በይርጋ አበበ

በቦረና ኦሮሞ ባህላዊ ዘፈኖቹ ራሱን ከአድማጭ ጋር ያስተዋወቀው ወጣቱ ድምጻዊ ከዚህ በፊት በሚሰራቸው የኦሮምኛ ሙዚቃዎች ተወዳጅነትን ያተረፈ ነው። ድምፃዊ አቡሽ ዘለቀ፤ ቋንቋውን ከሚሰሙ ውጭ ባሉ የሙዚቃ አድማጮች ሳይቀር ዘፈኖቹ ከአገሪቱ አንደኛው ጫፍ እስከ ሌላኛው ጫፍ አድማጭን መማረክ ችለዋል። ይህ ወጣት ድምጻዊና የዘፈን ቪዲዮ (ክሊፕ) ዳይሬክተር ሰሞኑን ለአድማጮች የለቀቀው ሙዚቃ ደግሞ ይበልጥ ከሕዝብ ጋር አስተዋውቆታል።

“አነቃን” በሚል ርዕስ አዲሱን ጠቅላይ ሚኒስትር የሚያሞግስበት ስራው ኢትዮጵያዊነትን ያነሳ፤ መለያየትን ደግሞ ያወገዘ ስራው ነው። ሙዚቃውን ያቀናበረው ካሙዙ ካሳ ሲሆን፤ ማስተሪንጉን ደግሞ ትልቁ የሙዚቃ ሰው አበጋዝ ክብረወርቅ ሺዎታ አከናውኖታል። ድምጽ ቀረጻውንና ሚክሲንጉን ደግሞ ይትባረክ ክፍሌ ነው ያዘጋጀው። የዚህን ሙዚቃ አብይ ሀሳብ ከዚህ በታች እየከፋፈልን እናየዋለን።

ኢትዮጵያ እና ልጆቿ

‹‹በአንቺ ሰማይ ጥላ ስር ክፉ ደጉን አይተናል

ሌላ እናት አገር የለንም ሲከፋሽም ይከፋናል።

በአንቺ ሰማይ ጥላ ስር የተስፋው ብርሃን ይታየናል

ሌላ እናት አገር የለንም ደስ ሲልሽ ደስ ይለናል›› ሲል ሙዚቃ ይጀምራል።

በዚህ ዘመን ፖለቲከኛው ብቻ ሳይሆን ስፖርተኛውና ዘፋኙ ሁሉ ስለ ወጣበት ብሔርና ስለሚናገረው ቋንቋ ብቻ በሚያስብበት ወቅት ይህ ወጣት ግን ‹‹አንቺን ሲከፋሽ ይከፋናል፤ ደስ ሲልሽ ደግሞ ደስ ይለናል›› ሲል ይናገራል። ኢትዮጵያ ደስ ሲላት ደስ የሚለንም ሆነ ሲከፋት የሚከፋን ደግሞ በምንም ሳይሆን ‹‹ሌላ እናት አገር ስለሌለን ብቻ ነው›› በማለት ሃሳቡን ያስረዳል።

ባለቅኔው ቀኝ ጌታ ዮፍታሔ ንጉሴ፡-

‹‹አገሬ ኢትዮጵያ ሞኝ ነሽ ተላላ፤

የሞተልሽ ቀርቶ የገደለሽ በላ›› ሲል እንደተቀኘው አቡሽ ዘለቀ በኦሮምኛ ቋንቋም ሆነ አሁን ባወጣው አማርኛ ዘፈኑ ‹‹ስለ አገር አንድነት እና የወገን ፍቅር›› ቢሰብክም የመንግስት እልፍኞች የሚከፈቱት ግን ለእሱ አይነት ሰው ሳይሆን ለጎጠኞች መሆኑ አስገራሚ ሆኗል። አቡሽ ይቀጥላል፤

‹‹አንዱ ከአንዱ ሳያንስ አንዱ ካንዱ ሳይበልጥ

ከኔ ወንዝ አይደለህ ከኔ ወንዝ አይደለሽ፤

ብለን ሳንጣላ ብለን ሳንለያይ

አገር ማለት እኛ እኛ ማለት አገር ብሎ አበሰረን

ስንኖር ኢትዮጵያዊ ስንሞት ኢትዮጵያ ነን›› ሲል የሚገልጸው ድምጻዊው የብሔርንና የጎጠኝነትን ካባ ማውለቅ እንዳለብን በዶክተር አብይ አህመድ የተነገረውን መሪ ቃል በማንሳት ነው። ዶክተር አብይ አህመድ የአራት ኪሎውን ወንበር በተረከቡበት ዕለት ‹‹እኛ ኢትዮጵያዊያን ስንኖር ኢትዮጵያዊ ስንሞት ኢትዮጵያ እንሆናለን›› ያሉትን ጉልበታማ አገላለጽ በአድናቆት የሚናገረው አቡሽ ዘለቀ ‹‹ይህ ንግግር ከወንዜነትና ከብሔርተኝነት እንድንወጣ አደረገን›› በማለት ነው።

ጥበብ ማለት ደግሞ ገበያው ምን ይፈልጋል? ሳይሆን አድማጩ ምን ያስፈልገዋል? ብሎ ከዳቦ ከፍ ያለ ስራ መስራት ነው። አቡሽ በዚህ ዘፈኑ ያደረገውም ይህንኑ ነው።

ኢትዮጵያ እና ታሪኳ

የኢትዮጵያ ታሪክ ላይ ምሁራኖቿም ሆኑ ማንኛውም ዜጋ የተስማማበት አይመስልም። በተለይ በዘመናዊቷ ኢትዮጵያ ምስረታ ላይ ያለው አረዳድ ውዥንብር የሚታይበት ሲሆን ይህን ውዥንብር የፈጠሩት ደግሞ የ20ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ እና የ21ኛው ክፍለ ዘመን መባቻ ላይ አገሪቱን የሚገዙ ፖለቲከኞች የፈጠሩት እንደሆነ ምሁራን ይናገራሉ። ድምጻዊ አቡሽ ዘለቀ በዚህ አነቃን ሲል በሰየመው ዘፈኑ ‹ታሪክን እንመርምር ክፉው ሳይሆን በጎውን በዝቶ እናገኘዋለን› ይለናል። ግጥሙ ይቀጥላል፤

‹‹አስተውለን ካየን ታሪክ ሳንረሳ

የአብሮነቱን ገመድ ቋጠሮውን ሳንፈታ

የሚያግባባን ብዙ የሚስማማን ብዙ

ሰፊውን በር ዘግተን ጠባቡን አናንኳኳ

ኢትዮጵያዊነቱ ነው ያስተሳሰረን ጎልቶ ይታይ በቃ›› ሲል ኢትዮጵያ የነበረችበትንና ያለፈችበትን መንገድ መርምሮ ይናገራል።

በመሆኑም አገራችን ያለፈችበት መንገድ ሁሉ እንከን አልባ እና ሁሉንም ያስደሰተ ሆኖ ሳይሆን የሚያግባባን እና የሚያስማማን ብዙ ስለሆነ ጠባቡን በር ከማንኳኳት ሰፊውን በር እንመልከት ይላል። ኢትዮጵዊነት ጎልቶ ከወጣ እኛ እንከበራለን ነገር ግን እርስ በእርስ በብሔርና በዘር በረት ውስጥ ሆነን የምንቀመጥ ከሆነ በዓለም አቀፍም ሆነ በጎረቤቶቻችን ከመናቅ የዘለለ የምናገኘው ነገር የለም። ይህን ደግሞ ቀደም ሲል ዶክተር አብይም ሀዋሳ ላይ ከከተማውና ከሲዳማ ብሔረሰብ ተወላጆች ጋር ባደረጉት ምክክር ተናግረዋል። ‹‹ቀይ ፓስፖርት ይዘን የምንኖር እኛ ኢትዮጵያዊን ፍቅር እንጂ ጥል የትም አያደርሰንም›› ነበር ያሉት።

አቡሽ አላቆመም፤

‹‹ላሚቷ ሳትነጥፍ ሳታጣ እምትግጠው

ሞፈሩም ሳይጠፋ በሬው እሚጎትተው፤

ይቅር እንባባል ተባባሉ እሚለን ሰው

አጥተን ነው እንጂ ቀድሞ ጥላቻው የነገሰው

ከታረሰው ይልቅ እልፍ ነው ያልታረሰው›› ይላል።

ኢትዮጵያ የአፍሪካ የውሃ ማማ፣ የዳቦ ቅርጫት፣ የልምላሜ እና የተፈጥሮ ሀብት ባለቤት እንዲሁም የ13 ወር ጸጋ መሆኗን እኛ ብቻ ሳንሆን ጠላቶቻችንና ቅኝ ለመግዛት የቋመጡብን ሳይቀሩ ይናገሩታል። ነገር ግን እንዳለመታደል ሆኖ እኛ ከሀብታችን አልተጠቀምንም። ‹‹ከሞኝ ደጃፍ ሞፈር ይቆረጣል›› እንዲሉ በእኛው ሃብት ጠላቶቻችን ከብረውበታል። ይህ የሆነው ደግሞ አቅም በማጣታችን ወይም ስንፍና ስለተጫነን ሳይሆን ‹‹ይቅር ባለመባባላችን ነው›› ይላል ወጣቱ ድምጻዊ አቡሽ ዘለቀ።

ዶክተር አብይ አህመድ ‹‹ኢትዮጵያ ማህጸነ ለምለም ናት›› እንዳሉት ድምጻዊውም ‹‹ላሚቱ ሳትነጥፍ የምትበላውም ሳይጠፋ፣ ሞፈሩም ሳይታጣ፣ የምናርሰው መሬትም ሆነ የምናርስበት በሬ ሳናጣ የምንጣላበት ምክንያት አንድ እና አንድ ነው እሱም ‹‹ይቅር ተባባሉ የሚለን ሰው ስለጠፋ ነው፤ ጥላቻ የነገሰብን›› በማለት የቁሳዊ ድህነታችን መጀመሪያው አእምሯዊ ድህነታችን እንደሆነ ያብራራል።

የመደመር አድማስ እና የወደፊቷ ኢትዮጵያ

አቡሽ ዘለቀ በዚህ ዘፈኑ ዶክተር አብይ ይዘውት የመጡት የመደመር ጥሪ እዚሁ አገር ቤት ተወስኖ የቀረ አይደለም ይላል። ቀይ ባህርን ተሻግሮ በአስመራው ቤተመንግስት ያሉትን ፈገግታ የራቃቸውን የ72 ዓመት ፖለቲከኛንም የደመረ ጥሪ ነው ሲል ይገልጸዋል።

ሃሳቡን በግጥም፤

‹‹በሰሜን ደቡቡ በምስራቅ ምዕራቡ በሁሉም ተሰማ

የመደመሩ ጥሪ ከእኛም ተሻገረ ተከዜንም አልፎ ሄደ ገሰገሰ

ቀይ ባህርን አቋርጦ ከአስመራ ደረሰ

ያ የጥላቻ ግንብ በፍቅር ፈረሰ›› በማለት ለ20 ዓመት የተለያዩ ቤተሰቦችን ስላገናኘው የሰላምና የእርቅ መንገድ ይናገራል።

ኢትዮጵያ እና ኤርትራ በፈጠሩት ጦርነት ህያዋንን ወደ መቃብር ያወረደ ቢሆንም ያ ሁሉ አልፎ በፍቅር መደመሩ የተሻለ እና አማራጭ የሌለው መንገድ እንደሆነ ጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ እና ፕሬዝዳንት ኢሳያስ አፈወርቂ ተናግረው ነበር። ዘፋኙ መደመር እያለ ያዜመውም ይህን አንድነትን እና ወደፊት በአብሮነት እንኑር እያለ እንጂ ሰሞኑን እንደምናያቸው ዘውጌ ዘፋኞች ‹‹የእኔ ወንዝ ሞላ የአንተ ወንዝ ፈሰሰ›› እያሉ ለአገር አንድነት ሳይሆን መለያየትን ከሚሰብኩት ፈጽሞ የተለየ ነው።

ነገር ግን ይህ አሁን የተጀመረው የፍቅር ጉዞ ሊደናቀፍ እንደሚችል ብዙዎች ስጋት ቢያድርባቸውም አቡሽ ዘለቀ ግን ‹‹ማንም አይመልሰንም›› ሲል በእርግጠኝነት ተስፋውን ይናገራል። በመጨረሻው የዘፈኑ ግጥም እንሰናበታለን።

‹‹ማነው ማነው ማነው እሚመልሰን?

ከዚህ ቀና መንገድ ከዚህ የፍቅር ጉዞ

ወደፊት ነው እንጂ እጅ ለእጅ ተያይዞ።

እንደ ዐለት እንጠንክር ይብዛ አንድነታችን

ዛሬም ነገም ሁሌም ትኑር ኢትዮጵያችንን

ዛሬም ነገም ሁሌም ትኑር አገራችን››


 

በይርጋ አበበ

 

ደራሲ በሐይሉ ገብረእግዚአብሔር ከዚህ በፊት ‹‹ኑሮ እና ፖለቲካ›› የሚሉ ባለ ሶስት ቅጽ መጽሃፍት ለአንባቢያን ያቀረበው ባለፉት ስድስት ዓመታት ውስጥ ነው። ከኑሮና ፖለቲካ ቀደም ብሎ ደግሞ ‹‹እኔም ልረሳው ተቃርቤያለሁ›› የሚለውን ‹‹መንታ መልኮች›› የተሰኘ የአጭር ልቦለድ ስብስብ መጽሃፍ በ1997 ዓ.ም አሳትሟል።

በእነዚህ ስራዎቹና ከተለያዩ የህትመት ውጤቶች ላይ በአምደኝነት በሚጽፋቸው ‹‹የወግ›› ጽሁፎች የሚታወቅ ሲሆን፤ በተለያዩ መድረኮች ተጋብዞ የሚያቀርባቸው ወጎችም ታዳሚያንን እየቆነጠጡ አስተማሪዎች ናቸው። ይህ ወጣት ደራሲም በቅርቡ ‹‹ፖለቲካ አልወድም እና ሌሎችም›› የተሰኘ የወግ ሲዲ ለገበያ ለማቅረብ ዝግጅት ላይ ነው። በቅርቡ (ምናልባትም በቀጣዮቹ ሁለት ሶስት ቀናት) ለገበያ ይቀርባል ተብሎ ይጠበቃል። በዚህ አዲስ የወግ ሲዲ ዙሪያ ጸሀፊው ለሰንደቅ ጋዜጣ አጠር ያለ ቃለ ምልልስ ሰጥቷል።

 

 

የሲዲው እሳቤ

‹‹ፖለቲካ አልወድም እና ሌሎችም›› በውስጡ ሰባት ወርደ ሰፊ የወግ ጽሁፎችን ያካተተ ሲሆን ሁሉንም ወጎች አድምጦ ለመጨረስ 1፡20 ይወስዳል። ሃሳቡ እንዴት ተጸነሰ ለሚለው ጥያቄ አጠር ያለ ምላሽ የሰጠው ደራሲ በሀይሉ ‹‹በተለያዩ መድረኮች ላይ ያቀረብኳቸው ወጎች ነበሩ። እነዛን ወጎች አድማጮች ስለወደዷቸውና ለሰፊው ህዝብም መድረስ ስላለባቸው ዋጋው አዋጭ ባይሆንም በህዝብ ጥያቄ እንዲታተሙ ሆነዋል›› ብሏል።

ከዚህ በፊት ግጥሞች እንጂ ወጎች በሲዲ ሲታተሙ አይታወቅም። በዚህ ጉዳይ ላይ ሲናገርም ‹‹ከእኔ በፊት በእውቄ (በእውቀቱ ስዩም) ስራዎቹን በሲዲ አቅርቧል ጊዜው ረዘም ስላለ ተዘንግቶ ይሆናል እንጂ። ከበእውቄ በተጨማሪም ደረጀ በላይነህ እንዲሁ ስራዎቹን በሲዲ አሳትሞ ለአድማጭ አቅርቧል። እኔ እስከማውቀው የእኔ ሲዲ ሶስተኛ መሆኑ ነው›› ሲል ተናግሯል። ሆኖም የሲዲ ስራ አድካሚ እንጂ አትራፊ አለመሆኑን ይናገራል።

ፖለቲካ እና በሀይሉ

በቅርቡ ስልሳ ደራሲያን በጋራ ባሳተሙት ‹‹ደቦ›› የተባለ የጋራ መጽሀፍ ላይም ‹‹ከምር ፖለቲካ አልወድም›› ሲል አንድ ጽሁፍ አሳትሟል። ደቦ ላይም ሆነ በግሉ ያሳተማቸው ሶስት መጽሃፍት እና አንዲሱ ሲዲ ላይ ፖለቲካን ያካተቱ ናቸው። ከፖለቲካ ጋር ጥብቅ ቁርኝት ያለው ወጣት ነህ ወይ? ስንል ጠይቀነው ሲመልስም፤ ማንም ሰው ከፖለቲካ ውጭ እንደማይሆን ገልጾ፤ ‹‹ኑሮ በፖለቲካ፤ ፖለቲካም በኑሮ ይገለጻሉ። ከዚህ በተጨማሪም ቀደም ሲል እንደ አዲስ ጉዳይ የመሳሰሉና አሁን ደግሞ ግዮን የመሳሰሉ መጽሔቶች ጋር አብሬ መስራቴ ከፖለቲካው ጋር እንድቆራኝ ሊያደርገኝ ችሎ ይሆናል እንጂ ማንም ከፖለቲካ ውጭ አይደለም። የመጽሔቶቹና ጋዜጦቹ ተጽእኖ ታይቶብኝም ይሆናል›› ይላል።

ከዚህ ቀደም ኑሮና ፖለቲካ በሚለው መጽሀፉ ላይ ‹‹መዋጮ መዋጮ ›› ሲል አንድ መታጥፍ አቅርቦ ነበር። አሁንም በአዲሱ ሲዲው በመንግስት መዋጮ ከሚጠየቅባቸው መስኮች አንዱ የሆነውን ‹‹ኮብል ስቶንን›› የተጠቀመ ሲሆን የሲዲውን ስዕል ትርጉም እንዲነግረን ላቀረብንለት ጥያቄ መልሱን በቀጥታ ከማቅረብ ይልቅ ‹‹ጊዜ እና አድማጭ ይፍታው›› ሲል በአጭሩ መልሷል።

ልማት የተረጋጋ ፖለቲካ ለጸብራቅ ሲሆን በበሀይሉ ‹‹ፖለቲካ አልወድም›› ሲዲ ላይ የሰፈረው የኮብል ስቶን ምስልም ጥራቱን ለተመለከተ ‹‹የኮስሞቲክስ ፖለቲካ ውጤት›› የሆነውን የመንግስትን ‹‹ስንኩል›› የልማት ስራ ለማሳየት ሊሆን እንደሚችል መገመት ይቻላል። ሆኖም ደራሲው የስዕሉን ትርጓሜ ለመግለጽ ፍላጎት አላሳየምና ‹‹ትርጉሙ ይህ ሊሆን ይችላል›› የሚባለው ከደራሲው ፈቃድና እውቅና ውጭ ነው።

 

በሙለዓለም ገብረ መድኀን

የለውጥ ውርጃ፣ የዘመናዊነት መጨናገፍ፣ የሕዝባዊ ኀይል (ድምጽ) ተዕጽኖ ፈጣሪነት መኮላሸት፣… ድግግሞሻዊ የታሪክ አዙሪት አምሳያ የሆነች ኢትዮጵያ፤ በተከታታይ ትልዶች የደም ጎርፍ እየተንሳፈፈች እዚህ ደርሳለች። የአገር ግንባታ ሲሚንቶ ሉ አልይዝ ብሎ ንቃቃት በዝቶበት የታሪክ ፈተናዋን መሻገር የተሳናት ኢትዮጵያ፤ በስጣዊ ቅራኔ እንደተናጠች፣ ቅራኔዎቹ በተከታታይ ትውልዶች የደም ጎርፍ ከቶም እየተባባሱ የማኅበራዊ ትስስሮሽ ነባር ኅሊናዎች እየተናጉ፣ ዘጋዊ መስመሮች በስታሊናዊ “ዕይታ” የልዩነት መስመሮች እየጎሉ፣ የሕዝብ ለሕዝብ ግንኙነቶች እየሻከሩ፣ደም መቃባቱ እየበዛ በመሄዱ አገሪቱ ወደመፍረስ ጠርዝ በመገፋት ሂደት ላይ ትገኛለች። ከየትኛውም ጊዜ በከፋ መልኩ የርስ በርስ መጠራጠርና አለመተማመን ከፖለቲካ አደባባዩ ተሻግሮ በየግለሰቡ ጓዳ ገብቷል።

በሴራ ፖለቲካ ስትታመስ የኖረች አገር በ“ስብከተ-ተሐድሶ ፖለቲካ” መስመር ያሳመረች ቢመስልም የታሪክ እባጮች እያመረቀዙ ስጧ ተቦርቡሯል፤ መቅኗም ፈሷል። ከመጋረጃ ጀርባ ዛሬም በዞረ ድምር ፖለቲካ መታመሳችን እንደቀጠለ ነ። “ፖለቲካ ሲያረጅ ታሪክ ይሆናል” የሚለ የማኅበራዊ ሳይንስ ምሁራን ትንተና እነትነት ቢኖረም፣ ታሪክ የፖለቲካችን አንኳር ጉዳይ ከመሆን አላመለጠም። ፖለቲካችን በአዙሪት ለመታጀቡ አንዱና ዋና ምክንያት የታሪክ ፈተናችንን ካለማለፋችን ጋር ቀጥተኛ ተዛምዶ ያለ ይመስለኛል።

የግማሽ ክፍለ-ዘመን ዋይታዎቻችን የታሪክን ሟችነት ሳይሆን አሁናዊነትን (ዛሬነትን) የሚያስረግጡ ናቸ። የቅርብ ዓመታቱን ግጭቶችና ግዙፍ መፈናቀሎችን ጨምሮ የዘመናት ስጣዊ ግጭቶቻችን ማጠንጠኛዎች ታሪክን የተንተራሱ ቅራኔዎች መሆናቸን ስናስተል ዛሬም የታሪክ ፈተና ላይ እንደተቀረቀርን ለመቅረታችን ህያማሳያ ነ

ስለ የካቲት 1966ቱ የኢትዮጵያ አብዮትና የአብዮቱ መሪ ተዋናይ ስለነበረ ያ-ትልድ በየፈርጁና የኀይል አሰላለፉ ብዙ ብዙ ተብሏል። ለአብዮቱ መፈጠርና ስለትልዱ ሥር-ነቀልተኝነት ባሕርያትም እንደፀሐፍቱ የፖለቲካ ዝንባሌና የጀርባ መደብ የዕይታ ልዩነቶች ቢኖሩም፤ ስለጉዳዮ ትንታኔዎች ከየአቅጣጫዎች ተሰጥተዋል። ለኢትዮጵያ አብዮት መፈንዳትና ለትልዱ ሥር-ነቀልተኝነት ባሕርያት ይህን ተከትሎ አገሪቱ ለገባችበት የአዙሪት ፖለቲካ የቅድመ-አብዮት ታሪካችን ጉልህ ድርሻ አለ። በዚህ አግባብ፣ ጠቅለል ባለ መልኩ ኢትዮጵያን የታሪክ ፈተና ላይ የጣሏትን ሂደቶች በሁለት መነሻ ምክንያቶች ማስቀመጥ የሚቻል ይመስለኛል።

አንደኛ፡- የግዛት አንድነት ምሥረታና የአገር ግንባታ ሂደቱ ያስከተላቸጦችና ቅራኔዎች በማህበረ-ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲዎች ሳይታረቁና ሂደቶቹ በሚፈለገዉ ፍጥነት ቀጣይነት አለማሳየታቸው፤ በተለይም ከአድዋ ድል በኋላ የአገሪቱ ሁነኛ መሐንዲስ የሆነ ዳግማዊ ዐፄ ምኒልክ ከነበሳል አመራሩ የአንድ ትልድ (ሃያ ዓመት) ቆይታ አለማሳየቱ፣ የምኒልክን የአልጋ ቁራኛ መሆን ተከትሎ ለአጭር ጊዜም ቢሆን አገሪቱ በሦስት ማዕዘን ፖለቲካ መታመሷ፣ ይኼ ትርምስ የአገር ግንባታና ማዘመን ሂደቱ ላይ ቀጣይ ተጽዕኖ ማሳደሩ፤ ይህን ተከትሎ የልጅ እያሱ ዘመነ-መንግሥት በእንቆቅልሽ የተሞላ መሆኑ፤ ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ አለኝታን ለማጠናከር የሞከረበት አካሄድ፣ በተለይም የኢትዮጵያን የዳር አካባቢዎች በማህበራዊ ግንኙነት ወደመሀል አገር ለመቀላቀል የተጓዘበት መንገድ በስጠ ተቃርኖ ቀጣይነት ማጣቱ፤

ቀጥሎም ዘዲቱን ንግሥተ ነገሥት፤ ተፈሪን አልጋ ወራሽ ያደረገየፖለቲካ ለጥ ትኩረቱ የግዛት አንድነት ምሥረታና የአገር ግንባታ ሂደቱ ያስከተላቸን ለጦችና ቅራኔዎች በማኅበረ-ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲዎች የሚያስታርቅ ሳይሆን የተፈሪን ፍጹማዊ የሥልጣን ጎዳና የሚጠርግ ሆኖ መገኘቱ፤ ከአርባ ዓመት በኋላ ለመጣ ያ-ትልድ ታሪክን እያጣቀሰ፣ የማኅበረ-ኢኮኖሚ ተጠቃሚነትን መሪ አጀንዳአድርጎ ዘዳዊ ሥርዓቱን እንዲንጠ ገፊ ምክንያት ሆኖታል።

ሁለተኛ፡- ከአገር ግንባታ ሂደቶች ጋር ተጣምሮ አትዮጵያን የማዘመኑ ሂደት በተለይም በትምህርቱ መስክ ነባሩን በማበስበስ እንጂ አዲሱን ከነባሩ (አገር በቀሉ) ጋር በማስማማት ማለምለም አለመቻሉ፤ ከአገሪቱ ታሪክ ጋር መታረቅ የማይችል ሥር-ነቀልተኛ (ያ) ትውልድ እንዲፈጠር በር ከፍቷል። በዚህ ረገድ በተለየ መልኩ በድኅረ-ጣሊያን ወረራ በስፋት ወደአገር ስጥ ያስገባነ የባሕር ማዶ ሥርዕተ-ትምህርት ትልዳዊ ግጭቱን አስከፊ አድርጎታል። በርስ በርስ ጦርነትና የስጥ ሽኩቻ የታሪክ ፈተናዋን መሻገር አቅቷት ያልተሟላች (ተሰርታ ያላለቀች) አገር፤ በትምህርት ስም ዘመናዊነትን ከነአሰስ ገሰሱ መቀበል ስትጀምር፣ የባህል መነጠሉና ከነባራዊድ የማፈንገጡ ነገር እየበዛ፣ ከአዳሽ ምሁርነት ይልቅ ለሥር-ነቀልተኝነት አንገቱን የሚሰጥ ትውልድ ወደፊት መስመር ወጣ።

የሥር-ነቀልተኝነት ንቅናቄ ባለቤትና ተዋናይ መሠረቱ በጣም የጠበበ ቢሆንም የአገሪቱን ተሰርታ አለማለቅና የቅራኔዎችን አለመለዘብ ተከትሎ ንቃቃቱ በማየሉ መሠረተ ጠባቡ የትልዱ ተዋናይ ራሱን ለእንግዳ ብሔራዊ ግብ እንዲያጭ የልብ ልብ ተሰማው። “መሬት ላራሹ”፣ “የሃይማኖት ነፃነት”፣ “የቋንቋና የባህል እኩልነት” ወዘተ. ሕዝባዊ ጥያቄዎች አገሪቱንም ሆነ ያን ዘመን የሚመጥኑ አጀንዳዎች ነበሩ። ችግሩ የነበረው፣ በደፋር እርግጠኝነት የሚታበየው ያ-ትልድ ቆዳውን ዘልቆ ባልገባው በጥራዝ ነጠቅ ማርክሳዊ ርዕዮተ ዓለም እየተመራ፣ ያለበትን ኅብረተሰብ ከምዕራቡ ጋር እያነፃፀረ መብከንከኑና በችኩል ግንፍልተኝነት ባሕርይው ያልተሟላ ቢሆንም መጠገን ይችል የነበረውን የአገሪቱን የተዋረሰ ማህበራዊ ህሊና ማናጋቱና ቅጥ ያጣ ሥር-ነቀላዊነቱ ላይ ነው። ማርክሳዊ ሌኒናዊ ርዕዮት የአስተሳሰብ ዘይቤ መሆኑ ቀርቶ የእምነት ያህል የአስተሳሰብ ልዕልና በያዘበት በዚያ ዘመን፣ መፈክር የንድፈ ሐሳብ ቦታን ከመያዙም ባለፈ የትውልዱ ፉክክር ከግራም በላይ የበለጠ ግራ ለመሆን እንደነበር የትውልዱ የታሪክ ድርሳናት ህያው ማስረጃዎች ናቸው። ዛሬም ድረስ ያለንበትን ፖለቲካዊ ሁኔታ ቅርጽ የሰጠውና በተቃርኖ የተሞላን አብዮት ያዋለደው ያ-ትውልድ የታሪክ ፈተናችን ውጤት አልነበረም ማለት ይቻል ይሆን?!

የታሪክ ፈተናችን ውጤት የሆነው አብዮት ከሰጠን ነገር በላይ ያጎደለብን ነገር በዛ ለማለት ባልደፍርም የድኅረ-አብዮት ፖለቲካዊ ተላምዷችን ግን በደም ግብር የታጀበ እንዲሆን አድርጎታል። የነገሥታቱ “መለኮታዊ” ሥልጣን ያበቃበት፣ ዘመናዊና ምድራዊ ፖለቲካ የተጀመረበት አግባብ መጠፋፋትን መታያው በማድረጉ ዛሬም ድረስ የፖለቲካ ትርጉሙ ‹‹ለሥልጣን ደም መፋሰስ›› በሚል የትርጉም ማዕቀፍ እንዲጠቃለለል ግድ ያለው ይመስላል።

ከዚህ በላይ በወፍ በረር ቅኝት ለመጠቃቀስ የሞከርኳቸው ነጥቦች በቀጣይ ለምዳስሰው መጽሐፍ ሁነኛ መንደርደሪያ ይሆናል በሚል እምነት ነው። መጠፋፋትን ባህሉ ካደረገው ያ-ትውልድ የተገኘው ያሬድ ጥበቡ (ጀቤሳ) “ወጥቼ አልወጣሁም” የሚል ርዕስ በሰጠው መጽሐፍ፤ እነሆ “የሩብ ክፍለ ዘመን ዋይታዎች” ቢለንም፤ ለእኔ ግን በኢትዮጵያ ፖለቲካ ውስጥ ከክላሽ እስከ ብዕር ድረስ ያሳለፈውን፣ የሆነውንና የኖረውን ሙሉ ትዝታውን የሳለልን ሥራው በመሆኑ ለመጽሐፍ ዳሰሳዬ ‹ያሬዳዊ ትዝታ፤ ከክላሽ እስከ ብዕር› የሚል ርዕስ ሰጥቼዋለሁ። ያሬድም ሆነ (ያ) ትውልዱ የታሪካችን ፈተና ውጤት ናቸው። በተጓዙበት የትግል መስመር ሁሉ ሥር-ነቀላዊ ረብሸኝነት ባሕርይ-ድርጊት ከመፍጠራቸው ውጭ የአገሪቱ የታሪክ አቅጣጫ በዚህ መልክ እንዲሆን የመጀመሪያ መዛነፍ (ከአገር ግንባታው ጋር በተያያዘ የማኅበረ-ኢኮኖሚያዊ አስታራቂ ፖሊሲዎች በሚፈለገው መልኩ ገቢር አለመሆን) ታይቶበታልና ክስተቱ ከሰብአዊ ፍቃድና አድራጎት ብቻ ሳይሆን በከፊል መዋቅራዊ ጉዳይም አለበት ባይ ነኝ እያልኩ ወደ ያሬዳዊ ትዝታ ልሻገር።

ያሬድ፤ ከኢህአፓ እስከ ኢሕዴን

በመጽሐፉ ውስጥ ከኢሕአፓ እስከ ኢሕዴን ድረስ ያሬድን ፍለጋ በትዝታው ስንሳፈፍ በስፋት ለዛ ባላቸው ቃለ-መጠይቆቹና ከታሪክ ለመማር ከሚያነቃቁ የመጽሐፍ ዳሰሳዎቹ ውስጥ እንጂ በፖለቲካዊ መጣጥፎቹ ከመጠነኛ ምልሰተ ኢሕአፓ እና ኢሕዴናዊ የትግል ተሳትፎዎቹን ከመጠቃቀስ በመለስ በአመዛኙ በድኅረ-ደርግ የለውጥ ሂደቶች የታዩ አገራዊ የፖለቲካ ችግሮችን፣ ያመለጡንን ዕድሎች፣ ቀጣይ የፖለቲካችንን ተግዳሮቶች (ተጠባቂ ክስተቶች) ቅጥ ካጣውና ዐይን ካወጣው የሕወሓት የዘረኝነት ልክፍት ጋር እያጣቀሰ ፖለቲካዊ ትንታኔዎቹን አቅርቦልናል።

የያሬድ “ጣፋጭ የትግል ምዕራፍ” የሚጀምረው በቀዳሚነት በ“ጥናት ክበብ” (“አብዮት” በተሰኘ ፀረ-ዘውድ ህቡዕ ቡድን) ለጥቆ በኢሕአፓ የከተማ ትግል ላይ ሲሆን፤ ሰፋ ያለውና የዐሥር ዓመት የገጠር የትግል ታሪኩ ግን የትውልድ ከተማውን ሸገር ለቆ ከወጣ ከጥር 1969 ዓ.ም. ጀምሮ ነው። ከታሪክ እንደምንረዳው ይህ ወቅት የቀለም ሽብር በግራ ቀኝ ኀይሉ የተፋፋመበት ዘመን ነበር። ያሬድ አዲስ አበባን ለቆ በወጣበት ዘመን መጨረሻ ወራት ደግሞ መኢሶን ከደርግ ጋር የነበረውን ትብብር በመበላት የታሪክ ምዕራፍ ወደመዘጋቱ ተሻግሯል። አገሪቱ በመጠፋፋት ፖለቲካ ትርምስ ላይ ነበረች።

በኢሕአፓ በኩል በማዕከላዊ ኮሚቴ ደረጃ የፓርቲውን መስመር የሚቃወሙ “አንጀኞች” ቀደም ብለው እንደተነሱ የሚታወስ ነው። ዋነኛ መከራከሪያቸውም “የከተማ የትጥቅ ትግል ማድረግ የለብንም፤ ሁሉንም ኀይላችን ወደገጠር ማዞር አለብን” የሚል ነበር። ይህ በ1969 ዓ.ም መግቢያ ላይ ማዕከላዊ ኮሚቴ ውስጥ የተነሳው ልዩነት በመጠኑም ቢሆን ወደአባላት መስፋፋት ጀምሮ የነበረ መሆኑ ይታወቃል። ፓርቲውም ይህን ልዩነት ያነሱ አባላቱን እያደነ የመፍጀት ውሳኔ ውስጥ ሲገባ የኢሕአፓ የመስመር ስህተት በቀጣዮቹ ጊዜያት ከፖለቲካ ኃይሉ አልፎ ወደ ኢሕአሠ ሊዛመት ችሏል። ወደ ኢሕአሠ የተዛመተው ችግር ከፓርቲው ታክቲክና ስትራቴጂ መዛባት ጋር የተያያዙ ጉዳዮች ላይ ያተኮሩ ነበሩ። ያሬድ አሲምባ ከደረሰ ሁለት ወር ባልሞላው ጊዜ ውስጥ በሠራዊቱ ውስጥ የእርማት እንቅስቃሴ እንደተጀመረና የሂደቱም ግንባር ቀደም ታሳተፊ እንደነበር ከመጽሐፉ እንረዳለን።

በአመራሩ ክፍፍልና በደርጉ መንግሥታዊ ፍጅት የተነሳ የከተማ ፖለቲካ ሥራውንና ድርጅታዊ ጥንካሬውን እያጣ የሄደው ኢሕአፓ፣ የእርማት ንቅናቄው መደምደሚያዎቹን ባማሩ ቃላት ቢጽፋቸውም ወደመሬት ማውረድ ግን ተሳነው። የከተማ-ገጠር ትስስሩና መረጃ ልውውጡ የላላ ሆነ፤ ሠራዊቱንም በቅጡ የሚገነባው አመራር ጠፋ። ይኼኔ ነበር ያሬድ “ታጋዩ በደርግ ጥይት በመውደቅ ከሚያገኘው ድል ይልቅ የትግል ድርጅቱን ለማረቅ የሚከፍለው መስዋዕትነት የበለጠ ክቡር መሆኑን” ለጓዶቹ መቀስቀስ የጀመረው። የያሬድ ተጋፋጭነት ባሕርይ በ‹‹ጥናት ክበብ›› ጊዜ አዲስ አበባ ላይ “ቀባች” (የቀይ ባንዲራ ቡድን) ያስባለውን ያህል፣ ጎንደር-ጠለምት ላይ “ዳግማይ አንጀኛ” በሚል ያስወጋኛል ሳይል አመራሩን ተጋፈጠው። የድርጅቱ አለመታረም በቀጣይ ጊዜያት “የበለሳውን ንቅናቄ” እንዲቀላቀል ገፊ- ምክንያት የሆነው ይመስላል። ያሬድ “አናርኪስት” ብለው አስፓልት ላይ ሊዘርሩት ከሚሹ “አብዮት ጠባቂዎች” አምልጦ በሚያምነው ግን “ታርመህ አታግለኝ” ባለው ኢሕአፓ እጅ ላይ እንዳይወድቅ የቅርብ ጓዶቹ “ሳያጠፉህ ጥፋ” ቢሉትም የያኔው ኮሚሳር መሪ በእጄ አላለም ነበር።

የያሬድ ተጋፋጭ ባሕርይ ባሕር ማዶ ተሻግሮም የለቀቀው አይመስልም። የ‹ቦይ ኮት› ፖለቲካ ቁም ስቅል በሚያሳይበት አገረ-አሜሪካ እየኖረ፣ ኢሕአፓን ግልብጥ ሰቅሎ በሂስ ለመግረፍ ፍርሃት የለበትም። በመጽሐፉ ውስጥ “የአመጽን አዙሪት ለመስበር” (79-99) የሚለውን ፖለቲካዊ መጣጥፍ ሳነብ የገባኝ ነገር፣ ያሬድ ‹ለፈላሻ ፖለቲካ ልክ ልኩን ንገረው› ባይ እንደሆነ ነው። ሰሚ ቢገኝ ‹‹ስሜታችን ሳይሆን ኅሊናችን የገፋንን ማድረግ ተገቢ ነው›› ሲል ምክረ-ሐሳቡን ያካፍለናል። በትላንቱና በዛሬው ያሬድ መካከል ያለው ልዩነት የክላሽና የብዕር መሆኑ ነው እንጂ ምክንያታዊነት የሚጎድለው ሆኖ አላገኘሁትም። ኃላፊነት በጎደለው ወሼቤነት ይላጉ የነበሩት የኢሕአፓ አመራሮች ዛሬ እንኳ የመቃብራቸው አፋፍ ላይ ሆነው ይህን መሰል ያሬዳዊ አስተያየቶች ለመቀበል በራቸው ዝግ ነው። ንዴትና ቀቢጸ ተስፋ የተቀላቀለበት ጩኸት ሳይሆን ሁሉም የየራሱን ልክፍትና ሕመም እንዲሁም የትግል ልምድ ተሞክሮውን ከአሁናዊው ፖለቲካ ጋር አሰናስሎ እንዲህ እንደያሬድ ትዝታውን ለትውልድ ቢያጋራ፤ አንድም የትውልዱ ታሪክ ይደልባል ሌላም ጥፋቱ እንዳይደገም መማሪያ ይሆናል። ከሁሉ በላይ ደግሞ ከታሪክ ፈተናችን ለማለፍ ብሎም ከታሪካችን ጋር ለመታረቅ ዕድል ይሰጠናል።

የሆነው ሆኖ ዐሥር ዓመት የዘለቀው የያሬድ የገጠር ላይ የሽምቅ ውጊያ ተሳትፎና የአመራር ሚና፤ በቀዳሚነት በኢሕአፓ አባልነት በትግራይ-አሲምባ፣ በጎንደር-ጠለምት፣ ዋልድባ፣ ቆላ ወገራና ወልቃይት ውስጥ ከፖለቲካ ኮሚሳርነት እስከ ሕዝብ አደራጅነት ድረስ ባሉ ቦታዎች ሰርቷል። ‹ኢሕአፓ/ሠ ከፋሽስቶች ጋር ብቻ ሳይሆን በውስጡ የሚነሱ ጠላቶችንም እየታገለ ጥራቱን ይጠብቃል› የተባለለት ድርጅት ጊዜው በገፋ ቁጥር ለድርጅታዊ ሕመሙ ማስታገሻ መድሃኒት በመጥፋቱ በተለያየ ጊዜ የሰራዊቱ ሴሚናሮች ቢካሄዱም ውይይቶች ሁሉ ፍሬ አልባ ሆነው ቀሩ። ኢሕአፓ ከዋና ቤዙ አሲምባ በሕወሓት ተገፍቶ ከፊሉ ወደ ኤርትራ፣ ቀሪው ወደ ጎንደር ካፈገፈገ በኋላ በሁለት ዓመት ውስጥ በድርጅቱ ውስጥ ‹ከፍተኛ አለመረጋጋትና የክህደት ሁኔታ› እየበዛ መጣ። በዚህ ጊዜ (1972 ዓ.ም) የጠለምት ሪጅን ሰራዊት ውስጥ ለኢሕአፓ አመራር የተቃውሞ ድምጽ በማሰማት ግንባር ቀደም ሚና የነበረው (203) ያሬድ፣ በየሪጅኖች ጊዜያዊ አመራር ለማስመረጥ በተዘጋጀው የልዑክ ቡድን ውስጥ በመካተቱ ከበለሳው ንቅናቄ መሪዎች ከእነ ዳውድ (ጋሻው ከበደ) ጋር ተገናኝቶ ሊወያይ እንደቻለ ይነግረናል። የበለሳው ንቅናቄ መነሻ ልዩነት ‹የኢሕአፓ አመራር በፓርቲ አደረጃጀት፣ በሠራዊት ግንባታና በኀብረት ግንባር ምሥረታ መሠረታዊ ጥያቄዎች ላይ ስህተት ፈጽሟል› በሚል ከኢህአፓ ለማፈንገጥ ያኮበኮበ ቡድን ነበር። የበለሳው ንቅናቄ ውርጃ ቢበዛበትም ለኢህዴን መፈጠር የጽንስ ያህል ያገለገለ ቡድን መሆኑ ይታወቃል።

የበለሳው ንቅናቄ አባላት ጠቅልለው ወደትግራይ ሲገቡ ያሬድ በግሉ ከጠለምት ወደትግራይ ተሻግሮ ንቅናቄውን ተቀላቀለ (183፣ 325) ከዚህ ጊዜ በኋላ ለያሬድ እናት ደርጅቱ “ኢሕአፓ” ትዝታ ሲሆን፤ ኢሕዴን ደግሞ ከጓዶቹ ጋር በመሆን ለወራት አምጦ የወለደው ድርጅቱ ሆነ። ከ112 ታጋዮች በሂደት 37 ብቻ የቀሩት የኢሕዴን መስራቾች፤ ለምሥረታው ሂደት ቢያንስ ለ10 ሰዓት በየቀኑ ውይይት እየተካሄደ አምስት ወራትን ፈጅቷል (233)። ይህም ሆኖ በአንዳንድ አባላቱ (በከፍተኛ አመራሩ) ላይ ጓዳዊ መተማመን ሊደረስ አልተቻለም። ታምራት ላይኔና ታደሰ ካሳ ከመለስ ዜናዊ ጋር በድብቅ የሚገናኙበት የሬዲዮ ኮድ እንደነበራቸው (256) ከዓመታት በኋላ እንደደረሰበት ስናነብ ከዛም አልፎ በሕወሓት የግዛት ተስፋፊነት አጀንዳ ላይ ተቃውሞ ለማሰማት የኢሕዴን አመራሮች ወጥ አቋም አለመያዛቸው ድርጅቱን በፖለቲካ ክንፉ በኩል ቁርጠኝነት ይጎድለው ነበር ለማለት ድፍረት ይሰጠናል።

የኢሕዴን የታጠቀ ሠራዊት ክንፉ አልሞ ተኳሽ እንደነበር የኢሕዴን ማኅበራዊ መሠረት የነበሩት የጎንደር-አርማጭሆና የአገው ምድር መሬት ህያው ምስክሮች ናቸው። እነአስማረ ኮበሌው፣ አስጨናቂ፣ ኢዮብ፣ ክበበው፣ ኦስማን አሽኔ፣ አስራደ፣ ዘርጋው፣…የእነ ሐየሎምን፣ ቀለበት ታየና አግኣዚን ያህል ስማቸው ስላልተሸጠ እንጅ በፀረ-ደርግ ትግሉ ዋጋ ያለው አበርክቶ የነበራቸው ወታደራዊ መሪዎች ነበሩ። መስዋዕትነታቸውም በቀላሉ የሚገለጽ አልነበረም። ስለእነዚህ የኢሕዴን የሠራዊት ክንፍ መሪዎችና ስላልተዘመረላቸው ሌሎች የሠራዊቱ አባለት ሁለንተናዊ እንቅስቃሴ፣ በአንድም ይሁን በሌላ አጋጣሚ ያሬድ፣ ትዝታውን ሰፋ አድርጎ አጋርቶን ቢሆን መልካም ነበር። ፋይዳው ጀብደኝነት የብቻ መገለጫቸው እንደሆነ አድርገው ለሚያስቡት የሕወሓት ሰዎች የመልስ ምት ከመሆኑም ባሻገር ጓዳዊ አደራን ከመወጣት ጋርም የተሳሰረ ነው።

በበዛ ውጣ ውረድ የታጀበው የያሬድ የውስጠ ድርጅታዊ መተጋገል የሰውየውን የማስታወስ ችሎታ ለማድነቅ ግድ በሚል ሁኔታ የጀማሪ ድርጅቱን የፈተና አይነቶችና ወቅቶችን እንዲሁም ወደስደት የተገፋባቸውን ምክንያቶች በትዝብት ያስቃኘናል። ‹‹የብአዴን መሪዎች ከሕዝብ ጎን ይቆማሉ ማለት ማዘናጋት ነው›› በሚል ርዕስ ከአንድ የኢሕዴን ነባር ታጋይ ተጽፎ የመጽሐፉ አባሪ የሆነው ጽሑፍ (323) ጨምሮ፣ ‹‹የጌታቸው (ያሬድ) ልዩነት›› በሚል የተጠቀሱት የልዩነት ነጥቦች (በብሔር ጥያቄ፣ በሶሻል ኢምፔሪያሊዝም ጥያቄዎችና የድርጅቶችን መመዘኛ) በተመለከተ ከሕወሓትና ከራሱ ጓዶች የነበረው ልዩነት (208)፣ የኢሕዴን ቀጣይ ድርጅታዊ ሚናን በተመለከተ (210)፣ በያሬድና በታምራት ላይኔ መካከል በነበረው የፖለቲካ አቋም ልዩነት በተለይም ታምራት ከድርጅታዊ መርህ ይልቅ የመለስ አድናቂና ተከታይ መሆን (221)፣ በኤርትራ ላይ ያለ የቅኝ ግዛት ጥያቄ ሳይሆን የማጠቃለል/ማዋሐድ (annexation) መሆኑን የሚገልጽ አቋም በያሬድ በኩል መንጸባረቁ (224)፤ ሕወሓት ኢሕዴንን ከመደገፍ ይልቅ የመረጃ እገታ በመፈፀም ቁጥጥር ላይ በማዘንበሉ የድርጅታዊ ነጻነት ጥያቄን በማንሳት ለስደት የተዳረገው ያሬድ፤ የአድዋው ጊንጥ መለስ ዜናዊን የፖለቲካ ቁማር መመከቻ ብልሃት አልነበረውም (256)። ያሬድ ኢትዮጵያ፣ የፖለቲካ ዓላማ፣ መስዋዕትነት፣ ጓዳዊ ቅንነት፣…ሲል መለስና ጓዶቹ ‹‹የትግራይ ሪፐብሊክ›› ወይም ‹‹የሕወሓት የበላይነት የሰፈነባት ኢትዮጵያ›› በሚሉ መንታ የፖለቲካ ፕሮግራሞች እየተመሩ፤ ያሬድ ከገዛ ጓዶቹ ጋር የነበረውን የሐሳብ ልዩነት በሴራ ፖለቲካ ተቃርኖውን በማጦዝ ‹‹የከበርቴ መንገደኛ›› በሚል ፍረጃ ክላሹን አስጥለው ብዕር አስታጠቁት።

ያሬድ ጥበቡ በአፍላነት ዕድሜው ማርክሳዊ ጥናት ባደረገባቸው የጥናት ህዋሶች ከነበረው ነጻነትና ክርክር. እንዲሁም ከተጋፋጭ ባሕርይው የተነሳ ችግሮችን አይቶ የማለፍ ባሕርይ እንደሌለው በዚህ መጽሐፍ መቅድም ጀምሮ በመስመር መሃል ተረድቻለሁ። ይኼ ተሞክሮ ግን ‹‹እኛ ብቻ›› ባዮችን የትግራይ ጠባብ ብሔርተኝነትን በሚያራምዱት በእነመለስ ዜናዊ ዘንድ ተቀባይነት አልነበረውም። ‹‹ራስን ለዘረኛ ጥሪ ተገዥ ማድረግ ፈጽሞ ተቀባይነት የለውም›› የሚለው ያሬድ፣ ከኢሕአፓ እስከ ኢሕዴን ድረስ የተጓዘበትን ዐሥር ዓመት የገጠር ትግል ከግራ ቀኝ ርዕዮታዊ የንባብ ተሞክሮ ጋር እያዋዛ አቅርቦልናል። የደጃች ውቤ ሰፈሩ ጆሊ፣ ራሱን ወደ አብዮታዊ ታጋይነት ቀይሮ ዐሥር ዓመት ሙሉ ለኢትዮጵያ አብዮት ጥያቄዎች ምላሽ ከአራት ኃይሎች ጋር ታግሏል።

አንደኛ፣ በገሃድ ከምናውቀው ደርግ ጋር ያደረገው ፍልሚያ፤ ሁለተኛ ከኢሕአፓ አመራሮች ጋር በድርጅቱ ታክቲክና ስትራቴጅያዊ የትግል ስልቶች ዙሪያ ያደረገው የሐሳብ ትግል (ከኢሕአፓ ጋር ያደረገው የሐሳብ ትግል በድኅረ-ደርግ ጊዜያትም ፓሪስ ላይ ሆነው የጦርነት ነጋሪት ይመቱ የነበሩት እነ እያሱ ዓለማየሁና መርሻ ዮሴፍ ዳግም የትጥቅ ትግል ከማወጃቸው ጋር በተያያዘ የሐሳብ ትግሉ እንዳልቆመ ልብ ይሏል)፤ በሦስተኛ ደረጃ ከሕወሓት ጋር በሁለት ሰይፍ ያደረገው ትግል (ሕወሓት ወልቃይትን ሲወር በክላሽ፣ ቀጥሎ ደግሞ ሕወሓት የበላይነቱን በኢሕዴንና በሌሎች የኢትዮጵያ የፖለቲካ ኃይሎች ላይ ለመጫን ሲነሳ በብዕር እንደታገለውና እየታገለው እንዳለ ይኼ መጽሐፍ አስረጅ ምሳሌ ነው)፤አራተኛው የያሬድ ትግል ከቀድሞ የኢሕዴን ጓዶቹ ጋር ከበረሃ እስከ ባሕር ማዶ ድረስ የዘለቀ የነቃፊ-ደጋፊ አሰላለፍ ያለው የሐሳብ ትግል ነው። ሐሳቡን ወደኋላ ጥሎ ሳይሆን እንደተሸከመ አትላንቲክን የተሻገረው ያሬድ በሩብ ክፍለ ዘመን ዋይታዎቹ ‹‹ወጥቼ አልወጣሁም›› ይለናል።

‹‹ኢሕዴንን የለቀቅኩበት ምክንያት ይህ ነው ብሎ መናገር ያስቸግረኛል። መልቀቄን አላውቅም። ድላቸው ይናፍቀኛል። ነጻነታቸው ይርበኛል›› (234) የሚለን ያሬድ፣ ጓዶቹን የናፈቃቸውን ያህል እነርሱ መናፈቃቸው ቀርቶ ከትዝታ ማኅደራቸው ለመኖሩ ያጠራጥራል። እምነት ማጉደል ይሏል ይህ ነው። በድኅረ-ደርግ ጊዜያት ራሳቸውን ወደገዥ መደብነት ለመቀየር ያልተቸገሩት የኢሕዴን ሰዎች የያሬድን ናፍቆቱንም ሆነ ትዝታውን ሊመልሱለት ፍቃደኛ አይመስሉም።

በግንቦት ወር 1979 ዓ.ም. ካርቱም ላይ በያሬድ አገላላጽ ‹‹በጣም ከሚያምናቸው›› ጓዶቹ ከአዲሱ ለገሰና ከበረከት ስምዖን ጋር ሲለያይ፤ እሱ ስደተኛ እነሱ ባለሥልጣን ሆነው ተለያይተው ለመቅረት ሳይሆን ‹‹የወያኔን ጠባብ ብሔርተኝነት ለመዋጋት ቃል ኪዳን ተገባብተን፣ የምስጥር መገናኛ የሬዲዮ ኮድ ተለዋውጥን ነበር። በአዲሱ የእጅ ጽሑፍ የተለዋወጥነው የሬድዮ መልዕክት መፍቻ ኮድ ዛሬም ከእኔ ጋር አለ›› (143) የሚለን ያሬድ፤ ዛሬ ላይ አዲሱም ሆነ በረከት የሬዲዮ መልዕክት መፍቻ ኮዱን ወደ ደለበ የስዊስ ባንክ አካውንት አሳድገውታል። ከአሁናዊ ተግባራቸው አኳያ ካርቱም ላይ የተገባቡትን ቃል ኪዳንም ቢሆን ‹አብዮት እንኳን ቃል-ኪዳንን ልጇንም ትበላለች› ብለው የሚተርቡት ይመስላል። ያሬድ ጋር ያለው የሬዲዮ መልዕክት መፍቻ ኮድ የያሬዳዊ ትዝታ አካል ነውና ለብዕር ትግሉ ይሄው በዚህ መጽሐፍ በኩል ጥቅም ላይ ውሏል። ያሬድ በጓዶቹ ላይ ለመጨከን ልቡ አልቆርጥ ብሎ ትዝታው ቢያሸንፈውም ተከታዩ ትውልድ እነርሱ ላይ ሰይፉን ከመምዘዝ ግን የሚያቆመው ኃይል አይኖርም። በመጽሐፉ ውስጥ በየገጹ የሚታየው የያሬድ ተማጽኖም ይኼ እንዳይመጣ ‹‹ወደቀልባችሁ ተመለሱ›› የሚል ቢሆንም ሰሚ አላገኘም።

ሕወሓት እና መለስ በያሬድ ብዕር!

የኢሕአዴግን ነገረ-ፖለቲካ በቅርበት የሚያጠኑ ምሁራን/ፖለቲከኞች ስለ ድርጅቱ ለመጻፍ በሚያደርጉት ጥረት የድርጅቱ አስኳል ከሆነው ሕወሓት ፖለቲካዊ ቁመና ጋር አስተሳስረው ይጀምራሉ። በተመሳሳይ መልኩ በየፈርጁ የቀረቡት የያሬድ ፖለቲካዊ ትንታኔዎች በአመዛኙ ሕወሓት ላይ ማተኮራቸው በግል ፍላጎቱ የመነጩ ሳይሆን ከኢሕአዴግ ተፈጥሯዊ ባሕርይ የመነጨ ሆኖ አናገኘዋለን። ያሬድ ሕወሓትንም ሆነ መለስን የተመለከቱ ፖለቲካዊ ትንታኔዎችን ሲሰጥ/ሲጽፍ ለማንበብ የምንገደደው ብርቱ አንባቢ፣ ጥልቅ አሰላሳይና ድንቅ የሥነ-ጽሑፍ ችሎታ ስላለው ብቻ አይደለም። እንደአንጋፋ ፖለቲከኛነቱ ሕወሓትንም ሆነ መለስን ከበረሃ ጀምሮ በቅርበት ስለሚያውቃቸው ጭምር ነው።

በተግባር የተፈተነ ግንዛቤ ያለው ያሬድ፤ ፖለቲካዊ ትንታኔዎቹ ምልሰት ያላቸው በመሆናቸው የፖለቲካውን የከፋ ተለዋዋጭነትና የአመራሮቹን መሰሪ ባሕርይ በጊዜ ንጽጽር ለማየት ያስችላል። ትንታኔዎቹ ቅድመና ድኅረ-ደርግ የማጣቀሻ (ምልሰት) አቀራረብ ያላቸው በመሆኑ የሕወሓትንም ሆነ የመለስን ፖለቲካዊ ስብዕና አበጥሮ ለማስጣት ችሏል። የያሬድ ብዕር የሕወሓትን የዘመናት እኩይ ድርጊቶቹን በተመለከተ፤ በተለይም የብሔርተኝነት ቁስል የመንቆር አባዜያቸውን (44)፣ ብሔራዊ ቅራኔዎችን በማጎን ለጠባብ ብሔርተኝነቱ መገንቢያ መጠቀማቸውን (45፣55)፣ ቅራኔውን የበየኑበት እምነትና ዴሞክራሲያዊ እኩልነትን ተቀብሎ በኢትዮጵያ ውስጥ አብሮ መኖር ይቻላል በሚሉበት እምነት መካከል ያልረጋ መንፈስ ይፈታተናቸው (62) እንደነበር፣ ኢሕአዴግ የትግራይ ብሔርተኝነት ጥቅምና ፍርሃቶች ማስታገሻ የጎማ ማህተም መሆኑን (73)፣ ከብዙሃኑ ነጥቆ የትግራይ ጥቅም አስጠባቂነቱን (109)፣ ‹የትግራይ ዘመን ዘንድሮ ነው› በሚል ተአብዮ፣ ዛሬ የምናየው የትግራይ ልኂቃን እብለላ-ጥጋብ (255) ምንጩ ከወዴት እንደሆነ፣ ትግሬ የሰፈረበት መሬት ሁሉ የትግራይ ነው የሚለው የግዛት ተስፋፊነት ባሕርያቸውን (48፣150፣257) ከዐብይ ማሳያዎች ጋር በያሬድ ብዕር ተፍታተው ቀርበዋል።

በተለየ መልኩ ከዛሬ ባለፈ ለመጭው ትውልዶች ተሸጋጋሪ ዕዳ ሆኖ ቀርቦ ያለው የሕወሓት የግዛት መስፋፋትና የኢኮኖሚ ነጠቃ ተግባሩ ነው። ይኼ የገደል ላይ ሰርዶ ፍለጋ ሩጫ ሕወሓትንም ሆነ እወክለዋለሁ የሚለውን ሕዝብ ወዴት እንደሚወስደው ጊዜና ትውልድ መልስ ያላቸው ቢሆንም፣ የያሬድ ብዕር ‹‹የለቅሶ አዙሪት ውስጥ ራሳችን እንከታለን። ልናስብበት ይገባል›› ይላል ሰሚ ካለ። ያሬድ ሕወሓት ላይ ያቀረባቸው ትንታኔዎች ታሪካዊ ዋጋ ያላቸው ከመሆኑም ባለፈ የድርጅቱን ርዕዮተ ዓለማዊ ልሽቀትና ፖለቲካዊ መበስበስ (110-141) የተነተነበት አቀራረብ ሕወሓትንም ሆነ መለስን ድጋሚ እንድናጠናቸው የሚጋብዝ ሆኖ አግንቼዋለሁ።

መደምደሚያ

የሕወሓትንም ሆነ የኢሕዴን/ብአዴንን የትግል ታሪኮች በድርጅት እና በአባላት ደረጃ በተለያዩ ጊዜያት የተፃፉ መጽሐፍትን አንብበናል። በሁለቱም አካላት የተጻፉት መጻሕፍት ከአቅጣጫ በስተቀር በይዘት ደረጃ መመሳሰል ይበዛባቸዋል። የድርጅቶቹን ‹‹ከምንም መነሳት››፣ ‹‹ትክክለኛ የፖለቲካ መስመር መከተል››፣ ‹‹ጥቂቶች ቆራጦች›› ስለመሆናቸው፣ ‹‹በሕዝብ ድጋፍ››፣…ድል እንደተቀናጁ በግነታዊ ቃላት ይተርካሉ። ከበረሃ ጀምሮ በድርጅቶቹ ውስጥ በየጊዜው ያጋጠሙ ችግሮችና የተፈቱበት መንገድ በግልጽነት ለመቅረቡ አጠራጣሪ ነው። በስማዊው ‹‹የግንባር ቀደም ኀይሎች›› ስብስብ ‹‹መንግሥት›› ከሆኑ በኋላ በሚጽፏቸው ድርሳናትም ቢሆን አምባገነንነታቸውን በውስን ልማት ለመሸፈን እና ችግሮቻቸውን ውጫዊ ለማድረግ ሲፍጨረጨሩ የታዘብንበት አጋጣሚ በርካታ ነው።

ሁለቱን ድርጅቶች አብሮ በመሥራት የሚያውቃቸው ያሬድ፤ ከክላሽ እስከ ብዕር ድረስ የተጓዘበትን ያሬዳዊ ትዝታውን ሲያካፍለን፤ በታገለበትና በደረሰበት መጠን ሁለቱም ድርጅቶች በረሃ ላይ ሊቀብሯቸው የሞከሯቸውን እውነቶች ፈልፍሎ አውጥቶ እነሆ ብሎናል። በግሩም የፖለቲካ ሥነ-ጽሑፍ ችሎታው ተንትኖ ያቀረበልን ፖለቲካዊ መጣጥፎቹ፣ ቃለ-ምልልሶቹና የመጽሐፍት ዳሰሳዎቹ የእርሱን ዘመን ትውልድ ለመረዳትና በሰከነ አዕምሮ ለመገምገም ዕድል ይሰጣሉ። ቅንነቱ ካለ እንዲህ ያሉ ዕድሎች በበረከቱ ቁጥር ከታሪክ ፈተናችን ለማለፍ የሚያስችል ፖለቲካዊ መግባባት መፍጠር ይቻለናል። የያሬድ ጥበቡ መጽሐፍ የፖለቲካ ስሜት ከፍታና ዝቅታ ቢኖረውም፤ ከራስ ታሪክ ጋር ለመታረቅ ያለመ ሆኖ አግንቼዋለሁ። ከራሱ ጋር የታረቀ ከሌላው ጋር ለመታረቅ አይቸግረውም። በዚህ መንገድ ይመስለኛል አገር መገንባት የሚቻለው። ‹‹ያራዳ ልጅ ብሔር የለውም›› የሚለውን ተወዳጅ አባባሉን የትኛው የመታወቂያ ደብተሩ ላይ እንደሚያሰፍረው ባላውቅም፤ ያሬድ ጥበቡን የሚያህል አንጋፋ ፖለቲከኛ ወደ አገሩ ተመልሶ የለውጥ ውርጃ ላስቸገራት አገር ምጧን የሚያቀልላት የፖለቲካ ተንታኝ የሚሆንበትን ጊዜ እየተመኘሁ ላብቃ!!

                  

 

በይርጋ አበበ

 

ጋዜጠኛ ብሩክ እንዳለ የኢትዮጵያ ብሮድካስቲንግ ኮርፖሬሽን ባልደረባ በነበረበት ወቅት ለህዝብ ያቀርባቸው በነበሩ አነጋጋሪ ስራዎቹ ይታወቃል። በ2009 ዓ.ም ድምጻዊ ቴዎድሮስ ካሳሁን (ቴዲ አፍሮ) “ኢትዮጵያ” በሚል ርዕስ ባወጣው አልበሙ ዙሪያ ቃለ ምልልስ ሊያደርግለት ከድምጻዊው መኖሪያ ቤት ተገኝቶ ያዘጋጃቸውን ጥያቄዎች ጠይቆ የተሰጠውን ምላሽ ይዞ ወደ እናት መስሪያ ቤቱ ተመለሰ። በጋዜጠኝነት ሙያ አሰልቺ ከሆኑት የዕለት ተዕለት ስራዎች መካከል አንዱ ቃለ መጠይቅ የተደረገለትን ግለሰብ ድምጽና ምስልን ለተመልካች፣ አድማጭና አንባቢያን በሚጥም መልኩ ማስተካከል (ኤዲት ማድረግ) ሲሆን ታታሪው ጋዜጠኛ ብሩክ እንዳለ ግን የድምጻዊ ቴዲ አፍሮን ቃለ ምልልስ በጥራትና በትጋት ኤዲት አድርጎ ጨርሶ ለበላይ አለቆቹ አስረከበ።

ቃለ ምልልሱም በኢቢሲ ዋናው የቴሌቪዥን ጣቢያ እሁድ መዝናኛ ላይ ለተመልካች እንደሚቀርብ ጣቢያው አስተዋወቀ። ሆኖም ትንሽ ቆይቶ የቴዲ አፍሮ ቃለ ምልልስ በኢቢሲ እንደማይተላለፍ ተገለጸ። ከዚህ ክስተት በኋላ ይበልጥ አነጋጋሪ የሆነው የጣቢያው ውሳኔ እና የጋዜጠኛ ብሩክ እንዳለ ድካም “በወንፊት የተያዘ ውሃ ሆኖ መቅረቱ” ነበር። “ለሙያው ክብር ስል በዚህ መልኩ ስራዬን እየሰራሁ መቆየት አልፈልግም” ሲል አቋሙን ግልጽ ያደረገው ጋዜጠኛ ብሩክ እንዳለም ከድርጅቱ ለመልቀቅ ደብዳቤ አስገብቶ ወደ ቤቱ ተመለሰ።

ጋዜጠኛው ስራውን ከለቀቀ ከሳምንታት በኋላ ግን ሌላ አስደንጋጭ ዜና ተሰማ። ጋዜጠኛ ብሩክ እንዳለ የጤና እክል ገጥሞት በተለያዩ ሆስፒታሎች የህክምና ካርድ ይዞ ታየ የሚሉ ወሬዎች ተበራከቱ። ለዓመታት የማስታወሻ ደብተርና መቅረጸ ድምጽ ይዞ ሲዋከብ የሚታየው ፈጣንና ባለ ብሩህ አዕምሮ ወጣት፤ በአንድ ጀምበር ወደ ህክምና መስጫ ተቋማት ሄዶ ህክምና ወረፋ ሲጠብቅ ተገኘ። በምን ምክንያት ለህመም ተዳረገ ለሚለው ጥያቄ እስካሁን ይህ ነው የተባለ ተጨባጭ ምላሽ የለም። በጉዳዩ ዙሪያ የተለያዩ መላ ምቶች ቢሰጡም ባለ ጉዳዩ ጋዜጠኛ ብሩክ እንዳለ ግን ‹‹ሆድ ይፍጀውን›› መርጦ በተረገመ ቀን የደረሰበት ዱብ እዳ እንደሆነ ከመናገር ውጭ እሱም የህመሙን መነሻ ግልጽ አላደረገም።

ስራ ከለቀቀ አንድ ዓመት በኋላ ወይም ህመሙ ከደረሰበት አንድ ዓመት ሲሞላው ለተሻለ ህክምና ወደ ቱርክ ሊያቀና መሆኑን ሰማንና “ጠያቂውን ልንጠይቅ” ቤቱ ድረስ ሄድን። ጋዜጠኛ ብሩክ ስለ ቱርክ ጉዞው፣ ስለ ህመሙ መጠን እና ስለ ጋዜጠኝነት ሙያ የሰጠንን ሃሳብ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

ህመሙ ሲጀምር የነበረው ሁኔታ እና ያደረገው ክትትል

ህመሙ ሲጀምረኝ እግሬን ነበር የያዘኝ። ህመሙ እንደተሰማኝ ወደተለያዩ ሆስፒታሎች ስሄድ አንዱ የሚቀባ መድሃኒት ሲሰጠኝ ሌላኛው መርፌ ይሰጠኛል። ነገር ግን ስቀባ የነበረውም ሆነ ስወጋ የነበረው መርፌ ዋጋ አልነበረውም። ወደ ባልቻ ሆስፒታል ሄጄም ራጅ ተነሳሁ፤ ሩሲያዊያን ሃኪሞች ነርቭህን ብርድ መቶት ነው ብለው ነገሩኝና በተለምዶ ደረቅ መርፌ የሚባለውን እና ኪኒን ሰጡኝ። ይህን ተከታትዬም ለውጥ የለውም። ከዚያም ወደ ዘውዲቱ ሆስፒታል ሄድኩ። መድሃኒት ሰጥተውኝ ሲከታተሉኝ ለውጥ ስላላዩብኝ MRI ምርመራ ሲደረግልኝ የዲስክ መንሸራተት እንደሆነ ተገለጸልኝ።

እኔን ያመመኝ ዲስክ መንሸራተት ደግሞ በፊዚዮቴራፒ ክትትል የሚድን ስላልሆነ ኦፕራሲዮን መደረግ እንዳለብኝ ነገሩኝ። በዚህ አገር በዚህ ህመም ዙሪያ ያለን የህክምና ልምድ ከስድስት ዓመት የማይበልጥ ከመሆኑም በላይ ህክምናውን ማካሄድ ከባድ ነው። እስካሁንም ውጤታማ የሆኑት ህክምናዎች በጣም ጥቂቶቹ ናቸው። ስለዚህ ማድረግ የነበረብኝ የተሻለ ህክምና እስከማገኝ ድረስ የኢትዮጵያ ቡና ስፖርት ክለብ ፊዚዮቴራፒስት አቶ ይሳቅ ሽፈራው ዘንድ ሄጄ ፊዚዮቴራፒ ክትትል ማድረግ ነበር። በዚህም ለውጥ ላገኝ አልቻልኩም። ወደ ጥቁር አንበሳ ሆስፒታል ተመልሼ ስሄድ ኦፕሬሽን መደረግ እንዳለብኝ በድጋሚ ገለጹልኝ።

የገቢ ማሰባሰቡ ሂደትና የተገኘ ውጤት

ህመሙ እንዳመመኝ አካባቢ ከ20 እና 30 ሜትር በላይ መንቀሳቀስም ይከብደኝ ነበር። የጥቁር አንበሳ ሆስፒታል የሀኪሞች ቦርድ ወደ ውጭ ሄጄ እንድታከም ወሰነ። ህክምናውን ለማድረግ ጀርመን ውስጥ በሚገኝ ሆስፒታል የሮሆቦቲክስ ህክምና እንዳገኝ የተወሰነ ሲሆን በወቅቱ ለህክምናው የሚያስፈልገው 30 ሺህ ዶላር እንደሆነ ነገረን። ገንዘቡ ብዙ ስለነበረ ኮሚቴ ተዋቅሮ እንቅስቃሴ ተጀመረ። ህዝቡ ያደረገልኝ ድጋፍ ከፍተኛ ነው። ኮሚቴዎቹም በራሳቸው ተነሳሽነት ያደረጉልኝ ድጋፍ የሚደነቅ ነው። ወደ ገንዘቡ ስንመጣ በባንክ አካውንቴ የታሰበውን ያህል ገንዘብ አልገባም፤ ለዚህ ደግሞ ችግሩ የሚመስለኝ የባንክ ገንዘብ ዝውውር ስርዓታችን ኋላ ቀርና ምቹ ስላልሆነ ነው። የተሻለ ገንዘብ የተገኘው በ‹‹ጎፈንድሚ›› (GOFUNDME) በጋዜጠኛ ሊባኖስ ዮሀንስ አጋዥነት የተሻለ ገንዘብ መሰብሰብ ተችሏል። በዚህ ሁሉ ሂደት ውስጥ ግን የአፍሪሄልዝ ቴሌቪዥን ባለሙያዎች ይከታተሉኝ ነበር። ዶክተር ሜሎን ወርቁም ጉዳዩን ተከታትላ ወደ ውጭ አገር ሄጄ የምታከምበትን ሁኔታ እያመቻቸችልኝ እንደሆነና በቦርድ እየታየ መሆኑንም ነግራኝ ነበር።

አፍሪሄልዞች ባይመጡ ኖሮ ህክምና ለማድረግ የቤተሰቦቼ መኖሪያ ቤት ተሸጦ ለመታከም ነበር ያሰብነው። በዚህ መሃል የአፍሪ ሄልዝ ጥረት መሳካቱን ነገሩኝ። ነገር ግን እስካሁን የደረሱበትን ደረጃ አላውቅም። ከእግዚአብሔር ጋርም ይሳካል ብዬ አስባለሁ።

የጋዜጠኞች ጥረት

በሆነ አጋጣሚ የህክምና ስህተት ተሰራ ተብሎ ሲነገር የሀኪሞች ማህበር ቀድሞ በመውጣት ነው የሚከላከሉት። ይህን የሚያደርጉትም ለሙያው ክብር ሲሉ ነው። በጋዜጠኝኘቱም ስንመለከት ህመም ሲፈጠር ብቻ ሳይሆን በማንኛውም ነገር ጠንካራ የሆነ የጋዜጠኞች ህብረት መንፈስ ሊያሳዩ ይገባል።

ጋዜጠኝነት እና ለኢትዮጵያ ያበረከተው ሚና

በአሁኑ ወቅት ጋዜጠኝነት ለአገር የሚገባውን ያህል እያበረከተ ነው ብዬ አላምንም። ለዚህ ደግሞ ከዚህ በፊት የነበረው የመንግስት አሰራርም ሊሆን ይችላል (ከዶክተር አብይ ወደ ስልጣን መምጣት በፊት ያለውን) ሁለተኛው ምክንያት ደግሞ ሙያው ተገቢውን ክብር እንዳያገኝ የተደረገው በጋዜጠኛው ድክመትም ነው ብዬ አስባለሁ።

በተለያዩ አጋጣሚዎች ሙያው ሲበደል እንሰማለን። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ ብዬ የማስበው ጠንካራ ማህበር ስለሌለን ሊሆን ይችላል። በዚህ ዘመን አንድ ሰው ጋዜጠኛ ለመሆን ምንም የሚጠየቀው ነገር የለም። አንድ ሃኪም በሙያው ስህተት ቢሰራ አንድ ሰው ነው ሊጎዳ የሚችለው፤ ጋዜጠኛው ግን ኃላፊነት ሳይሰማው ቀርቶ ወይም በሙያ ብቃት ማነስ ስህተት ቢሰራ ሚሊዮኖችን ነው የሚጎዳው። ይህን ያህል ስስ (ሴንሲቲቭ) ጉዳይ ስለሆነ በኃላፊነት ሊሰራ የሚገባው ሙያ ቢሆንም እኛ አገር ውስጥ ግን ያለው እውነታ ከዚህ በተቃራኒው ነው።

ሌላው ቀርቶ የአገሪቱን የሚዲያ ዘርፍ እንዲመራ ስልጣን የተሰጠው የብሮድካስት ባለስልጣን ለግለሰቦች የሚዲያ ፈቃድ ሲሰጥ የግለሰቡን የሙያ ብቃት ታሪክ አያጠናም። 12ኛ ክፍልን ያላጠናቀቀ ሰው የቴሌቪዥን ባለቤት እንዲሆን ፈቃድ ሲሰጠው በተሰጠው ጣቢያ ምን ሊሰራበት እንደሚችል አስብ። በዚህ ሰው ስር የሚቀጠሩ ጋዜጠኞች ሙያቸው እንዴት ሊከበር እንደሚችልም ስናስብ ያጠያይቃል። በአገራችን እኮ አንቱታን ያተረፉ የሚዲያ ባለቤቶች አሉ። የተሰጣቸውን ሚዲያ ከአንባቢ እና አድማጭ ጋር አዋህደውና አስማምተው ከበሬታን ያተረፉ ሚዲያዎች።

ነገር ግን በርካታ የሚዲያ ባለቤቶች በተባባሪ አዘጋጅነት የሚሰሩ ድርጅቶችን የአየር ሰዓት ሲሰጡ የአዘጋጆቹን ሙያዊ እውቀት እና ሊያስተላልፉ የሚችሉትን ይዘት አይመዝኑም። ብዙዎቹ ተባባሪ አዘጋጆቹ ሊያስገቡላቸው ስለሚችሉት የስፖንሰር ገቢ ብቻ ነው የሚጨነቁት።

ሌላው ደግሞ ዩኒቨርስቲዎቻችንም ቢሆኑ ምን ያህል ተማሪን እንዳስመረቁ እንጂ በጥራት ስለማስተማራቸው የሚያስቡበት አይመስለኝም። ይህ በመሆኑም ብዙ ክብር የሚሰጣቸው ጋዜጠኞች ከሙያው ሲሸሹና በሌላ ስራ ሲሰማሩ ይታያል።

ስለዚህ ጋዜጠኝነት እንዲከበርና ለአገር ግንባታም አስተዋጽኦዋቸው የጎላ እንዲሆን መንግስት፣ ዩኒቨርስቲዎች እና ጋዜጠኞች ሊያስቡበት ይገባል። በተለይ እኛ ጋዜጠኞቹ ራሳችንን እና ሙያችንን ለማስከበር በስነ ምግባር እና በእውቀት ራሳችንን ማሳደግ ይኖርብናል። ህክምናዬን ተከታትዬ ስመጣ በዚህ ጉዳይ የበኩሌን አስተዋጽኦ ለማድረግ ነው ያሰብኩት።

ሚዲያው የተዳከመበት ተጨማሪ ምክንያት

መንግስት ጠንካሮቹን የሀይማኖት ተቋማትን፣ ሲቪክ ማህበራትን እና ሚዲያውን በአንድም በሌላ መልኩም አጠፋቸው። ያሉትን ደግሞ የእሱ አጀንዳ ሰባኪ አደረጋቸው። በዚህ ምክንያት ህዝቡ የሚያከብረው ተቋም አጣ።

ለምሳሌ ባለፉት ሶስት ወራት በአገራችን በነበረው ግጭት ሚዲያዎች በተለይ የሬዲዮ ጣቢዎች ግጭቱ እንዲበርድ ያደረጉት አስተዋጽኦ ምንድን ነው? ብለን ስንመለከት ምንም ያደረጉት አስተዋጽኦ አልነበረም። ይህ የሆነው ደግሞ በደህና ቀን የሰሩት ረብ ያለው ስራ ስላልነበረ ነው። በችግር ቀን ተነስተው ግጭቱ እንዲቆም ቢናገሩስ ማን ሊሰማቸው ይችላል? ነገም የሆነ ችግር ቢፈጠር ለመፍትሔ የሚሆን መልእክት ሊያስተላልፍ የሚችል አይደለም።

ስለዚህ ይህ የተከበረ ሙያ ለአገር ግንባታ የሚጠበቅበትን ሚና እንዲጫወት ጋዜጠኝነት በነጻነት የምትሰራው ስራ ስለሆነ መንግስት ለሙያው ነጻነት ሊሰጠው ይገባል።

 

 

በይርጋ አበበ

 

 

ቀጭን ሰውነትና ድምጸ መረዋ ወጣት በቅርቡ የዩቲዩብና ሎሚ ቲዩብ ገጾችን በሁለት ዜማዎቹ ተቆጣጥሯቸዋል ብሎ መናገር ይቻላል። ትውልዱ በአማራ ክልል ሰሜን ጎንደር ዞን (በአሁኑ የዞን አወቃቀር ማዕከላዊ ጎንደር) አዳኝ አገር ጫቆ አካባቢ ነው። ዕድገቱ ደግሞ ጭልጋ አካባቢ ነው። ሙዚቃን የጀመረው በትምህርት ቤት ሲሆን እየቆየ ደግሞ በኪነት ቡድን ታቅፎ መዝፈንና እስክስታ መወዛወዝ መጀመሩን ይናገራል።

 

ወጣቱ ድምጻዊ ስድስት ሙዚቃዎችን ለአድማጭ ያቀረበ ቢሆንም ከአድማጭ ጋር በሚገባ ያስተዋወቀው ግን ‹‹ሳንኪ›› የሚለው ስራው ነው። በሳንኪ ከፍተኛ ተቀባይነትን ካገኘ በኋላም ለሁለት ዓመታት ከሙዚቃ ርቆ ከቆየ በኋላ በቅርቡ ‹‹እንጃልኝ›› የሚል የጎጃ ዜማ ይዞ ቀረበ። ለሁለት ዓመታት ከሙዚቃ የቆየበት ምክንያት ደግሞ በጎንደር አካባቢ በደረሰው ግጭትና በደረሰው ሰዋዊ እልቂት ምክንያት ሀዘን ላይ በተቀመጠ ህዝብ ፊት አልዘፍንም በማለቱ እንደሆነ ተናግሯል።

ድምጻዊው ከሚኖርበት ጎንደር ከተማ ሆኖ በሁለቱ ዜማዎችና ሌሎች ጉዳዮች ዙሪያ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር በስልክ ቃለ ምልልስ ያደረገ ሲሆን፤ የቃለ ምልልሱን ይዘት ከዚህ በታች እናቀርበዋለን።

 

ሳንኪ እና እንጃልኝ አጀማመራቸው

ሳንኪ የሚለው ነጠላ ዜማ የተሰራው ጥናት ከተሰራለት በኋላ ሲሆን የአካባቢውን ነባር ባህል መሰረት ያደረገ እንደሆነ ይናገራል። ሳንኪ በጥናት የተሰራ በመሆኑም ከፍተኛ አድናቆትና የህዝብ ተቀባይነትን እንዲያገኝ አስችሎታል የሚለው ድምጻዊ ወርቁ ሞላ፤ በጎጃምኛ ዜማ ተመሳሳይ ይዘት ያለው ስራ ለመስራት መነሳቱን ተናግሯል። በጎጃምኛ ዜማው ላይም ቢሆን ጥናት ማካሄዱን ገልጾ፤ ‹‹ሃሳቡም ሰፋ ብሎ አገር ሰላም ይሁን ብሎ ነው የሚጀምረው›› ሲል ስለ አዲሱ ነጠላ ዜማው ይናገራል።

‹‹ኢትዮጵያ ቅድስት አገር ናት ህዝቧ እንደ ወርቅ በእሳት ተፈትኖ ያለፈ ኩሩ ህዝብ ነው›› የሚለው ድምጻዊ ወርቁ ሞላ፤ ‹‹ዘፈኑ ሰፋ ያለ ሃሳብ ይዞ የተነሳውም›› በዚህ የተነሳ መሆኑን ይናገራል። ዘፈኑ ላይም፡-

 

‹‹እየሙን እየሙን እየሙን

አገር ሰላም ይሁን›› በማለት ምኞቱን ይገልጻል። ‹‹አገር ቢሉ ከኢትዮጵያ ወዲያ፤ ህዝብ ቢሉ ከሀበሻ ወዲያ ኤዲያ›› በማለት ስለ አገሪቱና ህዝቧ ታላቅነት ይናገራል። በዚህ የተነሳም ዘፈኖቹ ሊወደዱ መቻላቸውን አስታውቋል። ‹‹የጃኖ ልብስን ከአስር ዓመት በፊት ለብሼው ብቅ ካልኩ በኋላ ጃኖ እንዲህ ፋሽን ሆኖ ሳየው ደስ ይለኛል›› የሚለው ወርቁ ሞላ፤ በዘፈኖቹ በርካታ ተወዛዋዦች የሚያሳትፍበት ምክንያትም ይህ እንደሆነ ተናግሯል።

 

ለምሳሌ በእንጃልኝ ዘፈኑ ውስጥ 32 ተወዛዋዦችን ያሳተፈ ሲሆን ‹‹ከእነዚህ ውስጥ ለመጀመሪያ ጊዜ ለቀረጻ የበቁ እንዳሉት ሁሉ በማር እስከ ጧፍ ላይ ተሳታፊ የነበሩ ልጆች አብረውን ሰርተዋል። ይህ መሆኑ ደግሞ የተለየ ድባብ እንዲኖረው አድርጎልናል›› ብሏል።

 

አርቲስት ወርቁ በዚህ ዘመን የሚሰሩ የባህል ሙዚቃች ላይ በውዝዋዜ በኩል የሚታዩ ክፍተቶች እንደሚያስከፉት ይናገራል። ‹‹በባህል ውዝዋዜ ላይ ጅንስን ሲጠቀሙ ማየት እየተለመደ መጥቷል›› ሲል መናገር የሚጀምረው ወርቁ፤ ‹‹እንጃልኝን ስንሰራ ቦታው ድረስ ሄደን በባህሉ ባለቤቶች ጥናት አስጠንተን ልንሰራ የቻልነው ከዚህ የተነሳ ነው›› ብሏል። ለዚህ ነጠላ ዜማ ቀረጻም ከ72 ሺህ ብር በላይ ወጭ እንዳደረገ ተናግሯል።

 

የአማርኛው ሃጫሉ?

አርቲስት ሃጫሉ ሁንዴሳ በሙዚቃ አድማጮች ዘንድ ይበልጥ ታዋቂ የሆነው ከሶማሌ ክልል የተፈናቀሉ የኦሮሞ ተወላጆችን ለመደገፍ በተዘጋጀው የሙዚቃ ፌስቲቫል ላይ በዘፈነው ዘፈን ነው። በወቅቱ ሃጫሉ የኦሮሞ ህዝብ በዚህ ስርዓት እየደረሰበት ያለውን የመብት ጥሰት በባለስልጣኑ ፊት የዘፈነ ሲሆን ይህን ድርጊቱንም በቅርቡ ከስልጣን የተነሱት የብሮድካስት ባለስልጣን ዳይሬክተር ዘርአይ አስገዶም ‹‹ፈረስ ጭናችሁ አራት ኪሎ ግቡ እያለ የሚዘፍነውን የሀጫሉን ዘፈን በቴሌቪዥን ማስተላለፍ ምን ይሉታል?›› ሲሉ የኦሮሚያ ብሮድካስት ኔትዎርክን መተቸታቸው አይዘነጋም።

 

ልክ እንደሀጫሉ ሁሉ የጎንደሩ ልጅ ወርቁ ሞላም የአማራ ክልል ከፍተኛ ባስልጣናት በተገኙበት የፋሲል ደመወዝን ‹‹አለ ነገር›› የሚል ዘፈን በመዝፈን ታዳሚን ሲያስፈነድቅ ባለስልጣናቱን ደግሞ አስደምሟቸዋል። በዚህ ድርጊቱም ‹‹እንደ ሃጫሉ›› የሚል ስያሜ ተሰጥቶታል።

 

በዚህ ጉዳይ ላይ አስተያየቱን እንዲሰጠን ላቀረብንለት ጥያቄ ሲመልስም ‹‹ቀደም ባሉት ጊዜያት የራሴን ስራ ከመስራት በፊት ነበር ይህን ዘፈኑን ስዘፍነው የነበረው። ይገርምሃል የመንግስት ካድሬዎች በራሳቸው የተሃድሶ ፕሮግራም ላይ ዘፈኑን እንድዘፍንላቸው ጠይቀውኛል›› ሲል ከአካባቢው ባስልጣናት የቀረበበት ትችት እንዳልነበረ ተናግሯል። ሆኖም ስጋት አድሮበት እንደነበረ ሳይሸሽግ አላለፈም። ዘፈኑ የመንግስት ባለስልጣናትን ስለማያስደስት (ቢያስደስታቸው እንኳን በፖለቲከኞች ስለማይደገፍ) ሆን ብለው ሊያጠምዱኝ አስበው ነው የሚል ስጋት አድሮበት ሁሉ እንደነበረ ተናግሯል።

 

የወርቁ ሞላ ዘፈኖችን በወፍ በረር

ድምጻዊ ሞላ ወርቁ ‹‹እንደ ወርቅ በእሳት ተፈትኖ ያለፈ ህዝብ ነው›› በሚለው የኢትዮጵያ ህዝብ ውስጥ አንዱ ለሆነው ለጎጃም ህዝብ ሲቀኝ፤

‹‹እንደ ጣና አጥርቶት አሳምሮ ሰርቶት

ደግነት ጀግንነት አሳምሮ ችሮት›› ይላል።

ድምጻዊው የጎጃምን ህዝብ በጅግንነት እና ደግነት ብቻ በመወከል ሳያበቃ በፍቅር የተካኑ ናቸው ሲል በሚቀኝበት ስራው፡-

እነዚህ ጎጃሞች መወደድ ያውቃሉ

ከአንጀት እየመቱ አንጄት ይገባሉ›› ሲል ሞቴን ጎጃም ያድርገው የሚሉትን ሰዎች እንዳልተሳሳቱ ይደግፋቸዋል። ወርቅ የሆነው የኢትዮጵያ ህዝብ ከዜማም በላይ ነው የሚለው ይህ ወጣት ድምጻዊ፤ ‹‹ወደቀደመ እኛነታችን ስልንመለስ እና ራሳችንን ፈልገን ልናገኝ ይገባል›› የሚል እምነት አለው። ‹‹ኢትዮጵያ ስትነሳበት ደስ የማይለው አካል አለ›› የሚለው ይህ ወጣት ድምጻዊ፤ ለኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ቱሪዝም ከፍተኛ ሚና እየተጫወተ መሆኑን መንግስት እየነገረን ነው። ቱሪስቶችን ወደ አገራችን እንዲመጡ ስናደርግ ደግሞ ልናሳያቸው የሚገባን የራሳችን ባህል እና ሙዚቃን እንጂ ካራቫት ያደረገን የባህል ዘፋኝ አይደለም ይላል።

ሌላው የወርቁ ሞላ ተወዳጅ ዘፈን ሳንኪ ነው። ሳንኪ ከሚለው ዘፈኑ ላይ ደግሞ የሚከተሉትን ስንኞች አንስተን እንመለከታለን።

‹‹ዝናው የታለ ያ ስመ ጥር

የአባ ታጠቅ ልጅ የኳሊ በር።

ስፍራው ቸር ውሎ ጫታ ይደር

ያ ያሳደገኝ በጌምድር›› ሲል የጎንደርን ትንሳዔ የሚመኝበትን ቅኔ በውብ ዜማ ያሰማናል።

‹‹የጉና ጠምበለል የበለሳ እንጉዳይ

ከአገሩ ካፈሩ ነው የኔማ ጉዳይ›› በሚለው ግጥሙ ደግሞ አገር ማለት ሰው ነው ከሚለውም በላይ አገር መሬትና አፈር እንደሆነ ይገልጻል።

የጎንደርን ታላቅነትና የህዝቡን ጀግንነት በተመለከተ ሲቀኝ ደግሞ፤-

     ‹‹ከነባር ቢነሱ ከላይ ከዘር ከዘር ግንዱ፤

ከጎንደር ወይዛዝርት ጀግና ከወለዱ።

ወንዶቹ እንደ አንበሳ ሴቱ እንደ ዱር አውሬ፤

ጥቃቱን አይወድም ሲፈጠር ጎንደሬ።

የኢትዮጵያ ቀኝ እጅ ሺ ጦር ያልበገረው፤

ገብርዬ ሲማርክ ይል ነበር እሰረው›› በማለት ስለ ጎንደርና ጎንደሬ ይናገራል።

 

ለመውጫ

 

 

‹‹ጎንደር ዙሪያ ገባው በእልፍ ጀግና ታጥሮ

በእስራኤሎች መንደር ወለዳ ተሸግሮ።

አገራችን ጎንደር ሰሜን አርማጭሆ ወልቃይት ጠገዴ ዳንሻና ሁመራ፤

አይ ደመንማናው አፈር፤ ጭልጋና መተማ ደንቢያና ፎገራ።

አገራችን ጎንደር መልሶ አገራችን

ጓያችን ይሰብራል እንኳን ጥይታችን›› በማለት ዘፈኑን ይቋጫል።

ዘፈኑን ትሰሙት ዘንድ እየጋበዝን በዚሁ እንሰናበታለን።

 

በይርጋ አበበ

ኢትዮጵያ ለሴት ልጆቿ የማትመች አገር ብትባል ማጋነን አይመስልም። በእርግጥ የሶስተኛው ዓለም አብዛኛው ዜጋ ኑሮውን በጉስቁልና የሚመራ መሆኑ የአደባባይ ሀቅ ቢሆንም በሴቶች ላይ የሚያሳርፈው የኑሮ በትር ግን ከተባዕቶቹ የጠነከረ ነው። በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ያሉ አገራት ሴት ልጆቻቸውን ከማስተማርና ለአደባባይ ክብር ከማድረስ ይልቅ ‹‹የጓዳ ጌጥ›› ማድረጉ የተለመደ ነው። በዘፈን ሳቀር ‹‹የሳሎኔ ጌጥ፣ ውዬ ስገባ ከቤቴ፣ ወዘተ….›› እየተባለ የሚዘፈነው ለሴቶች ነው። ወንዶቹ ወደጓሮ ሴቶቹ ወደጓዳ እንዲል የጥንት ሰው ማለት ነው።

ከዚህ ሃሳብ በተቃራኒ የቆመው ሰዓሊ ታምራት ስልጣን ደግሞ የሴቶችን ድካም የሚገልጽ የስዕል አውደ ርዕይ አዘጋጅቶ ለእይታ አቅርቧል። ባሳለፍነው ሰኞ በኢትዮጵያ ሳይንስ አካዳሚ “ብላቴን ጌታ ህሩይ ወልደስላሴ የጥበብ ማዕከል” ውስጥ የተከፈተው አውደ ርዕይ እስከቀጣዩ ሀምሌ ወር መጀመሪያዎቹ ሳምንታት በነጻ ለእይታ ክፍት ሆኖ ይቆያል።

የስዕል አውደርዕዩን ስያሜ ‹‹መክተፏ›› ሲል የሰየመው አርቲስቱ ከዚህ ቀደም ስድስት ጊዜ በግሉ፤ ከ20 ጊዜ በላይ በሆል ያቀረበ ሲሆን የአሁኑ ደግሞ ሙሉ በሙሉ ትኩረቱን ለሴቶች ያደረገ ነው። ስለ ሃሳቡ ሲናገርም ‹‹ከዝብርቅርቅ ዕይታ እና ሃሳብ ወደጠራ መስመር ለማምጣት ብዙ ወራትን ቆየሁ›› ሲል ስለ ስዕሎቹ የሚናገረው ሰዓሊ ታምራት፤ ሃሳቡን ሲያብራራም ‹‹እነዚህን የዓመታት ትዝብቶቼንና ገጠመኞቼን ከንባብ፣ ከውይይት፣ የሕይወት ተሞክሮዬን እና ስሜቴን ለመግለጽ ይመጥናል በምላቸው ቀለሞች፣ ቅርጾች እና መስመሮች ባለፉት ወራት በስዕል መስሪያ ክፍሌ (ስቱዲዮ) ውስጥ በተለያዩ ቁሶች ማከናወን ጀመርኩ›› ሲል የስዕሎቹን ጅማሮና መዳረሻ ያስረዳል።

መክተፏ መክተፊያ ጣውላን ከሴት ልጅ አካል ጋር አቀናጅቶ የሳለው ሲሆን ‹‹ሴቶች ለአገራችን ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ዘርፍ ያላቸውን መጠነ ሰፊ ሚና›› የሚያመላክት እንደሆነም ይናገራል። ሰዓሊው ስለ ስዕሎቹ ሲናገር ‹‹የመክተፊያ ቦርዱ በስዕሉ ቢላዋዎች በወጥ ቤት ምግብ በቀላሉ ተዘጋጅቶ በሳሎን ጠረጴዛ ከመቅረቡ በፊት እነዚህ የመክተፊያ ቦርዶች የሚታዩባቸው የተለያዩ ጠባሳዎች፣ አካላዊ ድካም እና የጥንካሬ እጦት ተገቢውን ትኩረት የሰጣቸው የለም። በተመሳሳይ መልኩ የእኛ የኢትዮጵያ ሴቶች ከመጋረጃው ጀርባ በተዘጉ በሮች ጀርባ በየቤቱ በየቀኑ የሚከፍሏቸው መስዋዕቶች ከእነዚህ የመክተፊያ ቦርዶች ጋር ተመሳሳይነት ያላቸው ናቸው›› ይላል።

ከ50 በላይ የስዕል ስራዎችን ከባህላዊ የሙዚቃ ጋር በማጀብ ያቀረበ ሲሆን፤ ይህም ታዳሚን ከማዝናናት ባለፈ ለሰዓሊው ስራዎች ጉልበት ለመስጠት የታሰብ ጭምር ነው።

መክተፊያን ከሴት ልጅ ጋር ብቻ ማገናኘት ተገቢ ነው ወይ? ወንዶችስ የጓዳውን ስራ ይሰሩት የለም ወይ? የሚል ጥያቄ የቀረበለት ሰዓሊ ታምራት ወንዶች ምግብ የሚመገቡት በቤታቸው እህቶቻቸው፣ እናቶቻቸው፣ የቤት ሰራተኞቻቸው ወይም ሚስቶቻቸው የሰሩላቸውን ነው። ከቤት ውጭ ቢበሉም እንኳን በሆቴል ወይም ሬስቶራንት ውስጥ ምግቡን የሚያበስሉት ሴቶች መሆናቸውን ያስታወሰ ሲሆን ከዚህ ውስጥ የሴቶች ሚና ጎልቶ ይውጣ እንጂ ወንዶች መክተፊያን አይጠቀሙባትም ለማለት እንዳልሆነ ተናግሯል።

 

 

ነጻነት የሚናፍቀው የስዕል ሙያ

ሰዓሊው ስዕሎቹን ከሴት ልጅ የጉልበት ብዝበዛ ጋር አገናኝቶ እንዲህ ያቅርበው እንጂ በኢትዮጵያ የሰዓሊያ የጉልበት ብዝበዛም መንግስት ፊት የነሳው ዘርፍ መሆኑ በስፋት ይነገራል። በኢትዮጵያ የስዕል ኢንዱስትሪው እያደገ ለመሆኑ ጥያቄ የማይነሳበት ቢሆንም የሰዓሊያን ኑሮ ግን እያደገ አለመሆኑ ይነገራል። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ ብዙ ሊሆን ይችላል (የቀለምና ሌሎች የስዕል ግባቶች ዋጋ መወደድ፣ የስቱዲዮ ችግር፣ የገበያ እጥረት፣ የአውደርዕይ ማዘጋጃ ቦታ አለማግኘት ወዘተ)። በዚህ መሰናክል ውስጥ ታልፎ የሚሰራውን የስዕል ስራ በኢትዮጵያዊያን ዜጎች የመፈለግ እድል ቢኖረው እንኳን ኢትዮጵያዊያን ባላቸው የገንዘብ እጥረት አማካኝነት ከገበያው ያርቃቸዋል። ስለዚህ ለኢትዮጵያ ሰዓሊያን ዋና የገበያ ደንበኞች የውጭ ዜጎች ቢሆኑም ባለፉት ሶስት ዓመታት ኢትዮጵያ ውስጥ በተፈጠረው የፖለቲካ አለመረጋጋት ምክንያት የቱሪስት ፍሰቱ ቀንሷል። ይህ መሆኑ ደግሞ በሰዓሊያን ገበያ ላይ የራሱን የሆነ ከፍተኛ ሚና መጫወቱን የኢትዮጵያ ሰዓሊያን ማህበር የቀድሞ ፕሬዝዳንት ሰዓሊ በቅርቡ በአንድ መድረክ ላይ ሲናገር ሰምተነዋል።

የኢትዮጵያ ሴቶችና የኢትዮጵያ ሰዓሊያን ተመሳሳይ ጫና እና መገፋት የሚደርስባቸው ከመሆኑ የተነሳ ሁለቱም ነጻ እንዲወጡና እኩል ተጠቃሚ እንዲሆኑ ደግሞ አገሪቱ ልትከፍለው የሚገባት ዋጋ ይኖራል።¾

 

በይርጋ አበበ

 

የኢትዮጵያ መንግስት ለኪነ ጥበቡ ዘርፍ ትኩረት እንደሚሰጥና የልማቱ አካል አድርጎ እንደሚያየው ደጋግሞ ሲገልጽ ይሰማል። መሬት ላይ ያለው እውነታ ግን ከዚህ ተቃራኒ ነው ሲሉ በሙያው የተሰማሩ ዜጎችና ባለሙያዎች ይናገራሉ። እንደአብነት የሚያቀርቡት ምክንያትም በአገሪቱ የሲኒማ ቤቶችና ቴአትር ቤቶች ቁጥር አነስተኛ መሆን በተለይም መንግስት በክልሎች ቴአትር ቤቶችን አለማስፋፋቱን ነው።


የኪነ ጥበቡ ዘርፍ በባህልና ቱሪዝም ሚኒስትር ስር ሆኖ መቆየቱ የሚታወስ ሲሆን ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ ደግሞ የኪነ ጥበቡን ዘርፍ ‹‹እንደ ትርፍ ጊዜ ስራው አይቶታል›› ሲሉ ይሞግታሉ። ‹‹ይህ ባይሆን ኖሮ እስካሁን ድረስ በተለይ ቴአትር ተማሪዎች ከዩኒቨርስቲ ከወጡ በኋላ በስራ ቅጥር ሲቸገሩ አናይም ነበር›› የሚሉት የሀሳቡ ሞጋቾች ‹‹መንግስት በተለያዩ ዩኒቨርስቲዎች የቴአትር ዲፓርትመንት ከፍቶ ተማሪዎች እየተማሩ ይገኛሉ። ሆኖም ከምረቃ በኋላ በተማሩት ሙያ ሰርተው ችሎታቸውን የሚያሳዩበትም ሆነ የገቢ ምንጫቸውን የሚያሳድጉበት ሜዳ የለም። ይህ የሆነው ደግሞ በክልሎች ቴአትር ቤት አለመኖሩ ነው›› ሲሉ ይገልጻሉ።


የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ስነ ጥበባት ትምህርት ኮሌጅ (በተለምዶ ያሬድ ትምህርት ቤት) ተማሪዎች ይህን ችግራቸውን መንግስት ተመልክቶ ምላሽ እንዲሰጣቸው ለጠቅላይ ሚኒስትር ዶክተር አብይ በደብዳቤ አስታውቀዋል። የተማሪዎቹን ደብዳቤ እና ስለ ሀሳቡ ዝርዝር መረጃ ለሰንደቅ ጋዜጣ የሰጠው ተማሪ መሀመድ ጌታ ባልቻ ‹‹በኢትዮጵያ የስነ ጥበብ ተማሪዎች ቅጥር ላይ ችግር አለብን። በመሆኑን በሌሎች ዓለማት እንደሚደረገው በእኛ አገርም ‹‹ከፖለቲካ እና ከባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ነጻ እና ገለልተኛ የሆነ የስነ ጥበብ ምክር ቤት እንዲቋቋም ነው ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ጥያቄ ያቀረብነው›› ብሏል።


ተማሪ መሀመድ ጌታ ባልቻ አያይዞም ለአብነት የተለያዩ አገራትን ተሞክሮ ያቀረበ ሲሆን ‹‹ለምሳሌ የናይጄሪያ ስነ ጥበብ ምክር ቤት እ.ኤ.አ በ1975 የተመሰረተ ድርጅት ሲሆን ከመንግስት የተሰጠው ኃላፊነት ስነ ጥበብ እና ባህል በሀገሪቱ እንዲስፋፋ፣ እንዲያድግ እና ተደራሽነት እንዲኖረው ማድረግ ነው። ምክር ቤቱ ጋለሪ ቤት፣ ቴአትር ቤት፣ ሲኒማ ቤት እንዲሁም የዕደ ጥበባት ማዕከል የማቋቋም ስልጣን አለው። የምክር ቤቱ ሊቀመንበር በአገሪቱ ፕሬዝዳንት የሚመረጥ ሲሆን ስራውም የክልሎችን ምክር ቤት መምራት ነው›› ብሏል። ከናይጄሪያ በተጨማሪም የካናዳን፣ የህንድን እና የጀርመንን ተሞክሮ ያስታወሰው ተማሪ መሀመድ፤ በተለይ የጀርመን ስነ ጥበብ ማዕከል እ.ኤ.አ በ1696 የተቋቋመ አንጋፋ ምክር ቤት መሆኑን ገልጿል።


ዓለም አቀፉ የሰብአዊ መብት ድንጋጌ ‹‹ማንኛውም ሰው በስነ ጥበብ የመማር፣ የመዝናናት እንዲሁም ከስነ ጥበብ ጥቅም የማግኘት መብት አለው›› ሲል በአንቀጽ 27 ይደነግጋል። ዩኔስኮም ቢሆን እ.ኤ.አ በ2006 ሊዝበን ላይ ባደረገው የስነ ጥበባት ጉባዔ ‹‹ስነ ጥበብ በሁሉም አገሮች ላይ ተደራሽነት እንዲኖረው›› ሲል ውሳኔ ሃሳብ አሳልፏል፡


ከላይ የተቀመጡትን ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎች በዋቢነት የጠቀሰው ተማሪ መሀመድ፤ ‹‹የኢትዮጵያ መንግስትም ከፌዴራል እስከ ወረዳ ድረስ ቅርንጫፍ ያለው ጠንካራ የስነ ጥበብ ምክር ቤት ማቋቋም አለበት። ከዚህ በተጨማሪም የስነ ጥበብ ትምህርትን ከ1 እስከ 12ኛ ክፍል ድረስ በትምህርት ካሪኩለም ሊያካትት ይገባዋል›› ሲል ተናግሯል።


እነዚህን ሃሳቦች በማካተትም ከ420 በላይ የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ስነ ጥበባት ትምህርት ቤት ተማሪዎች ለጠቅላይ ሚኒስትር አብይ አህመድ ጥያቄያቸውን በኢትዮጵያ ፖስታ አገልግሎት በኩል ገቢ ማድረጋቸውን ተማሪው ተናግሯል።

 

የደብዳቤው ይዘት በወፍ በረር

 

ክቡር ጠቅላይ ሚኒስቴር እኛ የአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የስነ-ጥበባት ኮሌጅ ተማሪዎች በአሁኑ ጊዜ እያጨናነቀን እና ቤተሰቦቻችንንም እያሳሰባቸው ያለው ትልቁና አንገብጋቢው ጉዳይ ከተመረቅን በኋላ የራሳችንን የጥበብ ሥራዎችን ለህዝብ የት እናሳይ? የሚለው ጉዳይ ነው። ይህ የሆነበት ምክንያት ያሉት የጥበብ ማሳያዎች የሚገኙት አዲስ አበባ ከተማ ላይ ብቻ በመሆናቸው ነው። ያሉትም የመንግስት የጥበብ ማሳያዎች ለምሳሌ ስዕል፣ የቴአትር እና የሙዚቃ ማሳያ ወይም ማቅረቢያ ቦታዎች በጣም ውስን ናቸው። እነኚህም ቦታዎች የቴዙት ቁጥራቸው ውስን በሆነ ግለሰቦች ነው። በተጨማሪም አብዛኛው የስነ ጥበባት ኮሌጅ ተማሪዎች የክፍለ ሀገር ልጆች እንደመሆናችን መጠን በአካባቢያችን ጋላሪ ቤቶች፣ ቴአትር ቤቶች፣ ሲኒማ ቤቶች እና ሙዚቃ ቤቶች (ኦፔራ) የለም።


የመጀመሪው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ (ከ2003-2007) አፈፃፀም ላይ፡- የባህልና ቱሪዝም ሚኒስቴር ምንም ዓይነት ጋለሪ ቤት፣ ቴአትር ቤት፣ ሲኒማ ቤት፣ ሙዚቃ ቤት /ኦፔራ/ እንዳላቋቋመና እንዳልሰራ ያሳያል። ባህልና ቱሪዝም ስነ ጥበብን ወደ ጎን በመተው በቅርስ ላይ ብቻ ትኩረት በማድረግ ሁለት ቅርሶችን በዩኒስኮ አስመዝግቧል። በሀገር አቀፍ ደረጃ 323 ቋሚና 6863 ተንቀሳቃሽ ቅርሶች እንዲመዘገቡ ተደርጓል በማለት ይገልጻል።


በመሆኑም ክቡር ጠቅላይ ሚኒስቴር ከላይ የተዘረዘሩትን ችግሮች ከግንዛቤ ውስጥ በማስገባት “ኢትዮጵያ ተስፋ የምትሰጥ እንጂ ተስፋ የምታስቆርጥ እንዳትሆን የምንችለውን ሁሉ እንደምናደርግ ቃል እገባለሁ” ባሉት መሠረት እና “ለተፈጠሩ ችግሮች እልባት በማበጀት ህዝባችንን እንደምንክስም ጭምር በዚሁ አጋጣሚ ቃል እገባለሁ” እንዳሉት የጨለመውን ህይወታችንና ተስፋችንን የስነ-ጥበብ ምክር ቤቱ እንዲቋቋምልን በመፍቀድ ተስፋችንና ህይወታችንን በገጠር በከተማ የምንኖረውን ኢትዮጵያዊያኖችን ብሩህ እንዲታደርጉት በአክብሮት እንጠይቃለን።

 

                                    

በይርጋ አበበ

የኢትዮጵያ መንግስት የሳይንሱን ዘርፍ በተለይም የቴክኖሎጂውን መስክ ልዩ ትኩረት እንደሚሰጠው ከገለጸ አስርት (ከአስር ዓመት በላይ) አለፈው። ለዚህ እቅዱ ስኬታማ ሆኖ መገኘት ደግሞ የከፍተኛ ትምህርት መግቢያ ፈተና ውጤት 70 በመቶ ለተፈጥሮ ሳይንስ 30 በመቶ በማህበራዊ ሳይንስ መስኮች እንዲማሩ የሚያስገድድ መመሪያ ካወጣ ቆይቷል። ከዚህ ባለፈም የቴክኖሎጂ ምርምር ኢንስቲትዩትም እስከመገንባት የደረሰ ሲሆን በአገሪቱ የጠፈር ሳይንስ (ሳተላይት) በመገንባትም አገሬውን ከቴክኖሎጂ ጋር ለማቀራረብ እየሰራ መሆኑን ከገለጸ ሰንበትበት ብሏል።

ዛሬ በዚህ የመዝናኛ አምድ ዝግጅታችን ልንመለከት የወደድነው መንግስት ለሳይንስና ቴክኖሎጂ የሰጠውን ትኩረት መዳሰስ ሳይሆን በቅርቡ በአሜሪካን አገር በተካሄደ የሮቦቲክ ኦሎምፒያድ ውድድር ላይ በራሳቸው ጥረት (በተለይ የገንዘብ ወጪውን በመሸፈን) አገራቸውን ወክለው ተወዳድረው በጥሩ ውጤት ስለተመለሱት ታዳጊዎች ይሆናል። የቡድናቸውን ስም ‹‹አድዋ›› ብለው የሰየሙት ታዳጊዎቹ ‹‹አይከን ኢትዮጵያ›› የተባለ የሮቦቲክ ቴክኖሎጂ ድርጅት ያዘጋጀውን ውድድር በራሳቸው ወጪ ተወዳድረው አገራቸውን ወክለው ወደ አሜሪካ በማቅናት ከ568 ተወዳዳሪዎች 23 ብቻ ቀድመዋቸው 24ኛ ደረጃን ይዘው የተመለሱ ሲሆን፤ ለጉዞው የሚያስፈልገውን ወጪ ሙሉ በሙሉ (እስከ 162 ሺህ ብር) የሸፈኑት ወላጆቻቸው ናቸው። በዚህ ጉዳይ ላይ ከተወዳዳሪዎች እና ከወላጆቻቸው ጋር አጠር ያለ ቆይታ ያደረግን ሲሆን የእነሱን አስተያየት ለአንባቢያን በሚመች መልኩ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

የአድዋ ድል በአሜሪካ

የ14 ዓመት ታዳጊው ኪሩቤል ጥበበ ደሊበራንስ በሚባል ትምህርት ቤት የ8ኛ ክፍል ተማሪ ሲሆን ወደ አሜሪካ አቅንቶ ከተወዳደሩት ታዳጊዎች መካከል አንዱ ነው። ታዳጊው ልጅ ውድድሩን አስመልክቶ ከሰንደቅ ጋዜጣ ለቀረበለት ጥያቄ ሲመልስ “ውድድሩ ፈታኝ እና አዝናኝ ነበር” ያለ ሲሆን አዝናኝና ፈታኝ የሆነበትን ምክንያት ሲያስቀምጥም ‹‹አዝናኝ የምለው የእኛ ቡድን የተወዳደረው በቡድን ስራ ሲሆን የቡድን ስራችንም ውጤት አምጥቶልናል። በቡድን መስራት ምን ያህል ውጤታማ እንደሚያደርግ ያየሁበት ነው›› በማለት ነበር የገለጸው።

ሆኖም በውድድሩ የነበረውን ፈተና በተመለከተ ሲናገር እንደ አገር እንጂ እንደ ልጆቹ አቅም አልነበረም ከባድነቱ። በታዳጊው ምልከታ የታዘበው ከእነሱ ጋር የተወዳደሩት እኩዮቻቸው በአስተሳሰብ ከእኛዎቹ ባይበልጡም በቁሳዊ ሀብት (ማቴሪያል) ግን ሊቀራረቡ አለመቻላቸው በኢትጵያዊያ ታዳጊዎች ላይ ውድድሩን ሊያከብድባቸው እንደቻለ ነበር የገለጸው። ኪሩቤል ሲናገር ‹‹እነሱ በማሽን ሲቆርጡ እኛ በመጋዝ እየቆረጥን ነው መወዳደሪያዎቻችንን እየሰራን ለዚህ የበቃነው። ነገር ግን በውድድሩ የታዘብኩት እኛ ኢትዮጵያዊያን ከማንም የማያንስ ብቃት እንዳለን ነው›› ብሏል።

የቡድናቸው ስም አድዋ የተባለበትን ምክንያት እንዲያብራራልን በጠየቅነው መሰረት ሲመልስም “የእኛ አባቶችና እናቶች ወራሪውን የጣሊያን ጦር ድል ያደረጉት በውስጣቸው ባለው ጀግንነት እና አልደፈር ባይነት እንጂ በታጠቁት የጦር መሳሪያ ብዛት እና ዘመናዊነት አልነበረም። እኛም ወደ አሜሪካ ሄደን ስንወዳደር ባለን ችሎታ እንጂ ከተፎካካሪዎቻችን ጋር ተቀራራቢ የመወዳደሪያ መሳሪያ ስላለን አይደለም። በዚህ የተነሳም የአድዋውን የጦር ሜዳ ድል በአሜሪካ የቴክኖሎጂ ውድድር እንደግመዋለን ብለን ነው የተጓዝነው። እንዳሰብነውም ተሳክቶልን ተመልሰናል” በማለት ተናግሯል። በወድድሩ 568 ቡድኖች የተሳተፉ ሲሆን ከአፍሪካ የተወከለው ብቸኛ ቡድን የኢትዮጵያው “አድዋ” ብቻ ነበር። ከሩቅ ምስራቅ፣ አውሮፓ እና አሜሪካ የተወከሉ ተወዳዳሪዎች የሰለጠኑት እጅግ ዘመናዊ በሆነ የቴክኖሎጂ ውጤት ሲሆን የእኛዎቹ ተወዳዳሪዎች ደግሞ ከተፎካካሪዎቻቸው ጋር ሲነጻጸር ኋላ ቀር የቴክኖሎጂ ውጤቶችን ነው ማለት ይቻላል።

ከፕሮፓጋንዳ ያላለፈው የመንግስት ቃል

መንግስት የቴክኖሎጂውን ዘርፍ ለማሳደግ ጥረት አደርጋለሁ ብሎ ከተናገረ ዓመታት ቢያልፉም እስካሁን ግን እዚህ ግባ የሚባል ድጋፍ አለማድረጉን የሚናገሩ አልጠፉም። እንዲያውም ቴክኖሎጂው እንዲዳብር መንግስት ድጋፍ ማድረግ ሲገባው ምንም አይነት ድጋፍ አላደረገም ሲሉ በሙያው ያሉ ምሁራን፣ የተወዳዳሪዎቹ ወላጆች እና ታዳጊ ተወዳዳሪዎች ሳይቀሩ ይናገራሉ። ከመንግስት ምን አይነት ድጋፍ ጠብቃችሁ ስላጣችሁ ነው ድጋፍ አላደረገልንም የምትሉ? ስንል ጥያቄ ያቀረብንላቸው ወላጆች ነበሩ። ወይዘሮ ሰላማዊት ስሜ ‹‹ሁሉንም ልጆች ተጠቃሚ የሚያደርጉ የቴክኖሎጂ ውጤቶች በገበያ ላይ ለማግኘት ከባድ ነው። ለምሳሌ እኔ ኑሮዬ ትንሽ የተሻለ ስለሆነ የግል ፍላጎቴን ገትቼም ቢሆን ልጄ ይጠቅመኛል የሚለውን እቃ እንድገዛለት ሲጠይቀኝ ልገዛለት እችላለሁ። ነገር ግን በቴክኖሎጂ እውቀትና ፍላጎት ያላቸው የደህና ቤተሰብ ልጆች ብቻ አይደሉም። ስለዚህ ዝቅተኛ ኑሮ የሚኖሩ ወላጆች ሊገዟቸው የሚችሉ እና በገበያውም እንደልብ የሚገኙ መሳሪያዎች እንዲኖሩ መንግስት ምንም ድጋፍ አላደረገም። ከቀረጥ ነጻ ወይም በአነስተኛ ቀረጥ ወደ አገር ቤት መሳሪያዎቹ እንዲገቡ ቢፈቅድ የነገዋን ኢትዮጵያ በቴክኖሎጂ ወደፊት የሚያራምዱ ልጆች ይበዙልን ነበር›› ብለዋል።

ወይዘሮ አትክልት የተባሉ ወላጅ በበኩላቸው “ልጆቻችን ወደ አሜሪካ የሄዱት አገራቸውን ወክለው ነው። አትሌቶቻችን አገራቸውን ወክለው ተወዳድረው ሲያሸንፉ በመንግስት ባለስልጣናት ደማቅ አቀባበል ይደረግላቸዋል። ሌላው ድጋፍ ይቅር፤ ነገር ግን የእኛ ልጆች ይህን ውጤት ይዘው ሲመጡ ‹እንኳን ደህና መጣችሁ” ብሎ ለመቀበል ከሚመለከተው የመንግስት ተቋም የመጣ ሰው የለም። 15 ቀናትን በፈጀው የአሜሪካ ቆይታቸው ልጆቻችን ያወጡት ወጪ ከፍተኛ ነው። ይህን ወጪ ለመሸፈን ሳይሆን ለመጋራት የኢትዮጵያን መንግስት ደጋግመን ጠይቀን ነበር። ቢያንስ የአውሮፕላን ቲኬት እንኳን እንዲቀንስልን ጠይቀነው የሰጠን ምላሽ ያሳዝናል። ‹ልጆቻችሁ በሚሄዱበት ሰዓት በረራ ስለሌለኝ ቻርተርድ ገዝታችሁ ሂዱ› የሚል ነበር። ይህ ራሱ የሚነግርህ እኛን ብቻ ሳይሆን ዘርፉን ለመደገፍ መንግስት ቆራጥ ውሳኔ ላይ አለመሆኑን የማያሳይ ነው›› ብለዋል።

በአሜሪካ በነበረው የሮቦቲክ ኦሎምፒያድ ውድድር ከ162 ሺህ ብር በላይ እያንዳንዱ ወላጅ ወጪ አድርገው ልጆቻቸውን እንደላኩ የነገሩን ወይዘሮ ሰላማዊት መንግስት ወጪውን ቢያግዛቸው ኖሮ እነሱም አቅም የሌላቸውን ልጆች ለማገዝ ይነሱ እንደነበረ ተናግረዋል።

ለድሆቹ ማን ይድረስላቸው?

ታዳጊ ኪሩቤል እና 13 ጓደኞቹ ወደ አሜሪካ ተጉዘው በሮቦቲክ ኦሎምፒያድ የተወዳደሩት ወላጆቻቸው ባላቸው ጠንካራ የገቢ ምንጭ ተደጉመው ነው። ወደ ውድድሩ ቦታ ከማቅናታቸው በፊትም ቢሆን ልጆቹ ፍላጎታቸውን ተመልክተው እቃዎቹን እና ማሽኖቹን እየገዙ ችሎታቸው እንዲጎለብት ያደረጉላቸው አሁንም ወላጆቻቸው ከካዝናቸው እያወጡ ነው። ነገር ግን ችሎታውና ፍላጎቱ ያላቸው የድሃ ልጆች በዚህ መስክ ወደፊት እንዳይገፉ የገንዘብ እጥረቱ እንቅፋት ደቅኖባቸዋል።

በዚህ ጉዳይ ላይ አስተያየቱን የሰጠው ታዳጊ ኪሩቤል ጥበቡ፤ “እኛ ኢትዮጵያዊያን ጭንቅላታችን ከማንም የማያንስ ነው። ለምሳሌ ወደ ወረዳ እና ክፍለ ከተማ ብትሄድ ከእኛ የተሻለ (ወደ አሜሪካ ከሄዱት የቡድኑ አባላት ለማለት ነው) ብቃት ያላቸው ልጆችን ታገኛለህ። ነገር ግን እነዛን ልጆች ከቤታቸው ድረስ ሄዶ በማውጣት ድጋፍ ቢደረግላቸው ለአገራቸው ትልቅ ውለታ ማበርከት የሚችሉ ናቸው። ስለዚህ እነሱን መደገፍ የመንግስት ድርሻ ነው” ሲል በልጅ አንደበቱ ተናግሯል።

ይህን ሃሳብ የሚጋሩት ወይዘሮ ሰላማዊት ስሜ በበኩላቸው፤ ማሽኖቹ ከቀረጥ ነጻ እንዲገቡ ቢደረግና በተመጣጣኝ ዋጋ ለገበያ ቢቀርቡ፤ እንዲሁም ለውድድሩ ጉዞና ለሆቴል ወላጆች ያወጡትን ወጪ መንግስት ቢጋራቸው እነሱም (በገቢ የተሻሉት ቤተሰቦች) የገቢ ምንጫቸው ዝቅተኛ የሆኑ ቤተሰቦችን ልጆች በመደገፍ ተያይዘው ማደግ እንደሚችሉ ብሎም ፍላጎት እንዳላቸው ነው ለሰንደቅ ጋዜጣ የተናገሩት።

ውስኪ ከቀረጥ ነጻ በሚገባበት አገር የቴክኖሎጂ ውጤቶችና ለታዳጊዎች ክህሎት ማጎልበቻ የሚሆኑ ማሽኖች ከፍተኛ የሆነ ቀረጥ እየተከፈለባቸው ሲገቡ አንድም የልጆችን የማደግ ፍላጎት ይገድባል ወዲህ ደግሞ የወላጆችን የወጪ ጣራ ያንረዋል። ይህ እንዳይሆን ደግሞ ቴክሎጂውን በአገር ቤት እንዲመረት ማድረግ ወይም ከቀረጥ ነጻ እና በስፋት ወደ አገር ቤት እንዲገባ በማድረግ በየዓመቱ ሚሊዮን ልጆችን ለምታመርተው ኢትዮጵያ የተሻለ አማራጭ መሆኑን አስተያየታቸውን የሰጡ ምሁራን ተናግረዋል። ኢትዮጵያ በየዓመቱ በሚሊዮን የሚቆጠር ህጻን የሚወለድባት መሆኑን ተከትሎ የልጆች መሰረታዊ እቃዎች (አልባሳት፣ መጫወቻ እቃዎች እና የፈጠራ ማጎልበቻ ማሽኖች) በሙሉ የሚመጡት ከውጭ አገር ነው። እስከ ቅርብ ጊዜ ድረሰም የንጽህና መጠበቂያቸው ሳይቀር ከውጭ ይገባ እንደነበር የገለጹት ምሁራኑ “አገር የምታድገው አምራች ኢኮኖሚ ሲፈጠርና በፈጠራ ክህሎት የዳበሩ ህጻናት ሲኖሩ ነው። ለዚህ ደግሞ መንግስት በዚህ ዘርፍ ላይ ልዩ ትኩረት አድርጎ ቢሰራ የነገዋን ኢትዮጵያ በአስተማማኝ መሰረት ላይ ይገነባታል” ሲሉ ተናግረዋል።

በመጨረሻም ከአሜሪካው የሮቦት ኦሎምፒያድ ውድድር በድል የተመለሱትን ታዳጊዎች እንኳን ደስ አላችሁ እያልን በቀጣይም በዚህ መስክ ፍላጎትና ችሎታ ያላቸው ሁሉ እኩል የሚወዳደሩበት እድል ተፈጥሮ የተሻለ ውጤት እንድታመጡ መልካም ምኞታችንን እየገለጽን እንሰናበታችኋለን።

የታክሲ ሾፌር ማርቆስ ዘሪሁን

በይርጋ አበበ

ትውልድ እና እድገቱ አዲስ አበባ ልዩ ቦታው 22 ውሃ ልማት ወይም በተለምዶ ቺቺኒያ ተብሎ በሚጠራው አካባቢ ነው። ከልጅነት እስከ ወጣትነት ያለውን ዘመኑን በበርካታ ውጣ ውረድ ያሳለፈው ወጣት በአሁኑ ሰዓት የአንዲት ሴት ልጅ አባት ሲሆን በኑሮ ሸክም መክበድ የተነሳ ከባለቤቱ ጋር መለያየታቸውን ይገልጻል። ከግለሰብ ቤት እስከ ግል ድርጅት፣ ከጫማ መጥረግ አንስቶ ሁሉንም የስራ አይነቶች በመስራት ኑሮውን መግፋ ችሏል። የትምህርት ደረጃውን በተመለከተ ሲናገር ‹‹መንጃ ፈቃዴ ነው የኔ ዲግሪ›› የሚለው የዛሬ እንግዳችን ኑሮውን የሚገፋው በሹፍርና ሙያ ሲሆን የግሉን ታክሲ (በተለምዶ ላዳ የሚባሉት አይነት) እየነዳ በሚያገኘው ገቢ ነው።

ይህ ወጣት በራሱ ተነሳሽነት ነፍሰ ጡር ሴቶችን ወደ ህክምና ተቋማት ያለምንም ክፍያ (ድምቡሎ ሳይከፈለው) በማድረስ ህክምና እንዲያገኙ ያደርጋል። ከነፍሰ ጡሮች በተጨማሪም አቅመ ደካማ የሆኑትን ባልቴቶችና ሽማሌዎች ሳይቀር በነጻ አገልግሎት እየሰጠ ይገኛል። በዚህ ዘመን የመኪና ማሰሪያ እቃ (ስፔር ፓርት) ዋጋው ጣራ በነካበት፣ ነዳጅ እንደ ሜርኩሪ ቅንጦት በመሰለበት እና የትራንስፖርት አገልግሎት ክፍያውም ባደገበት ዘመን ይህ ወጣት ግን በግል ታክሲው ላይ ነጻ አገልግሎት እየሰጠ ይገኛል። እንደዚህ አይነት መልካም አድራጊ ኢትዮጵያዊያንን መደገፍ ነገ ሌሎች የእሱን አርዓያ የሚከተሉ ዜጎችን መሳብ ይሆናል ብለን ስላሰብን በመዝናኛ አምዳችን የወጣቱን ልምድ እናካፍላችኋለን።

 

 

የሃሳቡ ጅማሮ

በመጽሃፍ ቅዱስም ሆነ በቅዱስ ቁርዓን ትልቅ ቦታ ከሚሰጣቸው አስተምህሮቶች ውስጥ ቀዳሚው በጎነትን ማስፋት የሚለው ነው። እየሱስ ክርስቶስም ሆነ ነብዩ መሀመድ ተከታዮቻቸው ለሰው ዘር በሙሉ በጎ እንዲያደርጉ ትዕዛዝ አስተላፈዋል። ነገር ግን በጎነትን ወይም መልካምነትን ሲያደርጉ በምትኩ ውለታ እንዳይጠብቁ ተጨማሪ መመሪያ ሰጥተዋል።

ይህ ከላይ የተቀመጠው መንፈሳዊ ይዘት ያለው የመልካምነት ስራ መመሪያ እንጂ የህሊና እዳ አይደለም። የታክሲ ሾፌሩ ማርቆስ ዘሪሁን ደግሞ ከመንፈሳዊም ሆነ ከመንግስታዊ ህግ ድጋፍ ሳይሻ በህሊናው ትዕዛዝ በጎነትን ያደርጋል። የመጀመሪያ የበጎነት ተግባሩን እንዴት እንደጀመረ ሲናገርም ‹‹ልጅ እያለን ሻላ መናፈሻ ሰርግ ሲኖር የእኛ ሰፈር ልጆች ተሰብስበን እየሄድን እንበላ ነበር። እንደተለመደው አንድ እሁድ ቀን ላይ ወደ ሰርጉ አዳራሽ ስንሄድ እንዲት ሴት እርዳታ ስትፈልግ አየኋት። ልጅ ስለነበርኩ ምጥ ይሁን ሌላ በሽታ አለወኩም ነበር። በዚህ ጊዜ መኪና ያላቸውን ሰዎች ስጠይቃቸው ሁሉም ፈቃደኛ ሊሆኑ አልቻሉም። ታክሲ ደግሞ የለም ነበር ስለዚህ የነበረን ምርጫ ሴትዮዋን በቻልነው መንገድ ብቻ መርዳት ነበር። በዚህ ጊዜ ሴትዮዋ መንገድ ላይ ስትወልድ እረዳኋት›› ሲል ይናገራል።

ከዚያ ጊዜ በኋላም ቢሆን በቅጥር ስራው ውስጥ ሆኖም ሆነ የራሱን ታክሲ ከገዛ በኋላ ይህን ተግባሩን እንዳላቋረጠ እንዲያውም አጠናክሮ እንደገፋበት የሚናገረው ወጣቱ ማርቆስ፤ መኪናው ላይ ‹‹ለነፍሰ ጡር እና ለአቅመ ደካሞች ነጻ የትራንስፖርት አገልግሎት እንሰጣለን›› ብሎ ለጥፏል። ‹‹መኪናህ ነዳጅ ይፈልጋል፣ አንዲት ሴት ልጅም አለችህ፤ ስለዚህ በታክሲህ መስራት እና ገቢ ማምጣት ስላለብህ በክፍያ የሚሳፈርን ሰው ይዘህ ስትንቀሳቀስ የአንተን እርዳታ የሚፈልግ ሰው በተለይ ነፍሰ ጡር ብታገኝ ምን ታደርጋለህ?›› የሚል ጥያቄ አቅርበንለት ነበር። ‹‹ብዙ ጊዜ አይሁን እንጂ የተወሰኑ ጊዜያት እንደዚህ አይነት ነገር አጋጥሞኝ ያውቃል። እኔም ያደረኩት ሰውየውን አስፈቅጄ ነፍሰ ጡሯን ወደ ህክምና ተቋም አድርሼ ነው ሰውየውን ወደፈለገበት ቦታ ያደረስኩት። ለዚህ ደግሞ ኢትዮጵያዊያን ለሰው ተባባሪ ለተቸገረ አዛኝ ስለሆኑ ሳይከፋቸው ይተባበሩኛል›› ብሏል የእሱ መተባባር ሳይሆን የሰውየው ተባባሪነት እየታየው።

 

 

የመልካምነት ተግባር እና ማርቆስ

በዚህ ዘመን ነዳጅ እና የተሸከርካሪ ግብኣቶች ውድ መሆናቸውን ተከትሎ የትራንስፖርት ዋጋ እየናረ ሄዷል። በተለይ የኮንትራት ታክሲ ዋጋቸው ለታችኛው የህብረተሰብ ክፍል የማይቀመስ ሲሆን ሰውም ደፍሮ አገልግሎቱን ለማግኘት ጥያቄ አያቀርብም። ወጣቱ ማርቆስ ግን በዕድሜ የገፉ ሰዎችን እና ነፍሰ ጡር ሴቶችን በነጻ ትራንስፖርት አገልግሎት ሲሰጥ በኑሮው ላይ ያደረሰበት አሉታዊ ጎን እንዳለ ጠይቀነው ነበር። ‹‹እንደእውነቱ ከሆነ የእኔ ታክሲ ‹‹ኤ 2›› የምትባል ስትሆን የነዳጅ ፍጆታዋም ከፍተኛ ነው። ግን ደግሞ ይገርምሃል በነጻ አገልግሎት ስሰጥ በኑሮዬ ላይ ያደረሰብኝ መጥፎ ጎን የለም። ለምሳሌ ሰው እየጠበኩ ወረፋ ላይ ከምቆይ ሰዎቹን በነጻ አድርሼ ስመለስ በክፍያ የሚሳፈር ሰው አገኛለሁ። ስለዚህ ከልብ በመነጨ መልካምነት ስለምሰራው ኑሮዬ ላይ ችግር አልገጠመኝም›› ሲል ይናገራል።

ነፍሰ ጡሮችን በነጻ አገልግሎት ከሰጠህ በኋላ ሲወልዱ ቤተሰባዊ ወዳጅነት የመፍጠር ነገር ለምሳሌ በክርስትና፣ ልደት እና የተለያዩ ማህበራዊ ግንኙነቶች ላይ እንድትታደም ጥሪ ያቀረቡልህ አሉ? የሚል ጥያቄ አቅርበንለት ነበር። ብዙ ሰዎች ከታክሲው ላይ ከተለጠፈው ጽሁፍ ጋር ፎቶ እንደሚነሱ እና አድናቆታቸውን እንደሚገልጹለት የተናገረው የታክሲ ሾፌር ማርቆስ ዘሪሁን፤ ‹‹ያልከውን አይነት ቤተሰባዊ ቅርርብ እስካሁን አልገጠመኝም። እኔም ስራውን የምሰራው ለነገ ግንኙነት ይጠቅሙኛል ብዬ ሳይሆን ለህሊናዬ ብዬ ስለሆነ ሲቸግራቸው ሳይሆን በመልካም ቀን እንገናኛለን ብዬ አስቤ አላውቅም። ስልኬንም ስለማይጠይቁኝ ሰጥቻቸው አላውቅም›› ብሏል። ነገር ግን አንዲት ሴት ብቻ ለልጇ ክርስትና እንደጠራቸው የሚስታውሰው ማርቆስ፤ የሴቷን ማንነት ሲገልጽም ‹‹የወንድሜ ሚስት ናት›› ብሏል።

በቀን ቢያንስ ለአምስት ሰዎች ነጻ የትራንስፖርት አገልግሎት የሚሰጠው ወጣት ለመልካምነቱ ያገኘው ምላሽ አለመኖሩ አግራሞት ይፈጥርበት ይሆን? ማርቆስ ይመልሳል ‹‹በፍጹም አይገርመኝም። ትርፍና ኪሳራህን አስበህ ለሰው መልካም ነገር ማድረግ የለብህም›› ይላል።

መልካም ስራ መስራት እና በጎነት ማድረግን እንደጽድቅ፣ እንደስራ ወይስ እንደመዝናኛህ ነው የምታየው? ብለን ስንጠይቀው፤ ‹‹መልካም ማድረግ በራሱ መልካም ነው ብዬ ነው የማየው። እኔ ብቻ ሳልሆን ሁሉም ሰው መልካም ቢያደርግ ነው የምመኘው። ይህ ሃሳቤ ደግሞ አሁን አሁን ተቀባይነት እያገኘ መጥቷል አንዳንድ ወዳጆቼ ሃሳብህን እንጋራለን እያሉኝ ነው›› ይላል። የታክሲ ሾፌሩ ማርቆስ ከትራስፖርት አገልግሎት በተጨማሪ በየሰፈሩ ያሉ ጫማ አሳማሪዎችን (ሊስት) ሲመክር እንደሚውል ገልጾ፤ በተለይ ለምሳ ሲሄዱ እቃቸውን ከመጠበቅ አልፎ ደንበኛ ሲመጣ ጫማ ጠርጎ ገንዘቡን ለሊስትሮዎቹ እንደሚሰጣቸው ተናግሯል።

 

 

በጎነት በአርቲስቶች እና በመንግስት ብቻ ለምን?

ብዙ ጊዜ ለተቸገሩ ሰዎች በችግራው ለመድረስ ሲታሰብ የታዋቂ ሰዎች እና የመንግስት ድጋፍ እንዲታከልበት ይፈለጋል። የታክሲ ሾፌሩ ማርቆስ ዘሪሁን ግን በዚህ አይስማማም። መልካምነት የሚጀምረው ከራስ ነው የሚል እምነት አለው። ለመሆኑ መንግስት በአገሪቱ መልካምነት እንዲሰፍን መልካም ለሚያደርጉ ሰዎች ምን ማድረግ አለበት? ተብሎ ሲጠየቅ ‹‹መጀመሪያ መንግስት ራሱ መልካም ይሁን›› የሚል አጭር መልስ ሰጥቷል።

‹‹መልካም ስራ የሚሰሩ ሰዎች እንዲበረቱና በመልካም ስራቸው ላቅ ያለ ስራ እንዲሰሩ ባለሃብቶች ምን ማድረግ አለባቸው?›› ብለን ጠይቀነው ነበር። ‹‹እኔ በዚህ ኑሮዬ የማደርገውን እነሱ ደግሞ በራሳቸው መንገድ በራሳቸው በኩል መልካም የሚሉትን ስራ ይስሩ። ይህን ካደረጉ በራሱ ይበቃል እንጂ መልካም ለሚያደርጉ ሰዎች ድጋፍ ያድርጉ ብዬ አልመክርም። ምክንያቱም መልካም አደርጋለሁ የሚል ሰው ከሰው ምንም ነገር መጠበቅ የለበትምና›› ብሏል።

‹‹አንተ ምንም ታዋቂ ሳትሆን እና ገንዘብም ሳይኖርህ በቻልከው ልክ ሰዎችን እየረዳህ ነው። ታዋቂ ሰዎች በተለይም በመዝናኛው ዘርፍ ላይ ያሉ ሰዎች ይህን ሲያዩ ምን ሊሉ ይገባል ትላለህ?›› የሚል ጥያቄ ስናቀርብለት የሰጠው ምላሽ ደግሞ የሚከተለው ነው። ‹‹እኔ የት ሄጄ ነው ብለው ራሳቸውን መጠየቅ አለባቸው›› ሲል በአጭሩ መልሷል።

በጎነትን ወይም መልካምነትን ለማድረግ የማንንም ድጋፍ እና የማንም ጉትጎታ ያላስፈለገው ወጣት ‹‹ብዙ ሰው የታክሲ ሾፌሮችን የሚያይበት እይታ እንዲስተካከል እፈልጋለሁ›› የሚል እምነት አለው። እኛም ለወጣቱ መልካሙን ሁሉ እየተመኘን በዚህ እንሰናበታለን።

 

በይርጋ አበበ

ሰባ ወጣቶች መድረክ ላይ ይተውኑበታል፤ ወደ 300 ሺህ ብር የሚሆን ገንዘብ ደግሞ ለቴአትሩ የተመደበለት በጀት ነው “ጉማ ትውፊታዊ ቴአትር” የተሰራው በባህር ዳሩ “ሙሉዓለም የባህል ማዕከል” አማካኝነት ሲሆን ድርሰቱን ደሳለኝ ድረስ እና ንብረት ያለው የተባሉ ወጣቶች ጽፈውት ደሳለኝ ድረስ አዘጋጅቶታል። ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ቴአትሮች አዲስ አበባ ተወልደው፣ አዲስ አበባ አድገው፣ አዲስ አበባ ሞተው የሚቀበሩበት ዘመን ላይ የደረሱ ሲመስል እነሱም ቢሆኑ አብዛኞቹ ከአስር ሰው በማይበልጥ የሚተወኑ ቴአትሮች ናቸው። የትውፊታዊ ቴአትሮች ህልውና ደግሞ እየከሰመ የመጣ ሲመስል በአዲስ አበባው “ብሔራዊ ቴአትር” ብቻ የሚታዩ ሶስት ትውፊታዊ ቴአትሮች ናቸው ለእይታ እየቀረቡ ያሉት።

ትውፊታዊ ቴአትሮች ከገበያ እየጠፉ ከመጡባቸው ምክንያቶች መካከል በቀዳሚነት ሊጠቀሱ የሚችሉት ምክንያቶች “ሰፊ የሰው ሀይል እና ሰፊ የእውቀት አድማስ እንዲሁም ዳጎስ ያለ ገንዘብ የሚፈልጉ መሆናቸው” እንደሆነ ይነገራል። በዚህ የተነሳም ቴአትር ቤቶች እና አርቲስቶች ወደ ትውፊታዊ ቴአትር ከማዘንበል ይልቅ ወደ ሌሎች ዘውጎች ስለሚያቀኑ አሁን አሁን ለተመልካች የቀረቡለት ብቸኛ የቴአትር ዘውጎች እነሱ ይመስላሉ። ሆኖም ትውፊታዊ ቴአትሮች የአንድን ህዝብ እና ማህበረሰብ ባህል፣ ልምድ እና ዕውቀት ተጠብቆ እንዲቆይ ከማስቻላቸውም በላይ በሌሎች አካባቢዎች እንዲታወቁ በማድረግ በኩልም ያላቸው ሚና ከፍተኛ ነው።

በ2004 ዓ.ም ጥናቱ ተካሂዶ በ2005 እና 2006 ዓ.ም ድርሰቱ ተዘጋጅቶ ለአራት ዓመታት የቆየው “ጉማ ትውፊታዊ ቴአትር” በያዝነው ዓመት አጋማሽ ለመድረክ እንዲበቃ ተደርጓል። በባህር ዳር ሙሉዓለም አዳራሽ ለዕይታ የበቃውን ጉማ ቴአትርን ከእቅድ እስከ ዝግጅት ብሎም መድረክ ላይ ስላለው ተቀባይነት ቴአትሩ ደራሲ እና አዘጋጅ ደሳለኝ ድረስ በስልክ የሰጠንን አስተያየት ከዚህ በታች እንደሚከተለው አቅርበነዋል።

 

 

ጉማ ስያሜውና ውልደቱ

ጉማ ቴአትር መነሻውም ሆነ መድረሻው የራያ ባህል ሲሆን ትርጓሜው ደግሞ “የደም ካሳ” ማለት ነው። ጉማ ትውፊታዊ ቴአትርም በራያ ባህላዊ የፍርድ እና የጋብቻ ስርዓት ላይ ጥናት ተደርጎ የተሰራ መሆኑን አዘጋጁ ደሳለኝ ድረስ ይናገራል። ሃሳቡን ሲያብራራም “ኢትዮጵያ ውስጥ ቴአትር አለ፤ ኢትዮጵያዊ ቴአትር ግን የለም ይባላል። እንዲህ የተባለበት ምክንያት ደግሞ አብዛኞቹ ቴአትሮች በጥናት ላይ ያልተመሰረቱ በመሆናቸው ነው። ወደ ጉማ ቴአትር ስንመጣ በ2004 ዓ.ም ነው ጥናቱን ያካሄድነው። አካባቢው የራሱ የሆነ የግጭት አፈታት ስርዓት አለው፣ ልዩ የሰርግ ስርዓት እና በርካታ ክዋኔዎች አሉት። ቴአትሩ ከፍተኛ በጀት የሚጠይቅ ከመሆኑ የተነሳ ወደ መድረክ ለመውጣት ረዥም ጊዜ ወስዶበታል” ሲል ተናግሯል። የጉማ ትውፊታዊ ቴአትር ውልደቱ በዚህ መልኩ ሲሆን ቴአትሩን ለማዘጋጀት ወደ 300 ሺህ ብር ገንዘብ እንደተመደበለት አዘጋጁ ጨምሮ ገልጿል።

ቴአትሩ በጽሁፍ መልክ ተዘጋጅቶ ካለቀ በኋላ ዓመታትን ቢያስቆጥርም በጀት የለም በሚል ምክንያት መድረክ ላይ ሳይወጣ ቆይቷል። በመጨረሻም ትኩረት ተሰጥቶት እንዲቀርብ መደረጉን አዘጋጁ ተናግሯል። በዚህ የተነሳም ተዋንያንን እና ድጋፍ ሰጪ አባላትን ጨምሮ 70 ባለሙያዎች የተሳተፉት ትውፊታዊ ቴአትር ለመድረክ እንዲበቃ መደረጉን የገለጸው አዘጋጁ ደሳለኝ፤ ቴአትሩ ከተጻፈ በኋላ ወደ መድረክ ከመውጣቱ በፊትም የማህበረሰቡን ትክክለኛ ባህል እና ማንነት ሳይበርዝ መቅረቡን ለማረጋገጥ ከራያ ምህበረሰብ የተወከሉ ምሁራን፣ የአገር ሽማግሌዎችና የዘርፉ ባለሙያዎች እንዲገመግሙት ከተደረገ በኋላ ማሻሻያ ተደርጎበት ለአደባባይ መብቃቱን ነው የተናገረው። ቴአትሩ የማህበረሰቡን ባህል የሚገልጹ ትወናዎችንና የቃላት ምልልሶችን ብቻ ሳይሆን ሙዚቃዎችን እና ውዝዋዜዎችንም ያካተተ ነው።

 

 

ዘወልድ እና እንበደዲ በጉማ

 

በራያ ቆቦ ማህበረሰብ ዘንድ ከተለመዱ የማህበረሰቡ ነባር ባህሎች መካከል የሽምግልና ባህል ነው። የሽምግልና ስርዓቱ በአካባቢው ህዝብ አመኔታ ያላቸውና ተቀባይነት ያገኙ “ስመ በጎ ሰዎች” ስብስብ ሲሆን ምርጫው የሚካሄደው ፍጹም ታማኝነትና ዴሞክራሲያዊነት በሰፈነበት መልኩ በጊዜ ገደብ የተወሰነ ነው። ይህ የሽምግልና ስርዓት ከተራ ወንጀል እስከ ነፍስ ማጥፋት ደረሱ ከባባድ ወንጀሎችን መርምሮ አጥፊውን የሚያስተምር ተመጣጣኝ ቅጣት መወሰን እና ተበዳይን ደግሞ የሞራልና የህሊና ካሳ እንዲገኝ የሚስችል ውሳኔ ማሳለፍ ነው ስያሜውም ‹‹ዘወልድ›› ይሰኛል።

ዘወልድ ከዘመነ መሳፍንት በፊት ጀምሮ ሲተዳደርበት የነበረ እና አሁንም ድረስ የሚሰራበት የተጻፈ መተዳዳሪያ ህግ ሲኖረው 27 አንቀጾች እንዳሉት የቴአትር ባለሙያው ደሳለኝ ድረስ ይናገራል። “ይህ የሽምግልና ስርዓት ከዘመናዊ ዳኝነቱ በተሻለ መልኩ ደምን በማድረቅ በኩል ፍቱን ስርዓት ነው” ያለው ደሳለኝ ድረስ፤ “የአካባቢው ማህበረሰብ በዘወልድ አምላክ ከተባለ ምንም አይነት እንቅስቃሴ አያደርግም። ዘወልድ የገባበት እርቅ ሙሉ በሙሉ መፍትሔ አለው” ሲል ስለ ዘወልድ ሽምግልና ይናገራል። ሆኖም አንዳንዴ ከማህበረሰቡ ህግም ሆነ ከመንግስታዊ ህግ የሚያፈነግጥ ሰው አይጠፋም። እንደዚህ አይነትን ሰው በተመለከተ ዘወልድ ያስቀመጠው ነገር ምን እንደሆነ ለአርቲስት ደሳለኝ ጥያቄ አቅርበንለት ነበር። አርቲስቱ ሲመልስም “ከዘወልድ ስርዓት አፈነግጣለሁ ያለ “እንበደዲ” ተብሎ ከማህበረሰቡ ይገለላል። ይህን የስነ ልቦና እና ማህበራዊ ቅጣት በመፍራትም የአካባቢው ማህበረሰብ ዘወልድን ያከብራል” ብሏል።

እንበደዲ ወይም በኢብራይስጥ ቋንቋ “የአዛዛል ፍየል” የሚባሉት ማህበረሰባዊ ቅጣቶች የሚፈጸሙት ሰዎች በማህበረሰቡም ሆነ በህሊና ወንጀል ጥፋተኛ ሆነው ከህዝቡ እንዲገለል የሚጠቀሙበት ቃል ነው። በራያ ቆቦ ማህበረሰብ የዘወልድን ስርዓት ህዝቡ ከተላለፈ “እንበደዲ ወይም የአዛዘል ፍየል ተብሎ ከማህበረሰቡ ተገልሎ እንዳይቅበዘበዝ” ስለሚፈራ ዘወልድን ያከብራል። እንደ አርቲስት ደሳለኝ አነጋገር ከሆነ ዘወልድ ላይ እንበደዲ ሆኖ ያስቸገረው መንግስታዊው የወንጀለኛ መቅጫ ህግ ነው። የወንጀለኛ መቅጫ ህግ በዘወልድ ላይ በምን መልኩ ሊያምጽ እንደቻለ ላቀረብንለት ጥያቄ ሲመልስም “ጥፋተኛ ተብሎ በዘወልድ የተቀጣ ሰው በማህበረሰቡ ህግ መሰረት ከጥፋት ነጻ ሆኖ ወደ ሰላማዊ ኑሮው እንዲቀላቀል ይደረጋል። ለምሳሌ በደምፍላት ሰው መግደል (ቀይ ደም ያፈሰሰ) ሰው 60 ሺህ ብር እንዲቀጣ ሲደረግ ሆን ብሎ አቅዶ እና አስቦበት ሰው የገደለ (ጥቁር ደም ያፈሰሰ) ደግሞ 80 ሺህ ብር ለሟች ቤተሰብ ይከፍላል። ክፍያው የሚፈጸመው ግን ዝም ብሎ በአንድ ጀምበር ሳይሆን ነፍስ ያጠፋው ሰው ለአንድ ዓመት ከአካባቢው እንዲጠፋ ይደረግና በገዳይና በሟች ቤተሰብ መካከል ቅድመ እርቅ (ረጃት) ተፈጽሞ ከተስማሙ በኋላ ነው። በዚህ መሰረት ቅድመ እርቅ (ረጃት) ከተፈጸመ በኋላ ጥፋተኛው ቅጣቱን ተቀብሎ ደም ላለመቃባት ተማምለው ወደ ሰላማዊ ኑሮው እንዲገባ ይደረጋል። ይህ ከሆነ በኋላ ግን የወንጀለኛ መቅጫ ህግ ይመጣና እንደገና ጥፋተኛ ብሎ ይከሰዋል። ጥፋተኛ የተባለው ሰውም በአንድ ወንጀል ሁለት ጊዜ ይቀጣል። በዚህ የተነሳ ዘወልድ እንዳይከበር እንቅፋት ሆኖብናል ሲሉ የአገር ሽማግሌዎች ይናገራሉ” በማለት ነበር የገለጸው።

መንግስታዊ ህግ ሲቀረጽ የማህበረሰቡን እምነት፣ ባህል፣ ልምድ እና አኗኗር ታሳቢ ያደረገ መሆን እንዳለበት ይታመናል። ሁለቱ ተጣምረው ለህብረተሰብ ለውጥ እንዲያመጡም ሊፈጸሙ የሚገባቸው ቅድመ ሁኔታዎች አሉ። ይህ ባህል ግን በራያ ቆቦ ማህበረሰብ ዘንድ ተግባራዊ አለመደረጉ የዘወልድ ሽማግሌዎችን እያስከፋ ይገኛል።

 

 

ጉማ እና ዱበርቴ

እንደማንኛውም ህዝብ የራያ ህዝብም የራሱ የሆነ የሰርግ ባህል እና ስርዓት አለው። የሰርጉን ስርዓት በተመለከተ በጉማ ትውፊታዊ ቴአትርም የተዳሰሰ ሲሆን እንደ አዘጋጁ ገለጻ የራያ ሰርግ ስርዓት ከመተጫጨቱ ሂደት ጀምሮ በቴአትሩ ተዳሷል። ራያዎች የወደፊት ውሃ አጣጫቸውን የሚመርጡባቸው መንገዶች ብዙ ሲሆኑ ዋና ዋናዎቹ ወላጆቻቸው ሲያጩላቸው እና የሶለል ጨዋታ ይጠቀሳሉ። እጮኞቹ ተፈላልገው ወደ ትዳር ከማምራታቸው በፊት የሚፈጸም የ‹‹ጥፍር መቁረጥ›› ስነ ስርዓት ደግሞ ሌላው ትኩረት ሳቢ ክስተት ነው። ሙሽሮቹ በከብቶች በረት ውስጥ ጥፍራቸውን የሚቆረጡ ሲሆን የጥፍር መቁረጥ ስነ ስርዓቱ የሚከናወነው እግራቸውን ወተት ውስጥ በመንከር ሲሆን ጥፍር የምትቆርጠው ሴት ደግሞ ወይ ገና ትዳር ያልያዘች መሆን አለበለዚያ ደግሞ ትዳር መስርታ ትዳሯ የሰመረላት ልትሆን ይገባል።

በዚህ መልኩ ወደ ጋብቻ የሚመሩ ጉብሎች በዱበርቴዎች ይመረቃሉ። ዱበርቴ ማለት ደግሞ በአካባቢው ማህበረሰብ ተሰሚነት ያላቸው ግብረ መልካም ዕድሜ ጠገብ ሴቶች ሲሆኑ ሙሽሮቹን ‹‹ወረሃቡል›› እያሉ ትዳራቸው እንዲሰምር፣ አዱኛ ከቤታቸው እንዳይርቅ እና ሰላም እንዲበዛላቸው ይመርቃሉ። ምርቃቱ የሚፈጸመው ደግሞ በ‹‹ቆቴ›› ሲሆን ቆቴ ማለት ደግሞ ዱበርቴዎቹ ከእጃቸው የማይለዩት አጭር በትር (በትረ ሙሴ ልንለው እንችላለን) ነው። በጉማ ትውፊታዊ ቴአትር ትኩረት ተሰጥቶት ለዕይታ ከሚቀርቡ የቴአትሩ ክስተቶች መካከል አንዱ ይህ ነው።

በራያዎች የጋብቻ ባህል መሰረት ‹‹ስር ሚዜ›› በከተማ አጠራር (የወንዱ አንደኛ ሚዜ) ሙሽሮቹ ከተጋቡ በኋላ ለአንድ ወር አይለያቸውም። በወጡበት ወጥቶ በገቡበት እየገባ እነሱን ሲያጅብ ይከርማል። ልብሳቸውን የሚያጥበውም እሱ ይሆናል። ምናልባት ከአቅም በላይ የሆነ ስራ ቢያጋጥመው እንኳን ሁነኛ ሰው ወክሎ ይሄዳል እንጂ ሙሽሮቹን እንዲሁ ተለይቶ አይሄድም።

ሌላው ከራያ የጋብቻ ስርዓቶች መካከል ሳይጠቀስ የማያልፈው የ‹‹አበይር›› ተግባር ነው። አንድ ሰው ሰርግ ሲያሰርግ ወጭው ከባድ እንደሚሆን ይጠበቃል። በዚህ የተነሳም ከሰርጉ ማግስት በኢኮኖሚ ቀውስ ጋብቻው ቀውስ ውስጥ እንዳይወድቅ የአካባቢው ማህበረሰብ ለሙሽራው የገንዘብ ወይም የንብረት ድጋፍ ያደርጋሉ ይህም አበይር ይባላል። አበይር ከሌሎች ባህሎች ለየት የሚያደርገው ድጋፍ የሚያደርገው ሰው የሚሰጠውን የገንዘብም ሆነ የንብረት መጠን በስውር ሳይሆን በግልጽ በአደባባይ የሚናገር መሆኑ ነው።

እንደ አርቲስት ደሳለኝ እምነት በዚህ ዘመን ለቴአትር የሚሰጠው ትኩረት አነስተኛ መሆኑን ተከትሎ ዘርፉ እየተዳከመ መሆኑን ተናግሯል። ለዘርፉ ትኩረት ከተሰጠው ግን በሁሉም የአገሪቱ አካባቢዎች ያሉ ቱባ ባህሎችን ጥናት እያደረጉ ወደ ህዝብ በማቅረብ የኢትዮጵያን ባህል እና ታሪክ ለትውልድ ማስተላለፍ ይቻል ነበር። ለዚህ ደግሞ መንግስት የአንበሳውን ድርሻ ወስዶ የቤት ስራውን ሊሰራ እንደሚገባው መልእክቱን አስተላልፏል።

Page 1 of 15

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • adverts4.jpg
  • Advertt1.jpg
  • Advertt2.jpg
  • Advrrtt.jpg
  • Advverttt.jpg
  • Advvrt1.jpg
  • Advvrt2.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 105 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us