“የመማር ማስተማሩ ሥራ ከምርምርና ከልማት ጋር ጎን ለጎን መሄድ አለበት”

Wednesday, 26 July 2017 13:42

 

ደብረ ታቦር ዩኒቨርስቲ ከስድስት ዓመት በፊት የተቋቋመና ሶስተኛው ትውልድ ከሚባሉ የሀገራችን ዩኒቨርስቲዎች አንዱ ነው። በ126 ሄክታር መሬት ላይ ያረፈውና ሙሉ በሙሉ አረንጓዴ የለበሰው ይህ ተቋም የረጅም ጊዜ እንጂ አዲስ ዩኒቨርስቲ አይመስልም። 628 ተማሪዎችን ተቀብሎ ማስተማር የጀመረው ዩኒቨርስቲው በመጀመሪያው ዙር 348 ተማሪዎችን በዘጠኝ የትምህርት አይነቶች ያስመረቀ ሲሆን የመቀበልም ሆነ የማስተማር አቅሙን በማጎልበትና ዲፓርትመንቶቹን በማስፋት ዘንድሮ ለአራተኛ ጊዜ በተለያዩ የትምህርት ዘርፎች 2 ሺህ 653 ተማሪዎችን ሰሞኑን አስመርቋል። ዩኒቨርስቲው በአገራችን አሳሳቢ ደረጃ ላይ ደርሷል የሚባለውን የትምህርት ጥራት ችግር ለማስወገድ በተለይ በጤና ሳይንስ ዘርፍ አዲስና ችግር ፈቺ ስርዓተ-ትምህርት በመቅረፅ ውጤታማ ስራ እየሰራ ከመሆኑም ባሻገር ተማሪዎቹ በተግባር ስልጠና የሚያገኙበት፣ የማህበረሰቡን ችግር የሚፈታና 5ዘላቂ መፍትሄ የሚያመጣ “ጉና ጣና የተቀናጀ የመስክ ምርምርና ልማት” የተሰኘ የምርምር ፕሮጀክት ቀርፆ በሀውዘት የምርምር ማዕከል ዘርፈ ብዙ የጥናትና ምርምር ስራ እየሰራ ይገኛል። ዩኒቨርስቲው በምን በምን ጉዳዮች ዙሪያ ምርምር እንደሚያደርግ፣ እስካሁን ስላከናወናቸው ስራዎች፣ ጉና ተራራ ስለደረሰበት የመራቆት አደጋና በአጠቃላይ የዩኒቨርስቲው የምርምር እንቅስቃሴ ዙሪያ በዩኒቨርስቲው የተፈጥሮ ሀብት ዲፓርትመንት መምህርና የጉና ጣና የተቀናጀ የመስክ ምርምርና ልማት ፕሮጀክት አስተባባሪ ከሆኑት አቶ ኃይሉ ምናለ ጋር ተከታዩን ቆይታ አድርገናል።

ሰንደቅ፡- አሁን የምንገኘው ዩኒቨርስቲው ከፍተኛ ጥናትና ምርምር የሚያደርግበት ሀውዘት የምርምር ማዕከል ነው፤ እስኪ ስለአጠቃላይ እንቅስቃሴው ያብራሩልኝ?

አቶ ኃይሉ፡- ደብረ ታቦር ዩኒቨርስቲ እንደሚታወቀው ከተቋቋመ አጭር ጊዜው ነው። በዚህ አጭር ጊዜ የተለያዩ የምርምርና የመስክ ልማት ስራዎችን መስራት ይፈልጋል። በዋናነት ደግሞ የምርምር ስራዎች አሉን። በዋናነት የምርምር፣ የመማር ማስተማርና የማህበረሰብ አገልግሎት ሥራዎች ዋና ዋና ምሶሶዎች ናቸው። እነዚህን ነገሮች ለማስተግበር የሚያስችል “ኢንኖቬቲቭ ካሪኩለም” አዘጋጅተናል።

ሰንደቅ፡- እስኪ ስለካሪኩለሙ በደንብ ያብራሩልን?

አቶ ኃይሉ፡- እንደ ዩኒቨርስቲያችን እምነት እስካሁን እየተሰራበት ያለው የመማር ማስተማር ሂደት አገራችን ላይ ለውጥ አላመጣም፣ እያመጣም አይደለም። ስለዚህ ይህን የተለመደ አካሄድ ለማስቀረትና በተለይ አሁን አገራችን ላይ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተባባሰ ነው የሚባለውን የትምህርት ጥራት መውደቅ ግምት ውስጥ በማስገባት የመማር ማስተማሩ ከምርምርና ከልማት ጋር ጎን ለጎን መሄድ አለበት ብለን እናምናለን። ይህ ከሆነ አንደኛ የስነ-ምህዳሩን (ኢኮሎጂውን) ጥበቃ በጥሩ ሁኔታ ማስቀጠል እንችላለን። ለምን በአሁኑ ወቅት የአየር ንብረት ለውጥ ዓለምን አጣብቂኝ ውስጥ የከተተበት ሁኔታ አለ። ጉዳዩን ወደአገራችን ስናመጣው ድርቅ ጎርፍና መሰል የተፈጥሮ አደጋዎች የዚህ አየር ንብረት መዛባት ውጤቶች ስለሆኑ፤ ሁለተኛ ደሀ መሆናችን የማይካድ ሀቅ ነውና ደሀ እንደመሆናችን መጠን ህብረተሰቡ ለውጥ ማምጣት አለበት። ይህን ለውጥ ለማምጣት የተፈጥሮ ስነ-ምህዳሩ (ኢኮሎጂው) መጠበቅና መቀጠል አለበት። እነዚህን ነገሮች እንዴት ማስኬድ እንችላለን ስንል የተቀናጀ የምርምር ስራ፣ የተቀናጀ የማህበረሰብ ልማት ስራና የተቀናጀ የትምህርት ስራ መስራት አለበት። እነዚህን ሶስት ነገሮች አቀናጅተን ስንሰራ አንድም የማህበረሰቡን ችግር በመፍታት ህይወቱን እንቀይራለን ሁለትም ኢኮሎጂውን እናስቀጥላለን ሶስትም የትምህርት ጥራቱን እናስቀጥላለን። እነዚህን ነገሮች የሚያሳካ ነው ኢኖቬቲቭ ካሪኩለሙ።

ሰንደቅ፡- ጉና ጣና የተቀናጀ የመስክ ምርምርና ልማት ማዕከል የተቋቋመው እነዚህን ነገሮች እውን ለማድረግ ነው ተብሏል። በምን መልኩ ነው ተፈፃሚ የሚያደርገው? የፕሮጀክቱስ ማዕከል የተቋቋመው መቼ ነው?

አቶ ኃይሉ፡- ማዕከሉ የተቋቋመው ከ4 ዓመት በፊት ነው። ግን ብዙ ውጣ ውረዶችን አልፏል። በመሀል እስከመዘጋት የደረሰበት አጋጣሚም ነበር። ነገር ግን በአሁኑ ወቅት ዩኒቨርስቲው ካለው ራዕይና ተልዕኮ አኳያ ይሄ ማዕከል በማስፈለጉ በተጠናከረ ሁኔታ ስራውን ጀምሯል። ላቀድነውና ላለምነው በርካታ የምርምር ስራ ተጨማሪ ማዕከሎች ቢያስፈልጉንም አሁን ግን ያለው ይሄ “ሀውዘት የምርምር ማዕከል” ነው። እዚህ ማዕከል ላይ የምርምር ስራዎች እና የማህበረሰብ አገልግሎት ስራዎችም ይሰራሉ። የማህበረሰብ አገልግሎቱን ሳስቀድም እዚህ ግቢ ውስጥ ኮርማዎች “ስናር” የተባለ አህያ የሚመስል ዝርያና የዋሻራ በጎች አሉ። እነዚህ እንስሳት ለምን ምርምር ይደረግባቸዋል ካላችሁ በዚህ አካባቢ በርካታ ማህበረሰብ አለ፤ አርሶ አደር ነው፤ እንስሳትም ያረባል። ነገር ግን ሁሉንም ባህላዊ በሆነ መንገድ የሚያከናውን በመሆኑ በህይወት ላይ ያለው የኑሮ ለውጥ ያን ያህል አይደለም። ስለዚህ ምርጥ ምርጥ ዘሮችን በማዳቀልና በትንሽ ከብት ብዙ ጥቅም የሚገኝበትን መንገድ ለህብረተሰቡ እየሰራን ነው።

ሌላው አካባቢው ደጋ ስለሆነ የጋማ ከብቶች በተለይ ፈረስና በቅሎ ያስፈልጋሉ። ፈረስ አላቸው ግን በቅሎ በብዛት የላቸውም አካባቢው ላይ በቅሎ ለእርሻም ሆነ ለትራንስፖርት አገልግሎት ያላት ሚና ከፍተኛ ነው። ስለዚህ ሲናሩ ያስፈልጋል፤ በዚህ ግቢ ውስጥ ሁለት ሲናሮች አሉ።

ሰንደቅ፡- ሲናሮቹ ለምንድነው የሚያገለግሉት?

አቶ ኃይሉ፡- እነዚህ አህያ የሚመስሉ ዝርያዎች በዋናነት የሚያገለግሉት ከፈረስ ጋር ግንኙነት በማድረግ በቅሎ ለማስወለድ ነው። በጎቹን በተመለከተ በአገራችን የፋርጣና የዋሸራ ምርጥ የበግ ዝርያዎች ናቸው። ሁለቱም ዝርያዎች በዚህ ግቢ ውስጥ አሉ በሁለቱም ዝርያዎች ላይ ዩኒቨርስቲው ይመራመራል። አንደኛ “የዋሸራ ብሪድ” የተባሉትን በጎች ቀጣይነት ማረጋገጥ በጣም ምርጥ ስለሆኑ እንዳይጠፉ ዝርያቸውን ማስቀጠል። ሁለተኛው ምርምር የፋርጣ በጎችን ህልውና ማስቀጠልና በሶስተኛ ደረጃ ሁለቱን በማዳቀል የተሻለ ምርት ማህበረሰቡ እንዲያገኝ ማድረግ ነው። ዋናው ዓላማ በትንሽ በግ ብዙ ምርት ማግኘት በመሆኑ የጂን ሁኔታቸው ምርምርና ምርጫ ላይ በከፍተኛ ሁኔታ ይሰራል።

ሰንደቅ፡- በግቢው የችግኝ ጣቢያም እንደሚገኝ ሰምተናል፤ የምርምሩ አንዱ አካል ነው?

አቶ ኃይሉ፡- አዎ! ችግኝ ጣቢያዎች አሉን። ከሆልቲካልቸር ጋር ተያይዞ የእፅዋት ሳይንስ መምህራን ይመራመራሉ። በእርግጥ እዚህ አካባቢ የሆልቲካልቸር ስራዎች በብዛት አልተሰሩም። ነገር ግን የተቀናጀ የግብርና ስራ ይኖር ዘንድ የጓሮ አትክልቶች እንዴት መመረት አለባቸው በዚህ አካባቢ በአየር ንብረቱ ተላምደው ጥሩ ምርት ለማህበረሰቡ የሚሰጡት የትኞቹ ናቸው? የትኞቹ ፍራፍሬዎች ለአየር ንብረቱ ምቹ ሆነው ብዙ ጥቅም ይሰጣሉ በሚሉት ላይ ከፍተኛ  ምርምር እየተሰራ ነው።

ሰንደቅ፡- አሁን የተመለከትነው ደጋማውን የአየር ንብረት የሚወክል የምርምር ስራ ነው። በቆላማው የአየር ንብረት ላይስ ምን ተሠራ?

አቶ ኃይሉ፡- በሁሉም የአየር ንብረቶች ላይ ዩኒቨርስቲያችን የምርምር ስራዎችን ይሰራል። ይሄ የደጋ የምርምር ማዕከላችን ነው። ሌላ ቦታ ማለትም ፎገራ ላይ የወይና ደጋ የአየርንብረት የምርምር ስራ እንሰራለን። እንደገና ወደታች ቆላው ወሎ ድንበር አካባቢ የቆላ የምርምር ስራ እንሰራለን። የወይና ደጋው ማዕከል እያለቀ ነው። በቅርቡ “ይፋግ” የሚባል አካባቢ አንድ የምርምር ማዕከል ይኖረናል። በቀጣይ ሰማዳ አካባቢ የቆላው የምርምር ማዕከል ይቋቋማል።

ሰንደቅ፡- እስካሁን በዚህ  ምርምር የመጡ ውጤቶች በቁጥር ይታወቃሉ?

አቶ ኃይሉ፡- እስካሁን ትኩረታችን ምርምሮቹ ላይ ነው። ውጤቶች አሉ ምን ያህል ናቸው ለሚለው የዩኒቨርስቲው የእንስሳት ሳይንስና የእፅዋት ሳይንስ ዲፓርትመንቶች የውጤቶቹን መጠን እየለዩ ነው። የእነዚህን ውጤቶች መጠንና ቁጥር ለማስቀመጥ ዳታ ቤዝ እያዘጋጀን እንገኛለን። በቅርቡ አንድ ሁለት ተብሎ የተሰሩት የምርምር ስራዎችና ውጤቶቻቸው ይገለፃሉ። ከተማሪዎች የመስክ ልምምድ ጋር በተያያዘ ለተነሳው ጥያቄ፣ በዋናነት ጉና ጣና የተቀናጀ የመስክ ምርምርና ልማት ፕሮጀክት የተቋቋመው ለዚሁ ተግባር ነው። የትምህርት ጥራቱን እናስጠብቅበታለን የምንለውም አንዱ መንገድ ይሄው  ነው። ትምህርትን ከምርምር እና ከማህበረሰብ አገልግሎት ጋር በማቀናጀት (“Problem based learning” እና “Community based learning”) የተባሉትን ዘዴዎች እንጠቀማለን። ማህበረሰብ ተኮር ትምህርት (Community based learing) የምንለው ተማሪዎች መስክ ላይ ወጥተው ከማህበረሰቡ ጋር ሆነው ችግሩን ይለያሉ፣ ማህበረሰቡ ከችግሩ ጋር ያለውን መስተጋብር ይመረምራሉ፣ ችግሩን ለመፍታት ከህብረተሰቡ ጋር እንዴት ግንኙነት እንፍጠር የሚለውን ያያሉ ሳይንሱስ ምንይላል የሚለውን ያዩና ሁለቱን ነገሮች አጣጥሞ ችግሩን ለመፍታት የሚኬድበትን መንገድ ይፈልጋሉ። ይሄ በተግባር የሚማሩበት ነው። በሌላ በኩል በጤና ሳይንስ ላይ ተግባራዊ እየሆነ ያለና በሌሎችም የትምህርት መስኮች ተግባራዊ ለማድረግ እየተንቀሳቀስንበት ያለው “Problem based learing” ነው መምህሩ ክፍል ገብቶ ንድፈ ሃሳብ (ቲዎሪ) አይደለም የሚያስተምራቸው። አንድ ችግር (case) ይሰጣቸዋል። ይሄ ይሄ ችግር አለ፤ ይሄንን ችግር በምን መልኩ እንፍታው የሚል ይሆናል።

ሰንደቅ፡- በምን መልኩ ነው ኬዙን በተግባር የሚመራመሩበት?

አቶ ኃይሉ፡- ተማሪዎቹ በቡድን ይከፋፈላሉ። የተሰጣቸው ችግር (ኬዝ) ከየት ተነስቶ ወዴት መሄድና የት መድረስ እንዳለበት ቅደም ተከተሉን የሚያመላክት ዶክመንት ይሰጣቸዋል። መምህሩ ኮች ብቻ ያደርጋቸዋል። ከዚያ በኋላ ተማሪዎቹ ከችግሩ ይነሳሉ፤ ትንተና (አናሲስስ) ይሰራሉ፣ በተጨባጭ መሬት ላይ ያለውን ነገር ያያሉ። በተጨባጭ ባገኙት ነገር ላይ ተመስርተው ያንን ችግር እንዴት እንፍታው ብለው መጨረሻው ደረጃ ላይ ይደርሳሉ። በቃ በተግባር ሁሉን ይለማመዳሉ። መጨረሻ ላይ ሲመረቁ ሳይንሱን ብቻ ይዘው ሳይሆን የተግባር ልምምዱም ስላላቸው ስራ ላይ አዲስ ሆኖ የሚያደናግራቸው ነገር አይኖርም።

ሰንደቅ፡- እያንዳንዱ የጤና ተማሪ አንዳንድ በሽተኛ እንደሚሰጠውና ተመርቆ እስከሚወጣ ከሆስፒታሎች ጋር የተግባር ስራ ሲሰራ ይቆያል የተባለውስ እውነት ነው? እውነት ከሆነ በሌሎቹ የጤና ሳይንስ ኮሌጆችስ የተለመደ ነው?

አቶ ኃይሉ፡- እውነት ነው ተማሪዎች ኮሚዩኒቲው ላይና ሆስፒታሎች ላይ ይመደባሉ። በነዚህ ጤና ጣቢያዎችና ሆስፒታሎች ላይ በሽተኛ ይሰጣቸዋል። እያንዳንዳቸው የየራሳቸው ሕመምተኞች (ፔሸንቶች) አሏቸው። በፔሸንቶቻቸው ላይ ያለውን ተጨባጭ ችግር ያያሉ። አመለካከታቸውን ያጠናሉ። ያንን ያዩትን ችግር እንዴት እንደሚፈቱ በተግባር ይማራሉ። መምህሩ መምራት እንጂ ቲዎሪ (ንድፈ ሃሳብ) አያስተምራቸውም። “ደብረታቦር ዩኒቨርስቲ አዲስ ግን የተለየ ነው” የሚል  መርህ አለን (Debre Tabor University is New but Different” እንላለን።

ከጉና እስከ ጣና ያለው መልክዓ ምድር ሁሉን ያቀናጀ በመሆኑ ተማሪው ክፍል ውስጥ ሳይወሰን በተግባር የሚማርበትና የሚመራመርበት ነው። በዚህ መልኩ እየሄድን ነው ተማሪዎችን ወደ ስራ ዓለም ሲገቡ በጣም ተወዳዳሪ ናቸው። በተግባር ሲታነፁ ይከርማሉ። ሲሰሩም የማያውቁትን እንጂ አዲስ ነገር ላይ አይሆኑም። መምህሮቻችንም መምህር ብቻ ሳይሆን ከተማሪዎች ጋር አብረው እንዲማሩ ነው የምንፈልገው። እንግዲህ ሶስት አይነት ተማሪ አለ። በጣም ጎበዝ፣ መካከለኛና ደከም ያለ ተማሪ አለ። ይሄ ግልጽ ነው። መምህሩም ከነዚህ ምድቦች እንደአንዱ ተማሪ ሆኖ ነው ከተማሪዎቹ ጋር የሚቀጥለው።

ሰንደቅ፡- ሀውዘት ላይ በበጎች በሲናርና በከብቶች ማዳቀል ስራ ላይ ምርምር እየተደረገ ነው ማህበረሰቡ የዚህ ምርምር ተጠቃሚ የሚሆነው በምን መልክ ነው?

አቶ ኃይሉ፡- አሁን የምንገኘው እንግዲህ በማዕከሉ ነው። አርሶ አደሩ የትኞቹን ዘሮች ከየትኛው ቢያዳቅል ይጠቅመዋል? የዋሸራንና የፋርጣን በጎች እንዴት አዳቅሎ በትንሽ ከብቶችና በጎች ብዙ ምርት ያገኛል? የሚለው የበጎቹ ለምሳሌ ከአመጋገባቸው ጀምሮ ጥናት ይካሄዳል። አንድ በግ ምን ተመግቦ በምን ያህል ጊዜ ብዙ ስጋ ይሰጣል የሚለው ይታያል። ተመራማሪው በምርምሩ ላይ አናሊስስ ይሰራና ውጤቱን ካገኘ በኋላ ለገበሬው የሚጠቁመው ወይም ስለአመራረቱ ስለበጉ አቀላለብ እና አረባብ የሚያስተምረው አርሶ አደሩ በሚገባውና በሚችለው መጠን ነው። ለምሳሌ በጉን ለማደለብ የሚያስፈልገው ከገበሬው አቅምና አቅርቦት ውጭ ከሆነ ያንን አድርግ አንልም። ግን ለገበሬው በሚቀርብና በሚችለው መጠን ያንን እንዲያደርግ እንመክራለን። የሙያ እገዛም ይደረጋል። በአመለካከትና በአስተሳሰብ ለውጥ በኩልም እግረ መንገድ የሚሰሩ በርካታ ስራዎች ስላሉ ማህበረሰቡ አመለካከቱ እየተለወጠና እየዘመነ በሂደት ህይወቱን ይለውጣል። በዚህ ይጠቀማል።

ሰንደቅ፡- አሁን ከሀውዘት የምርምር ማዕከል ወደጉና ተራራ መጥተናል። ዩኒቨርስቲያችሁ በዚህ ተራራ ላይ እየሰራ ያለው ምርምር ምንድነው?

አቶ ኃይሉ፡- እንዳላችሁት ጉና ተራራ ወደመጨረሻው ላይ እንገኛለን። አሁን ከጉና ተራራዎች ቁርጥራጭ ደኖች አንዱ የአስታ ደን ነው። ቀደም ሲል ጉና ተራራ በአስታ እና ጅብራ በተባለ ደን የተሸፈነ ተራራ ነበር። ከሁለት አስርት ዓመታት በኋላ ግን በተለያየ ምክንያት ሙሉ በሙሉ ደኑ ጠፍቶ ተራራው ምድረ በዳ ሆኗል። መጀመሪያ ደኑ የጠፋው በእሳት ቃጠሎ ነበር። ከዚያ በኋላ ህብረተሰቡ እንጨቱን እያከሰለ ለማገዶነት ተጠቀመበት። ከዚያ በመቀጠል በመጨረሻው የደርግ ስርዓት የሰፈራ ፕሮግራም ስለነበረ፤ ዝቅተኛ ቦታ የነበሩትን ማህበረሰቦች ወደ ላይ አወጧቸው። በዛን ወቅት ህብረተሰቡ ደኑን ለማገዶ፣ ለቤት መስሪያና ለተለያየ ጥቅም አዋለው። የእርሻም ቦታ ያስፈልግ ስለነበር ደኑን እየመነጠረ አሁን ላለበት መራቆት አድርሶታል። ግን ተራራው እንደሀገር ፋይዳው ምንድን ነው? በዓለም አቀፍ ደረጃስ ያለው ጠቀሜታ ምን ይመስላል የሚለውን ማየት አስፈላጊ ይመስለኛል።

ይሄ ቦታ በተለምዶ 40 ምንጮች ይፈልቁበታል እየተባለ ይነገራል። ግን 12 ምንጮች ይፈልቁበታል። ነገር ግን በርካታ ወንዞች አሉ። ወደ ሶስት ተፋሰስ ይፈሳሉ። አንደኛውና ትልቁ አባይ ተፋሰስ ሲሆን ይህ ተፋሰስ ጣናን ይመግባል። ከጣና ደግሞ አባይን ቆርጦ ሜዲትራኒያን ባህር ይገባል። ሁለተኛው ጣናን ብቻ የሚመግብ ነው። ጣናን ጉማራና ርብ ወንዞች በዋናነት ይመግቡታል። ጉና የእነዚህ ወንዞች መነሻ ነው። ሶስተኛው የተከዜ ተፋሰስ ነው። የተከዜ የውሃ ማማው ይሄ ተራራ ነው። ጉና ተራራ 42 ነጥብ 9 በመቶ ውሃ ለጣና ብቻ ይመግባል። በጉማራና በርብ በኩል ማለት ነው። አሁን ጣና እምቦጭ በሚባል አረምና በውሃ መቀነስ እየተጎዳ ነው። ይሄ የሆነው በሁለት ምክንያቶች ነው።

ሰንደቅ፡- ሁለቱን ምክንያቶች ቢያብራሩልን?

አቶ ኃይሉ፡- አንዱ ከከተማ በሚለቀቅ ፍሳሽ ቆሻሻ ሲሆን፤ ሁለተኛው በደለል ምክንያት ነው። ደለሉ የሚነሳው ከጉና ተራራ ነው። ከደርግ የመጨረሻ ዘመን አካባቢ አንስቶ ህብረተሰቡ ከስር ወደ ላይ እየወጣ እየሰፈረ፣ ለእርሻ እየመነጠረ ተራራውን ስላራቆተው እንደምታዩት ተራራው አፈሩ እየተቦረቦረ ወደ ጣና እየወረደ አለት ድንጋይ ብቻ ቀርቷል (አቶ ኃይሉ ይህን ሲናገሩ ቁጭትና እንባ ይተናነቃቸዋል) ይሄ ሊታረስ የማይገባው ተራራ እየታረሰ ነው አምና እንኳን ይህ ፊት ለፊት የምታዩት ድንጋይ ጥቁር አፈር ነበር። ያ ለም አፈር ተጠራርጎ አለቱ ቀርቷል። አፈሩ ተጠራርጎ ወደ ሶስቱ ተፋሰሶች በዋናነት የርብና የጉማራው ወደ ጣና ይገባል። የጣና ውሃው ቀንሶ ሳይሆን በደለል እየተሞላ ብዝሀ ህይወትን ወደማጥፋት ደረጃ እየተቃረበ ነው። ጣናን መታደግ አለብን ከተባለ ጉና ተራራ መጠበቅ አለበት።

የጉና መጠበቅ ጣና በሁለት መልኩ ይታደገዋል። አንደኛ የከርሰ ምድር ውሃ ስለሚጠራቀም አመቱን ሙሉ ራሱን የጠበቀና የተመጣጠነ የውሃ ፍሰት ስለሚኖር ወንዞችና ምንጮች አይደርቁም። ስለዚህ ከጉና እስከጣና ያለው ማህበረሰብም በውሃ እጦት አይቸገርም። አሁን ላይ ፎገራ እና ሊቦ ከሞከም ዝቅተኛ አካባቢ ያሉ ማህበረሰቦች በከፍተኛ ሁኔታ በልማት ይታወቃሉ። ለምሳሌ በሩዝ፣ በሽንኩርት፣ በቲማቲምና በመሰል ምርቶች ማለት ነው። በአሁኑ ወቅት በተለይ በጋ ላይ በመስኖ ውሃ እጥረት እርስ በእርስ እየተጋጩ  ነው። ይሄ እንግዲህ የጉና ተራራ በመራቆቱ የከርሰ ምድር ውሃ ክምችቱ እየተመናመነ መምጣቱን የሚያሳይ ነው።

ሰንደቅ፡- ቀደም ሲል የጉና ጉዳይ ፖለቲካዊ ጉዳይም ነው ብለው ነበር። እንዴት ከፖለቲካው ጋር ይያያዛል?

አቶ ኃይሉ፡- አሁን አባይን እየገደብን ነው። በዚህ ግድብ ከግብጽና ከሱዳን በኩል ፈተና እየገጠመን ይገኛል። ይሄ ፈተና ጉናን ካልጠበቅን እያደገ ይሄዳል። ምክንያቱም የአባይ ወንዝ መጋቢዎቹ ወንዞች ከዚህ ተራራ ይነሳሉ። ውሃው እያነሰ በመጣ ቁጥር በኢኮኖሚም በፖለቲካም ችግር ውስጥ እንገባለን። ለዚህ ነው ጉና የአካባቢ የአገር አቀፍ የአፍሪካና የዓለም ፍላጎት አለበት የምንለው።

ሰንደቅ፡- በተወሰነ መልኩ ተከልሎ እየተጠበቀ ነው የተባለውስ?

አቶ ኃይሉ፡- እንደምታዩት ይህ የአስታ ደን የተመለሰው ጥበቃ ከተደረገለት በኋላ ቢሆንም እንደአጠቃላይ ግን ተራራውን ለመጠበቅ የተሰጠው ትኩረት አናሳ ነው። በ2004 ዓ.ም በክልሉ መንግስት በተራራው ላይ ጥናት ተካሂዶ ያሉት ችግሮች ተለዩ። በከፍተኛ ሁኔታ ልቅ ግጦሽና የእርሻ መስፋፋት አለ። ስለዚህ አፈሩ እየተቆረሰ በጎርፍ እየሄደ ስነ-ምህዳሩ በጣም ተጎድቷል። ነገ ከነገ በኋላ ጭራሹን ህልውናውን አጥቶ ማህበረሰቡም ህልውናውን ስለሚያጣ መከለልና መጠበቅ አለበት በሚል መደምደሚያ ጥናቱ ተጠናቅቆ ለክልሉ ምክር ቤት ቀረበ። በተለይ የተራራው የጫፍ አካባቢ ማለትም ከ3ሺ 200 ሜትር ከፍታ በላይ ያለው እንዳይታረስና ለግጦሽ እንዳይውል መጠበቅ አለበት ተባለ። ግን እስከ 3600 ሜትር ከፍታ ድረስ ሰው ሰፍሮበታል። እስከ 3700 ሜትር ከፍታ ታርሷል። ይሄ በፍፁም ተከልክሎ መጠበቅ አለበት በሚል በክልሉ መንግስት በአዋጅ ፀደቀ። ወደትግበራ ሲገባ የአካባቢው ህብረተሰብ ቦታውን ይፈልገው ስለነበረ ፈተና ገጠመ። ምክንያቱም የአካባቢው ህዝብ ገብስና ድንች ስለሚያመርት ምርቶቹም ገለባ ስለሌላቸው ለከብት መኖ ያስፈልጋቸዋል። በተደጋጋሚ የኮሚቴ ወርክሾፖች ተካሂደው ጉና መጠበቁ ላይ ከአርሶ አደር እስከ ተማረው ተስማማና አርሶ አደሩ የት እንድረስ በሚል አምስት መሰረታዊ ጥያቄዎችን ጠየቀ።

ሰንደቅ፡- ምን ምን ነበሩ ጥያቄዎቹ?

አቶ ኃይሉ፡- የመጀመሪያው አማራጭ የገቢ ምንጭ ይፈጠርልን፣ ሁለተኛው የከብት መኖ ይፈጠርልን፣ ሶስተኛው አዳዲስ ወጣቶች እየመጡ ነውና ለእነዚህ ወጣቶች የስራ እድል ይፈጠርላቸው፣ አራተኛው መሰረተ ልማት ስለሌለ የጋማ ከብት እናረባለን ለእነሱም መኖ ያስፈልጋል የሚል ነው። ስለዚህ ይህን እንድንቀንስ መሰረተ ልማት ተሟልቶ በመኪና ወደየምንፈልግበት እንጓጓዝ ሲሆን፤ አምስተኛው ጥያቄ ሁሌ ስልጠና ሁሌ ወርክሾፕ ይካሄዳል የተቀናጀ ስላልሆነ ከስልጠናውና ከወርክሾፑ በኋላ ለማህበረሰቡ የሚተርፍና የሚታይ ስራ ይሰራ የሚሉ ናቸው። ሜጋ ፕሮጀክቶች ይቀረፁ፣ ህይወታችንን የሚለውጥ ነገር ካልመጣ አንስማማም አሉ።

አክለውም ለጊዜው የተወሰነው ተከልሎ ይጠበቅና እነዚህ ጥያቄዎቻችን እስከሚመለሱ ሌላውን ለግጦሽ እንጠቀም የሚል ነገር ተነስቶ ስምምነት ላይ አልተደረሰም ነበር። ሁሌም ህዝብ ያሸንፋልና ህዝብ አሸንፎ የተወሰነው ተከልሎ እየተጠበቀ ሲሆን፤ ሌላው በቀድሞ መልኩ እየሄደ ነው።

ሰንደቅ፡- ዩኒቨርስቲው በዚህ ተራራ ላይ በጠቅላላ በተነሱት የተራራው ችግሮች ዙሪያ ነው ፕሮጀክት ቀርፆ ምርምር የሚያካሂደው?

አቶ ኃይሉ፡- አዎ ከምርምር መዳረሻዎቻችን አንዱ ከጉና እስከ ጣና ያለው የተቀናጀ የመስክ ምርምር በተጠናከረ መልኩ እየሰራ ነው። ተማሪዎችም ቀደም ብዬ እንደተናገርኩት ከችግሮቹ ተነስተው በተግባር እየተመሩ እየተመራመሩ ነው። እንግዲህ በተቻለ መጠን ይህ ተራራ ተጠብቆ ጣናንም ሆነ ማህበረሰቡ ከጉዳት የሚጠበቅበትን የምርምር ስራ ዩኒቨርስቲው እየሰራ ነው። እንደምታዩት ተራራው ለከፍተኛ ጉዳት ተዳርጓል።

  

ይምረጡ
(0 ሰዎች መርጠዋል)
266 ጊዜ ተነበዋል

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • adverts4.jpg
  • Advertt1.jpg
  • Advertt2.jpg
  • Advrrtt.jpg
  • Advverttt.jpg
  • Advvrt1.jpg
  • Advvrt2.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 1020 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us