You are here:መነሻ ገፅ»news-sendek»news admin - Sendek NewsPaper
news admin

news admin

 

በይርጋ አበበ

በዶክተር በላይ ደርዛ የተጻፈው ህይወት ምርጫ ናት የተሰኘ መጽሃፍ የፊታችን እሁድ በብሔራዊ ቤተ መጽሃፍትና ቤተ መዘክር አዳራሽ እንደሚመረቅ የፕሮግራሙ አዘጋጅ ሰምና ወርቅ ለሰንደቅ ጋዜጣ አስታውቋል።

እንደ ፕሮግራሙ አዘጋጆች በመጽሃፍ ምረቃው እለት ጥሪ የተደረገላቸው ደራሲያን፣ ገጣሚያን፣ ጋዜጠኞች እና ሌሎች በተለያየ ሙያ መስክ የተሰማሩ ምሁራን ይገኛሉ።

መታም ለሚፈልግ ሰው ሁሉ ክፍት መሆኑን የገለጹት አዘጋጆቹ የደራሲውን ህይወት ታሪክ በተመለከተም እንዲህ ሚል ሃረግ አስፍረዋል። ‹‹ዶክተር በላይ ደርዛ በጋሙጎፋ አውራጃ ጨንቻ ከተማ ተወልደው እስከ ስድስተኛ ክፍል እዚያው ተማሩ ሲሆን ሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን ደግሞ አዲስ አበባ ተከታትለዋል። በእድገት በህብረት ዘመቻም የመሰረተ ትምህርት ለማስተማር ወደ ጎንደር ክፍለሀገር አቅንተው በእምባ ጊዮርጊስ ወገናቸውን አገልግለዋል። ከዲፕሎማ እስከ ሶስተኛ ዲግሪ ያሉትን የትምህርት ጊዜያትም በተለያዩ የዓለም ክፍል በመዘዋወር የጠማሩ ሲሆን በሙያቸውም አገራቸውን ለረጅም ጊዜ አገልግለዋል›› ሲል በስፋት አውስቷል።

 

በግርማቸው መሪጌታ

በእንግሊዝኛ ቋንቋ የሚታተመው ዕለታዊው የኢትዮጵያን ሄራልድ ጋዜጣ እ.ኤ.አ. በፌብሩዋሪ 15/2018 (የካቲት 8 ቀን 2010 ዓ.ም) ዕትሙ ለአማራ ክልል ወልድያ ከተማ እና ጭልጋ ከተሞች የማረሚያ ቤት ሕንጻ ግንባታ ጨረታ ይዞ መውጣቱ ለዚህ ጽሁፌ መነሻ ሆኗል። የዚህ ማረሚያ ቤት ግንባታ ጨረታ የወጣው የኢህአዴግ ሥራ አስፈፃሚ ኮሚቴ እስካሁን በሀገራችን ለተፈጠሩ ፖለቲካዊ ቀውሶች ኃላፊነቱን እንደሚወስድ ቃል በገባበት ወቅት መሆኑ የተለየ ያደርገዋል። የግንባሩ ቅርብ ጊዜ መግለጫው በጠራራ ፀሐይ በሕግ ማስከበር ስም ሰብዓዊ መብት የሚረገጥበትን የፌዴራል ወንጀል ምርመራ በቀድሞ አጠራሩ ማዕከላዊ ዘግቶ ወደሙዚየምነት ለመቀየር መወሰኑን ይፋ አድርጓል። ይህንንም ውሳኔ ተከትሎ ከሳምንት በፊት ማዕከላዊ ተዘግቷል። ኢህአዴግ ማዕከላዊን ለመዝጋት የወሰነው እስርና የሰብዓዊ መብት ረገጣ በዚህች ሀገር እንደማይቀጥል ለማመላከት እንጂ ሙዚየም ማሳያ ህንፃ በማጣቱ አይደለም። እናም በቅድሚያ ህንፃውን ከመዝጋቱ አስቀድሞ የአመራሩ ሥነ ልቦና ውስጥ የበቀለው የእስር አባዜ ዶሴ መዘጋት ነበረበት። በሚሊዮን የሚቆጠሩ ረሀብተኞች፣ በአካባቢያዊ ግጭቶች የተፈናቀሉ ወገኖች በበዙበት ሀገር እስረኛ ማሰሪያ (ማጎሪያ) ቤቶችን ማስፋፋት ዘመኑ የሚፈቅደው አስተሳሰብም አይደለም። የዲሞክራሲያዊ መንገድ እከተላለሁ የሚል መንግስት ባህርይም አይደለም።

እስርን በተመለከተ የአገራችን ሰው ሲመርቅ “የታሰሩትን ያስፈታልን!” ወይም “በወህኒ ቤት ለሚገኙት ወገኖቻችን የምህረት ጊዜ ይምጣ!” ይላል። ዛሬ በአገራችን “ማረሚያ ቤት” የሚባሉት “እስር ቤቶችን” ወይም “ወህኒ ቤቶችን” በተመለከተ ቀደም ሲል ከነበረው በቁጥር እየበዙ መምጣታቸው እጅግ የሚገርም ነው። “በወህኒ ቤትነት” ሳይሆን “በማቆያነት” አገልግሎት የሚሰጡ (የሚታወቁ” “እስረ ቤቶች ተለይተው ባለመታወቃቸው የተነሳ “ማን የት እንደታሰረ?” ፈልጎ ለማግኘት ከቂሊንጦ ወደቃሊቲ ከዚያም ወደዝዋይ ካልሆነም ሸዋ ሮቢት መሄድ ግድ ይላል። በተለምዶ “ከርቸሌ” እና “ዓለም በቃኝ!” የሚባለው ቦታ ወደ ቃሊቲ ሲሸጋገር አሁን “ቂሊንጦ” የሚባለውን ቦታ ወልዶ በዚህም ሳይወሰን የታሳሪው ቁጥር ሲበዛ ወደ “ሸዋ ሮቢት” እና “ዝዋይ” ከዚያም ባለፈ በየማሰልጠኛ ጣቢያው (ዲዴሳ እና ብላቴን) ወይም ብርሸለቆ ድረስ እስር ቤት የመሆናቸው ጉዳይ የአገራችንን ፖለቲካዊ ሁኔታ ያሳያል ዛሬ እነዚህ ቦታዎች ታሳሪ ባይኖርባቸውም ሁሉንም የአገራችንን እስር ቤቶች በተመለከተ ወደ አገልግሎት ሰጭነት ወይም የማሰልጠኛ ተቋም በማድረግ ገፅታቸውን መለወጥ ይገባል።

ኢህአዴግ “ራሴን ፈትሼ የአመራር ድክመት ነበረብኝ በማለት ጥልቅ ተሀድሶ” ባደረገ ማግስት “ማዕከላዊ ምርመራ” እንዲዘጋ ወስኗል። ሙዚየም እንደሚሆንም ተገልጿል። ቦታው እንደ “ዓለም በቃኝ!” ለተሻለ ህዝባዊ አገልግሎት እንዲበቃ ማድረግ ደግሞ የበለጠ ጠቀሜታ እንደሚያስገኝ ይታመናል። “ዓለም በቃኝ!” የሚባለው እስር ቤት ሙሉ ሉሙሉ እንዲፈርስ ተደርጎ ቦታው አህጉራዊ ድርጅት የሆነው የአፍሪካ ህብረት (AU) ዋና ጽ/ቤት ተገንብቶበት ለአገልግሎት በመብቃቱ አዲስ አበባ የአፍሪካ ህብረት ዋና መቀመጫና የአፍሪካ መዲና በመሆን አህጉራዊና ዓለም አቀፋዊ ትኩረት ማግኘቷ በአንድ በኩል የከተማውንና የአገራችንን ገፅታ ከመገንባት በተጨማሪ በኮንፍረንስ ቱሪዝም ተጠቃሚ መሆን ተችሏል። ይህ እውነት አሁን በአገራችን የሚገኙ እስርቤቶች (ወህኒቤቶች) ወይም ማረሚያ ቤቶችን ቁጥር (ብዛት) በመቀነስ ለህዝባዊና ለተሻሉ አገልግሎቶች እንዲውሉ ማድረግ እጅግ አስፈላጊ ነው። ደርግ በራሱ መስመር “ማዕከላዊ ምርመራ” እና “ቤርሙዳ” ከሚባሉ ቦታዎች በተጨማሪ የተለያዩ መመርመሪያና ማሰቃያ ቦታዎች እንደነበሩት ሁሉ ኢህአዴግ ያንን ተቀብሎ በማጠናከር በተለያዩ ከተሞች ጭምር ማጎሪያዎች እና እስር ቤቶች ማብዛቱ “ትሻልን ትቼ ትብስን…” ሆኗል። በየጊዜው ከሚነሱ ፖለቲካዊ ጥያቄዎችና ተቃውሞዎች ጋር ተያይዞ በርካታ ዜጎች በተለይም ወጣቶች በተለያዩ አካባቢዎች በእስር ቆይተው አሁን ባለው ሁኔታ ከእስር እንዲለቀቁ መደረጉ በበጎ ጎኑ ተቀባይነት ያለው ቢሆንም የእስር ቤቶቹ (ማቆያ ቦታዎቹ) ግን እንዳሉ አሉ። (ከማዕከላዊ ምርመራ መዘጋት በስተቀር)።

በእርግጥም ሰዎች በሕግ ተጠያቂ ሲሆኑ ወንጀል ሲፈፅሙ እንደጥፋታቸው ዓይነት ፍርድ እየተሰጣቸው ወደእስር ቤት እንደሚገቡ ይታወቃል። በዚህ መልኩ የሚታሰሩ ሰዎች የተወሰነባቸውን ቅጣት አጠናቀው እስኪወጡ ድረስ የሚቆዩበት (የሚታሰሩበት) ቦታ መኖር ግድ ቢልም እነዚህን ቦታዎች በተሻለ ሁኔታ በማዘመን “እስረኛው” ከጥፋቱ የሚታረምበት በተለየ ሙያ ብቁ ሆኖ የሚወጣበት ቦታ ሆነው ቢዘጋጁ “በአንድ ድንጋይ ሁለት ወፍ” እንደማለት ነው። ይህ አዳዲስ እስርቤቶች (ወህኒቤቶች) በመገንባት ሳይሆን ያሉትን በተሻለ የእስረኛ አያያዝ የመማሪያና የመታረሚያ ቦታ በማድረግ ትኩረት መስጠት ያስፈልጋል።

ዛሬ “ማረሚያ ቤት” የሚባለው ቦታ በእርግጥም ሰዎች የሚታረሙበት ስለመሆኑ ምንም የተካሄደ ጥናት የለም። ያ! ቢሆንና በእርግጥም የሚታረሙበት ቦታ ቢሆን ኖሮ በተደጋጋሚ በመታሰር የሚታወቁ ወንጀለኞች ባልኖሩ ነበር ስያሜው “ወህኒ ቤት” “ከርቸሌ” እስር ቤት “ማረሚያ ቤት” መባሉ እንዳለ ሆኖ በእንግሊዘኛው “ፕሪዝን (prison) “እስር፣ እስረኛ” ስለሆነ እስር ቤት ማለት ይበቃል።

ስለ እስር ቤት ህይወት ሲገለፅ “ከመታሰር ይሰውረን!” እንጂ በተለያዩ እስር ቤቶች ያለው እውነታ እንደእስረኛው ዓይነት ከመለያየቱም በላይ በግንብ አጥር ውስጥ ሆኖ ሰማይን ከማየት በስተቀር የሰው ናፍቆቱ የበዛ ነው። የታሰረ ሰው ጠያቂ ይፈልጋል፣ ሰው ይናፍቃል። ማዕከላዊ አሁን ተዘጋ እንጂ አራት በአራት በሆነ ክፍል ከ12 ሰዎች በላይ አንድ ላይ ታጉሮ ሙሉለሙሉ ብረት በሆነ በር በትልቅ የጓጉንቸር ቁልፍ ተቆልፎባቸው ከተለያዩ ስቃይና ግርፋቶች ጋር ማሳለፍ እጅግ ዘግናኝ ነው። ያ!እውነት ለታሪክ ይቀመጥ።

በከርቸሌ (ወህኒ ቤት) በተለይ አቃቂና ቂሊንጦ የታሰረ ሰው ደግሞ የራሱ ገጠመኝ አለው። በከርቸሌ “ደቦቃ” የሚባለው ቦታ አንዱ ሰው በሌላ ሰው ሰውነት የሚደበቅበት፣ በአንድ ጎን ብቻ የሚተኛበት፤ ሁለት ሰዎች ጆንያ የሚደረድሩ ይመስል የሌላውን እስረኛ እጅና እግር በማንጠልጠል በተጋደመ ሰው ሰውነት ላይ በመለጠፍ አንዱ ሰው የሌላውን እግር እየተንተራሰ በጎን በኩል በመደርደር መገላበጥ ጨርሶ በማይታሰብበት ሁኔታ መሽቶ የሚነጋበት ሁኔታ የበዛ ነው። የእስረኛው ክስ ግን በአያያዝ ጭምር የተለያየበት አሰራር አንዳንዱ ከፍተኛ ተፅዕኖ በመፍጠር መንገላታት የሚታይበት ነው።

የእስር ቤት ህይወት አሳዛኝ አስከፊና አስገራሚ የመሆኑን ያህል አስደሳች የሚሆንበት ወቅትም አለ። በመታሰራቸው ሞራላቸው የተነኩ በማይጠበቅ ሁኔታ ብርቱ የሚሆኑበት፣ ትልቁ የሚያንስበት፣ ትንሹ ትልቅ የሚሆንበት አጋጣሚ በርካታ ነው። የታመቁ እውነቶች ድብቅ ሀሳቦች በድንገት ሕይወት ዘርተው በመውጣት ለሌላውም አስተማሪ የሚሆኑ ልምዶችና ተሞክሮዎች የሚገኝበት ነው። እውነቱ ሰፊና በርካታ በመሆኑ በእስር ቤት ህይወት ጉዳይ ወደፊት በዝርዝር ለማቅረብ ይቻላል።

ወደዋናው ጉዳይ ስንመለስ ግን አሁን የምንገኝበት የአገራችን ሁኔታ እስር ቤቶች (ወህኒቤቶች) የሚገነቡበት ባለመሆኑ ያሉትን እስርቤቶችንም ጭምር ወደልማት ማዕከላት ለመለወጥ መስራት ያስፈልጋል። አዲስ ወህኒቤት ለመገንባት የተያዘ በጀት ካለም ወደሌላ የህዝባዊ አገልግሎት ተቋም ግንባታ በመቀየር እንደትምህርት ቤት ወይም የጤና ተቋማት (ሆስፒታል) በመገንባት ወደልማት ሥራ እንግባ። አሁን በግልፅ የሚታወቁትንና የማይታወቁትን እስር ቤቶች ቁጥር በመቀነስ ጭምር (በመዝጋት) ከእስረኛነት እንላቀቅ።

ገመቺሳ ደምሴ www.abyssinialaw.com

 

መግቢያ


ወንጀል በአጠቃላይ ፀር መሆኑ እሙን ነው። ከክቡር የሰው ህይወት አንስቶ፣ ጤንነትን፣ ክብርን፣ ደህንነትን፣ ንብረትን፣ አስተሳሰብን፣ ሰላምንና አጠቃላይ የሀገርን ማህበረሰባዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ጥቁም ባህላዊ መረጋጋቶች ላይ ጥላ የሚያጠላና የሚያናጋ መሆኑ አያጠራጥርም። ይህ ሁኔታ እንዳይከሰት ጥበቃ የሚያደርጉ የተለያዩ ህጎች ቢኖሩም የወንጀል ህግ አይነተኛ መሳሪያ ተደርጎ ይወሰዳል። የወንጀል ህግ ማህበረሰባዊ፣ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ጥበቃዎችን በሚያደርግበት ወቅት የማህበረሰቡንና የግለሰብን (ወንጀል አድራጊን) መብት ባማከለ መልኩ የሚቀረፀም የህግ አይነት ነው። በህግ ፍልስፍናውም ሆነ በኢትዮጵያ የወንጀል ህግ ላይ ይህ አይነት ሚዛናዊነት (Balance) በአግባቡ የሚነሳና የሚንፀባረቅ ነው። ከእነዚህ ሚዛናዊነት መካከል የግለሰቦች ነፃ ሆኖ የመገመት መብት (presumption of innocence) አይነተኛ ማሳያ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል።


ከአለም አቀፍ ስምምነቶች እንደ International Convention on Civil and Political Rights (ICCPR) እና በኢትዮጵያ ህገ መንግስት አንቀፅ 14(2) እና 20(3) እንደቅደም ተከተላቸው ነፃ ሆኖ የመገመት መብት ተደንግጎ የሚገኝ መሆኑን ማየት እንችላልን። ነፃ ሆኖ የመገመት መብት የሚዘልቀው ወንጀል አድራጊው በፍ/ቤት ጥፋተኛ እስኪባል ድረስ ሲሆን እስከዚያ ድረስ ወንጀለኛ ተብሎ ሊጠራም ሆነ እንደወንጀለኛ ሊታይና ሊስተናገድ አይችልም። አንድ ግለሰብ ደግሞ በፍ/ቤት ጥፋተኛ የሚባለው ወንጀሉን መፈፀሙ ሲረጋገጥ ነው። ወንጀል ተፈፀመ የሚባለው ደግሞ በወንጀል ህጋችን አንቀፅ 23(2) መሰረት ሕጋዊ፣ ግዙፋዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች በአንድነት ተሟልተው ሲገኙ ነው።


እያንዳንዱ ፍሬ ነገር ሰፊና ጥልቅ ሀሳብ ያዘሉ በመሆኑ ለዚህ ፅሁፍ አላማ ሲባል አጭር ማብራሪያ ብቻ ቀርቧል።

 

ወንጀልን ስለሚያቋቁሙ ፍሬ ነገሮች

ሕጋዊ ፍሬ ነገር


ሕጋዊ ፍሬ ነገር የሚባለው ባጭሩ የሚከለክል ወይም የሚያስገድድ ህግ ሊኖር እንደሚገባ የሚያትት መርህ ነው። ለምሳሌ መስረቅ ክልክል እንደሆነ ካልተደነገገ የሌላን ግለሰብ ንብረት ያለፈቃድ መውሰድ ወንጀል ሊያሰኘው አይችልም። ሌላ ምሳሌ ለመጨመር ያክል ግብር መከፈል እንዳለበት የሚደነግግ ህግ ከሌለ ግብር አለመከፍል ጭራሹን ወንጀል ሊሆን አይችልም።

ግዙፋዊ ፍሬ ነገር


ግዙፋዊ ፍሬ ነገር የሚባለው ደግሞ በወንጀል ህግ የተደነገገውን ወይም ከላይ ሕጋዊ ፍሬ ነገር ያልነውን መጣስ ነው። ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም ድርጊት የሚባለው በህግ አድርግ የተባለውን አለማድረግ (Omission) ወይም አታድርግ የተባለውን ነገር ማድረግ (Commission) ነው! ለምሳሌ፡- ከበደ 500 ብር ከአለማየሁ ቢወስድ፤ ያለአለማየሁ ፈቃድ መውሰዱ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም በማድረግ የሚፈፀም ድርጊት ነው (crime by commission)። አለማየሁ ግብር መክፈል እያለበት ባይከፍል፤ ግብር አለመክፈሉ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም ባለማድረግ የሚፈፀም ድርጊት ነው (crime by omission)።

 

ሞራላዊ ፍሬ ነገር


ሞራላዊ ፍሬ ነገር ወይም ወንጀልን የማድረግ ሀሳብ ሲባል ሊጨበጥ፣ ሊዳሰስ ሊታይ የማይችል በወንጀል አድራጊ አስተሳሰብ ላይ ያነጣጠረ ጉዳይ ነው። ይህም ሲባል ግዙፋዊ ፍሬ ነገሩን ያደረገው አስቦ፣ ቸልተኛ ሆኖ ወይም ያለሀሳቡና ያለቸልተኛነቱ በድንገተኛ አጋጣሚ (Accident) የመፈፀሙን ሁኔታ የሚያይ መሆኑን ከወንጀል ህጉ አንቀጽ 57 እና ተከታዮቹ መረዳት ይቻላል።

 

ቸልተኛነት /Negeligiance/


ቸልተኝነት በአጠቃላይ አንድ ግለሰብ ተገቢውን ጥንቃቄ ማድረግ አለማድረጉን የሚያይ ክፍል ነው። አንድ ወንጀል አድራጊ ሆነ ብሎ ወንጀሉን ባያደርግም እንኳ ተገቢውን ጥንቃቄና ንቃት አክሎ ቢሆን ኖሮ ወንጀሉ አይፈፅምም ነበር የሚባልበት አይነት ሲሆን ነው። ቸልተኛነት ቀጥተኛና ኢ-ቀጥተኛ ተብለው ለሁለት ይከፈላሉ። በአጭሩ ቀጥታዊ ቸልተኛነት /Direct or Advertent Negligence/ የሚባለው ወንጀል አድጊው የሚያፈጽመው ተግባር ህገ-ወጥ ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል ቢያውቅም አይደርስም ብሎ ክዶ አልያም ግምት ወስዶ የፈፀመ ሲሆን ነው። በሌላ በኩል ደግሞ ወንጀል አድራጊው የሚፈፅመው ተግባር ህገ-ወጥ ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል የማያውቅ ሲሆን ነገር ግን ማወቅ የሚችልበት ምቹ ሁኔታ እያለ ይሄን ባለመገመት ወይም ባለማሰብ በሚፈፅምበት ጊዜ ኢ-ቀጥታዊ ቸልተኝነት /Indirect or Inadvertent Negligence/ ይባላል። ለምሳሌ አለማየሁ መኪናውን በሚያሽከረክርበት ወቅት ከፍጥነት በላይ ቢያሽከረክርና በመንገደኛ ላይ አካል ጉዳት ቢያደርስ ቸልተኛ በመሆኑ ላደረሰው ጉዳት ይጠየቃል።

 

አስቦ ወንጀል ማድረግ /Intention/


ሌላው የሀሳብ ክፍል አስቦ ወንጀል ማድረግ የሚባለው ክፍል ነው። ይሄ ከፍል ወንጀል አድራጊው ስለወንጀሉ ሙሉ ግንዛቤ ማለትም ዉጤቱን የሚያወቅ መሆኑና ለዚህም ፈቃደኛ የሆነ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ይህ ማለት ወንጀልን አስቦ ማድረግ ሁለት ዋና ዋና ክፍሎች እንዳሉት መገንዘብ ይቻላል። አንደኛው አንድ ግለሰብ ሊያደርግ ያለው ድርጊት ምን ውጤት እንዳለው የመገንዘቡ ሁኔታ (full knowledge) ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የወንጀሉን ውጤት ለመቀበል የወሰነ ወይም ለውጤቱ ፍላጎት ያለው (Will or Volition) መሆኑ ነው። የድርጊቱን ውጤት መገንዘብ ሲባል ሊያደርግ ባለው አንድ እንቅስቃሴ ምክንያት ተከትሎ የሚመጣውን ውጤት በአግባቡ መረዳት ሲሆን ምክንያቱም ሆነ ውጤቱ በሕግ የማይፈቀድ መሆኑን የተረዳ መሆኑንም ያሳያል። ለምሰሌ አንድን ግለሰብ በሽጉጥ ጭንቅላቱን ተኩሶ መምታት የሚገድል ተግባር መሆኑን የሚያውቅና የተገነዘበ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ሌላው የሀሳብ ክፍል ደግሞ ውጤቱን የተቀበለ ወይም የፈቀደ መሆኑ ሲሆን ውጤቱን ለማግኘት ተገንዝቦ የፈቀደ፣ ፍላጎት ያለው ወይም ይሁን ያለው ነው።


ወንጀልን አስቦ የማድረግ ሀሳብ በሁለት የሚከፈሉ ናቸው። የመጀመሪያው ቀጥተኛ /Direct Intention/ የሚባለው ሲሆን ወንጀል አድራጊው በሚያደርገው ተግባር ሊገኝ የሚችለውን ዉጤት ተገንዝቦና ለማግኘትም ፈልጎ /full knowledge/ ድርጊቱን ፈቅዶ /will or volition/ ያደረገ እንደሆነ ነው። ኢ-ቀጥተኛ /Indirect Intention/ የሚባለው በአንፃሩ ደግሞ ወንጀል አድራጊው በሚያደርገው ተግባር ሊገኝ የሚችለውን ውጤት የተገነዘበ ሲሆን ነገር ግን ለውጤቱ ቀጥተኛ የሆነ ፍላጎት ባይኖረውም ድርጊቱን ከመፈፀም ከመታቀብ ይልቅ ውጤቱን የተቀበለና የመጣው ይምጣ ብሎ የተጓዘ መሆኑን የሚያሳይ ነው። እነዚህን የሀሳብ ከፍሎች ከግለሰቡ ተግባር እና ከባቢያዊ ሁኔታዎች መገንዘብ የሚቻልና ከሳሽ ዐ/ህግ ይህን እርግጠኛ ሆኖ ክሱን ማቅረብ ይኖርበታል። ከላይ ባየነው ምሳሌ ላይ ከበደ ገንዘቡን ሆነ ብሎ መውሰዱ የወንጀል አድራጊውን የሀሳብ ክፍሉን ወይም ሞራላዊ ፍሬ ነገሩን ያሳየናል።


በሌላ በኩል ተገቢ የሆኑትን የትራፊክ ህግጋቶች ጠብቆ የሚያሽከረክር ግለሰብ ያለጥፋቱ በመንገደኛው ስህተት ቢገጭና ቢገድል ጥፋተኛ ሊሆን እንደማይችል የወንጀል ህጉ አንቀፅ 57(3) ይደነግጋል፤ ምክንያቱ ደግሞ ሞራላዊ ፍሬ ነገር ማለትም ችልተኝነትም ሆነ በማሰብ ወንጀልን የማድረግ ሀሳብ የለውምና።

 

የወንጀል ኢ-ሀላፊነት


የወንጀል ኢ-ሀላፊነት የሚባለው ወንጀል አድራጊው በወንጀል ህግ ተጠያቂና ተቀጪ ሊሆን የማይችልባቸው ሁኔታዎች ሲሆኑ የወንጀል ተግባር ወይም ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ተፈፅሞ ሞራላዊ ፍሬ ነገር ሊጓደል የሚችልባቸው ሁኔታዎች ናቸው። እነዚህ ሁኔታዎች ከግለሰቡ ሞራላዊ ቅኝት አንፃር የሚታዩ ሲሆን በወንጀል ህጉ አንቀጽ 48 እና 49 ላይ ተመልክተዋል። እስከ 9 ዓመት ድረስ ያሉ ልጆች፣ በሚያደርጉት ድርጊት የሚያስከትለውን ውጤት የማይገነዘቡ ወይም ውጤቱን ተገንዝበው ፍላጎታቻውን ወይም ፈቃዳቸውን መቆጣጠር የማይችሉ የአእምሮ ህሙማን እና በሌሎች ስነ-ህይወታዊ ምክንያቶች የተግባራቸውን ውጤት አልያም የፍቃዳቸውን ሁኔታ መገንዘብ ወይም መቆጣጠር ያልቻሉ ግለሰቦችን በተመለከተ ተገቢው እርዳታ የሚደረግላቸው እንጂ የሚቀጡ እንዳልሆኑ ህጉ ይደነግጋል። (እዚህ ላይ ምንም እንኳ በኋላ በዝርዝር የምንመለከተው ቢሆንም በፍሬ ነገር መሳሳትን በተመለከተ አንቀጽ 48 እና 49 ላይ ያልተካተተ መሆኑን ልብ ይሏል!) ለምሳሌ አንድ የአእምሮ ህመምተኛ አንድን ግለሰብ ሊገል ካለው ጠላት እየተከላከለለት መስሎት ግለሰቡን ቢገድልና በእውነቱ ግን ይህን ግለሰብ ሊያጠቃ የመጣ ሌላ ግለሰብ ባይኖር ይህ የአእምሮ ህመምተኛ የተግባሩን ውጤትም ሆነ ለውጤቱ ፍላጎት የሌለው በመሆኑ በወንጀል ህግ ሊቀጣ አይችልም።

 

በህግ የተፈቀዱ፣ የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ


ሌላው በወንጀል ሕጉ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ተፈፅሞ ነገር ግን ቅጣት ተፈፃሚ የማይሆንበት ሁኔታ እንዳለ ከአንቀፅ 68 እስክ አንቀፅ 81 ድረስ ያሉትን ድንጋጌዎች መመልከት እንችላለን። እነዚህ ድንጋጌዎች ድርጊቱ እንዲፈፀም በሕግ የተፈቀዱ ወይም ክልከላ ያልተደረገባቸው ወይም የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ ሲሆኑ ከላይ ከህጋዊነት መርህ ወይም ፍሬ ነገር ጋር ሊገናኙ የሚችሉ ናቸው። በህጋዊነት መርህ ላይ አታድርግም አድርግም ብሎ የሚያዝ ደረቅ የሆነ ህግ ባለመኖሩ ምክንያትና ብሎም ሁኔታዎችን መሰረት ባደረገ መልኩ ማድረግ የተፈቀደበት ሁኔታ መኖሩን ከሕጉ መገንዘብ ይቻላል። በአንቀጽ 68 ላይ ወታደራዊ ወይም መንግስታዊ ስራዎችን ለማከናወን የሚፈፀሙ ድርጊቶች የተፈቀዱ ድርጊቶች ወይም ያልተከለከሉ በመሆናቸው ሊያስቀጣ እንደማይችል ይደነግጋል። ለምሳሌ አንድ ወታደር በጦር ሜዳ ውስጥ ለሚገድለውና ለሚያቆስለው እንዲሁም ለሚያወድመው ንብረት የሕግ ተጠያቂነት እንደሌለበት መገንዘብ ይቻላል።


እንዲሁም በአንቀፅ 69 መሰረት የሙያ ግዴታን ለመወጣት ሙያዊ ስነ-ምግባርን ተከትሎ እስከተከናወነ ድረስ የተፈቀደ ተግባር በመሆኑ ሊያስጠይቅ አይችልም። እንደምሳሌ የቀዶ ጥገና ህክምናን ሙያ ብንወስድ የአንድ ግለሰብ አካል ላይ ጉዳት አድርሶ የሚከናወን ህክምና ቢሆንም ሙያዊ ስነ-ምግባርን ተከትሎ እስከተፈፀመ ድረስ የተፈቀደ ተግባር ነው። የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ ጥፋቶችን በተመለከተም የወንጀል ህጉ ከአንቀጽ 70 እስከ 81 ድረስ ደንግጓቸው እናገኛለን። እነዚህ ሀሳቦች በመሰረቱ ወንጀልን ከሚያቋቁሙ ሶስት ፍሬ ነገሮች መካከል አንዱን የሚያጓድሉ ሁኔታ ሳይሆኑ ከተለያዩ ነገሮች በመነሳት ያለመቅጣትና ይቅርታን ተፈፃሚ የማድረግ ሁኔዎች ናቸው። ከነዚህም መካከል በስህተት ወንጀልን ስለማድረግ የሚያትተው የህግ ድንጋጌ በአንቀፅ 80 እና 81 ላይ ሲሆን በአንቀፅ 80 ላይ በፍሬ ነገር መሳሳትን በአንቀፅ 81 ላይ ደግሞ በሕግ ላይ መሳሳትን ደንግጓል /በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ከአላማው አንፃር በህግ ላይ መሳሳት አልተካተተም/። በመቀጠል በፍሬ ነገር መሳሳትን በዝርዝር እንመልከት።

በፍሬ ነገር መሳሳት /Mistake of Fact/


በፍሬ ነገር መሳሳት ማለት በማሰብ ሳይሆን ቅንና ሐቀኛ በሆነ መንገድ አንድ ሁኔታ፣ ክስተት ወይም ፍሬ ነገር በተጨባጭ ቢኖርም ባይኖርም የራስን ግንዛቤ በመያዝ የሚፈፀም ድርጊት ነው። በዚህ ትርጉም ውስጥ በአንድ በኩል የግለሰቡ ግንዛቤ በተጨባጭ ካለው ሁኔታ ጋር በከፊልም ሆነ በሙሉ የማይገናኝ እንደሆነ መረዳት የሚቻል ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ በተጨባጭ ያለው ክስተት ወይም ሁኔታ ሊኖርም ላይኖርም የሚችል መሆኑን ግንዛቤ ሊወሰድበት ይገባል። ፍሬ ነገሩ ሌላ ሆኖ የግለሰቡ ግንዛቤ ደግሞ ሌላ በመሆኑ ሳቢያ የተፈፀመውን ድርጊት በስህተት ላይ የተመሰረተ ያደርገዋል። ይህ እሳቤ የሚያጠነጥነው በግለሰቡ የሀሳብ ክፍል ላይ እንደሆነ ማየት የሚቻል ሲሆን የወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ሕጋዊ ነገሮችን ለማድረግ ያሰበ ቢሆንም በስተመጨረሻ ላይ ግን ሕገ ወጥ ተግባርን የማድረግን ሁኔታን የሚያሳይ ነው።


በአጠቃላይ የግለሰቡ ግንዛቤና ፈቃድ ካደረገው ተግባር ጋር የሚጣጣምና የሚገናኝ አይደለም። በሌላ አነጋገር ሁኔታውን የተገነዘበ ቢሆን ኖሮ የወንጀል ተግባሩን እንደማያደርገው ወይም እንደማይፈፅመው የሚታወቅና እርግጠኛ ሊሆን የሚቻልበትን ሁኔታ ነው። ታዲያ ይህ ሁኔታ በተከሰተበት ወቅት ግለሰቡ በሕግ የሚጠየቅበት ወይም የሚቀጣበት አግባብ አንደማይኖር የህግ ፍልስፍናውም ሆነ የሀገራት የወንጀል ህግ ያስገነዝቡናል። በሕግ ፍልስፍናው አንድ ግለሰብ ሊጠየቅና ሊቀጣ የሚገባው የሀሳብ ክፍሉ ሲሟላ እንደሆነ ቀደም ብለን አይተናል። በዚህ መለኪያ መሰረት ደግሞ በስህተት የተፈፀመ ወንጀል የሀሳብ ክፍሉ እንደሌለው ማየት ይቻላል።


አንድ ግለሰብ ሊያደርግ ያለው ድርጊት ምን ወጤት እንዳለው የመገንዘቡ ሁኔታ (full knowledge) በግንዛቤው ሳቢያ የተዛባ በመሆኑና የወንጀሉን ውጤት ያልተቀበለበት ሁኔታ በመኖሩ ወይም የወንጀሉን ሁኔታ ቢቀበልም እንኳን በህግ በተፈቀደለት መሰረት (ይህ ሁኔታ በጥንቃቄ በእያንዳዱ ጉዳዮች ሊታዩ የሚገባቸው መሆኑን ማስተዋል ያስፈልጋል) ተግባሩን እየተወጣ መሆኑን ተረድቶ የወሰነ ወይም ለውጤቱ ፍላጎት ያለው (Will or Volition) በመሆኑ የሀሳብ ክፍሉን ስንኩል ወይም ያልተሟላ ያደርገዋል። ይህ ደግሞ ወንጀል እንደተፈፀመ የማያስቆጥር በመሆኑ ግለሰቡ በሕግ ሊጠየቅም ሆነ ሊቀጣ አይችልም።


በፍሬ ነገር መሳሳት ሁለት አይነት ሊሆን ይችላል። የመጀመሪያው መሰረታዊ ስህተትን መፈፀም /Fundamental mistake/ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ መሰረታዊ ያልሆነ ስህተትን መፈፀም /Non-Fundamental/ ነው።

 

መሰረታዊ ያልሆነ ስህተት /Non-Fundamental/


መስረታዊ ያልሆነ ስህተት /Non-Fundamental/ የሚባለው ወንጀሉ የተፈፀመበት ግለሰብ ወይም የግል ተበዳይ እና ወንጀል ለማድረግ ከታቀደበት ግለሰብ ጋር ልዩነት መኖሩ /Mistake of identity of Victim/ ሲሆን ሌላኛው ድርጊቱ የተፈፀመበት ነገር /Object/ ወንጀል ለማድረግ ከታሰበው ነገር /Object/ ጋር ልዩነት ያለው መሆኑ /mistake of Object of the Offence/ ነው። እንደ እንግሊዝና ካናዳ ያሉ ሀገሮች ደግሞ ይህንኑ ሀሳብ የተሻገረ ወንጀል የማድረግ የሀሳብ ክፍል /Transferred Intent/ በሚለው የሚገልፁት ሲሆን ተመሳሳይነት ያላቸው ሀሳቦች ናቸው። ይህ አይነት ስህተት በወንጀል አድርጊው የሀሳብ ክፍል ውስጥ ያለው እሳቤ ለይቶ በሚያውቀው ግለሰብ ላይ ሊፈፅም የፈለገውን ድርጊት በሌላ ባላሰበው ግለሰብ ላይ የፈፀመው እንደሆነ ነው።


ይህ አይነት መሳሳት መሰረታዊ ስህተት ሊባል የማይችል ሲሆን ወንጀል አድራጊውም በሕግ ተጠያቂ ሆኖ ሊቀጣ እንደሚገባ በወንጀል ሕጋችን 80(3) ላይ በግልፅ ተመልክቷል። ይህ የሆነበት ምክንያት በዋናነት የወንጀል አድራጊው ወንጀል የማድረግ የሀሳብ ክፍል አልተሟላም ለማለት የማያስችል ሲሆን ግለሰቡ ሌላ ግለሰብን ለማጥቃት ያሰበና ውጤቱንም ተቀብሎ የፈቀደ በመሆኑ የተሟላ የሀሳብ ክፈል አዝሎ ተንቀሳቅሷል ሊባል የሚችል ነው። የወንጀል አድራጊው መሳሳት የግል ተበዳዮች መቀያያርን ብቻ ያስከተለ በመሆኑ መሰረታዊ ስህተት አያሰኘውም። የህጉ አላማ ግለሰቦችን ከመጠበቅ ጋር የተያያዘ በመሆኑ ወንጀል አድራጊው ያሰበው ግለሰብ ላይም ሆነ ያላሰበው ግለሰብ ላይ ጉዳት እስከ ደረሰ ድረስ ሕጉ ወንጀል አድራጊውን ይጠይቃል ይቀጣል። ለምሳሌ አንድ ግለሰብ ከበደ የተባለውን ለመግደል በማታ መሸጎ ጠብቆ ሳለ አየለ የተባለን ግለሰብ ቢገድል በሕጉ መሰረት ይጠየቃል። ሕጉ ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን የፈፀምኩት በስህተት ነው ሊል እንደማይችል በግልፅ ያስገነዝበናል።


ሌላው መሰረታዊ ያልሆነው ስህተት በወንጀሉ አላማ ወይም ነገር ላይ የተፈፀመ ልዩነት /mistake of Object of the Offence/ ሲሆን ግለሰቡ አላማ አድርጎ የተነሳውን ፈፅሜያለሁ ብሎ ያሰብ ቢሆንም ነገር ግን እንደ እቅዱ ሳይሆን ከዛ በተለየ የወንጀል ፍሬ ቢይዝ ወይም ቢያገኝ ማለት ነው። ለምሳሌ አንድ ግለሰብ እጅግ ውድ የሆነ እንቁ የሰረቀ መስሎት እውነተኛ ያልሆነ ወይም አርቴፊሻል እንቁ ቢሰርቅ በወንጀል ተጠያቂ ልሆን አይገባም ማለት አይቻልም። ሕጉ እንዲህ አይነት ስህተቶችን ከለላ ያልሰጣቸው ስህተቶች ናቸውና ተጠያቂነትን አስከትሎ ቅጣትን ተፈፃሚ ያደርጋል።

 

መሰረታዊ ስህተት /Fundamental mistake/


ሌላው መሰረታዊ ስህተት /Fundamental mistake/ የሚባለው አይነት ሲሆን በወንጀል ህጋችን አንቀፅ 80(1) የተመለከተና ወንጀል አድራጊውን ከቅጣት ነፃ የሚያደርግና ይቅርታ የሚያሰጥ አይነት ስህተት ነው። ይህ አይነት ስህተት የወንጀል አድራጊውን ወንጀል የማድረግ ሀሳብ ቀሪ የሚያደርግ በመሆኑ ግለሰቡን ያለሀሳቡ ተጠያቂ ማድረግ ስለማይቻልና ፍትሀዊ ስላልሆነ ከተጠያቂነት ነፃ የሚሆንበት የህግ ስርዓት ነው። ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው ፍሬ ነገሩ ሌላ ሆኖ የግለሰቡ ግንዛቤ ደግሞ ሌላ በመሆኑ ሳቢያ የተፈፀመው ድርጊት እንደ መሰረታዊ ስህተት ተቆጥሮ በወንጀል ህጉ አንቀፅ 80(1) መሰረት ተጠያቂነትንና ቅጣትን አያስከትልም። እዚህ ላይ የምንገነዘበው በወንጀል አድራጊው ተግባርና በወንጀል አድራጊው ግንዛቤ፣ ፍላጎት ወይም ፈቃድ መካከል ግኑኝነት የሌለ መሆኑን ነው።


በሌላ አነጋገር የወንጀል ድርጊቱ ኖሮ የሀሳብ ክፍሉ የሌለበት ሁኔታን የሚያሳይ ነው። መሰረታዊ ስህተት በሶስት አይነት መልኩ ሊንፀባረቅ ይችላል። የመጀመሪያው መሰረታዊ የስህተት አይነት እውነታውና የወንጀል አድራጊው ግንዛቤ የተለያየ ሲሆን ነው። ይህ አይነት ስህተት በመሰረቱ ያልተፈቀደና ክልከላ የተደረገበት ተግባር የተፈፀመ ቢሆንም ሆን ተብሎ ያልተፈፀመ በመሆኑ ሕጉ የሚሰጠው ልዩ አስተያየት ነው። ለምሳሌ በካፌ ውስጥ አንድ ግለሰብ የራሱ የሞባይል ስልክ መስሎት የሌላን ግለሰብ ስልክ ይዞ ቢሄድ እንደማለት ነው።

 

ሁለተኛው መሰረታዊ የስህተት አይነት የወንጀል አድጊው ድርጊት የተፈቀደ ወይም ክልከላ ያልተደረገበት ሆኖ ነገር ግን ድርጊቱ የተፈፀመው በህግ በተፈቀደው አግባብ (በወንጀል ሕጉ 68 እና 69) ባለመሆኑ ምክንያትና ግለሰቡ በህግ በተፈቀደው መሰረት ተግባሩን እያከናወነ መስሎት ያደረገው ተግባር ነው። ለምሳሌ አንድ ፖሊስ በሕጉ በተፈቀደለት መሰረት ወንጀል የፈፀመን ተጠርጣሪ ለመያዝ ብሎ ነገር ግን ወንጀል ያልፈፀመን ሌላ ግለሰብ ቢይዝ የወንጀል ሕጉ ይቅርታ የሚሰጥበት ሁኔታን ይመለከታል። ነገር ግን ይህ ግንዛቤ አግባብ ነው ወይስ አይደለም የሚለውን በተመለከተ ፍ/ቤቱ ግላዊ፣ ከባቢያዊና ምክንያታዊ ሁኔታን ተመልክቶና የግለሰቡን ትክክለኛ ሀሳብ ለመገንዘብ ከታች የምንመለከታቸውን መመዘኛዎች መሰረት በማድረግ የሚመዝነው ወሳኝ ጭብጥ መሆኑን ልብ ይሏል።


ሶስተኛው መሰረታዊ የስህተት አይነት ሚባለው ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን ለማድረግ ወስኖ የተንቀሳቀሰ ቢሆንም በማክበጃነት የተመለከቱትን ፍሬ ነገሮች በፍፁም ያልተገነዘበውና ያልፈለገው ነገር ግን የፈፀመው ድርጊት ነው። ለምሳሌ ወንጀል አድራጊው አንድን ግለሰብ ቢሰድበውና ቢያዋርደው ነገር ግን ግለሰቡ የመንግስትን ስራ በማከናወን ላይ ያለ ቢሆን ወንጀል አድራጊው ይህን ጉዳይ እስካልተገነዘበ ድረስ በከባድ ድንጋጌ ማለትም በወንጀል ሕጉ 618 ሳይሆን የሚጠየቀውና የሚቀጣው ባወቀው ልክ ብቻ ማለትም በአንቀፅ 615 መሰረት ነው።


መሰረታዊ ስህተት የማያስቀጣና ይቅርታ በሕጉ መሰረት የሚያሰጥ መሆኑ በመርህ ደረጃ የተቀመጠ ቢሆንም በልዩ ሁኔታ ደግሞ በቸልተኛነት እና በሌላ አስከትሎ ባደረገው ወንጀል ልክ የሚጠየቅ መሆኑን በአንቀፅ 80(2) ላይ ያስቀምጣል። ምንም አንኳ ግለሰቡ ወንጀሉን የፈፀመው ሆነ ብሎ ባይሆንም ነገር ግን ሊወስድ የሚገባውን ጥንቃቄ ቢወስድ ኖሮ ወንጀሉን አይፈፅምም ነበር የሚያስብል እንደሆን ወንጀል አድራጊው በቸልተኛነት ወንጀሉን በመፈፀሙ ሊጠየቅ ይችላል። በሌላ ሁኔታ ደግሞ ምንም እንኳን በአንድ በኩል የተፈፀመው ወንጀል በወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ውስጥ የሌለ ቢሆንም በሌላ መልኩ ደግሞ ሌላ ወንጀልን ሊያቋቁም የሚቻልበት ሁኔታ አለ። ይሀ አይነት ሁኔታ በአብዛኛው በተደራራቢ ወንጀሎች ላይ የሚንፀባረቅ ነው።


ከላይ ያየናቸውን የፍሬ ነገር መሳሳት ጉዳዮች እንዴት መመዘን ይቻላል የሚለውን ቀጥሎ ድግሞ እንመልከት።

 

በፍሬ ነገር የመሳሳት መመዘኛ


መሰረታዊ የፍሬ ነገር ስህተት /Fundamental mistake/ መኖር አለመኖር ለማወቅና ለማረጋገጥ በተለያዩ ሀራት የተለያዩ መመዘኛዎችን ይጠቀማሉ። እነዚህ መመዘኛዎች ከግለሰብ /ወንጀል አድራጊው/፣ ከወንጀል ህጉ አላማ እና ከማህበረሰቡ ደህንነትና ጥቅም አኳያ ሚዛናቸውን የጠበቁ መሆን እዳለባቸው ይታመናል። ሆኖም የተለያዩ ሀገራት ወደ አንዱ የሚያጋድሉበት ሁኔታዎች እንዳሉ የሚስተዋል ነው። በአለማችን ላይ ካሉ መመዘኛዎች መካከል ቅቡል እየሆኑ የመጡ ሁለት መመዘኛዎች ሲኖሩ የመጀመሪያው መመዘኛ ሀቀኝነት /Honest/ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ ምክንያታዊነት /Reasonableness/ ናቸው። አንዳንድ ጊዜም ሀቀኝነትና ምክንያታዊነት /Honest and Resonablness/ በጋራ ተግባር ላይ ሲወሉ እንደ ሶስተኛ መመዘኛ ተደርጎ የሚታይበት ሁኔታም አለ።


እነዚህ ሁለት መመዘኛዎች በአንዳንድ ሀገራት በተናጥል ሲጠቀሙባቸው ሌሎች ሀገራት ደግሞ በአንድነት የጠቀሙባቸዋል (ሶስተኛ መመዘኛ)። ለዚህ መለያየት በዋናነት በፍሬ ነገር መሳሳት የሚታይበትና የሚስተናገድበት ሁኔታ ነው። በአንዳንድ ሀገሮች ወንጀል ከማድረግ ሀሳብ ክፍል ጋር እጅጉን በማቆራኘት መሳሳቱ እስከተፈጠረ ድረስ ከሳሽ ዐ/ህግ ይህ ስህተት ወንጀል የማድረግ ሀሳቡን ቀሪ እንዳላደረገ ተግቶ ማስረዳት እንዳለበት ሲያስገነዝቡ /ይህ አይነቱ ሀሳብ ከወንጀል ህጋችን አንቀጽ 48 እና 49 አንፃር ሊታይ ይገባዋል/ ሌሎች ሀገሮች ደግሞ ይህ አይነቱ ስህተት ተከሳሹ ሊከላከልበትና ለፍ/ቤቱ ሊያስረዳ የሚገባው እንዲሁም በልዩ ሁኔታ ሊታይ በጠባቡም ሊተረጎም እንደሚገባ ያስቀምጣሉ /In other words, where some regard mistake of fact in relation with negation of guilty intention others see it as an affirmation of positive defense by the accused/።


ሀቀኝነት /Honest/ የሚባለው መመዘኛ ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን በሚፈፅምበት ወቅት የነበረው የሀሳብ ክፍል ወንጀል የማድረግ ሀሳብ እንዳልነበረውና ፍፁም ቅንነትና ሀቀኝነት የተሞላበት መሆኑን ብቻ የሚያይ ነው። ተንኮል አለው ወይስ የለውም የሚለውን ያያል። ምንም እንኳ አንድ ምክንያታዊ ሰው ወንጀል አድራጊው በተረዳው መንገድ ሊረዳው እንደማይችል ቢታወቅም ብሎም ወንጀል አድራጊው የተረዳበት መንገድ ጭራሹን የሚያስቅ ቢሆን እንኳን ሀቀኛ /Honest/ እስከነበረ ድረስ በወንጀል ሊጠየቅና ሊቀጣ እንደማይገባ የሚያስገነዝብ ነው።


ይሄ መመዘኛ መሰረት የሚያደርገው የግለሰቡን የወንጀል የማድረግ ሀሳብ በራሱ አለው ወይስ የለውም የሚለውን ግላዊ /Subjective/ መመዘኛን ነው። (ይህ አይነት መመዘኛ በሀገራችን እድሜያቸው ከ9 ዓመት በታች እና በስነ-ህይወት ሳቢያ ሀሳብና ፈቃድ የሌላቸውን ግለሰቦች ብቻ የሚመለከት መለኪያ እንደሆነ ልብ ይሏል) ለዚህ መመዘኛ አይነተኛ ምሳሌ የምትሆነን ሀገር ካናዳ ነች። የካናዳ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ የወንጀል አድራጊው እምነት ወይም ሀቀኝነት ሊታይ የሚገባ እንጂ አድራጎቱ ምክንያታዊ ነበር የሚለው መመዘኛ ግምት ውስጥ ሊገባ እንደማይገባ አስገንዝቧል። ነገር ግን የግለሰቡን ሀቀኝነት ለመመዘን ከባቢያዊ ሁኔታዎችን መፈተሽ አስፈላጊ ነው። በዚህም ፍተሻ ወቅት ወንጀል አድራጊው ሀቀኛ ነበር ወይስ አልነበረም የሚለውን ለማወቅ ምከንያታዊነትን ከግምት ውስጥ የሚገባበት ሁኔታ አለ።


ሌላው መመዘኛ ምክንያታዊነት /Reasonableness/ ሲሆን ይህ አይነት መመዘኛ የግለሰቡን ወንጀል የማድረግ ሀሳብ ሀቀኛ ነበር ወይስ አልነበረም ከሚለው ባሻገር ተጠራጣሪ የሆነና ወንጀል አድራጊው የደረሰበት ግንዛቤና ድምዳሜ ላይ አንድ ምክንያታዊ ሰው በቦታው እና በሰዓቱ ቢኖር ኖሮ ተመሳሳይ ግንዛቤና ድምዳሜ ላይ ይደርስ ነበር ወይ የሚለውን ይፈትሻል። በዚህ መለኪያ መሰረት የወንጀል አድራጊው ሀሳብ የሚፈተሸው በአንድ ምክንያታዊ ሰው /Reasonable Man/ አስተሳሰብ ሲሆን አስቂኝ አረዳዶች ብሎም ከምክንያታዊው ሰው በታች ያሉ ግንዝቤዎች ተቀባይነት የላቸውም። በመሰረቱ የአንድን ግለሰብ የሀሳብ ሁኔታ ፈትሾ ማወቅ እጅግ አዳጋች ሲሆን በተለይ ፍተሻው ያለመመዘኛ ወይም ከራሱ ከወንጀል አድራጊው በመነሳት ፍተሻ የሚደረግ እንደሆን የወንጀል ህጉን አላማና የህብረተሰብን ጥቅም በእጅጉ ችግር ውስጥ የሚከትና የፍትህ መጓደልን ሊያስከትል ይችላል።


የምክንያታዊነት /Reasonableness/ መመዘኛ ግላዊ ያልሆነ /Objective/ ሲሆን ይህን አይነት መለኪያ የሚጠቀሙ ሀገሮች የፍሬ ነገር መሳሳትን በልዩ ሁኔታ የሚያዩና በመከላከያነት የሚቀርብ /Affirmative Defense/ መሆኑን በህጋቸው የደነገጉ ሀገራት ናቸው። ይህም ማለት ሕጉ ወንጀል አድራጊው ጥፋት አላጠፋም የሚለውን ሀሳብ ለማንፀባረቅ ሳይሆን ከነባራዊው ሁኔታ በመነሳት የቅጣትን እርምጃ ከመውሰድ ይልቅ በይቅርታ ማለፍን የመረጠ ከመሆኑ ጋር የሚያያዝና በጠባቡ የሚተረጎም የህግ ፍልስፍና ነው። አሜሪካ የምክንያታዊነትን /Reasonableness/ መለኪያ የምትገለገል መሆኑን ከተለያዩ ፅሁፎች መገንዘብ ይቻላል። ይህ ሲባል የግለሰቡን የወንጀል የማድረግ ሀሳብ መኖር አለመኖሩን የምትመዝነው በምክንያታዊው ሰው / Reasonable Man Standard/ አስተሳሰብ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል (The Mistake of Fact Defence and the Reasonable Requirment, Margaret F. Brinig)።


ሌሎች ሀገሮች ደግሞ ሁለቱንም መመዘኛ በአንድ ላይ ይገለገሉበታል። እንግሊዝ ሁለቱንም መመዘኛ የምትገለገል ሀገር መሆኗን ማወቅ ይቻላል (Mistake of fact, Canadian Bar Association, National Justice Section Committee on Criminal Code Reform)። ይህ መለኪያ ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት መለኪያዎችን በጋራ ተግባር ላይ የሚያውል ከመሆኑ ባሻገር የትርጉም ልዩነት የለው።


ኢትዮጵያ በፍሬ ነገር መሳሳትን በተመለከተ በወንጀል ህጓ አንቀጽ 80 ላይ የደነገገች መሆኑን ቀደም ሲል አይተናል። ይህ መሳሳት ከላይ ካየናቸው 2 (ወይም 3) መመዘኛዎች አንፃር ህጉ የቱን ይደግፋል የሚለውን ማየት ተገቢነት አለው። በአንድ በኩል ድንጋጌው በቀጥታ ሲታይ የወንጀል አድራጊውን የተሳሳተ ግንዛቤ መሰረት በማድረግ የሚታይ መሆኑን (ሀቀኝነትን /Honesty/) ሲያስገነዝብ በሌላ በኩል ደግሞ የህጉ አደረጃጀት በመከላከያነት /Affirmative defense/ የሚቀርብ እና በጠባቡ የሚተረጎም ልዩ አይነት ድንጋጌ እንደሆነ ከክፍሉ መገንዘብ ይቻላል (የወንጀል ህጉ ክፍል ሁለት የሚለውን ርዕስ ይመለከተዋል)። ይህ መሳሳት በአንቀጽ 48 እና 49 ላይ ከተመለከቱት ፍሬ ጉዳዮች (ማለትም እድሜንና የስነ-ህይወትን ጉዳይ ከተመለከቱት) ውስጥ ይልተካተተና በልዩ ሁኔታ በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 80 ላይ ሰፍሮ እናገኘዋለን።


ይህም ማለት ሕጉ በመከላከያነት ከሚቀርቡ /Affirmative defense/ ፍሬ ጉዳዮች ጋር እንዲታይና እንዲስተናገድ አልሞ ያሰፈረው ሀሳብ ነው። ይህ እንደሆን ደግሞ የማስረዳት ግዴታን በተከሳሹ ላይ የሚጥል በመሆኑ ልቅ ሆኖ የሚተረጎም ሳይሆን ምክንያታዊነትን /Reasanableness/ መሰረት አድርጎ የሚታይ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል። ነገር ግን ህጉ ከአደረጃጀቱና ከድንጋጌው በመነሳት ቅይጥ መለኪያን ይተገብራል ቢባል መሳሳት አይሆንም። ይህም ሲባል የሀቀኝነትን /Honest/ እና የምክንያታዊነትን /Resonableness/ መመዘኛዎች በጋራ ህጉ አካቷል ለማለት ነው። በተጨማሪ የወንጀል ሕጉን አቀራረፅ ብንመለከት ከ1949 ዓ.ም ወንጀለኛ መቅጫ ህግ ጋር ተመሳሳይነት ያለው ሲሆን በፍሬ ነገር የመሳሳትን ጉዳይ በሁለቱም ህጎች ተደንግጎ እናገኘዋለን። የወንጀለኛ መቅጫ ህግን የቀረፁት ፊሊፕ ግሬቨን /phillipe Graven/ የፍሬ ነገር መሳሳትን ምዘና ለማድረግ ሁለቱን መመዘኛዎች ባማከለ ሁኔታ የተደነገገ መሆኑን በፅሁፋቸው ሲያስገነዝቡ አሁን በስራ ላይ ያለው የወንጀል ህግም ከቀድሞ የተቀዳ በመሆኑ በዚህኛውም ህግ መለኪያው ተመሳሳይ እንደሆነ መረዳት ይቻላል ማለት ነው።


በአጠቃላይ በፍሬ ነገር በመሳሳት የሚፈፀም ወንጀል መሰረታዊ ስህተት መሆን እንዳለበት፤ የሀቀኝነትን /Honest/ እንዲሁም የምክንያታዊነትን /Resonableness/ መለኪያ በጋራ በመየዛ ሊመዘን የሚገባው ጉዳይ ነው። እነዚህን መመዘኛዎች ግልጋሎት ላይ ለማዋል የወንጀሉ አፈፃፀም፣ ቀጥታዊና ከባቢያዊ ሁኔታዎችን ግምት ውስጥ ማስገባትም የሚገባ ይሆናል።

 

በይርጋ አበበ

ካሜሩን ናይጄሪያዊው ወጣት ድምጻዊ ሄኖክ ባምፕ ወይም ኢኖክ ባምፕ ‹‹Everything is nice everything is spice›› ሲል የሰየመውን አልበሙን የሚስመርቀው አዲስ አበባ ስታዲየም አካባ በሚገኘው ናሽናል ታወር ህንጻ ላይ ባለው ሬስቶራንት ነው።

ድምጻዊው ትናንት ለመገናኛ ብዙሃን በሰጠው ጋዜጣዊ መግለጫ እንደተናገረው ሙዚቃን ከስሜት በዘለለ ለወጣቶች ትምህርት ለመስጠት ሲል እንደሚሰራው ገልጾ እንደማንኛውም አፍሪካዊ ወላጅ የእሱም ወላጆች ከሙዚቃው ይልቅ ወደ ትምህርቱ እንዲያዘነብል መክረውት ነበር። ለሁለት ጊዜ ያቋረጠውን ትምህርት እንደገና ጀምሮም ለበኮምፕዩተር ሳይንስ የመጀመሪያ ዲግሪ እንደተመረቀ ተናግሯል።

ዘጠኝ ዘፈኖችን የያዘውን ይህን የኢኖክ አልበም ኑሮውን አዲስ አበባ ያደረገው እንግሊዛዊው ኬኒ አለን ፕሮዲዩስ እንዳደረገው ተገልጿል። የምረቃ ስነ ስርዓቱ ከነገ በስቲያ አርም ከምሽቱ 1፡00 ጀምሮ የሚከናወን መሆኑን አርቲስቱ እና ማናጀሩ ተናግረዋል።

በአባቱ ካሜሩን እና በእናቱ የናይጄሪያ አጎራባች የካሜሩን ምድር ላይ የተወለደው ኢኖክ የሁለቱንም አገራት ፓስፖርት የሚጠቀም መሆኑን ገልጾ የሙዚቃው ሲዲ የጀርባ ምስልም በናይጄሪያ እና በካሜሩን ሰንደቅ ዓላማ የተዘጋጀ ነው።

የትራፊክ አደጋ በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ታዳጊ ሀገራት ላይ የበርካታ ዜጎችን ህይወት ከሚቀጥፉ ቀዳሚ በሽታዎች ተርታ የሚመደብ ነው። በቅርቡ የወጡ መረጃዎች እንደሚያመለክቱትም በቀን እስከ 12 ሰዎች በትራፊክ አደጋ ህይወታቸውን ያጣሉ። ይህ እውነታ በሀገሪቱ ካለው የተሽከርካሪ ብዛት አንፃር ሲታይ ግራ የሚያጋባ ነው። ከሰው ቁጥር ያልተናነሰ ተሽከርካሪ ያለባቸው ሀገራት እንኳን እንዲህ አይነቱን አሰቃቂ አደጋ የሚያስተናግዱ አይመስልም። እርግጥ ነው አንዲት ተሽከርካሪ እንኳን የበርካታ ሰዎችን ህይወት የመቅጠፍ አቅም አላት። ዋናው እና ሊጠና የሚገባው ጉዳይ ግን ለዚህ ችግር መንስኤው ምንድን ነው? የሚለው ነው። አንድ ጊዜ አንድ ምክንያት ሌላ ጊዜ ደግሞ ሌላ ምክንያት መደርደር ብቻውን መፍትሔ እንደማይሆን እያየነው ነው። አሽከርካሪው ኃላፊነት መውሰድ ካልቻለ ጠበቅ ያለ ህግን መተግበር ያስፈልጋል። ችግሩ ያለው ከትራፊክ ፖሊሶች ዘንድ ከሆነም እነርሱንም ጭምር ስነስርዓት የሚያስይዝ ህግ መውጣት ይኖርበታል።

 

የማይገባበት የሌለው ሙስና ይሄንንም ዘርፍ እያሽመደመደው መሆኑም ግልፅ ነው። ትራፊክ ፖሊሶችም ህግ ሲጣስ እና አሽከርካሪዎች ጥፋት ሲያጠፉ ተገቢውን ቅጣት ከመቅጣት ይልቅ በገንዘብ እየተደለሉ እንደሚያልፏቸው በተደጋጋሚ ሲነገር እንሰማለን። ይህ ማለት አሽከርካሪው በሚፈፅመው ስህተት ሳቢያ ለሚጠፋው የሰው ህይወት ያ ጥፋቱን ያለፈው ትራፊክ ፖሊስም ተጠያቂ ነው። እኔ እንደሚመስለኝ ለዚህ የትራፊክ አደጋ መንስኤዎቹ ከላይ እስከ ታች የተያያዘ እና የብዙ መንስኤዎች ስብስብ ነው።

 

                              አቶ ሳህሉ ተሰማ ከቦሌ    

 

 

 

በይርጋ አበበ

 

ዳግማዊ አጼ ቴዎድሮስ የተሰውበት 150ኛ ዓመት መታሰቢያ በአማራ ክልል በተለያዩ ዝግጅቶች እየተከበረ ይገኛል፡፡ በስማቸው ተቋማትን እስከመሰየምና ሃውልቶችንም እስከመገንባት የደረሰ መታሰቢያ እየተዘጋጀላቸው ሲሆን ታሪካቸውን የመዘከር ተግባርም በመገናኛ ብዙሃን እና በኪነ ጥበብ ባለሙያዎች ተዘጋጅቶላቸዋል ተዘግቦላቸዋልም፡፡ እኛም በዚህ እትም የንጉሰ ነገሥቱን ህይወትና ጉዞ በመዝናኛ አምዳችን እንመለከተዋለን፡፡

ለዚህ ጽሁፍ መነሻ የሆነኝ የጳውሎስ ኞኞ (አጤ ቴዎድሮስ)፣ የአቤ ጉበኛ (አንድ ለእናቱ) እና የተክላፃድቅ መኩሪያ (አጼ ቴዎድሮስ እና የኢትዮጵያ አንድነት) የተሰኙ መጽሃፍትን፤ የጌትነት እንየው (የቴዎድሮስ ራዕይ) የተሰኘውን ቴአትር እንዲሁም ከዘፋኞች ቴዎድሮስ ካሳሁን (ጎንደር)፣ ፋሲል ደመወዝ (አለ ነገር) እና ማዲንጎ አፈወርቅ (ታንጉት) የተሰኙ ዘፈኖችን ሲሆን የባለሙያ አስተያየት የሰጠን ደግሞ ከ120 በላይ የቴሌቪዥን ድራማዎችን በመስራት አንቱታን ያተረፈው አርቲስት በምናቡ ከበደ ነው።

ቴዎድሮስ ሰውየው

ከአጼ ቴዎድሮስ በፊት ጀምሮ እስካሁኑ ዶክተር አብይ ድረስ በዚህች አገር ላይ እየተፈራረቁ የነገሱ ባለጊዜዎች ሁሉም በሚያስብል መልኩ ከሚለያዩበት ይልቅ የሚመሳሰሉበት ባህሪ ይበልጣል። በህዝባቸው ላይ የአገዛዛ ቀንበርን በመጫን የህዝቡን ድህነት አንድ ደረጃ ከፍ በማድረግ ከድህነት አረንቋ የመውጣት ተስፋውን ያጨልሙበታል። ትልቅ እና ሰፊ አገር ሆኖ ህዝቡ ግን በድህነት እንዲኖር ከተደረገባቸው ጎታች ገመዶች አንዱ እና ዋናው የመሪዎቹ ጡንቻ ከህዝቡ ድምጽ በላይ ሆኖ መገኘቱ ነው። በዚህ የተነሳም ኢትዮጵያ በኋላቀርነት ኢትዮጵያዊያን ደግሞ በድህነት መስመር የማለፍ ግዴታ ውስጥ ገብተዋል። አጼ ቴዎድሮስም ቢሆኑ በ13 ዓመታት የአገዛዝ ዘመናቸው ከእሳቸው በፊት እንደነበሩትም ሆኑ ከእሳቸው በኋላ በዚህች አገር ህዝብ ላይ እንደሰለጠኑት ባለጊዜዎች ሁሉ እሳቸውም አምባገነንነታቸው የማይካድ እውነታ ነው።

የመሪዎች ባህሪ አምባገነንነት እንዳለ ሆኖ ያው አምባገነን ገዥ ራዕይ አልባ ከሆነ ደግሞ የችግሩ ስፋት ወሰን አልባ ይሆናል። የቅርብ ዘመናት ገጠመኞቻችን የሚያመለክቱትም ይህንን ነው ራዕይ አልባ ገዥዎች አራት ኪሎ ተቀምጠው ህዝቡ በድህነት እና በችጋር ብሎም በጎጥ ተከፋፍሎ እስከመዋጋት የደረሰበትን ዘመን ልብ ይሏል።

ወደ አጼ ቴዎድሮስ የአገዛዝ ዘመን ስንመጣ ግን አምባገነንነታቸው ሳይካድ ራዕይ እንደነበራቸው ጋዜጠኛ አለማየሁ ገላጋይ ‹‹አጼ ቴዎድሮስ እና አጼ ሙትስሂቶ›› ሲል ጃፓንን እና ኢትዮጵያን በተመሳሳይ ወቅት ስለገዙ ሁለት መሪዎች ያነጻጽራል። በንጽጽሩ ድምዳሜ ላይም የሙትስሂቶ ራዕይ ከቴዎድሮስ ራዕይ በምንም የማይበልጥ ቢሆንም ኢትዮጵያዊያን ግን የቴዎድሮስን ራዕይ መረዳት ባለመቻላችን አሁንም በድህነት ላይ እንገኛለን ይላል። አቤ ጉበኛ አንድ ለእናቱ በሚለው መጽሃፉ ደግሞ ቴዎድሮስ መሪ ብቻ ሳይሆን ራዕይ ያነገበ ታላቅ ንጉስ ነበር ይላል። አርቲስት በምናቡ ከበደ በበኩሉ ‹‹አጼ ቴዎድሮስ የሞቱት ለራዕያቸው ሲሉ ነው›› በማለት ለሰንደቅ ጋዜጣ ይናገራል።

አርቲስት በምናቡ ሃሳቡን ያብራራል ‹‹እኔ እንደሚገባኝ አጼ ቴዎድሮስ የኖሩበትም ሆነ የሞቱበት ምክንያት ለኢትዮጵያ ህዝብ ቴክኖሎጂና የኢንዱስትሪ እድገት ናፋቂ የነበሩ፤ የማህበረሰብ የእጅ ጥበብ ስራ የሚወዱና የሚያፈቅሩ ሰው ናቸው። ይህ ራዕያቸው ደግሞ ያኔ ከጃፓን ጋር እኩል የኢንዱስትሪ አብዮት የተመኙና የጀመሩ ሰው ናቸው። ነገር ግን በዙሪያቸው ያለው የማህበረሰብ የስልጣኔ እድገት አነስተኛ መሆንና በተለይም ለማህበረሰቡ የእጅ ጥበብ ሙያ የነበረው ግንዛቤ ኋላቀር ከመሆኑ ጋር ተደምሮ ለእሳቸው ሞት ምክንያት ሆኗል›› ብሏል። ‹‹ከጀልባ ጀምሮ እስከ ጦር መሳሪያ የደረሰ የቴክኖሎጂ እድገት ናፋቂ እና ታላቅ መሪ ነበሩ›› የሚለው በምናቡ ከበደ፤ ‹‹የማህበረሰብ እደ ጥበብ ስራን በእሳቸው ዘመን ተባብረው ወደፊት ያመጡ እና እንዲያውም ለአድዋ ድል ግብአት የሆኑ እንደ ጋሻ ጎራዴ እና የመሳሰሉት ባህላዊ የጦር መሳሪያዎች የተመረቱት እሳቸው ፈር በቀደዱት መንገድ ሙያቸውን ያሳደጉ ጥበበኞች በሰሯቸው ስራዎች ነው›› በማለት ሃሳቡን በዝርዝር አስቀምጧል።

የቴዎድሮስ ራዕይ ምንድን ነው?

እንኳን የአንድ አገር ለዚያውም እንደ ኢትዮጵያ ላለች ታላቅ አገር መሪ የሆነ ሰው ይቅርና እንደ ስንዝሮ ሰኞ ተወልዶ አርብ ሞተ ለሚባል ማንኛውም የሰው ፍጡር ራዕይ ሊኖረው ይገባል። በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥም ‹‹ራዕይ የሌለው ህዝብ ይገለበጣል›› ሲል ጠቢቡ ሰለሞን በመጽሐፈ ምሳሌ ላይ ገልጾታል። አጼ ቴዎድሮስም እንደ መሪ የነበራቸው ራእይ ምንድን ነው ስንል አርቲስት በምናቡ ከበደን ስንጠይቀው የሰጠን ምላሽ ‹‹አጼ ቴዎድሮስ ለራሳቸው ክብር የሚጨነቁ ሰው አልነበሩም፤ ለራሳቸው ኑሮም የሚጨነቁ አልነበሩም። ሌላው ቀርቶ ከእሳቸው በፊትም ሆነ በኋላ የነበሩ መሪዎች የራሳቸውን አሻራ ለማሳረፍ የሚሰሯቸው ህንጻዎች ነበሩ። እሳቸው ግን በድንኳን ኖረው የኢትዮጵያን ህዝብ አንድ ለማድረግ አንዴ በዚህ ሌላ ጊዜ ደግሞ ወደ ሌላው የአገሪቱ ክፍል በመዘዋወር ሲባክኑ የነበሩ መሪ ናቸው እንጂ ጊዜ አግኝተው ህንጻ በመስራት አሻራቸውን ለማሳረፍ የሚፈልጉ ሰው አልነበሩም። ለዘመናት በመሳፍንት ስርዓት ፈርሶ የነበረውን የአገሪቱን ስርዓት በ13 ዓመታት ወደ አንድነት ለመመለስ የሚወስደው ጉልበት ቀላል አይደለም። ስለዚህ የእሳቸው ራዕይ አንደኛ ኢትዮጵያን አንድ ማድረግ ሲሆን በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ ለስልጣኔ ለእውቀት የተዘጋጀ ማህበረሰብ መፍጠር ነበር። ሃሳብ ብቻ ሳይሆን ወደ ተግባር የተለወጠ፤ የሚገዛ ብቻ ሳይሆን የሚያመርት ህዝብ መፍጠር ነበር። ታስታወስ እንደሆነ በዚያ 13 ዓመት ውስጥ ለሚቀልጥ ብረት የሚሆን አፈር አጥንተው ከደንቢያ ጋፋትን ጭምር የመረጡና ያስጠኑ እዚያ ድረስ የሄዱ ታላቅ መሪ ነበሩ›› በማለት የእሳቸውን ራዕይ እና ራዕያቸውን እውን ለማድረግ የሄዱበትን ርቀት ይናገራል።

ድምጻዊ ቴዎድሮስ ካሳሁን (ቴዲ አፍሮ) በበኩሉ ጎንደር በሚለው ዘፈኑ ላይ

‹‹ሳይገላገለው ህልሙን በሆዱ ይዞ፤

ሳይገገገለው ሽሉን በሆዱ ይዞ፤

የሚረዳው አጥቶ ተክዞ ተክዞ፤

ተክዞ ተክዞ ስንቱን በሆዱ ይዞ፤

የወገቡን እሳት አፎቱ ላይ መዞ፤

ጠጥቶላት ሞተ ክንዱን ተንተርሶ።

ካሳ ካሳ

የቋራው አንበሳ›› ሲል የተቀኘላቸው ሲሆን በዚሁ ዜማ ላይ አክሎም፤ ‹‹ዳኘን ዳኘን አንድ ህልም አሳየን›› ሲል አጼ ቴዎድሮስ አንድነትን ሰባኪ መሪ እንደነበሩ ይገልጻቸዋል። ‹‹አምጡት ቆርጣችሁ ከሹርባው ላይ፤ ኪዳን እንሰር እንዳንለያይ›› ሲል የሚቀኘውም በተለይ በዚህ ወቅት የአንድነት ዜማ እጅግ አስፈላጊ ሆኖ እንደተገኘ በማውሳት ነው። ይህን የአንድነት መዝሙር ደግሞ ታላቁ ንጉስ ቀደም ብለው አዚመውት ነበር።

ሌላው የቴዎድሮስ ገጽታ ደግሞ ደፋር እና ጀግና መሆናቸው ነው። ቁመታቸው እስከዚህም ዘለግ ያለ እንዳልነበረ የሚገልጹት እነ ራሳም (እንግሊዛዊው የአጼ ቴዎድሮስ እስረኛ) ቁጡ፣ ደፋር፣ አገራቸውን የሚወዱ እና ፈሪሃ እግዚአብሔር ያላቸው እንደነበሩ ጽፈዋል። የንጉሱን ደፋርነትና ጀግንነት በተመለከተ ድምጻዊ ፋሲል ደመወዝ ‹‹አለ ነገር›› በሚለው ዘፈኑ ላይ ‹‹የጎንደር ወይዛዝርት ካለ የዘር ግንዱ፤ እንደ ቴዲ ያለ ምነው በወለዱ›› ሲል የንጉሰ ነገስቱን ጀግንነት ስቦ ለዚህ ትውልድ ለማውረስ ምኞቱን ይገልጻል።

የአማራ ክልል ፖሊስ ኮሚሽን ከፍተኛ አመራር የሆኑት ኮማንደር ዘመነ አመሸ በበኩላቸው ‹‹የሚሊኒየሙ ጀግና፤ ያኔ ገና ሁሉም ነገር በሌለበት ሁሉም ነገር እንዲኖር የተመኘ፣ የሞከረ፣ በከፍተኛ ምኞትና ጉጉት ጥረት ያደረገ፤ የኢትዮጵያን አንድነት በፍላጎት ማምጣት በማይቻልበትና ሁሉም ተከፋፍሎ የየራሱን ጦር ይዞ በጎራው በሚፋለምበት ዘመን የአንድነትን ራዕይ ሰንቆ የታተረ እውን ያደረገ መተኪያ የሌለው የኢትዮጵያ ባለውለታ ጀግና›› ሲሉ ገልጸዋቸዋል።

ኪነ ጥበብ የዘነጋችው ንጉሥ

ኪነት ጉልበቷ ሀያል ነው። ስታነሳም ሆነ ስትጥል ታውቅበታለች። በዚህ በኩል ኢትዮጵያዊውን ንጉስ በተመለከተ ኪነት ምን አስተዋጽኦ አድርጋለች? ለሚለው ጥያቄ መልስ የሰጠው አርቲስት በምናቡ ከበደ ‹‹ታሪካቸው እንደየፀሀፊው ልዩነት ተጽፏል። በፊልም እና በቴአትር በኩል ግን እሳቸውን በትክክል የሚገልጻቸው ሆኖ አላገኘሁትም። በእርግጥ አጼ ቴዎድሮስ አምባገነን እና ጨካኝ መሆናቸው የራሱ ምክንያት እና ጊዜ ሊኖረው ይችላል። ሆኖም ልናነሳላቸው የሚገባው ክፍል ግን ሊነሳላቸው አልቻለም። ይህ የሆነው ደግሞ ስርዓቱ ይህን እንድንሰራ አልደገፈምም አላገዘምም። ምክንያቱም እንደዚህ አይነት ስራዎች በሚነሱበት ጊዜ የግለሰብ ታሪክ እንጂ የአገር ታሪክ አይመስለንም። ይህ ደግሞ ከገዥነት፣ ከጭቆና እና ዘመናዊነትን ከመጻረር ጋር የሚያስብ የፖለቲካ አስተሳሰብ ስለመጣ ስለ አጼ ቴዎድሮስ በስፋት ሊሰራ አልተቻለም። ራዕያቸውን የግል ሀብታችን አድርገን የምንጠቀምባቸው መድረኮች እስከቅርብ ጊዜ ድረስ አልነበረም›› ሲል አጼ ቴዎድሮስ በኪነት ዘርፍ በቂ ትኩረት እንዳይሰጣቸው የተደረገበትን ምክንያት ተናግሯል።

በሌላ በኩል ደግሞ ንጉሰ ነገስቱን የአንድ አካባቢ (ክፍለ ሃገር በአሁኑ አጠራር ክልል) ንጉስ አድርጎ የመውሰድ ነገርም እስካሁን በስፋት ይታይ እንደነበር የሚናገረው አርቲስት በምናቡ፤ ‹‹የእሳቸውን ትክክለኛ ስራ እና ራዕይ የሚገልጹ የጥበብ ስራዎች የሚታዩት ከአካባቢው በተለይም ከጎንደር የወጡ ከያኒያን ብቻ ናቸው። ይህ ግን ፍጹም ትክክል ያልሆነ እና የምንፈልገውን የአገር አንድነት ሊያመጣ የማይችል አካሄድ ነው›› በማለት ኪነት ለአጼ ቴዎድሮስ ንፉግ የሆነችበትን ምክንያት አስቀምጧል።

ቁጥሮች

Wednesday, 18 April 2018 13:11

 

37 ሚሊዮን                      ከአምስት እስከ 17 አመት እድሜ ያላቸው ልጆች ቁጥር፤

 

19 ሚሊዮን                      በተለያዩ የስራ መስኮች ላይ ተሰማርተው የሚገኙ ልጆች ቁጥር፤

 

9 ሚሊዮን                        ለጉልበት ብዝበዛ የተዳረጉ ልጆች ቁጥር፤

 

24 ነጥብ 2 በመቶ           ከቤት ውጪ ገቢ በማስገኘት ስራ ላይ የሚሳተፉ ልጆች ቁጥር፤

 

   ምንጭ ፡- ማዕከላዊ ስታትስቲክስ ኤጀንሲ

አዲሱ ክስተት ኢህአዴግን ለጊዜያዊ

የድርጅት ማንነት ቀውስ ውስጥ ሊከተው ይችላል

ፕሮፌሰር መድሃኔ ታደሰ

 

 

-          በመለስ ውርስና በኢሕአዴግ የሃሳብ አንድነት ላይ ልዩነት አለ

-          ኦሕዴድ ሥልጣኑን ያገኘው በትግሉ ነው፡፡

-          የዶ/ር አብይ አሰያየም የግራ ዘመምና ኮሚኒስታዊ አመዳደብ አይነት አይደለም

-          ኢሕአዴግ ውስጥ ቅቡልነት ያላቸው ኃይሎች እየተፈጠሩ ነው

-          ለሠላም ድርድር የኤርትራ ፖለቲካ ኢኮኖሚ ፍኖተ ካርታ መስተካከል አለበት

-          የአሜሪካውያን መግለጫ የኢሕአዴግ መሰንጠቅ ምልክትነው

ሙሉ ጽሁፉን በፖለቲካ ዓምድ ያገኙታል

የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን በወልድያና በፋሲል ከነማ ጨዋታ በተከሰተው ረብሻ ምክንያት ሰሞኑን የቅጣት ውሳኔ ማሳለፉ የሚታወስ ነው። ከፌዴሬሽኑ ውሳኔ መካከል ብዙዎችን ያስገረመውና ያሳዘነው የሼህ ሙሐመድ ሁሴን ዓሊ አልአሙዲ ስታዲየምን ለአንድ ዓመት ውድድሮችን እንዳያስተናግድ ያስተላለፈው ውሳኔ ይገኝበታል። በፌዴሬሽኑ ውሳኔ መሠረት ስታዲየሙ ክለቡ ጥፋት ካጠፋበት ከሚያዚያ 03 ቀን 2010 ዓ.ም እስከ ሚያዚያ 02 ቀን 2011 ዓ.ም ድረስ በእግር ኳስ ፌዴሬሽን የሚዘጋጁ ማናቸውም ውድድሮች እንዳይካሄድበት ታግዷል።

ጥር 6 ቀን 2009 ዓ.ም በኢፌዲሪ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ በክብር እንግድነት በተገኙበት የተመረቀውና ወደ ግማሽ ቢሊየን ብር የፈሰሰበት የሙሐመድ ሁሴን ዓሊ አልአሙዲ ስታዲየምና የስፖርት ማዕከል በአገራችን በዓይነቱም ሆነ በይዘቱ የመጀመሪያ የሆነ ስታዲየም መሆኑ ይታወቃል። ዓለም አቀፍ ውድድሮችን በብቃት ማስተናገድ ከሚችሉ የአገራችን ስታዲየሞች ግንባር ቀደሙም ነው። ይህን ስታዲየም ገንብተው ለሕዝብ ላስረከቡት ለክብር ዶ/ር ሼህ ሙሐመድ ሁሴን ዓሊ አልአሙዲ እና በሙያቸው ደከመኝ ሰለቸን ሳይሉ በአነስተኛ በጀትና በአገር ውስጥ ቴክኖሎጂ ታግዘው ለፍሬ ያበቁት ዶ/ር አረጋ ይርዳውና ባልደረቦቻቸው ምኞትና ህልም ስታዲየሙ አገራዊና ዓለም አቀፋዊ ውድድሮችን በብቃት ማስተናገድ እንዲችል፣ ወጣቱ ስፖርትን በማዘውተር አምራች ዜጋ እንዲሆን ማገዝ ነበር። ይህ አገራዊ ራዕይ መደገፍ ደግሞ ከኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን ብቻም ሳይሆን ከስፖርት ቤተሰቡ የሚጠበቅ ነበር። ግን ይህ አልሆነም።

ፌዴሬሽኑ አጥፊዎች ላይ የወሰደው እርምጃ ተገቢነት ላይ ለጊዜው የምንሰጠው አስተያየት ባይኖርም ከጥፋቱ ጋር ተያይዞ አንድን ዓለም አቀፍ ደረጃ የሚያሟላ ብቸኛ ስታዲየም ለቅጣት መዳረግ ወይንም መዝጋት አርቆ ማስተዋል የተሳነው ግብታዊ እርምጃ ነው። በዚህ እርምጃ ተጎጂው አገር እንጂ የወልድያ ከተማ እግር ኳስ ክለብ ብቻ ሊሆን አይችልም። ክለቦች ባጠፉት ጥፋትም እንደወልድያ ያሉ የሕዝብና የአገር መገልገያ ስታዲየምን እንዲዘጋ መወሰን በምንም መልኩ አስተማሪ ቅጣት ለሆን አይችልም።

ይህ የፌዴሬሽኑ እርምጃ አንድ በንጉሱ ጊዜ የሚነገር አባባልን አስታወሰን። በዘመኑ ጥፋት ሲፈጸም “ማጥፋቱንስ ወታደር አጥፍቷል፤ ግን ገበሬው ይካስ” ይባል ነበር። ዘንድሮም በክለቦች ጥፋት የስታዲየም ባለቤት ያልሆነን ክለብ የሚጫወትበትን ስታዲየም ለቅጣት የመዳረግ አሳዛኝ ውሳኔ አይተናል። እናም የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን እንደገና ውሳኔውን ሊመረምርና አስተማሪ ቅጣት ሊጥል ይገባል።

 

- ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ እንደ አብነት

 

መብራቱ በላቸው

 

ፈር መያዣ


የታሪክ ልኂቃን ስለ ታሪክ ሲናገሩ፣ “ታሪክ ስለሰው ልጆች እና ማኅበረሰቡ በብዙ ዓመታት ያመጣቸውን ለውጦች እንዲሁም ባለፉት ዓመታት ስለነበሩ ዕድገቶች ያጠናል። ያለው እንዲሻሻል እና ጥሩ ተስፋን ለመገንባት አሁን ያለው ትውልድ ያለፈውን ማወቅ አለበት፤” ሲሉ ያስረዳሉ። ያለፈውን በወጉ የሰነደና ያጠና አገር ደግሞ የወደፊቱን በሥርዓቱ ማየት ይችላል። ታሪካዊ ተውኔት እነዚህን ታሪካዊ ሁነቶች ማሳያና ለቀጣዩ ትውልድ ማስተላለፊያ ሁነኛ መንገድ ነው።


ቴዎድሮስ ገብሬ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በ2003 ባሳተመው የፀጋዬ ገብረመድኅን ታሪካዊ ተውኔቶች መግቢያ 1 ላይ “ታሪካዊ ተውኔት፣ ታሪክ እና ሥነ ጽሑፍ ብለን የምንጠራቸው የሁለት ሙያዎች ማደሪያ ነው። የሁለት ሙያዎች ማደሪያነቱ ለስልቱ ከታሪክና ከሥነ ጽሑፍ ጥበብ የሚከፈሉ መንታ ባሕሪያትን ሲያስገኝለት፤ ባለመንታ ባሕርይነቱ ደግሞ በምላሹ ድርሰቱን ከሁለቱም ዘርፎች የሚሰምሩ መንታ ሙያዎች ይኖሩት ዘንድ ያስችለዋል፤” በማለት የታሪካዊ ተውኔት ከሥነ ጽሑፍና ታሪክ ዘርፎች የተቀናጀና የሰመረ ጥበብ እንደሆነ ያስረዳል። አንድ አገር እነዚህን መንታ ሙያዎች ባግባቡ ተጠቅማ ያላትን ታሪክ በማበልፀግ፣ ለቀጣዩ ትውልድ ማስተላለፍ ከቻለች ማንነቱን የተረዳና ያወቀ ትውልድ እንዲኖራት ያስችላታል ተብሎ ይታመናል።


ኢትዮጵያ ባለብዙ ታሪክ አገር እንደሆነች ይነገራል። የሚያግባቡንንና የእኛነታችን መገለጫ የሆኑ፣ ለትውልዱ አርዓያነት ያላቸው፣ ለሌላው ዓለምና ለሰው ልጆች ተምሳሌት የሚሆኑ አስደናቂ ትውፊቶችና ታሪክ ባለቤቶች ሆነን እነዚህን ታሪኮችና ትውፊቶች በአግባቡ በሥነ ጽሑፎቻችንና ቲያትሮቻችን ማሳየት ስለምን ተሳነን? ትያትር ቤቶቻችን እንደ ሥማቸው የአገርን ፍቅርና የብሔራዊ ኩራት የሆኑ ሥራዎችን መሥራትና ማሳየት ስለምን ተሳናቸው? የሚሉትን ጥያቄዎች በማንሳት እና ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስን የአንድ ባለታሪክ ተምሳሌት በማድረግ ምን ይሻላል? የሚለውን ለመጠቆም እሞክራለሁ።

 

ታሪካዊ ተውኔት ለምን?


ከትያትር ውልደት ጀምሮ ሲመደረኩ የነበሩ ተውኔቶች በተረትና አፈታሪክ በሚታወቁ ትወናዎች ላይ መሠረት ያደረጉ የአማልክት ታሪኮች ነበሩ። ለዚህም ነው ታሪካዊ ተውኔት ቀደምት የተውኔት ዘርፍ እንደሆነ የዘርፉ ባለሙያዎች የሚናገሩት። ታሪካዊ ተውኔት ታሪክን በፈጠራ ሥራ አጅቦ መተረኪያ አንዱ መንገድ እንጂ በራሱ ታሪክ አይደለም። ይኹን እንጂ ታሪካዊ ተውኔት ትረካውን መሠረት የሚያደርገው በተሠራ ታሪክ ላይ ነው። ነገር ግን የሙያው ባለቤቶች እንደሚያስረዱት “ታሪካዊ ተውኔት መነሻውን ያለፈ ሁነት ላይ መሠረት ስላደረገ ብቻ ታሪካዊ ተውኔት ነው ማለት አይቻልም። ይልቁንስ በዘመኑ ትውልድ ወይም ማኅበረሰቡ ራሱ ታሪክ ናቸው ብሎ ባሰፈራቸው ጉዳዩች ወይም ታሪክ ሠርቷል ብሎ ባመነባቸው ሰዎች ዙሪያ የሚሽከረከር መሆን አለበት። በተጨማሪም ሁነቱ በራሱ ታሪክ ስለመሆኑ ሊረጋገጥ ይገባል፤” በማለት፣ አቶ ተስፋዬ እሸቱ ለአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቲያትር ጥበባት ትምህርት ክፍል በ2000 የሁለተኛ ዲግሪ ማሟያ ጥናታዊ ጽሑፋቸውን በሠሩበት ጥናት ላይ ያስረዳሉ።


በአንድ ማኅበረሰብ ውስጥ ታሪክ ተብሎ የተመዘገበን ሁነት መሠረት አድርጎ የሚሠራ ታሪካዊ ተውኔት የራሱ የሆነ ዓላማ ይኖረዋል። ምክንያቱም የሚነግረን አንዳች ዓላማ ያለው ጉዳይ ከሌለው ተመልካችም አይታደምም። ለዚህም ነው ተፈሪ ዓለሙ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ በ2003 ባሳተመው የፀጋዬ ገብረመድኅን ታሪካዊ ተውኔቶች መግቢያ 2 ላይ “…ለዛሬ ዘመን እንዲፈጠር የተጠራው ታሪካዊ ድርጊትም ሆነ ታሪካዊ ሰው ምንም ነገር ላይነግረን አይመጣም። የሚነግረን ወይም የምንጨዋወተው ጉዳይ ከሌለ እኛም አንታደምለትም። በኪናዊ ተውህቦው እያዝናናን ያስቆጨናል፤ ያበሽቀናል፤ ያበረታናል፤ ‹ይኼም ነበር ለካ?!› ያሰኘናል። በዚህም አለ በዚያ ለዛሬ ቁባችን አንዳች የሚለው ነገር አለው፤” በማለት ታሪካዊ ተውኔት ታዳሚው ለሚገኝበት ዘመን ፋይዳ ያለው ነገር የያዘ እንደሆነ በአፅንዖት የሚነግረን።


ተስፋዬ እሸቱ ከላይ በጠቀስኩት ጥናታዊ ጽሑፉ ላይ የተላያዩ የዘርፉ ባለሙያዎች የታሪክ ክስተቶች ደራሲያን ወደ ተውኔት የሚለውጡባቸው ዋነኛ ምክንያታቸውንና በሥራቸው ማስተላለፍ ስለሚፈልጉት መልዕክት ዳሰሳ አድርጓል። በዚህ ዳሰሳ መሠረት ተሻለ አሰፋ በመመረቂያ ጹሑፉቸው “በመረጡት ታሪክ ውስጥ ገድል ሠርተው ያለፉትን ለማስተዋወቅና ከእነርሱ ትምህርት ለመማር፣ ባለፉት የታሪክ ዘመናት ውስጥ የተፈፀሙ ስህተቶች ካሉ በማንሳት በወቅቱ ምን ዓይነት ተፅዕኖ እንዳሳረፉ ለማሳየት፣ ካለፈው ታሪክ በመማር ለመጭው ትውልድ እንደ ምክር እንዲያገለግል፣ ወደፊት ለአገራቸው በጎ ለመሥራት ለሚሹ አዲስና ታዳጊዎች ተሞክሯቸውን ለማካፈል” የሚሉትን እንደ ዋነኛ ምክንያት ያስቀምጣሉ።


ግርማቸው ተ/ሐዋርያት ስለ የአድዋ ታሪካዊ ድራማ ዓላማ ሲያስረዱ “…በታሪክ ላይ በማተኮሬ የኢትዮጵያ ሕዝብ በተለይም ወጣቱ ትውልድ በቀድሞ አባቶቹ ጀግንነትና በልባምነታቸው፣ በአርቆ አስተዋይነታቸው እንዲማርና እንዲኮራም ነው።…” ይላሉ። ደራሲ ማሞ ውድነህ በበኩላቸው፣ “እኔ ታሪካዊ ተውኔት የምጽፈው ለሦስት ዋና ዋና ጉዳዩች ነው። መጀመሪያ ታሪክን ለማስተማር ለመዘከር በአንድ ወቅት ታሪካዊ የሆኑ ግለሰቦችን ታሪክ መዝኖ በክብር ማስቀመጥ ሲሆን፤ ሁለተኛ ደረጃ ብሔራዊ ስሜትን ለማጠንከርና አዲሱን ትውልድ በአገር ፍቅር ስሜት ለመሙላት ኢትዮጵያዊነትን ለማስረፅ ሲሆን በሦስተኝነት ለጥበቡ ማለትም ለቲያትሩ አንዳች አበርክቶትና አስተዋጽዖ ለማድረግ” በማለት ታሪካዊ ቲያትር የሚሠሩበትን ምክንያትና ዓላማ ያስቀምጣሉ።


እያንዳንዱ ዘመንና ትውልድ የራሱ ታሪክ አለው። አሁን ያለው ትውልድ ያለፈው ቅጥያ ነው። ያለፈውን በጎም ሆነ ክፉ ታሪክ የታሪክ መዛግብት ቢመዘግቡትም ሙዚቃ፣ ፊልም፣ ሥነ ጽሑፍ፣ ስዕልና ቲያትር ደግሞ የሰውን ልጅ የፈጠራ ጥበብ በመጠቀም አሁን ላለው ትውልድ እንደየ ዘርፋቸው ይገልጹታል። ታሪካዊ ተውኔትም የቀደሙትን ለማሰብና ለመዘከር ብቻ ሳይሆን ጥበባዊ ለዛ ባለው መልኩ ከታሪክ ለመማር፣ ራስን ለማወቅ፣ በራስ ለመተማመን ባጠቃላይ የት ነበርን? ወዴት መሔድ እንፈልጋለን የሚለውን አመላካች ነው።


አድገዋል፤ በልጽገዋል የሚባሉት አገራትም ከራሳቸው ታሪክ አልፈው መላውን የሰው ልጅ ታሪክ በሥነ ጥበባቸው፣ በፊልሞቻቸው፣ በሥነ ጽሑፎቻቸውና ቲያትሮቻቸው በመጠበብ የሰውን ልጅ ይመረምራሉ። ለታሪክም ትልቅ ቦታ በመስጠት የአሁኑን ዘመን ካለፈው ዘመን አንፃር ይመረምራሉ፣ ወደፊትም ያለውን አርቀው ያዩበታል፣ ያሳዩበታል። ለዚህም ይረዳቸው ዘንድ በታሪክ ትልቅ ሥፍራ ያላቸውን ግለሰቦች የተለያየ ማንነታቸው ይተነትናሉ፣ ይመደረካሉ፣ ይተውናሉ። በኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት ላይ የተሠሩ ቲያትሮችና ፊልሞችን ብዛትና ዓይነት ማየት ለዚህ በቂ ማሳያ ነው። በአገራችን አንድ ሰው ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ ብቻ በሦስት የተለያዩ ደራሲያንና ወቅቶች፣ በሦስት ቲያትር፣ በአራት እሳቸውን ሆነው የተወኑ ተዋንያን ተሠርተው እናገኛልን። ከዚህም በላይ ለሳቸውም ሆነ ለሌሎች የታሪክ ባለቤቶች በሁሉም የጥበብ ዘርፎች ብዙ ሊሠራላቸው በተገባ ነበር።

 

ታሪካዊ ተውኔቶቻችን ምን ላይ ናቸው?


ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስን እንደ አብነት


በታሪካዊው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ትያትር ቤት የተመልካች መግቢያ በር በኩል ወደ ትያትር ቤቱ ሲገቡ የቀደሙ ቲያትሮችን በመጠኑ የሚያስቃኙ ፎቶግራፎች ተለጥፈው ያገኛሉ። ከነዚህ ፎቶግራፎች ውስጥ “ዐፄ ቴዎድሮስን ሆነው የተወኑ” በሚል ርዕስ የመኮንን አበበ፣ የሃይማኖት ዓለሙ፣ የፍቃዱ ተክለ ማሪያም እና የሱራፌል ተካ ፎቶዎች ይገኛሉ። እኒህን ታላቅ ጀግና መሠረት ያደረጉ ሦስት ቲያትሮች ማለትም በግርማቸው ተክለ ሐዋርያት “ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ”፣ በፀጋዬ ገብረመድኅን “ቴዎድሮስ” እና በጌትነት እንየው “የቴዎድሮስ ራዕይ” የተሰኙ የመድረክ ሥራዎች ተሠርተው ለመድረክ ቀርበዋል። ከላይ ቲያትር ቤቱ ፎቷቸውን የሰቀለላቸው ተዋንያንም በነዚህ ተውኔቶች ላይ የተወኑ ናቸው።


ተስፋዬ እሸቱ ባቀረበው ጥናት መሠረት አቶ አመረ ይሁን የተባሉ አጥኝ፣ “ቴዎድሮስ በልዩ ልዩ ደራሲያን ዓይን” የተባለውን ጥናታቸውን ጠቅሶ ሲናገር “ዐፄ ቴዎድሮስ በግርማቸው ‹ቴዎድሮስ ታሪካዊ ድራማ› ውስጥ እንደቅርጫ የተበታተነችው ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ከሽፍትነታቸው እስከ በጀግንነት ነግሠው፣ የነበረውን ኋላ ቀር አስተሳሰብ ለመለወጥ ደፋ ቀና ሲሉ ተቀባይ በማጣታቸው ሕልማቸውን እውን ሳያደርጉ ያሳለፉትን ሕይወት መሥመር የሚያሳይ ነው” ይልና ፀጋዬ ገብረመድኅን ‹ቴዎድሮስ› ባለው ተውኔቱ የሚነግረንን ደግሞ እንዲህ ይነግረናል “ዐፄ ቴዎድሮስ የአገራቸውን የአንድነት መንገድ ለመቀየስ ከባድ መስዋዕትነት የከፈሉ፣ በአገሪቱ በተለይም በጎጃም፣ በጎንደር፣ በወሎ፣ በትግራይ አስተዳዳሪዎች ፈላጭ ቆራጭ አገዛዝ በችግር ውስጥ ለነበረው ለታችኛው የኅብረተሰብ ክፍል ተቆርቋሪነታቸውን ያሳዩ፣ በወቅቱም ሆነ አሁን በአርኣያነት ሊጠቀሱ የሚችሉ መሪ” ይላቸዋል።


ብዙዎቹ የትያትር ባለሙያዎች እንደሚስማሙበት የዐፄ ቴዎድሮስ የሕይወት ታሪክ ለድራማና ተውኔት የተመቸ ነው ይላሉ። ለዚህም ሳይሆን አይቀርም ተፈሪ ዓለሙ በታሪካዊ ተውኔቶች መጽሐፍ መግቢያ ላይ “ከአገራችን ታሪካዊ ስብዕናዎች ውስጥ እንደ ዐፄ ቴዎድሮስ የተጻፈለት፣ የተዘመረለት፣ የተሳለለት ወዘተ. ማንም የለም። እንዲህ ለየዘርፉ የጥበብ ሰዎች የፈጠራ ምናብ የሆነው የቴዎድሮስ አነሳስ የሕይወት ውጣ ውረድ በኋላም አወዳደቅ ድራማቲክ መሆኑም ሊሆን ይችላል፤” ያለው። ምንም እንኳን ታሪካቸው ለተውኔትና ለፈጠራ ሥራ አመች የሆነ ታሪክ ቢሆንም እንደ ሌሎቹ የአገራችን ታሪኮች ሁሉ ትያትር ቤቶቹም ሆኑ ሙያተኞች በበቂ ተርከውታል ማለት ግን አይቻልም።


ለአገራችን ቲያትር ቤቶች ቅርበት ያላቸው ባለሙያዎች ሲናገሩ፣ በቲያትር ቤቶቻችን በሕግና በደንብ የተሰጠ በሚመስል መልኩ ታሪካዊ ተውኔቶች በአስር ዓመት አንዴ ነው የሚሠሩት። ምንም እንኳን ከተለያዩ የአገሪቱ ክልሎች በተለያዩ ታሪካዊ ሁነቶች ላይ ተመሥርተው ታሪካዊ ተውኔት እንዲሠሩላቸው ጥያቄዎች ቢቀርቡም ከሚመለከታቸው አካላት ግን በቂ ትኩረት እንደማይሰጥ ይናገራሉ። ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ትያትር “በበጀት እጥረት” መውረዱንም እንደ አስረጅ ያቀርባሉ። ‹የቃቄ ውርድወት› ከዐሥር ዓመት አንዴ በብዙ ልፋትና ድካም የመጣች አሁን መድረክ ላይ ያለች ብቸኛ ታሪካዊ ተውኔት ናት።


ሳሙኤል ተስፋዬ በብሔራዊ ቲያትር ‹ሊትራሪ ማኔጀር› ነው። ሳሙኤል ታሪካዊ ትያትሮች ስላላቸው ፋይዳ ሲናገር “ታሪካዊ ትያትሮች የአንድ አገር ሁለንተና የሚንፀባረቅባቸው፣ ለመጭው ትውልድ ስለ አገሩና ስለ ታሪኩ እንዲያውቅ የሚደረግበት ሁነኛ መንገድ ነው” ይላል። ነገር ግን ይላል ሳሙኤል “ይኼን ያህል ትልቅ ፋይዳ ያለውን ነገርና ባለ ብዙ ታሪክ የሆነች አገር በሚባልላት ኢትዮጵያ ውስጥ ለታሪካዊ ቲያትር የሚሰጠው ዋጋና ትኩረት እጅግ አናሳ ነው፤” ይልና በግብፅ አገር በዓባይ ዳርቻ በየዓመቱ ስለሚካሔድ ‹አይዳ ኦፔራ› ሲናገር “ግብፆች በየዓመቱ የሚያካሒዱትና በአሁኑ ሰዓት የቱሪስት መስህብ መሆን የቻለ ‹አይዳ ኦፔራ› የሚባል ትርዒት አላቸው። ይኽ ኦፔራ አይዳ ስለተባለች ሴት ንግሥት የሚተርክ ሲሆን በኢትዮጵያና ግብፅ መካከል በአባይ ወንዝ ምክንያት ስለተካሔደ ጦርነት የሚተርክ ነው። ታሪኩ የኢትዮጵያ ነው። ግብፆች ግን ከመላው ዓለም በመጡ ታዋቂ አቀናባሪዎች ይኼን ታሪክ የራሳቸው አድርገው አስደናቂ የኦፔራ ትርዒት በማደረግ ታሪኩን በራሳቸው መንገድ በየዓመቱ ይዘክራሉ፤” በማለት ምን ያህል ሌሎች ታሪካዊ ተውኔትን ትልቅ ቦታ እንደሚሰጡትና ለብሔራዊ ማንነታቸውና ለኅልውናቸው መሠረት አድርገው እንደሚጠቀሙበት በቁጭት ያስረዳል።


የአገራችን የጥበብ ቤቶች ቋሚና ወጥ የአገራቸውን ታሪክና ትውፊት ነፀብራቅ የሆነ ተቋም ማቆም ቀርቶ ታሪካችንንና ትውፊታችንን የሚያሳዩና ለብሔራዊ ማንነታችን የሚጠቅሙ ረብ ያላቸውን ትዕይንቶች ማቅረብ አልቻሉም። ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ቲያትርን “በጀት የለም” በሚል ሰበብ ከመድረክ መውረዱ አንዱ ለታሪካዊ ተውኔት የምንሰጠው ዋጋ ዝቅተኝነት ማሳያ ነው። እርግጥ ነው ባለሙያዎች እንደሚያስረዱት ታሪካዊ ተውኔቶች ብዙ የሰው ኃይልና መገልገያ ቁሳቁስ ስለሚጠቀሙ ከፍ ያለ በጀት ይጠይቃሉ። በየትኛውም ዓለም እንደዚህ ዓይነት አገራዊ ፋይዳ ያላቸው ተውኔቶች በመንግሥት በጀት ድጋፍ ነው ሚንቀሳቀሱት። ‹የአገር ፍቅር እና የብሔራዊ ትያትር ተብለው የተሰየሙ ትያትር ቤቶች የአገርን ፍቅርና የብሔራዊ ማንነት ተልዕኳቸውን ታሪካዊ ቲያትሮችን በበጀት ሥም እየከለከሉ እንዴት ነው የሚወጡት?› ብሎ መጠየቅ ብልሕነት ነው።

 

ምን ይደረግ?


ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ በታሪክ ብዙ የተባለላቸው፣ የአስደናቂ ታሪክ ባለቤት፣ የአልበገር ባይነት ተምሳሌት፣ ዘመናዊትና አንዲት ኢትዮጵያን ለመመሥረት የታተሩ ታላቅ ንጉሥ ነበሩ። እኒህን መልከ ብዙ ጀግና እና የአንድ ሰው ተምሳሌት የሆኑ ንጉሥ መሠረት አድርጎ ድርሰት መጻፍ፣ ስዕል መሳል፣ ትያትር መሥራት የሚያጓጓ ነው። ለዚህም ይመስላል ከሌሎች ታሪኮች በተለየ ብዙ የተባለላቸውና የተተረከላቸው።


ሕይወት እምሻው በማኅበራዊ ድረገጾች ቁምነገር አዘል መጣጥፎችን በማቅረብ ትታወቃለች። በጌትነት እንየው የተደረሰውን ‹የቴዎድሮስ ራዕይ› ቲያትር ከተመለከተች በኋላ የተሰማትን በፌስቡክ ገጽዋ ካሰፈረች በኋላ ዘመኑ ያፈራቸውን ወጣቶች ተመልክታ እንዲህ ብላለች፡- “…በትያትሩ ላይ ያለኝን አስተያየት ለመወሰን በሐሳብ በምንገላታበት ሰዐት፣ ከጀርባዬ ስድስት ሆነው በእቴጌ ተዋበች ሞት የሚሳለቁ፣ በዘመነ መሳፍንት ታሪክ የሚዝናኑ፣ በመቅደላ ስንብት ትዕይንት በሳቅ የሚንተከተኩ ልጆች ይበልጥ ግራ አጋቡኝ። የሮማንቲክ ኮሜዲ ፊልም ውጤቶች ናቸው። እጅ አልሰጥም ብሎ ራሱን ባጠፋ ንጉሡ ታሪክ የሚሳለቅ ‹እጅ ሰጥቶ የጠፋው› ትውልድ አባላት ናቸው፤” በማለት ዘመኑ ያፈራቸውን ወጣቶች ትገልጻለች።


‹ታሪኩን በአግባቡ በትያትሮቹ፤ በፊልሞቹና በሥነ ጽሑፎቹ ለመታደም ያልቻለ ትውልድ መጨረሻው በራሱ ታሪክ መሳለቅ ነው። አሁን ባለው ሁኔታ ከቀጠለ የዳግማዊ ዐፄ ታድሮስን ሥም የማያውቅ ትውልድ መምጣቱ አይቀሬ ነው። ለዚህም መፍትሔ ያሻዋል። የአገሪቱን ታሪክ መርምሮ ታላላቅ ታሪካዊ ተውኔቶች እንዲሠሩ ቲያትር ቤቶች ከትያትር ደራሲያን ጋር ተቀራርበውና ተነጋግረው መሥራት ይጠበቅባቸዋል› ይላሉ፣ ከቲያትር ቤቶች ጋር ቅርበት ያላቸው አንድ ባለሙያ።


ሳሙኤል ተስፋዬ በመሠረታዊነት ሦስት አካላት ኃላፊነት አለባቸው ይላል። የመጀመሪያው ባለሙያው ነው የሚለው ሳሙኤል “ባለሙያው ሙያው ውስጥ እስካለ ድረስ የአንበሳውን ድረሻ መውሰድ አለበት ባይ ነው። ሌሎች አካላት የቲያትር ጉዳይ ምናልባትም ሁለተኛና ሦስተኛ ጉዳያቸው ነው። በኹለተኛነት ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት በተለይም የዩኒቨርሲቲዎች ቲያትርና ጥበባት ትምህርት ክፍል ለታሪካዊ ተውኔት ትልቅ ትኩረት ሰጥተው መሥራት ይጠበቅባቸዋል። ሦስተኛ የሚመለከታቸው የመንግሥት ተቋማት ከላይ ከተጠቀሱት ባልተናነሰ ለታሪካዊ ተውኔት ትኩረትና ድጋፍ መስጠት ይገባቸዋል፤” ይላል።


ታሪካችንን ባግባቡ ሰንደንና ተርከን ለቀጣዩ ትውልድ ማድረስ ካልቻልን ተምሳሌት የሚሆኑንን ጀግኖች ብቻ ሳይሆን ማንነታችንን ሊያሳጣን ይችላል። እንደ ዳግማዊ ዐፄ ቴዎድሮስ ያሉ ጀግኖችን በብዙ መልኩ በመተረክ ትውልዱ ሰለቀደሙ አባቶቹ እንዲያውቅ ማድረግ ተቀዳሚ ተግባር ይመስለኛል። የራሳችንን ታሪክ፣ ወግና ባሕል ባግባቡ ሳንተርክና የሚታዩበት ሁኔታ ሳናመቻች ዘመኑ በሚያመጣቸው የሌሎች አገሮች ባሕል ፊልሞች ወጣቱ ቢመሰጥና ቢወሰድ ሊገርመንም ልንፈርድበት አይገባም።

Page 1 of 211

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us