You are here:መነሻ ገፅ»ምልከታ
ምልከታ

ምልከታ (178)

 

ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ

 

የአማርኛ መጻሕፍት ሳነብ አንዳንድ ስሕተቶች ተደጋግመው ያጋጥሙኛል። በአማርኛ ብዙ መጻሕፍት ያላነበቡ ግን የመጻፍ ችሎታ ያላቸው ደራሲዎች አሉን። እነዚህ ደራሲዎች የአማሮችን ባህልና በአማርኛ የሚባለውን የንግግር ፈሊጥ ሁሉ ያውቋቸዋል። ግን ይህን ዕውቀት ያገኙት ከመማር (ማለት መጻሕፍት ከማንበብ) ሳይሆን ሲባል ከመስማት ነው። ያ ዕውቀት የአማርኛ ደራሲ ለመሆን የሚያበቃ ይመስላቸዋል። ያንን ዓይነት ዕውቀት ፊደል ያልቆጠረ መሃይምም ሁሉ ያውቀዋል። በሁለቱ መካከል ያለው ልዩነት አንዱ ፈደል መቍጠሩና የሰማውን መጻፉ ሲሆን ሌላው አለመቍጠሩና የሰማውን ለመጻፍ አለመቻሉ ነው።


ከዚህ በታች በግራ ያሉት ስሕተቶች፥ ከፍላጻው (ከ→) ቀጥሎ በቀኝ ያሉት ትክክለኛ ማብራሪያ ናቸው።


ጸባይ → ጠባይ (“ጸ” እና “ፀ” ወደ “ጠ” ይለወጣሉ። “ጠባይ” ግን “ጠባይ” የሆነው “ጸ” ወይም “ፀ” ወደ “ጠ” ተለውጦ አይደለም። ዱሮውኑ ሲፈጠር “ጠባይ” ሆኖ ነው። 
እዛ → እዚያ።
ለዛ → ለዚያ።
ከዛ → ከዚያ።
ወደዛ → ወደዚያ።
ወደ እዛ → ወደ እዚያ።
የዛው → የዚያው።
እንደዛው → እንደዚያው።
እነዛ → እነዚያ።
በዛው → በዚያው።
እስከዛ → እስከዚያ።
እዛው → እዚያው።
ሚስጥር/ ምስጥር → ምስጢር።
ተመስጌን → ተመስገን (አለዚማ “ተቀሜጥ”፥ “ተኔሣ”፥ “ተዜጋጅ” ማለት ልክ ሊሆን ነው።)
እንደው → እንዲያው።
እግዚአብኤር → እግዚአብሔር።
ነብስ → ነፍስ (ምንጩ “ነፋስ” ስለሆነ፥ “ነብስ” ሊሆን አይችልም።)
አንደበተ ርትሁ → አንደበተ ርቱዕ።
ጋር → ጋ ወይም ዘንድ።
ጊወን → ግዮን።
እቺ → ይቺ።
ተሞክሮ → ተመክሮ።


ግርግዳ → ግድግዳ (አማርኛ እንደ ሌሎቹ ሴማዊ ቋንቋዎች ብዙ የቃል አፈጣጠር ዘዴዎች አሉት። አንዱ ዘዴ በሦስት ፊደል አንድ ቃል መፍጠር ነው። ነቀለ፥ ወደቀ፥ ሰበረ፥ ወረደ፥ ወዘተ። ሌላው ዘዴ ሁለትን ፊደሎች መድገም ነው። ሰበሰበ፥ ቀረቀረ፥ ገመገመ፥ በጠበጠ፥ ገደገደ፥ ገሠገሠ፥ ወዘተ። “ግርግዳ” ስሕተት የሚሆነው፥ የጥንቱን ፊደል በሌላ ፊደል በመተካት ሕጉን ስለጣሰ ነው።)


ምዕተ ዓመት → ምእት ዓመት።
የሚጠቀመው → የሚጠቀምበት።
የሚጠቀመው መርፌ → ሚጠቀምበት መርፌ። 
መርፌውን ተጠቀመው → መርፌውን ተጠቀምበት።
ኩምሳጥን → ቁም ሳጥን (ሁለት ዓይነት ሳጥኖች አሉ።)


ኢትዮጵያኖች → ኢትዮጵያውያን/ያት። (ኢትዮጵያኖች የEthiopian ብዙ ቍጥር ነው። ካስፈለገ “ኢትዮጵያዊዎች/ ኢትዮጵያዊቶች” ማለት ይቻላል። Ethiopianoች /Ethiopiaኖች ግን ጸያፍ፡ ነው። የአገራችን ስም “ኢትዮጵያ” ነው እያልን። ራሳችንን Ethiopianoች አንበል።)


ህብው → ኅቡእ።
በስማአብ → በስመ አብ።
“ማለት ነው” ይኸ ሐረግ አለቦታው ተመላልሶ ይመጣል። (“ይሄዳል ማለት ነው”፥ “ይመጣል ማለት ነው”፥ “እንበላለን ማለት ነው”። የዘመኑ ቋንቋ መሆኑ ነው መሰለኝ።)
-ሁኝ → ሁ (“በላሁኝ፥ ጠጣሁኝ፥ አየሁኝ፥ ጻፍኩኝ” አይባልም፤ ባለቤትንና ተሳቢን መደባለቅ ይሆናል። የሚባለው (“በላሁ፥ ጠጣሁ፥ አየሁ፥ ጻፍኩ” ነው። “-ኝ” ን ከመረጥን “በላኝ፥ ጠጣኝ፥ አየኝ፥ ጻፈኝ” ማለት ነው። “ሁ” አድራጊን (ማድረጌን) ያመለክታል፤ “አየሁ” ፤ “ኝ” ተደራጊን (መደረጌን) ያመለክታል፤ “አየኝ”። ሁለቱ አንድ ግሥ ላይ አብረው አይመጡም። “አየሁኝ” ካልን “አየሁ”ን እና “አየኝ”ን መደባለቅ ይሆናል። 
የ “ሀ፥ ሐ፥ ኀ”፣ የ “ሰ፥ ሠ”፣ የ “አ፥ ዐ” ፣ የ “ጸ፥ ፀ” አገባብ አስቸግሯል። ፈጥኖ ደራሽ መፍትሔ የለኝም። በትምህርት ያደግነው አገባባቸውን ሳንማር ነው። ያልተማረ ሰው ቢሳሳት አይወቀስም። በግዕዝ መጻሕፍት ሳይቀር ተዘበራርቀው እናገኛቸዋለን። ሆኖም፥ አንድ ነገር ማድረግ ይቻላል። አንድን ቃል ከነዚህ ባንዱ መጻፍ የጀመረ በዚያው ይጨርሰው። “ሀይለ ስላሴ” “ሐይለ ሥላሴ” “ኀይለ ስለሤ” እያሉ ማፈራረቅ አስፈላጊ አይደለም።
"መልካም" በዓላት።

 


ይህችን ጹሑፌን በአምድዎ ላይ እንድያሰፍሩልኝ በትህትና ጠይቃለሁ
ረቡዕ ታህሣሥስ 18 ቀን 2010 ዓ.ም የኦሮሚያ ክልል በአዲስ አበባ ከተማ ላይ ያለውን ልዩ ጥቅም ለመወሰን የወጣ አዋጅ (ረቂቅ) በሚል የተዘገበውን አንብቤ በመገረም ይህንን ማስታወሻ ለመጻፍ ተነሳሳሁ።


መጀመሪያ አዲስ አበባ የማንነች? በሚል ጥያቄ ልነሳና ሃሳቤን ለአንባቢያን ላክፍል ወደድሁኝ።
በመሰረቱ አዲስ አበባ የኢትዮጵያዊያን እንጂ የአንድ ክልል ወይንም የአንድ ብሔረሰብ ንብረት አይደለችም! ልትሆንም አትችልም። ይህንን ለመወሰን የዓለምን ሁኔታ ማየትና ማገናዘብን ይጠይቃል። ይህንን ስል በስሜት ወይንም በማንአለብኝነት ሳይሆን የሰለጠኑትን ዓለማት ሁኔታዎችና ታሪክንም በተገነዘበ በጠራና በፀዳ በሙሁራዊ አስተያየት ነው። ማንም አገር ችግርን ራሱ ጋብዞ በመጨረሻ ለመፍትሄ አይሯሯጥም፤ ግን አስቦና ተዘጋጅቶ ውሳኔዎችን ማሳለፍ ታላቅ ችሎታ ነው።


ኢትዮጵያችን ከጌታ ክርስቶስ ልደት በፊት የነበረች፤ ብዙ ታሪክን መስክራ በትዝብት ያሳለፈች፤ ብዙ መከራንና ችግርን ያየች ታላቅ አገር መሆኗን መዘንጋት የለብንምን፡፡ የዛሬይቱ ታላቋ አሜሪካ ኒውዮርክን እንደዋና ከተማ አድርጋ የመጀመሪያውን ፕሬዚዴንት ጅርጅ ዋሽንግተንን የሰየመችው እዚች ከተማ ነበር፤ ነገር ግን ከተማዋ ሁሉን ልታማክል የምትችል መሆኗ ታይቶ ወደፊላዶልፊያ እንዲሆን ታሰበ ይህም አመቺ ሳይሆን ቀርቶ አሁን ወዳለበት ቦታ እንዲሆን ሲታሰብ ይህ ቦታ የሁለት ግዛቶች በመሆኑ ከቬርጂኒያና ከሜሪላንድ ግማሽ ግማሽ ተቆርሶ ዋና ከተማ እንዲሆን ሲመረጥ በዋሽንግተን ነዋሪ የሆነ ሰው በሴኔትም ሆነ በኮንግረስ ተሳትፎ ድምፅ እንዳይሰጥ ስምምነት ተደረሰ፡፡


ከጁላይ 9 ቀን 1790 ዓ.ም ጀምሮ ዋሽንግተን ነፃ (ወይንም ኒውትራል) እንድትሆን ተብሎ በማንኛውም በፌዴራል ጉዳይ ድምፅ እንድትሰጥ ተደረገ፤ በዚህም ምክንያት የዛሬዎቹ ወጣቶች ያለ ድምፅ ታክስ ከፋይ (TAXATION WITHOUT PRESENTATION) በሚል ሮሮ ሲያሰሙ ኑረው ወደ 20 ዓመታት ገደማ ያለድምፅ በታዛቢነት ብቻ አንድ ሰው እንዲቀመጥ ተደርጎ ታዛቢ መቀመጥ ጀመረ። ይሁን እንጂ ሜሪላንድም ሆነች ቨርጂኒያ ከሌላ አሜሪካን የተለየ ጥቅም ይሰጠን ብለው አያውቁም፤ ቢሉም ከትዝብት ሌላ የሚያገኙት የለም። ታላቋ ብሪታኒያ ሎንዶን የሚባለውን ስም ይዛ የተናሳችው ከጌታ ልደት በኋላ በ43ዓ.ም በሮማኖች በጁሌ ሲዛር (Julius Caesar) ዘመነ መንግሥት እንደነበረ ታሪክ በዋቢነት ያስረዳናል።


ካሊፎርኒያ፤ ቴክሳስ፤ ፊኒክስና ሌሎችም የሜክሲኮ አካል መሆናቸው የታወቀ ሲሆን በኋላ ወደ ሰሜን አሜሪካ መቀላቀላቸው የታወቀ ነው። ሉዚያና በዘመነ ናፖሊዮን በግዢ ወደ አሜሪካ መቀላቀሏ የማይካድ ሐቅ ነው። ታዲያ በዘመኑ ባለቤት የነበሩ ሁሉ ዛሬ ዘመን ተለውጧልና የጋራ ንብረታችን ስለሆነ ከጥቅሙ እንካፈል አላሉም። አገር የጋራ በሚለው ፍልስፍና ያገሬው ሰዎች ባለቤት በመሆን የሰሜን፤ የደቡብ፣ የምስራቅና የምዕራብ ሳይባባሉ ባንድ ብሔርተኝነት ጥቅምን የጋራ በማድረግ ለጋራ አገራቸው እኩል ያስባሉ፤ እኩል ይተጋሉ፤ ይሠራሉም።


ታዲያ ከክርስቶስ ልደት በፊት የነበረችን ኢትዮጵያ ማስብና መገንዘብ ያቃተው ትውልድ ይሆን? ይህንን ሃሳብ አምጥቶ የጋራ ቤትን ሊሰነጥቅ ያሰበው? ወይን የከተማ ባለቤትነት የሁሉ መሆኑ ቀርቶ የዋናው መንግሥትና የክልል ድርሻ የሚባል ታይቶ ተሰምቶ በዓለም ያልታወቀ እንግዳ ነገር ከየት የመጣ? የመለያየትና የመራራቅ ዜይቤ ነው? ለማንኛውም ታላቅ ያገር ጉዳይ በመንግሥት ባለሥልጣናት ከመወሰኑ በፊት በይፋ ለጠቅላላው ሕብረተሰብ ቀርቦ ውይይት ይደረግበታል እንጂ ያንድ አገር ዜጋ የበይ ተመልካች መሆን እንደሌለብት ታውቆ ይህ የመንግሥት ባለሥልጣናት ብቻ የሚያደርጉት ጉዳይ ሳይሆን የሁሉም ተሳትፎ መኖር ያለበት እንዲሆንና ታላቅ ሕዝባዊ ምክክርና ውይይት ሊደረግበት ተገቢ መሆኑ ታውቆ ሁሉም ትንሽ፤ ትልቅ፤ ደሃ ወይንም ጌታ ሳይባል ተሳትፎ እንዲኖረው ይደረግ ስል፤ ይህም የይስሙላ ሳይሆን ትክክለኛ ሁሉን አቀፍ እንዲሆን አሳስባለሁ።


ማን ነው የኢትዮጵያዊያንን ባለቤትነት ለክልል የተነሳሳው? የደቡቡ፤ የሰሜኑ፤ የምዕራቧና የምስራቁ ኢትዮጵያውዊ ከአዲስ አበባ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ ባለቤትነት ተሰርዟል ማለት ነው? ወይንስ ይህ እንደፍልስጤሞችና እስራኤሎች የተለያየ ሕዝብ መሆኑ ነው? ይህ ግልጽ ስላልሆነልኝ የሚመለከተው አካል በዚህች ጋዜጣ እንዲያስረዳኝ በአክብሮት እጠይቃለሁ
አሰፋ አደፍርስ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ¾

ከአብዱራህማን አህመዲን፤ የቀድሞ የፓርላማ አባል

                                                                       This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

 

ክቡር ሆይ!
በቅድሚያ የናፍቆቴን ያህል እንደምን አሉ? እኔ እንዳለሁ አለሁ። ክቡርነትዎም እንደሚገነዘቡት እኔ አንድ ተራ ሀገር ወዳድ ዜጋ ነኝ። ለሀገሬ ያለኝ ፍቅር ወሰን የለውም። አሁን አሁን ይሄ አለቅጥ አገሬን መውደዴ “አጥፊዬ ይሆን እንዴ?” የሚል ጥያቄ እያጫረብኝ መጥቷል። ምክንያቱም አንዳንድ ጊዜ “አሁን አርፌ መቀመጥ አለብኝ” ብየ ወስኜ ተቀምጨ ሳለ ባልጠበቅኩት ሁኔታ ስሜቴ ይነካና እንዲህ እንደ አሁኑ እመር ብዬ ብዕሬን አነሳለሁ።

 

ክቡር ሆይ!
ይህቺን ጦማር በሰንደቅ ጋዜጣ በኩል እንድጽፍልዎ ያነሳሳኝ፤ ሰሞኑን የኢህአዴግ ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ 17 ቀናት የፈጀ ግምገማ ካካሄደ በኋላ ያወጣው መግለጫ እና ከዚያም በማስከተል እርስዎና ሌሎች አመራር አባላት የሰጣችሁት ጋዜጣዊ መግለጫና ማብራሪያ ነው።


“ወደቀ፣ ተበተነ፣ አለቀለት፣ አንድ ሀሙስ ቀረው፣”… ሲባል አፈር ልሶ በመነሳት የሚታወቀው ኢህአዴግ ዛሬም እንደተለመደው ተፍገምግሞ መነሳቱን ሰማን። ችግሮቹን ፈትሾ በመመለስ ህዝቡ ሌላ እድል እንዲሰጠው ጠይቋል። አንድ የፖለቲካ ኃይል ይህን ማድረጉ የሚገርም አይደለም። ግን የኢትዮጵያ ሕዝብ ለኢህአዴግ ዕድል የሚሰጠው ስንት ጊዜ ነው?
አበው “አንድ ጥርስ አላት በዘነዘና ትነቀሰው አማራት” እንዲሉ የሆነበት የኢትዮጵያ ሕዝብ ከኢህአዴግ የተሻለ አማራጭ በሌለው ሁኔታ የሚተካውን ሳያዘጋጅ ከኢህአዴግ ጋር “መፋታት” የሚችል መስሎ ስለማይታየኝ ኢህአዴግ “የመጨረሻ እድል” የማግኘቱ ነገር የተዘጋ ሆኖ አይታየኝም። ለማንኛውም ውጤቱን በመጪዎቹ ምርጫዎች የምናየው ይሆናል። ለአሁኑ ኢህአዴግ ይህንን እድል ለመጠየቅ “አደርጋለሁ” ብሎ ባነሳቸው ነጥቦች ላይ በማተኮር አስተያየቴን ላቅርብ።

 

ክቡር ሆይ!
እርስዎና የሦስቱ የኢህአዴግ አባል ድርጅቶች መሪዎች በሰጣችሁት መግለጫ ማብራሪያ ካነሳችኋቸው ነጥቦች አንዱ “የላቀ መግባባትን ለመፍጠር…” ሲባል አንዳንድ የፖለቲካ ውሳኔ መወሰናችሁንና በዚህም መሠረት “የፖለቲካ እስረኞችን” እንደምትፈቱ፣ ከአፄ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ የኢትዮጵያውያን የግርፋት (ቶርቸር) እና የስቃይ ማዕከል ሆኖ ሲያገለግል የነበረውን በተለምዶ “ማእከላዊ” የተሰኘ አስር ቤት ወደ ሙዚየምነት እንደሚቀየር ገልጻችኋል።


ይህ ውሳኔ በኢህአዴግ የ26 ዓመታት የስልጣን ዘመን ታይቶም ተሰምቶም የማያውቅ መልካም እርምጃ ነው። ኢህአዴግ “በሀገሪቱ የፖለቲካ እስረኛ የሚባል ነገር የለም፣ የዜጎችን ሰብአዊ መብት እንደ እኔ የሚጠብቅ የለም፣ የሰዎች ስቃይ (ቶርቸር) አይፈጸምም…” ከሚል ተጨፈኑና ላሙኛችሁ ከሚል ድርቅና ወጥቶ ለጥፋቶቹ እውቅና መስጠቱ ሊያስመሰግነው ይገባል። ነባሩን አመራር የተካው አሁን ያለው የኢህአዴግ አመራር ለወቅቱ የሚመጥ የፖለቲካ ብልጠት መጀመሩን የሚያመለክትም ነው። “አፍ እንጂ ጆሮ የለውም” ሲባል የነበረው ኢህአዴግ መላ አካሉን ለማሰራት መነሳሳቱ መልካም ነው።

 

ክቡር ሆይ!
ይህ የኢህአዴግ አዲስ አመራር ቁርጠኛነት ካለውና የበለጠ ሀገራዊ መግባባትን ለመፍጠርና የሀገሪቱን የፖለቲካ ምህዳር እንዲሰፋ ለማድረግ ከፈለገ በነካ እጁ ሊያከናውናቸው ይገባል ብዬ ያሰብኳቸውን በህብረተሰቡ ዘንድ በስፋት የሚነሱ ጉዳዮች እንደሚከተለው ለማቅረብ እሞክራለሁ።


“አግኣዚ” የተባለውን ኮማንዶ ጦር ስም መቀየርን በተመለከተ፤
አግኣዚ ክፍለ ሠራዊት በትጥቅ ትግሉ ወቅት በተሰዋ ታጋይ የተሰየመ የጦር ክፍል መሆኑን ሰምቻለሁ። በአሁኑ ወቅት “አግኣዚ” የተሰኘው የሠራዊት አካል በብቃት የሰለጠኑ የፓራ ኮማንዶ አባላት ስብስብ ነው ይባላል። ጦሩ በውሃ ዋና፣ በዝላይ፣ በእጅ ለእጅ ፍልሚያና በመሳሰሉት የሰለጠነ የኢትዮጵያ ልዩ ኃይል መሆኑም ይነገራል። በኔ ግምት ይህንን ጦር ለማሰልጠንና ለማብቃት ሀገሪቱ ወጪ አውጥታለች፣ ጊዜና ጉልበትም ባክኗል።


ይህ የጦር ክፍል “የውስጥም ሆነ የውጭ ጠላቶቻችንን ሃሳብ እና ምኞት ለማምከን ባለፉት 26 ዓመታት ያበረከተው አስተውጽዖ ወደር አይገኝለትም” የሚሉ ወገኖችም አሉ። በርግጥ የአግኣዚ ጦር የሀገሪቱን ዳር ድንበር፣ የህዝቡን ሠላምና ፀጥታ በማስጠበቅ ረገድ የሰራውን ስራ እኔም እገነዘባለሁ።


ይሁን እንጂ ይህ የጦር ሠራዊት አካል ልክ እንደ ማዕከላዊ እስር ቤት በህብረተሰቡ ዘንድ ጥሩ ስም የለውም። ይህ አሉታዊ ገጽታ የተሰጠው ደግሞ በተለይም ከምርጫ 1997 በኋላ በአዲስ አበባና በአንዳንድ አካባቢዎች የተፈጠሩትን ሁከቶች በማብረድ ሂደት በወሰዳቸው “ያልተመጣጠኑ እርምጃዎች” ምክንያት እንደሆነ አስባለሁ።

 

ክቡር ሆይ!
በዚህ ረገድ በህብረተሰቡ ውስጥ ስለ አግኣዚ ያለውን አመለካከት ለማሳየት ያህል አንድ የፌስ ቡክ ወዳጄ የላከልኝን አስተያየት እንዳለ ላቅርበው፡-
“አብዱ እኔን ጨምሮ ብዙ ሲቪል ሰው አእምሮ ውስጥ አግኣዚ ሲባል የምናቀውና በተግባርም በተደጋጋሚ ያየነው ጉድጓድ ውስጥ እንዳደገ አውሬ ማንንም ከማንም ሳይለይ ህፃናትና ሴቶችን ሳይቀር ያለ ምንም ጥያቄ ለመጨፍጨፍ ብቻ የተዘጋጀ ክፉ ኃይል [እንደሆነ] ነው። ድንጋይ የያዘን ታዳጊ አነጣጥሮ ጭንቅላቱን ለመበተን የማያመነቱ ግዑዛን ናቸው። ለህዝቡም የወገናዊነት ስሜት የሚታይባቸው አይደሉም። ማንም እንደተከላካይ ሠራዊት አይቆጥራቸውም… ማዕከላዊ ተዘግቶ ሙዚየም ይደረግ የተባለው እኮ ያ ግቢ እና ያ ሥም የብዙ ሰዎችን ቁስል ስለሚያመረቅዝ ነው። አግአዚም እንዲሁ ነው… በ97 እና በ98 መርካቶና አካባቢው ላይ በአውሬአዊ ድርጊታቸው የሆነብንን አይተን ሻዕቢያ ወይም ግብፅ ቢወረን ከዚህ በላይ ምን ያረገናል ብለናል። ጨለምተኛ ካላልከኝ… የዛ ጦር አባላት ከእንግዲህ ህዝባዊ ታማኝነት ይኖራቸዋል ብትለኝ ለኔ እጅግ ከባድ ነው” ብሎኛል።

 

ክቡር ሆይ!
አግኣዚን እንዲጠላ ያደረገ ሌላኛው ምክንያት አንዳንድ ከቡድናዊ አስተሳሰብ ያልወጡ ጠባቦች “አግኣዚ የኛ ነው” የሚል ያልተገባ ባለቤትነት መስጠታቸው እንደሆነም የሚናገሩ ወገኖች አሉ።
ከዚህ ሌላ በአግኣዚ ጦር ላይ ስም የማጥፋት ዘመቻ የከፈቱትና እንዲጠላ ያደረጉት “ጥቅማቸው የተነካባቸውና የስልጣን ሕልመኛ የሆኑ ቡድኖችና ተከታዮቻቸው” ጭምር መሆናቸውን የሚናገሩም ወገኖች አሉ። ከዚህ አስተያየት በመነሳት መላ ሕዝቡ “አግኣዚን ይጠላዋል” ብሎ መደምደም ያስቸግራል።


ይሁን እንጂ፤ በርግጥም “አግኣዚ” የተባለው የኮማንዶ ሠራዊት ልክ እንደ ማዕከላዊ እስር ቤት በህብረተሰቡ ዘንድ ጥሩ ስም የሌለው መሆኑ የሚያጠራጥር አይደለም።
በዋናነት ማእከላዊን ይጠሉት የነበሩት ግፍ የደረሰባቸውና ሁኔታውን በቅርበት ያዩ ሰዎች ነበሩ። አግኣዚንም የሚጠሉት በ“አግኣዚ ግፍ ተፈጸመብን” የሚሉ ወገኖች ናቸው።
በበኩሌ የ“አግኣዚ” ኮማንዶ ግዳጁን በመፈጸም ሂደት ያጠፋው ጥፋት እንዳለ አስባለሁ። በአንዳንድ ስፍራዎች ያልተመጣጠነ ኃይል ተጠቅሞ ሊሆን እንደሚችልም እገምታለሁ። በዚህም ምክንያት ልጆቻቸው የሞቱባቸው ወላጆች፣ ወላጆቻቸው የሞቱባቸው ልጆች፣… ወንድሞቻቸው፣ እህቶቻቸው፣ አጎቶቻቸው፣ አክስቶቻቸው፣ ጓደኞቻቸው፣… የሞቱባቸው ሰዎች እንዳሉ ይታወቃል።


በሌላ በኩል በ“አግኣዚ” ኮማንዶ ላይ ለዓመታት የዘለቀ የአሉባልታ ዘመቻ ተካሂዶበታል የሚል እምነትም አለኝ። በዚህም ምክንያት ሌሎች ከመከላከያ ሠራዊቱ ዩኒፎርም ተመሳሳይ ልብስ የለበሱ የፖሊስና የመከላከያ አካላት የፈጸሙትን ጥፋት ሁሉ የ“አግኣዚ” ጥፋት ተደርጎ እንዲወሰድ በመደረጉ የ“አግኣዚ”ን ስም አጠልሽተውታል።


በዚህ ሳቢያ የዚህ ጦር ስም ሲነሳ ከጥቃት ይጠብቀኛል ወይም ይንከባከበኛል ሳይሆን ይጨፈጭፈኛል ብሎ የሚያስብ ህብረተሰብ ጥቂት የሚባል አይደለም። “አግኣዚ” ሲባል አለኝታነቱ፣ መከታነቱ፣… የማይታያቸው ሰዎች አሉ። “አግኣዚ” ሲባል ሽብር፣ ሞት፣ እልቂት፣… የሚታየው ብዙ ሰው ነው።


ስለሆነም፤ እኔ በበኩሌ ይህ ጦር መበተን ሳይሆን ስሙን ቀይሮ ውስጡን ማጥራት፣ ወንጀለኞች ካሉ በህግ መሰረት እንዲጠየቁ ማድረግ አስፈላጊ ነው የሚል እምነት አለኝ። ይህ ቢደረግ የተከፉ ሰዎች የሞራል ካሳ ያገኛሉ ብየ አስባለሁ። የበለጠ መግባባትን ይፈጥራል የሚል እምነትም አለኝ።


በሌላ በኩል፤ ለህዝቦች ነፃነነት የተጋደለውንና የተሰዋውን አግኣዚ ገሠሠን ህዝቦች ላይ ያልተመጣጠነ እርምጃ በመውሰድ በዜጎች ለሚጠላ ተቋም ስያሜ ማድረግ የዚህን ጀግና ታጋይ መልካም ስም፣ ክብርና ዝና መና ማስቀረት መሆኑም ግንዛቤ ሊሰጠው ይገባል የሚል እምነት አለኝ።


የአግኣዚ ስም መቀየር ያለጥፋቱ ስሙ በከንቱ እየጠፋ ያለውን የሀገሪቱን የመከላከያ ሠራዊት ህዝብ የሚመካበት፤ መልካም ስም ክብርና ዝና ያለው ጦር እንዲሆን ለማድረግም ይረዳል ብየ አስባለሁ።

ሌሎች መደረግ የሚገባቸው ጉዳዮች፤


ክቡር ሆይ! በጥልቅ ተሃድሶ አለፍኩ ያለውና አሁን በቅርቡ ተጨማሪ ግምገማ አድርጌአለሁና ህዝብ ተጨማሪ እድል ይስጠኝ እያለ ያለው ኢህአዴግ የበለጠ ሀገራዊ መግባባትን ለመፍጠር በርካታ ሊያከናውናቸው የሚገባቸው ጉዳዮች አሉ ብዬ አስባለሁ። ከበርካታዎቹ ጉዳዮች ውስጥ በእኔ በኩል ግምት ሊሰጣቸው ይገባል ያልኳቸውን እንደሚከተለው ጠቅለል አድርጌ አቀርባለሁ።


(1ኛ) በእስር ላይ ለሚገኙ እስረኞች ምህረት ማድረጉ በቂ ስላልሆነ የላቀ መግባባትን ለመፍጠር ይቻል ዘንድ በተለያዩ ምክንያቶች ከአፄ ኃ/ስላሴ ዘመነ መንግስት ጀምሮ ወደ ውጪ ሀገር ለተሰደዱ ምሁራን፣ ባለሀብቶች፣ ጋዜጠኞች፣… ወደ ሀገራቸው ተመልሰው በሀገር ግንባታ ሂደት የየበኩላቸውን አስተዋጽዖ እንዲያደርጉ ሀገራዊ ጥሪ ማድረግ፣


(2ኛ) ነፍጥ አንስተው ለሚታገሉ፣ ሠራዊት ሳይኖራቸው በደረቁ ለሚፎክሩ የአሜሪካና አውሮጳ የከተማ ፋኖዎች “ጠመንጃቸውን እና የጠመንጃ አስተሳሰባቸውን አስቀምጠው” ወደ ሀገራቸው በመግባት ሠላማዊ የፖለቲካ ትግል እንዲያደርጉ ሠላማዊ ጥሪ ማድረግ፣


(3ኛ) ባለፉት 26 ዓመታት ኢህአዴግ የወሰዳቸው የሀገሪቱን አንድነት ያናጉና የባህር በር ጭምር ያሳጡ ውሳኔዎችን በጥናት ላይ በመመስረት እንደገና በመፈተሽና በመመርመር የማሻሻያ ውሳኔ መወሰን፣


(4ኛ) የሀገሪቱን አንድነት የሚሸረሽሩ፣ የህዝቦችን አንድነትና ወንድማማችነት የሚያደፈርሱ፣ ዜጎችን ለፍጥጫ ለቂምና ቁርሾ የሚያነሳሱ በመታሰቢያነት የተሰሩ ሀውልቶችን፣ ስያሜዎችን፣ ወዘተ. በተመለከተ ህዝቡን፣ የሃይማኖት አባቶችን፣ የሀገር ሽማግሌዎችን፣ ምሁራንንና የፖለቲካ አካላትን፣… በማማከርና በማወያየት የማስተካከያ እርምጃ መውሰድ፣


በመጨረሻም፤ አሁን ያለው ህገ መንግስታዊ ስርዓት እንዳለ ሆኖ፣ ብሔራዊ የእርቅና የመግባባት መድረክ በመፍጠር ለሀገሪቱ ህልውና ወሳኝ በሆኑ ዋና ዋና ሀገራዊ ችግሮች ዙሪያ ለመምከር የሚያስችል ሰፊ ሀገራዊ የእርቅና የመግባባት መድረክ በመፍጠር የፖለቲካ ምህዳሩን ማስፋት፣ ሠላማዊ ዴሞክራሲያዊና ህገ መንገስታዊ የስልጣን ሽግግሩ ሂደት እንዲጠናከር ማድረግ አስፈላጊ መሆኑን በአክብሮት እገልጻለሁ።
የምጊዜም አክባሪዎ!

የነፍጠኞች ትምክህትና ሀገራዊ ርዕይ 

በ“ነፍጠኛ ስንኞች” የግጥም መድበል!

 

መልካሙ ተሾመ - ጠበቃና የሕግ አማካሪ - ከባሕር ዳር

 

‹‹ነፍጠኛ ስንኞች›› የተሰኘችዋን የግጥም መድበል ሸምቼ ደጋግሜ ዘለቅኋት። ብዙ ደስ አለኝ፤ ብዙ ተነሸጥሁ፤ ጥቂት አዘንሁ፤ ከጥቂት ጥቂት ከፍ ያለ ተበሳጨሁ። ይህን ሁሉ ስሜቴን በተደራሲነት መብቴ ጀቡኜ እንደሚከተለው ጣፍሁት። ይህ ጥሑፍ ነፍጠኛ ስንኞችን በማሄስ ወይም በመዳሰስ ዓላማና ቅርፅ አልተሰናድቶም። እንዲሁ በነፃ እይታ ተጣፈ እንጅ።


ገጣሚ መላኩ አላምረው (መለኛው) በፌስቡክ መንደር ‹‹መለኛ ሐሳቦች›› በሚል ገጹ ባለ ከባድ ሚዛን ቦክሰኛ ሆኖ ሲጫወት አውቀዋለሁ። ጎጃም/ሰከላ ተወልዶ አድጎ የሸገር ኗሪ ለመሆኑም ‹የፕሮፋይል› መረጃው ያሳያል። ጎጃሜ ሁሉ ባለቅኔ ነውና ጃል!


ይህ ወጣት ገጣሚ ስለ ሀገር ያገባኛልን በግጥም አዋሕዶና ቀምሞ ‹‹ነፍጠኛ ስንኞች›› ብሎ በሰየመው መድብሉ የአገሬ ፖለቲካ የሁልጊዜ መነሻና መድረሻ ስለሆነው ነፍጠኝነት የራሱን ሙግት ይዞልን ቀርቧል።


1/ “ነፍጠኛ ስንኞች”ን እኔ እንዳነበብኩት፡-


የመጀመሪያ መጀመሪያዋን ገጽ (cover page) እንዲህ ሾፈናታል።


የመደቡ ጥቁር መሆን ጣሊያን፣ እንግሊዝ፣ ግብጥ፣ ሱማሊያ፣ ሱዳን…ወዘተ የቃጡብንን ቅኝ የመግዛት ሙከራ እና ወረራ፣ በጦቢያችን ላይ የጋረጡብንን አደጋ ያመለክታል። የአምስት ዓመት የፍዳ ዘመን፣ የአህመድ ግራኝን የጨለማ ጊዜያችንን ይጠቁማል። የዘመነ-መሳፍንትን ጥቀርሻ የታሪክ ምዕራፋችንን ይገልጥልናል። በዴሞክራሲ እና በፍትህ በኩል ደግሞ የሁልጊዜ የጨለማ በርኖሳችንን ይወክላል። ጥቁሩ ሙሉ ገጹ መሆኑ የሚነግረን በስተቀር ያለመኖሩን ነው። ጨለማው የሁላችንም ነበር፤ ነው። አብሮነታችን ጨለማውን በመጋራት፣ ጥቁር ሸማችን አብሮ በመልበስም ነው።


በዚህ ጥቁር መደብ ላይ በቀጫጭን አረንጓዴ፣ ቢጫ፣ ቀይ መስመሮች፣ የተሰራች የኢትዮጵያ ካርታ አለች። ኢትዮጵያ እልፍ ፍዳና መከራ ተከፍሎባት ከጥቁር ባህር የተበጀት እንቁ ናት ሲለን ይመስለኛል። መስመሮቹ መቅጠናቸው ስለምንድነው ብንለው ዛሬ የኢትዮጵያ ህልውና አደጋ ላይ ስለመውደቁ ለመግለጥ፣ ለመጠቆም ነው የሚለን ይመስለኛል። መለኛው በአንድ በኩል ሙሉዋን ኢትዮጵያን በመሳል ኤርትራን እንደ ድሮዋ አንድ የኢትዮጵያ ክፍል ናት ማለት ሲቃጣው በሌላ በኩል ደግሞ ቀይ ባህርን ሌላ አገር ያደረገ የራስን ዕድል በራስ መወሰን ይሉት ፖለቲካ ኢትዮጵያን ጨርሶ እንዳይበትን የፈራ ይመስላል።


ከቀደመ ጠባዩ ተነስተን አደጋው ቢያሳስበውም በኢትዮጵያ ተስፋ አልቆረጠም፤ ይልቁንም ኢትዮጵያ ወደ ቀደመ ክብሯ ተመልሳ ኤርትራንም ይዛ ልዕለ-ኃያል ትሆናለች የሚል ሩቅ አላሚ ነው ማለት እንችላለን። ወዲያውም የዓባይ ልጅ ነውና እንዲህ መተለቅ ይጠበቅበታል። ኤርትራ ሌላ አገር ሆና ሳለ፣ የመመለሷም ነገር የማይታሰብ ሆኖ ሳለ መለኛው ይህንን ሁሉ ዘልሎ የጃንሆይ ዘመንን ኢትዮጵያ ይዞ ብቅ የማለቱን ነገረ-ምክንያት ብንፈልግ የኢትዮጵያን ህልውና ከጨለማው ባህር ከጥቁር አለት ያጎነቆሉ አባታቶቻችን ልጆች ነንና የሚያቅተን የማንችለው የለም የሚል ትምክህት የሚል መልስን እናገኛለን ይመስለኛል። 

በኮርፓሬት የውስጥ/የውጭ ግንኙነትና ኮሙኒኬሽን አገልግሎት

ለዚህ ጽሑፍ መነሻ የሆነው በአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ሕግ ረቂቅ ላይ ጉዳዩ የሚመለከታቸው አካላት እየሠጡ ካሉት አስተያየቶች አኳያ በሕግ አረቃቀቅም ይሁን ጉዳዮችን በመተግበር ረገድ የውጭ አገር ተሞክሮን አንደግብዓት መውሰድ ጠቃሚ ነው ሊባል ቢችልም ሁልጊዜ ከባህር ማዶ ተሞክሮን ማምጣት ብቻ ሳይሆን ሀገር በቀል ተሞክሮችንም በተጠቃሽነት ማቅረብና እንዲለመድም ማበረታታት አስፈላጊነቱን በማመን ከአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ሕግ አፈጻጸም አኳያ የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፑን ተሞክሮ ማሳየት ተገቢ ነው ብሎ በማሰብ ነው፡፡

 

ባለፈው ሰሞን በተለያዩ የዜና ማሠራጫዎች እንደተገለጸው በሠራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር አማካኝነት የተረቀቀው የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ሕግ በያዛቸው አንድ አንድ ጉዳዮች ላይ ተቃውሞ፣ በሌላ በኩል ደግሞ ረቂቅ ሕጉ ሊደገፍ እንደሚገባው የሚገልጹ አስተያየቶች  እየተሠጡ መሆኑ ተገንዝበናል፡፡ በረቂቅ ሕጉ የተወሰኑ ጉዳዮች ላይ ተቃውሞ የቀረበው በኢትዮጵያ ሠራተኛ ማህበራት ኮንፌዴሬሽን ሲሆን ረቂቅ ሕጉ በአንዳንድ አንቀጾች ምክንያት የሠራተኛውን መብት እንደማያስከብር፣ የኢንዱስትሪ ሰላምን እንደማያሰፍን፣ ምርትና ምርታማነትን እንደማያሳድግ፣ አሠሪዎችን እንደሚደግፍና፣ ከአንዳንድ ጉዳዮች አኳያም ረቂቁ የአገሪቱን ተጨባጭ ሁኔታን ያላገናዘቡ ጉዳዮችን እንዳካተተ፣ ከአንዳንድ ዓለም አቀፍ ሕጐች ጋር የማይጣጣም ጉዳዮችም እንደሚታይበት በመጥቀስ ቅሬታውን ስለመግለጹ፣ በኢትዮጵያ  አሠሪዎች ፌዴሬሽን በኩል ደግሞ፣ ያቀረባቸው ማሻሻያ ሀሳቦች ሙሉ በሙሉ ተቀባይነት ባያገኙም ሰጥቶ መቀበል የሚለውን መርህ በመከተል ለሁሉም የሚጠቅም ሕግ እንዲወጣ መሠራቱን፣ ረቂቅ ሕጉ በሠራተኛው የሥራ ዋስትና ላይ ሥጋት የማይፈጥር መሆኑንና የሀገሪቱን ነባራዊ ሁኔታም ከግምት ያስገባ ረቂቅ ስለመሆኑ አስተያየት መሥጠቱን በተለያዩ ዘገባዎች ሲገለጹ ተገንዝበናል፡፡

 

ሕጉን ባረቀቀው የሠራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር በኩል ደግሞ፣ አሁን በሥራ ላይ ያለው አዋጅ ቁጥር 377/96 ሲወጣ ብዙም ምርታማነት ባልነበረበት ወቅት እንደነበርና የአሁኑ ረቂቅ ሕግ ግን በአገሪቱ የኢኮኖሚ ዕድገት ለውጥ ባለበት ሁኔታ የተረቀቀ እና ረቂቁ በሦስቱም አካላት ማለትም በሚኒስትሪው፣ በኢትዮጵያ አሠሪዎች ፌዴሬሽን እና በኢትዮጵያ ሠራተኛ ማህበራት ኮንፌዴሬሽን (ኢሠማኮ) በጋራ የተዘጋጀና ውይይት የተደረገበት ስለመሆኑ ተደጋግሞ ሲገለጽ አይተናል፡፡

 

ኢሠማኮ በረቂቅ ሕጉ ቅሬታ ካነሳባቸው አንቀጾች መካከል ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው፣

·      የሠራተኛው ቅጥር የሙከራ ጊዜ እስከ 90 የሥራ ቀናት ሊራዘም እንደሚችል የሚገልጸው አንቀጽ፣

·      በሥራ ገበያው ውስጥ ከፍተኛ እጥረት የሚታይበት ሙያ ያለው ሠራተኛ በራሱ ፈቃድ ሥራ ማቋረጥ ሲፈልግ መሥጠት የሚገባው የቅድመ ማስጠንቀቂያ ጊዜ እስከ 90 የሥራ ቀናት ሊራዘም እንደሚችል የሚገልጸው አንቀጽ፣

·      ለህብረት ድርድር አስፈላጊ የሆነ መረጃ ባለማቅረብ የድርድር ጊዜ እንዲራዘም ማድረግ ወይም ሌሎች ከቅን ልቡና ውጪ የሆኑ ተግባራት መፈጸም ሕገወጥ ስለመሆኑ የሚገልጸው አንቀጽ፣

·      ሠራተኛው በ1 ወር ጊዜ ውስጥ ለሁለት ጊዜ ያህል ከሥራ ቢያረፍድ አሠሪው ያለማስጠንቀቂያ በሠራተኛው ላይ የስንብት እርምጃ መወሰድ እንደሚያስችለው የሚገልጸው አንቀጽ፣

·      የሠራተኛ የዓመት ፈቃድ ጊዜ መጠኑ የአገልግሎት ዘመንን መሠረት ባደረገ ገደብ በመከፋፈል ማለትም ከ1-5, ከ6-10, ከ11-15, ከ16-20 እና ከ20 ዓመት በላይ ላገለገለ በሚል ተከፋፍሎ መነሻው 14፣ ከፍተኛው 30 የሥራ ቀናት የዓመት ዕረፍት እንደሚሰጥ የሚያመለክተው አንቀጽ፣

·      ድርጅቶች በኤጀንሲነት በሠራተኛውና በሦስተኛው ሰው መካከል ውል በሌለበት ሁኔታ ሰው ማቅረብ እንዲችሉ የሚፈቅደው አንቀጽ፣

 

በቅድሚያ መንግሥት የሌበር ሕግ እንዲወጣ የሚያደረግበት ዋናው ምክንያት በሥራ ቦታ የሠራተኛ እና የአሠሪው መብት ጥበቃ እንዲኖረው፣ የሥራ ቦታ ሰላማዊ ሆኖ ምርታማነት ከፍ እንዲል እንዲሁም የሥራ ቦታ ለሠራተኛው ጤናማ እንዲሆን ለማስቻል መሆኑ  ይታወቃል፡፡ በዚህ ረገድ ከአምስት ካምፓኒዎች ተነስቶ በአሥራ ሰባት ዓመታት ጊዜ ውስጥ ወደ ሃያ አምስት ካምፓኒዎችን ያቀፈው በዶ/ር አረጋ ይርዳው ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር/ ፕሬዚዳንት የበላይነት በሚተዳደረው የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ እያንዳንዱ ኩባንያ ለሌበር ማናጅመንት ግንኙነት መሠረቱ በሥራ ላይ ያለው የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ አዋጅ ቁ.377/96 ነው፡፡ ከዚህም አኳያ ቴክኖሎጂ ግሩፑ ‹‹ሰው ተኮር›› የሚል ዘመናዊ የአመራር መርህን የሚከተል በመሆኑ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ያሉ ሠራተኞች በአዋጁ መንፈስ መሠረት በነጻ በማህበር የመደራጀትና የህብረት ድርድር የማድረግ መብታቸውን እንዲጠቀሙ ይበረታታሉ፣ ድጋፍ፣ ይደረግላቸዋል፡፡ ስለሆነም  በቴክኖሎጂ ግሩፑ ባሉ ኩባንያዎች ያሉ ሠራተኞች በፍላጎታቸው የሠራተኛ ማህበር ያቋቋሙ አሉ፡፡ እስካሁንም 11 ያህል የሠራተኛ ማህበራት በቴክኖሎጂ ግሩፑ ውስጥ አሉ፡፡ ይህ ሃቅ በተለምዶ ድርጅቶች የሠራተኛ ማህበርን መቋቋም አይፈቅዱም፣ አይደግፉም የሚለውን ትችት የማይጋራ እንደሆነ መገንዘቡ ግድ ይላል፡፡ እያንዳንዱ በቴክኖሎጂ ግሩፕ የተቋቋመ ማህበርም ከየኩባንያው ማኔጅመንት ጋር በዓይነትና በይዘቱ ፍጹም ልዩና ዘመናዊ የሆነ የህብረት ስምምነት ድርድር ያለአንዳች ችግር በማድረግ ስምምነቶቹ ተግባራዊ በመሆናቸው ለአስራ ሰባት ዓመታት አንዳችም ችግር ሳይፈጠር በሰላም ሥራቸውን እያከናወኑ ይገኛሉ፡፡

 

በቴክኖሎጂ ግሩፑ ከሰባት ሺህ በላይ ቋሚ ሠራተኞች ያሉ ሲሆን በእያንዳንዱ ኩባንያ የሠራተኛ ማህበር ቢኖርም ባይኖርም የሠራተኞች ሥራ ነክ የሆኑ መሠረታዊ መብቶችና ጥቅማ ጥቅሞች በሰው ኃይልፖሊሲ ማንዋል (Human Resource Policy Manual)፣ በደንቦችና መመሪያዎች መሠረት ይከበሩላቸዋል፡፡

የሠራተኛ ማህበር በተቋቋሙባቸው ኩባንያዎች የሚገኙ የሠራተኛ ማህበራት ሊቃነመናብርት  በየተወሰነ ጊዜ በአንድ ላይ እየተገናኙ በጋራ ጉዳዮች ላይ የሚወያዩበትና እርስ በርስ ልምድ የሚለዋወጡበት የምክክር ፎረም ሁልጊዜም የሠራተኛ ማህበራት የካፓኒዎቻችን አጋሮች ናቸው በሚሉት በቺፍ ኢግዚኪዩቲቭ ኦፊሰራችን ዶ/ር አረጋ ይርዳው አነሳሽነት መሥርተዋል፡፡ ስለሆነም የሠራተኛ ማህበር አመራሮች በየተወሰነ ጊዜ እየተገናኙ የልምድ ልውውጥና ገንቢ ሀሳቦችን ያንሸራሽራሉ፡፡ ለአሠሪው አካልም ምክረ ሃሳብ ያቀርባሉ፡፡ ይህም እውነታ የማህበራዊ ውይይት (Social dialogue) አሠራር በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ እንዳለ አመላካች ነው፡፡

 

በሌላም በኩል ሠራተኛው ዋነኛው የኩባንያ ከፍተኛ ሀብት መሆኑን ከልብ በማመን፣ የኩባንያ አመራሩ ብዙ ድጋፎችን ለሠራተኛው በተለያዩ ዘርፎች ያደርጋል፡፡ በዚህም ረገድ የሠራተኛውና የቤተሰቡ ደህንነት (Well-being) የተጠበቀ እንዲሆን ለሠራተኛው የተለያዩ ጥቅማጥቅሞች ይሰጣሉ፡፡ ይህም የኩባንያውን ዓመታዊ ፔርፎርማንስ (Performance appraisal) ውጤትና የሠራተኛውን የሥራ አፈጻጸም መሠረት ያደረገ ዓመታዊ የደመወዝ ጭማሪ መስጠትን፣ በየዓመቱ ለዘመን መለወጫ ለሁሉም ሠራተኛ የአንድ ወር ደመወዝ በማበረታቻ መልክ መስጠትን፣ የጡረታ ስኪም የሌላቸው ሠራተኞች ከደመወዛቸው 5% እንዲያወጡ በማበረታታት ኩባንያው 10% በመጨመር የ15% የፕሮቪደንት ፈንድ (Provident fund)  እንዲኖር በማድረግ እና ሠራተኛው ከአንደኛ ደረጃ ትምህርት እስከ ሁለተኛ ዲግሪ መመረቅ ድረስ የትምህርት ድጋፍ እንዲያገኝ በማድረግ የሠራተኛን ለዕውቀት የማለምለም ተግባርን ያካተተ አሠራርን ግሩፑ በማከናወን ላይ ይገኛል፡፡

በሚገባ ግንዛቤን የጨበጠና ኢንፎርሜሽን ያለው ሠራተኛ ምርታማ ነው በሚል መርሆ የኩባንያውን የሥራ እንቅስቃሴ ለሠራተኛው በቀጣይነት በማሳወቅ የጋራ መተማመን ከፍ እንዲል ተደርጓል፡፡ በዚህ የማኔጅመንት የአሠራር ፍልስፍና መሠረትም ሠራተኛው በቴክኖሎጂ ግሩፑ ፓሊሲዎች፣ መመሪያዎችና መረጃዎች ላይ እንዲሁም በመንግሥት በኩል በሚወጡ ሠራተኛን በሚመለከቱ ፓሊሲዎችና ሕጐች ላይ ግንዛቤ ማግኘት እንዲችል አንድ ሰዓት ተኩል የሚፈጅ የውይይት ጊዜ በየወሩ አንድ ጊዜ እንዲኖረው ተደርጓል፡፡ በመድረኩም ሠራተኛው ከፖለቲካና ሃይማኖት ጉዳዮች በስተቀር ሀሳቡን በፈለገው ርዕስ በነጻ ያንሸራሽራል፣ ይወያያል፣ ግብአትን ያቀርባል፣ ቅሬታን ያስወግዳል፣ በአጠቃላይ የኩባንያ ወገንታዊነትን ያጠነክራል፡፡

 

አሠሪው የሠራተኛው ሞራልና የሕብረት ሥራውም (Teamwork) ከፍ እንዲል፣ በሠራተኞች መካከል የአንድነትን ስሜት ለማሳደግ እንዲረዳ በዋና ሥራ ፈጻሚው (CEO) ቢሮ አማካኝነት የተለያዩ ሠራተኞችን የሚመለከት ልዩ ልዩ ዝግጅቶች (events) እንዲዘጋጁ ይደረጋል፡፡ ይህም ‹‹የቤተሰብ ቀን›› ሠራተኛውንና ቤተሰቦችን የሚያገናኝ ፕሮግራም፣ የኩባንያዎች የስፖርት ክለቦች ተቋቁመው ዓመታዊ የስፖርት ውድድር በኩባንያዎቹ መካከል እንዲካሄድ ማድረግን ያካትታል፡፡

መቻሬ በሚገኘው በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዋና መሥሪያ ቤት ግቢ የሚሠሩ እናት ሠራተኞች በወለዷቸው ሕጻናት ምክንያት በሥራቸው ላይ ሳይጨነቁና ሳይሰጉ የሥራ ኃላፊነታቸውን በአግባቡ መወጣት እንዲችሉ የሕጻናት ማቆያ ማዕከል (Daycare) ተቋቁሞላቸዋል፡፡ በቀጣይም ህጻናቱ በዩኒቲ ዩንቨርሲቲ ሥር በተቋቋመው የKG እና የመደበኛ የአንደኛና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርት በልዩ እገዛ እንዲማሩ ይደረጋል፡፡ ማንኛውም ወንድ ሠራተኛ የወለደችውን ባለቤቱንና የተወለደውን ሕጻን ለመንከባከብ እንዲችል ሕብረት ስምምነትን መሠረት ያደረገ የአምስት ቀን የእረፍት ቀን ከደመወዝ ጋር እንዲሠጠው የሚያደርግ አሠራር በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ ከተቋቋመ 17 ዓመትን አስቆጥሯል፡፡ ይህም ሌላው ሊጠቀስና በሌሎች ድርጅቶች በሥራ ላይ ሊውል የሚገባው የቴክኖሎጂ ግሩፑ ልምድ ነው፡፡

የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ሕግ የያዛቸውን መሠረታዊ የሆኑ የሠራተኛ መብቶችን ከመፈጸም ባለፈም በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ በመተግበር ላይ ያሉ አሠራሮችና ልምዶች በተለይ ለግል ሴክተር በምሳሌነት ተጠቃሽ ሊሆኑ የሚችሉ በሥራ ቦታም ለኢንዱስትሪ ሠላም መኖር የሚረዱ ሀገር በቀል ተሞክሮዎች መሆናቸውን ከግንዛቤ ማስገባት ለድርጊቱ ሀገራዊ መስፋፋት ጥቅም ይኖረዋል፡፡

 

በአጠቃላይ በተለያዩ የኢኮኖሚ ዘርፎች ማለትም በማዕድን፣ በእርሻ፣ በሪል እስቴት፣ በኮንስትራክሽን፣በማኒፋክቸሪንግ በትምህርት እና በሌሎችም አገልግሎት ሰጪነት የተሠማራው የቴክኖሎጂ ግሩፑ የአሠሪና ሠራተኛ ግንኙነቱ ሠላማዊ ሆኖ ለ18 ዓመታት ያህል የዘለቀ ነው፡፡ በሥራ ግጭት ወይም ክርክር ምክንያትም የቴክኖሎጂ ግሩፑ ኩባንያዎች ሆኑ ሠራተኞቻቸው ወደ ሦስተኛ ወገን የሄዱበት ጊዜ የለም፡፡ በሠራተኛና ማኔጅመንት መካከል አለመግባባት ሲፈጠር በየደረጃው ባለ አመራር በአጭር ጊዜ ውስጥ የሚፈታ ነው፡፡ በተለይም የቴክኖሎጂ ግሩፑ ዋና ሥራ ፈጻሚ ወይም ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር  በሕግ፣ ፖሊሲና ሕብረት ስምምነት ወዘተ አፈጻጸሞች ላይ የቅርብ ክትትልና ድጋፍ የሚደረግ በመሆኑ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ የአሠሪውና ሠራተኛው ግንኙነት ሠላማዊ እና በሀገር በቀል ምሳሌነቱ ሊጠቀስ የሚገባው አሠራር ነው፡፡

 

 

ከላይ የተጠቀሰው አጠቃላይ ይዞታ እንዳለ ሆኖ በአሁኑ ጊዜ አዲስ የተዘጋጀውን የአሠሪና ሠራተኛ ጉዳይ ሕግ ረቂቅን ከማዳበር አኳያ የቴክኖሎጂ ግሩፑ ተሞክሮን መግለጹ ሊጠቅም ስለሚችል እንደሚከተለው ቀርቧል፡፡

 

የሙከራ ጊዜን በተመለከተ (45 ወይም 90 ቀናት)

በቴክኖሎጂ ግሩፑ ለተፈጠረ ክፍት የሥራ መደብ ትክክለኛውን ሠራተኛ ለመቅጠር ሲፈለግ የሥራ መደቡ የሚጠይቀው መስፈርት በማስታወቂያ እንዲወጣ ይደረጋል፡፡ መስፈርቱንም አሟላለሁ የሚሉ ሥራ ፈላጊዎች የመቀጠር ፍላጐታቸውን በመግለጽ ደጋፊ ማስረጃዎችን በማያያዝ ደብዳቤያቸውን ለቅጥር ፈጻሚው ኩባንያ ያቀርባሉ፡፡ የቅጥር መስፈርቱን የሚያሟሉትም የጽሑፍ ፈተና ተሠጥቶአቸው ቀጥሎም ቃለ መጠይቅ ይደረግላቸዋል፡፡ በዚህ ሂደት የበለጠ ውጤት ያገኘው ተወዳዳሪ ተመርጦ ለ45 ቀናት የሙከራ ጊዜ ስለመቀጠሩ በደብዳቤ ይገለጽለታል፡፡ ተቀባይነት ያገኘው ተቀጣሪ ከኩባንያ ሠራተኞች ጋር ትውውቅ ያደርጋል፡፡ ወዲያውም ሌሎች አዳዲስ ተቀጣሪዎችን ጨምሮ ስለቴክኖሎጂ ግሩፑ ግንዛቤ እንዲኖር ሥልጠና (Induction program) ይሰጣል፡፡ በዚህ ሁኔታም አዲስ ተቀጣሪ ሠራተኛ የሙከራ ጊዜ ሥራውን የሚጀምር ሲሆን፣ በሂደትም ስለሥራው ብቃት በቅርብ አለቃው ክትትል ይደረጋል፡፡ የ45 ቀናቱ የሙከራ ጊዜም እንዳበቃ የምዘናው ውጤት ለሠራተኛው በደብዳቤ ይገለጽለታል፡፡

በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ ባለው ተሞክሮ መሠረት ለሙከራ የተቀጠረ ሠራተኛ የሙከራ ጊዜው እንዳበቃ ቅጥሩ ወደ ቋሚነት ይለወጣል፡፡ የቴክኖሎጂ ግሩፑ ፍልስፍና የሰውን ልጅ ማዕከል ያደረገ (Human centered) በመሆኑ በዚህ ሁኔታ የካምፖኒ አባል የሆነ ተቀጣሪ የሥልጠናና የትምህርት ድጋፍ በማግኘት በሥራው እያደገ የሚመጣበት ዕድልም ያለው በመሆኑ ለሙከራ  የሚቀጠር ሠራተኛ በተቀጠረበት ሥራ ላይ ለመቆየት ዋስትና ያለው ነው፡፡ ባለው አሠራር መሠረትም አዲስ ተቀጣሪ ሠራተኛን ለመመዘን የ45 ቀናት ጊዜ በቂ ሆኖ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ ያለችግር እየተሠራበት ነው፡፡ በተጠቀሰው የ45 ቀናት ጊዜ ውስጥ ሠራተኛው በሥራ የመዝለቅ ዕጣ ፈንታውን ማወቅ ይኖርበታል፡፡ ጊዜውን ወይም ቀናት ማራዘም በሠራተኛው ላይ ውሳኔ በአጭር ጊዜ ባለማግኘቱ የሚያስከትልበት ያለመረጋጋት ችግርን ማባባስን ያስከትላል፡፡ ለሥራው የማይመጥን ሠራተኛ በአጭር ጊዜ (45 ቀናት) በቅልጥፍና በመሥራት ሠራተኛው ቀጣዩን እድሉን በአፋጣኝ እንዲያውቅ ማድረጉ የተሻለ ነው፡፡ አሠሪውም ከ90 ቀናት በኋላ ሌላ እጩ ከመፈለግ በ45 ቀናት ውሳኔን መውሰድና ሥራ እንዳይበደል ማድረጉ የተሻለ አማራጭ እንደሚሆን ከቴክኖሎጂ ግሩፑ የአሠራር ልምድ መገንዘብ ይቻላል፡፡

 

 

ቅድመ ማስጠንቀቂያ መስጠትን በተመለከተ

የቴክኖሎጂ ግሩፑ ኩባንያዎች የሙከራ ጊዜውን የጨረሰ ማንኛውም ሠራተኛ በራሱ ፈቃድ ሥራው መልቀቅ ሲፈልግ የአንድ ወር ቅድመ ማስጠንቀቂያ ለኩባንያው በመሥጠት ሥራውን ማቋረጥ ይችላል፡፡ ይህ ሁኔታ በኩባንያዎች ህብረት ስምምነቶች የተመለከተው በሥራ ላይ ያለውን ሕግ መሠረት በማድረግ ነው፡፡ ይሁንና የቴክኖሎጂ ግሩፑ ሠራተኛ፣ የሥራው አካባቢ ማራኪ፣ ምቹ  የሥራ ሁኔታ ያለውና የተለያዩ ጥቅማ ጥቅሞችን የሚያገኝ በመሆኑ ሥራውን ከመልቀቅ ይልቅ በሥራው ላይ የሚቆይበት ሁኔታ እንዳይሰናከል የሚመኝ እንዲሆን የተሻለ አካሄድ ባለበት ሁኔታ የሚሠራ ነው፡፡ ሆኖም በተለያየ ምክንያት ሠራተኛው ሥራውን መልቀቅ ከፈለገ ለአሠሪው በአንድ ወር ጊዜ ውስጥ የባለሙያ፣ የኃላፊነት፣ ወዘተ ጉዳዮችን ክፍተት በማይኖርበት ሁኔታ ለማሟላት በቂ ጊዜ ሊሆነው እንደሚችል ካለን የ30 ቀን አሠራር ተሞክሮ መውሰድ ይቻላል፡፡

 

የህብረት ድርድር ሂደቱን በሚመለከት

ህብረት ስምምነት ለሌበር ማኔጅመንት መልካም ግንኙነት ጠቃሚ የሆነ ጉዳይ መሆኑ እና ተደራዳሪ ወገኖች የሚያካሄዱት የህብረት ድርድር በአግባቡ ካልተመራ ጊዜ ሊፈጅ የሚችልና ውስብስብ ሊሆንም እንደሚችል የታወቀ ነው፡፡ ከዚህ አንጻር በቴክኖሎጂ ግሩፑ ውስጥ የሠራተኛው ተወካዮችና የማኔጅመንት ወገኖች የህብረት ድርድር ለማድረግ ሊከተሉት የሚገባቸው  ሥርዓት የተዘረጋ በመሆኑ በዚህ ረገድ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ የአሠራር ችግር አይታይም፡፡ ድርድር አድራጊዎቹ ሥራ ላይ ያለ ህብረት ስምምነት ካላቸው ይህንኑ ለማደስ፣ አዲስ ስምምነት ለማድረግም የሚፈልጉ ካሉም ድርድሩን ለመጀመር ቀደም ብለው ተወካዮቻቸውን በደብዳቤ ለሚድሮክ ሲኢኦ ያሳውቃሉ፡፡ ከዚያም ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰራችን ዶ/ር አረጋ ይርዳው በሚገኙበት የኩባንያዎቹ የሥራ ኃላፊዎችና የሠራተኛ ማህበራት አመራር አባላት ተጠርተው የድርድሩን ሥነ-ሥርዓቱን ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር በይፋ ይከፍታሉ፡፡ ድርድሩንም ተደራዳሪ ወገኖች በቅንነትና በተገቢው አኳኋን ማካሄድ እንዳለባቸው ያስገነዝባሉ፣ ለድርድሩም መሳካት አስፈላጊው ድጋፍ ለተደራዳሪዎች እንዲደረግ መመሪያ ይሰጣሉ፡፡ ከዚያም በተያዘው የጊዜ ገደብ ውስጥ ድርድሩን ለማጠናቀቅ ተደራዳሪዎቹ የድርድሩን ሂደት ይጀምራሉ፡፡

 

በድርድሩም ሂደት ስምምነት ላይ ሳይደርስ የቀረ ጉዳይ (Dead lock) ከተፈጠረም ጉዳዩ ለዶ/ር አረጋ ለውሳኔ ይቀርባል፡፡ እርሳቸውም ጉዳዩን ካመዛዘኑት በኋላ እና ሁለቱንም ወገኖች ካነጋገሩ በኋላ ተገቢ ነው የሚሉትን ሀሳብ የሚያጸድቁት ይሆናል፡፡ በዚህ መልኩ ውሳኔ ባገኘው ጉዳይ ላይም የሠራተኞው ወገን ቅሬታ አለኝ ካለ ጉዳዩን ለሌላ አካል የማቅረብ መብቱ የተጠበቀ ነው፡፡ ይህንንም እንዲያውቅ ይደረጋል፡፡ በዚህ መልኩ የድርድር ሂደት ሲጠናቀቅ የህብረት ስምምነት ፊርማ ሥነ-ሥርዓት ፕሮግራም ተዘጋጅቶ፣ የፌዴራል የሠራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር ተወካይ፣ የኢትዮጵያ ሠራተኛ ማህበራት ኮንፌዴሬሽን አመራር አባላት በተገኙበት የፊርማ ሥነ-ሥርዓቱ ይከናወናል፡፡ የተጠናቀቀው የህብረት ስምምነት ዶክሜንትም ለሚመለከተው የመንግሥት አካል ቀርቦ ዕውቅና እንዲያገኝ ይደረጋል፡፡ ሠራተኞች ማህበር እንዲያቋቁሙ ብሎም በድርድር ጊዜ ውጤታማነት እንዳይኖር የሚያደርግ አሠራር ካለ ውጤታማና ምርታማነትን ማስመዝገብ አይቻለውም፡፡

በዚህ መሠረት የህብረት ድርድር በቴክኖሎጂ ግሩፑ ውስጥ ማኔጅመንቱ እና ሠራተኛው ወገን በመካከላቸው ቅን ልቡና በተላበሰ አኳኋን ያለአንዳች ችግርና መጓተት ከተቋጨ በኋላ በሥራ ላይ የሚውል ይሆናል፡፡ ይህን መሳይ ሰላማዊ ሂደት በማድረግ አሠሪና ሠራተኛ በህብረት ሥራቸውን ማከናወን እንደሚችሉ ቴክኖሎጂ ግሩፑ ማረጋገጥ ችላል፡፡ ይህ ሀገር በቀል አሠራር ለሌሎች በልምድ ሊወሰድ ይችላል፡፡

ከሥራ ማርፈድን በተመለከተ

የሠራተኛ ያለፈቃድ ወይም ያለበቂ ምክንያት ከሥራው ላይ መዘግየትም ሆነ መቅረት እርከን ባለው ሁኔታ የማኔጅመንት እርምጃ ማስወሰድ የሚችል የዲሲፕሊን ጥፋት ስለመሆኑ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ሕብረት ስምምነቶች የተመለከተ ጉዳይ ቢሆንም፣ አሠሪው ምቹ የሥራ አካባቢን የመፍጠር ኃላፊነት አለበት ከሚለው አስተሳሰብ በመነሳት የቴክኖሎጂ ግሩፑ ሠራተኞች በሥራ መግቢያ ሰዓት እንዳያረፍዱ ወይም እንዳይቀሩ ሁለት ጉዳዮች ተመቻችቶላቸዋል፡፡ አንደኛው ሠራተኛው በአብዛኛው የትራንስፖርት አገልግሎት እንዲኖረው በመደረጉ በየአቅጣጫው የመጓጓዣ መኪናዎች ተመደበው ሠራተኞች ወደ ሥራ ሲመጡና ወደቤታቸው ሲመለሱ በትራንስፖርቱ ተጠቃሚ እየሆኑ ናቸው፡፡ ሌላው የቴክኖሎጂ ግሩፑ አሠሪ ያመቻቸው የሥራ ሁኔታ የሠራተኞች የሥራ መገቢያና መውጪያ ሰዓት ከሌሎች መ/ቤቶች የተለየ እንዲሆን ማድረጉ ነው፡፡ ጠዋት የሠራተኛው ወደ ሥራ መግቢያው ሰዓት 2 ሰዓት፣ ወደ ቤቱ መመለሻው ደግሞ ከቀኑ 11 ሰዓት ላይ እንዲሆን በመደረጉ ያለመጨናነቅ ማርፈድም ሆነ መቅረት በማይኖርበት ሁኔታ ሠራተኛው የሥራ ሰዓቱን እንዲያከበር ሁኔታዎች ተመቻችቶለታል፡፡ በመሆኑም ሠራተኛው ከአቅም በላይ የሆነ የራሱ ችግር ካልገጠመው በስተቀር በማርፈድም ሆነ በመቅረት የዕለት ተዕለት ተግባሩን ለማስተጓጐል ምክንያት የሚሆን ከሥራ ሰዓት ጋር የተያያዘ ችግር እንዳይኖር ተደርጓል፡፡ ከሥራ በማርፈድ ወይም በመቅረት እቀጣለሁ በሚል ሠራተኛውን ለሥጋት የሚዳርግ ሁኔታ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ አይታይም፡፡ ትራንስፖርት በሌለበት፣ እያለም የትራፊክ መጨናነቅ በሚታይበት ሁኔታ  የሠራተኛን የመዘግየትና ያለ መዘግየት ቁጥጥር ሥራ ላይ አሠሪው ተጠምዶ ማስተዳዳር ከፈለገ ውጤታማ መሆን አይችልም፡፡ እንዲያውም ሃላፊነትን እንዲያከብር በማድረግ እያበረታቱ በሥራ ላይ ባለበት ወቅት የተሰጠውን ሥራ በሚገባ እንዲያከናውን መርዳት አወንታዊ ስለሆነ ሊመረጥ ይገባል፡፡

 

 

የዓመት ዕረፍት ፈቃድ በተመለከተ

ሠራተኛ ረዘም ያለ የዓመት ዕረፍት ፈቃድ ቢኖረው ለራሱም ሆነ ለኩባንያው ጠቃሚ መሆኑ ግልጽ ነው፡፡ ሠራተኛው ረዘም ላለ ጊዜ የዓመት ዕረፍት አግኝቶ ወደ ሥራው ሲመለስ ይበልጥ በአእምሮም ሆነ በአካሉ ጠንካራ፣ በሥራ ረገድም ምርታማ እንዲሆን እንደሚረዳው የታወቀ ነው፡፡ ከዚህም አንጻር በቴክኖሎጂ ግሩፑ የዓመት ዕረፍት ፈቃድ አሠጣጥ ከሌሎች ድርጅቶች ለየት ባለመልኩ ለአንድ ዓመት አገልግሎት መነሻ 18 የሥራ ቀናት የዕረፍት ፈቃድ ይሰጣል፡፡ ከአንድ ዓመት በላይ ለሆነ አገልግሎትም ከ18 ቀናት በተጨማሪ ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአገልግሎት ዓመት 1 የሥራ ቀን እየተጨመረ ፈቃድ ይሰጠዋል፡፡ በመንግሥት የተወሰነው የ14 ቀን መነሻ አነስተኛው (minimum) ስለሆነ 4 ቀን በመጨመር ሠራተኛው እንዲጠቀም ተደርጓል፡፡ በሌላ መልኩ አንድ ሠራተኛ ለእረፍት ረዘም ላለ ጊዜ ሲወጣ የሱን ሥራ በተጠባባቂነት የሚሠራው ሠራተኛ የአለቃውን ሥራ በመሥራት ልምድ ስለሚያገኝ ይህ ለኩባንያው ከፍተኛ ጥቅም አለው፡፡

ሠራተኛን ቀጥሮ ለሌላ ማቅረብን በተመለከተ

ቴክኖሎጂ ግሩፑ ለዚህች አገር ዕድገት አስተዋጽኦ ሊያደርግ ይችላል በሚላቸው ቢዝነሶች ሁሉ መሳተፍ እንደሚችል ከአመራሩ ወገን የሚነገር ጉዳይ ነው፡፡ በዚህም ረገድ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ውስጥ ሠራተኛን ቀጥሮ ለጥበቃ ሥራ የማሠማራት ተግባር የሚካሄድ ሲሆን በዚህም ቢዝነስ ለመግባት ዋነኛ ምክንያት የሆነው ለወጣቶች የሥራ ዕድል ለመፍጠር ሲባል ነው፡፡ የቴክኖሎጂ ግሩፑ አባል በሆነው ‹‹ትረስት›› (TRUST) የጥበቃና የሰው ኃይል አገልግሎት ኩባንያ አማካኝነት ሥራ ፈላጊዎችን በሠራተኛነት በመቅጠር ለሦስተኛ ወገን አገልግሎት እንዲሰጡ ይደረጋል፡፡ በዚህም ሁኔታ የተቀጠሩ ሠራተኞቹን ኩባንያው ተገቢውን ደመወዝ ይከፍላቸዋል፡፡ ዓመታዊ የደመወዝ ጭማሪ እና በቴክኖሎጂ ግሩፑ እህት ኩባንያዎች ላሉ ሠራተኞች የሚሰጡ ጥቅማ ጥቅሞች፣ የሕክምና አገልግሎቶች፣ የተለያዩ ፈቃዶችና ዕረፍቶች ጊዜዎች ሁሉ ይፈጸምላቸዋል፡፡ ሠራተኞቹም የራሳቸው የሆነ የሠራተኛ ማህበር ያላቸውና ከኩባንያ ማኔጅመንት ጋርም ያደረጉት የህብረት ስምምነት አላቸው፡፡

እዚህ ላይ ቴክኖሎጂ ግሩፑ አነስተኛ በሆኑ ቢዝነሶችም ይገባል የሚሉ አንዳንድ አስተያየቶች ቢሰጡም ከላይ በተጠቀሰው የሰው ኃይል አገልግሎት ሥራ ውስጥ ቴክኖሎጂ ግሩፑ የገባው በዋናነት ለዜጐች የሥራ ዕድል ለማስገኘት የበኩሉን ማህበራዊ ድጋፍ ለማድረግ ሲሆን፣ በሁለተኛ ደረጃም የቴክኖሎጂ ግሩፑ ኩባንያዎች የጥበቃ ሥራቸውን በየራሳቸው እንዲሠሩት ከማድረግ ይልቅ በሌላ አካል እንዲጠበቅ ቢያደርጉ ጥበቃውን ይበልጥ አስተማማኝ እንደሚያደርገው ስለታመነ ይህም ሁኔታ ለትረስት የጥበቃና የሰው ኃይል አገልግሎት ኩባንያ መቋቋም ሌላው ምክንያት ነበር፡፡ ይህም የጥበቃ አሠራር ውጤታማ የሆነ ሌላው የቴክኖሎጂ ግሩፑ ተሞክሮ ነው፡፡ 

 

 

በዚህም መሠረት በአንዳንድ ኤጀንሲዎች የሚፈጸም የሥራ ስምሪት የሠራተኛ መብት ጥያቄን እያስነሳ ነው የሚባለው ችግር በቴክኖሎጂ ግሩፑ ዘንድ የለም፡፡ 

 

በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ሰው በውጭ አገር ካገኘው የንግድ ስራ ገቢ ላይ የውጭ አገር ግብር ከከፈለ በውጭ አገር የከፈለው የንግድ ስራ ገቢ ግብር እንዲካካስለት ይደረጋል። የሚካካሰው የግብር መጠንም፡-

* በውጭ አገር ከተከፈለው ገቢ ግብር፣


* በውጭ አገር በተገኘው ገቢ ላይ ሊከፈል ከሚገባው የንግድ ስራ ገቢ ግብር ከሁለቱ ከአነስተኛው የበለጠ አይሆንም።
ከውጭ አገር በተገኘው ገቢ ላይ ሊከፈል የሚገባው የንግድ ስራ ገቢ ግብር የሚሰላው በግብር ከፋዩ ላይ ተፈጻሚ የሚሆነውን አማካይ የንግድ ስራ ገቢ ግብር መጣኔ ግብር ከፋዩ ባገኘው የተጣራ የውጭ አገር ገቢ ላይ ተፈጻሚ በማድረግ ነው።


አማካይ የንግድ ሥራ ገቢ ግብር መጣኔ ማለት ማንኛውም የግብር ማካካሻ ከመደረጉ በፊት በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነው ሰው የግብር ዓመቱ ግብር በሚከፈልበት ገቢ ላይ ተግባራዊ የሚሆነው የግብር መጣኔ ነው።

በውጭ አገር የተከፈለ ግብር ሊካካስ የሚችለው፡-


ግብር ከፋዩ ሊከፈል የሚገባውን ግብር ገቢው ከተገኘበት የግብር ዓመት ቀጥሎ ባሉት ሁለት የግብር ዓመታት ወይም ደግሞ ባለስልጣኑ በሚፈቅደው ተጨማሪ ጊዜ ውስጥ የከፈለ እንደሆነና ግብር ከፋዩ በውጭ አገር ለከፈለው ግብር ከውጭ አገር የታክስ ባለስልጣን የተሰጠ ደረሰኝ ያለው እንደሆነ ብቻ ነው።


በውጭ አገር ለተከፈለ ግብር የተፈቀደ ማካካሻ ከሌሎች ማናቸውም የግብር ማካካሻዎች አስቀድሞ ተግባራዊ መደረግ አለበት።
በአንድ የግብር ዓመት ተካክሶ ያላለቀ የውጭ አገር ግብር ወደ ሌሎች የግብር ዓመታት አይሸጋገርም(Loss cary forward or Loss cary back ward አይፈቀድም)።
የተጣራ የውጭ አገር ገቢ ነው የሚባለው በአንድ የግብር ዓመት ውስጥ ግብር ከፋዩ ካገኘው ጠቅላላ የውጭ አገር ገቢ ላይ የውጭ አገር ገቢውን ለማግኘት ሲባል ብቻ የተደረገ ወጪ፤ የውጭ አገር ገቢ ራሱን የቻለ የገቢ ዓይነት ሆኖ የሚመደብ በመሆኑ የውጭ አገር ገቢውን ለማግኘት በወጣው መጠን ተከፋፍሎ የተመደበ ወጪ ከተቀነሰ በኋላ የሚገኘው ገቢ ነው።

የውጭ አገር የንግድ ስራ ኪሳራዎች


ግብር ከፋዩ የውጭ አገር ገቢን ለማግኘት ያወጣው ወጪ ተቀናሽ የሚደረገው በውጭ አገር ካገኘው ገቢ ላይ ብቻ ነው።


በግብር ዓመቱ በውጭ አገር ያጋጠመውን ኪሳራ ግብር ከፋዩ በሚቀጥለው የግብር ዓመት ከውጭ አገር ባገኘው ገቢ ላይ በማካካስ በሰንጠረዠ “ሐ”/ በንግድ ስራ ገቢ ሰንጠረጅ መሰረት ተቀናሽ ይደረግለታል።


በሚቀጥለው የግብር ዓመት ተቀናንሶ ያላለቀ ኪሳራ እስከሚቀጥሉት አምስት የግብር ዓመታት ድረስ ሊሸጋገርና ሊቀናነስ ይችላል። ሆኖም ኪሳራው ከደረሰበት የግብር አመት በኋላ ካሉት አምስት ዓመታት በላይ ኪሳራውን ለማሸጋገር አይቻልም።


ወደሚቀጥሉት የግብር ዓመታት ማሸጋገር የሚቻለው የሁለት ግብር ዓመታት ኪሳራ ብቻ ነው።


በውጭ አገር የደረሰ ኪሳራ የሚባለው በሰንጠረዥ “ሐ” መሰረት ግብር የሚከፈልበት የውጭ አገር ገቢ ለማግኘት ግብር ከፋዩ ያወጣቸው ወጪዎች መጠን ከጠቅላላው የውጭ አገር ገቢ በልጦ ሲገኝ ነው።

ለኩባንያ ካፒታል የሚወሰድ ብድር (Thin capitalization)


በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር ያለ በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ኩባንያ የግብር ዓመቱ አማካይ ዕዳ ከአማካይ የካፒታል መዋጮው ጋር ሲነጻጸር ከ2ለ1 ሬሽዮ የበለጠ እንደሆነ ኩባንያው ከዚህ ሬሽዮ በላይ በሆነው ዕዳ የከፈለው ወለድ አይቀነስለትም። ተቀናሽ የማይደረገው የወለድ መጠን ቀጥሎ በተመለከተው ስሌት መሰረት ይወሰናል፡-
ሀ×ለ⁄ሐ
በዚህ ስሌት፡-
ሀ) ኩባንያው በግብር ዓመቱ ተቀናሽ እንዲደረግለት የሚጠይቀው የወለድ ወጪ፤
ለ) ኩባንያው ከተፈቀደው መጠን በላይ የወሰደው ብድር፤
ሐ) ኩባንያው በግብር ዓመቱ ያለበት አማካይ ዕዳ ነው።


የካፒታል መዋጮ ማለት በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር ያለን በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ኩባንያ በሚመለከት የወለድ ክፍያን የማይጨምር ዕዳን መልሶ የመክፈልን ግዴታ የሚያስከትል ብድርን ጨምሮ በሂሳብ ሪፖርት ደረጃዎች መሠረት በግብር ዓመቱ ውስጥ በማናቸውም ጊዜ ተመዝግቦ የሚገኝ ከፍተኛው የኩባንያው የካፒታል መዋጮ ነው።
“አማካይ የካፒታል መዋጮ" ማለት በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር የሚገኝን በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ኩባንያ በሚመለከት በግብር ዓመቱ ውስጥ የተከፈለ በሚከተለው ቀመር ስሌቱ የሚከናወን የካፒታል መዋጮ ነው።


ሀ⁄12
ለዚህ ስሌት አፈፃፀም፡-
ሀ-በሚቀጥለው የግብር ዓመት ውስጥ በእያንዳንዱ ወር መጨረሻ ለኩባንያው የተደረገ ጠቅላላ የካፒታል መዋጮ መጠን ነው።
ዕዳ በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር የሚገኝን በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ኩባንያ በሚመለከት፣ በፋይናንስ ሪፖርት አቀራረብ ደረጃዎች በሚወሰነው መሠረት ወለድ የሚከፈልበት የኩባንያው ዕዳ የመክፈል ግዴታ ነው።
አማካይ ዕዳ በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር የሚገኝን በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ኩባንያበሚመለከት በግብር ዓመቱ ውስጥ የወሰደው በሚከተለው ቀመር ስሌቱ የሚከናወን ዕዳ ነው።
ሀ/12
ለዚህ ስሌት አፈፃፀም፡-
ሀ - በሚቀጥለው የግብር ዓመት ውስጥ በእያንዳንዱ ወር መጨረሻ ኩባንያው
የሚፈለግበት ጠቅላላ የዕዳ መጠን ነው።


ዕዳ የመክፈል ግዴታ ከቃል ኪዳን ሰነድ፣ ከሀዋላ እና ከቦንድ የሚመጣን ግዴታ ጨምሮ ለሌላ ሰው ገንዘብ መልሶ የመክፈል ግዴታ ሲሆን። የሚከተሉትን ግን አይጨምርም፡-
ተከፋይ ሂሳቦችን ወይም ወለድ የመክፈል ግዴታን የማያስከትል ማናቸውንም ገንዘብ መልሶ የመክፈል ግዴታን፤ በብልጫ የታየ ዕዳ በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር ያለን በኢትዮጵያ ነዋሪ የሆነ ኩባንያ በሚመለከት በግብር ዓመቱ ውስጥ ኩባንያው ያለበት አማካይ ዕዳ በ2ለ1 ቀመር መሠረት ከተፈቀደለት ከፍተኛው አማካይ ዕዳ በላይ የሆነው የገንዘብ መጠን ነው።


ሆኖም በውጭ ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር ያለው በኢትዮጵያ ነዋሪ ያልሆነ ኩባንያ አማካይ ዕዳ እና አማካይ የካፒታል መዋጮ ከ2ለ1 ሬሽዮ ቢበልጥም የኩባንያው የግብር ዓመቱ አማካይ ዕዳ ግንኙነት ከሌላቸው ሰዎች ከተወሰደው ዕዳ የማይበልጥ ከሆነ ከላይ የተመለከተው ገደብ ተፈጻሚ አይሆንም።


ከላይ የተጠቀሱት በኢትዮጵያ በቋሚነት የሚሰራ ድርጅት ባለው የኢትዮጵያ ነዋሪ ባልሆነ ሰው ላይም ተፈጻሚ ይሆናል። ኢትዮጵያ ውስጥ በቋሚነት የሚሰራ ድርጅት በሚሆንበት ጊዜ፡-
ድርጅቱ በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር እንዳለ ኩባንያ ሆኖ ይቆጠራል።


የድርጅት አማካይ ዕዳና አማካይ የካፒታል መዋጮ የሚሰላው፡


በኢትዮጵያ ነዋሪ ያልሆነ ኩባንያ በቋሚነት ለሚሰራ ድርጅት ለማዋል የወሰደው ብድር፣ እና በኢትዮጰያ ነዋሪ ያልሆነው ኩባንያ በቋሚነት ለሚሰራው ድርጅት መንቀሳቀሻ የመደበው ወይም ያዋለው የካፒታል መዋጮ ከግምት ውስጥ ገብቶ ነው።


ግንኙነት ከሌላቸው ሰዎች የተወሰደ ዕዳ ማለት በውጭ አገር ባለአክሲዮኖች ቁጥጥር ስር የሚገኘውን ኢትዮጰያዊ ኩባንያ በሚመለከት አንድ የፋይናንሰ ተቋም ኩባንያው የሚገኝበትን ሁኔታ ከግምት ውስጥ በማስገባት ግንኙነት በሌላቸው ሰዎች መካከል በሚደረግ ግብይት ዓይነት ሊያበድረው የሚችል ገንዘብ ነው።

 

ግብርን በሚመለከት የሚደረጉ ስምምነቶች (tax treaties)


የግብር ስምምነት ተደራራቢ ግብርን ለማስቀረትና ታክስ ላለመክፈል የሚደረግን የግብር ስወራ (Tax Evasion) ለመከላከል የሚደረግ ዓለም አቀፍ ስምምነት ነው። ግብርን የሚመለከቱ ስምምነቶች ከውጭ አገር መንግስት ወይም መንግስታት ጋር የሚደረጉት በገ/ኢ/ት/ሚ/ ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጻሚነት ባለው የግብር ስምምነት የውል ቃላትና በዚህ አዋጅ መካከል አለመጣጣም የተፈጠረ እንደሆነ የስምምነቱ ድንጋጌ ተፈጻሚነት ይኖረዋል።


አለመጣጣሙ የተፈጠረው በተዋዋይ አገር ነዋሪ ያልሆነ ሰው ከ50% በላይ ባለቤት የሆነበት ድርጅት የታክስ ነጻ መብትን በሚያሰጥና የግብር ማስከፈያ መጣኔ ቅነሳን በሚያስከትል የግብር ስምምነት ተጠቃሚ ሊሆን እንደማይችል እና ከግብር ለመሸሽ የሚደረግን ጥረት ስለመከላከል ከተቀመጡት የአዋጁ ድንጋጌዎች ጋር ከሆነ የስምምነቱ ድንጋጌ ተፈጻሚነት አይኖረውም።


በተዋዋይ አገር ነዋሪ ባልሆነና ከ50% በላይ የአክሲዮን ባለቤትነት ባለው ሰው ቁጥጥር ስር ያለ በድርጅት ቢሆንም የሚከተሉት ሁኔታዎች ከተሟሉ በታክስ ስምምነቱ ተጠቃሚ ሊሆን ይችላል።
የተዋዋይ አገር ነዋሪ ባልሆነ ሰው ከ50% በላይ በባለቤትነት የተያዘው ድርጅት በተዋዋዩ አገር የአክሲዮን ገበያ ዝርዝር ውስጥ የተካተተ ኩባንያ ከሆነ ወይም፣ በተዋዋዩ አገር በሚገባ የሚንቀሳቀስ የንግድ ስራ ላይ የተሰማራ እንደሆነና በኢትዮጵያ ለተገኘው ገቢ ምንጭ የሆነው ይኸው የንግድ ስራ የሆነ እንደሆነ።


በሚገባ የሚንቀሳቀስ የንግድ ስራ የሚለው ቃል ኩባንያው የገንዘብ ተቋም ወይም የኢንሹራንስ ኩባንያ ካልሆነ በስተቀር የአክሲዮን፣ የዋስትና ሰነዶች ወይም የሌሎች ኢንቨስትመንቶች ባለቤት መሆንን ወይም ማስተዳደርን አይጨምርም።


ምንጭ፡- የገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን

 

የፕሬስ ነፃነት ማለት ሃሳብን በተለያየ የመገናኛ ብዙሃን ማለትም በኤለሌክትሮኒክስ እና የህትመት ሚዲያዎች የመግለፅ መብት ማለት ሲሆን ይህ መብት መረጃን ጠይቆ የማግኘት እና ይህን መረጃ በተፈለገው መንገድ የማሰራጨት መብትንም ያጠቃልላል። በአብዛኛው ይህን መብት ከመንግስት ጣልቃ ገብነት ውጪ የመተግበር ፍላጎት ቢኖርም ለተለያዩ ዓላማዎች ሲባል ይህ ነፃነት ህገ መንግስታዊ እና ህጋዊ ጥበቃዎች እየተበጁለት የሚተገበር ነው።


የፕሬስ እና ሃሳብን በነፃ የመግለፅ መብትን በተመለከተ በኢትዮጵያ ያለውን ታሪክ ስንመለከት በሃይለስላሴ ዘመነ መንግስት ተሻሽሎ የወጣው የ1948ቱ ህገ መንግስት ይህን መብት ከማረጋገጥ አኳያ ፈር ቀዳጅ የነበረ ሲሆን በዚህ ህገ መንግስት አንቀፅ 41 ስር «በመላው የንጉሰ ነገስት ግዛት ውስጥ በህግ መሰረት የንግግር እና የጋዜጣ ነፃነት የተፈቀደ ነው።» በሚል ተደንግጓል። በተመሳሳይ የኤርትራ ህገ መንግስት በአንቀፅ 12/d/ ስር ሃሳብን በነፃ የመግለጽ መብት በህገ መንግስቱ የተረጋገጠ መሆኑን እና የፌዴራል መንግስት ይህን መብት የማረጋገጥ ግዴታ እንዳለበት ይደነግጋል።


የንጉሱ ሥርዓት ካበቃ በኋላ ወደ ስልጣን የመጣው የደርግ መንግስት በአብዛኛው የስልጣን ዘመኑን የፕሬስ ነፃነትን የሚያስከብር የህግ ሥርዓት ያልዘረጋ ሲሆን ሆኖም መስከረም 1/1980ዓ.ም የወጣው የኢትዮጵያ ህዝባዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ህገ መንግስት አዋጅ በአንቀፅ 47/1/ ስር ኢትዮጵያውያን የንግግር፣ የፅሁፍ፣ የመሰብሰብ መብት እንዳላቸው ይደነግጋል።


ከላይ የተገለፀው ለፕሬስ ነፃነት የተሰጡ ህጋዊ ከለላዎች ባለፉት ሥርዓቶች ምን ይመስሉ እንደነበር ሲሆን በኢትዮጵያ የመገናኛ ብዙሃንን በተመለከተ የነበረውን ተጨባጭ ታሪካዊ ዳራን ስንመለከት አጀማመሩ ከህትመት ሚዲያው ጋር የሚገናኝ ሲሆን ከቀዳሚዎቹ የህትመት ውጤቶች መሀከል በአፄ ምኒልክ ዘመን ይሰራጭ የነበረው አእምሮ እና ጎህ ጋዜጣዎች ተጠቃሽ ናቸው። በተለይ በአፄ ሃይለስላሴ ዘመን በቁጥር በርከት ያሉ ጋዜጣዎች ይታተሙ የነበረ ሲሆን ከነዚህም መካከል የዛሬይቱ ኢትዮጵያ፣ ሰንደቅ ዓላማችን፣ ህብረት፣ አዲስ ዘመን እና ዘ ኢትዮጵያን ሄራልድ የሚጠቀሱ ናቸው። በነዚህ ሁለት ነገስታት ወቅት ይታተሙ የነበሩ ጋዜጦችን የሚያመሳስላቸው ነገር የህትመቶቹ ይዘት ሲሆን ይህም በአብዛኛው የዘውዱን ሥርዓት የሚያሞካሹ መሆናቸው ነበር።


የንጉሳዊ ሥርዓት በሀገሪቱ ካበቃ በኋላ ወደ ስልጣን የወጣው የደርግ መንግስት ቀደም ብለው ሲታተሙ የነበሩ የህትመት ውጤቶችን በመዝጋት እና በመውረስ በምትካቸው የዛሬይቱ ኢትዮጵያ እና ሰርቶ አደር የተባሉ ጋዜጦች ታትመው ለስርጭት እንዲቀርቡ አደረገ። በዚህ ሥርዓት ምንም አይነት የግል ፕሬስ ያልነበረ ሲሆን በመንግስት ታትመው የሚወጡ የህትመት ውጤቶች በሙሉ የቅድመ ምርመራ ማለፍ ይጠበቅባቸዋል።
የብሮድካስት አገልግሎትን በተመለከተ የመጀመሪያው ሬዲዮ ጣቢያ የተቋቋመው በ1941 ዓ.ም አካባቢ ከጣሊያን ካምፓኒ ጋር በተደረገ ስምምነት ሲሆን ይህ የሬዲዮ ጣቢያ በጣሊያን ወረራ ወቅት ተቋርጦ በ1949 ዓ.ም አካባቢ በድጋሚ የኢትዮጵያ ሬዲዮ በሶስት ጣቢያዎች እና በስድስት ቋንቋዎች ስራውን ጀምሯል።በኢትዮጵያ የቴሌቭዥን አገልግሎት በ1960ዎቹ መጀመሪያ ተጀምሯል።


የደርግ ሥርዓት ካበቃ በኋላ ወደ ስልጣን የመጣው የሽግግር መንግስቱ ያወጣው የኢትዮጵያ የሽግግር ወቅት ቻርተር በክፍል 1 አንቀፅ (1) (ሀ) ስር የእምነት እና ሃሳብን የመግልፅ መብቶች የተረጋገጡ ሲሆን ከዚህ በኋላ በ1987 ዓ.ም የፀደቀው የኢፌዴሪ ህገ መንግስት ለፕሬስ ነፃነት የተሻለ ሰፋ ያለ ሽፋን በመስጠቱ በርካታ የግል የህትመት ውጤቶች ወደ ኢንዱስትሪው ሊገቡ ችለዋል።


በዚህ ጽሁፍ በአሁኑ ወቅት የህጎች ሁሉ የበላይ የሆነው የኢፌዴሪ ህገ መንግስት፣ የሀገሪቱ የህግ አካል የሆኑት ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እና እነዚህን መሰረት አድርገው የወጡ አዋጆች ፕሬስ ነፃነትን በተመለከተ የሚያትቱትን እንመለከታለን።

 

የኢፌዴሪ ህገ መንግስት


በህገ መንግስቱ አንቀፅ 29 ስር ሃሳብን የመግለፅ እና የፕሬስ ነፃነት የተረጋጠ ሲሆን ይህ አንቀፅ በዝርዝር ማንኛውም ሰው ሃሳብን በነጻነት የመያዝ እና የመግለፅ መብት እንዳለው፣ የፕሬስና ሌሎች መገናኛ ብዙሃን በነጻነት እንዲሁም የስነ ጥበብ ፈጠራ ነፃነት የተረጋገጠ መሆኑ፣ የቅድሚያ ምርመራ በማንኛውም መልኩ የተከለከለ መሆኑ፣ ሁሉም ሰው የህዝብ ጥቅምን የሚመለከት መረጃ የማግኘት እድል የተሰጠው መሆኑ እና የመሳሰሉት በህገ መንግስቱ ውስጥ ተካተው የሚገኙ መብቶች የፕሬስ እና ሃሳብን በነፃነት የመግለፅ መብቶችን በተሻለ ያረጋገጡ ናቸው። በተጨማሪም ማንም ሰው በማናቸውም ዘዴ ሃሳብን በነፃነት የመሰብሰብ እና የማሰራጨት መብት ተረጋግጦለታል።


ሌላው ከፕሬስ ነፃነት ጋር በተያያዘ የተሰጠው ህገ መንግስታዊ መብት የህዝብ ጥቅምን የሚመለከት መረጃ የማግኘት መብት ሲሆን በተጨማሪም ለነፃው ፕሬስ መረጋገጥ የቅድሚያ ምርመራ በማንኛውም መልኩ ተከልክሏል። ከእነዚህ መብቶች ጋር በተያያዘ ህገ መንግስቱ ለዴሞክራሲያዊ ሥርዓት አስፈላጊ የሆኑ መረጃዎች፣ ሃሳቦች እና አመለካከቶች በነጻ መንሸራሸራቸውን ለማረጋገጥ ሲባል ፕሬስ በተቋምነቱ የአሰራር ነፃነትና የተለያዩ አስያየቶችን የማስተናገድ ችሎታ እንዲኖረው የህግ ጥበቃ እንደሚደረግለት በመደንገግ በሀገሪቱ የተሻለ የፕሬስ ነፃነት ይሰፍን ዘንድ የህግ ከለላ ለፕሬስ አካሉ መስጠት እንደሚገባ አስቀምጧል።


ሆኖም እነዚህ መብቶች ያለገደብ የሚተገበሩ አይደሉም። ህገ መንግስቱ በአንቀፅ 29/6/ ስር የፕሬስ ነፃነት እና ሃሳብን መግለፅ በመብትነትም ሆነ በነፃነት በማረጋገጥ በኩል ገደብ ሊጣልባቸው የሚችልባቸውን ሁኔታዎች አስቀምጧል። ሃሳብን በነፃነት በመግለፅ በኩል የሚኖር ህገ መንግስታዊ ገደብ በዋናነት የወጣቶችን ደህንነት፣ የሰውን ክብርና መልካም ስም ለመጠበቅ ሲባል በሚወጡ ህጎች መሰረት ሊፈፀሙ የሚችሉ ናቸው።


በተጨማሪም በዚሁ አንቀፅ ስር የጦርነት ቅስቀሳዎችን እንዲሁም ሰብዓዊ ክብርን የሚነኩ የአደባባይ መግለጫዎች በህግ ሊከለከሉ እንደሚችሉ ተደንግጓል። ይህን በማጠናከር ህገ መንግስቱ የፕሬስ አካሉም ሆነ ማንኛውም ዜጋ ከላይ በተረዘሩት መብቶች አጠቃቀም ረገድ የሚጣሉ ህጋዊ ገደቦችን ጥሶ ከተገኘ በህግ ተጠያቂ እንደሚሆን በአንቀፅ 29/7/ ስር ይገልፃል።


በአጠቃላይ ከላይ የተዘረዘሩት ነጥቦች የኢፌዴሪ ህገ መንግስት የፕሬስ እና ሃሳብን የመግለፅ ነፃነትን በተመለከተ እንዲሁም በእነዚህ መብቶች ላይ ሊጣሉ የሚችሉ ገደቦችን በተመለከተ በአንቀፅ 29 ስር በዝርዝር ያስቀመጠ ሲሆን በዚህም መሰረት ማንኛውም ሰው ከፕሬስ ነፃነት እና መገናኛ ብዙሃን ጋር በተያያዘ የተሰጡ መብቶችን ሲተገብር እነዚህን ህገ መንግስታዊ ገደቦች ታሳቢ ማድረግ እንደሚገባ እና በሀገሪቱ መብቶቹን ለማስፈፀም የሚወጡ ህጎችም ሆነ መመሪያዎች የህገ መንግስቱን መሰረታዊ መርሆዎች የተከተሉ መሆን እንዳለባቸው መረዳት ይቻላል።

ዓለም አቀፍ ስምምነቶች


ኢትዮጵያ ዋንኞቹን ሰብዓዊ እና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ላይ ያተኮሩ ዓለም አቀፍ ሰነዶችን ያፀደቀች ከመሆኑም በላይ በህገ መንግስቱ አንቀፅ 9/4/ ስር እነዚህን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሀገሪቱ የህግ አካል መሆናቸው ተደንግጓል። በተጨማሪም በአንቀፅ 13/2/ ስር በህገ መንግስቱ የተዘረዘሩት መሰረታዊ መብቶች እና ነፃነቶች ከእነዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ጋር በተጣጣመ መንገድ መተርጎም እንዳለበት በመደንገግ እውቅና ሰጥታለች። እነዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ስለ ፕሬስ ነፃነት የሚያትቱትን እንደሚከተለው እንመለከታለን።

የሰብአዊ መብቶች ሁሉ አቀፍ መግለጫ


ይህ መግለጫ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ በሀገሮች ላይ ተፈፃሚነት ያለው የሰብአዊ መብት መግለጫ ሲሆን በአንቀፅ 19 ስር «ማንም ሰው አስተያየት የመስጠት ሃሳብን የመግለፅ ነፃነት እና መብት አለው። ይህ መብት እንያንዳንዱ ሰው ያለምንም ተፅህኖ አስተያየት እንዲኖረውና እና ጠረፍ ሳይወሰነው በማናቸውም ዓይነት መሳሪያ መረጃዎችን ወይም አሳቦችን የመፈለግ የመቀበልና የማስተላለፍ ነፃነትን ይጨምራል» በማለት ሰዎች ነፃ የሆነ ሃሳብን የመግለፅ እና የማስተላለፍ መብት እንዳላቸው ይደነግጋል።

የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች ዓለም አቀፍ ቃልኪዳን


ኢትዮጵያ ካፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች መሀከል አንዱ ሲሆን የፕሬስ ነፃነትን በተመለከተ አንቀፅ 19 የሚከተለውን ይደነግጋል፣ ማንኛውም ሰው ያለማንም ጣልቃ ገብነት የራሱን አስተያየት ሊኖረው መብት አለው፣ ማንኛውም ሰው ሃሳቡን የመግለፅ ነፃነት አለው፣ በዚህ አንቀፅ ንዑስ አንቀፅ 2 ስር የተደነገጉ መብቶች ያጠቃቀም ሁኔታ ልዩ ግዴታዎችን እና ሃላፊነቶችን አብሮ ይዟል። በዚህም ምክንያት የተወሰኑ ገደቦች ሊደረጉበት ይችላል። ይሁን እንጂ ገደቦቹ በህግ በተደነገጉ እና የሌሎች መብቶችንና ክብርን ለማስጠበቅ፣ የብሔራዊ ፀጥታን፣ የህዝብን ደህንነት ወይም ጤናን ወይም ሥነምግባርን ለማስከበር መሆን አለባቸው። ከዚህ መረዳት እንደሚቻለው ከፕሬስ እና መገናኛ ብዙሃን ነፃነት ጋር ተያያዥነት ያላቸው መብቶች ማለት ሃሳብን በነፃነት የመግለፅ፣ መረጃን ያለምንም የድንበር ገደብ የመፈለግ፣ የማግኘትና የማስተላለፍ መብቶች ለሁሉም ስው የተሰጡ ቢሆንም እነዚህ መብቶች ግን ፍፁማዊ እና ያለምንም ገደብ ሊተገበሩ የሚችሉ አለመሆናቸውን ይልቁንም በህግ በተደነነገ ጊዜ የሌሎችን መብት ለማስጠበቅ እና ብሔራዊ ፀጥታን፣ የህዝብ ደህንነት፣ ጤናን ወይም ስነ ምግባርን ለማስከበር መንግስታት በህግ ይህን መብት ሊገድቡ እንደሚችሉ በዚህ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ድንጋጌ ላይ የተቀመጠ ነው።

 

የአፍሪካ የሰዎችና የህዝቦች መብቶች ቻርተር


የሰዎች ሃሳብን በነፃ የመግለፅ እና የፕሬስ ነፃነትን በተመለከተ ይህ ቻርተር በአንቀፅ 9 ስር የሚከተለውን አስፍሯል። ማንኛውም ሰው መረጃ የማግኘት መብት አለው፤ ማንኛውም ሰው ህግን ተከትሎ ሃሳቡን የመግለፅና የማሰራጨት መብት አለው ይላል። በዚህም መሰረት ሁሉም ሰው መረጃ የማግኘት፣ ሃሳቡን የመግለፅ እና የማሰራጨት መብት እንዳለው ሲደነግግ ነገር ግን ይህን መብት ለማስፈፀም የሚወጡ ህጎችን መሰረት በማድረግ ሊተገበር የሚገባ መሆኑን ይገልፃል። በአጠቃላይ ከላይ እንደተመለከተው ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው እና የሀገሪቱ የህግ አካል የሆኑ በእነዚህ ዓለምአቀፍ ስምምነቶች ውስጥ የፕሬስ ነፃነትን በተመለከተ የተደነገጉ መብት እና ግዴታዎች በሀገሪቱም ተፈፃሚነት አላቸው። በመሆኑም የፕሬስ ነፃነትን ለማሳደግ በሚደረገው ጥረት እነዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከፍተኛ ሚና ስለሚኖራቸው ታሳቢ ሊደረጉ ይገባል።


የመገናኛ ብዙሃን እና የመረጃ ነጻነትን ለመደንገግ የወጣ አዋጅ ቁጥር 590/2000


ይህ አዋጅ መነሻ ካደረጋቸው በርካታ መሰረታዊ ዓላማዎች መካከል በዜጎች መካከል የሚደረገውን ነጻ የሃሳብ እና የመረጃ ልውውጥ እንዲሁም በመገናኛ ብዙሃን የአሰራር ነጻነት ላይ መሰናክል የነበሩ መዋቅራዊ ችግሮችን ማስወገድ በሀገሪቱ የዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ላይ ታላቅ ሚና መጫወት የሚችል ራሱን በከፍተኛ ስነምግባር እና የሙያ ብቃት ያነጸ ዘርፈ ብዙ የመገናኛ ብዙሃን መፍጠር አስፈላጊ መሆኑ መታመኑ በዋናነት ይገኝበታል። በተጨማሪም በአዋጁ መግቢያ ላይ ይህ አዋጅ የወጣው የወጣቶችን ደህንነት የሰውን ክብርና መልካም ስም፣ ብሄራዊ ደህንነትን፣ የህዝብን ሰላምና ጸጥታን እንዲሁም ሌሎች ተነጻጻሪ መብቶችና ጥቅሞችን ለማስጠበቅ ሲባል በግልጽ በሚደነገጉ ህጎች ብቻ ሃሳብን በነጻ የመግለጽና በመገናኛ ብዙሃን ነጻነት ላይ ገደቦች እንዲጣሉ የሚያዘውን ህገመንግስታዊ መርህ በማረጋገጥ መሆኑን ተገልጿል።


በዚህ አዋጅ የመገናኛ ብዙሃን ማለት በየጊዜው የሚወጡ የህትመትና ብሮድካስቶችን የሚያካትት የህትመት ስራ እንደሆነ ትርጉም ተሰጥቶታል። ይህ አዋጅ በአብዛኛው ፕሬሱ መረጃን ጠይቆ የማግኘትና ይህ መረጃ ወይም ሃሳብን የመግለጽ መብት እንዴት እንደሚተገበር የሚያተት ነው።


በቅድሚያ አንቀጽ 4 የመገናኛ ብዙሃን ነጻነት የሚያብራራ ሲሆን በዚህም የቅድሚያ ምርመራ በማንኛውም መልኩ የተከለከለ መሆኑ፤ በመገናኛ ብዙሃን ነጻነት ላይ ገደቦች የሚጣሉት ህገመንግስቱን መሰረት በማድረግ በሚወጡ ህጎች ብቻ መሆኑን እና ማንኛውም የመንግስት አካል የመገናኛ ብዙሃን ማህበራዊ ተግባራቸውን ለመወጣት፤ ዜና ወይም መረጃን የመሰብሰብ፣ የመቀበልና የማሰራጨት ፤ በልዩ ልዩ ጉዳዮች ላይ አስተያየት ወይም ትችት የማቅረብ፤ የተለያዩ ሌሎች ዘዴዎችን በመጠቀም የህዝብን አስተያየት በመቅረጽ ሂደት የመሳተፍ መብታቸውን ማክበር እንዳለበት ይደነግጋል።


                                                                                                                            (በሰላማዊት ተሰማ ከፌዴራል ጠቅላይ አቃቤ ሕግ)

 

አርአያ ጌታቸው


«የግብፅ የውሃ ድርሻ የማይሻር ነው። እንደ ግብፅ ፕሬዚዳንት የማረጋግጥላችሁም ግብፅ የናይል ስጦታ፤ ናይልም የግብፅ ስጦታ መሆኑንና ይሄንን ለማስከበርም ሁሉም ዓይነት አማራጭ እንዳለን ነው» ፕሬዚዳንት ሙርሲ እ.ኤ.አ. ጁን 2013 የተናገሩት፡፡


«ለእኛ ውሃ የልማት ጥያቄ ብቻ ሳይሆን የህይወት እና የሞት ጉዳይ ነው፡፡ ሀገራዊ ደህንነታችንን የማስጠበቅ አቅሙ አለን፡፡ ለእኛ ውሃ የብሔራዊ ደህንነት ጥያቄ ነው፡፡ አራት ነጥብ። የግብፅን የዓባይ የውኃ ድርሻ ማንም እንደማይነካው ለግብፃዊያን ላረጋግጥላችሁ እወዳለሁ›› ፕሬዚዳንት አልሲሲ እአአ በ2017 የተናገሩት፡፡


«ማንም ተናገረ ወይም አስፈራራን ብለን የምናቋርጠው ፕሮጀክትና የምንጀምረው ጦርነት የለም» ታላቁ መሪ መለስ ዜናዊ፡፡


«ለድርድር የሚቀርብ ግንባታ ስላልጀመርን የህዳሴን ግድብ ለድርድር አናቀርበውም» ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ፡፡


«ፍትሐዊ ያልሆኑ ውሎችን ኢትዮጵያ ውስጥ የነበሩ ተከታታይ መንግሥታት አልተቀበሏቸውም። ይኸም መንግሥት አይቀበልም።» የኢፌዴሪ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ቃል አቀባይ እነዚህን ሁለት ተቃራኒ ሃሳቦች ልብ ብለን ስንመዝናቸው ብዙ የሚነግሩን ሃቅ አላቸው።


ግብፃዊያን የናይል ወንዝን የራሳቸውና የራሳቸው ብቸኛ ሀብት አድርገው ይቆጥራሉ። ይሄንን የተሳሳተ ስግብግብ አቋማቸውን ለማስከበር ደግሞ ዛሬም ድረስ በተሳሳተ መንገድ እየሄዱ መሆናቸውን ንግግሮቹ ያሳብቃሉ። በተቃራኒው ኢትዮጵያ ምንም እንኳን እስከ 85 በመቶ የሚሆነው የወንዙ ውሃ ከግዛቷ የሚመነጭ ቢሆንም የጋራ ሀብት ነው በሚል መርህ እየተጓዘች የግብፅን ዛቻ ወደ ጎን ትታ በጋራ ለመልማት እንደምትሥራ ነው።


የናይልን ወንዝ በተመለከተ እንደ ግብፅ በተዛነፈ አቋም ላይ እንቁም ከተባለ የወንዙ ብቸኛ ባለቤት ወንዙ የሚመነጭባቸው አገራት ናቸው። ይህ ማለት ናይልን ናይል ያሰኙት ወንዞች የሚመነጩባቸው አገራት ሁሉ የወንዛቸው ብቸኛ ባለቤቶች ናቸው። በዚህ ስሌት ከሄድን ግብፅ ብቸኛ ሀብቷ የሚሆነው ከአገራቱ ተርፎ የሚፈሰው ውሃ ብቻ ይሆናል። የሚተርፍ ካለ ማለት ነው። ስለሆነም ስለ ብቸኛ የሀብቱ ባለቤትነት ማውራትና ይገባኛል ማለት በተገላቢጦሹ የዚህ ዓይነት እውነት እንዳለው ግብፅና ግብፃዊያን ሊያውቁት ይገባ ነበር። እንደ አለመታደል ግን ግብፃዊያን ከቅኝ ግዛት አስተሳሰብና ውል ለመውጣት ዝግጁ አይደሉም።


እኛ ግን ኢትዮጵያዊያን ነን፤ ነፃና ኩሩ አገር። ነፃ አገር መሆናችን ለቅኝ ግዛት ውልና አስተሳሰብ ቦታ እንዳይኖረን አድርጎናል። እንድንጠየፈውም ጭምር። ለዚህ ነው ግብፅ ዛሬም ድረስ እንደ ሞኝ ዘፈን እየደጋገመች የምታዜመውን የ1959ኙን የቅኝ ግዛት ዘመን ውል አናውቀውም፤ አንቀበለውም ማለታችን። ይሄ ደግሞ አገራችን ቀደም ብለው ያስተዳደሩት መንግሥታት ያልተቀበሉት፤ አሁን አገራችንን እያስተዳደረ ያለው መንግሥትም ያልተቀበለው ወደፊትም የሚመጣው መንግሥት የማይቀበለው ነው። ምክንያቱም ይሄንን ውል መቀበል ኢትዮጵያዊነትን መክዳት ነው። ይሄንን ውል መቀበል ቅኝ መገዛትም ነው። ስለሆነም የግብፅን የቅኝ ግዛት ውል እዚያው ለራሷ ስንል እንሞግታለን። ምክንያቱም እኛ ኢትዮጵያ ነን፤ ነፃና ኩሩ ህዝብ። የቅኝ ግዛት ውል ይተግበርልኝ የሚል አገርና መንግሥት ካለ በቅኝ ግዛት ስር መተዳደር መብቱ ስለሆነ እዚያው በጸበሉ ከማለት ውጪ አማራጭ የለንም።


እንደ እኛ ግን ግብፃዊያን ማወቅ ያለባቸው መሬት ላይ ያለውን እውነታ ነው። መሬት ላይ ያለው እውነታ የናይል ወንዝ የእነሱ ብቸኛ ሀብት አለመሆኑ ነው። የናይል ወንዝ የ10 አገራት ሀብት ድምር ውጤት ነው። እውነታው ይሄ ሆኖ ሳለ እናንተ ተራቡ፤ እኛ ብቻ እንብላ ማለት የህግም የሞራልም ተቀባይነት አይኖረውም። እንደ አለመታደል ሆኖ ግን ግብፃዊያን አሁን እያሉ ያሉት ይሄንን ነው። እናንተ ረሀብንና ድህነትን ለምዳችሁታልና እዚያው ቆዩ፤ እኛ ወደፊት ሊርበን ስለሚችል ወንዙን ተውልን። ይሄ ራስን ማሞኘት ነው። አፍሪካዊያን ከመቼውም ጊዜ በላይ ድህነትን አምርረው መታገልና ማሸነፍ ጀምረዋል። ለዚያም ነው የተስፋዪቱ ምድር፤ አፍሪካ እየነቃች ነው እየተባለ የሚጻፈውና የሚነገረው። መንቃቱ አጠገብ ያለን ሀብት ከመጠቀም ይጀምራል። ይሄ ደግሞ ውሃንም ይጨምራ። የወንዝ ውሃን።


ግብፃዊያን የቅኝ ግዛት ውል ከግምት ውስጥ ይግባልን ከሚለው መከራከሪያቸው ጀርባ ያለው መከራከሪያቸው «እናንተ ሌላ የውሃ አማራጭ አላችሁ፤ እኛ ብቸኛ ሀብታችን እሱ ነው፤ ኢኮኖሚያችንም የግብርና ጥገኛ ነው፤ ግብፅ የናይል ስጦታ ናትና ተውሉን» የሚል ነው። እውነታው ግን ይሄ አይደለም። ይሄ የእነሱ የኖረና ያረጀ አስተሳሰብ ነው። በነገራችን ላይ ለዘመናት እንደዚህ በሚል ቅኝት ውስጥ ስላሉ ብዙዎችን የተፋሰሱን አገራት አሞኝተውና አሳምነው ኖረዋል። እውነታው ግን የግብፅ ኢኮኖሚ እንደሚባለው በግብርና ላይ ጥገኛ አለመሆኑ ነው።


መረጃዎች እንደሚያሳዩት ከግብፅ ኢኮኖሚ እስከ 49 በመቶ የሚሆን ድርሻ ያለው የአገልግሎቱ ዘርፍ ነው። ኢንዱስትሪ የ13 በመቶ፣ ኮንስትራክሽን የ8 በመቶ ድርሻ አላቸው። የፋኦ መረጃ የሚገልጸው እ.ኤ.አ. በ2010 የግብፅ ግብርና ለዓመታዊ የአገሪቷ ምርት የነበረው ድርሻ 13 ነጥብ 7 በመቶ ብቻ ነው። ከዚህ ዓመት በኋላ ያለውን የተደራጀ መረጃ ማግኘት ስላልቻልኩ መጠቀም አልተቻለኝም። ከተገኘው መረጃ መገንዘብ የሚቻለው ግን የአገሪቷ ኢኮኖሚ ከግብርና እየተላቀቀ መምጣቱን ነው። ስለሆነም ግብፅ የናይል ስጦታ ናት የሚለው አስተሳሰብ ፉርሽ ነው።


እንዲያውም አንድ አንድ መረጃዎች የሚገልጹት የአገሪቷ ኢኮኖሚ ዋነኛ ዋልታዎች ሬሚታንስ፣ ቱሪዝምና ስዊዝ ካናል መሆናቸውን ነው። ይህ የሚነግረን ግብፅ ከፍተኛ የውጭ ምንዛሬ እያገኘች ያለውና ኢኮኖሚዋን እየደጎመች የምትገኘው እርሷ እንደምትለው በናይል ወንዝ ላይ በተመሰረተው የግብርናው ዘርፍ አለመሆኑን ነው። ይልቁንም ከቱሪዝም እና ከስዊዝ ካናል መተላለፊያ የምትሰበስበው ገንዘብ ላቅ ያለ ሆኖ ይታያል። እ.ኤ.አ. በ2016 ያለው መረጃ የሚያሳየው ግብፅ ከስዊዝ ካናል ብቻ አምስት ቢሊዮን ዶላር ገቢ ስታገኝ፤ ከቱሪዝም ደግሞ አራት ቢሊዮን ዶላር ገቢ ወደካዝናዋ ጨምራለች። በተቃራኒው ግብርናዋ የቸራት ገንዘብ ይሄን አያክልም።


የጠቃቀስኳቸው እውነታዎች ሁሉ እውነት መሆናቸው ይቅርና በግብፅ በኖረ ፕሮፖጋንዳ ብናምን እንኳን፤ ግብፅ «ወንዙ የደህንነቴ ጉዳይ ነው፤ ውሃው ከቀነሰ እጠፋለሁ» የምትለው እውነት እንደምትለው የውሃ ችግር ኖሮባት አይደለም። ያማ ቢሆን ኖሮ ውሃውን በአግባቡ በተጠቀመችበት ነበር። በአሁኑ ወቅት ግብፅ በግዛቷ ውስጥ የምታካሂደው የውኃ አጠቃቀም ከህግ እና ከሥርዓት ውጪ የሚፈፀም ነው። ከዚህም በላይ የናይል ወንዝን ተፈጥሯዊ የጉዞ መስመር በማስቀየር(out of basin transfer) በረሃ ሳይቀር እያለማችና እየተጠቀመች እንደሆነ ሁሉም የሚያውቀው ሀቅ ነው።


ከዚህም ባሻገር ግብርናዋ ውሃ አባካኝ እንጂ ቆጣቢ አለመሆኑም ይታወቃል። ስለሆነም እንደምትለው የውሃ ችግር ያለባት አገር ብትሆን ኖሮ አትንኩብኝ ከማለት ይልቅ እጇ ላይ ያለውን ውሃ በአግባቡ መጠቀም በተገባት ነበር።


መረጃዎች የሚነግሩን ግብፅ በአስዋን ግድብ አማካኝነት በያዘችው ውሃ በትነትና በስርገት እስከ 10 ቢሊዮን ኪዩቢክ ሜትር ውሃ እያባከነች ስለመሆኗ በጥናት የተረጋገጠ ጉዳይ ነው። የምታመርታቸው አብዛኛዎቹ የግብርና ምርቶችም ውሃን በብዛት የሚጠቀሙና አጠቃቀሙም እንደ ጠብታ ውሃ መስኖ ላሉ ቴክኖሎጂዎችን ባዳ የሆነ ነው። የግብፅ የውሃ አጠቃቀም ይሄ ሁሉ ገበና ባለበት ሁኔታ በፕሮፖጋንዳ ብቻ ውሃ ከቀነሰ አበቃልኝ ማለት ትዝብት ላይ ይጥላል። ተቀባይነትም የለውም።


ስለፍትሐዊነት ማውራት ካለብን ግብፅ ስለሚገባት የውሃ ድርሻ ብቻ ሳይሆን የናይልን ወንዝ ጥቅም ላይ የምታውልበት መንገድም ምን ያህል ከብክነት የፀዳና ፍትሐዊ ነው የሚለው መታየት አለበት። የአገራቱን የውኃ አጠቃቀም ሥርዓት በውል ተፈትሾ ባልታየበት ሁኔታ የህዳሴውን ግድብ ብቻ በተናጠል ወስዶ ስለፍትሐዊነት ማውራት ዓይናችሁን ጨፍኑ ላሞኛችሁ ማለት ነው። እኛ ግን እንደ አገር የምንከተለው መርህ ፍትሐዊነትን ያገናዘበ ነው። የውሃው ባለቤት እኛ ነን፤ ብቻችንን እንጠቀምበት አላልንም። አባይ የደህንነታችን፣ የሞት ሸረት ጉዳያችን ነውም አላልንም፤ አንልምም። ምክንያቱም እኛ ተካፍሎ በመብላት የምናምን፤ ባርነት አምርረን የምንጠላ፣ በወዳጅነት የምናምን ህዝብና አገር ነንና።


ለመሆኑ የአባይ ወንዝ በተገላቢጦሽ ከግብፅ የሚመነጭ ቢሆን ኖሮ ግብፆች ውሃውን አሁን እኛ በጋራ እንጠቀምበት እያልን በፈቀድነው ልክ እንድንጠቀምበት ይፈቅዱልን ነበር? በጭራሽ። ለድርድርም እንደማይቀመጡ አሳምረን እናውቃለን። ምክንያቱም ግብፆች ሁሉም ይገባኛል የሚሉ፣ አፈር የገባውን ቅኝ ግዛት ቆፍረው አውጥተው የዚያ ዘመን ውል ይተግበርልን የሚሉ ራስ ወዳድ ናቸውና። ሀብታችን በእጃችን ላይ ሆኖ እንኳን እያሉን ያለውን የምናውቀው እኛው ነን።


በግሌ የምለው ግብፅ ዛሬም ድረስ በቅኝ ግዛት ውስጥ መሆኗን ነው። ምክንያቱም የቅኝ ግዛት ዘመን ውል ተግባራዊ ይደረግልኝ ማለት ከዚህ ሌላ ስያሜ ሊያሰጠው አይችልምና ነው። ግብፅን በተለያዩ ጊዜያት ያስተዳደሩት መሪዎቿም ይሄ እንደማያስኬድ እያወቁ እውነታውን ለህዝባቸው ነግረው ማስረዳት ሲገባቸው ዛሬም ድረስ ውሃው የደህንነታችን ጉዳይ ነው፤ ማንም አይነካውም እመኑኝ እያሉ በየአደባባዩ ይምላሉ። ለመሆኑ ግብፃዊያን እንዳይራቡ ኢትዮጵያዊያን ስንት ዓመት ይራቡ? ስንት አመትስ በድህነት ይማቅቁ? ይሄ ተቀባይነት የሌላው ንጽጽር ነው። ማንም መራብ የለበትም። ግብፅም፤ ኢትዮጵያም፤ የተፋሰሱ ሁሉም አገራት። ማንም። አራት ነጥብ።


ወንዛችን የተፈጥሮ ሀብታችን ነው። ነጩ ነዳጃችን፤ ከድህነት መውጫ አንዱ መንገዳችን። ስለሆነም ባሻን ጊዜ የምንጠቀምበት ባሻን ጊዜ ደግሞ የምንተወው እኛ ራሳችን እንጂ ማንም ሊሆን አይችልም። ማንም ስላስፈራራን ፕሮጀክቶቻችንን አንተውም፤ ማንም ስለማይረዳንም ገንዘብ አጥሮን ሥራውን አናቆምም። ምክንያቱም ተከዜንና ጣና በለስን ገንብተን የጨረስነው በግብፅ እየተመረቅን፤ በዓለም አገራትም እየተረዳን አይደለም። እየተዛተብን በራሳችን አንጡራ ሀብት ነው። አሁንም ታላቁን የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ ያለማንም ዕርዳታና በማንም ዛቻ ሳንዘናጋ ከዳር እናደርሰዋለን።


ግድቡ የእኛ ቀይ መስመራችን ነው። መንግሥትና ህዝብ ዳግም በምርጫ ውል ያሠሩት መንግሥት ግድቡን ከዳር እንደሚያደርስ ቃል ስለገባ ነው። ይሄንን ቃል አለመጠበቅ ዋጋው ምን እንደሆነ መንግሥት አሳምሮ ያውቃል ብዬ አምናለሁ። ይህ ግድብ የምንወዳት አገራችን ብሄራዊ ምልክቷ ነው፤ ሰንደቅ ዓላማዋም ጭምር። የዕድሜ ልክ እስራት የተፈረደባቸው የህግ ታራሚዎች ሳይቀር እያዋጡ የሚገነቡትን ይሄንን ምልክትና ሰንደቅ የሆነ ፕሮጀክት ማስተጓጎል አገራችንን እንደ መውረር ይቆጠራል። ለወረራ የምንሰጠው ምላሽ ደግሞ ምን እንደሆነ ታሪካችን ይናገራል። ስለሆነም ላንጨርስ የጀመርነው ግድብ የለም፤ አይኖርምም። ወዳጅ አገር ግብፅና ግብፃዊያን ፈቅደው ከገቡበት ቅኝ ግዛት ፈጥነው ይውጡ። ምርጫው ግን የእነሱ ነው። በዚህ አቋማቸው ከቀጠሉ ግን የተፋሰሱ አገራት በተናጠል ወንዛቸውን ማልማታቸው አይቀርም። ያኔ ግብፃዊያን የማይወጡበት ችግር ውስጥ መግባታቸው የግድ ይሆናል ማለት ነው። አሁንም ግን ምርጫው በእጃቸው ነው!

 

ደራሲ፤ ደረጀ ትዕዛዙ

አስተያየት - በማዕረጉ በዛብህ

ይህ አሁን እየኖርንበት የሚገኘው ዘመን ለኛ ለኢትዮጵያውያን በብዙ መልኩ ካለፉት ዘመናት የተለየ ነው። ከዘመኑ ጋር ለመጓዝ የምናደርገው ጉዞ እስከ ዛሬ ካየነው ጊዜ ሁሉ ይበልጥ ፈጣንና ለየት ያለ ይመስላል። መቀሌ ወይም አምቦ ዛሬ ጥዋት የተደረገውን የተቃውሞ ሰልፍ ማታ በቪኦኤ እንሰማዋለን ወይም በኢሳት እናየዋለን ወይም ደግሞ በፌስቡክ እናነበዋለን። መረጃን ከማግኘት አንፃር ደህና ነን። እያደግን ነው ማለት የሚቻል ይመስለኛል። በፖለቲካው፤ በኤኮኖሚውና በማህበራዊ ኑሮ ዕድገት ጉዟችንም እጅግ የፈጠነ ግስጋሴ ባይሆንም መጠነኛ እንቅስቃሴ መኖሩ አይካድም፡፤ ዘመኑ ራሱ አስጋሪ ነው ያሰግራል። የሰው ልጅ ሁሉ ያንዲት ዓለማቀፋዊ ጎጆ ነዋሪ ሆኗል እየተባለ ከሌላው ዓለም ተነጥዬ ወደኋላ ልቅር ቢባልስ መቼ ይቻላል!

የዕድገት መለኪያ ጥራትና ጥልቀት ነው ብለን ካላከረርን/ካላከበድን በስተቀር አንዳንድ ጠቃሚ የዕድገት እንቅስቃሴ በአገራችን መታየታቸውን ጨርሶ መካድ ያስቸግራል። በዝች ጽሁፍ ስለጥቂት የዕድገት እንቅስቃሴዎች ጥቂት ለማለት ያህል ከፍተኛ ትምህርትን (tertial education) እና ስነፅሁፍን እንውሰድ፤

ከፍተኛ ትምህርትን በተመለከተ አነጋጋሪ የሆነውን የጥራትን ጉዳይ ለጊዜው ወደ ጎን ትተን፣ ከመጠን አንጻር መስፋፋትን ስናይ በመንግሥትም ሆነ በግሉ ዘርፍ የሚታየው የከፍተኛ ትምህርት ዕድገት የሚደነቅ ነው። ኢትዮጵያ ዛሬ ከ40 ያላነሱ የመንግሥት ዩኒቨርስቲዎች አሏት ይባላል። እንዲሁም በስነጽሁፍ በኩል የሚታየው የመፃሕፍት ሕትመት ምርት ዕድገት ይሁን ምን በብዛት ይፃፋል፣ ይታተማል፣ ይሰራጫል፣ ይሸጣል።

እነኚህን ቁም ነገሮች እንደመነሻ ያህል አነሳሁ እንጂ የዝች አጭር ጽሁፍ ትኩረት “ሳተናው እና ሌሎች” ስለተባለችው ትንሽ መጽሐፍ ጥቂት ለማውጋት ነው። የመፅሐፍዋ ዋና አርዕስት/ ስም የሆነው ሳተናው የተባለው ወጣት የጋዜጠኝነትን ሙያ የሚወክል ገጸ ባህሪ ነው። ሳተናው የገጽ ባህሪው ዕውነተኛ ስሙ አይደለም። አለቃው ያወጣለትና የሥራ ጓደኞቹም ሳተናው ፈጣኑ፣ ጎበዙ፣ እንደማለት አስበው የተቀበሉት የአድናቆት መጠሪያው ሆነ እንጅ እውነተኛ ስሙ አይደለም። ደራሲው የሳተናውን እውተኛ ስም አልነገረንም። ዝርዝር መረጃን ከመስጠት አንጻር ደራሲው ንፉግ ቢጤ ይመስላል። የአንባቢን ቀልብ በማንጠልጠል ነው አጫጭር ልቦለዶቹን የሚጨርሳቸው።

ለምሳሌ ሳተናው አንድ የቀድሞ ጋዜጠኛ ኋላ ግን በሌላ ሥራ ባለሥልጣን ከሆኑ ሰው ጋር ቃለምልልስ ያካሄዳል። ያንን መረጃ በሬድዮ ለማቅረብ በከፍተኛ ጉጉት ሲጠብቅ መቅረጸ-ድምጹ ንግግሩን ሳይቀርጽ በመቅረቱ ከፍተኛ ድንጋጤ ላይ ይወድቃል። ቃለ-መጠይቅ ሰጪውን ሲደውልላቸው ወደ ውጭ አገር በመሄድ ዝግጅት ላይ እንዳሉ ገልጸው. . . “ከሳምንት በኋላ እመለሳለሁ፤ ያኔ የዜና ቋንጣ ካልሆነብህ እንጂ ደግሜ” ይሉታል። የሳተናው አጭር ልቦለድ እዚያ ላይ ነው የሚያልቀው። ይህ በጋዜጠኞች ላይ ከሚደርሱ አስቸጋሪ ፈተናዎች አንዱ ነው።

ደራሲው በአጫጭር ልቦለድ ጽሁፎቹ የሚፈጥራቸውን ገጸ ባህሪያትን ሲገልጻቸው ለአንባቢ እንደፎቶግራፍ ጎልተው ነው የሚታዩት። ለምሳሌ የድሮ የትምህርት ጓደኛውንና ኋላ አሜሪካ በዲቪ ሄዶ ወደ ቀድሞ መንደሩ ተመልሶ ሊጠይቀው የመጣውን የቅጽል ስሙ ታታ የተባለውን ጓደኛውን ሲገልጸው በፎቶግራፋዊ ዕይታ የሚያቀርበው ነው የሚመስለው። ካገር ቤት ወጥቶ ትምህርት ቤት ሲገባ የነበረውን ገጽታ እንደሚከተለው ነበር የሳለው፤

“ታታ” ወንዳፍራ ነበር ስሙ፤ አጎቱ ዘመናዊ የቀለም ትምህርት ይቅሰም ብለው ከገጠር ያስመጡት ሰሞን የነበረው ሁኔታ መቸም የሚረሳኝ አይደለም። በሰፊ ቁምጣው ቢል ቢል የሚሉ ሰላላ እግሮቹ የሰንበሌጥ ያህል አቅም ያላቸው አይመስሉም። የመጫሚያ አልባው ተረከዙ ንቃቃት ሳንቲም ይደብቃል የሚባል አይነት ነው። እንቅፋት ሲነድላቸው የኖሩት አውራጣቶቹ ደድረዋል። በጠራራ ፀሐይ እስከ አፍንጫው የሚጀቦንበት ጋቢው ከራሱ ይከብዳል። በግራ ጎኑ ደገፍ የሚልበት በትሩ ለቄንጠኛ አቋቋሙ ተገን ሆናው ሳቅን ይፈጥርበት ነበር።”

ያ ታታ ወንዳፍራ ነው፣ ሕይወቱ በማይታመን መልክ በጣም ተለዋውጦ፣ ከአሜሪካ ድረስ መጥቶ ወደ ቀድሞ ሰፈሩ ድሃ ወዳጆቹን ስለመጠየቁ፣ ስለ አለባበሱ፣ ስለ አነጋገሩ ማማርና እቤት ድረስ ይዟት ስለመጣው አውቶሞቢል ነው ደራሲው ያቀረበው ንጽጽራዊ ገለጻ። ከአንድ የኢትዮጵያ ገጠር ታዳጊ ሰው አሜሪካ ሄዶ አድጎና በልጽጎ እስኪመለስ ያለው ልዩነት የተገለጸበት ቋንቋና ስነጽሁፋዊ ለዛው ወጣቱ ደራሲና ጋዜጠኛ ያለውን ሥነጽሁፋዊ አቅም የሚጠቁም ይመስለኛል።

ሌላ ማሳያ ደግሞ ልጥቀስ። “ጉማጅ ፀጉር” በሚል ርዕስ በጻፉት አጭር ልቦለድ ሦስት የአንድ ቤተሰብ አባሎችን ያቀርባል-ግርማ የከባድ መኪና ሹፌር፣ ከቤቱ አልፎ የጎረቤቶቹን ኑሮ የሚደግፍ ደግ ሰው፣ ባለቤቱ እልፍነሽና ታናሽ እህቷ ታሪኳ ናቸው። የግርማ ባለቤት የሆነችው የእልፍነሽ መልክ እንደነገሩ ሲሆን በተለይ የእህቷ የታሪኳን መልክና ውበት አስደናቂነት ደረጃ እንደሚከተለው ነው የገለጸው።

“ሦስትዮሽ የተጎነጎነው ፀጉሯ በጀርባዋ ቁልቁል ወርዷል። በጠይም ገጿ ላይ ስርጉድ የሚለው የጉንጯ መሀል ባትስቅም ያምርባታል። በደረቷ ግራ ቀኝ ያሞጠሞጡት ጡቶቿ ሴትነቷን አልቆታል። አልባሌ ቀሚስዋም ውበቷን መጋረድ አልተቻለውም።”

እልፍነሽን ሲገልፅ ደግሞ “እልፍነሽ ሁሌም እሷነቷን ከእህቷ ጋር ስታነፃፅር በብዙ እጥፍ ውበቷ ስለሚጣጣልባት ውስጧ ይቆስላል። ቅላቷ መስህብ ሆኖ ግርማን ጣለላት እንጂ፤ ቅርጽ አልባ ውፍረቷ፣ ሰፋፊ አፍንጫዋና ባህሪዋ ማንንም ባላቀረበ ነበር። ከመልክ አንጻር የእናት ሆድ ዥንጉርጉር የሚባለው በአግባቡ ገቢራዊ የሆነው በእርሷ ላይ መሆኑ ያበግናታል፣” ይላል።

አቶ ግርማ የባለቤቱን እህት የታሪኳን የትምህርት ጥረት መከታተልና ማበረታታት፣ ይወዳል። “ከማትሪክ ውጤትሽ አንፃር የኮሌጅ ትምህርትሽ ይከብድሻል ብዬ አልሰጋም። … ግን በርትተሸ ማጥናት ነው። ከ… የሚያስፈልግሽን መጽሐፍቶች ንገሪኝ እገዛልሻለሁ። እሺ፣” ነበር ያላት። አንድ ሌሊት ላይ፣ የታሪኳ ዕድገትና ውበት መጨመርና ትኩረት መሳብ በቤተሰቡ ላይ እጅግ አስደንጋጭና አሳዛኝ ድራማ እንዲፈጠር አደረገ። ይህንን ጉድ በራሱ በደራሲው ቃላት ላውጋችሁ።

እኩለ ሌሊት ላይ ሚስቱን ከተኙበት ካጠገቡ ያጣት ግርማ በሰማው ጩኸት ተደናግጦ “መብራቱን ሲያበራው ባለቤቱ ሦስትዮሽ የተጎነጎነ ሁለት ጉማጅ ዘለላ ፀጉር በግራ እጇ፣ በቀኟ ደግሞ እንደ ተወለወለ የሳንጃ ጫፉ የሚያብለጨልጭ መቀስ ይዛ መሀል ወለሉ ላይ እርቃኗን ቆማለች-እልፍ ነሽ። ድንጋጤ ያደነዘዛት ታሪኳ ግን “ወይኔ አምላኬ” ስትል የሞት ሞቷን ተነፈሰች። እልፍነሽ የከሰል ፍም የመሰሉ አይኖቿ እንደፈጠጡ አልጋቸው ጠርዝ ላይ ስትቀመጥ “ታሪኳ ባዶ የሆነ መሀል አናቷን እየደባበሰች በድንጋጤና በፍርሃት ደንዝዛ እዛው እመኝታዋ ላይ ቁጢጥ አለች።” ሲል ነው ደራሲው “ጉማጅ ፀጉር” የሚለውን በ7 ገጽ ያቀረበውን አጭር ልብወለድ የጨረሰው። ቅልብጭ ያለች ታሪክና ቅልብጭ ብላ የተቋጨች የአጭር ልቦለድ ትረካ፤

ደረጀ ትዕዛዙ ገጣሚም ነው፣ “ፅኑ ፍቅር” በሚለው ግጥሙ በከፊል እንዲህ ይላል፤

“ፍጡራን ተረቱ

ወዥንቢጦችም ጨመቱ

ንፋስ ድንፋቱን አደበ፤

ሰላም በምድረ ገጽ ረበበ

“ጭርርር” አለ ሌሊቱ፣

በትንሳኤ ሞት ሰዓቱ።

ስለ ግላዊ የሕይወት ፍልስፍናው ሲነግረን ደግሞ “የማይታጠፍ ዕውነታ” በሚል ርዕስ እንዲህ ይለናል፤

“ውበት እድሜን ተግኖ ላይኖር

      -ጊዜ ጉዘቱን ላይገታ

ሰማይ ከምድር ላይገጥም

      -ፅልመት ወጋግታን ላይረታ

ትንኝ ዝሆንን ላታክል

      -እግዜር ሰይጣንን ላይፈታ

ዓለም ዘልዓለም ላትኖር

      -ሕይወትም ሞትን ላይረታ

ለምን ነው መጨነቅ? የሚሆነው ሊሆን

      የማይሆነው ላይሆን።”

መልካም ሥራ ሁሉ አልፎ-አልፎ እንከን አያጣውም እንዲሉ “ሳተናው እና ሌሎችም” ከበድ ያለ የሕትመት ችግር ገጥሟታል። ዘመናዊ ቴክኖሎጂ ለሕትመት ሥራ ዕድገት የሚያደርገው አስተዋፅኦ የሚደነቅ እንደመሆኑ፣ ለስነፅሁፍ ሥራም እድገትና ጥራት የራሱ አበርክቶ ሊኖረው ሲገባ፣ ዛሬ በሀገራችን በሕትመት በሚቀርቡት ሥራዎች ላይ የሚታዩት ስህተቶች እያደግን ሳይሆን ቁልቁል እየወረድን መሆናችንን እያመለከቱ ያሉ ይመስላል። “ሳተናውና ሌሎች”ም ከዚህ የዘመኑ ችግር ያመለጡ አልሆኑም። አንድ መጽሐፍ አታሚ ድርጅት እያተመ ባለው መጽሐፍ ውስጥ የሰፈሩትን ርዕሰ-ጉዳዮች ተሳስቶ ሁለት ጊዜ ካተመ ለኔ አንድ ልረዳው የማልችል ችግር አለ። ጃጃው አታሚዎችና ዲቨሎፐርስ የተባለው የሕትመት ድርጅት ይህንኑ ነው ያደረጉት። “ምን ይወጠኝ” እና “እድናለሁ” በሚሉ ርዕሶች የተጻፉት ሁለት አጫጭር ልቦለዶች እያንዳንዳቸው ሁለት ጊዜ በመታተማቸው የመጽሕፍዋ ገጽ ብዛት ከ112 ወደ 128 ደርሰዋል። አሳታሚውም አታሚዎችም እንዴት ይህንን ትልቅ ስህተት ሊያዩ እንዳልቻሉና መጽሐፉ እንዲሁ እንዲሰራጭ እንዳደረጉ የተሰጠ መግለጫ ወይም የተጠየቀ ይቅርታ የለም። ይህ ተስፋ የሚጣልበትን የደራሲውን ጉዞ አጠያያቂ እንዳያደርገው እሰጋለሁ።

መጽሐፍዋ ጥሩ ተስፋም ትጠቁማለች። ከብዙ አገሮችና ከኛም እንደምንገነዘበው ጋዜጠኞች ከሙያቸው ጎን-ለጎን የስነጽሁፍ ፍቅርም የሚያዛቸውና በሁለቱም ተቀራራቢ ሙያዎች የሚደነቁ ሥራዎች የሰሩ ሰዎች እንዳሉ የታወቀ ነው። የሚኖራቸውን ርዕዮተዓለማዊ አቋም ትተን፣ እንደፋሽስቱ ቤኒቶ ሙሶሊኒ፣ ቀንደኛው የደቡብ አፍሪካ ዘረኛ መሪ ቬርውርት፣ እንደ ታዋቂው የምዕራብ አውሮፓ ግዙፍ ሰው፣ የብሪታንያ ጠቅላይ ሚኒስትር ዊንስተን ቸርችል፣ የሕንዱ ጠቅላይ ሚኒስትር ጃዋህላል ሄህሩ፣ አሜሪካዊው ደራሲ ሄሚንግወይ ያሉት የታወቁ የዓለማችን ሰዎች የተደነቁ ደራስያን ከመሆናቸው በፊት ጋዜጠኞች የነበሩ ናቸው። ባገራችንም ይኸው ዝንባሌ ታይቷል። በደራሲነታቸው የሚደነቁት በዓሉ ግርማ፣ ብርሃኑ ዘርይሁን፣ ዘውዴ ረታ፣ ጳውሎስ ኞኞ፣ አሐዱ ሳቡሬ፣ ማሞ ውድነህ፣ ሽፈራው መንገሻ፣ አጥናፍሰገድ ይልማ ከጋዜጠኝነት ወደ ሥነ ጽሁፉ የተሸጋገሩ ናቸው።

ባሁኑ ወቅት ደግሞ ይህ ዝንባሌ ከሚታይባቸው ወጣቶች እኔ እስከማውቀው ድረስ ደረጀ ትዕዛዙ አንዱ ነው ማለት የሚቻል ይመስለኛል። የደራሲ ጳውሎስ ኞኞንና የደጃዝማች ክንፉ ኪዳኔን… የሕይወት ታሪክ በመጻፍ ደረጃ ከላይ የጠቃቀስኳቸውን ጋዜጠኞችና ደራስያን የሙያ ቅርስ ለመቀላቀል እየሰራ ያለ ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም።

     

 

በአብዩ ግርማ (www.abyssinialaw.com)

 

የኮንዶሚኒየም ቤትን (የጋራ ህንፃን) አስመልክቶ የወጣውን አዋጅ ቁጥር 370/1995 ተከትሎ በአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር የአስተዳደሩን ቤቶች የማስተላለፍ ኃላፊነትና አፈፃፀሙን ለመወሰን በወጣው አዲስ ነጋሪት ጋዜጣ አዋጅ ቁጥር 19/97 አንቀፅ 14 (2) ላይ የኮንዶሚኒየም ቤት ዕጣ የደረሰው ሰው ዕጣው ከደረሰው ቀን አንስቶ እስከ አምስት ዓመት ድረስ ለሶስተኛ ወገን በሽያጭ ወይም በስጦታ ለማስተላለፍ የማይችል ስለመሆኑ ተመልክቷል።


ባለ ዕጣው እጣ ከደረሠው ቀን ጀምሮ አምስት ዓመታት ሳይሞላ ቤቱን አስመልክቶ በማናቸውም ሁኔታ የባለቤትነት መብቱን ለማስተላለፍ ውል እፈፅማለሁ ቢል የሠነዶች ማረጋገጫ ፅ/ቤት በዚህ ሕግ መሠረት አምስት ዓመት ሳይሞላ ማስተላለፍ እንደማይቻል በመግለፅ ተዋዋዮችን ይመልሳል።


የሠነዶች ማረጋገጫ ፅ/ቤት ሳይሄዱ በመንደር ውል የባለቤትነት መብታቸውን የሚያስተላልፉትም ቢሆኑ የሚያደርጉት ውል በሕግ ዘንድ ተቀባይነት የሌለው ስለመሆኑ ሕጉ ከመከልከሉ ባሻገር ይህንኑ በሚያጠናክር መልኩ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በቅፅ 13 የሰበር መዝገብ ቁጥር 65140 መጋቢት 10 ቀን 2004 ዓ.ም. አስገዳጅ ውሳኔ ሰጥቶበታል።


ታዲያ ሕጉ በዚህ መልኩ የወጣ እና የሰበር ሰሚ ችሎትም በዚህ መልኩ የወሰነ ቢሆንም በእኔ በኩል ይኼ ሕግ በሕብረተሰቡ ውስጥ እየፈጠረ ካለው ችግርና ከመሠረታዊ የንብረት ባለቤትነት መብቶች አንፃር መሻሻል ይኖርበታል ባይ ነኝ። ይኸውም፡-


ድንጋጌው ከመሠረታዊ የንብረት ባለቤትነት መብቶች ጋር የተጣጣመና የህዝብን ጥቅም ያስከበረ ነውን?


በኢ.ፌ.ዲ.ሪ. ሕገ መንግስት አንቀፅ 40 ላይ ዜጎች የግል ንብረት ባለቤት የመሆን መብት እንደተከበረላቸው እንዲሁም ይህ የንብረት መብት ንብረት የመያዝ፣ የመጠቀም እና የሌሎችን ዜጎች መብቶች እስካልተቃረነ ድረስ ንብረትን የመሸጥ፣ የማውረስ ወይም በሌላ መንገድ የማስተላለፍ መብቶችን እንደሚያካትት ተመልክቷል። በፍትሐብሔር ሕጉም ከቁጥር 1151 ጀምሮ በተመለከቱ ድንጋጌዎች መሠረት ንብረት የማፍራት፣ በራሱ በንብረቱ ወይም ከፍሬው የመጠቀም እና የባለቤትንት መብትን የማስተላለፍ መብት የተጠበቀ ነው። በመሆኑም ዜጎች የኮንዶሚኒየም ቤቶችን እንደ ሌሎች ንብረቶች የማፍራት፣ በራሱ በቤቱ የመጠቀም ወይም አከራይተው ከፍሬው የመጠቀም እንዲሁም የንብረቱን ባለቤትነት በሽያጭ፣ በስጦታ ወይም በሌላ መንገድ የማስተላለፍ መብታቸው የተከበረ ነው። ሆኖም ከእነዚህ ሶሰት መሠረታዊ የንብረት መብቶች መካከል ቤቶቹን የማስተላለፍ መብት በአዲስ ነጋሪት ጋዜጣ አዋጅ ቁጥር 19/97 አንቀፅ 14 (2) መሠረት ገደብ ተጥሎበታል። ይኸውም የጋራ ሕንፃው ለባለ እጣው ከደረሰበት ጊዜ ጀምሮ እስከ አምስት ዓመታት ድረስ ማስተላለፍ አይችልም የሚል ነው።
ይህ ድንጋጌ በአዋጁ ሊካተት እና የኮንዶሚኒየም ቤት ባለቤትነት የማስተላለፍ መብት ገደብ ሊጣልበት የቻለው በሕገ መንግስቱ አንቀፅ 40 (1) ላይ የህዝብ ጥቅም ለማስጠበቅ ሲባል ሕግ እንደሚወጣ በሚያመለክተው መሠረት ነው። በዚሁ መነሻነት በአዋጅ ቁጥር 19/97 አንቀፅ 14 (2) ላይ በእጣ የደረሰን የጋራ መኖሪያ ቤት እጣው ከደረሰ እስከ አምስት ዓመት ድረስ የባለቤትነት መብት ማስተላለፍ አይቻልም የሚለው ድንጋጌ የተካተተው የህዝብ ጥቅም ለማስከበር ነው በሚል ነው።

 

በእርግጥ ድንጋጌው የሕዝብ ጥቅም ያስከብራል?


በአዋጁ መግቢያ ላይ እንደተመለተው የአዋጁ ዓላማ ፍትሐዊ፣ ግልፅ፣ ቀልጣፋና ውጣ ውረድ በሌለው ቀላል በሆነ ሥርዓት፣ የከተማዋን ነዋሪዎች ከፍተኛ የመጠለያ ችግር መቅረፍ፣ የተጠቃሚዎችን የፆታ ተዋፅኦ በሚያረጋግጥና የገቢ አቅምን ባገናዘበ መልኩ ዜጎችን የቤት ባለቤት እንዲሆኑ ማስቻል ነው። ዜጎችም የቤት ባለቤትነታቸው በእጣ ከተረጋገጠላቸውና ከመንግስት የሚጠበቅባቸውን ክፍያ አጠናቀው ከከፈሉ እንዲሁም ቤቱን ከተረከቡ በኋላ አስገዳጅ በሆነ ሕግ ምክንያት ለአምስት ዓመታት ያህል የቤቱን የባለቤትነት መብት በምንም መልኩ ማስተላለፍ አይቻልም መባሉ ለባለ ዕድለኛውም ሆነ ለሌላው ጠቀሜታው ምኑ ላይ ነው? ዜጎችስ በዕድለኛነታቸውና ገንዘባቸውን ከፍለው ባገኙት የመኖሪያ ቤት ላይ አምስት ዓመት ካልሞላው በስተቀር በሽያጭ፣ በስጦታ ወይም በሌላ መንገድ ማስተላለፍ አትችሉም በሚል ክልከላ መደረጉ እና የግዴታ የቤት ባለቤትነታቸው ለአምስት ዓመታት እንዲቆይ መደረጉ የባለቤትነት መብትን ከማጣበብ በስተቀር ጠቀሜታ አለውን? ዜጎች ባለቤትነታቸውን ካረጋገጡ በኋላ የሚጠቅማቸው በቤቱ እየኖሩ መጠቀም ወይም እያከራዩ ከፍሬው መጠቀም ወይም ቤቱን ያዋጣኛል በሚሉት ዋጋ ሸጠው ወይም በሌላ መልክ ማስተላለፍ መሆኑን መወሰን ያለባቸው ከመንግስት ይልቅ እራሳቸው ዜጎች መሆን የለባቸውም? የባለቤትነት መብትን ማስተላለፍ ለአምስት ዓመታት ተከልክሎ ከአምስት አመታት በኋላ መፈቀዱ ለባለ ዕጣው እና ለሕዝቡ የሚያመጣው ምን የተለየና መሠረታዊ ጠቀሜታ አለው? የሚሉት ጥያቄዎች ድንጋጌው ለሕዝቡ እያበረከተ ያለውን ጠቀሜታ ከማሳየት ይልቅ የንብረት ባለቤትነትን የማስተላለፍ መብት ያለ ተጨባጭ ምክንያት ገደብ እንደተጣለበት ያሳያል።

 

ድንጋጌው ባለእጣዎች የባለቤትነት መብታቸውን ከማስተላለፍ አግዷቸዋል?


ከአዋጅ ቁጥር 19/97 አንቀፅ 14 (2) በተቃራኒ በአዲስ አበባ ውስጥ በሚገኙ ኮንዶሚኒየሞች (የጋራ ህንፃዎች) ተሠርተው ለባለ እድለኞች ከተላለፉ አምስት ዓመት ያልሞላቸው በርካታ ቤቶች ከባለ እድለኞች ለሌሎች ሠዎች በሽያጭ ተላልፈዋል። የሚተላለፉበትም መንገድ ሕጋዊ ቅድመ ሁኔታውን ጠብቆ በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1723 እና 2878 መሠረት በሠነዶች ማረጋገጫ ፅ/ቤት (በውል አዋዋይ ፊት) በሚደረግ መንግስት በሚያውቀው ውል ሳይሆን ሌሎች ሕጋዊ ሽፋኖችን በመጠቀም በድብቅ ነው።


ይኸውም በተለምዶ በማሕበረሰቡ ውስጥ እንደ ዜጋ እንደምናየው በተግባርም በፍርድ ቤቶች ባሉ ጉዳዮች ላይ እንደሚታየው ቤቱ ለባለ እጣው ከተላለፈ አምስት ዓመት ያልሞላውን ቤት የቤቱን ካርታና ተያያዥ ሠነዶችና ቤቱን ለገዢ በማስረከብ፤ የቤቱን ሽያጭ ዋጋ እጥፍ ወይም ከዚያ በላይ ሳይቀበሉ ከገዢ እንደተበደሩ የሚገልፅ የብድር ውል በሠነዶች ማረጋገጫ ፅ/ቤት ወይም ከዚያ ውጭ የሚደረግ ውል በመፈረም፤ እንደ ሻጮቹ ታማኝነትም በሕጉ የተቀመጠው የአምስት ዓመት ጊዜ ሲደርስ በሠነዶች ማረጋገጫ ፅ/ቤት የቤት ሽያጭ ውል ተፈፅሞ ሕጋዊነቱ የሚጠበቅበትና በሻጩ እንደተወሰደ ተደርጎ በተፈረመው የብድር ውል መሠረት ብድሩ እንደተመለሰ የሚገልፅ ሰነድ ተፈርሞ ሽያጩ የሚከናወንበት ሁኔታ በሠፊው እየታየ የሚገኝ የሽያጭ ስርዓት ነው። ለባለእጣው ከተላለፉ አምስት ዓመት ያልሞላቸውና በዚህ መልኩ ሽያጫቸው የተከናወኑ የጋራ መኖሪያ ቤቶችንም ቤቱ ይቁጠራቸው። በመሆኑም ሕብረተሰቡ ወይም ባለእጣዎች ሕጉ አምስት ዓመት ሳይሞላ መሸጥን ቢከለክልም በተለያዩ መንገዶች የባለቤትነት መብት የማስተላለፍ ሂደቱ እየተከናወነ ይገኛል።

 

ድንጋጌው በልማት ተነሺ በሆኑና ምትክ የኮንዶሚኒየም ቤት በተሠጣቸው ላይ ተፈፃሚ ሊሆን ይገባል?


በሕገ መንግስቱ አንቀፅ 40 (8) መሠረት የግል ንብረት ባለቤትነት መብት እንደተጠበቀ ሆኖ መንግስት ለሕዝብ ጥቅም አስፈላጊ ሆኖ ሲያገኘው ተመጣጣኝ የሆነ ካሣ በመክፈል የግል ንብረትን ለመውሰድ እንደሚችል በተመለከተው መሠረት በርካታ ቦታዎች ላይ እንደምናየው ለልማት በሚነሱ አካባቢዎች ነዋሪዎች ለሆኑ ሰዎች መንግስት በምትክነት ኮንዶሚኒየም ቤቶች ይሰጣል። የኮንዶሚኒየም ቤቶችንም በእጣ ሳይሆን በልማት ምክንያት በፈረሰባቸው ቤት ምትክነት ያገኙ ዜጎችም ቢሆኑ ልክ ቤቱን በእጣ እንዳገኘ ሠው ቤቱን ካገኙበት ጊዜ ጀምሮ እስከ አምስት ዓመት ድረስ ለሌላ ሰው እንዳያስተላልፉ ክልከላ ይደረግባቸዋል። ሆኖም አዲስ ነጋሪት ጋዜጣ አዋጅ ቁጥር 19/97 አንቀፅ 14 (2) በግልፅ የኮንዶሚኒየም ቤት እጣ የደረሰው ሰው ዕጣው ከደረሰው ቀን አንስቶ እስከ አምስት ዓመት ድረስ ለሶስተኛ ወገን በሽያጭ ወይም በስጦታ ለማስተላለፍ የማይችል ስለመሆኑ ተመልክቶ እያለ ከእጣ ውጭ የኮንዶሚኒየም ቤት በምትክነት በተረከቡ ሠዎች ላይም ተፈፃሚ መሆኑ የዜጎችን የንብረት ባለቤትነት የማስተላለፍ መብት በእጅጉ የሚጎዳ ነው።

 

ድንጋጌው በኅብረተሰቡ ውስጥ ምን ችግር እያስከተለ ነው?


ከላይ ከፍ ብሎ እንዳየነው የጋራ መኖሪያ ቤቶች ሽያጭ በድብቅ ሁኔታ ከተከናወነ በኋላ አምስት ዓመቱ ሞልቶ ገዢ ወገን ባለእጣውን (ሻጩን) የቤቱን የባለቤትነት ስም እንዲያዞር በሚጠይቅ ጊዜ የሽያጩ ዋጋ በተሻሻጡበት ጊዜ ከነበረው በከፍተኛ ሁኔታ ጭማሪ ያለው በመሆኑ ባለዕጣው የዋጋ ልዩነቱን ከግንዛቤ በማስገባት በብድር ውል የፈረምኩትን የገንዘብ መጠን ከፍዬ ቤቴን እወስዳለሁ በሚል በሚፈጠር አለመግባባት እና ሌሎች ተያያዥ ምክንያቶች ገዢው በብድር ውሉ የተፈረመውን የብድር ገንዘብ ባለዕጣው ይክፈለኝ በሚል በተቃራኒው ደግሞ ባለዕጣው ገዢው ይዞት የሚገኘው ቤት ባለ ንብረት መሆኔን የሚያስረዳ ማስረጃ ስላለኝ ቤቴን ይዞብኛል ይልቀቅልኝ በሚል የሚቀርቡ ክሶችና ክርክር እየተደረገ የሚወሰንባቸው ጉዳዮች በርካታ ናቸው። ድንጋጌው አምስት ሳይሞላ የባለቤትነት መብት ማስተላለፍ አይቻልም በሚል በመከልከሉ ምክንያት በሌላ ሕጋዊ ሽፋን የሚደረጉ የተሸሸጉ የቤት ሽያጭ ውሎች ሻጭና ገዢዎችን ላልተገባ የፍርድ ቤት ክርክርና ወጪ እየዳረገ ይገኛል።

 

መደምደሚያ


በመሆኑም አዲስ ነጋሪት ጋዜጣ አዋጅ ቁጥር 19/97 አንቀፅ 14 (2) የኮንዶሚኒየም ቤት እጣ የደረሰው ሰው ዕጣው ከደረሰው ቀን አንስቶ እስከ አምስት ዓመት ድረስ ለሦስተኛ ወገን በሽያጭ ወይም በስጦታ ለማስተላለፍ የማይችል መሆኑን በሚገልፅ ሁኔታ መደንገጉ መንግሥት ሊያሳካው ካሰበው መሠረታዊ የፖሊሲ ሃሳብ፣ ከመሠረታዊ የንብረት መብቶች፣ ለሕዝቡ በትክክል እያበረከተ ካለው ጥቅምና ፋይዳ እንዲሁም ድንጋጌው የባለቤትነት መብት ማስተላለፍን አስመልክቶ ጊዜን መሠረት ያደረገ ገደብ ማስቀመጡ ሕብረተሰቡ ላይ እያደረሰ ካለው ችግር አንፃር አዋጁን ያወጣው የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ምክር ቤት በድጋሚ ቢያጤነው ባይ ነኝ።

Page 1 of 13

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us