከመለጠፍ ውጪ ኃላፊዎቹ በአካል ሊገኙ አለመቻላቸውን በቀረበው ጥናት ተመልክቷል። በስልክም ለማግኘት በተደረገው ሙከራ ፈቃዱን የወሰደው ግለሰብ ምላሽ ለመስጠት ፈቃደኛ ሆኖ ሳይገኝ የቀረ በመሆኑ በቀረበው ጥናት ተመልክቷል።

 

 ሌላው በዚሁ ሪፖርት ከተዳሰሱት ጉዳዮች መካከል አንደኛው አማካሪ ኩባንያዎቹ ለአስጠኚ ኩባንያዎች የሚጠይቁት የገንዘብ መጠን እጅግ አነስተኛ መሆኑ ነው። ጥያቄው የፕሮጀክት ገንዘቡ አነስተኛ የመሆኑ ጉዳይ ሳይሆን ጥናቱ ይጠይቃል ተብሎ ከሚጠበቀው የገንዘብ መጠን አንፃር በእጅጉ አነስተኛ ሆኖ መገኘቱ ነው። ከዚህ አንፃርም አማካሪ ኩባንያዎቹ ሰነዱን የሚያዘጋጁት በእርግጥም የተባለውን ጥናት በተገቢው መንገድ በማካሄድ ነው? የሚል ጥያቄን ያስነሳል።

 

 የክፍያውንም ሁኔታ ለማረጋገጥ በተደረገው ጥናት ኩባንያዎቹ ጥናቱን ካካሄዱላቸው ድርጅቶች ጋር ያደረጓቸው የክፍያ ስምምነቶች ተፈትሸዋል። በዚህም አጥኚ ኩባንያዎቹ ከ10 ሺህ ብር እስከ 185 ሺህ ብር በሚደርስ ክፍያ ጥናቶችን የሚያካሂዱ መሆኑ ታውቋል።

 

አንድን የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ ለማከናወን በተለያየ ዘርፍ የተሰባጠረ ትምህርት ያላቸው ባለሙያዎች፣የላብራቶሪ ፍተሻና የመስክ ሥራ መሳሪያዎች የሚያስፈልጉ ሲሆን በሥራው ወቅትም ከሚደረገው የመስክ ጥናት ባለፈ የአካባቢውን ህብረተሰብ በሚገባ አማክሮ የህብረተሰቡን ምላሽ በቃለ ጉባኤ ማስፈር የግድ ይላል። ይሁንና ከተደረገው የዳሰሳ ጥናት መረዳት የተቻለው አጥኚዎቹ ሙያውና ሥራው በሚጠይቀው ኃላፊነት መሰረት በቦታው በመገኘት ተገቢውን የመስክ ሥራ ከመስራት ይልቅ ጋምቤላ ላለው ፕሮጀክት አዲስ አበባ ላይ ቁጭ ብለው ሰነድ ብቻ የሚያዘጋጁ መሆናቸው ነው። ጥናቱ ይጠይቃል ተብሎ ከሚጠበቀው ገንዘብ በእጅጉ ያነሰ ክፍያ የመጠየቃቸውም ሚስጥር ይኸው የመስክ ጥናትን ካለማካሄድ ጋር የተያያዘ መሆኑ የዳሰሳ ጥናቱ ያመለክታል።

 

 የአካባቢ ተፅዕኖ ሰነድ ዝግጅትን በተመለከተ አንዱ ሰነድ ከሌላው የተቀዳ እስከሚመስል እጅግ የሚመሳሰል መሆኑ፤እንደዚሁም የሚቀርቡትን ሰነዶች ፈትሾ ውሳኔ ለመስጠት በሚያዳግት መልኩ የተንዛዙ ዶክመንቶች የሚቀርቡበት ሁኔታ ያለ መሆኑም በዚሁ ጥናት ተመልክቷል። አንድ የልማት ሥራ ከመከናወኑ በፊት የአካባቢ ተፅዕኖ ግምገማ ጥናት ሲካሄድ የአካባቢውን ህብረተሰብ ማማከርና ይህንንም ምክክር በቃለ ጉባኤና በሰነድ ማስቀመጥ አንዱ የስራው አካል ነው። ይሁንና ይሄው የቀረበው ጥናት የሚያሳየው የማህበረሰብ ተሳትፎና ቃለ ጉባኤ አያያዝን በተመለከተም ከፍተኛ የሆነ ችግርና ክፍተት የሚታይ መሆኑን ነው። ከአስሩ ኩባንያዎች መካከል አምስቱ የማህበረሰብ ተሳትፎ ቃለ ጉባኤ መያዛቸው ተመልክቷል።

 

 ከዚህ ውጪ ያሉት ደግሞ “ቃለ ጉባኤውን የምንሰጠው ለባለሀብቱ ነው” ያሉ ድርጅቶች መኖራቸውም ተመልክቷል።  እንደዚሁም “ቃለ ጉባኤው የሚገኘው በቅርንጫፍ ፅህፈት ቤታችን ነው” በማለት ምላሽ የሰጡ መኖራቸውንም በቀረበው ጥናት ተገልጿል። ከተያዙት ቃለ ጉባኤዎች ግማሹ ከድርጅቱ ማህተም ባለፈ የአካባቢው ማህበረሰብ ተወካይ ወይንም የቀበሌው ማህተም የሌለበት በመሆኑ ታአማኒነታቸውን ጥያቄ የሚያስገባ መሆኑ ተመልክቷል።

 

 የፍተሻ መሳሪያን በተመለከተ  የዳሰሳ ጥናቱ በሚካሄድበት ወቅት እነዚሁ በናሙናት ጥናት የተካሄደባቸው አማካሪ ድርጅቶች መሳሪያዎቻቸውን እንዲያቀርቡም ተጠይቀው ነበር።

ከአስሩ ድርጅቶች ውስጥ አምስቱ መሳሪዎችን አሳይተዋል፣ አንደኛው ቢሮ ዝግ ሆኖ በመገኘቱ ለማረጋገጥ አልተቻለም። ሁለቱ ደግሞ መሳሪያዎቻቸው ቅርንጫፍ ቢሯችን ነው ያለው በማለታቸው የመስክ ሥራ መሳሪያዎቻቸውን ማየት ያልተቻለ መሆኑን በጥናት አቅራቢው ተመልክቷል። ከዚህ ውጭም ያሉት ሌሎች አማካሪ ድርጅቶች ባለሙያዎቹ መሳሪያዎቻቸው ከአዲስ አበባ ውጭ ለመስክ ስራ ተልኳል የሚል ምላሽ በመሰጠታቸው የመሳሪያዎቹን መኖር አለመኖር ማረጋገጥ ያልተቻለ መሆኑም በጥናቱ ተመልክቷል።

 

የሰራተኞቻቸውን አቅም ለመገንባት ያላቸውን ፍላጎት በተመለከተ ለቀረበላቸው ጥያቄም በሰጡት ምላሽ ከአንዱ አማካሪ ድርጅት በስተቀር ሌሎቹ ሀሳቡ እንኳን የሌላቸው መሆኑን ነው ጥናቱ ያመለከተው። ህዝብ ማማከርን በተመለከተም ህብረተሰቡን ለማማከር በሚያደርጉት ጥረት በየአካባቢው ያሉ ነዋሪዎች የስብሰባ አበል የሚጠይቁበት ሁኔታ ስላለም፤ ለዚሁ ስራቸው አንዱ እንቅፋት አድርገው መግለፃቸውን ይሄው ጥናት ያመለክታል።

 

 ከዚህ ባለፈም የራሱ የፈቃድ ሰጪው አካል አንዳንድ የስራ ሀላፊዎች በጎን ከሙያዊ ሥነ ምግባር ውጪ  ከአማካሪ ድርጅቶችና ከባለሀብቱ ጋር ሲሰሩ ከቆዩ በኋላ መልሰው በመንግስት ወንበር የውሳኔ ሰጪነት አሰራር ውስጥም የሚሳተፉበት ሁኔታ መኖሩም ተመልክቷል።

 

 በዚህ ጉዳይ ከመድረኩ በተሰጠው ምላሽ ጉዳዩ ከሥነ ምግባር ጥሰት  ባለፈ የጥቅም ግጭትን የሚፈጥር፣ ፍትሃዊነትን የሚያጓድልና በደረቅ ወንጀልነትም የሚያስጠይቅ ድርጊት ነውም ተብሏል። ከሁሉም በላይ አስገራሚ የሚያደርገው እነዚህ አማካሪ ድርጅቶች ስራቸውን መስራት የሚያስችላቸው ደረጃ ላይ ናቸው ተብሎ ከሚመለከተው የመንግስት አካል የብቃት ማረጋገጫ ያገኙና ይሄንንም በየጊዜው የሚያድሱ መሆናቸው ነው። ከዚህ ባለፈም እነዚህን አካላት ለመቆጣጠር፣ ለመከታተልና አቅም ለመገንባት ኃላፊነት የተሰጠው መንግስታዊ አካል አሰራረርም በእጅጉ የላላ መሆኑም በእለቱ በተሳታፊዎች በኩል ከተሰጡት አስተያየቶች መካከል አንዱ ነው። በዚህ በኩል የተወሰደው የናሙና ዳሰሳ ጥናት ይሄንን አሳይቷል። ተጠያቂነትን በተመለከተ ግን ብዙም የተነሳ ጉዳይ አልነበረም። 

 

የፈረንሳዩ ፔጆት ተሽከርካሪ በኬኒያ ምድር ተገጣጥሞ ለገበያ እንዲቀርብ ሊደረግ ነው። ከሰሞኑ የፔጆት ኩባንያ እና ዬሬዢያ በተባለ የኬኒያ ኩባንያ መካከል በተፈረመው የውል ስምምነት መሰረት ኬኒያዊው ኩባንያ የፔጆት መኪና ደረጃን መስፈርትን ባሟላ መልኩ መኪኖቹን እየገጣጠመ ለገበያ የሚያቀርብ መሆኑ ታውቋል። የሁለቱ ኩባንያዎች የመግባቢያ ስምምነትም ከሰሞኑ በናይሮቢ ተፈርሟል።

 

ዜናውን ያሰራጨው አፍሪካን ኒውስ ድረገፅ እንዳመለከተው ከሆነ በአለም አቀፉ የተሽከርካሪ ገበያ እውቅና ካተረፉ ተሸከርካሪዎች መካከል ፔጆ መኪና በኬኒያ ሲገጣጠም ከጀርመኑ ቮልስ መኪና ቀጥሎ በሁለተኛ ደረጃ ይገኛል። እንደ ስታንደርድ ዲጂታል ዘገባ ከሆነ በስምምነቱ መሰረት የሚገጣጠሙት የፔጆ መኪኖች  ፔጆት 508 እና ፔጆት 3008 በሚል የሞዴል ስያሜ የሚታወቁ ናቸው።

 

 አንድ ሺህ ተሽከርካሪዎችንም በየዓመቱ እየገጣጠሙ ለገበያ ለማቅረብ እቅድ የተያዘ መሆኑን የስታንዳርድ ዘገባ ያመለክታል። የመጀመሪያው የተገጣጠመ ተሽከርካሪም በመጪው ሀምሌ 2009 ዓ.ም በይፋ ተመርቆ ለገበያ የሚቀርብ መሆኑን ዘገባውን ካሰራጩት የኬኒያ መገናኛ ብዙኋን መካከል አንዱ የሆነው ደይሊ ኔሽን አመልክቷል።

 

ፔጆት ኩባንያ ከዚህ ቀደም በኬኒያ የመኪና መገጣጠሚያ ኩባንያ የነበረው ሲሆን ኩባንያው የሀገሪቱ ገበያ ብዙም አዋጪ ሆኖ ስላላገኘው እ.ኤ.አ በ2004 ዘግቶ የወጣ መሆኑን ዘገባዎች ያመለክታሉ። ይሁንና ቀደም ባሉት ጊዜያት በተደረገ የገበያ ጥናት የኬኒያ ገበያና ኢኮኖሚ ለፔጆ ተሽከርካሪ አመቺ ነው ተብሎ በመታመኑ ኩባንያው ከዓመታት በኋላ መልሶ ገበያውን መቀላቀሉ ታውቋል። በሌላ በኩል የኬኒያ መንግስት በሀገሪቱ እየታየ ያለው የኤሌክትሪክ ኃይል እጥረት ለመፍታት የያዘውን ሰፊ እቅድ ለማሳካት ከዚህ ቀደም ከያዛቸው የተለያዩ ፕሮጀክቶች በተጨማሪ አዲስ የውሃ ሀይል ማመንጫን ለመገንባት ከፈረንሳይ መንግስት ጋር ተፈራርሟል። ይህም የ19 ቢሊዮን ሽልንግ ፕሮጀክት መሆኑን የደይሊ ኔሽን ዘገባ ያመለክታል።  

የኢትዮጵያ ኩባንያዎችን ጨምሮ በርካታ ሀገራት ኩባንያዎች የተሳተፉበት በግብርና፣በምግብና መጠጥ፣ እንደዚሁም በፕላስቲክና ማሸጊያ ቴክኖሎጂዎች ዙሪያ ትኩረቱን ያደረገው የንግድ ትርዒት ከጥር 26 እስከ 28 ቀን 2009 ዓ.ም በአዲስ አበባ በሚሊኒየም አዳራሽ ተካሂዷል። ኤግዚቢሽኑ ከሁለት ሺህ በላይ በሆኑ ባለድርሻ አካላት የተጎበኘ ሲሆን በኢንዱስትሪ ሚኒስትር ዴኤታ ዶክተር መብራህቱ መለስ ተከፍቷል።

በኤግዚብሽኑ ላይ ከኢትዮጵያ ኩባንያዎች በሻገር ከፈረንሳይ፣ ከጀርመን ከእንግሊዝ፣ከህንድ፣ ከኬኒያ፣ ከአሜሪካና ከመሳሰሉት ሀገራት የመጡ ኩባንዎች ተሳታፊ ሆነዋል። ከዚሁ ጋር በተያያዘ ከኤግዚብሽኑ አዘጋጅ ፕራና ፕሮሞሽን ማኔጂግ ዳይሬክተር አቶ ነብዩ ለማ ጋር ቆይታ በማድረግ የሰጡንን ምላሽ እንደሚከተለው አዘጋጅተን አቅርበነዋል።

ሰንደቅ፡- ይህንን የንግድ ትርዒት ለማዘጋጀት የነበረው ቅድመ ዝግጅት እንዴት ነበር? አብረዋችሁ በጋራ የሰሩት ድርጅቶችስ እነማን ናቸው?

አቶ ነቢዩ፡- የንግድ ትርዒቱን ለማዘጋጀት በሀገር ውስጥም ሆነ በውጭ ሰፊ ቅድመ ዝግጅት ሲደረግ ቆይቷል። በዋነኝነት በዘርፉ ያሉ ባለድርሻ አካላትን የመለየት ስራ ሲካሄድ ቆይቷል። ከዚያም ከዘርፍ ማህበራት ጋር የመገናኘትና እነሱም በዚሁ ፕሮግራም ውስጥ ተካተው የሚሰሩበት ሁኔታ ሲመቻች ነበር።

 

ይህ ብቻ ሳይሆን የሚመለከታቸውም መንግስታዊ አካላት ማድረግ የሚገባቸውን ድጋፍ እንዲያደርጉም የተለያዩ የቅድመ ዝግጅት ስራዎችን ስንሰራ ቆይተናል።

 

በዚህም በተለያዩ ዘርፎች የተሰማሩ በርካታ መንግስታዊ ድርጅቶች  ድጋፋቸውን ሰጥተውናል። የግብርና እና የተፈጥሮ ሀብት ሚኒስቴር፣ የምግብ መጠጥና ፋርማሲዮቲካል ኢንዱስትሪ ልማት ኢኒስቲትዩት፣ የኬሚካልና ኮንስትራክሽን ኢንዱስትሪ ኢኒስቲትዩት እና የምግብ መጠጥና ጤና እንክብካቤ አስተዳደርና ቁጥጥር ባለስልጣን በሀገር ውስጥ የየራሳቸውን ድጋፍ አድርገውልናል። በውጭ በኩልም ይህ የንግድ ትርዒት ስኬታማ እንዲሆን የፈረንሳዩ የምግብ ማቀነባበሪያ ቴክኖሎጂዎች ዓለም አቀፍ ማህበር (adepta) እና በአለም ትልቁ የሚባለው የጀርመኑ ኢንጂነሪግ ፌደሬሽን (VDMA) የየራሳቸውን ትብብርና ድጋፍ አድርገዋል።

 

ሰንደቅ፡-ይህ የንግድ ትርዒት ሲጠናቀቅ በስተመጨረሻ ማግኘት የተፈለገው ውጤት ምንድን ነው?

አቶ ነብዩ፡- በንግድ ትርዒቱ መጠናቀቅ ማግስት እንደ ውጤት ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ በርካታ ነገሮች አሉ። ከእነዚህም መካከል አንደኛው በዘርፉ ያለው የንግድ ሂደትና ትስስር እንዲሳለጥ ማድረግ ነው። ይህ ሲሆን ደግሞ አዳዲስ ኢንቬስትሜንቶች እንዲኖሩ ያደርጋል። እንደሚታወቀው በአሁኑ ሰዓት መንግስት የአግሮ ኢንዱስትሪ ፓርኮችን በመገንባት ላይ ነው። እነዚህ አግሮ ኢዱስትሪዎች ሲቋቋሙ ከሚያስፈልጉት ዋነኛ ግባዓቶች መካከል አንዱና ዋነኛው ቴክኖሎጂ ነው። እኛም ፍላጎታችን ይህ መድረክ የእውቀትና የተክኖሎጂ ሽግግር መድረክ እንዲሆን ነው። በኤግዚብሽኑ ላይ ተሳታፊ የሆኑት ኩባንያዎች በዓለም አቀፍ ደረጃ በዘርፉ አሉ የተባሉ ናቸው። የተወሰኑት ደግሞ ኢትዮጵያ ውስጥ ገብተው እየሰሩ ያሉ በመሆናቸው፤ ይህ መድረክ ይበልጥ ሥራቸውን አጠናክረው እንዲቀጥሉ የሚያደርጋቸው ይሆናል።

 

ሰንደቅ በኢትዮጵያ በርካታ ኤግዚብሽኖችና ንግድ ትርዒቶች ይካሄዳሉ። ይሁንና ከመድረኮቹ ማግስት ያመጡት በጎ ውጤት በጥናት ተሰርቶ በግብዓትነት ጥቅም ላይ ሲውል አይታይም በእናተ በኩል ያለው ሁኔታስ ምን ይመስላል?

አቶ ነብዩ፡- በእኛ በኩል ከኤግዚብሽኑ ማግስት የራሳችንን ድህረ ኤግዚብሽን ጥናት እናካሂዳለን። ከኤግዚብሽኑ ጉብኝት እለት ጀምሮ ማንኛውም ጎብኚ ሲገባ ይመዘገባል። ይህም አንዱ የጥናቱ አካል ሲሆን  ማነው ይህንን ኤግዚብሽኑን የጎበኘው? የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ ያግዘናል። ከዚህ ባለፈ ደግሞ ከኤግዚብሽኑ ተሳታፊዎችም የምንሰበስባቸው መረጃዎችም አሉ። በዚህ በኩል በተለይ ተሳታፊዎቹ በቀጣይ ኢንቬስትመንት ዙሪያ ያላቸውን ፍላጎት በተመለከተ በዝርዝር ከእነሱ መረጃ የምንሰበስብበት ሁኔታ አለ።

 

እነዚህ መረጃዎች ከተሰበሰቡ በኋላ አጠር ያለ ድህረ ኤግዚብሽን የማጠቃለያ ሪፖርት (Post show summary report) ይሰራል። በተለይ ተሳታፊዎችን በተመለከተ እነሱ እንዲሞሏቸው የሚደረጉ መጠይቆች ስላሉ ድህረ ኤግዚብሽን ውጤቱን ለመለካት ብዙም አይከብድም። ይህም ሪፖርት ለሁሉም አካላት እንዲደርስ ይደረጋል።

 

ሰንደቅ፡- መሰል ኤግዚብሽኖች ያመጡትን ውጤት በአፋጣኝ ለመለካት አስቸጋሪ ቢሆንም፤ በተለይ በሂደት ክትትል በማድረግ ከዚህ መድረክ ጋር በተያያዘ በኢትዮጵያ ኢንቬስት ያደረጉ፣ ምርቶቻቸውን ከውጭ ለመላክ ተቀባይ ወኪል ያገኙ፣ እንደዚሁም የኢትዮጵያ ነጋዴዎችን ምርት በመቀበል በውጭ የማከፋፈል ስራ ውስጥ የገቡ ተሳታፊዎችን ማወቅ የሚቻልበት አሰራር አለ?

 

አቶ ነብዩ፡-  እርግጥ ነው፤ ኤግዚብሽኑ በተጠናቀቀ ቀናትና ሳምንታት ውስጥ ብቻ ወዲውያኑ የማይታዩ ውጤቶች አሉ። ቢዝነስ ምንጊዜም በመቀራረብና በተለያዩ አጋጣሚዎች በመገናኘት የሚሰራ ስራ ነው። እኛ በሚቀጥለው ዓመት ይሄንኑ ስራ ስንሰራ መጀመሪያ የምናደርገው ነገር ቢኖር፤ በዚህ ዓመት በተካሄደው ኤግዚብሽን በተጨባጭ የተመዘገበውን ስኬት መፈተሸ ነው። ተሳታፊዎቹ ኢትዮጵያ ውስጥ መጥተው በዚህ መድረክ ሲሳተፉ ለምን እንደመጡ በተብራራ መልኩ የምንጠይቅበት አሰራር አለ። እነዚህ ሰዎች ሲመጡ የመጡበት አላማ እቃ ለመሸጥ ነው?፣ ወኪል ፍለጋ ነው?፣ የምርቶቻቸውን አይነት ለማስተዋወቅ ነው?። እነዚህ ሁሉ ጥያቄዎች በመጠይቅ (Questioners) ውስጥ ተጠቃለው ለእያንዳንዱ ተሳታፊ ይቀርብለታል። ከዚህ አንፃር መጀመሪያ አስበው መድረኩን የተሳተፉበት እቅድ ከስኬታቸው አንፃር እየተፈተሸ ሀገራዊ ፋይዳውም ጭምር ይታያል።

 

ሰንደቅ፡- የምርት ማሸጊያዎች (Packaging) የዚህ ኤግዚብሽን አንዱ አካል ነው። ሆኖም በሀገራችን የምርቱን ያህል ለማሸጊው ያን ያህል ብዙ አሳሳቢ ሆኖ አይታየም። ከዚህ አንፃር ዘርፉ አሁን ያለበት ደረጃ ምን ይመስላል?

አቶ ነብዩ፡- ማሸጊያን በተመለከተ ብዙ መሰራት ያለበት ጉዳይ ነው። ኢንዱስትሪው እያደገ ያለ ቢሆንም ገና ጅምር ላይ ነው። እርግጥ ነው በአለም አቀፍ ገበያ ውስጥ ለመግባት ምን አቀርብክ የሚለው ብቻ ሳይሆን አቀራረብህም ጭምር ይታያል። እነዚህ ሁሉ የገበያው አካል ናቸው። በአሁኑ ሰዓት በርካታ የፓኬጂግ ምርቶቹን ከውጭ እናስገባለን። በዚህ በኩል የቆርቆሮ ማሸጊያ ምርቶች፣ ጠርሙሶችና የመሳሰሉት ወደ ሀገራችን በስፋት ይገባሉ። እነዚህ የማሸጊያ ግብአቶች በስፋት በሀገራችን መመረት ካልቻሉ በስተቀር  በየጊዜው እየተወገዱ በአዲስ የሚተኩ የኢንዱስትሪ ግብአቶች በመሆናቸው የሚወስዱት የውጭ ምንዛሬም ቀላል አይሆንም። ኢትዮጵያ በመካከለኛውና ምስራቅ አፍሪካ ከኬኒያ ቀጥሎ የፓኬጂግ ማሸጊያ ግብዓቶችና ማሽነሪዎች አስመጪ ሀገር ናት።

 

በመሆኑም ኢንዱስትሪውን በሀገር ውስጥ ማስፋፋት ግድ ይላል። እርግጥ ነው፤ አሁን በርካታ ድርጅቶች በመሸጊያ ምርቶች ላይ መዋዕለ ነዋይ እያፈፈሰሱ ይገኛሉ። በዚህ ዘርፍ በርካታ ኩባንያዎች ወደ ገበያው ሲገቡ ብዛቱን ተከትሎ ወደ ጥራት የሚኬድበት ሁኔታ ይኖራል ብዬ አስባለሁ። መንግስትም ቢሆን በአሁኑ ሰዓት የተለያየ ምርትን የሚያመርቱ ኩባንያዎች የየራሳቸውን የምርት ማሸጊያ እንዲያመርቱ ጭምር ግፊት በማድረግ ላይ ይገኛል።

 

ሰንደቅ፡- ይህ መድረክ የቴክኖሎጂና የእውቀት ሽግግር መድረክ ጭምር መሆኑ ሲገለፅ ነበር። ይሁንና በኤግዚብሽኑ ላይ ከንግድ ተቋማት ውጪ አንድም የከፍተኛ ትምህርት ተቋም ተሳታፊ ሆኖ አላየሁም።  ይህ የሆነው ለምንድነው?

አቶ ነብዩ- ለእኔ ይህንን ጥያቄ ለመመለስ ትንሽ ከባድ ነው። በአንፃራዊ ዕይታ ለመናገር ብዙዎች ዩኒቨርስቲዎቻችን የሚሰሩት ማስተማርና ምርምር ላይ እንጂ ስርፀት ላይ ያላቸው ሂደት ገና ብዙ የሚቀረው ነው። በተለይ ከግል ዘርፉ ጋር ተቀራርቦ የመስራቱ ጉዳይ ብዙ ክፍተት ይታይበታል። በእንደዚህ አይነት መድረክ ላይ ለመሳተፍ በጀት የሚጠይቃቸው መሆኑን ይናገራሉ። ብዙ ጊዜ የመንግስት ፕሮግራሞች ሲኖሩ በነፃ የሚሳተፉባቸው ሁኔታዎች ስላሉ በእንዲህ አይነት መድረኮች የሚሳተፉበት እድል አናሳ ሆኖ ነው የሚታየው። ለዚህ ነው በዚህ ኤግዚብሽን  የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ያልታዩት።

 

 

 

·        አስከአሁን ድረስ በኢትዮጵያ ከ4 ቢሊዮን ዶላር በላይ  መዋዕለንዋይ አፍስሰዋል

 

በኢትዮጵያ በተለያዩ የኢንቨስትመንት አማራጮች ለመሰማራት ብሎም የኤክስፖርት ምርቶችን ከላኪዎች ለመቀበል እንደዚሁም የእነሱን ምርቶች ተቀብለው በኢትዮጵያ እንዲያከፋፍሉላቸው የሚፈልጉ የህንድና የሲሪላንካ  የባለሀብቶች ቡድን ከሰሞኑ በኢትዮጵያ ቆይታ አድርጓል። በላፈው አርብ በሂልተን ሆቴል በተካሄደው የኢትዮ-ህንድ የኢንቬስትመንት ሰሚናር በርካታ የኢትዮጵያና የህንድ ባለሀብቶች እንደዚሁም የሁለቱ ሀገራት የመንግስት ኃላፊዎች ተገኝተዋል።

 

በእለቱ ለተገኙት የህንድ ባለሀብቶች በኢትዮጵያ ያለውን እምቅ የኢንቬስትመንት አማራጭ በተመለከተ ገለፃ ተደርጎላቸዋል። በኢትዮጵያ ባለው፣ቀጥተኛ የውጭ ኢንቨስትመንት ቻይና የመጀመሪያውን ደረጃ ስትይዝ ህንድ ከቱርክ ቀጥሎ በሶስተኝነት ደረጃ የምትገኝ መሆኑን በእለቱ ከተደረገው ገለፃ መረዳት ችለናል። ኢትዮጵያ ያላትን ሰፊ የኢንቬስትመንት አማራጭ በተመለከተ ሰፋ ያለ ገለፃ ያደረጉት የኢትዮጵያ ኢንቬስትመንት ኮሚሽን ምክትል ኮሚሽነር አቶ አበበ አበባየሁ፤ ኢትዮጵያ ዝቅተኛ የሆነ የኤሌክትሪክ ታሪፍ ያላት መሆኑ፣ ወደ መቶ ሚሊዮን የሚጠጋ ሸማች ህዝብን የያዘች መሆኗ፣ በጤነኛ የኢኮኖሚ ስርዓት ውስጥ መገኘቷ፣ በተመጣጣኝ የጉልበት ዋጋ ሊሰራ የሚችል የሰው ሀይልን የያዘች ሀገር መሆኗ እንደዚሁም በገቢ ግብር ላይም ያላት የእፎይታ ጊዜና የመስሪያ ማሽነሪዎችንም ከቀረጥ ነፃ እንዲገቡ መደረጋቸው በርካታ ባለሀብቶች በሀገሪቱ መዋዕለ ነዋያቸውን እንዲያፈሱ እያደረገ መሆኑን አመልክተዋል። መንግስት በመሰረተ ልማት ላይ በሰፊው እያካሄደ ያለው ግንባታም አንዱ የኢንቬስትመንት መስህብ መሆኑ በቀረበው ሪፖርት ተመልክቷል።

 

አዲሱ የኢትዮ ጂቡቲ-የባቡር እንደዚሁም በቅርቡ የተጠናቀቀው ግልገል ጊቤ ሶስት የኤሌክትሪክ ሀይል ማመንጫ በዋነኝነት ተጠቅሰዋል። ከዚህም በተጨማሪ ሀገሪቱ በማኑፋክቸሪጉ ዘርፍ ውጤታማ ለመሆን እያደረገች ባለው ጥረት የአፍሪካ ዋነኛ የማኑፋክቸሪግ ማዕከል ለመሆን በሰፊው እየተሰራ መሆኑም በቀረበው ሪፖርት ተመልክቷል።

 

በህንድ በኩል በቀረበው ሪፖርት የህንድ ባለሀብቶች በኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ውስጥ እስከአሁን ድረስ ያፈሰሱት ቀጥተኛ የኢንቨስትመንት መጠን ከአራት ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር ያለፈ መሆኑ ተገልጿል። ህንዳዊያኑ በኢትዮጵያ በመሰረተ ልማት ግንባታ፣በጋዝና ነዳጅ ፍለጋ፣ በጨርቃጨርቅና አልባሳት እንደዚሁም በፋይናስ ተቋማት ዙሪያ መዋዕለ ነዋያቸውን ለማፍሰስ ፍላጎት ያላቸው መሆኑን ገልፀዋል። መንግስት የገነባቸው የኢንዱስትሪ ፓርኮች ለባለሀብቶች ምቹ መሆናቸውን የገለፁት ምክትል ኮሚሽነሩ፤ ባለሀብቶቹ ከፈለጉም የራሳቸውን ኢንዱስትሪ ፓርክም በመገንባት ስራቸውን የሚያከናውኑበት እድል ያለ መሆኑንም ገልፀዋል። ይህንንም ለማከናወን ፍላጎት ያለው ባለሀብት ሌሎች የማበረታቻ ጥቅሞች እንደተጠበቁ ሆነው መሬት ከሊዝ ነፃ የሚያገኝበት እድል ያለ መሆኑም ተጠቁሟል።

 

በተመሳሳይ መልኩ የሲሪላንካ ባለሀብቶችም በኢትዮጵያ ቆይታ በማድረግ በሀገሪቱ መዋዕለ ነዋያቸውን ለማፍሰስ ፍላጎት ያላቸውን መሆኑን ገልፀዋል። ባለሀብቶቹ በኢትዮጵያ ንግድና ዘርፍ ማህበራት ምክርቤት አዳራሽ በመገኘት ከተለያዩ የኢትዮጵያ ባለሀብቶች ጋር የአቻ ለአቻ ውይይት በማድረግ የመረጃ ልውውጥ አድርገዋል።

 

ለአስራ አራት ዓመታት ያህል በስራ ላይ የቆየው የኢትዮጵያ የገቢ ግብር አዋጅ በአዲስ የገቢ ግብር አዋጅ እንዲተካ ተደርጓል። ይህ አዲሱ የገቢ ግብር አዋጅ ከዚህ ቀደም ያልተዳሰሱ በርካታ የታክስ ገቢ ምንጮችን በማካተት እስከዛሬ ድረስ የነበረውን የሀገሪቱን የታክስ ገቢ መጠን በከፍተኛ ደረጃ ከፍ ያደርጋል ተብሎ ይታሰባል።

 አሁን ወደ ስራ እንዲገባ የተደረገው የገቢ ግብር አዋጅ የተካው በ1994 ዓ.ም ወጥቶ ለ14 ዓመታት በስራ ላይ የነበረውን የገቢ ግብር አዋጅ ነው። ከዚህም በተጨማሪ በቀጣይም በተጨማሪ እሴት ታክስ፣ በኤክሳይስና በሌሎች ታክሶች ላይም የህግ ማሻሻያ ወይንም ሙሉ በሙሉ የመለወጥ ሥራን ለማካሄድ ታስቧል። ከዚሁ ጋር በተያያዘ በኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን የፌደራል ሀገር ውስጥ ታክስ ጉዳይ ቅርንጫፍ ፅህፈት ቤቶች ድጋፍና ክትትል ዳይሬክቶሬት ዳይሬክተር የሆኑትን አቶ ግርማ ታፈሰን አነጋግረን ላነሳንላቸው ጥያቄዎች የሰጡን ማብራሪያ በሚከተለው መልኩ አዘጋጅተን አቀርበነዋል።

 

ሰንደቅ፡- ቀደም ሲል የነበረውን የገቢ ግብር አዋጅ በተሻሻለ አዋጅ በመተካቱ ረገድ የነበረው ቅድመ ዝግጅት ምን ይመስል ነበር?

አቶ ግርማ፡-በመጀመሪያ የተሰራው ስራ ነባሩ የገቢ ግብር አዋጅ መሰብሰብ የሚጠበቅበትን ገቢ በተፈለገው መጠን መሰብሰብ ያስችላል ወይ? የሚለው ጉዳይ ነው።ይሄ ጥናት የራሱን ጊዜ ወስዷል። ከበርካታ  ግብር ከፋዮቻችን ጋር በነበሩን የመድረክ ውይይቶች ላይ በተለይ በታክስ አስተዳደሩ ላይ ያሉትን የአገልግሎት አሰጣጥ ተግዳሮቶች ምን አልባትም ከህጉ ጋር የተሳሰሩ ናቸው? ወይንስ የአስተዳደር ችግሮች ናቸው? የሚለውን መረጃ ሰብስበን በመተንተን የአስተዳደር ችግር የሆኑትን በአስተዳደር እንዲፈቱ፤ ከዚህ ውጭ ደግሞ የአስተዳደር ችግር ያልሆኑትን እና ከህግ ጋር የተያያዙትን ደግሞ በዝርዝር የያዝንበት ሁኔታ ነበር።

ይህ ጥናት ከሁለት ዓመታት በላይ ፈጅቷል። በዚህ ጥናት የትኛው የግብር ድንጋጌ ነው መሻሻል ያለበት? ማሻሻያ ነው የሚያስፈልገው ወይንስ ሙሉ በሙሉ መቀየር? በተለይ ከአለም አቀፍ የንግድ ትስስርና ወደ ሀገራችን ከሚፈሰው የውጭ ኢንቨስትመንት ጋር በተያያዘ ገቢን በአግባቡ ለማስተናገድ የሚያስችል ህግ አለን ወይ? የሚለው ጉዳይ በሚገባ በዝርዝር ተፈሿል። በመጨረሻ ህጉን መለወጥ የሚያስፈልግ መሆኑን መግባባት ላይ ተደርሷል። የገቢ ግብር ህጉ እንዲለወጥ  በማድረጉ ረገድ የፖሊሲው ባለቤት የሆነው የገንዘብና የኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር ነው።

በዚህም መሰረት ባለሙያ ተቀጥሮ ሰፊ ጊዜ ከወሰደ በኋላ ከሀገራችን ገበያና ኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ጋር መጣጣም በሚችል መልኩ በየጊዜው የህግ ረቂቆች በሚያቀርቡበት ወቅት በየደረጃው ውይይት ተካሂዶ ከሀገሪቱ ተጨባጭ ሁኔታ ጋር አስተያየቶች እየተሰጡበትና ግብአቶች እየተሰበሰቡ ሲዳብር ቆይቷል።

ከህዝቡ ጋር፣ ከግብር ከፋዩ ማህበረሰብ፣ ከውስጥ ሰራተኞቻችንና፣ ከህግ ባለሙያዎች ጋር በየጊዜው ተከታታይ ውይይቶች ሲደረጉበት ቆይተዋል። በዚህም በርካታ ግብአቶች ተሰብሰበዋል። ከዚያ በኋላ ይህ ረቂቅ ለሚኒስትሮች ምክርቤት ቀርቦ ተጨማሪ ውይይት ከተደረገበት በኋላ፤ ሚኒስትሮች ምክርቤትም የራሱን ውይይት አካሂዶ ግብአት በማከል ለህዝብ ተወካዮች አቅርቧል። ከዚያም የህዝብ ተወካዮች ምክርቤትም የህዝብ መወያያ መድረክ በማዘጋጀት የራሱን ግብዓት አሰባስቦ በማዳበር በመጨረሻ የራሱን ውይይት አካሂዶ እንዲፀድቅ አድርጎታል።

 

ሰንደቅ፡- ይህ ህግ ሳይለወጥ ለ14 ዓመታት ያህል መቆየቱ ተገልጿል። ቀደም ሲል በነበረው ገለፃ ህጉ በመለወጡ ሀገሪቱ በቀጣይ በርካታ ጥቅሞችን የምታገኝ መሆኗ በዝርዝር ተመልክቷል። ይሄንን በሌላ አቅጣጫ ስንመለከተው ህጉ 14 ዓመታት ሳይቆይ እንዲለወጥ ቢደረግ ኖሮ በጊዜ ባለመለወጡ ያጣቻቸውን ጥቅሞች ማግኘት የሚቻልበት ሁኔታ አይኖርም ነበር?

አቶ ግርማ፡- ይህ ህግ 14 ዓመታትን ቆይቷል። በመሃል ግን አንድ ጊዜ ተሻሽሏል። በዚህ በኩል አንድ ነገር መመልከት የሚገባን ይመስለኛል። የገቢ ግብር ህግ ጥንቃቄን የሚጠይቅ ህግ ነው። ይህ ህግ ከሁሉም በላይ በየጊዜው የሚለዋወጥ ህግ መሆን የለበትም። ይህም ማለት ህጉ ተገማች መሆን መቻል አለበት ማለት ነው። ለምሳሌ አንድ ባለሀብት ኢትዮጵያ ውስጥ መዋዕለ ነዋዩን ከማፍሰሱ በፊት ጥናት ከሚያደርግባቸው ጉዳዮች መካከል አንደኛው የሀገሪቱን ገቢ ግብር ሁኔታ የሚመለከት ነው። ይህንን የገቢ ግብር ታሳቢ በማድረግ ወደ ስራ እየገባ ባለበት በመሀል የገቢ ግብር ህጉ እንዲለወጥ ቢደረግ ባለሀብቱ ታሳቢ ያደረጋቸው ብዙ ነገሮች ሊበላሹበት ይችላሉ።

ስለዚህ የገቢ ግብር ህግ በየጊዜው እንዲለዋወጥ ሲደረግ በተለይ በኢንቨስትመንት ስራ ላይ ያሉ ባለሀብቶችን መተማመንን እንዲያጡ የሚያደርግ ይሆናል። ይህም በመሆኑ ይህ አይነቱ ህግ ሲወጣ ብዙውን ጊዜ ሰፋ ባለ መልኩ ታስቦ ረዘም ላለ ጊዜ በሚያገለግል መልኩ እንዲቀረፅ የሚደረግ ይሆናል። አሁን የወጣው አዲሱ ህግ በራሱ የቀጣዮቹን ዓመታት ተለዋዋጭ የኢኮኖሚ ሁኔታ ታሳቢ ባደረገ መልኩ የተቀረፀ ነው። ይህም በመሆኑ ህጉ እንደወጣ ወዲያውኑ የማይፈፀሙ ድንጋጌዎችን ይዟል።

ይህም በመሆኑ በቀጣዮቹ አራትና አምስት ዓመታት ወደ ኢኮኖሚ የሚገቡና ግብር የሚሰበስባቸውን ገቢዎች ታሳቢ አድርጎ እንደዚሁም የአለም አቀፍ የኢኮኖሚ እድገት አቅጣጫን ታሳቢ በማድረግ  በህጉ የተካተቱ ድንጋጌዎች አሉ። ከዚህ አንፃር ሲታይ የህጉ ባህሪ ስለሆነ ዘግይቷል ማለት አይቻልም።

 

ሰንደቅ፡- ሌላው በአዲሱ የገቢ ግብር አዋጅ ላይ ከተመለከቱት ጉዳዮች መካከል አንዱ መደበኛ ካልሆኑ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴዎች ሳይቀር ገቢ የሚሰበሰብ መሆኑ ነው። መደበኛ ያልሆኑ ገቢዎች በራሳቸው መደበኛ ያልሆኑ ናቸው። ከዚህ አይነት የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ ገቢን ለመሰብሰብ ገቢውን ማወቅ፣ መቆጣጠርና ገቢውን ማስገባት የሚቻልበትስ መንገድ ምንድን ነው?

አቶ ግርማ፡- ገቢ ማለት ማናቸውም የኢኮኖሚ ጥቅም የሚያስገኝ እንቅስቃሴ ነው። ግለሰብ ሆኖ ያልታሰበ ኢኮኖሚያዊ ጥቅም ሊያገኝ ይችላል። ይህ ገቢ በግብር መረቡ ውስጥ ውስጥ መግባት መቻል አለበት። ይህ መደበኛ የንግድ ስራ ያልሆኑ የንግድ እንቅስቃሴ ገቢዎችን ይመለከታል። ለምሳሌ አንድ እድር አዳራሹን ያከራያል። በዚህ ኪራይም ገቢ  ያገኛል። ሆኖም እድሩ አዳራሽ የሰራው መደበኛ ኪራይ ገቢ ለማገኘት ስራ ሳይሆን ለአባላቱ መሰብሰቢያ ስለሆነ በኪራይ የሚገኘው ገቢ የእድሩ መደበኛ ገቢ አይደለም። ሆኖም መደበኛ ባይሆንም ገቢን አግኝቷል። በመሆንም ይህ አይነቱ ገቢ በመደበኛ የንግድ እንቅስቃሴ ሳይሆን መደበኛ ባልሆነ ገቢ ውስጥ ተካቶ በታክስ መረቡ ውስጥ እንዲገባ ይደረጋል።

ለምሳሌ ከውጭ መጥተው ለተወሰነ ጊዜ ሙዚቃ ስራ ሰርተው ገቢ ሊያገኙ ይችላሉ የስፖርት ስራም እንደዛው ነው። በመሆኑም ለአጭር ጊዜ ተከናውነው ለባለቤቱ ገቢ ካስገኙ በኋላ የታክስ ገቢ ሊገኝባቸው የሚችሉ ንግድ ስራዎች በሙሉ የሚጠቃለሉት በዚሁ መደበኛ ያልሆነ የታክስ ስርዓት ውስጥ ነው።

 

ሰንደቅ፡- የሂሳብ አመቱን ሳይጠብቁ ግብር መክፈል የሚቻልበት ሁኔታ እንዳለም በህጉ ተመልክቷል። ይህ ነገር አስገዳጅ ነው? ወይንስ በግብር ከፋዩ ፈቃደኝነት ላይ የተመሰረተ ነው?

አቶ ግርማ፡- በፈቃደኝነት የተመሰረተ እንጂ አስገዳጅነት የለውም። ሆኖም ይህ ግብርን በታሳቢነት የመክፈሉ ጉዳይ ሁኔታው እየታየ አስገዳጅ የሚሆንበት ሁኔታ ይኖራል። ግብርን በታሳቢነት አስቀድሞ መክፈል በፊትም ነበር፤ ሆኖም የህግ መሰረት አልነበረውም።

 

ሰንደቅ፡- አንድ ሰው አስቀድሞ ግብር በመክፈሉ እሱን ለማበረታታትም ሆነ ሌሎች ወደ እንደዚህ አይነቱ ተግባር እንዲገቡ ለማድረግ አሰቀድሞ ግብር የሚከፍል ነጋዴ በህግ የተደገፈ ልዩ ድጋፍ ይኖረዋል?

አቶ ግርማ፡- የታክስ ህግ ተገዢ የሆኑና Authorized Economic Cooperators የሚባሉ አሉ። እነዚህ አካላት ባላቸው ታማኝነት የሚያገኙት ጥቅም አለ። ሂሳቡ እንዳይመረመር መደረጉ በራሱ ትልቅ ነገር ነው። ይህም እያደገ ሲሄድ ወደዚያው የሚያመራበት ሁኔታ አለ። እውቅና የሚሰጣቸውም አሉ።

 

ሰንደቅ፡- በውጭ ሀገር የተከፈለ ታክስን ማቀናነስ በተመለከተ በአዲሱ ህግ ተመልክቷል። ሆኖም ከታክስ ጋር በተያያዘ በርካታ ሀገራት ቀላል የማይባል ሙስና አለ። ከዚሁ ጋር በተያያዘ ከሰሞኑ በትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል የወጡ የሀገራት የሙስና መረጃዎች የሚያሳዪት ሙስና በአለም አቀፍ ደረጃ በከፍተኛ ደረጃ እየተስፋፋ መሄዱን ነው። ከዚህ አንፃር በአንዱ ሀገር ታክስ ተከፍሏል ተብሎ የማቀናነስ ስራን ለመስራት ከሶስተኛ ወገን የሚቀርቡት ሰነዶች ምን ያህል አስተማማኝነት አላቸው?

አቶ ግርማ፡- ይህ መረጃን መሰረት ያደረገ የሁለትዮሽ ስራን ይጠይቃል። EOI የሚባል የመረጃ ልወውጥን ይመለከታል። ይህ በቀጥታ በሁለት ሀገራት መካከል ከሚደረግ ተደራራቢ ታክስን የማስወገድ ስምምነት (Double Taxations Avoidance Treaty) ጋር የተያያዘ ነው። በዚህም ላይ ተመስርቶም ሁለቱ ወደ ስምምነት በመጡ ሀገራት ታክስ አስከፋይ መስሪያቤቶች መካከል የመረጃ ልውውጦች እንዲኖሩ ይደረጋል።

የእኛ ሀገር የታክስ ጣሪያ 35 በመቶ ነው። ለምሳሌ እኛ ከግሪክ ጋር የሁለትዮሽ ተደራራቢ ቀረጥን የማስወገድ ስምምነት ኖሮን የግሪክ የታክስ ጣሪያ 40 በመቶ ቢሆን በስምምነቱ መሰረት እዛ ሀገር የከፈለውን እኛ አንመልስም። ሆኖም ሁለት ጊዜ እንዳይከፍል እናደርገዋል። በተመሳሳይ መልኩ  ለምሳሌ ኢትዮጵያ የሁለትዮሽ የጋራ ስምምነት የደረሰችበት አንድ ሀገር የታክስ ጣሪያ 20 በመቶ ቢሆን፤ የኢትዮጵያ የታክስ ጣሪያ 35 በመቶ በመሆኑ ይህ ግብር ከፋይ ወደ ኢትዮጵያ ሲመጣ ሂሳቡ ሲቀናነስ የሚከፍለው የግብር መጠን በ20 እና በ30 በመቶ ተቀናንሶ የሚመጣውን 15 በመቶ ልዩነት ግብር ብቻ ነው። ስራዎች የሚሰሩት በተደረጉ ስምምነቶች በመሆናቸው ብዙም ችግሮች የሚከሰቱበት ሁኔታ አይኖርም።

 

ሰንደቅ፡- የህንፃዎችን የእርጅና ቅናሽ በተመለከተ በእናንተ በኩል ህንፃዎች ሳይጠናቀቁ ወደ ስራ መግባት እንደሌለባቸው በአዲሱ ህግ አመልክታችኋል። በሌላ መልኩ ደግሞ የህንፃ አዋጅ 4/2002ና መመሪያው “አንድ ህንፃ ደህንነቱ አስጊ አለመሆኑ ከተጠናቀቀና በከፊል ለተጠናቀቀ ህንፃ የመጠቀሚያ ፈቃድ ሊሰጥ ይችላል” የሚል ድንጋጌ ተቀምጧል። በእናተ በኩል እንዲህ ዓይነቱ ተቃርኖ የሚታይበት ድንጋጌ እና የእርጅና ቅናሽን በምን መልኩ ተገናኝተው ነው የሚገለፁት?

አቶ ግርማ፡- የእርጅና ቅናሽ ሲባል ለምሳሌ አንድ ህንፃ በ አስር ሚሊዮን ቢሰራ ይህ ህንፃ በየአመቱ  የሚሰጠው አገልግሎት እየቀነሰ የሚሄድበት ሁኔታ አለ።  ይህ የእርጅና ቅናሽ በየአመቱ በፐርሰንት በወጪ እየቀነሰ ይሄዳል። ይህ በወጪ የሚያዝ ይሆናል። ይህ ሳይያዝ ሲቀር ግን ባለቤቱ ሙሉ ታክሱን እንዲከፍል ይደረጋል። ሆኖም ህንፃው ሳይጠናቀቅ ሲቀር ግን ይህንን አሰራር ሙያዊ በሆነ መልኩ ማስኬድ አይቻልም።

በመጀመሪያ ህንፃው ተጠናቆ በሚመለከተው አካል የመጠቀሚያ ፈቃድ ሊሰጠው ይገባል። የህንፃ አዋጁንና መመሪያውን በተመለከተ ይሄን አዋጅ የማይቃረኑ እስከሆነ ድረስ ብቻ ነው ተፈፃሚ የሚሆኑት። በተለይ መመሪያው ከህጉ በላይ ሆኖ ተፈፃሚ የሚሆንበት ሁኔታ አይኖርም። መመሪያ ህግን ለማብራራት የሚወጣ እንጂ ከአዋጅ በላይ አይደለም። ህንፃው ተጠናቆ ከሚመለከተው አካል የመጠቀሚያ ፈቃድ እስካልተሰጠው ድረስ ማከራየት አይችልም። ይህን ካደረገም ድርጊቱን የፈፀመው ሰው ወንጀለኛ ነው።

 

ሰንደቅ፡- ሌላው የተጨማሪ እሴት ታክስ፣ የተርን ኦቨር ታክስን እና የኤክሳይስ ታክስን በተመለከተም ልክ እንደ ገቢ ግብር በቀጣይ የሚታዩበት ሁኔታ እንዳለም ተመልክቷል። መቼ ነው የሚታየው? በእነዚህ ሕጐች ላይስ የሚጠበቀው ማሻሻያ ነው? ወይንስ ለውጥ?

አቶ ግርማ፡- የሕጐቹን አጠቃላይ ሁኔታ ለማየት ጥናቱ ተጀምሯል። ነባሮቹ አዋጆች ምን ችግር አለባቸው? የሚል የባለሙያ ቅኝት ተጀምሯል። እነዚህ አዋጆች ሲፈተሹ የሚደረስበት ውጤት በቀጣይ ምን መደረግ እንዳለበት ይወስናል። ለምሳሌ አንዳንድ አንቀፆችን በመጠኑ በመሻሻል የሚታለፉ ሊሆን ይችላል። ይህ ካልሆነ ግን ልክ እንደ ገቢ ግበር አዋጁ ሙሉ በሙሉ ሊቀየሩ ይችላሉ። ቀጣዩን ሂደት የሚወስኑት ጥናቶች ናቸው።

 

የገንዘብ ቁጠባና ብድር የህብረት ሥራ ማህበራት በአንድ ሀገር ኢኮኖሚ ውስጥ ያላቸው ሚና ከፍተኛ ነው። ማህበራቱ ለአባሎቻው ብድርን የሚለቁት ቁጠባን መሰረት ባደረገ መልኩ ሲሆን ከዚህም ባለፈ እንደ ንግድ ባንኮች ብዙም የብድር ቢሮክራሲ የማይታይባቸው ናቸው። የኢትዮጵያ ባንኮች ዋነኛ የብድር ስርዓት የብድር ማስያዣን መሰረት ያደረገ በመሆኑ የሚበዛው የሀገሪቱ ህዝብ የባንክ ብድር ተጠቃሚ የሚሆንበት እድል ዝግ ነው። ሆኖም ዜጎች በራሳቸው እየተደራጁና የቁጠባና ብድር ማህበራትን እያቋቋሙ በቀላሉ ቆጥበው የሚበደሩባቸው አሰራሮች በየሀገራቱ ተዘርግተው መሥራት ከተጀመረ በርካታ ዓመታት ተቆጥረዋል።

እነዚህ አነስተኛ የቁጠባና ብድር ተቋማት በኢትዮጵያም ሆነ በበርካታ ሀገራት የበርካታ ሰዎችን ህይወት መለወጥ ችለዋል። ተቋማቱ ዜጎች ሰርቶ ለመለወጥ በሚያደርጉት ጥረት ከሚለቁት ብድር በተጨማሪ ለቤት መግዢያ፣ማደሻና መስሪያ እንደዚሁም ለኮንደሚኒየም ቅድመ ክፍያና ለትምህርት ብድር የሚለቁበት አሰራር አለ። ከዚሁ ጋር በተያያዘ የገንዘብ ቁጠባና ብድር አጠቃላይ ሁኔታን በተመለከተ የራሳቸውን ማብራሪያ እንዲሰጡን  በአዲስ አበባና ዙሪያዋ የቁጠባና ብድር አገልግሎት ከሚሰጡት ማህበራት መካከል አንዱ የሆነውን “የአዋጭ” የገንዘብ ቁጠባና ብድር ኃላፊነቱ የተወሰነ የግል ማህበር ዋና ሥራ አስኪያጅ አቶ ዘሪሁን ሸለመን አነጋግረናቸው፤ የሰጡንን ምላሽ እንደሚከተለው አዘጋጅተን አቅርበነዋል።

ሰንደቅ፡- በአዲስ አበባ ምን ያህል የገንዘብ ብድርና የህብረት ሥራ ማህበራት አሉ ተብሎ ይታሰባል?

አቶ ዘሪሁን፡- ባለኝ መረጃ መሰረት በየመስሪያቤቱ ያሉ በርካታ የብድርና የህብረት ሥራ ማህበራት አሉ። ከዚህም በተጨማሪ በመስሪያ ቤት ውስጥ ብቻ ያልተወሰኑ እና ማህበረሰብ አቀፍ የሆኑ ማህበራትም አሉ። እነዚህ ማህበራት በአዲስ አበባና በዙሪያዋ ያሉ ነዋሪዎችን ፣እንደዚሁም በሌላ ህብረት ሥራ ማህበር ውስጥ አባል ያልሆኑ ሰዎችን አቅፈዋል። የእኛ አዋጭ ገንዘብ ቁጠባና ብድር ህብረት ሥራ ማህበራት የተጀመረው በ41 አባላት ነው። መጀመሪያ የተመሰረተው እኔን ጨምሮ በስምንት ወንዶችና በ33 ሴቶች ነው። በአሁኑ ሰዓት ከአራት ሺህ በላይ አባላት አሉን። ማህበሩ ሲጀመር የነበረው  ጠቅላላ ሀብት የካፒታል መጠን 15 ሺህ 6 መቶ ብር ነበር። አሁን ወደ 60 ሚሊዮን ብር እየተጠጋ ነው።

ሰንደቅ፡- መደበኛ የንግድ ባንኮችም ሆኑ የገንዘብ ቁጠባና ብድር የህብረት ሥራ ማህበራት ስራቸው ተመሳሳይነት ያለው ይመስላል። በእርስዎ አገላለፅ ያላቸው ልዩነት እና አንድነት ምንድን ነው?

አቶ ዘሪሁን፡- ሁለቱ ተቋማት የሚመሳሰሉባቸውና የሚለያዩባቸው ነጥቦች አሉ። ሁለቱም ቁጠባን ስለሚያሰባስቡ የሚመሳሰሉበት ሁኔታ አለ። የገንዘብ ቁጠባና ብድር ማህበራት የሚተዳደሩት በማቋቋሚያ አዋጅ 147/91 እና በተሻሻለው ህግ ነው። ባንኮች ደግሞ የሚተዳዳሩበትና የሚገዙበት የራሳቸው የተለየ ህግ አላቸው።

ገንዘብን ማበደርን በተመለከተ በባንኮችና በቁጠባና ብድር ማህበራት በኩል መሰረታዊ ልዩነቶች አሉ። በማበደሩ ሂደት ለማነው ብድር የሚፈቅዱት የሚለውን በተመለከተ ልዩነቶች አሉ። ባንኮች በህጉ መሰረት የብድር መስፈርታቸውን ለሚያሟላ ማንኛውም አካል ወይም ግለሰብ ገንዘብ ያበድራሉ። የህብረት ሥራ ማህበራት በአንፃሩ የሚያበድሩት ለአባላቶቻቸው ብቻ ነው። በብድር መፍቀዱ ላይ ያላቸው ልዩነት ይህ ነው። የአንድ ቁጠባና ብድር የማህበር አባል ቆጥቦ መበደር ከመቻሉም በላይ ትርፉንም ባለው ድርሻ መጠን መልሶ ራሱ አባሉ ነው የሚከፋፈለው። የከፈሉትን ወለድ መልሰው በትርፍ መልኩ ይከፋፈሉታል ማለት ነው። በህብረት ሥራ ማህበራት ውስጥ ያለው ግንኙነት የአበዳሪና የተበዳሪ ግንኙነት አይደለም። ሆኖም ወደ ባንኮች ስንመጣ በሚበደሩ ሰዎች የሚገኘውን የወለድ ገቢ የሚከፋፈሉት ባለአክስዮኖች ብቻ ናቸው። በባንኮች አሰራር መሰረት ገንዘብ በሚበደረውና በባንኮቹ መካከል የአበዳሪና ተበዳሪ ግንኙነት ብቻ ነው ያለው።

የቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበራትን የሚያስተዳደሩትም ሆነ የሚመሩት አባላቱ ራሳቸው ናቸው። የወለድ ምጣኔውን የሚወሰኑት ራሳቸው ናቸው። ልዩነታቸው ይህ ብቻ አይደለም። አንድ ሰው የባንክ አክስዮን ገባ ማለት መውጣት አይችልም። ያ ሰው መውጣት ከፈለገ አንድም አክስዮኑን ማዘዋወር አለበት፤አለበለዚያም መሸጥ ነው እንጂ የሚችለው ገንዘቤን ስጡኝ ብሎ አክስዮኑን ለቆ የሚሄድበት ሁኔታ የለም።

 ህብረት ሥራ ማህበራትን በተመለከተ ግን ማንም ሰው በፈለገበት ሰዓት መውጣትም ሆነ መግባት ይችላል። አንድ አባል የአንድ ማህበር የትርፍም ሆነ ኪሳራ ተካፋይ ነው። ምን አልባት አንድ ማህበር ኪሳራ ከደረሰበት ኦዲት እስኪሰራና እስኪታወጅ ድረስ ማህበሩ ካፒታሉ ሊይዘው ይችል ይሆናል። ከዚህ ውጭ ግን አንድ አባል በፈለገበት ሰዓት ለቆ የሚሄድበት እድል ክፍት ነው።  ህብረት ሥራ ማህበራትን የሚገዛቸው መተዳደሪያ ደንባቸውና መመሪያቸው በመሆኑ ሁሉም ነገር የሚከናወነው እነሱ ራሳቸው ባፀደቁት መመሪያና ደንብ ነው።

ሰንደቅ፡- ባንኮች ከህዝቡ በቁጠባ መልክ ገንዘብን ይሰበስባሉ፣ያስቀመጣሉ እንደዚሁም ያበድራሉ። እናንተ ከአባሎቻችሁ የምትሰበስቡትን ገንዘብ የምታስቀምጡት የት ነው?

አቶ ዘሪሁን፡- የማህበር አባላት ገንዘብ የሚቀመጠው በባንኮች ውስጥ ነው። የቁጠባና ብድር ማህበራት የራሳቸው ባንክ ስለሌላቸው በንግድ ባንኮች ውስጥ ነው ገንዘባቸውን የሚያስቀምጡት። ይህ ለንግድ ባንኮች ከፍተኛ ጠቀሜታ ነው ያለው። የባንኮች ከባዱ ፈተና የቁጠባ ገንዘብን ማሰባሰብ ነው። ይህ ስራ በሌላ አካል የሚታገዝ ከሆነ የባንኩ ስራ እየቀለለ ሄደ ማለት ነው። ለምሳሌ የእኛን ማህበር ብትወስድ እኛ 4 ሺህ አባል አለን። ይህ ማህበር ብቻውን የ4 ሺህ ሰው ገንዘብ ሰብስቦ ነው ወደ ባንክ የሚያስገባው። ይህ ቁጠባን በማሰባሰብ መርዳት ብቻ ሳይሆን ያሰባሰብነውን ገንዘብም በብዛት ማስገባት በቀላሉ የሚታይ አይደለም። ይህ የባንኮችን የተቀማጭ ገንዘብ መጠን ከፍ በማድረግ የማበደር አቅማቸው እያደገ እንዲሄድ የሚያደርግ ነው።

ሰንደቅ፡- የብድር ፍላጎትና አቅርቦትን በተመለከተ ያለው መጣጣም ምን ይመስላል?

አቶ ዘሪሁን፡- ይህ ከማህበር ማህበር ይለያያል። በእርግጥ ከፍተኛ የሆነ የብድር ፍላጎት አለ። የብድር ጥያቄው ከሚሰበሰበው ቁጠባ በላይ ነው። እኛ እንኳን  በወር እስከ 4 ነጥብ 5 ቢሊዮን ብር ብድር እየሰጠን የሚጠየቀው ከ8 ሚሊዮን ብር በላይ ነው። እየመለሰን ያለነው 50 በመቶ የሚሆነውን የብድር ጥያቄ ነው።ገንዘቦቻቸውን ያላበደሩና ብዙ ተቀማጭ ያላቸው ማህበራትም አሉ። እነዚህ ማህበራት በአንድም ይሁን በሌላ መልኩ ይህንን ያደረጉበት ምክንት ይኖራቸዋል። ለዚህ መፍትሄ ሊሆን ይችላል ተብሎ የሚታሰበው የቁጠባና ህብረት ሥራ ማህበራቱ አንድ የጋራ ማዕከል(Central Pull) እንዲኖራቸው ማድረግ ነው። በዚህ ወቅት ወቅት ለብድር ስራ ያልዋለ የአንዳንድ ህብረት ሥራ ማህበራት ተቀማጭ ገንዘብ ወደ ጋራ ማዕከሉ በመግባት እጥረት ያለባቸው ማህበራት እንዲበደሩት የሚደረግበት አሰራር የሚኖርበት አሰራር ይኖራል። ይህን አሰራር የሚቆጣጠር አንድ ራሱን የቻለ አካል የሚኖርበት አሰራርም አብሮ ሊቀየስ ይችላል። በዚህ መልኩ አሁን የሚታየውን የብድር ፍላጎትና አቅርቦት መቀነስ የሚቻልበት ሁኔታ አለ።

ሰንደቅ፡- በማኅበራችቡ አሰራር መሰረት ለብድር ብቁ የሚሆኑት ምን አይነት ሰዎች ናቸው?

አቶ ዘሪሁን፡- በመጀመሪያ የማህበሩ አባል መሆን ያስፈልጋል። በመቀጠል ለስድስት ተከታታይ ወራት መቆጠብ ያስፈልጋል። ዋና አላማው ቆጥቦ መበደር ስለሆነ ላልቆጠበ ሰው ብድር አንሰጥም። ከዚህም በተጨማሪ አንድ ሰው ብድሩን የፈለገበትን ምክንያት አብራርቶ ማቅረብ መቻል አለበት። ይህም ማለት አባሉን የሚጠቅምና ለውጥ የሚያመጣ ነገር መሆን መቻል አለበት። ማንኛውም አባል የመበደር መብት አለው። ግን አቅምን ያገናዘበ መሆን መቻል አለበት። ለምሳሌ የብድራችን ጣሪያ 4 መቶ ሺህ ብር ቢሆን ሁሉም አባል 4 መቶ ሺህ ብር ብድር ያገኛል ማለት አይደለም። እዚህ ጋር የመክፈል አቅም ወሳኝነት አለው። አባሉ ለሚወስደው ብድር ተመጣጣኝ ዋስትና ማቅረብ መቻል አለበት።

ሰንደቅ፡- ዋስትናን በተመለከተ ባንኮችም ይጠይቃሉ። በእናተ በኩልም ይጠየቃል ልዩነቱ ምንድን ነው?

አቶ ዘሪሁን፡-በዚህ በኩል በጣም ሰፊ ልዩነት ነው ያለው። እኛ ተበዳሪውን የብድር ዋስትና የምንጠይቀው እንደአቅሙ ነው። እኛ ጋር በቁጠባ ዋስትና የሚሰጥ የብድር አይነት አለ። መቶ ሺህ ብር መበደር የፈለገ ሰው 25 በመቶው መቆጠብ መቻል አለበት። የእሱ 25 ሺህ ብር አለ ማለት፤የሌሎች ሶስት ጓደኞቹን 25 ሺህ ብር ቁጠባ ያላቸውን ሰዎች በዋስትናነት ይዞ ቢመጣ ያለምንም ተጨማሪ ዋስትና መቶ ሺህ ብር መበደር ይችላል።እስከ 50 ሺህ ብር ደግሞ መበደር የሚፈልግ ሰው ደግሞ በአንድ ታክስ ከፋይ ከሆነ ህጋዊ ድርጅት ውስጥ የገቢ ግብርን የሚከፍል ደመወዝተኛን እና ከአባል አንድ ሰው አምጥቶ ያለምንም ተጨማሪ ዋስትና መበደር ይችላል። ሰው አላስቸግርም መኪና አለኝ ካለ ኢንሹራንስ የተገባለትን መኪና አምጥቶ በማስያዝ መበደር ይችላል። ቤትም ቢሆን እንደዛው። ስለዚህ ከገንዘብ ቁጠባና ብድር ማህበራት ገንዘብ ለመበደር ከባንኮች በተሻለ ብዙ አማራጮች አሉ። በባንኮች የሚጠየቀው ማስያዣ ብቻ ነው። 

 

በአሜሪካ አዲሱ ፕሬዝዳንት ትራምፕ ወደ ስልጣን መምጣታቸውን ተከትሎ አሜሪካ አፍሪካን ልትረሳ ትችላለች የሚሉ ስጋቶች መነሳት ከጀመሩ ዋል አደር ብለዋል። ፕሬዝዳንቱ በምርጫ ጊዜያቸውም ሆነ ከዚያ በኋላ ስለአፍሪካ ምንም ያሉት ነገር የለም። ስለሜክሲኮ፣ አውሮፓ ህብረት፣ ቻይና፣ ኔቶና ሌሎች ሀገራት ብዙ ጉዳዮችን እያነሳሱ የመንግስታቸውን አቋም ቢገልጹም አፍሪካን የሚመለከት አጀንዳ ግን ሲያነሱ አልታየም። ይሁንና አሜሪካ ልክ እንደቀድሞ አቋሟ አፍሪካን ቸል ብላ እንዳትቀጥል የሚያደርጋት አንድ ወሳኝ ጉዳይ መኖሩን ከሰሞኑ በሲኤንኤን ድረገጽ ሃሳቡን ያሰፈረው የራሱ የሲኤን ኤን ስፔሻል ፀሐፊ (Special writer) ፕሮፌሰር ዳይዳር ጎንዶላ ገልጿል።

 

የአሜሪካና የቻይናን የኢኮኖሚ ጦርነት የጠቃቀሰው ፀሐፊው ቻይና በአፍሪካ ሰፊ የኢኮኖሚ መሰረቷን የጣለች መሆኗን ይገልፃል። በአፍሪካ ርካሽ የማዕድን ግብዓቶች ላይ በሰፊው እየሰራች ካለችው ቻይና ጋር የኢኮኖሚ የበላይነት ትግሉን በበላይነት ለመምራት አፍሪካ ለትራምፕም ሆነ ለአሜሪካ ወሳኝ መሆኗን ፀሐፊው በማተት የቀድሞ ፕሬዝዳንተ ኦባማ በስምንት ዓመት የስልጣን ቆይታቸው በአፍሪካ አሜሪካ ግንኙነት ከቃል ወደ ተግባር ያልተሸጋገረ ሥራ ብቻ የሰሩ መሆኑን ገልጿል።

 

በአባታቸው በኩል የዘር ግንዳቸው ከኬኒያ አፍሪካ የሚመዘዘው ኦባማ ስልጣን ላይ ሲወጡ ለአፍሪካ ከፍተኛ ግምት ሊሰጡ ይችላሉ የሚል ሰፊ ግምት አሳድሮ እንደነበር ፀሐፊው ይገልጻሉ። ይህም በሁለተኛው የፕሬዝዳንት የስልጣን ዘመን አሁን አፍሪካ የምታመነጨውን የኤሌክትሪክ ኃይል መጠን እ.ኤ.አ. በ2030 እጥፍ ለማድረግ በኦባማ አስተዳደር በኩል የታሰበውን እቅድ ያስታወሰው፤ ፀሐፊው ይሁንና በተጨባጭ ወደ መሬት ሳይወርድ ፕሬዝዳንቱ የስልጣን ዘመናቸው የተጠናቀቀ መሆኑን ገልጿል። ይህ “ፓወር አፍሪካ” በሚል የሚታወቀውን አፍሪካን በኤሌክትሪክ ኃይል መሠረተ ልማት በስፋት የማገዝ ስራ የሰባት ቢሊዮን ዶላር እቅድ መሆኑን ዘገባው ይገልጿል።

 

ፕሬዝዳንት ትራምፕ በስልጣን ዘመናቸው ለአፍሪካ ትኩረት እንዲሰጡ ከሚያደርጓቸው ወሳኝ ምክንያቶች መካከል አንደኛው የቻይና ጉዳይ መሆኑን ፀሐፊው ያብራራል። የአፍሪካ ቻይና ግንኙነትን በተመለከተም በመሬት ላይ ያሉ ተጨባጭ ሁኔታዎችንም ፀሀፊው ይዘረዝራል። ትራምፕ ከቻይና ጋር ስለሚኖረው ቀጣይ የኢኮኖሚ ጦርነት መግለጻቸውን ያተተው ይሄው ፀሐፊ አሜሪካ በዚህ የኢኮኖሚ ጦርነት አሸናፊ ሆና መወጣት ከፈለገች የጦርነት አውድማውና አፍሪካ ማድረግ ያለባት መሆኑን ያመለክታል። “አፍሪካ ለቻይና የኢኮኖሚ እድገት በሞተርነት የምታገለግል አህጉር ናት” ያለው ፀሐፊው፤ በቀጣዮቹ አስርተ ዓመታትም የቻይና ኢንዱስትሪ ዋነኛ አንቀሳቃሽ ሞተር ሆኗ የምትቀጥል መሆኗን ገልጿል።

 

በከፍተኛ የግብዓት ፍላጎት ውስጥ ያለው የቻይና ኢኮኖሚ፤ በተለይ የአፍሪካን እሴት ያልተጨመረባቸውን ርካሽ የማዕድን ምርቶች በሰፊው የመጠቀሟ ጉዳይ እያስተቻት ነው። ፀሐፊው ቻይና በአፍሪካ ምድር ከግዙፉ መሠረተ ልማት ግንባታዎች ጀምሮ እስከ ገጠር መንደሮች ድረስ ዘልቃ በመግባት የኢኮኖሚ መሠረቷን የዘረጋች መሆኗን ጸሐፊው ያስቀምጣል። ከግብጽ ካይሮ እስከ ደቡብ አፍሪካ ጆሃንስበርግ ድረስ በሚያካልል የመሠረተ ልማት ግንባታ ቻይና በስፋት መሰማራቷን የሚያትተው ፀሐፊው በተለያዩ የግንባታ ጨረታዎች ላይም የቻይና ኩባንያዎች የአውሮፓና የአሜሪካ ኩባንያዎችን በቀላሉ በማሸነፍ ላይ መሆናቸውን ገልጿል። የአፍሪካ ቻይና ዓመታዊ የንግድ ግንኙነትም ሶስት መቶ ቢሊዮን ደርሷል። የአፍሪካ ቻይና ግንኙነትና በቀጣይም ቻይና በያዘችው ቁርጠኛ አቋም በ2015 በጆሃንስበርግ በተካሄደ የቻይና አፍሪካ ፎረም ቻይና ለአፍሪካዊያን በብድር በእርዳታና በኤክስፖርት አቅም ግንባታ 60 ቢሊዮን ዶላር ወጪ እንደምታደርግ በፕሬዝዳንቷ በኩል ገልፀዋል። 

 

እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ድሃ ሀገራት ሰዎች ሰርተው እንዳይለወጡ ከሚያደርጉ መሰረታዊ ምክንያቶች መካከል አንደኛው የገንዘብ እጥረት ነው። ከገንዘብ እጥረት ጋር በተያያዘ እውቀት ባላቸው የምርምር ሰዎች የተሰሩ የአዕምሮ የፈጠራ ስራዎች መሬት መንካት አልቻሉም።

 

መደበኛ ባንኮች በብድር አቅርቦት መድረስ የሚችሉት ለብድሩ በቂ ማስያዣ ማቅረብ የሚችለውን የህብረተሰብ ክፍል ብቻ በመሆኑ በኢትዮጵያ እጅግ የሚበዛው የህብረተሰብ ክፍል ከባንክ ብድር ስርዓት ውጭ መሆኑ ይታወቃል። ይህም በመሆኑ በአነስተኛ ደረጃ የሚገኙ የንግድ ተቋማት የመደበኛው ባንክ ብድርን መስፈርት ማሟላት የሚችሉበት እድል ባለመኖሩ የንግድ ሥራቸውን በተፈለገው መጠን ማስፋፋትና ማሳደግ የሚችሉበት እድል የለም። በኢትዮጵያ አሁን በሚታየው ተጨባጭ ሁኔታ የባንክ ብድር ማስያዣ የሌላቸው ግለሰቦች ተበድረው መማር፣ቢዝነሳቸውን ማካሄድም ሆነ ሌሎች ሥራዎቻቸውን ማከናወን አይችሉም። በበርካታ ያደጉ ሀገራት በአንድ መልኩ የህብረተሰቡ የገቢ አቅም፤ በሌላ አቅጣጫ ደግሞ ባንኮች ከማስያዣ ውጭ የሚያበድሩባቸው አማራጮች ሰፊ በመሆናቸው ዜጎች ከባንኮች ተበድረው የሃሳብ ውጥናቸውን እውን የማድረግ እድላቸው ሰፊ ነው።

 

ካለው አሰራርና ከዜጎች የመበደር አቅም ማነስ ጋር በተያያዘ በኢትዮጵያ የባንክ ተበዳሪነት አቅም ያላቸው ዜጎች በጣም ውስን ናቸው። ይህንን መሰረታዊ ችግር ፈቶ ዜጎች በቀላሉ ብድር አግኝተው ሀሳባቸውን እውን እንዲሆን በማድረጉ ረገድ ሰፊ ሚና የሚጫወቱት የገንዘብ ቁጠባና ብድር ህብረት ሥራ ማህበራት ናቸው። የገንዘብ ቁጠባና ብድር ህብረት ሥራ ማህበራት የባንክ ብድር ሊያገኙ የማይችሉ የህብረተሰብ ክፍሎችን ብድር እንዲያገኙ በማድረጉ ረገድ ያላቸው ሚና እጅግ ከፍተኛ ነው። የህብረት ሥራ ማህበራት በግለሰቦች ተቋቁመው ከአባሎቻቸው የቁጠባ ገንዘብን በመሰብሰብ፤ የሰበሰቡትን የቁጠባ ገንዘብ መልሰው ለአባሎቻቸው የሚያበድሩ ህጋዊ ሰውነት ያላቸው አነስተኛ የፋይናንስ ተቋማት ናቸው።

 

እነዚህ የቁጠባና የብድር የፋይናንስ ተቋማት በመስሪያ ቤት ደረጃ እንደ ኢትዮጵያ አየር መንገድ፣ መንገዶች ባለስልጣንና በመሳሰሉት እድሜ ጠገብ መንግስታዊ መስሪያ ቤቶች ረዥም እድሜን ያስቆጠሩ ናቸው። በዚህም ቀደም ባሉት ዓመታት በርካቶች ቆጥበው የከተማ ቤት ባለቤት እስከመሆን ደርሰዋል። ከኢህአዴግ መንግስት ወደ ስልጣን መምጣት በኋላ  ከመስሪያቤት ማህበራት ባለፈ ማንኛውንም ዜጋ ሊያቅፉ የሚችሉ በርካታ ማህበረሰብ አቀፍ የገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበራት ተቋቁመው በመላ ሀገሪቱ በመስፋፋት ላይ ይገኛሉ። እነዚህን ተቋማት የሚያደራጅ፣የሚመዘግብና ድጋፍ የሚሰጥ አካል ተቋቁሞም ሰፊ ሥራን በመስራት ላይ ነው።

አነስተኛ የቁጠባና ብድር ተቋማት በአለም አቀፍ ደረጃም ረዥም ታሪክ ያላቸው ናቸው። እንደ ፌደራል ህብረት ሥራ ማህበራት ኤጀንሲ መረጃ ከሆነ በዓለም ለመጀመሪያ ጊዜ ገንዘብ ብድርና ኅብረት ሥራ ማህበራት ቁጠባ የተጀመረው እ.ኤ.አ በ1840ዎቹ መጨረሻ አካባቢ በጀርመን ሀገር ነው። ከዚያም አሰራሩ በስፋት ተቀባይነትን በማግኘቱ በሂደት በዚያው በአውሮፓ እንደዚሁም በቀሪው የዓለም ክፍል መስፋፋት ችሏል።

በኢትዮጵያም የገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበራትን ለማጠናከር ከ1950ዎቹ ከዓፄ ኃይለ ሥላሴ ጀምሮ የተለያዩ አዋጆች ሲወጡ የቆዩ መሆኑን መረጃው ጨምሮ ያመለክታል። እንደ ፌደራል ኅብረት ሥራ ማህበራት ኤጀንሲ መረጃ ከሆነ በአሁኑ ሰዓት በሀገሪቱ ከ17 ነጥብ 1 ቢሊዮን ካፒታል ያፈሩ 15 ነጥብ 4 ሚሊዮን አባላት የያዙ እንደዚሁም 11 ነጥብ 2 ቢሊዮን ብር በላይ የቁጠባ ገንዘብን ማሰባሰብ የቻሉ ከ78 ሺህ በላይ መሰረታዊ የህብረት ሥራ ማህበራት፣  373 የኅብረት ሥራ ዩኒየኖች እና 4 የህብረት ሥራ ፌደሬሽኖች በኢትዮጵያ ይገኛሉ። እነዚህ የቁጠባና የብድር ተቋማት በተለይ በገጠሩ የሀገሪቱ ክፍል የሚገኘው አርሶና አርብቶ አደሩ ቆጥቦና ተበድሮ በምርት ግብይትና በግብርና ምርቶች ማቀነባበር ሥራ እንዲሰማራ የገንዘብ አቅምን እየፈጠሩ መሆኑ ታውቋል።

የቁጠባና ብድር ማህበራቱ በከተማም ቢሆን ዜጎች ቆጥበው በመበደር በልዩ ልዩ የሥራ መስኮች እንዲሰማሩ በማድረግ ላይ ናቸው። በቆጣቢ አባላት ቁጥር በገጠር ያለው የአባላት እድገት ከከተማው አንፃር ሲታይ የተሻለ ለውጥ ይታይበታል። በከተማው በገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበራት ተደራጅቶ የሚቆጥበው ዜጋ ቁጥር እድገት ከገጠሩ አንፃር ሲታይ አነስተኛ ቢሆንም፤ የከተማው የግለሰብ አማካይ የቁጠባ ዕድገት  ሲታይ ግን ከገጠሩ በእጅጉ የተሻለ ሆኖ ይታያል።  

 የፌደራል ኅብረት ሥራ ኤጀንሴ ዋና ዳይሬክተር አቶ ኡስማን ስሩር ባንኮችና የገንዘብ ቁጠባና ብድር ህብረት ሥራ ማህበራት አንድ የሚያደርጓቸው ባህሪያት እንዳሉ ሁሉ የሚለያዩባቸውም አሰራሮች መኖራቸውን ገልፀውልናል። እንደ አቶ ኡስማን ገለፃ ሁለቱም ተቋማት የቁጠባ ገንዘብን በማሰባሰቡ ረገድ አንድ ናቸው። ሆኖም የገንዘብ ቁጠባና ብድር የኅብረት ሥራ ማህበራት በቁጠባ ለማበደር የተቋቋሙ ተቋማት በመሆናቸው በቁጠባ ሥርዓት ውስጥ ለገቡ አባላቶቻቸው ብድር የሚፈቅዱ ናቸው።  አንድ ሰው የቁጠባና ብድር ማህበራቱ አባል ከሆነ በኋላ ብድር ለማግኘት ለተከታታይ ስድስት ወራት መቆጠብ ይጠበቅበታል።

አባሉ ለቆጠበው ገንዘብ ወለድ የሚያገኝ ሲሆን ለተከታታይ ስድስት ወራት ከቆጠበ በኋላ የቆጠበውን ገንዘብ ሶስት እጥፍ መበደር የሚችል መሆኑን ከአቶ ኡስማን ገለፃ መረዳት ችለናል። የገንዘብ ቁጠባና ብድር የኅብረት ሥራ ማህበራት በባንኮች ተደራሽ ሊሆን የማይችለውን የህብረተሰብ ክፍል የብድር ፍላጎት ለማሟላት የሚደረጉና ውጤትም ያመጡ ጥረቶች ቢኖሩም በዚያው መጠን በርካታ ችግሮችም ያሉ መሆኑን ከሰሞኑ በአዳማ ከረዩ ሆቴል የተካሄደው የገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበራት አገራዊ ንቅናቄ ማቀጣጠያ መድረክ ላይ የተሰጡ አስተያየቶች ያመለክታሉ። በዘርፉ ከሚታዩት ችግሮች መካከል አንደኛው የአባላት የቁጠባ መጠን እና የተበዳሪዎች ፍላጎት መመጣጠን አለመቻል ነው። 

በዚህ በኩል በመሰረታዊነት የታየው ችግር ማህበራቱ የአባሎቻቸውን ቁጥር በማብዛት የተሻለ ቁጠባን ማሰባሰብ አለመቻል ነው። ከዚህም በተጨማሪ ከንግድ ባንኮች ጋር ትስስር መፍጠር አለመቻልም አንዱ ችግር ተደርጎ በዚሁ ጉባኤ ላይ ተመልክቷል። ባንኮች በፋይናንስ አያያዝ ብዙ ልምድና አቅም ያላቸው ናቸው። ከዚህም በተጨማሪ ብድር ላይ ያልዋለ በርካታ ተቀማጭ ገንዘብን አከማችተው የሚይይዙበት ሁኔታም አለ። ሆኖም ንግድ ባንኮች ከገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማኅበራት ጋር የአሰራር ትስስር የሌላቸው በመሆኑ ለማህበራቱ ገንዘብ የሚለቁበት አሰራር የለም።

የህብረት ሥራ ማህበራቱ በአንፃሩ በራሳቸው ገንዘብ የሚያስቀምጡበት ሁኔታ ስለሌለ ከአባሎቻቸው የሰበሰቡትን የቁጠባ ገንዘብ የሚያስቀምጡት በንግድ ባንኮች ነው። ቁጠባን በማሰባሰቡ ረገድ መደበኛ ባንኮች መድረስ የማይችሉትን የገጠሩን ክፍል በቀላሉ በመድረስ ሰፊ ቁጠባን ማሰባሰብ የሚችሉት የገንዘብ ቁጠባና ብድር የኅብረት ሥራ ማህበራት ናቸው። ይህም ንግድ ባንኮች ቁጠባን ለማሰባሰብ የሚያወጡትን ገንዘብና ጊዜን የሚቆጥብ፤ ብሎም ጥረቶቻቸውን የሚያግዝ ነው። ሆኖም ንግድ ባንኮች በአንፃሩ ለማህበራቱ የሚያደርጉት ብድር የማመቻቸት ሥራም ሆነ ሙያዊ እገዛ የለም።

ይህ በገንዘብ ተቋማቱ መካከል የሚታየው የትስስር ክፍተት መፍትሄ እንዲበጅለት ማህበራቱ ጠይቀዋል። በጉባኤው ከተሰጡት አስተያየቶች መረዳት እንደተቻለው ንግድ ባንኮች ማህበራቱ ለአባሎቻቸው የሚያበድሩትን ገንዘብ በመልቀቁ ረገድ አንድ መተማመኛ የሚሆን ነገርን ይፈልጋሉ። በሁለቱ መካከል መተማመንን በመፍጠር በባንኮች ያለስራ የተቀመጠው ገንዘብ በህብረት ሥራ ማህበራቱ በኩል በብድር ለልማት መዋል እንዲችል አንድ የሆነ ሥርዓት እንዲበጅ የህብረት ሥራ ማህበራቱ ፍላጎት ነው።

አቶ ሽመልስ ተክሉ በአዋሽ ባንክ የአዳማ ሪጅን ሥራ አስኪያጅ ናቸው። በዚሁ ጉባኤ ላይ የተገኙ ሲሆን በነበረው ውይይት ላይ የገንዘብ ቁጠባና ብድር ህብረት ሥራ ማህበራት በኩል ያለው የፋይናንስ አቅም ውስንነት የማህበራቱን የማበደር አቅም የተፈታተነው መሆኑን የተረዱ መሆናቸውን ገልፀውልናል። ይህም ቀጣይ የንግድ ባንኮች የቤት ሥራ ተደርጎም ሊወሰድ የሚገባው ሥራ መሆኑንም ገልፀውልናል። ከዚሁ ጋር በተያያዘም ሊፈታ የሚገባው ወሳኝ ጉዳይ ለብድር ዋስትና የሚጠየቀው ማስያዣ በመሆኑ፤ ይህንን ችግር ተፈትቶ ማህበራቱ ለአባሎቻቸው የሚሰጡትን ብድር ከንግድ ባንኮች ጭምር የሚያገኙበት አሰራር እንዲፈጠር ተከታታይ ስራዎች ሊሰሩ የሚገባ መሆኑን አቶ ሽመልስ ገልፀውልናል። ትስስሩ የጋራ ጥቅም ያለው በመሆኑ ክፍተቶቹን በመፍታት ሁለቱንም የጋራ ተጠቃሚ ማድረግ የሚያስችል መሆኑ ሀላፊው ጨምረው ገልፀውልናል።

ከፋይናንስ ድጋፍ ባለፈ የባለሙያና የስልጠና ድጋፍን ጭምር ንግድ ባንኮች የሚሰጡበት ሁኔታ መኖር ያለበት መሆኑን አቶ ሽመልስ አመልክተዋል። ሌላኛው የተነሳው ችግር የቁጠባና ብድር ህብረት ሥራ ማህበራቱ አባላትን አብዝቶ የቁጠባ ገንዘብን በማሰባሰቡ ረገድ ሰፊ ውስንነት የሚታይባቸው መሆኑ ነው። በዚህ በኩልም ሰፊ ስራ መሰራት ያለበት መሆኑ ተመልክቷል። በዚህም በሀገሪቱ ከሚሰበሰበው የቁጠባ መጠን ውስጥ የገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበራትን ድርሻ በሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ማጠናቀቂያ ወደ 5 በመቶ ለማሳደግ እቅድ የተያዘ መሆኑ ታውቋል።

አቶ ዘሪሁን ሸለመ ይባላሉ የአዋጭ የገንዘብ ቁጠባና ብድር ኅብረት ሥራ ማህበር መስራችና ስራ አስኪያጅ ናቸው፡፡ በአዲስ አበባ ከተማ የየመስሪያቤቱን የቁጠባ ማህበራት ጨምሮ ከአንድ ሺህ አራት መቶ በላይ ማህበረሰብ አቀፍ የብድርና ቁጠባ ማህበራት ያሉ መሆኑን ገልፀውልናል፡፡ ማህበሩ በ41 አባላት የተጀመረ መሆኑን ያመለከቱት አቶ ዘሪሁን፤ በአሁኑ ሰዓት ከ4 ሺህ በላይ አባላትን አቅፎ የያዘ መሆኑን አመልክተዋል፡፡ ይህ ማህበር ሲጠነሰስ በ15 ሺህ 6 መቶ ብር ካፒታል የተጀመረ ሲሆን በአሁኑ ሰዓት ወደ 63 ሚሊዮን ብር ደርሷል፡፡  የህብረት ሥራ ማህበራት ቁጠባን አሰባስቦ በመደበኛ ባንኮች በማስቀመጡ በኩል ሰፊ ሚናን ስለሚጫወቱ የባንኮችን ስራ በከፍተኛ ደረጃ የሚያቀሉ መሆኑን ገልፀውልናል፡፡ እንደ አቶ ዘሪሁን ገለፃ ይህም ሁኔታ የባንኮችን የተቀማጭ ገንዘብ ከፍ በማድረግ የማበደር አቅማቸው እንዲጨምር የሚያደርግ ይሆናል፡፡¾  


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 27

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us