ዘመን የተሻገረው የከተማችን ወንዞች ብክለት

Wednesday, 10 December 2014 13:50

     አዲስ አበባ ከተማ ከተቆረቆረች ከ120 ዓመታት በላይ አሳልፋለች። የስፍራው አቀማመጥም ከባህር ወለል በላይ ከ2780 ሜትር ከፍታ ባላቸው ተራሮች የተከበበ ሲሆን በተለይ በክረምት ወቅት ከፍተኛ የዝናብ መጠን ሲኖር ከተማዋን አቋርጠው የሚያልፉ በርካታ ጅረቶች በመሙላት አደጋን የማስከተል አቅማቸው ከፍተኛ ይሆናል። በዚህ ወቅት ግን የሚያስከትለው ደረቅና ፍሳሽ ቆሻሻ ተጠራርጎ ወደ ከተማዋ ዳርቻዎች መውሰዱ ለተወሰነ ጊዜ ፋታ ቢሰጥም ከቀናት በኋላ ግን ወደ ወትሮው ብክለት ስለሚመለስ ነዋሪዎችን ማስመረሩን ይቀጥላል።

የተለያዩ ጥናቶች እንደሚያመለክቱት ባለፉት ግማሽ ምዕተ ዓመት በፈጣን የከተማ መስፋፋት በህዝብ ቁጥር ዕድገትና በኢንዱስትሪ መበራከት የተነሳ በከተማዋ የሚገኙ ወንዞች ለደረቅና ፍሳሽ ቆሻሻ ማስወገጃነት በዋንኛነት ተመራጭ ሆነው ሲያገለግሉ ቆይተዋል።

በከተማዋ አነስተኛ ወንዞችን ሳይጨምር ሰባት ታላላቅ ወንዞች በዙሪያዋ ከሚገኙ ተራሮች ተነስተው ከተማዋን በማቋረጥ ያልፋሉ። ከከተማዋ በስተሰሜንና ምዕራብ ተራሮች የሚነሱት ወንዞች ገባሮቻቸውን ይዘው ወደ ደቡባዊ ምስራቅ የሚያመሩ ሲሆን ዋንኛ የሚባሉትን ቡልቡላ፣ ቀበና ፣ አቃቂና ግንፍሌ ወንዞችን በማጠናከር ወደታችኛው ተፋሰስ ያመራሉ።

የከተማችን ወንዞች ከሰው ከሚወጣ እዳሪና ፍሳሽ በተጨማሪ በሌላ በአደገኛ የኬሚካል ንጥረ ነገሮች ማለትም ከጋራዥና ከኢንዱስትሪ በሚለቀቁ ክሮሚያም፣ አርሰኒክ፣ ኒኬል፣ መዳብ፣ ዚንክ፣ ማንጋንስ ካድሚያምና ኮብልት በተባሉ ኤለመንቶች ክፉኛ የተበከለ ነው። እነኚህ ኬሚካሎች በውሃ ውስጥ የሚገኙ ህያው ነገርን በሙሉ ያወድማሉ። ከዚህ በተጨማሪም በወንዞቹ ውስጥ በመሆናቸው በትነት መልክ ወደ ከባቢ አየር ሲመጡ የሰዎችን የመተንፈሻ አካላት በመጉዳት ከፍተኛ ተፅዕኖ ያሳርፋሉ።

የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን ጥናት ይፋ እንዳደረገው በከተማችን የሚገኝ 35 ፋብሪካዎች የተበከለ ፍሳሽን ወደ ወንዞች ይበቃሉ። እነኚህ ብክለቶች ከሰሜን አዲስ አበባ ተነስተው 13 ወረዳዎችን በማቋረጥ ወደ አባሳሙኤል ሃይቅ ይገባሉ። ይህ ሃይቅም የሚገኘው ከከተማችን በስተደቡብ በ30 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ነው። ጥናቱ እንዳረጋገጠው ከፋብሪካ የመነጨው በካይ ንጥረ ነገር በውሃና በወንዝ ዳርቻ በሚገኙ ፍጥረታት ላይ ጉዳት ያስከትላል። ከሆስፒታል የሚለቀቁ ፍሳሾችና ደረቅ ቆሻሻዎችም ብክለቱን በማጠናከር የበኩላቸውን አስተዋፅኦ ያደርጋሉ። በአቃቂ ወንዝ የብክለቱ ዋንኛ ተሸካሚ ሲሆን ወደ አባ ሳሙኤል ሃይቅ ያመራል። መነሻውም ከሰሜን ምዕራብ ከተማዋ ዳርቻዎች ከሚገኙ ተራች ነው። ትንሿአቃቂ ወንዝ ከአቅራቢያው በመነሳት በወጣጫ ተራራን በማካለል ወደ አባሳሙኤል ያመራል። በዚህም ከመነሻ እስከ መዳረሻው 40 ኪሎ ሜትሮችን ያቆራርጣል።

የከተማዋ ታሪክ እንደሚያመለክተው ኢንዱስትሪዎች፣ ሆስፒታሎችና ህንጻዎች ከመስፋፋታቸው በፊት ወንዞች እጅግ በጣም ንጹህ ነበሩ። ነገር ግን ወንዞች በአሁኑ ወቅት ከህብረተሰቡ ግንዛቤ ማነስና በተገቢው የሚመለከተው አካል ቁጥጥር ባለማድረጉ የተነሳ የብክለት መንስኤ ሆነው በአካባቢ፣ በሰውና በእንስሳት ጤና ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ በማድረስ ላይ ይገኛሉ። ይሁን እንጂ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራቲክ ሪፐብሊክ ሕገ መንግስት አንቀፅ 44 ህዝብ ለኑሮዎቹ በሆነና ከብክለት በፀዳ አካባቢ የመኖር መብቱ የተጠበቀ ይሆናል ይላል። ይህ ህግ ምን ያህል ተተግብሯል የሚለው ያው የሚታወቅ ነው። ሕግ በወረቀት ላይ መፃፍ አንድ ነገር ሆኖ እንዲተገበር ማድረግ ደግሞ የሁሉም ባለድርሻ አካላት መረባረብን ይጠይቃል። በተለይም ሕጉ የወጣለት ህብረተሰብ መብቱን የሚጠይቅና የሚያስከብር ካልሆነ ውጤታማ ይሆናል ማለት ዘበት ነው።

አቶ አዱኛ መኮንን የአዲስ ከተማ አስተዳደር የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን ምክትል ስራ አስኪያጅ ናቸው። እንደ እርሳቸው ገለፃ የከተማዋ ወንዞች መበከል ከከተማዋ መቆርቆር ጋር በቀጥታ ይዛመዳል። በዛን ወቅት የህብረተሰቡ ንቃተ ህሊና ገና እጅግና ያልዳበረ በመሆኑና የአካባቢ ጥበቃ ጉዳይም ጭራሹን የማይታወቅ ስለነበር ወንዞች በቆሻሻ ማስወገጃነት የተፈጠሩ አድርጎ የመውሰዱ ጉዳይ በጣም የተለመደ ነበር። ይህን ሁኔታ ለመከታተል የህግም ሆነ የተቋም መሠረት አልነበረም። ከዚያ በኋላ በነበሩት አስርታት ፋብሪካዎች እየተገነቡ ሲመጡም ፋብሪካዎች መገንባታቸውና የስራ እድል መፍጠራቸውን እንጂ የሚለቋቸው ፍሳሾች በአካባቢና በህብረተሰብ ጤና ላይ ሊያደርሷቸው የሚችሉትን ተፅዕኖዎች የሚመለከት ሁኔታ በፍፁም አለመኖሩ ችግሩ እየተንከባለለ መጥቶ አሁን ላለንበት ዘመን እንዲደርስ አድርጓል። ፍሳሾች ታክመው እንዲለቀቁ የማድረጉ ጉዳይም የማንንም ትኩረት አላገኘም ነበር።

በአሁኑ ወቅት ሁሉም ኢንዱስትሪዎች ሆስፒታሎችና ሌሎች ተቋማት ጥልቅ ጥናት ከተደረገባቸው በኋላ በተቆረጠ የጊዜ ገደብ የብክለት ማከሚያ ማሽነሪዎችን በየተቋማቸው እንዲተክሉ ትዕዛዝ የተሰጣቸው ሲሆን ከዚህ ወቅት በኋላ ወደ ወንዝ የሚለቋቸው ፍሳሾች የታከሙ እንደሆነ ጥብቅ መመሪያ ተሰጥቷል። ይህን ካላደረጉ ግን የህግ ተጠያቂነት እንደሚያስከትልባቸው ተገልፆላቸዋል። የመጨረሻው ርምጃም ተቋማቱን እስከመዝጋት የሚደርስ ነው።

እንደ ምክትል ስራ አስኪያጁ ገለፃ አካባቢን በመበከልና ፍሳሽን ወደ ወንዞች በመልለቅ አንዳንድ ትላልቅ የመንግስት ተቋማት ጭምር ይታወቃሉ። ስለሆነም ከችግሩ ውስብስብነት የተነሳ መፍትሄ ለመስጠት ከሚመለከታቸው ተቋማት በተጨማሪ የሌሎች ባለድርሻ አካላት ትብብርን ይጠይቃል። “ወንዞች በየቀኑ በጣም በሚያሳዝን ሁኔታ እየተበከሉ ነው” የሚሉት አቶ አዱኛ ችግሩን ለመቅረፍ መስሪያቤታቸው በተሰጠው ኃላፊነት መሠረት ደፋ ቀና እያለ እንደሚገኝ ተናግረዋል። ለዚህ እንዲያግዝም ከጤና ቢሮና ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር በመተጋገዝ ስራው እየተከናወነ መሆኑም ለዚህ አብይ ማሳያ ነው ሲሉም ተናግረዋል። በሆስፒታችና በተጠቀሱት ኢንዱስትሪዎችም ለሠራተኞች የግንዛቤ ማስጨበጫ ስራ ተከናውኗል። የቁጥጥር ስራም የተሰራ ሲሆን ከዚህ ባለፈም ፍሳሾቻቸውን በተገቢው በማከም ወደ ወንዞች በማይለቁ 10 ኢንዱስትሪዎች ማስጠንቀቂያ የተሰጠ ሲሆን በስድስት ኩባያዎች ላይ ደግሞ ክስ ተመስርቶባቸዋል። ወደፊትም ቢሮው ለሌሎች መቀጣጫና ትምህርት እንዲሆን በሚል ክስ የተመሰረተባቸውን ኩባንያዎች ለህዝብ ይፋ ያደርጋል።

በከተማ ግብርና የተሰማሩ ሙያተኞች በተለይ አትክልትን ከወንዞች በሚገኝ ውሃ በማምረት ለህብረተሰቡ ያቀርባሉ። በተበከለ ውሃ የሚመረት ዕፅዋት ከብክለት ነፃ ሊሆን አይችልም። ይህም በአካባቢና በሰው ጤና እንዲሁም በእንስሳት ላይ ጉዳት በማስከተል ላይ ይገኛል። በዚህ ረገድ በርካታ አካባቢዎችን በምሳሌነት መጥቀስ ይቻላል። እንደሚታወቀው በተለምዶ ቄራ ተብሎ የሚታወቀው አካባቢ ጋራዦች ማምረቻ ተቋማትና አገልግሎት አቅራቢዎች የሚገኙበት እንዲሁም ቁጥሩ ከፍተኛ ነዋሪ የሚገኝበት አካባቢ ነው። በዚያ አካባቢ ከተለያዩ ስፍራዎች በማምጣትና ቆሻሻን በማግበሰበስ በአካባቢው የሚያልፉ ጅረቶች ይገኛሉ። ከአካባቢ ጋራዦች የሚለቀቀው የተቃጠለ ጋዝና የመኪና እጣቢ ወደ ውሃው ይገባል ቀላል የማይባል መሬት ከቄራ ጀርባ ጀምሮ እስከ መካኒሳ ባለው የወንዝ ዳርቻ ላይ ሰላጣ፣ ጎመን፣ ቆስጣ ወዘተ በስፋት ይመረታል። ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው በወንዝ ውስጥ እጅግ አደገኛ የሆኑ እንደ መዳብና ዚንክ የመሳሰሉ ንጥረ ነገሮች በአትክልቶች ስራ በመግባት ቅጠሎች ውስጥ ይደበቃሉ። በተለይ ተቀቅሎ የማይበላ ሰላጣ ሰዎች ሲመገቡት ካንሰርን ጨምሮ ለተለያዩ በሽታዎች እንደሚያጋልጥ ሙያተኞች ይገልጻሉ። በርግጥ በግብርና ስራ የተሰማሩት ሰዎች ለራሳቸው መተዳደሪያ የሚሆን ሥራ መፍጠር ቢችሉም በተጓዳኝ ለተመጋቢው ይዞ የሚመጣው ዳፋን በተገቢው የተረዱት አይመስልም። ይህን በተመለከተም ለአምራቾቹ የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን በተለያዩ ወቅት ስለጉዳዩ ግንዛቤ እንዲኖራቸው ትምህርት ቢሰጥም ስራው ግን እንደቀጠለ ነው። የአትክልትና ቅጠላቅጠል ተመጋቢው ህብረተሰብ ቁጥርም ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ በመሄድ ላይ ይገኛል። የህክምና ባለሙያዎች እንደሚገልጹት በተበከለ ውሃ የሚለማ አትክልት ውስጥ በካይ ንጥረ ነገሮች ተመችቷቸው ይቀመጣሉ። ሰው ከተመገባቸው በኋላም በሰውነት አካላት ውስጥ ክፍል ውስጥ ይቀመጣሉ። ጉዳታቸው ወይም ምልክታቸው ግን በፍጥነት አይከሰትም። ነገር ግን ከረጅም ዓመታት በኋላ ተፅዕኖአቸው መከሰት ይጀመራል። ከዚያ በኋላም በህክምና ለመዳን ከፍተኛ ወጭን ያስወጣሉ። በአዲስ አበባ ከተማ የወንዞች ብክለት ከዕፅዋትና ከሰው ላይ ከሚያደርሰው ጉዳት አልፎ በአቃቂ አካባቢ በከብቶች ላይ ጉዳት እያደረሰ እንደሚገኝ ከአመታት በፊት ተገልፆ እንደነበርና ይህን ጉዳዳይም ተበዳዮች ወደ ሕግ ወስደው ውሳኔ ለማግኘት በሂደት ላይ መሆኑ ከተሰማ በኋላ መጨረሻው ሳይታወቅ ለህዝብም ይፋ ሳይደረግ እንደቀረ አይዘነጋም።

ከዚህ አኳያ ችግሮቹን በሕግ አግባብ ለመፍታት የሚደረገው ጥረት እጅግ በጣም ደካማ መሆኑን መረዳት አያዳግትም። በተለምዶ ሰዎች በድብደብና በመሰል ሁኔታዎች በአካላቸው ላይ ጉዳት ሲደርስ ጉዳዩ ሕግ ፊት ቀርቦ በአፋጣኝ ውሳኔ እንደሚያገኝ ይታወቃል። ነገር ግን በብክለት አማካኝነት በተዘዋዋሪ ሁኔታ በሰው ጤና ላይ ለሚደርሰው ጉዳት የጠያቂም ተነሳሽነት አናሳ መሆንና የተጠያቂነት አለመኖር ችግሩን ለመፍታት ገና ረጀም ርቀት መጓዝ እንደሚጠይቅ አመልካች ነው።

በሌላም በኩል በከተማ የተበከሉ ወንዞችን እንደገና ለማንፃት በአንዳንድ መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች ሙከራ እየተደረገ ሲሆን የተገኘውን ተሞክሮ ወደ ሌሎች አካባቢ ለማድረስ ጥረቱ መቀጠል ይኖርበታል። ለምሳሌ በቀልና አካባቢ በግንፍሌ ወንዝ ዳር ቬቲቫር የተባለውን እስከ ሁለት ሜትር የሚደርስ ስር ያለውን ሳር በመትከል ቆሻሻው በተክሉ ስሮች አማካኝነት እንዲመጠጥ የማድረጉ ጥረት ተስፋን የሚሰጥ ውጤት ስላስገኘ እንዲስፋፋ ማድረጉ ጠቀሜታው የጎላ ነው። የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣንም በበኩሉ የወንዝ ዳርቻዎችን በማጠርና በማጽዳት ወደ መናፈሻነት ለመቀየር ዕቅድ እንደነበረው አቶ አዱኛ የገለፀ ሲሆን ነገር ግን የከተማዋ የጂኦግራፊ አቀማመጥ ምቹ አለመሆን ወንዞች ከክረምት ወቅት አደጋ በሚያደርስ ደረጃ መሙላታቸው በለጋ ወቅት ደግሞ ጨራሹኑ መድረቃቸው ከዚህ በተጨማሪ በህዝብ ብዛትና ፍልሰት የተነሳ አብዛኛዎቹ የወንዝ ዳርቻዎች በህገ ወጥ ሰፋሪዎ በመወረራቸው የሁኔታው አዋጭነትና አጠያያቂ እንዳደረገው አመልክተዋል።

እንዲያም ሆኖ ግን ሁኔታው ከእነ ጭራሹ እንዲቀር አልተደረገም። በከተማዋ ማስተማር ፕላን መሰረት የወንዝ ዳርቻዎች ሊታጠሩ የሚችሉበት ዝግጅት ለማድረግ ጥረት ይደረጋል። ከዚያም አካባቢ ከሰውና ከእንስሳት ነፃ ሲሆን ባለሀብቶች መንግስትና ባለድርሻ አካላት በመተጋገዝ አካባቢው ሰዎች የገቢ ማስገኛ መናፈሻ የማድረግ ዕቅድ አለ። ውጤቱም ወደፊት የሚታይ ይሆናል።     

ይምረጡ
(1 ሰው መርጠዋል)
897 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us