የብዝሃ ህይወት ጥበቃና ኢኮኖሚያዊ ፋይዳው

Thursday, 25 December 2014 11:09

ሀገራችን በብዝሃ ህይወት ተለያይነትና እጅግ መበርከት የተነሳ ዓለም አቀፍ ዕውቅና ካገኙት ሀገሮች መካከል አንደኛዋ መሆን ችላለች። ብዝሃነት መኖር ስነ-ምህዳር ሳይዛባ እንዲቆይ በማድረግ በሰው ልጅ እንቅስቃሴ የሚፈጠረውን የሙቀት መጨመርና የአየር ንብረት ለውጥን ለመቋቋም ያስችላል። ይህ ብቻ ሳይሆን ለምግብነት የሚውል ተክሎችን በማብዛት በምግብ ራስን ለመቻል እገዛ ያደርጋል።

የሀገራችን መልክዓ ምድር አቀማመጥ በጣም አስገራሚና የተለያዩ የአየር ፀባዮችን በውስጡ ለማቀፍ ያስቻለ ነው። ከባህር ወለል በታች እስከ 5 ሜትር ከሆነው ዳሎል አካባቢ እስከ በረዷማውና ከባህር ወለል ከፍታው 4,591 ሜትር ድረስ ያለውን ያጠቃልላል። ከቆላ ደጋ ወይናደጋና በርሃ ተብለው ከተለዩት የአየር ፀባያት በተጨማሪ እስከ 18 የሚደርሱ አግሮ ኢኮሎጂ ዞን እንደያዙ ሙያተኞች ይገልፁታል። ይህም በርካታ ተለያይነት ያላቸው ለዘርፉ ብዙ ጠቀሜታ ሊሰጡ የሚችሉ የጄኔቲክ ሀብቶች እንዲገኙ ምክንያት ሆኗል። በኢትዮጵያ ብዝሃ ህይወት ኢኒስቲትዩት የጄኔቲክ ሀብት አርክቦትና ጥቅም ተጋሪነት ዳይሬክተር ዶክተር ዘለቀ ወልደሚካኤል እንደሚገልፁት፤ የብዝሃ ህይወት ዕፅዋት እንስሳትና የደቂቅ አካላት ዘረመሎች በስብጥርና በተደጋጋፊነት የሚኖሩበት ስርዓተ ምድር ሲሆን፤ የእነዚህ ሀብቶች ይዘትና መጠንም የበርካታ ዘመናት የተፈጥሮ ውጤት ሂደት ነው።

የብዝሃ ህይወት ሀብቶችን በመንከባከብ በማበልፀግና በዘላቂነት በመጠቀም ረገድ አርሶ አደሩ የላቀ ሚና ተጫውቷል። በሀገራችን ለረጅም ጊዜ በምግብነት ጥቅም ላይ የዋሉት ስንዴ፣ ምስር፣ ማሽላ ከቅጠላ ቅጠል ምግቦች ደግሞ እንደ ጐመን፣ ካሮት እና እንሰት የመሳሰሉት ሳይጠፉ የቆዩት አርሶ አደሩ ከምግብነት በተጨማሪ ለዘርነት በማከማቸት ስላቆያቸው ነው። በድርቅ ወቅት አካባቢውን በመልቀቅ በሚሰደዱበት ወቅት የአዝዕርት እህሎችን በማሰሮ በማድረግ ጉድጓድ ውስጥ በመቅበር ክፉ ቀን ካለፈ በኋላ ወደቀያቸው በመመለስ ዘሮችን በመዝራት ቀጣይነት እንዲኖራቸው አድርገዋል። አዝዕርቶች ለተለያዩ ምግብነት ማለትም ለዳቦ፣ ለእንጀራ፣ ለቂጣ፣ ለቅንጬ፣ ለገንፎ፣ ለንፍሮ፣ ለቆሎ ወዘተ በሚቀላቸው የምግብ አሰራር እውቀቱ ከትውልድ ወደ ትውልድ እየተላለፈ በመዝለቁ ለአዘዕርቶችም ቀጣይነት የራሱን አስተዋፅኦ አበርክቷል። አዝዕርቶችና ተክሎች በሚበቅሉበት አካባቢ ተጠብቀው መቆየታቸው የአፈር ኬሚካሎች መስተጋብር እንዲካሄድ የአየር መዛባት እንዳይፈጠር በአካባቢው ያሉ አራዊቶችዋ እንዳይጠፉና እንዲኖሩ አድርጓል። ብዝሃ ህይወት ከዚህ በተጨማሪ የዕፅዋት በሽታዎች ሲያጋጥሙ ከመካከላቸው በሽታውን መቋቋም የሚችሉትን ለይቶ በማውጣትና በማራባት በበሽታ የተጠቃው ተክል ከመጥፋት እንዲድን ማድረግ ያስችላል። ከዚህ አኳያ የጄኔቲክ ሀብታችን ለሌሎች ሀገሮች እንደተረፈ ጭምር መረዳት አያዳግትም።

ለአብነትም ከ10 ዓመታት በፊት በዶ/ር ሰለሞን ይርጋ የአራት ኪሎ ሳይንስ ፋኩልቲ ተመራማሪ “ህልውና” ብለው በፃፉት መጽሐፋቸው ላይ የጠቀሱትን ማንሳት ይቻላል። በደርግ አገዛዝ ዘመን በአሜሪካ ካሊፎርኒያ ግዛት የሚገኝ አንድ የቢራ ገብስ አምራች ኩባንያ ገብሱ በበሽታ ይመታበታል። በዚህ ሳቢያም ለፋብሪካው የሚቀርብ የቢራ ገብስ እየተመናመነ መጥቶ ፋብሪካው ወደ መዘጋት ይቃረባል። ይሁን እንጂ የኩባንያው ባለቤቶች ፋብሪካውን ከመዝጋት ለማዳን ትኩረታቸውን በብዝሃነት ወደምትታወቀው ኢትዮጵያ ያደርጋሉ። ከዚያም ወደዚህ በመምጣት ከካሊፎርኒያ ጋር ተመሳሳይ የአየር ፀባይ ካለው ወደ ሰሜን ሸዋ በማምራት ምርምር አድርገው በሽታውን መቋቋም የሚችል የገብስ ዘር ማግኘት በመቻላቸው ዘሩን ከኢትዮጵያ ወስደው አሜሪካ በመትከልና በማራባት ስንዴውን ከመጥፋት ከማዳን በተጨማሪ የቢራ ፋብሪካውን ከመዘጋት አድነውታል።

ይሁን እንጂ ከዚህ የጄኔቲክ ሀብት ሀገራችንም ሆነች የአካባቢው አርሶ አደሮች አንዳችም ጥቅም አላገኙም። የገብሱ ዘር በዝርያ ተወልዷል ማለት ይቻል። በሌሎች በሰለጠኑት ሀገሮች ቢሆን ቀድሞውኑ ሲጀመር የሌሎች ሀገሮች ተመራማሪዎች የጄኔቲክ ሀብት ሲፈልጉ በአግባቡና በሕግ አስፈቅደውና አስፈላጊውን ክፍያ በመፈፀም ነው። በዚያን ዘመን በሀገራችን ይህን በሚመለከት ጠንካራ ተቋማትና ሕጐች ስላልነበሩ ችግሩ ሊከሰት ችሏል። ከዚህ አንፃር የሀገራችን የጄኔቲክ ሀብት እንዲጠበቅ በማድረግ በኩል የብዝሃ ህይወት ጽህፈት ቤት ከፍተኛ ኃላፊነት ይጠበቅበታል።

ከዚህ ጋር በሚመሳሰል መልኩ በጤፍ ሀብታችን ላይ የተፈፀመው ደባ የቅርብ ጊዜ ትዝታችን ነው። ጤፍ በአሁኑ ወቅት በውስጡ የያዘው ንጥረ ነገር ከፍተኛ በመሆኑና ከኮሌስትሮል የነፃ በመሆኑ በአውሮፓ ገበያ ጭምር ፍላጐቱ እያደገ መጥቷል። በዚህ የተነሳ አንድ የሆላንድ ኩባንያ የፓተንት መብትን በሕግ ከኢትዮጵያ በመግዛት ምርቱን ለማስተዋወቅ የገባውን ውል በማፍረስ በራሱ ባለቤትነት ስም በማስተዋወቁ ጉዳዩ በዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት እየታየ መሆኑን ዶ/ር ክበበው ሰለሞን የተባሉ የደብረዘይት እርሻ ምርምር ተቋም ተመራማሪ በቅርቡ መግለፃቸው አይዘነጋም።

ከዚህ አኳያ የጄኔቲክ ሀብት ከየት ሀገር ተገኘ የሚለው በራሱ በሕግ ዕውቅና የተሰጠው ሲሆን፤ ወስዶ ለመጠቀምም ሕግና ስርዓት ተበጅቶለታል። ይሁን እንጂ ለዘመናት የጄኔቲክ ሀብት በዘፈቀደ ሲዘረፍ እንደቆየ የሚታወቅ ነው። አሁን እየተደረገ ያለው የጥበቃ ጥረትም ተጠናክሮ መቀጠል የሚገባው ነው።

በአሁኑ ወቅት በዓለም በጣዕሙ ጥሩነት የሚታወቀው ቡና ከኢትዮጵያ የተገኘውና በተለያዩ የዓለም አህጉራት የተሰራጨው ኮፊ አረቢካ የተባለው ሲሆን፤ ኢትዮጵያንም በማስጠራት ላይ ይገኛል። አብዛኛው በደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ የሚገኘው የቡና ተክል በተፈጥሮ የበቀለና በጥቅጥቅ ደን ውስጥ የሚገኝ ነው። ለቡናው እንክብካቤ መደረጉ ደኑ እንዲጠበቅ ማድረጉ የሚታወቅ ነው። ይህን በተመለከተ ዶ/ራ ዘለቀ ሲገልፁ፤ ቡና ከፍተኛ ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያለው የጄኔቲክ ሀብት በመሆኑ በዘላቂነት ጥቅም ላይ እንዲውልና ከትውልድ ወደ ትውልድ እንዲተላለፍ የአካባቢውን ስነምህዳር እንዲጠበቅ ማድረግ ያስፈልጋል። ምክንያቱም ቡና በተፈጥሮው ጥላ ስለሚፈልግ ደኑ ከተመነጠረ ቡናውም ወደ መመናመን ስለሚያመራ የአካባቢ ጥበቃ ስራ መስራቱን አጠናክሮ መቀጠል እንደሚገባው ይታመናል። ዶ/ር ዘለቀ አክለው እንደሚያስረዱት፤ የጫካ ቡናና ሌሎች የብዝሃ ህይወት ሀብቶችን በተገቢው መንገድ መጠበቅ በተለይ በአካባቢው ያለው ማኅበረሰብ ከፍተኛ ኃላፊነት አለበት። ከዚሁ ጐን ለጐንም የብዝሃ ህይወት የሚያስገኘው ሀብት ተጠቃሚ እንዲሆኑ ማድረግ ተገቢ በመሆኙ በዚህ ረገድ የወጡትን ሕጐችንና ደንቦች እንዲያውቁ በብዝሃ ህይወት ኢንስቲትዩት አማካኝነት ግንዛቤ የማስጨበጥ ስራ እየተሰራ ይገኛል።

ይሁን እንጂ በቡና አብቃይነት የሚታወቀው የሸካ አካባቢ ደን አደጋ እየተጋረጠበት መሆኑን አንዳንድ በአካባቢ ጥበቃ ስራ በቦታው የሚሰሩ መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች ይገልፃሉ። ይህን በተመለከተ የመልካ ኢትዮጵያ ማኅበር ስራ እስኪያጅ ዶ/ር ሚሊዮን በላይ ሲገልፁ አካባቢው በጥቅጥቅ ደን የተሸፈነ ከመሆኑም በላይ 10 ለሚሆኑ ወንዞች በምንጭነት ያገለግላል። በዓመት ለ10 ወራትም ዝናብ በማግኘት ይታወቃል። ነገር ግን በህዝብ ብዛት መጠናቀቅ የተነሳ ባለው የስራ መጣበብ ሰዎች በመሀል ደን ውስጥ በመግባት አካባቢውን በመመንጠር ቡና በመትከልና በማልማት የራሳቸውን ገቢ እየፈጠሩ ይገኛሉ። ይህም በደኑ ላይ አሉታዊ ጫና እያስከተለ ይገኛል። እንደሚታወቀው ቡና Cash Crop ነው። በቀላሉ ተመርቶ ብዙ ገንዘብ የሚያስገኝ ነው። ስለሆነም የአካባቢው ሰዎች በቡና ስራ በመጠመድ በደን ምንጠራ ስራ መሰማራታቸው ለወደፊቱ በብዝሃ ህይወት ላይ አሉታዊ ጫና መፍጠሩ ስለማይቀር ሁኔታው ከወዲሁ ቁጥጥር ሊደረግበት ግድ ይላል።

በጅማ ዩኒቨርሲቲ የባዮሎጂ ተመራማሪው ዶክተር ቄጡሱ ሁንዲራ ከላይ በዶ/ር ሚሊዮን የተገለፀውን አባባል ያጠናክራሉ። በሀገሪቱ ቡና በሚበቅልባቸው አካባቢዎች የሚገኙ የኅብረተሰብ ክፍሎች ለተለያየ ጥቅም በደኑ ውስጥ ያሉ ትላልቅ ዛፎችን ይቆርጣሉ። የዛፉ መቆረጥ ቡናውን ፀሐይ እንዲያገኝ በማድረግ ምርት መጨመር ቢቻልም በተቃራኒው የአካባቢው አየር ንብረት እንዲለወጥ በማድረግ ከፍተኛ ጉዳት በማድረስ ላይ ይገኛል። የተፈጥሮ ቡና በዓለም ተወዳጅነት ያለው ነው። ጣዕሙም ተመራጭ ነው። በባህርይው ጥላ ይፈልጋል። ጥላው የሚገኘው ከደኖች ነው። ደኖች ከተቆረጡ የቡናው ህልውናውም ያከትማል። ስለዚህ ጥንቃቄ ማድረጉ ተገቢ ነው።

በአሁኑ ወቅት ሀገራችን ወደ ውጭ የምትልከው ቡና መጠን በመጨመር ላይ ይገኛል። ለዚህ ሲባልም አዳዲስ የቡና እርሻ መሬቶች በመስፋፋት ላይ ይገኛሉ። የቡና ችግኞችም የሚራቡትና የሚሰራጩትም የአካባቢውን ስነምህዳርና የአየር ፀባይ ከግምት በማስገባት ነው። የቡና ፍሬ እንደማናቸውም አዝዕርት የተለያዩ የጄኔቲክ ክፍሎች አሉት። ችግኞቹም በደጋና በወይና ደጋ አየር ፀባይ ላይ መብቀል እንደሚችሉ ተረጋግጦ ለገበሬዎች ይታደላል። በዛም መሰረት የተሻሻሉ ዝርያ ያላቸው ውጤታማነታቸውን ከማስመስከራቸውም በተጨማሪ ራሳቸውን ውርጭ ከሚያስጥለው በሽታ ለመጠበቅ ችለዋል። እነኚህ ችግኞችም በተለያዩ አካባቢዎች እየተሰራጩ እንደሚገኙ ሙያተኛው ገልፀዋል።

የብዝሃነት ጠቀሜታ አካባቢን ከመጠበቅ በተጨማሪ የተለያየ የጄኔቲክ ማንነት ያላቸው አዝዕርቶች በተለያዩ አካባቢና እጅግ በጣም ተቃራኒ የአየር ፀባይ ባለበት አካባቢ ለመብቀል ጭምር አስችሏቸዋል። እንደ ደብረዘይት የእርሻ ምርምር ተቋም ተመራማሪው ዶ/ር ክበበው ገለፃ፤ ለምሳሌ ጤፍ ከበረሃማ ቦታዎች ጀምሮ እስከ ከባህር ወለል 2,000 ሜትር በላይ በሚገኙ ደጋማ ቦታዎች መብቀል የቻለው በውስጡ ብዙ ተለያይ የሆኑ አይነቴዎችን በመያዙ ነው። ስለሆነም የጄኔቲክ ሀብት ከተጠበቀ ድርቅም ሆነ የተፈጥሮ አደጋ ቢከሰት የጐርፍ መጥለቅለቅ ጭምር ቢመጣ የዘር አይነቶቹ ተለይተው በሚስማማቸው የመሬት አቀማመጥና የአየር ፀባይ እንዲበቅሉ በማድረግ ቀጣይነታቸውን ማረጋገጥ ይቻላል። ይህም በራሱ የምግብ ዋስትናን በማረጋገጥ ከፍተኛ ፋይዳ ይኖረዋል።

በስርዓት በተጠበቀ ስነ ምህዳር ውስጥ የሚገኙ ነባር ዝርያዎች ከበሽታና ከድርቅ የተነሳ የሚከሰቱ የአካባቢ ተፅዕኖዎችን በመቋቋም የተሻለ ምርት እንደሚሰጡ የዘርፉ ባለሙያዎች ይገልፃሉ።

በተመሳሳይ በኢትዮጵያም ሆነ በሌላው ዓለም የሚገኝ በቆሎና ዳጉሳ ከደጋ ጀምሮ በርሃማና በርሃ ቀመስ በሆኑ ቦታዎች በመብቀል ምርትን መስጠት መቻሉ በውስጡ የተለያዩ ዘረ መሎችን በመያዙ ነው። ይህ ዘረመል በተክሉ ውስጥ ያለውን ባህርይና ማንነት ይወስናል። ዘሩ በቆሎ ወይም ስንዴ ቢሆን ሁሉም ተመሳሳይ ነው ማለት አይደለም። ፍሬው በቆሎ ሆኖ የሚበቅልበት ቦታ ይወስነዋል። በደጋማ ቦታ ላይ መተከል ያለበት በቆሎ ቆላማ ቦታ ላይ ቢተከል ፍሬ አይሰጥም። ይህንን ሁሉ ጉዳይ ሙያተኞችም ሆነ አርሶ አደሮች በተገቢው በማወቃቸውና ስራ ላይ በማዋላቸው የሀገራችን ብዝሃ ሀብት እንደተጠበቀ ሊቆይ ችሏል።

በአሁኑ ወቅት በሀገራችን አርሶ አደሮች በኅብረት ስራ ማኅበሮቻቸው አማካኝነት የተለያዩ ጄኔቲክ መሰረት ያላቸውን የዘር እህሎችን ማለትም ድርቅን መቋቋም፣ ለበሽታ የማይበገሩትንና ምርታማነታቸው ከፍተኛ የሆኑትንም በመለየት በመጋዘኖች አከማችተው እንደየፍላጐታቸው እየተጠቀሙባቸው ይገኛል። ይህም ለብዝሃነት መጠበቅ የራሱን እገዛ እያደረገ ነው። ከዚህ በተጨማሪ በሀገራችን በሚገኙ 13 የአዝዕርት የምርምር ጣቢያዎች ውስጥ የተለያየ ዘረመል መሠረት ያላቸው እህሎች በስርዓት ተቀምጠው ምርምር የሚደረግባቸው ሲሆን፤ በምርምር የተሻሻሉ ዘሮችም ተመርጠው ለአርሶ አደሩ እንደሚደርሱ ዶ/ር ዘለቀ ይገልፃሉ። ከዚህ በተጨማሪም በኢትዮጵያ የጄኔቲክ ኢንስቲትዩት ውስጥ የዚህ መሰሉ ስራ እየተከናወነ ይገኛል።

    በአሁኑ ወቅት በኢትዮጵያ ከ6 ሺህ በላይ የዕፅዋት ዝርያዎች የሚገኙ ሲሆን፤ ከእነዚህ ውስጥም ከ10 እስከ 12 በመቶ የሚሆኑት በኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ እንደሚገኙ የጄኔቲክ ባለሙያዎች ይገልፃሉ። እኒህ ዝርያዎቹ እንዲበራከቱ ያደረገውም ሀገራቱ እጅግ በጣም የተበራከተ የመልክዓ ምድር ገጽታና የአየር ፀባይ በመያዝዋ ሲሆን፤ አብዛኛውም ዱር በቀል ነው። አብዛኛዎቹም በደን፣ በሣራማ፣ በቁጥቋጦ እንዲሁም በርጥበታማ መሬቶች ላይ ይገኛሉ። ስለሆነም ስነምህዳሩ ተጠብቆ እንዲቆይ ለብዝሃ ህይወት ክብካቤ ማድረጉ ጠቃሚ ነው።

ይምረጡ
(2 ሰዎች መርጠዋል)
1619 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us