You are here:መነሻ ገፅ»ፖለቲካ

ፕሬዚዳንት ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ በቱርክ ለአምስት ቀናት በነበራቸው ይፋዊ ጉብኝት ወቅት ከቱርክ ፕሬዚዳንት ሬሲፕ ጠይብ ኤርዶዋን ጋር በሰጡት መግለጫ፣ መንግሥታቸው ከጉለን እንቅስቃሴ ጋር ንክኪ ያላቸውን ትምህርት ቤቶች አሳልፎ እንደሚሰጥና ከቱርክ መንግሥት ጋር እንደሚተባበር ገልጸዋል። ይህንን የፕሬዝደንቱን ቃል የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ቃል አቀባይ አምባሳደር ተወልደ ሙሉጌታ ለሰንደቅ ጋዜጣ አረጋግጠዋል።

ፕሬዝደነት ሙላቱ አያይዘውም፣ የኢትዮጵያ መንግሥት ከቱርክ ጎን በመቆም ሽብርተኝነትን ለመታገል ለምታደርገው እንቅስቃሴ ድጋፉን እንደሚሰጥ አረጋግጠዋል። እንዲሁም በኢትዮጵያ የሚንቀሳቀሱት የቱርካውያን ትምህርት ቤቶች “ማሪፍ ፋውንዴሽን” ለተባለው መንግሥታዊ የቱርክ ተቋም ተላልፈው እንደሚሰጡ ማረጋገጫ ሰጥተዋል።

ከዚህ በፊትም ኢትዮጵያ አስር የቆንሲል ጽ/ቤቶች በተለያዩ የቱርክ ከተሞች መክፈቷ የሚታወቅ ነው። ሆኖም ከአስሩ መካከል አራቱ በቱርክ መንግስት ጠያቂነት መዘጋታቸው የሚታወስ ነው። እነሱም በኢዝሚር፣ ካይሴሪ፣ ኢስታንቡል እና ጋዚያንቴፕ ከተሞች የተከፈቱ ነበሩ። ለዚህም የተሰጠው ምክንያት ከፋቱላህ ጉለን ጋር የተያያዙ ናቸው የሚል ነው።

የቱርክ እና የኢትዮጵያ ግንኙነት እድሜ ጠገብ በመሆኑ የግንኙነታቸው ስርዓተ-ጥለት (Pattern) መመልከት ተገቢ ተደርጐ ይወሰዳል። በተለይ ቱርክ በኢትዮጵያ ውስጥ ካላት የኢንቨስትመንት አቅም አንፃር ተፅዕኖዋ እያየለ የመጣ መስሏል። በተለይ ይህ የካሮት እና የልምጭ ዲፕሎማሲ በቀጣይ በአፍሪካ ቀንድ ፖለቲካ ውስጥ ምን ሊያስከትል እንደሚችል ከወዲሁ መመልከቱ ጠቃሚ ነው።

በዚህ ጽሑፍም የቱርክ ገዥ ፓርቲ በዓለም አቀፉ ኅብረተሰብ በኩል ያለው ገፅታ እና ቀጣይ አደጋዎች ምን ሊሆኑ እንደሚችሉ በወፍ በረር ለመዳሰስ ይሞክራል።

የኢትዮጵያ እና የቱርክ (የቀድሞው ኦቶማን ቱርክ) ግንኙነት እድሜ ጠገብ ሲሆን፤ ከአምስት ክፍለ ዘመን በላይ የተሻገረ ነው። በሁለቱ ሀገሮች መካከል የነበረው ግንኙነት ሙሉ ለሙሉ በሚባል ደረጃ ሰላማዊ ተደርጐ የሚወሰድ አይደለም። አለመግባበቶች እና ግጭቶችንም ያስተናገደ ሲሆን፣ ከፍተኛ ደረጃ የደረሰ ግንኙነትም ነበራቸው። ሁለቱ ሀገሮች የሚተዋወቁት ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ መሆኑን ማጣቀሻዎች ያሳያሉ።

በ16ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ በኢትዮጵያ ውስጥ በተፈጠረው የእርስ በእርስ ጦርነት እና በወቅቱ ቀይ ባሕር አካባቢን ለመቆጣጠር በፓርቹጋልና በአቶማን ቱርክ መካከል በተፈጠረው ትንቅንቅ፣ የሁለቱ ሀገሮች ግንኙነት በጣም የቅርቡ ተደርጎ ይነሳል። በተለይ በአህመድ ግራኝ እና በሰሜን ኢትዮጵያ የክርስቲያን ግዛት በሚያስተዳድሩ መካከል በተነሳው የእርስ በእርስ ጦርነት ኦቶማን ቱርክ እጃቸውን ማስገባታቸውን በታሪክ ማጣቀሻዎች የሠፈረ ነው። በዚህ ጦርነት አህመድ ግራኝ በኦቶማን ቱርኮች በመታገዝ ጦርነቱን ማሸነፉንም ያወሳሉ። ከአሸናፊነቱ በኋላም የነበረው እድሜ አጭር ቢሆንም የኢስላም መንግስት መመስረት ችሎ ነበር።

የኦቶማን ቱርክ ድጋፍን ብዙ ፀሃፍት በኢትዮጵያ ላይ የተቃጣ የውጭ ወረራ መሆኑን አስፍረዋል። በሌላ በኩል የተቀመጡ የታሪክ መጣቀሻዎች በበኩላቸው፣ በኢትዮጵያ ውስጥ የነበሩ በሱልጣን የሚመራ ግዛት የነበራቸው ሃይሎች በአንድ ላይ አብረው በሰሜን ኢትዮጵያ የክርስቲያን ግዛት አስተዳዳሪዎችን ማሸነፋቸውን አስፍረዋል።

ከዚህ ጦርነት በኋላ በሰሜን ኢትዮጵያ የክርስቲያን ግዛት አስተዳዳሪዎች ለማገዝ ፖርቹጋል በእርስ በእርስ ጦርነት ውስጥ ተሳትፋለች። በጊዜው ሃያላን ሀገሮች ተብለው የሚታወቁት ኦቶማን ቱርኮች እና ፖርቱጋሎች በኢትዮጵያ የእርስ በእርስ ጦርነት ጎራ ለይተው ተሰልፈዋል። የመጀመሪያው ጦርነት የተካሄደው በ1952 ሲሆን፣ ቦታውም ሹምቡራ ኩሬ ነው። በጦርነቱም ግራኝ መሐመድ አሸንፏል። በ1942 የፖርቹጋል ጦር ሰራዊት በክሪስቶፎር ዳጋማ እየተመራ ጦርነት ውስጥ ቢሳተፍም ተሸንፏል። በ1943/44 በተደረገው ጦርነት በሰሜን ኢትዮጵያ የክርስቲያን ግዛት አስተዳዳሪዎች አሸናፊ ሆነዋል። ግራኝ መሐመድም በጦርነቱ ተሰውቷል።

ኦቶማን ቱርኮች ከግራኝ መሐመድ ሞት በኋላ፣ በ1557 ምፅዋ ደርሰዋል። ቀይ ባሕርን መቆጣጠር አላማቸው አድርገው ነበር የመጡት። ከአቶማን ቱርኮች ከ17ኛው እስከ 18ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በኢትዮጵያ የውስጥ ፖለቲካ ከፍተኛ ሚና ነበራቸው። በቀይ ባሕር ሸጥ አካባቢ የአቢሲኒያ ክፍለ ሀገር በሚል ስያሜ ከተማ መስርተውም ነበር። በ19ኛው ክፍለ ዘመን ማብቂያ ጣሊያን ምፅዋን በ1885 ስትቆጣጠር፣ የኦቶማን ቱርኮች ጠንካራ የኢስላም መንግስት ለመመስረት የነበራቸው ፍላጎት እና በቀይ ባሕር ላይ የበላይነት ለመያዝ የነበራቸው ሩጫ በዛው ተቀጭቷል።

ከኦቶማን ቱርክ ጋር ኢትዮጵያ የዲፕሎማሲ ግንኙነት የጀመረችው በ1896 ነው። በጊዜው ቱርክን ያስተዳድሩ የነበሩት ሱልጣን አብዱልሃሚድ ሁለተኛ ሲሆኑ፣ ምኒሊክ ሁለተኛ ኢትዮጵያን ያስተዳድሩ ነበር። በሀረር ከተማ የመጀመሪያው የኦቶማን ቱርክ ቆንስላ ጀነራል የተከፈተው በ1912 ዓ.ም ነው። ለሁለቱ ሀገሮች ግንኙነት በር ከፋች ተግባር ተደርጎ ይነሳል። በዚህ ጽሁፍ ሁሉንም መዘርዘር ባይቻልም በልጅ እያሱ ዘመን (1913-1916) ከኦቶማን ቱርክ ጋር ኢትዮጵያ ከፍተኛ ግንኙነት መፍጠር ችላ እንደነበር ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። በልጅ እያሱ እና በሸዋ ባላባቶች መካከል በተፈጠረው የስልጣን ሽኩቻ፣ ልጅ እያሱ በንግስት ዘውዲቱ ተተክተው ጨዋታው ተጠናቋል። የኦቶማን ቱርኮችም ፍላጎት በዚያው ተቋጭቷል።

ከኦቶማን ቱርክ ወደ ሪፐብሊክ ቱርክ መንግስት ከተቀየረችው የዛሬዋ ቱርክ ጋር ዲፕሎማሲያው ግንኙነት ከኢትዮጵያ ጋር የተጀመረው በ1926 ነው። ኢትዮጵያም በ1933 ኤምባሲዋን በቱርክ ከፍታለች። ሁለቱ ሀገራት ግንኙነታቸውን በኤምባሲ ደረጃ ከፍ አድርገው አሳድገው ነበር። ይህ ግንኙነታቸው ግን የዘለቀው ጣሊያን ኢትዮጵያ ላይ በ1935 ወረራ እስከፈፀመችበት ጊዜ ድረስ ብቻ ነበር።

የጣሊያን ወረራን ተከትሎ ቀደማዊ ንጉስ አፄ ኃ/ስላሴ ኢትዮጵያ ለቀው ተሰደዋል። ንጉሱ በስደት ላይ እያሉ የቱርክ መንግስት ከኢትዮጵያ ጋር ከነበረው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት አንፃር የጣሊያን ወረራን ማውገዝ ሲገባው፣ ከወራሪው የጣሊያን ፈሺስት መንግስት ጋር መልካም ግንኙነት መሰረተ። በሁለቱ ሀገሮች መካከል የነበረው ግንኙነትም ሻከረ። በስደት ላይ የነበሩት ንጉስ አፄ ኃ/ስላሴም ቅሬታቸውን የሚገልጽ ደብዳቤ በጊዜው ቱርክን ያስተዳድሩ ለነበሩት ፕሬዝደንት ከማል አታቱርክ ደብዳቤ ጽፈዋል። ኢትዮጵያ ነፃነቷን ካገኘች በኋላ ግን በሁለቱ ሀገሮች መካከል የነበረውን ግንኙነት ለማደስ ጥረቶች ተደርገዋል።

ሆኖም ግን በደርግ ዘመን በሁለቱ ሀገሮች የነበረው ግንኙነት ሙሉ ለሙሉ ተቋርጧል። ምክንያቱ ደግሞ በጊዜው በነበረው የቀዝቃዘው ጦርነት የሁለቱ ሀገሮች ሰልፍ በመለያየቱ ነው። ደርግ ሶሻሊዝም ሲመርጥ፤ ቱርክ ከምዕራቡ ዓለም ጋር ተቀላቀለች። ይህንን ተከትሎ፣ በ1984 በቱርክ የኢትዮጵያ ኤምባሲ ተዘጋ።

የቀዝቃዛው ጦርነት በ1991 ሲያከትም፣ የዓለም ዓቀፉ የኃይል አሰላለፍ በአንድ መስመር ሆነ። ይኸውም፣ ግሎባላይዜሽን የተባለው ንድፈ ሃሳብ ሁሉንም ሀገሮች ወደ አንድ የፖለቲካ ኢኮኖሚ መስመር ውስጥ በውዴታ ግዴታ ኮለኮላቸው። በዚህ ሰልፍ ውስጥ ዳግም ቱርክ እና ኢትዮጵያ ተገናኙ። በ1991 ወደ ስልጣን የመጣው ኢሕአዴግ፣ በማሕራዊ፣ በፖለቲካ እና በኢኮኖሚ ከግሎባላይዜሽን ጋር ሊሰለፍ በሚችልበት አዲስ መሰረት ላይ ተቀመጠ። በሒደትም ኢሕአዴግ፣ የሀገሪቷ ተጋላጭነት ዋና መንስኤዎች በልማት ወደኋላ መቅረት እና ድህነት ናቸው ሲል አስቀመጠ። ይህንን ተከትሎ፣ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲውን ወደ ኢኮኖሚ ዲፕሎማሲ መርህ ላይ አስቀመጠው።

የቱርክ መንግስትም በ2002 ባወጣው የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ቀመር በስፋት እና በጥልቀት ከአጎራባች ሀገሮች እና ከሌሎች አህጉሮች ጋር የኢኮኖሚ የፖለቲካ ትስስሮችን ለማፋጠን አቅጣጫ አስቀምጦ ወደ ሥራ መግባቱን ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። ከሚጠቀሱት መካከል በ2008 በአፍሪካ አንድነት እውቅና የተሰጠው የቱርክ-አፍሪካ ሽርክና ፎረም ተጠቃሽ ነው።

እንዲሁም ከቀዝቃዛው ጦርነት ማክተም በኋላ ኢትዮጵያ በ2006 በአንካራ ቱርክ ኤምባሲዋን በድጋሚ ከፍታለች። በኢትዮጵያ እና በቱርክ መካከል የኢኮኖሚ ግንኙነቶች በጣም ጠንካራ የሚባሉ ናቸው። በአዲስ አበባ ቱርኩ የንግድ ቢሮ ከፍታለች። ከሁለት መቶ ሰላሳ በላይ የቱርክ ኩባንያዎች በኢትዮጵያ በሥራ ላይ ይገኛሉ። በሁለቱ ሀገሮች የንግድ እና የቀጥታ የውጭ ኢንቨስትመንት ግንኙነቶች አሉ። ከአመታት በፊት ያሉ መረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ የቱርክ ባለሃብቶች ኢንቨስትመንት 1 ነጥብ 4 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ነው። የቱርክ ኩባኒያዎች የካፒታል ኢንቨስትመንት 3 ቢሊዮን ዶላር ይደርሳል። የሁለቱ ሀገሮች የንግድ ልውውጥ ከ500 ሚሊዮን ዶላር በላይ ደርሷል።  

  ከዲፕሎማሲ ግንኙነት አንፃር ስንመለከተው የቱርክ ጠቅላይ ሚኒስትር የነበሩት ጣይብ ኤርዶዋን በ2005፣ በ2009 እና በ2015 ኢትዮጵያን ጎብኝተዋል። የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ በ2008 ቱርክን የጎበኙ ሲሆን፣ በ2008 በቱርክ አፍሪካ ፎረም ተባባሪ ሊቀመንበር ሆነው ስብሰባውን መርተዋል። ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ በ2011 ቱርክን ጐብኝተዋል፡፡ እንዲሁም የቱርክ ግብረሰናይ ድርጅት የሆኑት IHH and TUSKON ለሁለቱ ሀገሮች የሶሻል እና የኢኮኖሚ ግንኙነት ከፍተኛ ሚና እንደነበራቸው ይነገራል። በ2010 ኢዝሚር ኢንተርናሽናል ፌር በሚል በአዲስ አበባ በተዘጋጀ ባዛር ከ200 በላይ የቱርክ ልዑካን ወደ አዲስ አበባ መምጣታቸው የሚታወስ ነው።

ሌላው በኢትዮጵያ ፍትህ ሚኒስቴር እና በቱርክ የሀገር ውስጥ ደህንነት መስሪያቤት በ2001 የተፈረመው፣ ዓለም ዓቀፍ ሃሺሽ አዘዋዋሪዎችን፣ ዓለም ዓቀፍ አሸባሪዎችን እና የተቀናጀ ወንጀል የሚፈጽሙ ሃይሎችን በጋራ ለመወጋት የተፈረመ ስምምነት አለ። እንዲሁም በ2013 የመከላከያ ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን ስምምነት ፈጽመዋል።

 

 

የቱርክ መንግስት በዓለም አቀፍ ኅብረተሰብ እይታ

የቱርክ መንግስት በተለይ ኤ.ኬ.ፒ ወይም በፍትህ እና በዴቨሎፕመንት ፓርቲ አመራር ሰጪነት ፈጣን የኢኮኖሚ ለውጥ አስመዝግበዋል። በ2014 የቱርክ ጂዲፒ 820 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ነበር። በ2012 በዓለም አቀፍ ደረጃ ከተዘረዘሩ ሁለት መቶ ሃያ አምስት ተወዳዳሪ ኮንትራክተሮች መካከል ሰላሳ ሦስቱ የቱርክ ኩባንያዎች ናቸው። እንዲሁም ከዘመናዊ ቱርክ ምስረታ ጀምሮ ሴኩላር መንግስት መስርተው ዴሞክራሲያዊ ምርጫዎች በማድረግ እየተጓዙ ይገኛሉ።

ሆኖም ግን ባለፉት አምስት ዓመታት ውስጥ በሶሪያ ምድር በዓለም አቀፍ አሸባሪዎች እና በሶሪያ መንግስት መካከል በተደረገው ጦርነት ውስጥ የቱርክ መንግስት ሚና የዓለምን ትኩረት የሳበ ነበር። የቱርክ መንግስት የበሽር አላሳድ መንግስትን ለመጣል እና የኩርድ ብሔራዊ ፓርቲን እንቅስቃሴ ለመግታት በሚል፣ ከአሸባሪዎች ጋር የሄደበት ርቀት በዓለም አቀፉ ሕብረተሰብ ዘንድ ድንጋጤ የፈጠረ እና የቱርክ መንግስትን ትዝብት ውስጥ የጨመረ ተግባር ተስተውሏል። እንዲሁም በኢኮኖሚና በዴሞክራሲ ሥርዓት ግንባታዋ በዓለም አቀፉ ሕብረተሰብ ዘንድ ትልቅ ቦታ አግኝታ ለነበረችው ቱርክ ዛሬ ላይ ጥቁር ጥላ አጥልቶባታል። የዓለም አቀፉ ሕብረተሰብ እና መገናኛ ብዙሃን በቱርክ ላይ ያላቸውን እይታ በዚህ መልኩ አቅርበነዋል።

በኮሎምቢያ ዩኒቨርስቲ የሰብዓዊ መብት ጥናት ተቋም የሰላም ግንባታ እና የመብቶች ጥበቃ ፕሮግራም ዳይሬክተር የሆኑት ዴቪድ ፊሊፕ (Huffington Post,2016) እንደገለፁት፣ “አይ.ኤስ.አይ.ኤስ እና የኤርዶጋን ጀስቲስ ኤንድ ዴቬሎፕመንት ፓርቲ በአይዶሎጂ ሰልፋቸው አንድ ናቸው። ሁለቱም የሙስሊም ብራዘርሁድ አቀንቃኞች ናቸው። ምንም እንኳን በቱርክ ከፍተኛ ኃላፊዎች መካድ ቢኖርም፣ የተራራ ክምር የሚያክሉ መረጃዎች አሉ። የቱርክ ጦር መሣሪያ ገንዘብ እና የሎጀስቲክ ድጋፍ በሶሪያ ውስጥ ለሚገኙ ኢስላሚስት ቡድኖች ታቀርባለች” ብለዋል። እንዲሁም በ2014 የደች ዌል ዘገባ እንደሚለው፣ “በየቀኑ ትልቅ የጭነት መኪኖች ምግብ፣ አልባሳት እና የተለያዩ ቁሳቁሶች ጭነው ከቱርክ ወደ ሶሪያ በመዝለቅ ያራግፋሉ” ብሏል።

ባለሙያዎች የቱርክ መንግስት ከአይ.ኤስ.አይ.ኤስ ጋር ያላቸውን የሽብር ቅንጅት በጥልቀት ለመረዳት ከሚሰጡ ፈንዶች፣ ሎጀስቲኮች እና ጦር መሳሪያዎች አንፃር መመልከት ነገሮች የበለጠ ግልጽ እንደሚያደርጉ ያስረዳሉ። እንደ HIS (IN MARCH 2016) ዘገባ የአይ.ኤስ.አይ.ኤስ. ሃምሳ በመቶ ገቢው የሚገኘው ከቀረጥ ገቢ እና የተለያዩ ቢዝነሶችን እና ቁሶችን በመውረስ ነው። ከዚህ ውስጥ አርባ ሶስት በመቶው ከነዳጅ የሚገኝ ነው።” ከአሸባሪው ቡድን ነዳጅ የሚገዛው ማነው? የአሜሪካ ግምጃ ቤት ለሕዝብ ይፋ ባደረገው መግለጫው (October 2014)፣ “አይ.ኤስ.አይ.ኤል ነዳጅ ዘይት በጣም በቅናሽ ለተለያዩ የንግድ አስተላላፊ ነጋዴዎች ይሸጥ ነበር። ግማሾቹ ከቱርክ ሲሆኑ የገዙቱን ርካሽ ነዳጅ መልሰው ለሽያጭ ያውሉታል” ብሏል። በተጨማሪም ከሲኤንኤን ጋር ቃለ ምልልስ ያደረጉት የቀድሞ የኔቶ ጥምር ኃይል አዛዥ ጀነራል ዌስሌይ ክላርክ እንዳረጋገጡት፣ “አይ.ኤስ.አይ.ኤስ የሚሸጠውን ነዳጅ የሚገዙ ሰዎች አሉ። ወደ ሆነ ቦታ ነው የሚተላለፈው። ለእኔ የሚመስለኝ ወደ ቱርክ እንደሚተላላፍ ነው”

ቱርክ በሕገወጥ መንገድ በምታስተላልፈው የነዳጅ ሽያጭ የፕሬዝደንቱ ሶስተኛ ልጅ ቢላል ኤርዶጋዋን ተሳታፊ መሆኑ በተለያዩ ዓለም ዓቀፍ ሚዲያዎች ሲዘግቡት ነበር። ቢላል በቤይሩት እና በቱርክ ወደቦች የማሪታይም ኩባንያዎች ባለቤት ነው። ከአይ.ኤስ.አይ.ኤስ በርካሽ የተገዙ ነዳጆችን ወደ ጃፓን የነዳጅ ማመላለሻ ጋኖች በማድረስ ሽያጭ ያከናውናል። ከዚህ ጋር በተያያዘ የሩሲያው ጠቅላይ ሚኒስትር ዲሚትሪ ኔድቬዴቭ (November 25 2015) በሰጡት መግለጫ በግልፅ እንዳስቀመጡት፣ “የቱርክ ተግባሮች በግልጽ እንደሚያሳዩት ቱርክ ለአይ.ኤስ.አይ.ኤስ ጥበቃ ታደርጋለች። እምብዛም አያስገርምም፣ ሪፖርቶችን ከግምት ካስገባን፣ የቱርክ ከፍተኛ ኃላፊዎች በኢስላሚስት ስቴት በሚቀርበው ርካሽ ነዳጅ ላይ እምቅ ፍላጎት አላቸ” ብለዋል።

ለአሸባሪው አይ.ኤስ.አይ.ኤስ ቡድን የቱርክ መንግስት የጦር መሳሪያዎች ሲያቀርብ እንደነበረም የኒውስዊክ ዘጋቢው ባርኔይ ጉዊቶን (November 2014) በጦርነት ቀጠና ውስጥ ከተማረከ አይ.ኤስ.አይ.ኤስ ወታደር ጋር ያደረገውን ቃለ ምልልስ ጠቅሶ ይፋ እንዳደረገው፣ “ከአይ.ኤስ.አይ.ኤስ አዛዥ የተነገረን ምንም ነገር እንዳንፈራ ነው። ምክንያቱም ከቱርክ መንግስት ጋር ሙሉ ትብብር በመኖሩ ነበር” ብሏል። የምርመራ ጋዜጠኛው ናፌዝ አህመድ በበኩሉ ከANHA ጋር ባደረገው ቃለ ምልልስ እንደተናገረው፣ “ግንባር ቀደም የቱርክና የአይ.ኤስ.አይ.ኤስ አባላት በሶሪያ እና በቱርክ ድንበር ያለገደብ ይዘዋወራሉ። ምክንያቱም አንዳንዶቹ ለቱርክ የስለላ መዋቅር ይሰራሉ።”

ዴቪድ ፊሊፕስ (The Huffington Post, 2016)፣ ቱርክ እና ሳዑዲ ዓረቢያ በጋራ ጦር መሳሪያ ለአይ.ኤስ.አይ.ኤስአሸባሪ ቡድን ማቅረባቸውን ባሰፈረው ዘገባ አስነብቧል። “በሴፕቴምበር 19 ቀን 2014 የቀረቡ ሰነዶች እንደገለፁት፣ የሳዑዲው ኢምር ቤንደር ቢን ሱልጣን በቱርክ በኩል ለአይ.ኤስ.አይ.ኤስ ጦር መሳሪያ ማጓጓዣ ክፍያ ሸፍነዋል። ከጀርመን የተነሳው በረራ በኢቲሙስጉት ቱርክ አየር ማረፊያ ጦር መሳሪያዎች አራግፏል። በሶስት ኮንቴነሮች ተከፋፍሎ ሁለቱ ወደ አይ.ኤስ.አይ.ኤስ ሲላክ አንዱ ወደ ጋዛ ተጓጉዟል” ሲል ዴቪድ ዘግቧል።

ተሰናባቹ የአሜሪካ መንግስት ምክትል ፕሬዝደንት ጆ ባይደን (October, 2014) በሃርቫርድ ለታደሙ? ባሰሙት ንግግር፣ “የኤርዶዋን አገዛዝ ለአይ.ኤስ.አይ.ኤስ በመቶ ሚሊዮን ዶላሮች እና በሺዎች የሚቆጠሩ ጦር መሳሪያዎች ድጋፍ ያደርግ ነበር” ሲሉ ለዓለም ሕዝብ አገዛዙን አሳልፈው መስጠታቸው የሚታወስ ነው።

በአሜሪካ ኢንተርፕራይዝ ኢንስቲትዩት ምሁር የሆነቱ ማይክል ሩቢን ያስቀመጡትን አጠቃላይ መደምደሚያ ማስቀመጡ ጠቃሚ ነው። ማይክል እንደሚሉት፣ “ውስጠ ወይራ ያለው፣ ኤርዶዋን የመስበኪያ መድረኮችን ስም ለመለጠፍ መጠቀሙ ነው። ኩርዶችን፣ የአካባቢ ባለሙያዎችን፣ ምሁራንን፣ ጋዜጠኞችን እና የፋቱላህ ጉለን ለዘብተኛ የእስልምና ንቅናቄዎችን ካለምንም መረጃ ወይም በፍርድ ቤት ሳይረጋገጥባቸው አሸባሪዎች መሆናቸውን ይለጥፍባቸዋል። በእሱ የፀጥታ ኃይሎች በቁጥጥር ስር ይውላሉ። ይታሰራሉ። እነዚህ ሰዎች፣ የእሱን የፖለቲካ አጀንዳ የሚቃወሙ ወይም በእሱ ሰልጣን ዙሪያ ባሉሰዎች ላይ ከሙስና ጋር በተገናኘ ሂስ የሚያሰሙ ናቸው” ሲሉ የኤርዶዋንን ፍላጐት ገልጠው አሳይተዋል።

የቱርክ መንግሥት በበኩሉ በሐምሌ ወር ለተቃጣበት የግልበጣ ሙከራ ቀንደኛ ተጠያቂ ያደረጋቸው፣ በአሜሪካ በስደት የሚኖሩትንና የጉለን ንቅንናቄ ወይም የሂዝመን ንቅናቄ መሪ እንደሆኑ የሚነገርላቸውን ሞሐመድ ፈቱላህ ጉለንና ተከታዮቻቸውን ነው። የቱርክ ፓርላማ ጉለንን በአሸባሪነት ፈርጇል። የአሜሪካ መንግስት ጉለንን አሳልፈው እንዲሰጡ ለቀረበላቸው ጥያቄ የሰጡት ምላሽ፣ የቱርክ መንግስት ተጨባጭ ማስረጃ ካቀረበ በሕግ አግባብ አሳልፈን እንሰጣለን ብለዋል። ቱርክ በበኩሏ በሁለቱ አገራት ግንኙነት ወደ ነበረበት ቦታ እንዲመለስ ጉለን ተላልፎ እንዲሰጣት በቅድመ ሁኔታ አስቀምጣለች።

 የንቅናቄው አራማጆችና አባላት በመላው ዓለም ከሚንቀሳቀሱባቸው መንገዶች መካከል በንግድ፣ በትምህርት ተቋማትና በሌሎችም መስኮች ተፅዕኖ ለመፍጠር ሞክረዋል በማለት የቱርክ መንግሥት ይከሳቸዋል። የአውሮፓ ሕብረት ለቱርክ መንግስት ውንጀላ መረጃ እንዲሰጠው በይፋ ጠይቋል። እንዲሁም የአውሮፓ ኅብረት በቱርክ የሕግ የበላይነት እንዲከበር እየወተወተ ይገኛል።

ፕሬዝደንት ኤርዶዋን በበኩላቸው፣ ከቱርክ መንግሥት ጋር ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ያላቸው አገሮች በሙሉ፣ ሞሐመድ ፈቱላህ ጉለን ጋር ንክኪ አላቸው በማለት የሚወነጅሏቸው ትምህርት ቤቶች፣ የንግድ ተቋማት እንዲዘጉ እየወተወቱ ይገኛሉ። በኢትዮጵያ መንግስት በኩልም ጥያቄአቸው ተቀባይነት ማግኘቱን በውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ቃል አቀባይ አምባሳደር ተወልደ ሙሉጌታ ለሰንደቅ ጋዜጣ አረጋግጠዋል።

“በኢትዮጵያ የሚገኙ የነጃሺ ኢትዮ-ቱርክ ት/ቤቶች ለቱርክ መንግስት ተላልፈው የሚሰጡት፣ በኢትዮጵያ መንግስት አሸባሪ መሆናቸው ወይም አሸባሪ ተብሎ በቱርክ መንግስት ከተፈረጀው ከፋቱላህ መሐመድ ጉለን ጋር ንክኪ እንዳላቸው አረጋግጦ ነው ወይ?” ተብሎ ለቀረበላቸው ጥያቄ አምባሳደሩ በሰጡት ምላሽ “ተጨማሪ የምሰጠው አስተያየት የለም” ብለዋል።

በተያያዘም “አሸባሪዎች መሆናቸው ሳይረጋገጥ እንዴት ተላልፈው ይሰጣሉ?” ለሚለው ጥያቄም፤ “ሁሉም ነገር በሕግ አግባብ ነው የሚሆነው። ከዚህ ውጪ የተለየ አስተያየት የለኝም” ብለዋል። 

እንዲሁም በሁለቱ ሀገሮች መካከል ተደረሰ ከተባለው ስምምነት ጋር ተያይዞ መነሳት ያለበት ነጥብ፤ በቱርክ ፓርላማ የተመሰረተው ማሪፍ ፋውንዴሽን በኳታር እና በሳዑዲ ዓረቢያ መንግስታት የገንዘብ ድጋፍ የሚንቀሳቀስ በመሆኑ በኢትዮጵያ ውስጥ ካለው የውሃቢዝም (ሰለፊያ) አስተምህሮት እንቅስቃሴ ጋር ያለው ግንኙነት እንዴት እንደሚታይ ነው?

 

ከሶማሊያ ወቅታዊ ሰላም ጋር

የሁለቱ አገሮች ግንኙነት እንዴት ይታያል?

በሶማሌ ሀገረ ግዛት በአንድ ወቅት ለማስተዳደር እድል አግኝተው የነበሩ ራሳቸውን የተባበሩ የእስልማና ፍርድ ቤቶች ጥምረት ብለው የሚጠሩ ሃይሎች በጁላይ 21 2006 በኢትዮጵያ መንግስትና ሕዝብ ላይ “ቅዱስ ጦርነት” ማወጃቸው የሚታወስ ነው። ይህንን ጽንፈኛ ኃይል የሀገር መከላከያ ሠራዊት በመደምሰስ ከሶማሊያ ግዛት አስተዳዳሪነት እንዲወገድ አድርጓል። በዚህ ጽንፈኛ ሃይል ውስጥ የነበሩ ወጣቶች አል-ሸባብ የሚል መጠሪያ በመያዝ የዓለም ዓቀፉን የሽብር ሰንሰለት ከተቀላቀሉ ቆየት ብለዋል።

የኢትዮጵያ መንግስት ከእነዚህ ጽንፈኛ ሃይሎች በኋላ ሶማሌን ለማረጋጋት እና መንግስት እንዲኖራት የሰብዓዊ እና የቁስ ዋጋዎች እየከፈለ ይገኛል። በተራዘመ ቀውስም ሶማሌ ፌደራላዊ በሚመሰል ሶስት አስተዳደሮች እየተዳደረች ትገኛለች። እነሱም የሞቋዱሾ አስተዳደር፣ የሶማሌላንድ አስተዳደር እና የፑንት ላንድ አስተዳደር ናቸው። በተለይ ሶማሌላንድ ነፃ ሀገር መሆኗን በይፋ አውጃለች። የዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብ ግን እውቅና አልሰጣትም።

ኢትዮጵያ ከደረሳበት የብሔራዊ ጥቅም ደህንነት መነሻ እንደዚሁም “የሶማሌ ሰላም የኢትዮጵያ ሰላም ነው” ከሚል መሰረታዊ መርህ በሶማሌ ውስጥ ሰላም እና መረጋጋት እንዲፈጠር ጠንክራ እየሰራች ትገኛለች። በአንፃሩ ቱርክ በአፍሪካ ቀንድ የሚገኙ የኢኮኖሚ ጥቅሞቿን ለማስጠበቅ እና የባሕር ወንበዴዎችን ለመከላከል ሶማሌ መግባቷን በተደጋጋሚ ስትናገር ትደመጣለች። ለሶማሌ ሰላምም ያላትን ቁርጠኝት በሀገር መሪ ደረጃ ጉብኝት በማድረግ፣ መሰረተ ልማቶችን በመዘርጋት እና የኢኮኖሚ ድጋፎችን በማድረግ ለማሳየት ብዙ ርቀት ሄዳለች። በእስልምና እምነት ተከታይ ሀገሮችም ያላትን የሞራል የበላይነት ለማሳየት ተጠቅማበታለች።

ሆኖም ግን ሶማሌን እንደአንድ አህዳዊ ሀገር በመውሰድ ፌዴራላዊ ሥርዓት እንዳይዘረጋ የፖለቲካ ሥራዎችን ለመስራት ብዙ ርቀት ሄዳለች። ሌሎችም የዓረብ ሀገራት “አንድ ሶማሌ” እያሉ በአደባባይ ሲናገሩ ይደመጣሉ። በተለይ ሶማሌላንድ ይህንን የቱርክ እንቅስቃሴ እና የዓረቦችን አንድ ሶማሌ ፍላጎትን አጥብቃ ትቃወመዋለች። እንዲሁም ኢትዮጵያ ካሳለፈችው ታሪክ በተለይ የሲያድ ባሬ አህዳዊ አገዛዝ እና ከሶማሌ ፍርድ ቤቶች ጥምረት የቅዱስ ጦርነት አዋጅ አንፃር፣ የኢትዮጵያን ብሔራዊ ጥቅም ለመጉዳት የሚፈልጉ ኃይሎች “አንድ ሶማሌ” የሚለው የሥርዓት ጥያቄ አዋጪ መሆኑን ተገንዝበው በሶማሌ የፌዴራል ስርዓት እንዳይዘረጋ እየገፉበት መሆናቸውን ማሳያ ተደርጎ የሚወሰድ ነው።

ሌላው ለኢትዮጵያ አስጊ ተደርጎ የሚወሰደው ቱርክ ለሶማሌ ሰላም ከሌሎች ሀገሮች በተለየ የአማራጭ ሃሳብ እንዳላት በይፋ መናገሯ ነው። በሶማሌ የቱርክ አምባሳደር ኦልጋን ቤከር እንዳሉት፣ “በሶማሌ የሰብዓዊ ድጋፍ ቅርጽ ነው የምንጠቀመው። ከዚህ በፊት የዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ ከሚሰጠው የእርዳታ ፕሮግራም ለየት ያለ ነው።” ከዚህም በላይ ቱርክ አልሸባብን አንድ የእስልምና አካል አድርጋ ነው የምትወስደው። በአንፃሩ ኢትዮጵያ እና ኢጋድ ደግሞ አልሸባብ በሶማሌ ሰላም ውስጥ ቦታ የሌለው ዓለም ዓቀፍ አሸባሪ መሆኑን ግልጽ አቋም አስቀምጠዋል።

በቀጣይ ቱርክ በኢትዮጵያ ላይ እያሳየች ያለውን የካሮት እና የልምጭ ዲፕሎማሲ በሶማሌ የሰላም ሒደት ላይ ይዛው ብቅ የምትል ከሆነ ወደፊት ውጤቱን በጋራ የምናየው ይሆናል።¾

 

በይርጋ አበበ

ሶሻሊስቱ ሜጄር ጄኔራል መሀመድ ሰይድ ባሬ (ዚያድ ባሬ) እ.ኤ.አ በ1991 ከስልጣን ተወግዶ ከአገር ከኮበለለ በኋላ የሶማሌ ምድር መንግስት አልባ መሆኗን ተከትሎ (አምባገነንም ቢሆን) በጎሳ መሪዎች ሲገዛ የኖረ ምድር ሆኗል። አገሪቱ መንግስት አልባ መሆኗን ተከትሎም እንደ አል ሻባብ እና አል ቃኢዳ አይነት ዓለም አቀፍ የሽብር ቡድኖች መናኸሪያ አድርገዋት ቆይታለች። የባህር ላይ ዘራፊ ወንበዴዎችም በሶማሊያ ምድር በነጻነት የሚንቀሳቀሱበት ጊዜ ነበር፡፡ አሸባሪ ቡድኖቹ የመፈልፈያ ሼላቸውን በሶማሊያ ምድር ማድረጋቸውን ተከትሎም፣ እንደ ኢትዮጵያ እና ኬኒያ አይነት የአገሪቱ ጎረቤቶች የሰላም እንቅልፋቸውን ሲነጠቁ፤ እንደ አሜሪካ ያሉ ባለአዱኛዎች ደግሞ “ነግ በኔን” ብለው በዚያች የህንድ ውቅያኖስ አገር ላይ ጦራቸውን እስከማስፈር ደረሰዋል።

እ.ኤ.አ ከ1984 በኋላ ምርጫ የዓለም አቀፉን ትኩረት የሳበ ምርጫ በአገሪቱ የተካሄደው በየትኛውም ዓለም አቀፍ የምርጫ መስፈርት (የህዝብ ተሳትፎ የምርጫ ታዛቢ የምረጡኝ ቅሰቀሳ የፖለቲካ ክርክር ወዘተ) ያልታየበት ቢሆንም አሜሪካ ሶማሊያዊው መሀመድ አብደላህ መሃመድ (ፉርማጆ) 184 ድምጽ በማግኘት ተከታያቸውን የቀድሞውን ፕሬዝዳንት ሁሴን ሼህ መሃመድን በልጠው አዲሱ የአገሪቱ ፕሬዝዳንት ሆነው ተመረጡ። ምርጫውን ተከትሎም እንደ ኢትዮጵያ ያሉ ጎረቤቶችን ጨምሮ ልዕለ ሀያሏ አሜሪካም ሶማሊያዊያንን እንኳን ደስ አላችሁ ሲሉ መልዕክታቸውን አስተላልፈዋል። ከሶማሊያ ምርጫ በ|ላ በምስራቅ አፍሪካ ሊነፍስ የሚችለውን የፖለቲካ አየር ምን ሊመስል እንደሚችል ከዚህ በታች እንመለከታን፡፡

የምስራቅ አፍሪካ ፖለቲካ እና የሶማሊያ አዲሱ ህይወት

ምስራቅ አፍሪካ (በተለምዶ የአፍሪካ ቀንድ) ከሌሎች የዓለም አገራትም ሆነ ከአፍሪካ ክፍል በተለየ መልኩ ድህነት፤ ጉስቁልና፤ ጦርነት እና ግጭት የበዛበት ቀጠና ነው። ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማሪያም “ስጋት ያንዣበበበት የአፍሪካ ቀንድ” ሲሉ ቀጠናውን ይጠሩታል። ፕሮፌሰር መስፍን ምክንያታቸውን ሲያሰቀምጡም የሶማሊያን መንግስት አልባነት፣ የኤርትራውን መንግስት የሻዕቢያን ተፈጥሯዊ ባህሪ፣ የኢትዮጵያን አጠቃላይ ሁኔታ፣ የደቡብ ሱዳንን እና የሱዳንን በግጭት የታጀበ ህይወት እንዲሁም የጅቡቲን “የሁሉነሽ” መሆንን በመጥቀስ አካባቢው በስጋት የታጀበ እንደሆነ እና ወደፊትም ይበልጥ አስጊነቱ እንደሚቀጥል ይገልጻሉ።

ለ26 ዓመታት መንግስት አልባ ሆና የቆየችው ሶማሊያ በአንጻራዊነት ወደ መንግስታዊ አገርነት ለመቀየር የመጀመሪያው ምዕራፍ ላይ ትገኛለች። ለዚህም ሶማሌ አሜሪካዊው ፕሬዝዳንቷ በምርጫ ማሸነፋቸውን ተከትሎ ሲናገሩ “የተሻለች ሶማሊያን ለመፍጠር እንሰራለን” ሲሉ የሁሉም ሶማሊያዊ ፐሬዝዳንት መሆናቸውን ተናግረዋል። እንደ አልሻባብ አይነት “ጭር ሲል አልወድም” የሆነ አሸባሪ ቡድንን በጉያዋ የያዘችው ሶማሊያ በዓለም ቀዳሚዋ የሙስና ንግስት እንደሆነችም በቅርቡ ትራንስፓራንሲ ኢንተርናሽናል ኢንስቲትዩት ይፋ አድርጓል (ኢትዮጵያ 108ኛ ላይ ተቀምጣለች)። 200 ሺህ የአፍሪካ ህብረት አንጋች ለደህንነታ ታጥቆ የቆመላት ሶማሊያ እንደ ኳታርና የተባበሩት አረብ ኢምሬትስ አይነት የነዳጅ ከበርቴዎች አይናቸውን በወደቦቿ ላይ አሳርፈውባታል። በአባይ ወንዝ ምክንያት ለሰከንድም ዐይኗን ከኢትዮጵያ ላይ ማንሳት የማትፈልገው ግብጽም ቢሆን የህንድ ውቅያኖሷን አገር ወደቦች ለመጠቀም የምትችለውን ሁሉ እያደረገች ነው።  

ለመሆኑ ሶማሊያ በአዲሱ ፕሬዝዳንቷ ፋርማጆ እየተመራች ምን አይነት ለውጥ ታመጣለች? ስንል በአዲስ አበባ ዩኒቨርሰቲ መምህር የሆኑትን አቶ ቴዎድሮስ መብራቱን ጠይቀናቸው ነበር።

የሁለተኛ ድግሪያቸውን በአፍሪካ ፖለቲካ ያገኙትና የመመረቂያ ወረቀታቸውንም በደቡብ ሱዳን ላይ የሰሩተ አቶ ቴዎደሮስ “አብዛኛው ህዝብ የፋርማጆን መመረጥ በአወንታዊነት ተቀብሎታል። አብዛኛው ህዝብ ፕሬዝዳንቱን ከተቀበለው ደግሞ በመጀመሪያ ደረጃ አልሻባብን መደበቂያ ያሳጣዋል። በሌላ በኩል ደግሞ ፕሬዝዳንቱ በምዕራባዊያን በተለይም በአሜሪካ ተቀባይነት የሚኖራው ይመስላል፡፡ ይህ ደግሞ በውስጥም በውጭም ተቀባይነት የሚኖራው ከሆነ ለሶማሊያዊያን ትንሳኤ ሊሆን እንደሚችል ይታመናል” ሲሉ በሶማሊያ አዲስ ተስፋ ሊኖር እንደሚችል ተስፋ አድርገዋል፡፡ አቶ ቴወድሮስ አያይዘውም ሶማሊያ በብዙ ፈተናዎች የተተበተበች አገር ሆና የመቆየት እድሏ የሰፋ መሆኑን ጠቀስ አድርገዋል።

ለዚህ ሃሳባቸው የሚያቀርቡት ስነ አመንክዮ ደግሞ አልሻባብ በታሰበው ፍጥነት ከሶማሊያ ተጠራረጎ ይወጣል የሚል እምነት የሌላቸው መሆኑ እና የዳሸቀው የአገሪቱ ኢኮኖሚ የመነሳት ተስፋው ዝቅተኛ በመሆኑ አገሪቱ ከእነ ችግሯ እንደ ሀገር ለመቆም ዓመታትን ልታስቆጥር ትችላለች ብለዋል፡፡ እንደሚታወቀው በአሁኑ ወቅት በሶማሊያ ከሶስት ሚሊዮን በላይ ዜጎች በከፋ ደህነት ውስጥ ሲገኙ በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ዜጎች ደግሞ በስደት ላይ ናቸው። 

የጀርመን ድምጽ ሬዲዮ ካነጋገራቸው የዚያች አገር ዜጎች መካከል ወጣቱ የሞቃዲሾ ነዋሪ መሀመድ ሰይድ ሁሴን “እኛ ከምንም በላይ ሰላም እንሻለን። ዛሬ በዚህ አደባባይ የወጣሁትም ነገ በሶማሊያ ሰላም እንደሚመጣ ተስፋ በማድረግ ነው። አዲሱ ፕሬዝዳንታችንም ሰላማችንን መልሰው የደቀቀውን ኢኮኖሚያችንን እንዲነሳ ያደርጋሉ ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ። ህዝቡም ከእሳቸው ጎን ይሆናል” ሲል በፋርማጆ መመረጥ ዛሬ ላይ ቆሞ የነገዋን ሶማሊያ ሁኔታ ምን ሊሆን እንደሚችል ያልማል።

ራሷን እንደ ነጻ አገር የምተቆጥረዋ ሶማሌ ላንድም ሆነች ነገሮች ከተበላሹ የሶማሌ ላንድን ዱካ ተከትላ ጎጆ መውጣት የምትሻው ፑንት ላንድ ፋርማጆ ለሚመሯት ሶማሊያ የሚቀርቡላቸው ፈተናዎች ናቸው። የኢትዮጵያ እና የኬንያ መልካም ጉርብትና ነገ ምን ሊመስል እንደሚችል ባይታወቅም የጅቡቲ ጉዳይ በሃያላን ሀገሮች ፍላጐት መከበቧ ግን ለፋርማጆ የሚሰወር አይሆንም። በበርበራ ወደብ ላይ የጦር ሰፈር እገነባለሁ ያለችው የተባበሩት አረብ ኢምሬትስ ጉዳይ ለቀጠናው ስጋት መሆኗን ተከትሎ ለአዲሱ የሶማሊያ ፕሬዝዳንት ተጨማሪ የቤት ስራ ሆና ቀርባለች።

ስጋት የማይለየው የአፍሪካ ቀንድ ለተወሰኑ ጊዜያት በአንጻራዊነት ተረጋግቶ የቆየው የደቡብ ሱዳን ሰላም መናጋት በኋላ በሶማሊያ አዲስ መንግስት እየተቀየረ ነው። መሀመድ ፋርማጆ የሚመሩት የሶማሊያ መንግስት ምን አይነት መልኮችን ይዞ ሊቀርብ እንደሚችል ወደፊት የምናየው ይሆናል።

የፕሬዝዳንታዊ ምርጫው ሂደት

በጎሳ መሪዎች ተከፋፍላ የቆየችዋ አገር በሽግግር መንግስት ስር በአንድ መንግስት መተዳደር ከጀመረች ውላ ያደረች ቢሆንም ቋሚ መንግስት ለመመስረት ግን ተቸግራ ቆይታለች። ባሳለፍነው የካቲት 1 ቀን 2009 ዓ.ም በሞቃዲሾ አደን-አዴ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ 275 የፓርላማ አባላትና 54 የላይኛው ምክር ቤት አባላት በሰጡት ድምጽ መሀመድ አብደላህ መሀመድ 184 ድምጾችን በማምጣት ማሸነፍ ችለዋል። እንደ እንግሊዝ አሜሪካ እና ጃፓን ያሉ ድጋፍ ሰጪ አገራት የምርጫውን 60 በመቶ ወጪ የሚሸፍን ገንዘብ ለአገሪቱ ለግሰዋል። ከለጋሽ አገራቱ የተገኘው ገንዘብ “ዳጎስ” ያለ መሆኑን ተከትሎም ምርጫው በሙስና የታጀበ ነው ሲሉ አንዳንድ ወገኖች ይገልጻሉ። እንደ አቶ ቴዎድሮስ ያሉ አስተያየት ሰጪዎች ደግሞ “ሂደቱ ምንም ይሁን ምን ለሶማሊያዊያን ዘላቂ ሰላምና የፖለቲካ መረጋጋትን ካመጣ እና ሶማሊያዊያን ውጤቱን ከተቀበሉ ችግር የለውም” ብለዋል።

አስራአራት ሺህ ሃያ አምስት የጎሳ እና የአገር ሽማግሌዎች የመረጧቸው 257ቱ የፓርላማ አባላት መጠኑ ባልተገለጸ ገንዘብ ተደልለው ድምጻቸውን ሸጠዋል ተብሎ ይነገርባቸዋል። የቀድሞው የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ሁሴን ሼክ መሀመድ ደግሞ ሂደቱ ሳያሳስባቸው ውጤቱን ተቀብለው ሽንፈታቸውን አምነው አዲሱን ፕሬዝዳንት “እንኳን ደህ አለህ በማለት ሹመት ያዳብር” ብለው ስልጣናቸውን አስረክበዋል።

ለሶስት ጊዜያት የተራዘመው የሶማሊያ ፕሬዝዳንታዊ ምርጫ በሰላም እንዲጠናቀቅ የአፍሪካ ህብረት ሰላም አስከባሪ ወታደሮች በተጠንቀቅ ቆመው የጠበቁት ምርጫ ነው። በምርጫው ዕለትም የሞቃዲሾ ጎዳናዎች ከትራፊክ ነጻ ሆነው የዋሉ ሲሆን ወደ ሞቃዲሾ የሚገባም ሆነ ከሞቃዲሾ ተነስቶ ወደየትኛውም የዓለም ክፍል የሚደረግ በረራ ተቋረጦ እንደነበር አሶሼትድ ፕሬስን ጨምሮ ዘጋርዲያን እና አፍሪካን ኒውስ ዘግበው ነበር። በዚህ መልክ የተከናወነውን ምርጫ በሶማሊያ የተባበሩት መንግስታት ልዩ መልዕክተኛ ሚካኤል ኪቲንግ ሲገልጹት “ዋናው ነገር ምርጫው መካሄዱ ነው ምክንያቱም ብዙዎች ምርጫው ላይካሄድ ይችላል የሚል ስጋት ነበራቸውና ነው” ሲሉ ለጀርመን ድምጽ ራዲዮ ተናግረዋል።

በፕሬዝዳንታዊ ምርጫው የቀድሞውን ፕሬዝዳንት ሁሴን ሼክ መሀመድን እና መሀመድ አብዱላሂ መሀመድ (ፋርማጆን) ጨምሮ ሁለቱን እንስት ተወዳዳደሪዎችን እና ሌሎች እጩዎችን አሳትፎ ነበር። ከእጩዎቹ ሴቶች መካከል በምርጫው እንዳይሳተፉ ከአልሻባብ ጠንከር ያለ የግድያ ዛቻ ደርሷቸው በትውልድ ኬኒያዊት በዜግነት ፊንላንዳዊ የሆኑት በሶማሊያ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ሰራተኛዋ ፋጡማ ጣይብ አንዷ ሲሆኑ፤ በአሜሪካ የህክምና ባለሙያ ሆነው እያገለገሉ የሚገኙት የ42 ዓመቷ ዶክተር አናብ ዳሂር ደግሞ ሌላኛዋ ሴት ፕሬዝዳንታዊ እጩ ሆነው ቀርበውም ነበር።

በአጠቃላይ አዲሱን ፕሬዝዳንት መሀመድ ፋርማጆን እና ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት እንስት ተወዳዳሪዎችን ጨምሮ በእጩነት ከቀረቡት 18 እጩዎች መካከል አብዛኞቹ የውጭ አገር ዜግነት ያላቸው ናቸው።

 

 

የኢትዮጵያ እና የሶማሊያ ግንኙነት በዘመነ ፋርማጆ

መሀመድ ፋርማጆ በራሳቸው መንገድ የሚጓዙ ሰው መሆናቸው ይነገርላቸዋል። ረዘም ላሉ ዓመታት በአሜሪካን አገር የኖሩትና በአሜሪካን የተለያዩ ኩባንያዎች ጭምር ተቀጥረው የሰሩት መሀመድ ፋርማጆ ከዚህ ቀደም ለስምንተ ወራት አገራቸውን በጠቅላይ ሚኒስትርነት ያገለገሉ ሲሆን ከክፉ ቀን ደራሻቸው ኢትዮጵያ ጋር ጠንከር ያለ ወዳጅነት የመፍጠር ፍላጎት ሲያሳዩ ነበር። የአገሪቱ ሁለተኛ ሰው በነበሩበት ወቅት ከአገራቸው ቁጥር አንድ የክፉ ቀን ደራሽ ኢትዮጵያ ጋር ጠንካራ ወዳጅነትን ለመፍጠር ፍላጎት ያደረባቸው ፋርማጆ በአሁኑ ሰዓት የአገራቸው ቁጥር አንድ ሰው መሆናቸውን ተከትሎ ምን አይነት የግንኙነት መስመር ሊዘረጉ ይችላሉ? ለሚለው ጥያቄ አቶ ቴዎድሮስ መልስ እንዲሰጡን ጠይቀናቸው ነበር።

አቶ ቴዎድሮስ “በመጀመሪያ ደረጃ ኢትዮጵያ በሶማሊያ ላይ ያላት ፈላጎት በምን ላይ የተመሰረተ ነው? የሚለውን ማወቅ ያስፈልጋል። የኢትዮጵያ ፍላጎት አልሸባብን በማስወገድ ላይ የተመሰረተ ከሆነ ቀደም ብዬ እንደነገርኩህ የፋርማጆን መመረጥ ተከትሎ በአገሪቱ አብዛኛው ህዝብ ተቀባይነት ስላገኙ አልሸባብን የሚያዳክም ስለሚሆን ኢትዮጵያ ተጠቃሚ ልትሆን ትችላለች። ከዚህ በዘለለ ግን በሶማሊያ አለመረጋጋት ኢትዮጵያ ትጠቀማለች የሚባለው መረጃ እውነት ከሆነ የኢትዮጵያ እና የምዕራባዊያን ወዳጅነት የተመሰረተው ሽብርተኝነትን በመዋጋት ላይ በመሆኑና አልሸባብ በፋርማጆ መንግስት የሚዳከም ከሆነ ምናልባትም ኢትዮጵያ የጥቅም ተጋሪ መሆኗ ይቀራል።” ሲሉ ገልጸዋል። “ሆኖም” ይላሉ አቶ ቴዎድሮስ “የፋርማጆን መመረጥ ተከትሎ ግብጽን ጨምሮ የባህረ ሰላጤው አገራትና የመካከለኛው ምስራቅ አገራት ሶማሊያን መናኸሪያቸው ለማድረግ የሚያደረጉት ጥረት በፋርማጆ ተቀባይነት ካገኘ ኢትዮጵያን ከዓለም አቀፍ ግንኙነትና የፖለቲካ ተሰሚነት እንደሚገድባት ግልጽ ነው” ሲሉ የመሀመድ ፋርማጆ መመረጥ ሊኖረው የሚችለውን አንድምታ ያስቀምጣሉ።

ፕሮፌሰር መስፍን ወልደማሪያም “ስጋት ያንዣበበበት የአፍሪካ ቀንድ” በሚለው መጽሃፋቸው ከሚያስቀምጧቸው ስጋቶች መካከል ኢትዮጵያ ወደብ አልባ መሆኗን ተከትሎ እንደ ግብጽ ያሉ የዘመናት ጠላቶቿ በኢትዮጵያ ላይ ጥቃት ለማድረስ የሚጠቀሙት ጎረቤቶቿን መሆኑን ነው።

የዓለም አቀፍ የህግ ምሁሩ ዶክተር ያዕቆብ ኃይለማሪያም በበኩላቸው “አሰብ የማናት?” በሚለው መጽሃፋቸው ኢትዮጵያ ወደብ አልባ አገር መሆኗን ተከትሎ የደህንነት ስጋት ሊያጠላባት እንደሚችል በምክንያትና በምሳሌ አስደግፈው አቅርበዋል። ፋሽስቱ ሜሶሎኒ በ1928 ዓ.ም ኢትዮጵያ ላይ ወረራ ሲከፍት ምጽዋንና አሰብን በቁጥጥሩ ስር ስላደረገ ኢትዮጵያ ጦርነቱን ለመመከት የጦር መሳሪያ ብትገዛም የጅቡቲን ወደብ እንዳትጠቀም ፈረንሳይ እገዳ ጥላባት እንደነበረ በመጽሀፋቸው የሚያወሱት ዶክተር ያዕቆብ፣ በዚህ ዘመንም በሀይማኖትና በሌሎች የጥቅም ትስስር ምክንያት የኢትዮጵያ ጎረቤቶች ሴራ እንደማይሸርቡባት ዋስትና እንደሌለ አስቀምጠዋል።

የጋራ ተጠቃሚነትን መሰረት ያደረገ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ የሚከተለው የኢትዮጵያ መንግስት ከአዲሱ የሶማሊያ መንግስት ጋር የሚፈጥረው ግንኙነት ከመቼውም ጊዜ በበለጠ ጥንቃቄ የተሞላበት ሊሆን እንደሚገባ ግልጽ ነው። እ.ኤ.አ በ2011 ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ ላይ የኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጫ ግድብ ለመስራት የመሰረት ድንጋይ ማስቀመጧንና ወደ ግንባታ መግባቷን ተከትሎ ህልውናዋ በአባይ ወንዝ ላይ የተመሰረተው ግብጽ ከተቻለ ግድቡ እንዳይገደብ ካልሆነም የውሃ ኮታዋ እንዳይቀንስባት የቻለችውን ሁሉ ጥረት እያደረገች በግድቡ ግንባታ ላይ መጓተት እንዲፈጠር እየጣረቸ መሆኗ ግልጽ ነው። ለዚህ እቅዷ ስኬትም ከኢትዮጵያ ጎረቤቶች ጋር ልዩ የጥቅም ግንኙነት እስከመፍጠር የደረሰ ርቀት መጓዟ በቅርብ ጊዜ የደቡበ ሱዳንና የኤርትራ መንግስታት ከግብጽ መንግስት ጋር ያደረጋቸው ውይይቶች አብይ ምስክሮች ናቸው።

በቅርቡ በበርበራ ወደብ ላይ የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ መንግስት የጦር ሰፈር ለመገንባት ፍላጎት ማሳየቱን ተከትሎ የግብጽ መንግስትም “እኔስ ለምን ይቅርብኝ” የሚል ሀሳብ መሰንዘሩን የተለያዩ ዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙሃን ዘግበዋል። ይህን የግብጽ እንቅስቃሴ አዲሱ የሶማሊያ መንግስት ፕሬዝዳንት መሃመድ ፋርማጆ የሚቀበሉት ከሆነ በኢትዮጵያ ላይ የሚኖረው አሉታዊ ተጽእኖ ሳይታለም የተፈታ ነው። መሀመድ አብዱላሂ መሀመድ (ፋርማጆ) ለቀጣዮቹ አራት ዓመታት በሚቆየው የስልጣን ዘመናቸው ከአፍሪካ ቀንድ በተለይም ከኢትዮጵያ ጋር የሚኖራቸው ግንኙነት ምን አይነት መርገምት ወይም በረከት ይዞ ሊመጣ እንደሚችል ወደ ፊት የምናየው ይሆናል።

መንግስት አልባ ሆና ለረጅም ዓመታት የቆየችው ሶማሊያ ለአሸባሪዎችና ለባህር ላይ ወንበዴዎች መፈልፈያ መሆኗን ተከትሎ ኢትዮጵያን ጨምሮ ለአፍሪካ ቀንድ ስጋት ሆና ቆይታለች። አሁን ደግሞ አገሪቱ መንግስት ብትመሰርትም የምትከተለው የውጭ ፖሊሲ ከባህረ ሰላጤው አገራት ወይም እንደ ግብጽ ካሉ የመካከለኛው ምስራቅ አገራት ጋር ሊሆን ይችላል የሚል ጥርጣሬን ማሳደሩን ተከተሎ አገሪቱ እንደገና የቀጠናው ስጋት ሆና እንዳትቀጥል ያሰጋል።¾ 

-    ኮርፖሬሽኑ ድጋፍ ሰጪ ሠራተኞችን ለምን ሥራ አስኪያጅ ያደርጋል?

-    ሠራተኞቹ ቅሬታ አላቸው

 

የኢትዮጵያ መንግስት በነደፈው የአንደኛው እና የሁለተኛው የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅድ በኢንዱስትሪው ልማት ዘርፍ የተለየ ትኩረት ከተሰጣቸው ሜጋ ፕሮጀክቶች መካከል የስኳር ፋብሪካ ኢንዱስትሪ ግንባታዎች አንዱ ነው። በተለያዩ የሀገሪቷ ክፍሎች ከታቀዱት አስር የስኳር ፋብሪካ ግንባታዎች መካከል የከሠም ስኳር ልማት ፕሮጀክት አንዱ ነው።

የከሠም ስኳር ፋብሪካ አጀማመሩ በመተሐራ ስኳር ፋብሪካ ሥር እንደአንድ ቅርንጫፍ የስኳር ፋብሪካ አካል ተደርጎ ነበር። ስኳር ኮርፖሬሽን መቋቋሙን ተከትሎ መንግስት በሰጠው አቅጣጫ ከሠም ፋብሪካ ራሱን የቻለ አንድ ስኳር ፋብሪካ ሆኖ እንዲቀጥል ተደርጓል። በከሠም ፋብሪካ አደረጃጀት ላይ በተለይ በመሬት ዝግጅት እና በሰው ኃይል የመተሐራ ስኳር ፋብሪካ ድርሻ ከፍተኛ ነበር። ሁለቱ ፋብሪካዎች ሲለያዩም የንብረት ክፍፍሉ ረጅም ጊዜ የወሰደ ሲሆን ከኮርፖሬሽኑ የተገኘው መረጃ እንደሚያሳየው የንብረት ክፍፍሉ ሙሉ ለሙሉ መጠናቀቁን ነው።

      የከሠም ስኳር ፋብሪካ የከሠም ወንዝ መሰረት አድርጎ የተቋቋመ ሲሆን፣ በወንዙ ላይ የተገነባው የውሃ ግድብ ከ500 ሚሊዮን ሜትር ኪዩብ በላይ ውሃ የመያዝ አቅም እንዳለው ይነገራል። የተያዘውን ውሃ በመጠቀም 20ሺ ሄክታር የሸንኮራ አገዳ ለማልማት ታቅዷል።  በቀን 10ሺ ቶን የሸንኮራ አገዳ መፍጨት የሚችል ፋብሪካ ለመገንባት ከፍተኛ ርብርብ እየተደረገ መሆኑ የሚታወቅ ነው። ፋብሪካው በመጀመሪያው ምዕራፍ ግንባታ በቀን 6ሺ ቶን አገዳ የመፍጨት አቅም ይኖረዋል ተብሎ የሚጠበቅ ሲሆን፣ በዓመት 1ሺ 630 ቶን ስኳር እና 45ሺ ሜጋ ዋት የኤሌክትሪክ ኃይል ለማምረት የሚችል አቅም ይኖረዋል ተብሏል።

ፋብሪካው፣ በ2009 ዓ.ም  በጀት አመት 1.032 ሚሊዮን ቶን አገዳ በማቅረብ 1.039 በሚሊዮን ኩንታል ነጭ ስኳር፤ 1500 ሄክታር መሬት ላይ የሸንኮራ አገዳ ልማት ማስፋፋት እንዲሁም በተጓዳኝ 412,958 ኩንታል ሞላሰስ፣ 12,000 ኩንታል ፍራፍሬ ለማምረት አቅዷል። ሆኖም ግን፣ የከሠም ስር ፋብሪካ 2009  ዓ.ም. በጀት  የግማሽ  ዓመት  ሪፖርት የሚያሳየው እንዲሁም የከሠም ሠራተኞች ለሰንደቅ የጋዜጣ ዝግጅት ያቀረቧቸው ቅሬታዎች ሲደመሩ ፋብሪካው ያቀደውን ግቡን ለማሳካት ቅርብ ክትትል እና እርማት ከኮርፖሬሽኑ ኃላፊዎች እንደሚያስፈልግ አሻሚ አይደለም።

የከሠም ስር ፋብሪካ 2009 ዓ.ም. በጀት  የግማሽ  ዓመት ሪፖርት ይዘቱን እና የሠራተኞችን ቅሬታ ጋር እንዲያስታርቁልን ለከሠም ዋና ሥራአስኪያጁ አቶ ተገኑ ገናሞ ስልክ ደውለንን አነጋግረናቸው ነበር። ሥራአስኪያጁ ስብሰባ ላይ መሆናቸውን ገልጸውልን ከሰላሳ ደቂቃ በኋላ እንደምናገኛቸው ነግረውን ተለያየን። በመካከል የሥራ አስኪያጁ ፀሀፊ መሆኗን የገለጸችልን፣ ያቀረብነውን ጥያቄዎች በስልክ ተቀብላ ሥራ አስኪያጁ ምላሽ እንደሚሰጡን ገልፃልን ተለያየን። በመጨረሻም ሥራ አስኪያጁም ፀሐፊያቸውም የውሃ ሽታ ሆኑ። ዝግጅት ክፍላችን እንዲህ አቀረበው።

በከሠም የሒሳብ ቋት የለም?

የከሠም ስር ፋብሪካ 2009 ዓ.ም. በጀት  የግማሽ  ዓመት ሪፖርት ካጋጠሙን ችግሮች መካከል ብሎ ከዘረዘራቸው ውስጥ፤ የሒሳብ ቋት አለመኖር፤ የሽያጭ እና የግዢ ተፈፃሚ ሰነድ ከኮርፖሬሽኑ ሲላክ የተሟላ አለመሆን፤ የሠራተኞች የትርፍ ሰዓት ክፍያ እያደገ መምጣት ናቸው።

ከሠራተኞቹም ለዝግጅት ክፍላችን የቀረበው ቅሬታ ተመሳሳይ ነው። ይኸውም፣ “በከሠም ስኳር ፋብሪካ ያለው የፋይናንስ አሰራር ሳይንሳዊ አይደለም። ክፍያ ፈጽሙ ከተባለ አንስቶ መፈጸም ነው። ከመዋቅር ውጪ ክፍያዎች ይፈጸማሉ። ከአሚባራ እርሻ ልማት ጋር ያለው የክፍያ አፈጻጸም በውል አይታወቅም። ዓመታዊ የፋብሪካው ሒሳብ ሰነድ ተወራርዶ አይዘጋም። ይህም በመሆኑ ለተበላሸ አሰራር የተጋለጠ ነው” የሚሉ ናቸው።

አንድ ስኳር ፋብሪካ የሒሳብ ቋት (Chart of Account) ሳይኖረው ወጪ እና ገቢውን እንዴት ሊያውቅ ይችላል? የማምረቻ ወጪውን ሳያውቅ የአንድ ኪሎ ግራም ስኳር ዋጋን መተመን ይችላል? ዓመታዊ የኢዲት ሪፖርት ማውጣትስ እንዴት ይቻለዋል? ሌሎች ጥያቄዎችንም ማንሳት ይቻላል። እንደሚታወቀው የከሠም ስኳር ፋብሪካ የፕሮጀክት የሒሳብ ቋቱን ዘግቶ ወደ ማምረት ሙከራ ገብቷል። ይህ ማለት ከሠም ስኳር ፋብሪካ እንደድርጅት በራሱ የሒሳብ ቋት መጠቀም ጀምሯል ተብሎ የሚወሰድ ነው። በሪፖርቱም ላይ እንደመፍትሄ አቅጣጫ የተቀመጠው፣ በራስ አቅም የሒሳብ ቋት ማዘጋጀት ነው።

በዚህ ነጥብ ላይ ያነጋገርናቸው የስኳር ኮርፖሬሽኑ የኮርፖሬት ፋይናንስ ማሻሻያ ዋና ሥራአስፈፃሚ አቶ መሳ ዘይኑ እንደገለፁልን፣ “የሒሳብ ቋት ሳይኖር ወጪህን መቆጣጠር አትችልም። የከሠም ስኳር ፋብሪካ በኮርፖሬሽኑ ኦዲት ተደርጎ በሰነድ አለ። ፋብሪካው በሙከራ ላይ ነው ያለው። “test commissioning` ላይ ነው ፋብሪካው የሚገኘው። ይህ ሲጠናቀቅ ነው፣ ፋብሪካው ከቻይኖቹ ወደ መንግስት የሚተላለፈው። ሁሉም ወጪ በራሱ የሒሳብ ቋት ውስጥ ነው የተቀመጠው። ለከሠም ፋብሪካ እንዲሁም ሌሎች ፋብሪካዎች አንድ ወጥ የፋይናንስ ሥርዓት እያዘጋጀን በመሆኑ ሲጠናቀቅ ምላሽ ያገኛል” ብለዋል።

 

ሸንኮራ አገዳ ልማት ማስፋፋት

በሪፖርት ሰነዱ ላይ የ6 ወሩ የስኳር፣ ሸንኮራ አገዳ ልማት ማስፋፋት፣የሞላሰስ እና የፍራፍሬ ምርት እቅድ አፈፃፀም በተመለከተ ከሠራተኞቹ የቀረበው ቅሬታ፣ “ስድስት ወር በዋናነት ለማከናወን ከታቀዱ ሥራዎች መካከል 1808.8 ሄ/ር የሸንኮራ አገዳ በመቁረጥ 2921266 ኩንታል ሸንኮራ አገዳ በመፍጨት እንዲሁም 294,850 ኩንታል  ስኳር ማምረት ነዉ። ሆኖም ግን 1448.86 ሄ/ር መሬት የሸንኮራ አገዳ በመቁረጥ 1,742,191 ኩ/ል የሸንኮራ አገዳ በመፍጨት 123,830 ኩ/ል ስኳር የተመረተ ሲሆን አፈፃፀሙም 42 በመቶ ነው።

እንዲሁም፣ የሸንኮራ አገዳ ልማት ማስፋፋትን በተመለከተ 619 ሄ/ር መሬት  በመትከል  በስድስት ወር ዉስጥ የተከናወነዉ 77.98 ሄክታር ሲሆን አፈፃፀሙ 13 በመቶ ነዉ። በዚህ ሥራ አፈፃጸም ተጠያቂው ማነው?” የሚል ጥያቄ ከሠራተኞቹ ቀርቧል።

ሠራተኞቹ ለሥራ አፈፃፀም መውረድ በዋና ምክንያትነት የሚያቀርቡት በዋና ሥራ አስኪያጅ የአመራር ብቃት ላይ ነው። ይኸውም፣ “ዋና ሥራአስኪያጁ የአቅርቦት ባለሙያ በመሆናቸው በፋብሪካው እና በእርሻው ላይ ስለሚካሄደው አሰራር የሚያውቁት ነገር የለም። ወይም በቂ እውቀት የላቸውም። ይህም በመሆኑ ከመሬት ዝግጅት እስከ ተከላ ድረስ ያለውን የአፈፃፀም ሁኔታ በቅጡ መተንተን፣ መከታተል ባለመቻላቸው የተከሰተ መሆኑን” ሠራተኞቹ ለሰንደቅ ገልጸዋል።

በርግጥም ባልተለመደ መልኩ ኮርፖሬሽኑ የፋብሪካ ድጋፍ ሰጪ ሠራተኞችን በሥራ አስኪያጅነት ሲሾም ይታያል። ለምሳሌ በመተሐራ በወንጂ ስኳር ፋብሪካ የሰው ኃይል ክፍል (Human resources) ኃላፊ የነበሩትን በዋና ሥራአስኪያጅነት ሾሞ ነበር።  በወንጂ ስኳር ፋብሪካ በሥራ አስኪያጅነት የተቀመጡትም የሒሳብ ባለሙያ (accounting) ናቸው። በከሠም ደግሞ የአቅርቦት ባለሙያ (purchasing and supply management) ሥራ አስኪያጅ መሆናቸው ሠራተኞች በቅሬታ አቅርበዋል።

ከዚህ በፊት በነበረው የስኳር ፋብሪካ ሥራ አስኪያጅ ሹመት ከምርት ሒደት ጋር ቀጥተኛ ግኝኙነት ያላቸው ባለሙያዎች ነበር የሚሾሙት። ይህም ሲባል፣ በእርሻ ሙያ ወይም በፋብሪካ በተለይ ኢንጅነሮች ወይም ፕሮዳክሽን ክፍል የሚሰሩ ኬሚካል መሃዲሶች ወይም ኬሚስቶች ነበሩ ሲሾሙ የነበሩት። ይህ የአሰራር ልምድ ሳይሆን፣ ከማምረት ጋር ቀጥተኛ ተሳትፎ ስላላቸው። ይህንን ውጤታማ አሰራር የለወጠው ኮርፖሬሽኑ በፖለቲካ አመራሮች እጅ መውደቁ እና በጥገኝነት ላይ ተቸንክሮ ባለሙያዎችን ገፍቶ ረጅም ርቀት በመጓዙ የመጣ ነው። አሁንም በባለሙያዎች እጅ ሙሉ ለሙሉ የኮርፖሬሽኑ አስተዳደር የተያዘ ባለመሆኑ ችግሩ እንደሚቀጥል ይጠበቃል።

 

 

የሰው ኃይል ፍልሰት

ሪፖርቱ እንደሚያሳየው በከሠም ስኳር ፋብሪካ ከ1ሺ 697 በላይ ቀሚ ሠራተኞች መኖራቸውን ነው። ከዚህም ዉስጥ በስድት ወሩ አፈፃፀም ከ126 በላይ መካከለኛ አመራር እና ሠራተኞች ከሥራ ለቀዋል። ለእነዚህ ሠራተኞች ፋብሪካው ለስልጠና ከፍተኛ ወጪ አውጥቷል።

ሠራተኞቹ ለመልቀቃቸው ዋናው ምክንያት “የመልካም አስተዳደር ችግር” መሆኑ ለዝግጅት ክፍላችን ተገልጿል። ከሚያነሷቸው ችግሮች መካከል፣ በደረጃ እድገት፣ በዝውውር፣ በድጋፍ እና ክትትል ላይ እኩል ያለ ማየት፤ የመኖርያ ቤት ችግር፣ በአንድ መኖሪያ ቤት ውስጥ ለአራት እና ለአምስት ተሰብስበው ሠራተኞች እንዲያድሩ መደረጉ፤ አምባገነናዊ አስተዳደር በመኖሩ ሠራተኞች መብታቸዉን ሲጠይቁ ተገቢዉ ምላሽ ከመስጠት፣ ሥራ መልቀቅ ትችላላችሁ እየተባሉ ማሸማቀቅ፤ የሥራ ኃላፊዎች የስነምግባር ችግርንም ጠቅሰዋል።

እንዲሁም በመተዳደርያ ደንቡ መሰረት አንድ ሥራ መሪ ጥብቅነት ወይም ዉክልና የሚሰጠዉ ስራ መደቡ ክፍት ሲሆን በአፈፃፀም ከፍተኛ ዉጤት ያለዉ አመራር ወይም ሠራተኛ በቅርብ ተጠሪዉ ይመደባል ይላል። ይሁን እንጂ በጥብቅነት ወይም በዉክልና የተመደበዉ አመራር ለሦስት ወር ይመደባል። አስገዳጅ ሁኔታ ካለ ለተጨማሪ ሦስት ወር ይሠራል። ከስድስት ወር መብለጥ የለበትም ተብሎ ተደንግጓል።

እየተፈጸመ ያለው የተለየ ነው ሲሉ ሠራተኞቹ ቅሬታቸውን አቅርበዋል። ሥራ አስኪያጁ ከወደደህ በሶስት ወር በፊትም ይጸድቃል። ጎምበስ ቀና የማትል ከሆነ አንድ ዓመት በላይ በጥብቅነት ያስቀምጥሃል። ረጅም ጊዜ በጥብቅነት ሠርተህ ከቦታው ሲያነሱም ለሞራል እንኳን ሠራተኛው የተነሳበት ምክንያት አይነገረውም። ከዚህ ቀን ጀምሮ የተነሱ መሆንዎትን አሳውቃለሁ ተብሎ ይፃፋል፤ አበቃ። የትም መጠየቅ አንችልም፤ ከሠም እንደዚህ ነው ብለዋል። ማስረጃ ለሚፈልግ የመንግስት አካል ቀርቦ የሚያነጋግረን ከሆነ እናቀርባለን ሲሉ አክለዋል።

የአሚባራ እርሻ ልማት በተመለከተ

በስድስት ወሩ ሪፖርት ላይ እንደቀረበው፣ ከአሚበራ አገዳ በማመላለስ  ፋብሪካውን  ለመመገብ  ከፍተኛ ጥረት እየተደረገ  ቢሆንም  የመንገዱ  ርቀቱ  በጣም  አስቸጋሪ  እና ፈተኝ  መሆኑ  ለከፍተኛ ወጪ ፋብሪካውን ዳርጓታል።

በተጨማሪ ችግርነት የቀረቡትኮርፖሬሽኑ /ከሠም ስኳር ፋብሪካ/ እና አሚባራ እርሻ ልማት ምርታማነታቸውን ለማሳደግ እና ትርፋማ ሆነው እንዲቀጥሉ ለማድረግ የተናጠልና የጋራ ስራዎች አለመለየታቸው በምክንያትነት ተቀምጧል። ሐምሌ 2003 ዓ.ም በጸደቀው የፋይናንስ መመርያ ገጽ 13/31 አንቀጽ 2.2 ንዑስ አንቀጽ 2.2.4 መሰረት ተሰብሳቢ ሂሳቦችን ቢያንስ በየ ስድስት ወሩ አንድ ጊዜ ከደንበኞች ሂሳብ ጋር የማስታረቅ ስራ መሰራት ሲገባው ከአሚባራ ጋር የማስታረቅ ስራ አልተሰራም።

በአሚባራ እርሻ ልማት ስም በዱቤ ከኮርፖሬሽኑ ለወጡ ወጪዎች ሒሳቡ ተሰርቶ ሲላክለት ከራሱ መረጃ ጋር አመሳክሮ ልዩነት ካለ በ7 /ሰባት/ ቀናት ውስጥ ለኮርፖሬሽኑ የማሳወቅና ማስተካከያ የማሰራት ኃላፊነት ያለበት መሆኑ የሚታወቅ ቢሆንም፣ ድርጅቱ በተጠቀሰው የ7 ቀናት ጊዜ ውስጥ ልዩነቱን ያለማሳወቁና ማስተካከያ ለማሰራት ጥያቄ ያለማቅረቡ የተላከለትን ሒሳብ እንደተቀበለው መቆጠሩን የሚያሳይ ሰነድ ያለመኖሩ፤

ኮርፖሬሽኑ ከድርጅቱ የቀረበውን የሸንኮራ አገዳ መዝኖ የአንድ ማሳ ምርት እንደተረከበ ህጋዊ ደረሰኝ ለአሚባራ እርሻ ልማት ያለመስጠቱ፤ የኮርፖሬሽኑና የአሚባራ እርሻ ልማት የታተሙና ተከታታይ ቁጥር ያላቸው ቋሚ ሰነዶችና እንደ የሥራ ፀባዩ በኮርፖሬሽኑና በድርጅቱ ስምምነት ህጋዊ ሰነዶች ያለመዘጋጀታቸው፤ የአሚባራ እርሻ ልማት ከኮርፖሬሽኑ በዓይነትና በጥሬ ገንዘብ ክፍያ ለሚጠይቃቸውም ሆነ ለሚረከባቸው ንብረቶች ከአሚባራ እርሻ ልማት የተሟላ ህጋዊ ሰነድ ያለማግኘቱ፤

ለአሚባራ እርሻ ልማት በዱቤ ለቀረቡ ንብረቶችና አገልግሎቶች ኮርፖሬሽኑ ህጋዊ ሰነድ አዘጋጅቶ ያለመስጠቱ፤ የአሚባራ እርሻ ልማት የሸንኮራ አገዳ ተክሎና የመስኖ መሰረተ ልማት የመድን ሽፋን እንዲገባለት አድርጎ ወጪውን መሸፈኑን እንዲሁም የገባውን የመድን ሽፋን ፖሊሲ ኮርፖሬሽኑ እንዲደርሰው የማይደረግ መሆኑ፤ የአሚባራ እርሻ ልማት አስፈላጊውን የሰብል እንክብካቤ ስራዎች ባለማድረጉ ለሚደርሰው የምርት ብክነት ተጠያቂ የሚሆንበት የአሰራር ስርዓት አለመኖሩ፤

በአሚባራ እርሻ ልማት የሸንኮራ አገዳ መሰብሰብ /ለቀማ/ ስራውን ያለማቋረጥ /24 ሰዓት/ ማከናወኑን ሸንኮራ አገዳ ተቆርጦ በድርጅቱ ጉድለት በወቅቱ መነሳት ወይንም መሰብሰብ የሚገባው አገዳ ሳይሰበሰብ ቢቀር በዚህ ሳቢያ አገዳውን ወደ ጋሪ ለመጫን የሚያስከትለውን ተጨማሪ የማሽነሪ ወጪ የአሚባራ እርሻ ልማት እንዲሸፍን ያለመደረጉ፤ በማሽነሪ ከማሳ አገዳ ማውጣት በማይቻልበት ወቅት የአሚባራ እርሻ ልማት በሰራተኞቹ እንዲወጣ ያለማድረጉና ይህንን በማያደርግበት ወቅት ኃላፊነቱን እራሱ እንዲወስድ ያለመደረጉ በተፈጠረ የአሰራር ክፍተት ፋብሪካውን በአንድም በሌላ መንገድ ችግር ውስጥ ጥለውታል።

ምርታማነት ማነስ (Low Productivity)

በስድስት ወር ሪፖርቱ በቀረበው የምርታማነት ማነስ ምክንያቶች መካከል፣ የመሬት ምርታነት ማነስ፤ የሚቆረጠው አገዳ ከሚፈለገው በላይ ውሃ ማጠጣት፤ ባልታወቀ የፋብሪካው ምክንያት የሚሉ ተዘርዝረዋል።

የከሠም ስኳር ፋብሪካ ዋና ሥራአስኪያጅ ከላይ ለሰፈሩት የምርታማነት ማነስ ምክንያቶች ምላሽ ቢሰጡን ከቀረበባቸው የድጋፍ ሰጪ የሥራ ክፍል ቅሬታ ጋር ለማስታረቅ በጣም የቀለለ ነበር።¾

“ስማቸውን ባልጠቅስም በሌሎች አገሮች እንዳየኋቸው ሳይሆን

የአገራችሁ ህዝብ ሰው አክባሪ እና ጨዋ ነው”

                                 ሚስተር ሱሚት ዳሳናያኬ

በኢትዮጵያ የስሪላንካ አምባሳደር

በይርጋ አበበ

ስሪላንካ ወይም በቀድሞ ስያሜዋ “ሲሎን” በህንድ ውቅያኖስ አቅራቢያ ከሚገኙ የህንድ አጎራባች አገሮች መካከል አንዷ ስትሆን ለ450 ዓመታት የተለያዩ የአውሮፓ ቅኝ ገዥዎች በጉልበት ሲገዟት የነበረች አገር ነች፡፡ ከኔዘርላንድ እስከ እንግሊዝ የዘለቀው የአገሪቱ የቅኝ ተገዥነት ዘመን ፍጻሜ ያገኘው በ1948 እ.ኤ.አ. ቢሆንም አገሪቱ ግን ለ30 ዓመታት ገደማ በእርስ በእርስ ጦርነት ምክንያት እንደገና በሌላ የባሩድ ሽታ ስትታጠን ኖራለች። ከዓለም በህዝብ ብዛት ሁለተኛ ከሆነችው ህንድ 25 ኪሎ ሜትር በባህር የምትዋሰነው ትንሿ አገር ለ30 ዓመታት ገደማ የዘለቀው የእስር በእርስ ጦርነት ፍጻሜውን ያገኘው በ2009 እ.ኤ.አ. ሲሆን አገሪቱ በአሁኑ ወቅት በጥምረት መንግስት ትመራለች።

ስሪላንካ በቅርቡ በኢትዮጵያ ኤምባሲዋን በመክፈት ከኢትዮጵያ እና ከአፍሪካ ህብረት ጋር ሁሉን አቀፍ ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ለመፍጠር እየሰራች መሆኗን የሚናገሩት አምባሳደሯ “በአጠቃላይ የአዲስ አበባውን ጨምሮ በአፍሪካ ስድስት ኤምባሲዎች ብቻ ናቸው ያሉን” ሲሉ ተናግረዋል።

በኢትዮጵያ የስሪላንካ አምባሳደር ሚስተር ሱሚት ዳሳናያኪ ከሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል ጋር ሰፋ ያለ ቃለ ምልልስ በጽ/ቤታቸው አድርገዋል። ዝግጅት ክፍላችን በተለያዩ ዓለም አቀፍ ጉዳዮች ዙሪያ ከአምባሳደሩ ጋር የተደረገውን ቃለ ምልልስ ለአንባቢያን በሚመች መልኩ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

ሰንደቅ፡- እ.ኤ.አ ከ1505 እስከ 1948 ከዘለቀው የቅኝ ግዛት ዘመን የተላቀቀችው ስሪላንካ ለ30 ዓመታት አካባቢም በእርስ በእርስ ጦርነት ስትታመስ ቆይታ ነበር። በአሁኑ ሰዓት ግን አገራችሁ የመካከለኛ ኢኮኖሚ ባለቤት ሆናለች። ከቅኝ ግዛት እና ከእርስ በእርስ ጦርነት ማግስት እንደዚህ አይነት ስኬት እንዴት ሊመዘገብ ቻለ?

ሚስተር ሱሚት፡- አገራችን ከቅኝ ግዛት በ1948 ነጻነቷን ያገኘች ትንሽ አገር ስትሆን (የአገሪቱ የቆዳ ስፋት 65,610kmብቻ ነው) ሁለት ዋና ዋና ፓርቲዎች ያሏት የመድብለ ፓርቲ ስርዓት የምትከተል አገር ነች። እንደሚታወቀው መድብለ ፓርቲ ቢኖርም ስልጣን የሚይዘው አንደኛው ብቻ በመሆኑ አገራችን ወደ ጦርነት ልትገባ ችላለች። ይህ ጦርነት አገራችንን በማንኛውም መልኩ እየጎዳት በመሆኑ ወደ ድርድር በማቅናት የእርስ በእርስ ጦርነቱ እ.ኤ.አ በ2009 ፍጻሜ አገኘ። በአገራችን ታሪክም ለመጀመሪያ ጊዜ ሁለቱ ዋና ዋና ፓርቲዎች (ለ50 ዓመታት በላይ ከስልጣን ተገልሎ የቆየው እና ስልጣኑን በብቸኝነት ለ50 ዓመታት የተቆናጠጠው መንግስት) ሌሎች ትንንሽ ፓርቲዎችን ባሳተፈ መልኩ በተካሄደ ውይይት በደረሱበት ስምምነት ዴሞክራሲያዊ የአንድነት መንግስት መሰረቱ።

የፖለቲካ ኢኮኖሚ ተልዕኮዎችን በኃላፊነት የሚወስደው መንግስት መሆኑ ይታወቃል። ሁለቱ ዋና ዋና ፓርቲዎች ያለ ማንም ጣልቃ ገብነት ወደ መንግስት ስልጣን ከመጡ ደግሞ አገራችን ባለማቋረጥ እድገት ውስጥ ማለፍ ቻለች። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ መንግስቱ በህዝብ እምነት እንዲጣልበት ያደረገ ሲሆን ቀጥተኛ የውጭ ኢንቨስትመንት ስሪላንካን ተመራጭ በማድረጋቸው ደግሞ ዓለም አቀፉ ማህበረሰብ በስሪላንካ ላይ እምነት ማሳደር ቻለ። የአገራችን ኢኮኖሚ እድገት ሊመጣ የቻለው በዚህ መልኩ በተደረገ ስራ ነው።

ከዚህ በተጨማሪም እ.ኤ.አ እስከ 1978 ድረስ በኮማንድ ኢኮኖሚ ስር የነበረው የአገራችን የኢኮኖሚ ፖሊሲ ሊበራላይዝ መደረጉን ተከትሎ ለወጣቶች ሰፊ የስራ እድል የሚሰጡ የኢንዱስትሪ ፓርኮችን በስፋት መገንባት ጀመርን። ኤክስፖርትን ማዕከል ያደረገ የማኑፋክቸሪንግ አምራች ፋብሪካዎችን በስፋት ገነባን። የውጭ ኢንቨስትመንት ፖሊሲን በመቅረጽ ኢንቨስተሮችን መሳብ ቻልን። ያ ውሳኔ ትክክለኛ የፖለቲካ ውሳኔ ነበር። ምክንያቱም ያ ውሳኔ ለበርካታ ወጣቶች የስራ እድል ከመፍጠሩም በላይ የሳይንስና ቴክኖሎጂ የእውቀት ሽግግርን መተግበር እንድንችል አድርጎናል።

ሰንደቅ፡- የጣምራ መንግስት እስከመመስረት የደረሰ ብሔራዊ እርቅ እና መግባባት የተፈጠረው የፖለቲካ ስልጣንን በጋራ ለመጠቀም ብቻ ነው ወይስ ከዚያ የዘለለ አገራዊ አጀንዳዎችን ማከናወን ችላችኋል?

ሚስተር ሱሚት፡- ለብሔራዊ እርቅ መንገዱን የጠረገው ሁሉንም ወገን አሳታፊ የሆነ ውይይትና ድርድር ተካሂዶ ገለልተኛ ምሁራንና የህዝብ ወኪሎች በተገኙበት ብሔራዊ አንድነትን እና ኢኮኖሚያዊ እድገትን ማሳደግ በሚቻልበት መልኩ የህገ መንግስት ቀረጻ ሂደት ተካሂዷል። አገራችን ከቅኝ ግዛት ነጻ ስትወጣ የነበራትን ህገ መንግስት እ.ኤ.አ በ1972 ማሻሻል ብትችልም በ1978 እንደገና ለመቀየር ተገድዳለች። በአሁኑ ወቅት ደግሞ አዲስ የተዋቀረው የዴሞከራሲያዊ አንድነት መንግስት በመርህ ደረጃ ሁሉም ፓርቲዎች አዲስ ህገ መንግስት መውጣት አስፈላጊ መሆኑን በተስማሙበት መሰረት ሁሉንም ወገን የሚያሳትፍ አዲስ ህገ መንግስት ለማውጣት ምሁራንና የህዝብ ወኪሎች ከፖለቲካ ፓርቲ አመራሮች ጋር ከወራት ፊት ጀምሮ ውይይት እያካሄዱ ነው። የህገ መንግስት አርቃቂ ኮሚቴዎቹ ሁሉንም የአገሪቱ ክፍል ተዘዋውረው ከህዝብ ወኪሎች ጋር ከተወያዩ በኋላ የሚያዘጋጁት ረቂቅ ይቀርብና በመንግስት ደረጃ ውይይት ይደረግበታል።

ረቂቁ በዚህ መልኩ ከተዘጋጀ በኋላ እንደገና ወደ ህዝብ ቀርቦ ህዝብ ሲቀበለው ህገ መንግስት ሆኖ ይወጣል ማለት ነው። አገራችን በምታወጣው አዲሱ ህገ መንግስት የእምነትና የአመለካከት ነጻነት ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች ይበልጥ የሚከበሩበት ይሆናል ብዬ አስባለሁ። ምክንያቱም በቀድሞው ህገ መንግስት በስፋት ያልነበሩትን ችግሮች የኢኮኖሚ እድገት እና ብሔራዊ ጉዳዮችን የመሳሰሉ ወሳኝ ነጥቦች አዲሱ ህገ መንግስት በስፋት የሚዳስስ በመሆኑ ነው። ከዚህ በተጨማሪም ሁሉም የፖለቲካ እና ብዙሃኑ የህዝብ ክፍል የሚሳተፍበት ህገ መንግስት መሆኑም ዴሞክራሲን በተሻለ መንገድ ማጎልበት ይችላል። 

ሰንደቅ፡- ስሪላንካ ወደ 21 ሚሊዮን የሚጠጋ ህዝብ አላት። ከዚህ ህዝቧ መካከል የኃይማኖትና የጎሳ ብዝሃነት ያላት አገር ብትሆንም የምትከተለው የመንግስት ስርዓት ግን አሃዳዊ ነው። ከዚህ የመንግስት ስርዓት ይልቅ ፌዴራላዊ ስርዓት የሀይማኖትና የጎሳ ብዝሃነት መብትን ለማስከበር የተሻለ እንደሆነ ይነገራል። የኃይማኖትና የብሄር  የብዝሃነት በአሃዳዊ ስርዓት እንዴት ይታያል?

ሚስተር ሱሚት፡- በህገ መንግስቱ በግልጽ የመንግስቱ ስርዓት አኃዳዊ እንደሆነ ተገልጿል። በግልጽ መሬት ላይ የሚያሳየውም አገራችን የጎሳ እና የኃይማኖት ብቻ ሳይሆን የፖለቲካ ብዝሃነት (መድብለ ፓርቲ ሲስተም) ያለባት መሆኑን ነው። በአኃዳዊ የመንግስት ስርዓት ውስጥ ሆነን የሀይማኖት፣ የባህል፣ የጎሳ እና የፖለቲካ ብዝሃነት በአገራችን ይተገበራል። የመንግስቱ ስርዓት (አኃዳዊ መንግስት) እነዚህን ብዝሃነቶች አቻችሎ ለመኖር ችግር አልሆነብንም። ነገር ግን ስልጣንን ከአንድ ማዕከል አውጥቶ ወደ ክልሎች ማውረድ ስለሚቻልበት መንገድ ውይይት በማድረግ በአዲሱ ህገ መንግስት ችግሩ እንዲቀረፍ ይደረጋል ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ።

ከዚህ በተረፈ ግን ስለ ሀይማኖት ነጻነትና የብሔር (የጎሳ) እኩልነት አሁን በምንጠቀምበት ህገ መንግስትም ዋስትና ያገኘ በመሆኑ አገራችን በጎሳ እና በኃይማኖት ብዝሃነት ላይ ችግር ገጥሟት አያውቅም። ማንኛውም ሰው የፈለገውን እምነት መቀበልን ጨምሮ የሃይማኖት ተቋማትን (መስጊዶችን፣ ቤተ ክርስቲያኖችን፣ የቡድሃና የሂንዱይዝም ቤተ አምልኮዎችን) በመረጡት ቦታ የመገንባት መብት አላቸው። ስለዚህ የፖለቲካና የሃይማኖት እንዲሁም የጎሳ ብዝሃነትን ለማክበር የግድ ፌዴራሊዝም ስርዓትን መከተል አስፈላጊ ነው ብዬ አላምንም።

ሰንደቅ፡- አገራችሁ በኢትዮጵያ ኤምባሲዋን ለመክፈት የወሰነችው ለምንድን ነው?

ሚስተር ሱሚት፡- የሁለቱ አገራት ግንኙነት የተጀመረበትን ለማወቅ ታሪክ ስንመረምር ወደ እ.ኤ.አ 1972 ይወስደናል። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነታችን ሳይቋረጥ ቢቆይም ኤምባሲ ሳይኖረን ቆይቷል። እ.ኤ.አ በ2015 ስልጣን የያዘው አዲሱ መንግስት ስልጣን በያዘ ማግስት በስሪላንካ እና በኢትዮጵያ መካከል ያለው የሁለትዮሽ የዲፕሎማሲ ግንኙነት ወደ ላቀ ደረጃ እንዲሸጋገርና ከአፍሪካ ጋር ለምናደርገው ግንኙነት በአዲስ አበባ ኤምባሲ መክፈት እንደሚኖርብን አመነ። ምክንያቱም አንተም እንደምታውቀው ኢዲስ አበባ የአፍሪካ ህብረት የዲፕሎማቲክና የፖለቲካ መቀመጫ ናት። የአፍሪካ ኢኮኖሚ ኮሚሽን (ኢሲኤ) መቀመጫም አዲስ አበባ ነው። ከዚህም የተነሳ የአገራችን ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር (ማንጋላ ሳማራዊራ) የሚመሩት ቡድን በጉዳዩ ላይ ሰፊ ውይይት ካካሄደ በኋላ በአዲስ አበባ ኤምባሲ ስለሚከፈትበት ጉዳይ የአገራችንን ውሳኔ ለኢትዮጵያ መንግስት ስንገልጽለት ጥያቄያችንን ወዲያውኑ ተቀብሎ ኤምባሲያችንን እንድንከፍት ተደረገ። እኔም የመጀመሪያው አምባሳደር ሆኜ መንግስት ስለመደበኝ የመንግስትን ጥሪ ተቀብዬ ወደ አዲስ አበባ መጣሁ።

ሰንደቅ፡- በኢትዮጵያ የመጀመሪያው የስሪላንካ አምባሳደር ሆነው በአገርዎ መንግስት ተሹመዋል። በዚህ የተነሳም የአገርዎ የአፍሪካ ህብረት ተወካይ ሆነዋል። ስለ አፍሪካ በተለይም ስለ ምስራቅ አፍሪካ ፖለቲካ ያለዎት ግንዛቤ ምን ያህል ነው?

ሚስተር ሱሚት፡ ላለፉት 19 ዓመታት በተለያዩ ደረጃዎች የመንግስት ኃላፊነቶችን ተቀብዬ ስሰራ ቆይቻለሁ። በህንድ በኖርዌይ እና በካናዳ የስሪላንካ ኤምባሲዎች በተለያዩ ኃላፊነቶች አገልግያለሁ። በውጭ ጉዳይ ሚኒስትር የአፍሪካ እና የመካከለኛው ምስራቅ ጉዳዮች ዳይሬክተር ሆኜ ለሁለት ዓመታት ሰርቻለሁ። በዚህ የስራ መደብ ላይ በነበርኩበት ጊዜ ስለ አፍሪካ ለማወቅ ባደረኩት ጥረት መጠነኛ እውቀት ማግኘት ችያለሁ። ከዚህ በተረፈ ግን ብዙ ለማወቅ በተለይም ስለ ምስራቅ አፍሪካ ጥሩ እውቀት እንዲኖረኝ ጥረት በማድረግ ላይ ነኝ። ላለፉት 100 ቀናት ሙሉ ጊዜዬን ኤምባሲውን ለመክፈት ስለምንችልባቸው መንገዶች የሚያተኩሩ ስራዎችን በመስራት ተጠምጄ ነው የቆየሁት።

ሰንደቅ፡- የአፍሪካ ህብረት ተወካይ እና በኢትዮጵያ የስሪላንካ አምባሳደር ሆነው ስለመጡባት ኢትዮጵያስ ምን ያህል ያውቃሉ?

ሚስተር ሱሚት፡- በአገሪቱ የፖለቲካ መረጋጋት እንዳለ አውቃለሁ። አሁን ያለው መንግስትም አገሪቱን ለማሳደግና ልማትን ለማስፋፋት ብዙ እየሰራ እንደሆነ ይሰማኛል። ላለፉት 15 ዓመታትም ቀጣይነት ባለው መልኩ እድገት ያስመዘገበች አገርም ነች። ለኢኮኖሚ እድገት እጅግ በጣም አስፈላጊ የሆኑትን እንደ መንገድ እና ከዋና ከተማችሁ እስከ ጅቡቲ ወደብ የሚደርስ የባቡር ሃዲድ መሰረተ ልማቶችን መንግስታችሁ ገንብቷል። በተለይ ከአዲስ አበባ ጅቡቲ የተዘረጋው የባቡር ሃዲድ የንግድ እንቅስቃሴ ከማፋጠኑም በላይ ሀይል (Energy) ትቆጥባለላችሁ ጊዜያችሁም ይቆጠባል። ይህ ደግሞ አሁን እየገነባችሁ ላለው የኢንዱስትሪ ፓርኮች ምርቶችን ወደ ውጭ ገበያ ለማቅረብ አመቺ ይሆንላቸዋል።

ሰንደቅ፡- የስሪላንካ ኢኮኖሚ በዋናነት በቱሪዝምና በኢንቨስትመንት ላይ የተመሰረተ ሲሆን ግብርናም የማይናቅ ሚና የሚጫወት መሆኑን መንግስታችሁ ለዓለም ህዝብ የለቀቀው መረጃ ይገልጻል። ሰፊ ለም መሬት እና ምቹ የአየር ንብረት ከአምራች ወጣት ሀይል እና ከድንቅ የተፈጥሮ ሀብት ጋር አጣምራ የያዘችው ኢትዮጵያ ኢኮኖሚዋ እንዲያድግ ምን ማድረግ አለባት ይላሉ?

ሚስተር ሱሚት፡- ዲፕሎማት እንጂ ኢኮኖሚስት ባልሆንም እንደማየው አገራችሁ ወደ ተሻለ የኢኮኖሚ የእድገት ምዕራፍ እየሄደች ነው። በመሰረተ ልማት ግንባታ እንደ መንገድ ግንባታ እና የኃይል ማመንጫ ግንባታ በተለይም 6000 ሜጋ ዋት ማመንጨት የሚችለውና በአባይ ወንዝ ላይ እየተገነባ ያለው የኃይል ማመንጫ ግድብ የአገራችሁን ኢኮኖሚ በፍጥነት እንዲያድግ የሚያስችል አቅም ይኖረዋል ብዬ አምናለሁ። ምንም እንኳ በአሁኑ ወቅት ተደጋጋሚ የኃይል መቆራረጥ እንዳለ ብመለከትም እንደ ኅዳሴው ግድብ ያሉ የኃይል ማመንጫ ግድቦች ግን ለወቅቱ የኃይል እጥረት መፍትሔ ከመሆናቸውም በላይ ኃይል (power) ኤክስፖርት በማድረግ የውጭ ምንዛሬ ማግኘት የሚያስችል አቅም አላቸው። እንደገለጽከው አገራችሁ ጥሩ የአየር ንብረት አላት። የመሬት አቀማመጡም ቢሆን ማራኪ ነው። ስማቸውን ባልጠቅስም በሌሎች አገሮች እንዳየኋቸው ሳይሆን የአገራችሁ ህዝብ ሰው አክባሪ እና ጨዋ ነው። እንደነዚህ አይነት ሀብቶች ለኢኮኖሚ እድገት ወሳኝነት አላቸው።

ሰንደቅ፡ ከአዲስ አበባ ውጭ የጎበኙት የኢትዮጵያ ክፍል አለ?

ሚስተር ሱሚት፡ እስካሁን የነበረኝ ጊዜ እንደነገርኩህ ኤምባሲውን ለመክፈት ስለምንችልበት ጉዳይ ሙሉ ትኩረቴን ሰጥቼ ስንቀሳቀስ ነበር የቆየሁት። የመጎብኘት ፍላጎት አለኝ። አንተም ከጠቆምከኝ ሂጄ እጎበኛለሁ (ሳቅ)።

ሰንደቅ፡- አገራችሁ በአፍሪካ ምን ያህል ኤምባሲዎችን ከፍታለች?

­ሚስተር ሱሚት፡ በነገራችን ላይ ኤምባሲ መክፈት ወጭው ከባድ ነው። በአፍሪካ 55 አገሮች ቢኖሩም ኤምባሲ የከፈትንባቸው አገሮች ግን አዲስ አበባን ጨምሮ ስድስት (በግብጽ ካይሮ፣ በደቡብ አፍሪካ ፕሪቶሪያ፣ በኬኒያ ናይሮቢ፣ በናይጄሪያ አቡጃ እና በሲሸልስ) ብቻ ናቸው። እኔ ወደ አዲስ አበባ ስመጣ እነዚህን ኤምባሲዎች ጨምሮ በአፍሪካ ህብረት የአገሬ ተወካይ ሆኜ ነው የመጣሁት።  

ጥቂት ነጥቦች ስለ ዴሞክራሲያዊ ሶሻሊስት ሪፐብሊክ ስሪላንካ

$1-    ለ450 ዓመታት በቅኝ ግዛት ስር የቆየች አገር ስትሆን አጠቃላይ የህዝብ ብዛቷ ወደ 21 ሚሊዮን ይገመታል። የአገሪቷ ዋና ከተማ ኮሎምቦ ትባላለች።

$1-    የአገሪቱ ኦፊሻል ቋንቋዎች ሲንሃሊስ እና ታሚል ሲሆኑ እንግሊዝኛ እውቅና የተሰጠው ሌላው ቋንቋ ነው።

$1-    ከአገሪቱ ህዝብ 70 ነጥብ 2 በመቶ የሚሆነው የቡዲሂዝም ሀይማኖትን ሲከተል፣ 12 ነጥብ 6 በመሆው ሂንዱይዝምን ይከተላል። እስልምና እና ክርስትና ደግሞ እያንዳንዳቸው በቅደም ተከተል 9 ነጥብ 7 እና 7 ነጥብ 4 በመቶ የሚሆነው ህዝብ እምነቶችን ይከተላል።

$1-    የስሪላንካ የቆዳ ስፋት 65 ሺህ 610 ስኩየር ኪሎሜትር ሲሆን ከዚህ ውስጥ አራት ነጥብ አራት በመቶ የውሃ መጠን አለው።

$1-    በአገሪቱ 51 የህትመት መገናኛ ብዙሃን ሲኖሩ፣ 34 ቴሌቪዥንና 52 የሬዲዮ ጣቢያዎች ይገኛሉ።

(ምንጭ የ2012 ቆጠራን ዋቢ አድርጎ ዊኪ ፔዳ ያወጣው ሪፖርት)

                            

በሳምሶን ደሳለኝ

 

ባለፉት አምስት አመታት በኢትዮጵያ እና በደቡብ ሱዳን መካከል የነበረው  ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቶች እያዘቀዘቁ፣ በፍጥነት እየወረዱ ይገኛሉ። ደቡብ ሱዳን ነፃነቷን ካገኘች ማግስት ጀምሮ እስከ 2013 ድረስ ከኢትዮጵያ መንግስት ጋር የነበራት ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት፣ መቶ በመቶ በመተማመን ላይ የቆመ እንደነበር የሚታወስ ነው። በተለይ ዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብም ለደቡብ ሱዳን ኢኮኖሚያዊ ዲፕሎማሲያዊ እና የጸጥታ ድጋፍ እንዲያደርግ የኢትዮጵያ መንግስት ሚና ከፍተኛ ነበር።

የቀድሞ የአሜሪካ ፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ የፀጥታ አማካሪ የነበሩት ሱዛን ራይስ “ኢትዮጵያ የደቡብ ሱዳን አዋላጅ” ነበረች ሲሉ ምስክርነታቸውን መስጠታቸው በሁለቱ ሀገሮች መካከል የነበረውን የግንኙነት ደረጃ የሚያሳይ ነው። ሆኖም ግን በአሁን ሰዓት ከ“አዋላጅነት” ወደ አለመተማመን የወረደው የሁለቱ ሀገሮች ዲፕሎማሲ ግንኙነት ለሌሎች ሀገሮች መልካም ዕድል ይዞ መጥቷል። በተለይ በኢትዮጵያ ስትራቴጂክ ጥቅሞች ላይ በተቃርኖ ለቆሙት ለግብፅ እና ለኤርትራ አገዛዞች አጋጣሚው ሰርግና ምላሽ የሆነላቸው መስሏል። እንዲሁም ዑጋንዳ ኬኒያ የራሳቸውን ፍላጎቶች ለማስፈጸም ከፍተኛ ክፍተት አግኝተዋል።

በአንጻሩ ኢትዮጵያ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ የነበራት የገለልተኝነት ሚና እና አደራዳሪነት ጥያቄ ውስጥ ከመውደቁ በላይ፣ ፕሬዚደንት ሳል ቫኪር ማያርዲት ከኢትዮጵያ መንግስት ጋር ዲፕሎማሲያዊ እሰጣ ገባ ውስጥ ገብተዋል። በተለይ በአዲሱ የናምቢያ ፕሬዚደንት በዓለ ሹመት ላይ ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ለፕሬዝደንት ሳልቫኪር ማያርዲት እጃቸውን ሰንዝረው ሰላምታ ቢያቀርቡላቸውም፣ ፕሬዝደንት ሳልቫኪር ምላሽ ከመስጠት ተቆጥበው ቅሬታቸውን ለማሳየት ተጠቅመውበታል። በወቅቱም በሁለቱ ሀገሮች መካከል ያለው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት እየሻከረ መምጣቱ ጥሩ ማሳያ ነበር።

ከዚህ በተጨማሪ፣ በጃንዋሪ 10 ቀን 2017 ፕሬዝደንት ሳልቫኪር ማያርዲት በግብፅ ያደረጉትን ይፋዊ የሥራ ጉብኝት ተከትሎ፣ ለፕሬዝደንቱ ቅርብ ናቸው የተባሉት አብርሃም ቾል ለNyamilepedia ዜና ማሰራጫ እንደተናገሩት “ደቡብ ሱዳን ብሔራዊ ጥቅሟን ለኢትዮጵያ መሥዋዕት አታቀርብም” ብለዋል። አያይዘውም፣ “ደቡብ ሱዳንን በማስቀደም ተስማምተናል። ለዚህም ነው፣ ከግብፆች ጋር የተወያየነው። እነሱ ከሌሎች ጎረቤት ሀገሮች በተሻለ አቅርቦት አድርገዋል።” ሲሉ አንፃራዊ አገላለጽ ተጠቅሟል።

እንዲሁም በዚሁ ጉብኝት የግብጹ ፕሬዚደንት አል-ሲሲ እና የደቡብ ሱዳን ፕሬዚደንት ሳል ቫኪር ማያርዲት የነጭ አባይ ውሃን መጠን በማበልጸግ ዙሪያ እና ከሕዳሴው የኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ጋር በተያያዘ ሥውር አፍራሽ ሥራዎችን ለመስራት ከስምምነት ላይ መድረሳቸው ዓብይ ሚዲያዎች ዘግበውታል። አንዳንዶቹ መገናኛ ብዙሃን ስምምነቱን መጥፎ ስምምነት (“dirty deal”) ሲሉ ጠርተውታል።

ከዚህ ስምምነት በኋላም ግብፅ ባሳለፍነው ሳምንት የደቡቡ ሱዳን መንግስት ተቃዋሚ ኃይሎች ይዞታን በጦር ጀቶች የደበደበች መሆኗን የደቡብ ሱዳን ታጣቂ ኃይሎች ከሰሞኑ ገልፀዋል። የሳልቫኪየር መንግስት በበኩሉ የግብፅ ተዋጊ አውሮፕላኖች በግዛቱ ገብተው ማንም ላይ ጥቃት አለመሰንዘራቸውን ገልጿል። በዚህ አጋጣሚም ግብፅ ለሳል ቫኪር ማርዲያት መንግስት ያላትን ታማኝነትና ድጋፍ ለማሳየት ተጠቅማበታለች። እንደሚታወሰውም፣ በፀጥታው ምክር ቤት በኩል በደቡብ ሱዳን መንግስት ላይ የጦር መሳሪያ ማእቀብ እንዲጣል በአሜሪካ በቀረበው ሞሽን ላይ፣ ግብፅ ድምፀ-ተአቅቦ በማድረግ ለደቡብ ሱዳን መንግስት አጋርነቷን ማሳየቷ የሚታወቅ ነው።

ግብፅ በደቡብ ሱዳን እና በኢትዮጵያ መካከል የነበረውን ጠንካራ የዲፕሎማሲ ግንኙነት ሰብራ በመግባት በኢትዮጵያ መንግስት ላይ የእጅ አዙር ተፅኖዎችን ለማሳረፍ ጠንክራ እየሰራች ነው። ከዚህም በፊት ኢትዮጵያ በአባይ ወንዝ ላይ ለምትሰራቸው የልማት ፕሮጀክቶች ዓለም አቀፉን ማኅበረሰብ በማስተባበር የብድር አቅርቦት እንዳይሰጥ ማድረግ ችላለች። እንዲሁም ዓለም አቀፉ ኩባንያዎች በሕዳሴው ኃይል ማመንጫ ግድብ ፕሮጀክት ግንባታዎች ላይ እንዳይሳተፉ ከፍተኛ ተፅዕኖ ለማሳደር የሞከረች ቢሆንም አልተሳካላትም። ከዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብ ኢትዮጵያን በዲፕሎማሲ እና በፖለቲካ ለመነጠል ጥረት ብታደርግም አልተሳካላትም። የማታንቀላፋዋ ግብፅ አሮጌውን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲዋን በአዲስ መልክ በደቡብ ሱዳን ይዛ ብቅ ብላለች።

ግብፅ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ሥውር እጇን ማስገባት የምትፈልገው ቢያንስ በሁለት መሰረታዊ ምክንያች ነው። አንደኛው፣ ከዚህ በፊት የግብፅ መንግስታት ይከተሉት የነበረውን ኢትዮጵያን የማተራመስ ፖሊሲ በአዲስ መልክ ለመተግበር ካላቸው ፍላጎት በመነጨ ደቡብ ሱዳንን በአማራጭነት መጠቀምን በመምረጣቸው ነው። ከዚህ በፊት በኤርትራ በኩል ኢትዮጵያን የማተራመስ ፖሊሲያቸውን ሲያስፈጽሙ መኖራቸው የሚታወስ ነው። አሁን ላይ ግን የአስመራ አገዛዝ በደረሰበት ወቅታዊ የፖለቲካ ቁመና የግብፅ አጀንዳ ማስፈጽም የሚችልበት አቅም የለውም። እንደ መንግስት የመቀጠሉ ጉዳዩም አስተማማኝ አይደለም። በተለይ የአስመራ ውስጣዊ ፖለቲካ ለብዙ ወጣት ኤርትራዊያን መሰደድ ምክንያት በመሆኑ ተግዳሮቶቹ ቀላል አይደሉም።

ሁለተኛው፣ ግብፅ ከሕዳሴው ኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ጋር የተያያዘ ሥውር አጀንዳ ለማስፈጸም ከመሻት የመጣ ነው። በርግጥ በቀጥታ በሕዳሴው ግድብ ላይ የምታመጣው አደጋ ይኖራል ተብሎ ቢያንስ አሁን ላይ አይገመትም። ሆኖም የኢትዮጵያ መንግስትና ሕዝብ አለመረጋጋት ውስጥ በመክተት፣ ከተዘረጋው የልማት እንቅስቃሴው በመግታት ትኩረቱን ወደ ጸጥታና የማረጋጋት ሥራዎች ላይ እንዲያደርግ አስገዳጅ ሁኔታዎችን መፍጠር ላይ እየሰራች ትገኛለች። በውጭ ግንኙነት ፖሊሲያቸው ኢትዮጵያን ታሪካዊ ጠላት አድርገው ማስቀመጣቸው፣ ከኢትዮጵያ በተሻለ ሁኔታ እንዳይዘናጉ ከመሆናቸውም በላይ ያገኙትን ቀዳዳ ለመጠቀም እንዳይዘናጉ ጉልበት ሆኗቸዋል።

እንዲሁም ግብፆች የደቡብ ሱዳን ውስጣዊ የፖለቲካ ቀውስን በመጠቀም የአልበሽር መንግስት ለመጣል  እየተጠቀሙበት ይገኛሉ። ፕሬዝደንት አልበሽርም ግብፅ የሱዳን መንግስት ተቃዋሚዎችን እየረዳች መሆኑን መነሻ በይፋ ክስ አቅርበዋል። የሱዳን መንግስት በሕዳሴው ኃይል ማመንጫ ግድብ ተጠቃሚ በመሆኑ ለግድቡ ግንባታ ድጋፉን በይፋ መስጠቱ፣ በግብፅ ፖለቲከኞች ጥርስ ውስጥ እንዲገባ አድርጎታል። እንዲሁም የፕሬዝደንት አልበሽር መንግስት ለኢትዮጵያ ሕዳሴ ኃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታ ድጋፍ መስጠታቸው፣ በግብፅ በኩል ታሪካዊ ጠላት ተደርገው ተፈርጇል። በተጨማሪም ሱዳን በሕዳሴው ግድብ ግንባታ ተቃውሞዋን አለማሰማቷ፣ ግብፅ በዓለም ዓቀፉ ማኅበረሰብ ፊት በሕዳሴው ግድብ ግንባታ ዙሪያ ተፅዕኖ ለማሳደር የምታደርገው እንቅስቃሴ አርግቦባታል።

ይህ የግብፅ እምቅ ፍላጐቷን ይዛ በአዲስ መልኩ የቀንዱን ሀገሮች ለማተራመስ ደቡብ ሱዳንን የመጨወቻ ካርድ አድርጋ ብቅ ማለቷ፣ አዲስ የኃይል አሰላለፍ እንዳይፈጠር ተሰግቷል። በተለይ ኢትዮጵያ የደቡብ ሱዳን አዋላጅ ሀገር ተደርጋ እየተወሰደች፣ ግብፅ ከየት መጣች ሳትባል የደቡብ ሱዳንን መንግስት እምነት ማግኘቷ የኢትዮጵያን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ጥያቄ ውስጥ የሚጥል ብቻ ሳይሆን በግብፅ እና በኢትዮጵያ መካከል ከፍተኛ ግጭት እንዳይፈጠር ስጋታቸውን የሚያስቀምጡ ባለሙያዎች ተበራክተዋል። ምክንያቱም፣ ደቡብ ሱዳን የቀድውን የኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ሕይወት ሕልፈት ተከትሎ ለሶስት ቀናት ብሔራዊ ባንዲራዋን ዝቅ አድርጋ ያውለበለበች ሀገር፣ ዛሬ በኢትዮጵያ ብሔራዊ ጥቅም ላይ አደጋ ከሚጥሉ ሀገሮች ጎን መሰለፍን በምክንያትነት ያነሳሉ። የደቡብ ሱዳን መንግስት ቅሬታዎችንም ይጠቃቅሳሉ።

በሳልቫኪር የሚመራው የደቡብ ሱዳን መንግስት፣ ኢትዮጵያ ዶክተር ሪክ ማቻርን ትደግፋለች ሲል ይከሳል። እንዲሁም ኢትዮጵያ ከአሜሪካ መንግስት ጋር ያላትን ጥብቅ ግንኙነት በማንሳት የኢትዮጵያን እቅስቃሴ በጥርጣሬ እንደሚያዩት በተደጋጋሚ የደቡብ ሱዳን ባለስልጣኖች ሲናገሩ ይሰማል። በተለይ ከ2013 እስከ 2015 የተነሳው የእርስ በእርስ ጦርነት በሁለቱ ሀገሮች መካከል አለመተማመን ፈጥሯል። ይህም ሆኖ የእርስ በእርስ ጦርነቱን የሽግግር መንግስት በማቋቋም ለመፍታት ተችሎም ነበር። ሆኖም የሽግግር መንግስቱ ም/ፕሬዝደንት ዶክተር ሪክ ማቻር ከሽግግር መንግስቱ በመውጣት ወደ ጫቃ መግባታቸው የሚታወስ ነው።

ይህንን የዶክተር ሪክ ማቻር ከሽግግር መንግስቱ መውጣት ካስቆጣቸው ሀገሮች አንዷ ኢትዮጵያ ነበረች። በይፋም ዶክተር ሪክ ማቻር የተቃዋሚውን ጎራ መሪ መሆናቸውን ኢትዮጵያ እንደማትቀበል አሳውቃለች። ዶክተር ሪክ ማቻርንም ከግዛቷ አባራለች።  በምትካቸው የተተኩትን ጀነራል ታባን የተቃዋሚ ጎራ ወኪል መሆናቸውን እውቅና ሰጥታለች። ኢትዮጵያ ይህን ያህል ርቀት ሄዳ ለደቡብ ሱዳን መንግስት መሪዎች መተማመንን ብትፈጥርም፣ የፕሬዝደንት ሳል ቫኪር መንግስት ከግብፅ ጉያ ውስጥ ለመውጣት ግን ፈቃደኛ አይደሉም።

በብዙ ባለድርሻ አካላትም ግልፅ ምላሽ ያጣው ጉዳይ ቢኖር፣ የደቡብ ሱዳን እና የኢትዮጵያ መንግስት ዲፕሎማሲያዊ ሰጣ ገባ የተፈጠረው፣ ሁለቱ ሀገሮች በርግጥ እኩያ ሀገሮች ሆነው ነው? ወይንስ የኢትዮጵያ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መርሆች ከገቢራዊነት የራቁ በመሆናቸው ነው? የሚሉት ይገኙበታል።

የኢትዮጵያ መንግስት የአፍሪካን ቀንድ ከሕዳሴው ጉዞ አንፃር ገምግሞ ያስቀመጠው አቅጣጫ፣ ገቢራዊነቱ (Pragmatism) አጠያያቂ ይመስላል። ይኸውም፣ በአካባቢያችን (በቀንዱ) ሰላም እንዲሰፍን ማድረግ፤ ጠንካራ የኢኮኖሚ ትስስር ማድረግ፤ ኢጋድን ማጠናከር፤ የአባይ ወንዝ በሽታን መቋቋም መሆኑን በማያሻማ መልኩ ተቀምጧል። በርግጥ ከአካባቢው ጋር ጤነኛ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ መስተጋብር መፍጠር ለኢትዮጵያ እድገት ሁለንተናዊ ጠቀሜታው ምትክ አልባ ነው። ጥያቄው ግን፣ በኢትዮጵያ ፍላጎት ብቻ ከላይ የተቀመጡ አቅጣጫዎችን ተግባራዊ ማድረግ ይቻላል ወይ? የሚለው ነው። 

በዚህ ሰነድ የአባይ ወንዝ በሽታ መቋቋም በሚለው ክፍሉ፣ “የግብፅ ሕዝብ የገዥው መደብ ፕሮፖጋንዳ ሰለባ በመሆኑ እንጂ አቋማችን መብትና ጥቅሙን የማይነካ በመሆኑ፣ ፀረ ኢትዮጵያ አቋም የሚይዝበት ምንም ምክንያት የለም። በአባይ ወንዝ አጠቃቀም ጉዳይ ላይ ከምናደርጋቸው ትግሎች ውስጥ በጣም ውስብስብ የሚሆነውና በዚያም ልክ ከፍተኛ ግምት የሚሰጠው ጉዳይ የግብፅ ህዝብ የአቋማችንን ፍትሐዊነት እንዲገነዘብ የማድረግ ጉዳይ ነው። ይህ ስራ ከባድ ቢሆንም ያለመታከትና ተስፋ ባመቁረጥ ሁልጊዜም ሊፈፀም የሚገባው ነው። በማንኛውም ወቅት የኢትዮጵያ ህዝብና መንግስት የግብፅን ህዝብ የሚጎዳ ወይም የሚዘልፍ ነገር እንዳይነገርና እንዳይሰራ ማድረግ የመጀመሪያው ጉዳይ ይሆናል። ከዚህም ባሻገር የተለያዩ መድረኮችን በመጠቀም መልዕክታችንን ለግብፅ ህዝብ ለማድረስ ያለመታከት መስራት ይኖርብናል።

ከላይ የተጠቀሱት ስራዎች መሰራት ያለባቸው ቢሆኑም፤ በአጭርና በመካከለኛ ጊዜ የግብፅ መንግስትን አቋም ያስቀይራሉ ተብሎ አይገመትም። ስለሆነም የራሳችንን አቅም ቆጥበን በአባይ ወንዝ ላይ ለልማታችን አስፈላጊ የሆኑና ከፍትሃዊ አቋማችን የሚመነጩ ስራዎችን መስራት መቀጠልና ማጠናከር አለብን። በዚህ ረገድ የውጭ ብድርና እርዳታ የማግኘት ዕድላችን ውስን እንደሆነ በመገንዘብ በወሳኝ መልኩ በራሳችን ውሱን አቅም ላይ መመስረት ይኖርብናል። ግብጾች በእጅ አዙርና በቀጥታ ሰላማችንን ለማደፍረስ የሚያደርጉትን ጥረት በማጋለጥ፣ ከጎረቤቶቻችን ጋር ያለንን ግንኙነት ከላይ በተጠቀሰው አኳሃን በማሻሻልና ተጋላጭነታችንን በማስወገድ ራሳችንን መከላከል አለብን። ግብፅ ከዚህ አልፋ ቀጥተኛ ወረራ የመፈፀም ዕድሏ በጣም ትንሽ ቢሆንም፤ ራሳችንን የመከላከል አቅማችንን ከኢኮኖሚ እድገታችን ጎን ለጎን ማጎልበት አለብን።

እነዚህን ስራዎች በአግባቡ እስከሰራን ድረስ በአጭርና በመካከለኛ ጊዜም ባይሆን ውሎ አድሮ የግብፅ ገዥው መደብ የኛን ፍትሃዊ አማራጭ ከመቀበል የተሻለ መንገድ እንደሌለ መቀበሉ አይቀርም። ስለሆነም ከግብፅ ጋር ያለውም ችግር ቢሆን ከረጅም ጊዜ አኳያ በሰላማዊ መንገድ ሊፈታ የሚችል ነውና ከወዲሁ የሰላሙን መንገድ ጠበቅ አድርገን ይዘን መራመድና የግብፅን መንግስት ወደ ሰላም መንገድ ለመመለስ ያለመታከት መስራት ይኖርብናል። በእርግጥ ይህ ስራ በአጭር ጊዜ ውስጥ ተጨባጭ ውጤት የሚያስገኝ ስለሆነ ዋናው ትኩረታችን ከላይ የተዘረዘሩትን ሌሎች የመፍትሄ ሃሳቦች መተግበር ላይ መሆን ይኖርበታል።”

በዚህ ሰነድ የሰፈረው ፍሬ ነገር በየትኛውም መመዘኛ ጤናማ ግንኙነት ከሚፈልግ ሀገር የሚመነጭ ነው። ሆኖም ግን የቀንዱን ሀገሮች የፖለቲካ አሰላለፍ የተገነዘበ መሬት የሚይዝ አድርጎ መቀበል ግን ከባድ ነው። ለዚህ በቂ ማሳያ የሚሆነው፣ ግብፅ ከደቡብ ሱዳን ጋር የፈጠረችው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ከሁለትዮች የልማት ግንኙነት ባሻገር፣ የኢትዮጵያ የልማት አውታሮችን ለማውደም ያለመ ሥውር አጀንዳ ያዘለ መሆኑ ነው። ይህ ማለት ግብፆች ኢትዮጵያን በውጭ ግንኙነት ፖሊሲያቸው በታሪካዊ ጠላትነት አስቀምጠው የሚሰሩ ሲሆን፤ በአንፃሩ ኢትዮጵያ በተራዘመ ትግል የግብፅ ገዢ መደቦች ሆኑ ሕዝቦችን ልብ የማሸነፉ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ቀርፃ እየሰራች ነው። የፖሊሲው ውጤቱ ግን ኢትዮጵያን በማተራመስ ቀጥሏል።

ይህንን የግብፅ የማተራመስ ፖሊሲን መከላከል የሚቻለው፣ የኢትዮጵያ መንግስት የግብፅ ገዢ መደቦች እና የህዝቡን በናይል ውኃ አጠቃም ላይ ያላቸውን የተዛባ አቋም በታሪካዊ ጠላትነት በሚፈረጅ የፖሊሲ አቅጣጫ መቀየስ ሲቻል ብቻ ነው። በዚህ መልኩ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲው ማስቀመጥ ከተቻለ፣ በቀንዱ ሀገሮች መካከል በግብፅ መነሻ ለሚከሰቱ ማናቸውም አይነት እንቅስቃሴ ከተቀመጠው ፖሊሲ መነሻ ምላሽ መስጠት ያስችላል።

ለምሳሌ ግብፅ ከደቡብ ሱዳን ጋር በፈጠረችው ግንኙነት ኢትዮጵያን ለማተራመስ በጋራ እየሰሩ መሆናቸው የሚታወቅ ነው። በዚህ ውስጥ የግብፅ እንቅስቃሴን በታሪካዊ ጠላትነት የሚመለከት የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ የምናራምድ ከሆነ ገቢራዊ እርምጃ ለመውሰድ ቀላል ነው። ይኸውም፣ ኢትዮጵያ በአብዬ ግዛት ያሰፈረችውን የሰላም አስከባሪ ጦር ሰራዊት ማውጣት ይጠበቅባታል። ይህን በማድረግ ለደቡብ ሱዳን መንግስት ግልጽ ምላሽ መስጠት ይቻላል። ይህንን በማድረግ የግብፅን የማተራመስ ፖሊሲ ለመተግበር በማያስችላት ከባቢያዊ ሁኔታዎች ውስጥ ማስቀመጥ ይቻላል።

እንዲሁም የኢትዮጵያ ጦር አብዬ ግዛት ለቆ ሲወጣ፣ የደቡብ ሱዳን መንግስት በጃንጃዊት አረብ ሚኒሻዎች እና በዲንካ ጎሳዎች በሚነሳው ጦርነት ተወጥሮ የመፍረስ አደጋዎች ተደቅነውበት ከዚህ የአፍራሽ ሚናው እንዲቆጠብ ይገደዳል።¾     

“በተለያየ አስተሳሰብና አካሄድ

የኢትዮጵያን ህዝብ የምናስቸግርበት መንገድ መፈጠር የለበትም”

ዶክተር ጫኔ ከበደ

የኢዴፓ ሊቀመንበር

በይርጋ አበበ

ኢህአዴግ በአገር ውስጥ ከሚገኙ የፖለቲካ ፓርቲዎች ጋር በወቅታዊ አገራዊ ጉዳዮች ዙሪያ ለመደራደር ማቀዱን ተከትሎ ጥር 10 ቀን 2009 ዓ.ም የውይይት (የድርድር) ቅድመ ዝግጅት በፌዴሬሽን ምክር ቤት ተካሂዶ ነበር። በወቅቱም 22 አገር አቀፍ ፓርቲዎች ውይይቱ (ድርድሩ) ምን መልክ ሊኖረው እንደሚገባ የሚያስችለውን የቅድመ ውይይት ጉባኤ የተሳተፉ ሲሆን ለድርድሩ መካሄድ አስፈላጊ ያሏቸውን ግብአቶችም እስከ ጥር 25 ቀን 2009 ዓ.ም ድረስ እንዲያቀርቡ ቀነ ቀጠሮ በመያዝ ነበር የተለያዩት። ይህን የድርድር ሂደት አስመልክቶም ስድስት የፖለቲካ ፓርቲዎች (መኢአድ፣ ኢዴፓ፣ ሰማያዊ፣ ኢራፓ፣ አብአፓ እና መኢዴፓ) በጋራ መግለጫ ሰጥተው ነበር።

ከወራት በፊት ደግሞ በአገሪቱ ለሚካሄዱ ሰላማዊ ውይይቶችና ድርድሮች ተቃዋሚ ፓርቲዎች በጥምረት ወይም በውህደት ለመስራት ከፈለጉ ኢዴፓ ዝግጁ መሆኑን አስታውቆ ነበር። በኢህአዴግና በተቃዋሚ ፓርቲዎች መካከል ሊካሄድ ስለታሰበው ድርድር፣ ተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች የመደራደር ብቃት እንዲሁም ኢዴፓ ስለሚያስበው ውህደት ዙሪያ ከኢዴፓው ሊቀመንበር ዶክተር ጫኔ ከበደ ጋር አጠር ያለ ቃለ ምልልስ አድርገናል። ዶክተር ጫኔ ለሰንደቅ ጋዜጣ የሰጡትን ቃለ ምልልስ ከዚህ በታች እናቀርበዋለን።

 

 

ሰንደቅ፡-ተቃዋሚ ፓርቲዎች ከገዥው ፓርቲ ጋር ከመደራደራችሁ በፊት መጀመሪያ በመካከላችሁ ድርድር አካሂዳችሁ ጠንክራችሁ በመውጣት ተመጣጣኝ የሀይል ሚዛን በጠበቀ መልኩ ከኢህአዴግ ጋር ለመደራደር የሚያስችል ቁመና መያዝ ነበረባችሁ ትባላላችሁ። ይህ የተናጠል ትግል እስከመቼ ይቀጥላል? ወደ ውህደት የሚደረግ ጥረትስ የለም?

ዶክተር ጫኔ፡- ጥያቄው ተገቢና ትክክል ነው። በእኛ በኩል ይህ የስድስቱ ፓርቲዎች የጋራ መግለጫ አንዱ ጅማሬ ነው። የህዝቡ ጥያቄ ሊመለስ የሚችለው በተለያየ አካሄድና በተለያየ አስተሳሰብ በመሄድ ህዝቡን ግራ በማጋባት ሳይሆን የፖለቲካ ፓርቲዎች ቆም ብለው፣ በሰከነ መንገድ አስበው፣ በሰለጠነ መንገድ ሀሳቦቻቸውንና ልዩነቶቻቸውን እያጠበቡ ነጻነታቸው እንደተጠበቀ ሆኖ የህዝቡን ጥያቄ ግን በጋራ መመለስ እንዳለባቸው ነው የተግባባነው።

የጊዜው ማጠር እንቅፋት ሆኖብን እንጂ (ከኢህአዴግ ጋር ለሚደረገው ድርድር ፓርቲዎች እርስ በእርስ ያደረጉትን ውይይት) ሁሉም ፓርቲዎች አንድ ላይ የሚሆኑበት እድል ሰፊ ነበር። ነገር ግን ጊዜው በማጠሩ በተገቢው መጠን ተገናኝቶ ለመወያየት የግንኙነት መስመሩ አልፈቀደልንም። አሁን ላይ መግለጫ የሰጠነው ስድስት ፓርቲዎች መግባባት የቻልነው በአጭር ጊዜ ውስጥ ሀሳቡን በመረዳዳታችን የመጣ ስብስብ ነው። ከዚያ በዘለለም ከመድረክ ጋር የነበረን ግንኙነት በጊዜ እጥረት ምክንያት በአንድ ላይ ያለማቅረብ (መግለጫ ያለመስጠት ለማለት) እንጂ በሀሳብ ደረጃ ተመሳሳይነት ያለው የስነ ስርዓት ደንብ ነው የቀረበው። ወደፊትም ቢሆን መድረከ ውስጥ ያሉ ፓርቲዎችም ሆኑ ከእኛ ውስጥ ያለው ስብስብ (ስድስቱን ፓርቲዎች) በጋራ አጀንዳዎቹን እየቀረጸና በአጀንዳዎቹ ላይ ውይይት በማደረግ ትንታኔዎችን እየሰጠ ተደራዳሪዎቹን መርጦ የሁሉንም ፓርቲዎች ሀሳብ ተጠቃሎ ለድርደሩ የሚቀርብበትን መንገድ እንዲፈጠር ነው እየተሰራ ያለው። ይህ ተጽኖ መፍጠር የሚቻለው ደግሞ አደራዳሪው ነጻና ገለልተኛ መሆኑ ሲታወቅ ነው።

 

ሰንደቅ፡- አደራዳሪው ነጻና ገለልተኛ ሲሉ እናንተ ከኢህአዴግ ጋር የምታደርጉት ድርድር ነው ወይስ ተቃዋሚ ፓርቲዎች እርስ በእርስ ለምታደርጉት ድርድር?

ዶክተር ጫኔ፡- ከኢህአዴግ ጋር ለምናደርገው ድርድር ነው። በራሳችን መካከል ያለውን በተመለከተ እርስ በእርስ የመገናኘትና የመነጋገር ጉዳይ እንጂ የሀሳብ ልዩነት የለም።

ሰንደቅ፡-ከወራት በፊት የእናንተ ፓርቲ (ኢዴፓ) በአገሪቱ ጉዳይ ላይ ሁነኛ ለውጥ ለማምጣት ከሚንቀሳቀሱ ሁሉም ሀይሎች ጋር የኢዴፓ ህልውና እስኪጠፋ ድረስም ቢሆን እንኳን ውህደት ለመፍጠር እንደምትፈልጉ ገልጻችሁ ነበር። አሁን ምን ደረጃ ላይ ናችሁ?

ዶክተር ጫኔ፡- ትክክል ነው የእኛ ፓርቲ በአቋም ደረጃ እሱን ብቻ ሳይሆን ከዛም በመለስ ጥር 10 ቀን 2009 ዓ.ም በተደረገው ቅድመ ውይይት ከመካሄዱ በፊት ያወጣነው መግለጫ አለ። ተቃዋሚ ፓርቲዎች በተቀናጀ መንገድ መሄድ እንዳለባቸው ጥሪ አድርገናል። ከዚህ በኋላም በተለያየ አስተሳሰብና በተለያየ አካሄድ የኢትዮጵያን ህዝብ የምናሰቸግርበት መንገድ መፈጠር የለበትም። ስለዚህ ሁሉም የፖለቲካ ፓርቲዎች አስተሳሰባቸውና የፖለቲካ ፕሮግራሞቻቸው ተመሳሳይ የሆኑ ፓርቲዎች በአንድ ሆነው አንድ ወጥ ፓርቲ ማቋቋም የሚችሉ ከሆነ በእኛ በኩል ዝግጁ ነን። ያኔ የገለጽነው ይህንን ነው። ኢዴፓ የሚለው ስም እስኪጠፋ ድረስ ያን ያህል ርቀት ተጉዘን ውህደቱን ለመቀበል ዝግጁ ነን። አሁን በተጀመረው አካሄድም ቀጥሎ የምናየው ይሆናል። ውይይታችን ይቀጥላል።

ሰንደቅ፡-በወቅቱ ለውህደት በራችሁን ክፍት ማድረጋችሁን ከገለጻችሁ በኋላ ከእናንተ ጋር ለመወያየት የፈለገ ፓርቲ መኖሩን አይታቸኋል?

ዶክተር ጫኔ፡- ኢህአዴግ የጠራው ድርድር በመካከል ስለመጣ ወደዛኛው አስተሳሰብ ፓርቲያችን አልሄደበትም። ምክንያቱም ይህኛውን (የተቃዋሚዎችንና የኢህአዴግን ድርድር) ነው እያስቀደምን ያለነው። ከዚህ በኋላ አሁን በተሰባሰብንበት መንገድ ሂደን ሌሎችም ፍላጎት ያላቸውን ፓርቲዎች ሁሉ የሚያስፈልገው ምንድን ነው የሚለውን በአመራር ደረጃ እርስ በእርሳችን እየተነጋገርን ካስፈለገም የመግባቢያ ሰነድ (memorandum of understanding) ፈጥረን እንዴት እንቀጥል የሚለውን ነገር ለማድረግ እየተዘጋጀን ነው ያለነው።

ሰንደቅ፡-የኢዴፓ ፖለቲካዊ ቁመና ምን ይመስላል?

ዶክተር ጫኔ፡- የፓርቲያችን ፖለቲካዊ ቁመና እጅግ በጣም ጥሩ ደረጃ ላይ ነው ያለው። አንደኛ በአመራርም ደረጃ በጣም ንቁ እና እውቀት ያላቸው ስራ አስፈጻሚ ኮሚቴ አባላት ያሉበት ሲሆን በማዕከላዊ ምክር ቤት ደረጃም እንደዚሁ መስዋዕትነት ለመክፈል የተዘጋጁ አባላት ያሉበት ፓርቲ ነው።

ከዚያ በዘለለ ደግሞ በክፍለ ሀገር ደረጃ 17 ጽ/ቤቶች አሉን። ከዚያም በተረፈ ጽ/ቤት ሳይኖራቸው ሴል በመዘርጋት የፓርቲውን አደረጃጀትና መዋቅር ለማስፋት ጥረት እየተረደገ ነው። ይህን የሚያስፈጽሙ አስተባባሪ ኮሚቴዎቸ አሉን። በአባላት ደረጃ ካየነውም በአሁኑ ሰዓት ከ110 ሺህ በላይ አባላት አሉን። እነዚህን ይዘን ፖለቲካውን ወይም ሰላማዊ ትግሉን እስከመጨረሻው ድረስ ለመሄድ ነው ቆርጠን የተነሳነው። 

 

 

ሰንደቅ፡-ከ1997 ዓ.ም ምርጫ በኋላ የፖለቲካ እንቅስቃሴዎች መቀዛቀዝ ይታይባቸዋል ተብሎ በሰፊው ይነገራል። ይህን ሀሳብ የሚያራምዱ ሰዎች ከሚያነሷቸው ምክንያቶች መካከልም ባለሀብቶችና ምሁራን በፖለቲካው ላይ እያደረጉት ያለው ተሳትፎ እጅጉን እየጠፋ ነው በማለት ነው። በዚህ በኩል የእርሰዎ እይታ ምንድን ነው?

ዶክተር ጫኔ፡- በእኛ ፓርቲ በኩል አሁን የምትለውን ነገር ብዙም አልቀበለውም። ምክንያቱም በፓርቲያችን የነበሩ ምሁራን አሁንም በዚያው ደረጃ ላይ አሉ ማለት ይቻላል። እንዲያውም ከዚያም በሰፋ ምሁራንን እያሳተፍን ነው ያለነው። በስራ ምክንያት ክልል ላይ ይሁኑ እንጂ በጣም ንቁ የሆኑ ምሁራን ነው ያሉን። ይህንን ማስፋት የሚቻለው የፖለቲካ ምህዳሩ እንዲሰፋ ተደርጎ በህዝባዊ ስብሰባዎች፣ ፓርቲውን ለማደራጀት በሚደረጉ ጉዞዎች ወዘተ…. ነበር። ነገር ግን ምህዳሩ እየጠበበ በመሄዱ በእኛ በኩል ግልጽ በሆነ መንገድ አይደለም እያደራጀን ያለነው። ስለዚህ ይህን ግልጽ ያልሆነውን አደረጃጀት ግልጽ ማውጣት ስለማይቻል እንጂ በጥናት ደረጃ የሚሳተፉ በርካታ ምሁራን አሉ። ስለዚህ በእኛ ፓርቲ በኩል ከምርጫ 97 (1997 ዓ.ም) በፊት የነበረውን ጥንካሬያችን ለማምጣት ነው እየፈጠርን ያለነው።

ሰንደቅ፡- የ2012 ምርጫ ሊካሄድ የቀሩት ጊዜያት ከሶስት ዓመታት ብዙም ያልበለጡ ናቸው። እናንተና ኢህአዴግ የምታካሂዱት ድርድር ከምርጫው በፊት ይጠናቀቃል? የተቀመጠ የጊዜ ሰሌዳስ አለ?

ዶክተር ጫኔ፡- የጊዜ ገደብ መቀመጥ እንዳለበት በእኛ በኩል እናምናለን። ይህም የድርድሩ አንድ አካል ነው። የተቃውሞ ጎራውም ይህን ያጣዋል ብዬ አላስብም። ሰለዚህ ድርድሩ የጊዜ ገደብ ተቀምጦለት በዚያ መንገድ መካሄድና ቶሎ መጠናቀቅ እንዳለበት እናምናለን። ምክንያቱም አንተ አሁን ባልከው ብቻ ሳይሆን በቀጣዩ ዓመትም የአዲስ አበባ እና የድሬዳዋ መስተዳድሮች፣ የወረዳ እና የቀበሌ ምክር ቤት አባላት ምርጫ ይካሄዳል። ስለዚህ በዚያ ምርጫ ለመሳተፍ ከድርድሩ የሚገኘው ውጤት ነው የሚወስነው። መንግስትም ቃል በገባው መሰረት የምርጫ ህጉን ለማስተካከል እየሞከረ ነው። እኛ በምንፈልግበት መንገድ ማምጣት የሚቻል ከሆነ የመንግስትንም አዎንታዊ መልስ ተጠቅመን ወደ ምርጫ የምንገባበት ነው የሚሆነው።

የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁም ቢሆን ሌላ ተጽዕኖ ፈጣሪ ነው። ቀጣይ የሚኖረው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ቆይታ ይቀጥላል ወይም አይቀጥልም የሚለው ስለማይታወቅ በእኛ በኩል ስጋት አለን። ስለዚህ ይህ ድርድር እነዚህን መሰል ችግሮች ማስቀረት ካልቻለና አንድ የጋራ መግባባት ላይ ካልተደረሰ ወደ ምርጫ የሚገባበትና የምርጫ ስርዓቱንና የምርጫ ህጎቹን ማየት የሚቻልበት እድል የጠበበ ስለሚሆን በሚቀጥሉት የሚኖረው ምርጫ በተለይም በአዲስ አበባ፣ በድሬዳዋ፣ በወረዳና በቀበሌ ምክር ቤት ምርጫዎች ላንሳተፍ የምንችልበት እድሉ የሰፋ ነው የሚሆነው።

ለአገራዊ ምርጫው ግን በእርግጠኝነት እስከዛ ድረስ ሰላማዊ ትግሉ አሁን በሚጀመረው ድርድር ውጤት እያመጣ የሚሄድ ከሆነ የሰላማዊ ትግሉ መርህ በምርጫ ስርዓት የሚፈለገውን የህዝብ ጥያቄ መመለስ እና የሚፈለገውን ስርዓት ማምጣት እስከሆነ ድረስ ሁል ጊዜ ያ ግብ ሆኖ ነው የሚቀመጠው። አሁን ባለው መንገድ መንግስት ነገሮችን በቀናነት አይቶ የሚሄድ ከሆነ የምርጫ ህጉም ይስተካከላል፣ ሌሎችም ህጎች ይስተካከሉና አሳታፊ ይሆናል። ህዝብን ሰብስበህ ፕሮግራምህን የምትገልጽበት መንገድ ከተገኘ እና የማዋካቡ፣ የማሰሩና የማሳደዱ ሁኔታ ከቆመ ሰላማዊ ትግሉ እንደገና የሚነሳበት እድሉ አለ ብለን እናምናለን። ይህ የቤት ስራም የመንግስት ይሆናል ብለን እናምናለን።

 

 

ሰንደቅ፡-በሰላማዊ ትግል ለውጥ ለማምጣት የኢህአዴግ ባህሪ አስቸጋሪ በመሆኑ ተስፋ አስቆራጭ ነው የሚሉ ወገኖች አሉ። በዚህ ላይ የእርስዎ አስተያየት ምንድን ነው?

ዶክተር ጫኔ፡- የሰላማዊ ትግል አንዱ ፈታኝ እኮ ይህ ነው። አመራሩን ፈታኝ ሲያደርገው ተከታዩን ደግሞ ተስፋ ያስቆርጠዋል። ምክንያቱም መንግስት ከጸጥታ ጋር ተያይዞ የሚወስዳቸው እርምጃዎች ተስፋ አስቆራጭ ነው የሚሆኑት። ሰላማዊ ትግሉ ይነሳል ይወድቃል። ምህዳሩ ሲሰፋ ትግሉ ይነሳና ምህዳሩ ሲጠብ ደግሞ የወደቀ ይመስላል እንጂ ፈጽሞ አይጠፋም። ምክንያቱም አስተሳሰብ ስለሆነ የአሰተሳሰብ የበላይነት፣ የህግ የበላይነት፣ የመርህ የበላይነት ነው የሚፈለገው። ሰላማዊ ትግሉ በአመራሮች ደረጃ ፈታኝ ቢሆንም በተከታዮች ደረጃ ግን ተስፋ ሊያስቆርጥ ይችላል። ስለዚህ ተስፋ የሚቆርጠውን ተስፋ እንዳይቆርጥ እነዚህን ፈታኝ መንገዶችን አልፎ ለውጥ መምጣት እንደሚችል ነው እንደአመራር ማስተማር የሚጠበቅብን።

የጦርነት ሂደቶች ንብረት የሚያወድሙ፣ ሰውን የሚያፈናቅሉ፣ የአካል ጉዳት የሚያደርሱና ከዚያም በከፋ መልኩ ህይወት የሚያጠፉ ስለሆነ ይህን ዓይነት (ለውጥን በሀይል ለማምጣት የሚደረግን) የመንግስት ለውጥ ነው መቅረት አለበት ብለን የምናስበውም የምናስተምረውም። በእርግጥ ኢህአዴግ ከባህሪው እንደዚሀ አይነት ነገሮችን (በሰላማዊ ትግል ለውጥ ማምጣትን) ላይቀበለው ይችላል። ለዚህም ነው ተጽኖ መፍጠር የምንችልባቸውን መንገዶች ሁሉ (በሚዲያ መቅረብን ሰላማዊ ሰልፍና በአዳራሽ ጉባኤ መካሄድን) ሁሉ የሚዘጋብን። በሰላማዊ መንገድ ለውጥ ማምጣት መርህ አድርገን እንደመነሳታችን እነዚህን ሁሉ ፈተናዎች በጽናት ተጋፈጠን እናልፋለን እንጂ ተስፋ አንቆርጥም።¾

በይርጋ አበበ

 

ከአፍሪካ አገራት ይልቅ የአህጉሪቱን መሪዎች ያቀራርባል የሚባልለት የአፍሪካ ህብረት ዓመታዊው የመሪዎች ስብሰባ በአዲስ አበባ ሲካሄድ ቆይቶ ትናንት ፍጻሜውን አግኘቷል። የህብረቱ ኮሚሽነር ሆነው ለአራት ዓመታት ያገለገሉት ደቡብ አፍሪካዊቷ ዶክተር ንኮሳዛና ዲላሚኒ ዙማን በቀድሞው የቻድ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሙሳ ፋኪ መሃመት በመተካትና ለ33 ዓመታት ከህብረቱ ራሷን አግልላ የቆየችው ሞሮኮ ተደጋጋሚ ተማጽኖዋ ይሁንታን አግኝቶ በድጋሚ አባል እንድትሆን በመፍቀድ ተጠናቋል። የየአገራቱ መሪዎች ስልጣናቸውን በፈቃዳቸው መልቀቅ በሚቸገሩበትና በአማካይ ከ20 ዓመት ላላነሰ ጊዜ በስልጣን ላይ በሚቆዩበት አህጉረ አፍሪካ፤ ከየአገራቱ ይልቅ የህብረቱ ሹም ሽር ፍጹም ዴሞክራሲያዊ ነው ሊባልለት ይችላል።  

በ1955 ዓ.ም በቀዳማዊ ኃይለሥላሴ አስተባባሪነት የተቋቋመው የቀድው የአፍሪካ አንድነት ድርጅት ከ1993 ዓ.ም ጀምሮ ደግሞ የአፍሪካ ህብረት የተባለው የአህጉሪቱ ግዙፍ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ድርጅት ሲመሰረት ይዞ የተነሳው ዓላማ ከፍተኛ ነበር። ለአብነት ያህልም ህብረቱ በድረ-ገጹ ባሰራጨው ጽሁፍ ካሰፈራቸው የህብረቱ ዓላማዎች መካከልም “በአህጉሩ ልማትንና እድገትን ማሳለጥ፣ ሙስናንና ድህነትን መታገል እና በአፍሪካ የሚስተዋሉትን በርካታ ግጭቶች መቋጫ ማበጀት” የሚሉት ይገኙበታል። (The African Union seeks to increase development, combat poverty and corruption, and end Africa's many conflicts)

የአፍሪካ ህብረት ከምስረታው ጀምሮ ይጠራበት የነበረውን ስያሜ ወደ ጎን በማለት አሁን በሚጠራበት ስያሜው (የአፍሪካ ህብረት) እንደ አዲስ ከተቋቋመ ዘንድሮ ገና 15 ዓመቱ ቢሆንም ስያሜውን ሲቀይር መነሻ ያደረገው የአውሮፓ ህብረትን በመሆኑ የአፍሪካ ህብረትን ያለፉት ዓመታት ጉዞ ከአውሮፓ ህብረት ስራዎች ጋር በማስተያየት ያዘጋጀነውን ጽሁፍ ከዚህ በታች አቅርበነዋል። 

 

የአፍሪካ ህብረት በአውሮፓ ህብረት ጫማ

በኢትዮጵያዊው ንጉስ አጼ ኃይለሥላሴ አስተባባሪነትና በጥቂት አፍሪካዊያን ወዳጆቻቸው ተባባሪነት በአዲስ አበባ የተሰመረተው የአፍሪካ አንድነት ድርጅት? በ1993 ዓ.ም ወደ ሌላ ምዕራፍ መሸጋገሩን ሲገልጽ “የአውሮፓ ህብረትን ተሞክሮ በመውሰድ” የሚል ሀረግ አስቀምጧል። የአውሮፓ ህብረት በስሩ 28 አገራትን (ብሪታኒያ ከአባልነት ራሷን አግልላ ቁጥሩ በአንድ ቀንሷል) የያዘ ሲሆን የራሱ ፓርላማ፣ ፍርድ ቤት እና የአውሮፓ ህብረት ምክር ቤት የመሳሰሉት ተቋማትን የሚያንቀሳቅስ ሲሆን የአፍሪካ ህብረት በበኩሉ እነዚህን ተቋማት አቋቁሞ ወደ ስራ መግባቱን አስታውቋል።

ከረጅም የጸረ ቅኝ ግዛት ትግል በኋላ ነጻነታቸውን ያገኙት የ1950ዎቹ የአህጉሪቱ ጥቂት አገራት መሪዎች ተመሳሳይ እጣ እንዳይደርስባቸው በተጠናከረ ክንድ ጠላትን መመከት እንዳለባቸው መሪዎቹ ስለተረዱ “የአፍሪካ አንድነት ድርጅት”ን የመሰረቱበትን ምክንያት ገልጸዋል። ሆኖም የ1990ዎቹ የአህጉሪቱ መሪዎች ከአንድነት (Unity) ይልቅ ህብረት (Union) ይሻለናል ብለው በአውሮፓዊያኑ አምሳያ ተቋማቸውን እንደገና አዋቀሩ። ይህን የስያሜ ለውጣቸውንም ሽግግር ሲሉ ጠሩት። ህብረቱም ጠላትን በጋራ ከመመከት ይልቅ በአህጉሪቱ ውስጥ ሰላምና መረጋጋት እንዲሰፍን፣ ዴሞክራሲ አብቦ እንዲያፈራ፣ ድህነትና ጉስቁልና ተወግዶ ብልጽግና እና ልማት እንዲሰፋፋ እና በአፍሪካዊያን ጉዳይ ላይ አፍሪካዊያን የራሳቸውን መፍትሔ እንዲያዘጋጁ በተባበረ ክንድ መስራት ዓላማው አድርጎ ተነሳ።

ሆኖም የአፍሪካ ህብረት ድክመቱ ከአውሮፓ ህብረት ጋር በስያሜ እና በአደረጃጀት እንጂ በአፈጣጠር ፈጽሞ የተለየ በመሆኑ የታሰበውን ለውጥ ማምጣት ሳይችል ቆይቷል። ይህን ለማለት ጊዜው ገና ቢሆንም ህብረቱ ዓላማ አድርጎ የተነሳውን ከግብ ያደርሳል ተብሎ ተስፋ እንዳይጣለበት ያደረገው አቋምና አቅመ ቢስ መሆኑ ነው። ለዚህ ደግሞ እንደ ማረጋገጫ የሚወሰደው ለ25 እና ከዛ በላይ ዓመታት ምርጫ የሚባል ነገር የማያካሂደውና ወረቀት ላይ የሰፈረ ህገ መንግስት እንኳን የሌለው የኤርትራ መንግስት የህብረቱ አባል ሲሆን በዓለም አቀፉ የጦር ወንጀለኞች ፍርድ ቤት በዘር ማጥፋት ወንጀል የተከሰሱትን የሱዳኑ ኦማር አልበሽር ለዓለም አቀፉ የጦር ወንጀለኞች ፍርድ ቤት ካለማቅረቡም በላይ በውስጥ አሰራሩም እንኳን መጠየቅ አልቻለም። በየአምስት ዓመቱ ነፃና ዲሞክራሲያዊ ምርጫ የምታካሂደው ጋናም ከኤርትራ እኩል የህብረቱ አባል አገር ናት፡፡ በ1997 ዓ.ም በኢትዮጵያ በተካሄደው ምርጫ ምክንያት በተከሰተው አለመረጋጋት ላይ የራሱን አዎንታዊ ሚና ከመጫወት ይልቅ የአንድ ወገን ምስክር ሆኖ ከመቅረብ የዘለለ ሚና ሊጫወት አልቻለም። በአህጉሪቱ በሚካሄዱ ምርጫዎች በታዛቢነት በሚመደቡ የህብረቱ ታዛቢ ቡድኖች በአብዛኛው የተቃዋሚ ፓርቲ አመራሮችና ደጋፊዎች ዘንድ አመኔታን ማግኘትም አልቻሉም። ለዚህ ደግሞ ምክንያቱ የህብረቱ አቋምና አቅም ነው።

በቅርቡ በጋምቢያ በተካሄደውና በውዝግብ በተጠናቀቀው ምርጫ ላይ የቀድሞው የአገሪቱ መሪ ያህያ ጃሜህ “ከወንበሬ የሚያነቀሳቅሰኝ ማን ወንድ ነው” ብለው ለያዥ ለገላጋይ ሲያስቸግሩ አሁንም የአፍሪካ ህብረት “ይህ ነገር አይበጅም ዝም ብለው በሰላም ስልጣንውን ያስረክቡ” ብሎ አልገሰጻቸውም። እንዲያውም ከህብረቱ ይልቅ የምዕራብ አፍሪካው “ኢኮዋስ” በያህያህ ጃሜህ ላይ ጠንከር ባለ መልኩ አቋም ሲወስድ ታይቷል።

በሊቢያ በተፈጠረው አለመረጋጋት በየቀኑ የንጹሃን ዜጎች ደም እንደ ውሃ ሲፈስ አሁንም ህብረቱ የአገሪቱን ሰላም በራሱ መንገድ ለመመለስ ከመሞከር ይልቅ የዓለም አቀፉን ማህበረሰብ እርዳታ ሲማጸን ይታያል። ከየትኛውም አህጉር ይልቅ ለአፍሪካ ቅርብ በሆነ ርቀት ላይ እየነደደ ያለው የሶሪያ እና የየመን መሬት ነገ ወደ ጎረቤት የአፍሪካ አገራት እንዳይተላለፍ በህብረቱ በኩል የተደረገ ጥረት መኖሩ አልተገለጸም። በምስራቅ አፍሪካ ከሚገኙ 11 አገራት መካከል ስምንቱ የፓርቲ ወይም የመሪ ለውጥ ሳያዩ ወደ ሩብ ክፍለ ዘመን የተጠጋ ጊዜ ሲያሳልፉ መንግስታቱ ለዜጎቹ ተመችተው ነው ወይስ በመንግስታቱ የሚደረገው አፈና ስለበረታ በጠብመንጃ ሀይል እየገዙ ነው ብሎ የማጣራት ስራ ሲሰራም አይታይም።

በአጠቃላይ በአፍሪካ ጉስቁልናውና ድህነቱ እያየለ ከመሆኑ ጋር በተያያዘ (በተለይም በምስራቅ አፍሪካ) ወጣቶች ለተሻለ የስራ እድል ፍለጋ ባህርንና ጫካን እያቋረጡ ሲሰደዱ ማየት አዲስ አይደለም። በእርስ በእርስ ጦርነት ከምትናጠው ሶሪያ ቀጥሎ በዓለም ላይ ከፍተኛ ቁጥር ያለው ስደተኛ ያስመዘገቡ አገራት የሚገኙት በምስራቅ አፍሪካ ሲሆን በተለይም የኢትዮጵያ፣ የሶማሊያ እና የኤርትራ ዜጎች ከፍተኛውን ቁጥር ይይዛሉ። የደቡብ ሱዳን ዜጎችም እንዲሁ። በአውሮፓ ህብረት አምሳያ የተዋቀረው የአፍሪካ ህብረት ዜጎቹ በአውሮፓዊያን ደረጃ ተድላንና ነጻነትን እንዲጎናጸፉ ባያደርግ እንኳን ወደዛ የሚያደርሳቸውን መንገድ ሲቀይስ አልታየም በማለት አስተያየታቸውን ለሰንደቅ ጋዜጣ የሰጡ ምሁራን ተናግረዋል።

 

 

የህብረቱን አዳራሽ የቤታቸውን ያህል የሚያውቁት መሪዎች

በአህጉረ አፍሪካ መንግስታት አንድ ጊዜ ወደ ስልጣን ይውጡ እንጂ ጊዜያቸውን ጠብቀው ከስልጣን ይወርዳሉ ብሎ መናገር ይከብዳል። በተለይ በአብዛኛው ምስራቅ እና ሰሜን አፍሪካ እንዲሁም በተወሰኑ ምዕራብና ደቡብ የአህጉሪቱ ክፍል የሚገኙ አገራት መሪዎቻቸው ለረጅም ዓመታት ስልጣን ላይ የሚቆዩባቸው ናቸው። መሪዎቹ ዘመናትን የተሻገረ የስልጣን ዘመንን ለራሳቸው የሚደርቡ መሆናቸውን ተከትሎ በአፍሪካ ህብረት ስብሰባዎች ላይ በህብረቱ አዳራሽ የማይጠፉ መሪዎች ጥቂት አይደሉም።

ህብረቱ በመፈንቅለ መንግስት ስልጣን የሚይዙ መሪዎችን እውቅና በመከልከል መፈንቅለ መንግስት ከሕጉሪቱ እንዲጠፋ የበኩሉን ሚና መጫወቱ ጠንካራ ጎኑ ነው፡፡ በምስራቅ አፍሪካ ክፍለ አህጉር ከሚገኙት 11 አገራት (ትንሿን ደቡብ ሱዳንን እና ለረጅም ዓመታት መንግስት አልባ ሆና የቆየችዋን ሶማሊያን ጨምሮ) መካከል የስምንቱ አገራት መሪዎች ማለትም የሱዳኑ ፊልድ ማርሻል ኦማር አልበሽር፣ የጅቡቲው ኦማር ጊሌ፣  የብሩንዲው ንኩሩንዚዛ፣ የሩዋንዳው ፖል ካጋሜ፣ የዩጋንዳው ይወሪ ሙሶቬኒ፣ የኤርትራው ኢሳያስ አፈወርቂ እና የኢትዮጵያው መለስ ዜናዊ ለ20 እና ከዛ በላይ ዓመታት የህብረቱን ስብሰባዎች የተካፈሉ መሪዎች ናቸው።  

ከሰሜን አፍሪካ ክፍል ደግሞ የሊቢያው ኮሎኔል ሙአመር ጋዳፊ፣ የግብጹ ሆስኒ ሙባረክ፣ የአልጀሪያው አብዱላዚዝ ቡቶፍሊካ፤ ከደቡባዊ ዞን የዝምባብዌው ሮበርት ሙጋቤ ከምዕራቡ ደግሞ የላይቤሪያው ቻርለስ ቴይለር፣ የጋምቢያው ያህያ ጃሜህ እና የመሳሰሉት የአፍሪካ መሪዎች የአፍሪካ ህብረት ስብሰባዎችን በቋሚነት የሚታደሙ ናቸው። የእነዚህን መሪዎች የስልጣን ዘመን መርዘም ምክንያቱን ህብረቱ ያጣራ አይመስልም ወይም ደግሞ “ሆድ ሲያውቅ ዶሮ ማታ” ብሎ አልፎታል።

 

 

ህብረቱ የመሪዎቹ ወይስ የአገራቱ?

የአፍሪካ አንድነት ድርጅትም ሆነ በአሁኑ መጠሪያው የአፍሪካ ህብረት ከተቋቋመባቸው ዓላማዎች መካከል በዋናነት የተቀመጡት በአባል አገራቱ መካከል የፖለቲካና የኢኮኖሚ ትብብር መፍጠር፣ ጦርነትና ግጭቶችን ማስወገድ፣ ዴሞክራሲ እና ሰብአዊ መብቶች የአህጉሪቱ ዜጎች እንዲያገኙ ጥረት ማድረግ የሚሉት ቀዳሚዎቹ ናቸው።

ከላይ የተቀመጡት የድርጅቱ ዋና ዋና ዓላማዎች እንደሆኑ ተደጋግሞ የሚገለጽ ቢሆንም እስካሁንም ድረስ ከአንድ ነጥብ ሶስት ቢሊዮን በላይ የሚሆነው የአህጉሩ ህዝብ ዴሞክራሲን በተገቢው መጠን ያገኘበት ጊዜ በእጅጉ ውስን ነው። አንዳንድ ጊዜማ ዴሞክራሲ ለአፍሪካዊያን ቅንጦት የሆነ ይመስል የፍትህና የመልካም አስተዳደር እጦት የሚያስለቅሳቸው የአፍሪካ ልጆች ቁጥር የትየለሌ ነው። ድህነትን አስወግዳለሁ ያለው የአፍሪካ ህብረት አሁንም ዜጎቹ በድህነትና በስደት ሲሰቃዩ እያየ መልስ መሰጠት አልቻለም።

በቅርቡ የዓለም ባንክ ተወካይ በአዲስ አበባ ተገኝተው የዓመቱን የአህጉሪቱን የንግድ ልውውጥ ይፋ ባደረጉበት ወቅት የገለጹት “የአፍሪካ ኢኮኖሚ ችግሩ የእርስ በእርስ የንግድ ልውውጥ ያልተዘረጋ በመሆኑ ነው” ሲሉ ነበር የተናገሩት። በኢኮኖሚ እና በፖለቲካ ግንኙነት ላይ እንደሚሰራ የገለጸው የአፍሪካ ህብረት እስካሁንም በተመሳሳይ የገንዘብ ኖት የሚጠቀሙ አገራትን መፍጠር አልቻለም። እስከ 2023 ባሉት ዓመታት ተመሳሳይ የገንዘብ ኖት መጠቀም የሚያስችለውን አሰራር እንደሚሰራ የአፍሪካ ህብረት የገለጸ ቢሆንም መቼ እና እንዴት ተገባራዊ እንደሚሆን የሰጠው መግለጫ የለም። ለዚህም ነው የአፍሪካ ህብረት የመሪዎቹ ወይስ የአገራቱ እየተባለ የሚተቸው።  

 

የድህነት ከበርቴው ህብረት

የአፍሪካ ህብረት ለሰራ ማስኬጃ ወይም ለሰላም ማስከበር አገልገሎት የሚጠቀምበትን ገንዘብ የሚያገኘው ከአባል አገራቱ መዋጮ በመሰብሰብ፣ ከአውሮፓ ህብረትና ከአሜሪካ መንግስት በሚደረግለት ድርጎ መሆኑን ህብረቱ ለህዝብ በለቀቀው መረጃው አስታወቋል። ከዚህም በተጨማሪ ደግሞ እንደ ኮሎኔል ሙአመር ጋዳፊ አይነት የስልጣንና የንዋይ ባለጸጋዎች የሚያደርጉለት ድጎማም አንዱ የገቢው ምንጭ እንደነበረ ይገልጻል። ነገር ግን ከህብረቱ የገቢ ምንጮች መካከል ዋና ዋናዎቹ ድጋፋቸውን እንደማይቀጥሉ ህብረቱ አረጋግጧል። ለአብነት ያህልም ከበርቴው ሙአመር ጋዳፊ ሲሞቱ ለአውሮፓ ህብረት ከፍተኛ ገንዘበ የምትለግሰዋ እንግሊዝ ራሷን ከህብረቱ ማግለሏ እና አዲሱ የአሜሪካ ፕሬዝዳንት ዶናልድ ትራምፕ በአፍሪካ ላይ የሚወስዱት ፖሊሲ ግልጽ አለመሆን ለአፍሪካ ህብረት የገንዘብ ምንጭ ስጋት ፈጣሪዎች ናቸው።

በተለይ የአሜሪካ እርዳታ መቀዛቀዝ ህብረቱ በሰላም ማስከበር ስራው ላይ እንቅፋት እንደሚሆንበት ሳይሸሽግ አላለፈም። ትናንት በድጋሚ የህብረቱ አባል የሆነችዋን ሞሮኮንና በእድሜ ትንሿን ደቡብ ሱዳንን ሳይጨምር ከ53 የህብረቱ አባል አገራት መካከል 12ቱ ብቻ የሚጠበቅባቸውን መዋጮ በአግባቡ እየተወጡ እንደሆነ ህብረቱ በአንድ ወቅት ባወጣው መግለጫ አስታውቆ ነበር። በዚህም መነሻ መሰረት በህብረቱ ስብሰባ ላይ ከሚገኙት 53 አገራት መሪዎች ውስጥ 41 ሌሎቸ በደገሱት ድግስ ላይ እጃቸውን ታጥበው ወደ መስሪያ የሚቀርቡ ናቸው ማለት ነው። አገራቱ ለምን መዋጯቸውን በአግባቡ እንደማይከፍሉ ከህብረቱ የተገለጸ ነገር ባይኖርም ሰንደቅ ያነጋገረቻቸው ሰዎች የሰጡት ምላሽ “አገራቱ በራሳቸው የውስጥ ጉዳያቸው ላይ ፋታ የማይሰጥ ድህነት መኖሩ እና ህብረቱ ጠንከር ብሎ አባላቱን ክፍያ እንዲፈጽሙ አለመጠየቁ” የሚሉት ይገኙበታል። ለዚህም ህብረቱ ለራሱ ጉዳይ ገንዘብ ልመና የሌሎችን እጅ የሚመለከት አድርጎት እንደቆየ ገልጿል።

 

 

ዶሮ ብታልም ጥሬዋን

ከዚህ ንዑስ ርዕሰ ቀደም ብዬ የድህነት ከበርቴው ህብረት በሚለው ንዑስ ርዕስ ስር የህብረቱ የስራ ማስኬጃ እና ለሰላም ማሰከበር ተልዕኮው የሚሆን የገንዘብ ችግር እየገጠመው መሆኑን ገልጬ ነበር። ይህን ችግር የተረዳው ህብረቱም የተለያዩ የገቢ ምንጭ ማግኛ መንገዶችን እየፈለገ መሆኑን በ28ኛው መደበኛ ጉባኤው የገለጸ ሲሆን ከእነዚህ መንገዶች መካከልም ወደ አህጉሪቱ ከሚገቡ ሸቀጦች ላይ ቀረጥ በመጣል ገንዘበ መሰብሰብ የሚለው ይገኝበታል። በዚህ መልኩ ከሚሰበሰብ ታክስም የህብረቱን ዓመታዊ የስራ ማስኬጃ የገንዘብ አቅም ከ180 ሚሊዮን ዶላር ወደ 400 ሚሊዮን ያሳድገዋል ተብሏል።

በአባል አገራቱ መካከል ቀልጣፋ የንግድ ልውውጥ እንዲፈጠር መንገዶችን ከማመቻቸት ይልቅ አሁንም አህጉሪቱ የውጭ ምርቶች ማራገፊያ ሆና እንድትቀጥል የፈረደባት ይመስላል ሲሉ አስተያየታቸውን ለዚህ ጸሁፍ አቅራቢ የሰጡ ምሁራን ተናገረዋል። የህብረቱን እቅድም “ዶሮ ብታልም ጥሬዋን” ሲሉ ተዘባብተውበታል።

                          

በዓለም በ170 ሀገሮች ውስጥ የሚንቀሳቀሰው በቱርክ በጎፈቃድ ዜጎች የተመሰረተው  ትምህርት ማዳረስን መሰረት ማድረጉ የሚነገርለት “የሒዝመት እንቅስቃሴ”፣ በጁላይ 2015 በቱርክ ገዢው ፓርቲ ላይ የተሞከረውን የመፈንቅለ መንግስት ሙከራ ያሴረው፣ ያቀናበረው፣ የመራው መሆኑን ለዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ ፕሬዚዳንት ሬሲፕ ታይፕ ኤርዶዋን ክስ ማቅረባቸው የሚታወስ ነው።

ፕሬዚዳንት ሬሲፕ ታይፕ ኤርዶዋን በተደጋጋሚ የሒዝመት እንቅስቃሴ ዋና የመንፈስ አባት መሆናቸው የሚነገርላቸው ሙሐመድ ፌቱላህ ጉለን መንግስቴን ለመገልበጥ ግንባር ቀደም ሚና አላቸው፤ አሸባሪ ናቸው፤ ሲሉም ይከሷቸዋል። እስከአሁን ግን ከዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ ለሰነዘሩት ውንጀላ ጆሮ የሰጣቸው የለም።

እንደውም ስፑቲኒከ የዜና አውታር ከአውሮፓ ሕብረት የደህንነት ምንጮች ያገኘሁት መረጃ ነው ሲል በጃንዋሪ 18 ቀን 2017 ባስነበበው ጹሁፍ፣ ፕሬዚዳንት ሬሲፕ ታይፕ ኤርዶዋን ከከሸፈው ከጁላዩ 2015 መፈንቅለ መንግስት በፊት ሆን ብለው ተቃዋሚ የፖለቲካ ሃይሎችን ከመንግስት መዋቅር ለማስወጣት የዘየዱት መንገድ መሆኑ ይፋ አድርጓል። ይህን የከሸፈውን መፈንቅለ መንግስት ተከትሎ 100ሺ የጦር ሰራዊት ከፍተኛ መኮንኖች፣ የፖሊስ ኦፊሰሮች፣ ዳኞች እና ሌሎች በሲቪል ተቋም ውስጥ የሚሰሩ ሲቪል ሠራተኞች ተባረዋል። ከ30ሺ ሰዎች በላይ ለእስር ተዳርገዋል። የአውሮፓ ሕብረትም በሙሐመድ ፌቱላህ ጉለን ላይ የተሰነዘረውን ውንጀላ ውድቅ አድርጎታል። የአሜሪካ መንግስትም ጉለን ተላልፈው እንዲሰጡት ከቱርክ መንግስት የቀረበለትን ጥያቄ ውድቅ አድርጎታል።

ፕሬዚዳንት ሬሲፕ ታይፕ ኤርዶዋን ከአውሮፓና ከአሜሪካ ክሳቸው መሰረተ ቢስ መሆኑ በይፋ ቢነገራቸውም፣ የአፍሪካ ሀገሮችን አፍሪካ ውስጥ በሚያደርጉት ኢንቨስትመንት ጫና በማሳደር ውንጀላቸውን መሰረት ለማሲያዝ እየተንቀሳቀሱ ይገኛሉ። በኢስታንቡል በተካሄደው የቱርክና የአፍሪካ የኢንቨስትመንት ፎረም ላይ፣ ፕሬዝደንት ኤርዶዋን ከፌቱላህ ጉለን እንቅስቃሴ ጋር ንከኪ አላቸው ብለው የወነጀሏቸው በአፍሪካ ውስጥ የሚገኙ ትምህርት ቤቶችና ተቋማትን ለመውረስ ያላቸውን ፍላጎትና ጥያቄ ለአፍሪካ መሪዎች ማቅረባቸው የሚታወስ ነው።  

የቱርክ ፓርላማም “ማሪፍ ፋንውዴሽን” የሚል በአዋጅ አቋቁሞ ከፌቱላህ ጉለን እንቅስቃሴ ጋር ንከኪ ያላቸውን ትምህርት ቤቶችና ተቋማት ለመተካት በቱርክ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር በኩል ጥያቄ እያቀረቡ ይገኛሉ። ጥያቄ ከቀረበላቸው ሀገሮች መካከል የኢትዮጵያ መንግስት ይገኝበታል።

ለኢትዮጵያ መንግስት ጥያቄው ሊቀርብ የቻለው ነጃሺ ኢትዮ-ተርኪሽ ኢንተርናሽናል በሚል ስያሜ በኢትዮጵያ ላለፉት 12 ዓመታት ትምህርት በማቅረብ ሥራዎች ላይ የተሰማሩት የግል ትምህርት ቤቶችን፣ በቱርክ የመፈንቅለ መንግሥት ሙከራ ውስጥ እጃቸው አለበት ተብለው ከተወነጀሉት መሐመድ ፌቱላህ ጉለንና ጋር ንክኪ አላቸው የሚል ውንጀላ ከቱርክ መንግስት በመቅረቡ ነው። እንዲሁም የሒዝመት እንቅስቃሴ የአሸባሪዎች እንቅስቃሴ ነው በሚልም የአንካራ መንግስት ውንጀላ አቅርቧል።

ፕሬዚዳንት ሬሲፕ ታይፕ ኤርዶዋንና መንግስታቸው በተደጋጋሚ መሐመድ ፌቱላህ ጉለን በአሸባሪነት ቢወነጅሏቸውም፤ “Love and Tolerance” በሚለው መጽሃፍ የዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ የሚያውቃቸው ጉለን፣ ሁሌም የሚነገርላቸው ጥቅስ አለ። ይኸውም፣ “ማንም አሸባሪ ሙስሊም መሆን አይችልም። እውነተኛ ሙስሊምም አሸባሪ መሆን አይችልም።” (no terrorist can be a Muslim, and no real Muslim can be a terrorist) የሚል ነው።

የቱርክ መንግስት ከነጃሺ ኢትዮ-ተርኪሽ ኢንተርናሽናል ትምህርት ቤት ጋር በተያያዘ በሰነዘረው ውንጀላ መነሻ ሚስተር ሴሊል አይዲን የነጃሺ ኢትዮ-ተርኪሽ ኢንተርናሽናል ትምህርት ቤቶች የትምህርት አስተባባሪና የአይናክ ትምህርትና ሕክምና አገልግሎቶች ኩባንያ ምክትል ሥራ አስኪያጅ እና ሚስተር ፋቲህ ጋንኮግሉ የአለም ገና ትምህርት ቤት ዳይሬክተርን አነጋግረናቸዋል።

 

 

ሰንደቅ፡- ካይናክ ኢዱኬሽን ኩባንያ የተመሰረተው የት ነው? ከፌቱላህ ጉለን ጋር ግንኙነት አለው?

ሚስተር ሴሊል፡-ካይናክ ኢዱኬሽናል ኤንድ ሜዲካል ሰርቪስ ፒኤልሲ የተመሰረተው በኢትዮጵያ ነው። የተቋቋመውም በኢትዮጵያ ሕግ ነው። የትምህርት ስርዓቱም የኢትዮጵያ ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ ሕጋዊ ሰውነት ያለው ኢትዮጵያዊ ኩባንያው ነው። በቱርክ ውስጥ የተቋቋመ አይደለም።

የተቋቋመበት አለማ ቀጥታ ከትምህርት ጋር የተያያዘ መሆኑ ለኢትዮጵያ መንግስት ግልፅ ነው። የሚታወቅም ነው። የገንዘብ ምንጩም በኢንቨስትመንት ኮሚሽን በኢትዮጵያ ንግድ ሚኒስትር በግልፅ የሚታወቅ ነው። ይህ ማለት ሕጋዊ ሰውነት ያለው የኢትዮጵያ ኩባንያ ነው። ከፌቱላህ ጉለን ጋር ንክኪ አለው እየተባለ የሚነገረው ወይም የሚለጠፈው ፖለቲካዊ ገፅታ ለማላበስ የታለመ በመሆኑ ነው። ትምህርት ቤቱ ከተቋቋመበት ፖሊሲ ጋር ፖለቲካ በጣም በርቀት ያለ ጉዳይ ነው። ትምህርት ቤቱ ላለፉት ዘጠኝ ዓመታት በኢትዮጵያ ውስጥ ሲሰራ የነበረ ነው። በዚህ ዘጠኝ ዓመታት ውስጥ ከፖለቲካ ጋር ፈጽሞ ግንኙነት የለውም።

ሰንደቅ፡- የቱርክ መንግስት የውንጀላው መነሻ ከምን የመነጨ ነው?

ሚስተር ሴሊል፡- በቱርክ ውስጥ ችግር አለ። የፖለቲካ ችግር ነው። አንዳንድ አካሎች የፖለቲካ ስልጣን ለማግኘት ለመጠቀም አስበው ወንጅለው ይሆናል። የተነሳው የፖለቲካ ችግርም ቢሆን በአንድ ቤተሰብ ውስጥ ወይም በአንድ ሀገር ውስጥ የተነሳ ችግር ነው። ይህንን የፖለቲካ ችግር ነው ወደ ጎረቤት ሀገሮች ሊያሸጋግሩት እየሞከሩ የሚገኙት።

ፋቱላ ጉለንን እናውቀዋለን። የእስልምና ልሂቅ ነው። አስተሳሰቦቹን፣ ነገሮችን የሚመለከትበትን፣ ንድፈ ሃሳቦቹን እናከብራለን። ከዚህ ውጪ የተለየ ግንኙነት የለንም። ትምህርት ቤቱ በጉለን ባለቤትነት የተያዘ አይደለም። በጉለን የገንዘብ ድጎማም አይደረግለትም። የኢትዮጵያ መንግስት ይህንን መመስከርም ማረጋገጥም ይችላል።

መታወቅ ያለበት የወቅቱ ችግር ለየት ያለ ነው። ሰዎች በማሕተበ ጋንዲ አስተሳሰቦች ይነሳሳሉ፤ በማንዴላ አስተሳሰቦች ይነሳሳሉ፤ በእነዚህ ታላላቅ መሪዎች መነሳሳትና ለመማር መዘጋጀት ወንጀል አይደለም። በተመሳሳይ ሁኔታም በእስልምና እምነት ሊሂቃን በሆኑ ሰዎች መነሳሳት (Inspire) እንዴት ወንጀል ሊሆን ይችላል? ለዛውም የትምህርትን አስፈላጊነት፣ ስለዓለም ሕዝቦች ብዝሃነት፣ ስለባህል ብዝሃነት፣ ስለድንቁርና፣ ስለድህነት፣ ስለሃይማኖት መቻቻል ከፍ አድርጎ በሚያስረዳ ልሂቅ፤ ለተሻለ ነገር መነሳሳት ምን ክፋት አለው?

አንድ ጥሩ ምሳሌ ልስጥህ። ለቀድሞ ለኢትዮጵያ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ትምህርት ቤታችንን በተመለከተ ያለንን ራዕይ፣ እንዴት እየሰራን እንደሆነ ለአንድ ሰዓት ማብራሪያ አቅርበንላቸው ነበር። በውይይታችን መካከል ስራችን ከንግድ ጋር የተያያዘ ቢሆንም ደረጃውን የጠበቀ ትምህርት ማቅረብ አላማችን መሆኑን አስረዳናቸው። አቶ መለስም “ለምን መቀሌ አንድ ትምህርት ቤት አትከፍቱም?” ሲሉ ጠየቁን። “ለምን?” የሚል ጥያቄ አነሳንላቸው። የሰጡን ምላሽ “ዓለም ዓቀፍ የአንደኛ እና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች የሉም። ዩኒቨርስቲዎች እየተከፈቱ ስለሆነ ከውጭ ሀገር የሚመጡ መምህራን ልጆቻቸውን ለማስተማር ጥሩ አጋጣሚ ያገኛሉ። ለእናንተም ሥራ እንደዚሁ” ነበር ያሉን። በርግጥም ከውጭ የሚመጡ መምህራን ቅድሚያ የሚጠይቁት ለልጆቻቸው ዓለም ዓቀፍ ትምህርት ቤት መኖሩን ነው። ሃሳባቸውን ተቀብለን። መቀሌ ሄደን የአዋጪነት ጥናት ስንሰራ፣ የተወሰኑ የግል ትምህርት ቤቶች ናቸው የነበሩት። ከንግድ አንፃር አዋጪ መሆኑን ተረዳን፤ መቀሌ ቅርንጫፍ ከፈትን። ሥራ ስንጀምር አስራ ስምንት ልጆች ይዘን ነበር። ዛሬ ላይ አምስት መቶ ተማሪዎች ደርሰዋል። የአቶ መለስን ምክር ሰምተን ነው ለዚህ የበቃነው። የአቶ መለስን ምክር መቀበል፣ ትምህርት ቤቱ የአቶ መለስ ነው የሚያስብለው ምንም አይነት የሕግ አግባብ ግን የለም።

በተመሳሳይ ሁኔታ የእስልምና ሊሂቁ ጉለን የሰውን ልጆች መርዳት ማገልገል የምትፈልጉ ከሆነ፣ ትምህርት ቅድሚያ የሚሰጠው ነው። የሰውን ልጆች አስተምሩ፣ እንዲማሩ እርዷቸው ነው የሚለው። ይህ ማለት ትምህርት ቤቶች የጉለን ናቸው ማለት አይደለም። እንዲሁም በኢትዮጵያ ውስጥ በርካታ የኮሚዩኒቲ ትምህርት ቤቶች አሉ። የግሪክ፣ የአሜሪካ፣ የእንግሊዝ፣ የህንዶች እና የሌሎችም አሉ። እኛም የከፈትነው ትምህርት ቤት እንደሌሎቹ ትምህርት ማቅረብ ላይ የተሰማራ ነው።

ሰንደቅ፡- የቱርክ መንግስት “ማሪፍ ፋውንዴሽን” በሚል በተቋቋመ ተቋም ሥር በውጭ ሀገር የሚገኙ ትምህርት ቤቶችን ለመውረስ እየተንቀሳቀሰ ይገኛል። በምክንያትነት የሚያስቀምጠው ትምህርት ቤቶቹ በአሸባሪዎች የተያዙ ናቸው የሚል ነው። በዚህ ላይ ምን አስተያየት አልዎት?

ሚስተር ሴሊል፡- አንድ ሰው ወይም አንድ ነገር ለመወንጀል በመጀመሪያ ከአንድ ነገር ጋር የተያያዘ አድርገህ መወንጀል አለብህ። ያደረጉትም ይሄንኑ ነው። ላለፉት ስምንት ዓመታት የሰራናቸው ሥራዎች ንፁህ የትምህርት ሥራዎች ናቸው። የኢትዮጵያ መንግስት ሁሉንም ነገሮች በግልፅ ያውቃቸዋል። ከኢትዮጵያ መንግስት የተደበቀ ስራ የምንሰራው አንዳችም ነገር የለም። ስለዚህም የኢትዮጵያ መንግስት የማያውቀው፤ ነገር ግን የቱርክ ፖለቲከኞች የሚያውቁት፤ የተለየ ነገር እኛ የምንሰራው ምንድን ነው? አሸባሪዎች ብንሆን ከኢትዮጵያ መንግስት እንዴት ተሰወርን?

የሚናገሩት እውነት ከሆነ፣ ማረጋገጫ ያቅርቡ። ይህን በርግጠኛነት የምለው፣ ወደ ኢትዮጵያ እንዴት እንደመጣሁ? እንዴት ኢንቨስት እንዳደረኩ? በማያሻማ ሁኔታ ስለማውቅ ነው። እነሱ የሌለን ነገር አለ የሚሉት የተለየ የፖለቲካ ፍላጎት ስላላቸው ነው። እኔ መምህር እንጂ ፖለቲከኛ አይደለሁም፤ የሒሳብ ባለሙያ ነኝ።

ማሪፍ ፋውንዴሽን ዋና ዓላማው የኢትዮጵያን መንግስትና ሕዝብን በትምህርት ማሸጋገር ከሆነ፣ ከ20 ሚሊዮን በላይ ተማሪዎች በኢትዮጵያ ውስጥ በትምህርት ገበታ ላይ ይገኛሉ። ከእነዚህ ተማሪዎች መካከል በነጃሺ ኢትዮ-ተርኪሽ ኢንተርናሽናል ትምህርት ቤት እየተማሩ የሚገኙት 1ሺ 750 ናቸው። ስለዚሀም በሚሊዮን የሚቆጠሩ ተማሪዎች ከእኛ ውጪ ስለሚገኙ እነሱን መርዳት ይችላሉ። አሁንም የኢትዮጵያ ተማሪዎችን የማገዝ እድሉ የተዘጋ አይደለም። እኛ፣ የቱርክ መንግስት ሌሎች የኢትዮጵያ ተማሪዎችን ቢያግዝ ተቃውሞ የለንም። የተሻለ ትምህርት ለማቅረብ ከፈለጉም እናግዛቸዋለን።

ከዚህ ውጪ በኢትዮጵያ የንግድ ሕግ መሰረት ተመዝግበን ጥራት ያለው ትምህርት እያቀረብን ከምን መነሻ ነጃሺ ኢትዮ-ተርኪሽ ኢንተርናሽናል ትምህርት ቤት ይዘጋ የሚል ጥያቄ እንደሚቀርብ ለማንም የሚገባ አይደለም። በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉ መሪዎችም ሆኑ ሊሂቃን ይህንን መሰረት የለሽ ጥያቄን እንደማይቀበሉት እምነት አለን። በሌሎችም ሀገራት ተመሳሳይ ጥያቄዎች በቱርክ ፖለቲከኞች የቀረበ ቢሆንም፣ ተቀባይነት አላገኘም። ምክንያቱም አመክኒዮ የሌለው ጥያቄ በመሆኑ ነው።

ሰንደቅ፡- በነጃሺ ኢትዮ-ተርኪሽ ኢንተርናሽናል ትምህርት ቤት የሃይማኖት ትምህርት ይሰጣል? ለትምህርት ቤቱስ ለምን ነጃሺ የሚል ስያሜ ሰጣችሁት?

ሚስተር ሴሊል፡- ነጃሺ የሚለው ስያሜ የሰጠነው በሁለት ምክንያት ነው። አንደኛው፣ ኢትዮጵያ በቱርክ ሕዝቦች ዘንድ በነጋሺ ነው የምትታወቀው። ወይም ለአንዱ የቱርክ ዜጋ ስለኢትዮጵያ ብትጠይቀው፣ ቀድሞ የሚመጣለት ነጋሺ ነው። ሁለተኛ፣ ነጋሺ የመቻቻል የመከባበር ምልክት ነው። ነጋሺ ሀገራቸውን ለቀው ተሰደው የመጡ የእስልምና እምነት ተከታዮችን የተቀበለ፣ ማረፊያ የሰጠ ንጉስ ነው። ይህ ተግባሩ ሁሉም እምነቶች ተከባብረውን ተቻችለው መኖር እንደሚችሉ የሚያሳይ ነው። በእኛ ትምህርት ቤት ውስጥ ያለውም ተመሳሳይ ነው። የበርካታ ሀገሮች ዜጐች ተከባብረው ተዋህደው እየተማሩ ነው የሚገኙት።

በትምህርትቤታችን ምንም ዓይነት የሃይማኖት ትምህርት አይሰጥም፡፡ የሁሉም ሃይማኖቶች የተከበሩ ናቸው፡፡

 

***          ***          ***

 

ሰንደቅ፡- የቱርክ መንግስት ትምህርት ቤታችሁን ከአሸባሪ እንቅስቃሴዎች ጋር አያይዞ ሲከስ ይሰማል፤ የዚህ ውንጀላ መነሻው ምንድን ነው?

ሚስተር ፋቲህ፡- በ2015 በቱርክ መንግስት ላይ የተሞከረው መፈንቅለ መንግስት መክሸፉን ተከትሎ፣ አንዳንድ የቱርክ መገናኛ ብዙሃን በቱርክ በጐ ፈቃድ ዜጎች የተመሰረተውን ትምህርት ለሁሉም የማዳረስ እንቅስቃሴን ለመወንጀል ብቅ ብቅ ማለታቸው የሚጠበቅ ነው። አልፈው ተርፈው በበጐ ፈቃድ ትምህርት በማስፋፋት ላይ የተሰማሩ የቱርክ ዜጐችን አሸባሪ ናቸው የሚል ቅጥያ እየሰጡ ነው። የውንጀላው አስገራሚነት የሚታየው፣ የአሸባሪነት አጀንዳ ያለው የትኛውም አካል ሰዎችን መደበኛ ትምህርት በማስተማር አይጀምርም። ምክንያቱም አሸባሪዎች የሚፈልጉት፤ ያልተማረውን ማኅበረሰብ በመሆኑ ነው። ያልተማረን ማኅበረሰብ፣ በራሳቸው እምነት እና አስተሳሰብ በመመምራት፤ ለሽብር ሥራዎች ያዘጋጃሉ። የተማረ ማኅበረሰብ ከተፈጠረ ግን፣ ከአሸባሪዎች ጋር ሕብረት አይኖረውም። አሸባሪዎችን ለመዋጋት፣ ትምህርት ወሳኝ መሣሪያ ነው።

የቱርክ ፖለቲከኞች ዓለም ዓቀፉን የበጐ ፈቃድ የቱርክ ዜጐች የትምህርት እንቅስቃሴን በአሸባሪነት ሲፈርጁት ይታያሉ። ይህ የፍረጃ ዝንባሌ የጀመረው በ2012 አካባቢ ነበር። በጊዜው ገዢው ፓርቲ የሚመራው መንግስት አንድ ነገር መወሰንና መምረጥ ነበረበት። ይኽውም፣ ከፖለቲካ ኢስላም እና ከዴሞክራሲ ሥርዓት አንዱን መምረጥ ነበረበት፤ የፖለቲካ ኢስላምን መረጠ። ይህንን የፖለቲካ ኢስላም አስተዳደርን መሰረት ለማስያዝ አንድ ነገር ይፈልግ ነበር። እሱም፣ በቱርክ የሚገኙ ማሕበራት ያላቸውን ማሕበራዊ መሰረት በመጠቀም የፖለቲካ ኢስላም አስተሳሰብን በሕዝቡ ውስጥ እንዲያስፋፉ እና እንዲያሰርፁ ስለተፈለገ ነበር። ከተወሰኑ ማኅበራት ድጋፍ ማግኘት ችለውም ነበር። ሆኖም ግን በበጐ ፈቃድ ዜጎች የተመሰረተው የትምህርት እንቅስቃሴ አባላት፣ የገዢው ፓርቲ የፖለቲካ ኢስላም መንገድን ለመቀበል ፈቃደኛ ሳይሆኑ ቀሩ። ምክንያታቸውም፣ ፖለቲካ ኢስላም ሕዝቡን ይከፋፍላል ከሚል መነሻ ነበር።

ፖለቲካ የአስተሳሰብ ልዩነቶች የመደብ ልዩነቶች ያመጣል። ትምህርት ግን ለሁሉም መሰረት ነው። ሕዝብን ወደ አንድ መንገድ የሚያመጣው፣ ትምህርት ነው። ትምህርት የሕዝቦች አንድነት ያመጣል። ትምህርት ሰዎች የፈለጉትን እንዲመርጡ ያበቃል። ስለዚህም ፖለቲካ ውስጥ አንገባም በሚል፣ የገዢውን ፓርቲ ጥሪ ውድቅ አደረጉ።  ይህንን ተከትሎ በርካታ ጋዜጠኞች፣ ነጋዴዎች፣ ባለሙያዎች እና ሌሎችም ለእስር ተዳርገዋል። ከሥራ ገበታቸው ተፈናቅለዋል።

ሰንደቅ፡- በኢትዮጵያ ውስጥ ያላችሁ ቢዝነስ ዋና ዓላማው ምንድን ነው

ሚስተር ፋቲህ፡- የተማሩ ሰዎችን ማፍራት። ከሃምሳ ሁለት በላይ ከተለያዩ ሀገሮች የመጡ ተማሪዎችን እናስተምራለን። ከተለያዩ ማሕበረሰብ የመጡ ናቸው፤ የተለያዩ እምነት የሚከተሉ ናቸው፤ እነዚህ ተማሪዎች በጋራ ይማራሉ፤ አንዱ የሌላውን ባሕልና እምነት እንዴት በማክበር ፣በመዋሃድ፣ በመጣጣም፣ በመፈቃቀድ የሚኖሩበት መንገድ እናሳያቸዋለን። ብዝሃነታቸውን ጠብቀው አውቀው ይማራሉ። የባህል ልውውጦች ያደርጋሉ።

ሰንደቅ፡- የቱርክ ገዢ ፓርቲ “ፖለቲካ ኢስላም” መምረጡን የሚያሳይ መረጃዎች ምንድን ናቸው?

ሚስተር ፋቲህ፡- መረጃዎቹ በተግባር ሥራዎች የሚታዩ ናቸው። የቱርክ ሕዝብ መንግስት ከሃይማኖት እንዲነጠል አሁንም ድረስ እየጠየቀ ነው። በእምነት ላይ የቆመ መንግስት ለማንኛውም ወገን ጠቀሜታ የለውም። በ2002 አካባቢ የገዥው ፓርቲ አመራሮች ሴኪዩላር የሆነ መንግስት እንዳላቸው ተናግረዋል። በ2010 አካባቢ ደግሞ ከምዕራቡ ዓለም ጋር ግልፅ ግጭት ውስጥ ገቡ። ቆየት ብለውም ከኢራን ጋር ወዳጅ መሆናቸው መናገር ጀመሩ። እንደሚታወቀው የፖለቲካ ኢስላም ዋና አቀንቃኝ ኢራን ነች። በ2014 አንዳንድ ምልክቶች መታየት ጀመሩ። ምክንያቱም ፖለቲካ ኢስላም ከፋፋይነትን የሚከተል በመሆኑ ነው። ይህንን የገዢው ፓርቲን አመራሮች አመለካከታቸውን ካልተቀበልክ ወደ እስር ቤት ትጣላለህ ወይም ሀገር ለቀህ ትወጣለህ። የሚገርመው በበጎ ፈቃድ በቱርክ ዜጎች የትምህርት እንቅስቃሴ የተቋቋሙ በሺ የሚቆጠሩ ትምህርት ቤቶችን ገዢው ፓርቲ ወርሶ፣ ወደ እስልምና ትምህርት ቤት ነው የቀየራቸው። ይህ ተግባራቸው ከበቂ በላይ ማስረጃ ነው። ይህም በመሆኑ የተወረሱት ትምህርት ቤቶች በነበራቸው ደረጃ መቀጠል አልቻሉም። በፍቃደኝነት ላይ የተመሠረቱ ሳይሆኑ በተፅዕኖ በመከፈታቸው የመጣ ችግር ነው።

በዑጋንዳ ተመሳሳይ የመውረስ እቅድ ነበራቸው። ሆኖም የዑጋንዳ መንግስት ያቀረበው አማራጭ፣ በፊት የነበሩት ትምህርት ቤቶች አንዘጋም። መስራት ከፈለጋችሁ ትምህርት ቤት የምትሰሩበት መሬት ማቅረብ እንችላለን። እንዲሁም በቂ እገዛ የሚፈልጉ ሌሎች ተማሪዎች አሉን። ስለዚህም ሁለታችሁም በዑጋንዳ መስራት ትችላላችሁ የሚል ምላሽ ነው የተሰጣቸው። በተሰጣቸው እድል በተገቢው መንገድ መጠቀም ግን አልቻሉም። የነበራቸው አማራጭ በዑጋንዳ ቀደም ብለው በበጐ ፈቃደኝነት ትምህርት ለማስፋፋት የገቡት የቱርክ ዜጐች ግን አሸባሪዎች ናቸው ብለው፣ መወንጀል ብቻ ነበር። ለውንጀላቸው መረጃ አምጡ ሲባሉ፣ ያቀረቡት አንዳች ነገር የለም። ውንጀላቸውም ተቀባይነት አጥቷል።

ሰንደቅ፡- ከኢትዮጵያ መንግስት ጋር በአሁን ሰዓት ያላችሁ ግንኙነት እንዴት ነው? ከቱርክ መንግስት የሚደረግላችሁ ድጋፍ ምንድን ነው?

ሚስተር ፋቲህ፡- ለብዙ ሰዎች ግርታን የሚፈጥረው ነጥብ ማጥራቱ ተገቢ ነው። ይኸውም ነጃሺ ቱርክ-ኢትዮ ትምህርት ቤት በቱርክ መንግስት ባለቤትነት የተያዘ አይደለም። የቱርክ መንግስት የትምህርት ቤቱ ባለቤት አይደለም። ትምህርት ቤቱ በኢትዮጵያ ኢንቨስትመንትና የንግድ ሕግ የተቋቋመ፤ ሕጋዊ ሰውነት ያለው የግል ኩባንያ ነው። ምንም አይነት ድጋፍ ከቱርክ መንግስት አያገኝም።

ሰንደቅ፡- ከፋቱላህ ጉለን የምታገኙት እገዛ አለን?

ሚስተር ፋቲህ፡- በአሜሪካ ውስጥ የሚገኝ የሙስሊም ልሂቅ ነው። እኔ በግሌ የሁለተኛ ደረጃ ተማሪ በነበርኩበት ጊዜ የተወሰኑ የጉለን መጽሃፎችን አንብቢያለሁ። በአንዳንድ ሃሳቦቹ ለተሻለ ነገር አነሳስተውኛል። እንደአነስታይን እንደመሐመድ አሊ የማነሳሳት አቅም ያለው ልሂቅ ነው። አንድም የኢራን ታዋቂ ጸሐፊ ስለትምህርት ጠቀሜታ የሚያነሳው ነገር በጣም አነሳሽ ነው። ፌቱላህ ጉለን እንደዚሁ ትምህርት ለሰው ልጆች ያለውን ቦታ በተመለከተ የሚያነሳቸው ሃሳቦች በጣም አነሳሽነት አላቸው። በትምህርት ጽንሰ ሃሳቦቹ ተነሳስተን ትምህርት ቤቶች ከፍተናል። ትምህርት ቤቱ የተከፈተው በተወሰኑ የቱርክ ነጋዴዎች ነው። ከዚህ ውጪ ከምስረታው ጀምሮ ጉለን የለበትም። የገንዘብ ድጋፍም አያደርግም። ኢትዮጵያ ውስጥ መጥቶ አያውቅም። መጽሐፉን ከማንበብ ውጪ፣ በአካል አላውቀውም።

ሰንደቅ፡- የቱርክ መንግስት ውንጀላ መሰረት የለውም ብሎ መውሰድ ይቻላል ይሆን?

ሚስተር ፋቲህ፡- ምንም መሰረት የላቸውም። በአንድ ሀገር ሕግ የተቋቋመን ኩባንያ መውረስ አለብን የሚል ጥያቄ ሲያቀርቡ፣ ጥያቄ የቀረበላቸው መንግስታት በጣም ነው የሚስቁት። በአውሮፓ በአሜሪካ የሆነውም ይኸው ነው። በኢትዮጵያ ተመሳሳይ ነው የሚሆነው። ምክንያቱም በኢትዮጵያ የትምህርት ስርዓት መሰረት ነው የምናስተምረው። የምናስተምረው ካሪኩለምና በኢትዮጵያ ትምህርት ሚኒስቴር የሚታወቅና ተከታታይ ክትትልም የሚደረግበት ነው።

እንደሚታወቀው ኢትዮጵያ አፍሪካ ውስጥ ከሚገኙ ሀገሮች በጣም በጥንካሪያቸው ከሚጠቀሱት ሀገራት አንዷ ነች። በቀላሉ ተፅዕኖ የሚወድቅባት ሀገር አይደለችም። እስካሁን ባለው በሶማሊያና በሱዳን ያሉ ትምህርት ቤቶችን ለመውረስ ሞክረዋል። ሶማሌ ምርጫ የላትም። ምክንያቱም አብዛኛው ሲቪል ሰራተኛ ደሞዝ የሚከፈለው ከቱርክ መንግስት በሚገኝ የገንዘብ ድጐማ በመሆኑ ነው። እንዲሁም ትምህርት ቤቶቹ በፋውንዴሽን የሚተዳደሩ በመሆናቸው ችግር ገጥሟቸዋል። ለንግድ የተቋቋሙ የግል ኩባንያዎች አይደሉም። ትምህርት ቤቶችን የቱርክ መንግስት ተቀብሎ ሊያስተዳድር ቢሞክርም፤ ደረጃውን የጠበቀ ትምህርት ማቅረብ አልቻለም። በሶማሌ ውስጥ ካለው ሁኔታ አንፃር ለመቀጠር ፈቃደኛ የሚሆን ሰዎች ማግኘት አልቻሉም። ማሪፍ ፋውንዴሽን የሚሉትም በሳዑዲ አረቢያ እና በኳታር ገንዘብ የሚደገፍ ነው። ፋውንዴሽኑ በሲቪል በጎፈቃድ ዜጎች የተመሰረታ አይደለም። መንግስት ከሌሎች መንግስታት ጋር በቀጥታ የገባበት አሰራር ነው ያለው። ለዚህም ነው ከምስረታው ጀምሮ ፖለቲካ የሆነው።¾

 

በይርጋ አበበ

 

ከ1983 ዓ.ም ጀምሮ የአገሪቱን ሙሉ የስልጣን እርከን በብቸኝነት ተቆጣጥሮ የቆየው ኢህአዴግ፣ በ2002 እና በ2007 ዓ.ም በተካሄዱት ምርጫዎች በክልል እና በፌዴራል ደረጃ የሚገኙ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ወንበሮችን ሙሉ በሙሉ ተቆጣጥራቸዋል። በተለይ አንድም ተቃዋሚ ወይም የግል ተወዳዳሪ አባል ባልሆነበት የ2007 ዓ.ም ምርጫ ውጤት በሁሉም የምክር ቤት ስብሰባዎች የተለየ ሀሳብ የማይስተናገድባቸው ሆነዋል። በዚህ የተነሳም በአገር ውስጥም ሆነ ከአገር ውጭ የሚንቀሳቀሱ ተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች ገዥውን ፓርቲ የፖለቲካ ምህዳሩን አጥብቦ የዴሞክራሲ ስርዓቱን አቀጭጮታል ሲሉ ይከሱታል።

ከ2007 ዓ.ም ምርጫ መጠናቀቅ በኋላ በአገሪቱ በተለይም በኦሮሚያ እና በአማራ ክልሎች መንግስትን የሚቃወሙ አመፀጾችና ግጭቶች ተከስተዋል። ለአመጾቹና ለግጭቶቹ መንስዔ መንግስት የሰጠው ምላሽ “የመልካም አሰተዳደርና ለወጣቶች በቂ የስራ እድል አለመፈጠር” የሚል ሲሆን፣ ተቃዋሚ ፓርቲዎች በበኩላቸው “መንግስት የህዝብን ድምጽ በማፈኑ ነው” ሲሉ ይከራከራሉ። በአሁኑ ወቅትም አገሪቱ ለስድስት ወራት በሚቆይ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ላይ የምትገኝ ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ በአገር ውስጥ ከሚንቀሳቀሱ ተቃዋሚ ፓርቲዎች ጋር ለመወያየት ጥሪ አቅርቦላቸዋል።

የፖለቲካ ፓርቲዎቹ ለሚያደርጉት ውይይት መደላድል እንዲሆን ቅድመ ዝግጅት ከመንግስት ወይም መንግስትን ከሚደግፉ መገናኛ ብዙሃን ውጭ ሌሎች የነጻው ፕሬስ መገናኛ ብዙሃን ዘጋቢዎች ባልተገኙበት፣ ባሳለፍነው ሳምንት በፌዴሬሽን ምክር ቤት አዳራሽ አካሂደዋል። ወደ ፊት ይካሄዳል ተብሎ በሚጠበቀው የፓርቲዎቹ ውይይት ዙሪያ የተለያዩ ፓርቲዎችን አመራሮች ጠይቀናቸው የሰጡንን ምላሽ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

የውይይቱ መንፈስ በተቃዋሚ ፓርቲዎች ዐይን

 የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ አንድነት መድረክ ሊቀመንበረ ፐሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ በጉዳዩ ዙሪያ አስተያየታቸውን ለሰንደቅ ጋዜጣ ሲሰጡ “በቅድመ ውይይት ወይም ድርድር ዝግጅት ስብሰባችን ላይ በእኛ በኩል ለእውነተኛ ድርድር የሚመቸንን ቅድመ ሁኔታ ለመፍጠር የሚያስችለንን ቅድመ ሁኔታዎችን አስቀምጠናል” ብለዋል።

የኢትዮጵያዊያን ዴሞክራሲያዊ ፓርቲ (ኢዴፓ) ሊቀመንበር ዶክተር ጫኔ ከበደ በበኩላቸው “ኢህአዴግ ይህን ድርድር ማዘጋጀቱ እንደ ፓርቲያችን የገመገምነው በመልካም ጎኑ ነው” አያይዘውም “ድርድሩ ለመካሄድ የታሰበው የፌዴራል መንግስቱ ፕሬዝዳንት ዶክተር ሙላቱ ተሾመ መስከረም ላይ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤትና የፌዴሬሽን ምክር ቤትን በንግግር ሲከፍቱ የምርጫ ህጉ ይሻሻላል ብለው በተናገሩት እና ጠቅላይ ሚኒስትረ ኃይለማሪያም ደሳለኝ በአገር ውስጥ በሰላማዊ መንገድ ከሚንቀሳቀሱ ፓርቲዎች ጋር እነጋገራለሁ ባሉት መሰረት የተጠራ ነው” በማለት ተናግረዋል።

የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ ደግሞ “ከመስከረም ጀምሮ ገዥውን ፓርቲና ተቃዋሚዎችን ለማወያየት የሚጥሩ ሰዎች እንደነበሩ እናውቃለን። ጥሪውን እንጠብቅ የነበረው ከእነዚያ ሰዎች ቢሆንም ኢህአዴግ ጣልቃ ገብቶ የድርድር ፐሮግራሙን ጠርቷል። ኢህአዴግ በራሴ ተነሳሽነት ነው የጠራሁት ብሎ ካመነ እንደለመደው ለፖለቲካ ፕሮፓጋንዳ ፈጆታ ሳያውለው ከፍተኛ ዋጋ ባላቸው አገራዊ ጉዳዮች ላይ በግልጽነት በጋራ ልንወያይ ይገባል” ብለዋል።

የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት የውይይት መድረኩን መዘጋጀቱን አስመልከቶ ባወጣው መግለጫ ደግሞ “ባለፉት ሁለት ምርጫዎች (በ2002 እና በ2007 ዓ.ም የተካሄዱትን ለማለት ነው) የገዥው ፓርቲ የበላይነት ሙሉ በሙሉ የተከሰተበት በመሆኑ የተፎካካሪ ፓርቲዎች ተሳትፎ ተገድቦ እንደነበር ይታወሳል። በመሆኑም መንግስት ዴሞክራሲያዊ ስርዓታችን ተረጋግቶ እንዲቀጥል ካለው ፈላጎት በመነሳት እና በሃገራችን ያለውን የፍላጎት ብዝሃነት በመገንዘብ ዴሞክራሲያዊ መድረኮችን በማስፋት በሰላማዊ የፖለቲካ ፓርቲዎች መካከል ውይይት ድርድርና ክርክር ማካሄድ ብሎም ህጎችን እስከማሻሻል ድረስ መሄድ እንዳለባቸው ቁረጠኝነቱን አሳይቷል” በማለት የውይይቱን መዘጋጀት ዓላማ እና የአዘጋጁን ማንነት አስታውቋል። መግለጫው አክሎም “በአገራችን ወሳኙ የስልጣን አካል የሆኑት የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤቶች የተለያዩ ድምጾች የሚሰሙባቸው እና የሚፎካከሩባቸው መድረኮች እንዲሆኑ ማድረግ እንደሚገባ መንግስት አቋም መውሰዱ ይታወሳል” በማለት ይገልጻል።

 

 

የተቀመጡ ቅድመ ሁኔታዎች

በአንድ አገር ለሚፈጠር ሰላማዊ የስልጣን ሽግግርና የዴሞክራሲ መሰፋፋት ትልቁ መንገድ በፖለቲካ ተዋነያኖቸ (political Actors) መካከል የሚካሄድ ድርድርና ውይይት ነው። ሀሳቦች ወደ ጠረጴዛ ቀርበው ውይይት ካልተካሄደባቸው ልዩነቶች እየሰፉ ሂደው መጨረሻው ማጣፊያው እንደሚያጥር በዙሪያችን ያሉ እውነታዎች ምስከሮች ናቸው። የኢትዮጵያን መንግስት አቋም የሚገልጸው ሳምንታዊው የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጸ/ቤት እንዳረጋገጠውም ሆነ የፖለቲካ ፓርቲዎች ደጋግመው እንደሚገልጹት፣ በአገራችን የተፈጠረው አለመረጋጋት ምክንያቱ በ2007 ዓ.ም በተካሄደው ምርጫ በሁሉም ደረጃዎች የሚገኙ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤቶች በገዥው ፓርቲ አባላት ብቻ መሞላታቸው ነው። በመሆኑም ውይይት አስፈላጊ ነው።

በኢህአዴግ በራስ ተነሳሽነት (ራሱ እንደሚገልጸው) በተጠራው የፖለቲካ ፓርቲዎች ውይይት (አንዳንዶች ድርድር እንጂ ውይይት አንሻም ይላሉ) ላይ የሚሳተፉ ተቃዋሚ ፓርቲዎች ወደ ውይይቱ ወይም ድርድሩ ከመግባታቸው በፊት ሊሟሉላቸው ሰለሚገቡ ቅድመ ሁኔታዎች ከሰንደቅ ጋዜጣ ጥያቄ ቀርቦላቸው ነበር። የመድረኩ ሊቀመንበር ፕሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ የኢዴፓው ዶክተር ጫኔ ከበደ እና የሰማያዊ ፓርቲው አቶ የሽዋስ አሰፋ በተለያዩ ጊዜያት ለቀረቡላቸው ጥያቄዎች ተመሳሳይ መልሶችን ሰጥተዋል።

የፓርቲዎቹ ሊቃነመናብርት “ለመደራደር እንደ ቅድመ ሁኔታ ያስቀመጥነው መስፈርት ባይኖርም ነገር ግን ይህንን (ድርድሩን ወይም ውይይቱን ለማካሄድ የመንገዱን ጥረጊያ ማከናወን) ያለበት ኢህአዴግ በመሆኑ፤ የታሰሩ አባሎቻችን እና መሪዎቻችን ይፈቱ፡፡ ምክንያቱም በድርድሩ ተዋናይ የሚሆኑ መሪዎች ይገኙበታል የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ይነሳ ምክንያቱም ፓርቲዎች ከአባሎቻችን ከደጋፊዎቻችንና አጠቃላይ ከህዝብ ጋር ለመወያየት አዋጁ ይገድበናል። በምናደርገው ውይይት ላይ በገለልተኛ ታዛቢነት የዓለም አቀፍም ሆነ አገር አቀፍ መገኘት አለባቸው፡፡ ውይይቱ ወይም ድርድሩ በገለልተኛ ወገን ይመራ እና፣ ውይይቱ ለህዝብና ለአገር እስከሆነ ድረስ ከህዝብ የሚደበቅ መሆን ስለሌለበት የነጻው ፕሬስ ተገኝቶ የሚዲያ ሽፋን ይስጠው። ሚዲያውን የሚያገል ከሆነና በድብቅ የሚካሄድ ከሆነ ግን ድርድሩ ችግር አለው ማለት ነው፡፡ ይህ ደግሞ በህዝብ አመኔታ እንዳይኖረው ያደርጋል” ሲሉ ገልፀዋል፡፡ አያይዘውም “ሚዲያውን በተመለከተ ኢህአዴግ ካልተስማማ እንደለመደው በአምባገነናዊ አካሄዱ ይቀጥላል የህዝበ ጥያቄም እንደዚሁ እየጎላ የሚሄድበትና ሌላ አጣብቂኝ ውስጥ እየገባ የሚሄድበት እድል እየተፈጠረ ይሄዳል ማለት ነው” ብለዋል።

ከእነዚህ ጥያቄዎች በተጨማሪም “የኢትዮጵያ ጉዳይ ያገባኛል ይመለከተኛል የሚሉ በውጭ አገር የሚገኙ የፖለቲካ ፓርቲዎችም በውይይቱ (በድርድሩ) በተሳታፊነት ወይም በታዛቢነት እንዲገኙ ጥሪ ሊቀርብላቸው ይገባል” የሚለው ሃሳብም በተቃዋሚ ፓርቲዎች ለኢህአዴግ ከሚያቀርቡት ጥያቄዎች መካከል መሆኑን ነው የገለጹት።

 

 

የፓርቲዎቹ ዋና ዋና አጀንዳዎች

22 አገር አቀፍ የፖለቲካ ፓርቲዎች በአገራቸው ጉዳይ ላይ ለመወያየት (መደራደር) በኢህአዴግ ጥሪ አማካኝነት ጥር 10 ቀን 2009 ዓ.ም በፌዴሬሽን ምክር ቤት ተሰባስበው ስለ ድርድሩ (ውይይቱ) ዝግጅት ከመከሩ በኋላ በውይይቱ (ድርድሩ) በአጀንዳነት ሊያዙ ይገባል የሚሏቸውን ነጥቦች ጠቅሰው እስከ ጥር 25 ቀን ድረስ እንዲያስገቡ (በፓርላማ የመንግስት ተጠሪ ሚኒስትር በኩል) ተነግሯቸው ተለያይተዋል። ፓርቲዎቹ የሚያቀርቧቸውን አጀንዳዎችና ለውይይቱ (ድርድሩ) መደላድል የሚሆኑ ቅድመ ሁኔታዎችን ኢህአዴግ ተሰማምቶ የሚቀበላቸው ከሆነ “የህገ መንግስትና ሌሎች አዋጆች ህጎች እንዲሁም ፖሊሲዎች እንዲሻሻሉ ጥያቄ እንደሚያቀርቡ” የመድረኩ ሊቀመንበር ተናግረዋል።  መሻሻል ይገባዋል ሰለሚሉት የህገ መንግስት ክፍል ሲገልጹም “አሁን ባለንበት ሁኔታ ፓርላማው በኢህአዴግ ተሞልቶ፣ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ኢህአዴግ ሆነው፣ የምርጫ ቦርድ አባላትን ጠቅላይ ሚኒስትሩ ለህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አቅርበው የሚያፀድቁበት አሠራር የሚያስኬድ ባለመሆኑ ሊስተካከል ይገባል፡፡” ብለዋል። እንዲሁም የታሰሩ የፓርቲው አመራሮችና አባሎች እንዲፈቱ እና የምርጫ ህጉም እንዲሻሻል መድረክ ጥያቄ እንደሚያቀርብ ሊቀመንበሩ ፕሮፌሰር በየነ ገልፀዋል።

ኢዴፓ በበኩሉ ወደ ድርድር (ውይይት) ይዞ የሚገባው አጀንዳ ሊቀመንበሩ ዶክተር ጫኔ ሲገልጹ “በርካታ ጉዳዮች ቢኖረንም በዋናነት ይዘን የምንቀርበው አጀንዳ የፖለቲካ ምህዳሩ እንዲሰፋና የህብረተሰቡ የፖለቲካ ተሳትፎ ምን መምሰል እንዳለበት? የሚለው ይሆናል። ምክንያቱም እስካሁንም ድረስ ደጋግመን የምንጠየቀው በአገራችን የዴሞክራሲ ስርዓቱ ይበልጥ እየቀጨጨ የሄደው በፖለቲካ ምህዳሩ መጥበብ የተነሳ ነው። ከዚህ በተረፈ ከአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ጋር በተያያዘ አባሉ ያልታሰረበት የፖለቲካ ፓርቲ የለም። የእኛ አባሎቻችንም እንዲፈቱ መጠየቃችን አይቀርም” ብለዋል፡፡ አያይዘውም ዶክተሩ “የህብረተሰቡ ጥያቄዎች ይበልጥ ጎልተው የሚወጡበትን መንገም ማለትም ህገ መንግስቱን ጨምሮ ሌሎች ህጎችና አዋጆች የሚሻሻሉበትን እንዲሁም ፖሊሲዎች እንደገና የሚታዩበትን ሃሳብ ይዘን የምንቀርበ ይሆናል” ሲሉ የፓርቲያቸውን እቅድ ግልፅ አድርገዋል። 

የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀመንበር አቶ የሽዋስ አሰፋ በበኩላቸው ለድርድሩ (ለውይይቱ) ሁሉም ወገኖች ተስማምተው ወደ ተግባር ሲገቡ የፓርቲያቸውን ዋና አጀንዳ እንደሚያሳውቁ ገልጸው ከዚህ በዘለለ ግን የታሰሩ አባሎቻቸውና አመራሮቻቸው እንዲፈቱ ውይይቱ የህዝቡን ጥያቄ እንዲመልስ ሁሉም ኃላፊነት በተሰማው መልኩ እንዲወያይ ጥሪያቸውን አቅርበዋል።

 

 

የውይይቱ (ድርድሩ) ስምምነት አቅም

ፓርቲዎቹ ያካሂዱታል ተብሎ በሚጠበቀው ውይይት (ድርድር) የሚደረስባቸው ስምምነቶች የሚኖራቸውን አቅም በተመለከተ ዶክተር ጫኔ ሲገልጹ “በድርድሩ ስምምነት ላይ የሚደረስባቸው አጀንዳዎች ገዥ ይሆናሉ። እኛ ስጋታችን ኢህአዴግ ነው የሚሆነው። ባለፉት 25 ዓመታት እንደዚህ አይነት ጠበቅ ያለ ድርድር ኢህአዴግ አካሂዶ ስለማያውቅ ምናልባት አይገዙኝም የሚል አስተሳሰብ ከሄደ ድርድሩን ሊያበላሸው ይችላል የሚል ስጋት አለኝ” ሲሉ የገለጹ ሲሆን ሀሳባቸውን ሲያጠናክሩም “በተለይ ዴሞክራሲን ሊያሰፉ በሚችሉ አዋጆችና ፖሊሲዎች ዙሪያ አልቀበልም የሚል አይነት አካሄድ ከሄደ የድርድሩ ሂደት እዛ ላይ ችግር ሊያጋጥመው የሚችል ይመስለኛል። በእኛ በኩል (በተቃዋሚ ፓርቲዎች) ግን ማንኛውንም ሊያሰሩ የሚችሉና ከህዝብ የሚመነጩ ክፍተቶችና ችግሮች በሙሉ ወጥተው መስተካከል የሚችሉበትን ሜዳ ማስተካከል ከተቻለ በእርግጠኝነት የማንቀበልበት ምክንያት የለም” በማለት ተናግረዋል።

በውይይቱ የኢህአዴግ ተወካይ የሆኑትን የፓርቲውን ማዕከላዊ ኮሚቴ ሰብሳቢ አቶ ሽፈራው ሽጉጤን አግኝተን ለማነጋገር ያደረግነው ተደጋጋሚ ሙከራ ሊሳካልን ባለመቻሉ በኢህአዴግ በኩል ያሉ ሀሳቦችን ማካተት አልቻልንም።¾

በሳምሶን ደሳለኝ

 

በግብፅ ታሪክ በሕዝብ የተመረጡ ብቸኛ መሪ መሆናቸው የሚነገርላቸው፤ የሆኑትም፤ ፕሬዝደንት መሐመድ ሙርሲ ናቸው። ሙርሲን ከመንበረ ስልጣናቸው ለማውረድ የግብፅ ጦር ሰራዊት እና የሳዑዲ ዓረብያ ረብጣ ፔትሮ ዶላር የአንበሳውን ድርሻ ይወስዳሉ። ይህ ማለት ግን ሙርሲ ከመንበረ ስልጣናቸው ለመውረድ የእሳቸው የፖለቲካ አመራር ውድቀት አስተዋፅዖ አልነበረውም ማለት አይደለም። በተለይ የግብፅ ሕገ-መንግስትን ከቁርዓን መፅሐፍ መነሻ በማድግ ለመቅረጽ መሞከራቸው፣ ከግብፅ የሊብራል አራማጆች እና ከግብፅ የክርስትና እምነት ተከታዮች ተቃውሞ የገጠማቸው መሆኑ አይዘነጋም። ይህም ቢሆን በውይይት እና በድርድር ብቻ መፈታት እንደነበረበት አከራካሪ ነጥብ አይደለም።

በሕዝብ የተመረጡትን የግብፅ ፕሬዝደነት መሐመድ ሙርሲን ከመንበረ ስልጣናቸው አባረው በታክቲካል የፖለቲካ ፍቅር ብን ብለው የነበሩት፣ የግብፅ ጦር ሰራዊት መሪዎች እና የሳዑዲ ዓረቢያ ንጉሳዊ ቤተሰቦች ዛሬ እሳት እና ጭድ ሆነው ተገኝተዋል። ሁለቱም በየፊናቸው አንዱ ሌላው ላይ ተፅዕኖ ለማሳደር እየሰሩ ይገኛሉ። አለፍ ብለውም በአፍሪካ ቀንድ በሚገኙ ሀገሮች ውስጣዊ ፖለቲካ ዘልቀው በመግባት ለማማሰል ደፋ ቃና እያሉ ነው። ሁለቱ ሀገሮች በግብፁ የሙስሊም ወንድማማቾች ፓርቲ ዋጋ የመሰረቱት ወቅታዊ የፖለቲካ ጋብቻ ምን አፈራረሰው? የመካከለኛው ምስራቅ አህጉራዊ የፖለቲካ ቁርሾን ወደ አፍሪካ ቀንድ ለማምጣት ለምን ተጣደፉ? እና ሌሎችም ጥያቄዎችን ማስቀመጥ ይቻላል። በዚህ ጽሁፍ የቻልነውን እንመለከታለን።

 

በግብፅ እና በሳዑዲ ዓረቢያ መካከል የተፈጠረው ቁርሾ

ማጠንጠኛዎቹ ምንድን ናቸው?

ማጣቀሻዎች እንደሚያሳዩት በግብፅ እና በሳዑዲ ዓረቢያ መካከል የተፈጠረው ፖለቲካዊ ቁርሾ መነሻዎቹ፣ ሁለቱ ሀገሮች በዓረቡ ዓለም በሚገኙ የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት ፓርቲዎች ወይም ተዋጊዎች ላይ ያላቸው ፖለቲካዊ አረዳድ፤ በየመን እና በሶሪያ የተፈጠረውን የፖለቲካ ቀውስ አፈታት ዙሪያ፤ ኢራን በመካከለኛ ምስራቅ ፖለቲካዊ ውስጥ ያላትን ሚና እያደገ መምጣቱን የሚረዱበት መንገድ ለመሰረታዊ ልዩነታቸው በምክንያትነት ይቀመጣል።

ከመጨረሻው ነጥብ ብንመለከተው፣ ኢራን በመካከለኛ ምስራቅ ፖለቲካዊ ውስጥ ያላትን ሚና እያደገ መምጣቱ ለሳዑዲ ንጉሳዊ ቤተሰቦች በቀላሉ የሚዋጥ አይደለም። ይህም በመሆኑ የሳዑዲ ንጉሳዊ ቤተሰቦች ለረጅም ዘመን ሲያወግዙት ሲዋጉት የነበሩትን በሱኒ እምነት ስር የተሰባሰቡትን የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረት እንቅስቃሴን እንዲቀበሉት ተገደዋል። ምክንያታቸው ደግሞ፣ ኢራን የምትመራው የሺዓ ሙስሊሞች ሕብረትን ለመግታ፣ ለመመከት ያለመ ነው። በተለይ ኢራን ከዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ የቀረበውን የኒውክለር ቦምብ ማምረት ሒደቷን የሚገታውን (JCPOA_P5+1) ስምምነት መቀበሏ እና ከዓለም ዓቀፉ የንግድ ሕብረተሰብ መቀላቀሏ፣ ሳዑዲ ዓረቢያ እንቅልፍ የነሳት ያልተጠበቀ ፖለቲካዊ ክስተት ነበር።

ይህ ያልተጠበቀው የሳዑዲ ዓረቢያ የፖሊሲ ለውጥ ማለትም፣ በዓረቡ ዓለም ውስጥ የሚገኙትን የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረት እንቅስቃሴ መቀበል፤ በጀነራል አብዱል ፋታህ አልሲሲ የሚመራው የግብፅ ወታደራዊ መንግስት ፈጽሞ የማይቀበለው ሆኖ ተገኝቷል። ምክንያቱም በግብፅ ምድር ውስጥ የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት ፓርቲ በአሸባሪነት ከመፈረጁም ባለፈ፣ ፓርቲው እንዲፈርስና የፓርቲው ንብረቶች ወደ መንግስት እንዲጠቃለሉ ውሳኔ ከተሰጠባቸው አመታት አስቆጥረዋል። የግብፅ ወታደራዊ መንግስት የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት ፓርቲ የግብፅ ሥርዓት አደጋዎች አድርጎ ነው የሚወስዳቸው። ቱርክ እና ኳታር እንቅስቃሴውን በመደገፋቸው ከሁለቱ ሀገሮች ጋር የሻከረ ግንኙነት እስከ መመስረት ደርሰዋል። ሳዑዲ ዓረቢያ በበኩሏ ከቱርክ እና ከኳታር መንግስታት ጋር የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት ፓርቲን በተመለከተ በጋራ ትሰራለች። ከዚህም ባለፈ በቀጣይ በሶሪያ እና በየመን የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት ፓርቲ በአመራርነት ለማስቀመጥ ሳዑዲ እየሰራች ትገኛለች።

ግብፆች በበኩላቸው ኢራን በመካከለኛው ምስራቅ ሚናዋ ከፍ እያለ መምጣቱን እንደስጋት አይወስዱትም። ይህም በመሆኑ ግብፆች፣ ሳዑዲ ዓረቢያ እና ኳታር በፈበረኩት “የሱኒ እና የሺዓት” የእምነት የክፍፍል ጦርነት ውስጥ መሳተፍ አይፈልጉም። ፅንሰ ሃሳቡንም አይቀበሉም። እንደውም ጀነራል አል-ሲሲ በኢራን ላይ የተጣለውን የንግድ ማዕቀብ በማንሳት በአዲስ መልኩ ከኢራን ጋር የንግድና የቱሪዝም ግንኙነት ለመፍጠር ያላቸውን ፍላጎት አሳይተዋል። በርግጥ በኢራን እና በግብፅ መካከል በቀላሉ ሙሉ ዲፕሎማሳዊ ግንኙነት እንደማይመሰረት ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። ምክንያቱም የቀድሞ የግብፅ ፕሬዝደነት በነበሩት አንዋር ሳዳት ግድያ ዙሪያ ኢራን እጇ አለበት የሚባል ክስ እስካሁን ስለሚቀርብ ከመተማመን ላይ አልደረሱም።

ወደ ሶሪያ ፖለቲካዊ ቀውስ ስንመለስም በሁለቱ ሀገሮች መካከል መሰረታዊ ልዩነቶች አሉ። ሳዑዲ ዓረቢያ የሶሪያ ቀውስ የሚፈታው ፕሬዝደነት በሽር አልአሳድ ከስልጣን ሲወገዱ ብቻ ነው የሚል አቋም አላት። ብዙ ተግባራዊ እርምጃዎችም ውስጥ ተሳትፋለች። ግብፅ በበኩሏ የሶሪያ ቀውስ ፖለቲካው መፍትሄ ነው የሚገባው የሚል አቋም ታራምዳለች። እንዲሁም ግብፆች፣ ከአሳድ መንግስት ጋር ድርድር በማድረግ የሶሪያ የሲቪል ተቋማት እና የሶሪያ አንድነት በተጠበቀ መልኩ መፍትሄ ሊሰጠው ይገባል የሚል ጠንካራ አቋም አላቸው። የፕሬዝደነት በሽር አላሳድ እጣፈንታም በሶሪያዊያን መወሰን እንዳለበት ያምናሉ። የሳውዲ ንጉሳዊ ቤተሰቦች ይህን የግብፅ አቋም በጣም ነው ያበሳጫቸው። አንደኛው፣ ኢራን ለመካከለኛው ምስራቅ ሱኒዎች ስጋት አደለችም የሚል እሳቤ መወሰዱ፤ ሁለተኛው፣ የግብፅ ወታደራዊ መንግስት የኢኮኖሚ ቀውስ ውስጥ እንዳይገባ ከ10 ቢሊዮን ፔትሮ ዶላሮች አፍስሰውልት ለሳዑዲ ፖሊሲ አለመገዛቱ የእግር እሳት ነው የሆነባቸው።

እንዲሁም በየመን እየተደረገው ባለው ሰብዓዊ እልቂት እና ቁሳዊ ውድመት ላይ ያላቸው አረዳድ ሌላው የልዩነታቸው ማሳያ ነው። የሳዑዲ ዓረቢያ ንጉሳዊ ቤተሰቦች የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ትንታኒያቸው አስኳል፣ የኢራን በመካከለኛው ምስራቅ በምታደረገው እንቅስቃሴ ዙሪያ የማያጠነጥን ነው። በተለይ ኢራን በሊባኖስ፣ በኢራቅ እና በሶሪያ ያገኘችው ተቀባይነት እና የበላይነት ለንጉሳዊ ቤተሰቦቹ የቀን ቅዠት ሆኖባቸዋል። ይህንን መሰል የኢራን እንቅስቃሴን በሰነዓ-የመን እንዳይደገም፣ በሰብዓዊ እልቂትም ይሁን በቁሳዊ ውድመት በማንኛውም ዋጋ ለማረጋገጥ የሱኒ እምነት ተከታይ ሀገሮች አስተባብረው በየመን ጦርነት ከከፈቱ ሰንበት ብለዋል። ዓለም ዓቀፉ ሕረተሰብም በበኩሉ የሳዑዲ ዓረቢያን ፔትሮ ዶላር በመፍራት፣ የየመን ሕዝቦች እልቂትን አለየሁም አልሰማሁም በማለት እንደሰጎን በንፁሃን ደም በራሰው በየመን ምድር አሸዋ ውስጥ አንገቱን ቀብሮ ይገኛል።

እንደሚታወቀው ሳዑዲ ዓረቢያ እና ግብፅ “Operation Decisive Storm” በሚል ስያሜ የተሰጠውን በየመን ላይ የተከፈተውን ጦርነት በጋራ ለመስራት ተስማምተው ነበር። ሆኖም በግብፅ በሚገኘው በሳዑዲ ዓረቢያ ኤምባሲ የግብፅ ዜጎች በየመን ላይ የሚደረገውን ጦርነት በመቃወም ሰላማዊ ሰልፍ አደረጉ። በተንታኞች ዘንድ የግብፅ መንግስት በተዘዋዋሪ ተቃውሞውን የገለፀበት ተደርጎ ተወስዷል። ሆኖም የግብፅ ወታደራዊ መንግስት ከሳዑዲ ጋር የገባውን ስምምነት የሚያከብሩ ምልክቶች አሳይቶም ነበር። ይኽውም፣ የግብፅ አየር ሃይል እና ባሕር ሃይል ጦርነቱን ለመቀላቀል ተንቀሳቅሰው ነበር። ሆኖም በመጀመሪያ በሚደረገው የምድር ውጊያ የግብፅ ወታደሮች ሳይሳተፉ ቀሩ። በአንፃሩ ዓረብ ኤምሬት፣ ሱዳን እና ሞሪታንያ በምድር ውጊያው ተሳትፈዋል።  በዚህ ጊዜ ነበር በሁለቱ ሀገሮች ልዩነት መኖሩ በግልፅ የወጣ።

የግብፅ ወታደሮች የእግረኛ ውጊያ ያልተሳተፉበት በምክንያቶቹ መካከል፣ ከ50 ዓመታት በፊት ግብፅ በየመን ምድር የደረሰባት የጦርነት ኪሳራ በርካታ የግብፅ ወታደሮችን ሕይወት የቀጠፈ በመሆኑ፤ የግብፅ ጦር ሰራዊት ከአሸባሪው አይ.ሲ.አይ.ሲ ጋር ጦርነት ውስጥ በመሆኑ፤ ሳዑዲ ዓረቢያ በየመን የሚገኙትን የሁዚ እና ሳልህ ደጋፊዎችን በማስወገድ በየመን ውስጥ ባለው የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረት ፓርቲ በአል-ኢስላህ ፓርቲ ለመተካት ያላትን እቅድ በመቃወም ጦር ሰራዊት አለማሰማረቷ ከቀረቡት በርካት ምክንያቶች መካከል የሚጠቀሱ ናቸው። ከግብፆች በኩል የተሰማው ግን፣ እምነትን መሰረት ያደረገ ፓርቲን በሌላ እምነትን መሰረት ባደረገ ፓርቲ መተካት እኩል ስጋት አላቸው የሚል ነው። ይኽውም፣ የሺዓ እምነት አረማጅ የሆነውን የሁዚ የፖለቲካ ሃይልን አስወግዶ በሱኒ እምነት መሰረት ላይ የተመሰረተውን የአል-ኢስላህ ፓርቲን መተካት ለግብፅ እኩል ተደርጐ በመውሰድ ነው፣ ለሳዑዲ ዓረቢያ ግን የአል-ኢስላህ ፓርቲን ማንገስ ዓላማዋ ነው።

በሁለቱ ሀገሮች መካከል የተፈጠረውን አለመግባባት ተከትሎ የሳዑዲ ልዑካን በኢትዮጵያ እየተገነባ ያለውን የሕዳሴውን የሃይል ማመንጫ ግድብ ጎብኝቷል። ይህንን ጉብኝት ተከትሎ በግብፅ ካይሮ ከተማ ከፍተኛ የተቃሞ ሰልፍ ተደርጓል። ሆኖም የሳዑዲ ንጉሳዊ ቤተሰቦች በግብፅ ወታደራዊ መንግስት ላይ ጫና ለማሳደር ተጠቅመውበታል። በኢትዮጵያ በኩል ከጉብኝቱ የተገኘ መኖሩ የሚታወቅ ነገር የለም።

 

ጀነራል አል-ሲሲ በተፋሰሱ ሀገሮች…

የግብፅ ፕሬዝደነት ጀነራል አል-ሲሲ ከደቡብ ሱዳን አቻቸው ከፕሬዝደነት ሳልቫኪር ጋር በካይሮ ከተማ መወያየታቸውን ተከትሎ፣ በናይል ተፋሰስ ሀገሮች አዲስ ውጥረት መጀመሩን የዘገቡ በርካቶች ናቸው። በተለይ የሳዑዲ ዓረቢያ የልዑካን ቡድን የሕዳሴውን የሃይል ማመንጫ ግድብ ግንባታን መጎብኘቱን አያይዘው መዘገባቸው የአል-ሲሲ እና የሳልቫኪር ውይይት የተለየ ትኩት እንዲያገኝ አድርጎታል። እንዲሁም ከዑጋንዳው ፕሬዚደነት ዮዌሪ ሙሴቬኒ እና ከአስመራ አገዛዝ መሪ ኢሳያስ አፈወርቂ ጋር መወያየታው የጉብኝታቸው ዓላማ ከኢትዮጵያ የህዳሴው ግድብ ጋር የተያያዘ ተደርጎ ለመዘገብ ቀሏል።

ዘገባዎቹን መሬት ካለው ተጨባጭ እውነታ ጋር ለማስታረቅ ግን በጣም እርቁ ነው። ይኽውም፣ የደቡብ ሱዳን እና የአስመራ መንግስታት አሁን ባለቸው መንግስታዊ ቁመና የጥፋት ተልኮን መሸከም በሚችሉበት ሁኔታ ውስጥ አይደሉም። በተለይ ደቡብ ሱዳን የኔሽን ሆነ የመንግስት ግንባታ ሒደቱን ያልጨረሰ በጎሳ ፖለቲካ ተቸንክሮ የቀረ ነው። ይህም በመሆኑ የግብፅን የጥፋት ተልዕኮ ፈፃሚ ለመሆን ቀርቶ፣ እንደሀገር ለመቀጠል ያላቸው ጊዜ የሚቆጠር መሆኑ በስፋት ይታመናል። የኢሳያስ አገዛዝም ቢሆን የግብፅን የጥፋት ተልዕኮ ለመሸከም ሊሞክር ቢችልም፣ ውጤቱ ግን ከአገዛዙ ሕልውና ጋር የተያያዘ የመሆኑ ይቀበላል ተብሎ አይጠበቅም።  የዑጋንዳው ፕሬዚደነት ዮዌሪ ሙሴቬኒ በኢንቴቤ የተፈረመውን የናይል ውሃን በፍትሃዊነት የመጠቀም መርህን የሚዘሉ አይደለም። እንደውም ኢትዮጵያ በናይል ውሃ የመጠቀም መብቷ ሊጠበቅላት ይገባል ብለው በአደባባይ የሚናገሩ ናቸው። ዑጋንዳም ብትሆን 200 ሜጋዋት ለማመንጨት ከቻይና መንግስት ጋር እየሰራች ነው የምትገኘው። እነዚህን ማሳያዎች ካስቀመጥን፣ የጀነራል አል-ሲሲ ጉብኝት ዓላማው ምንድን ነው?

አል ሲሲ የመሐመድ ሙሪስን መንግስት በሃይል በማስወገድ በተወሰኑ የግብፅ ማሕበረሰብ ቅቡልነታቸውን ማረጋገጥ ችለው የነበሩ ቢሆንም፣ ግብፅ ባጋጠማት የኢኮኖሚ ቀውስ ማሕራዊ መሰረታቸው እየተሸረሸረ መጥቷል። በተለይ ከፍተኛ መጠን ያለው የግብፅ ሕዝብ በመንግስት ድጎማ የሚኖር በመሆኑ የኢኮኖሚ ቀውሱን ተከትሎ ለከፍተኛ የኑሮ ውድነት ተጋልጧል። የወደቀውን ኢኮኖሚ ለማንሳት የማክሮ ኢኮኖሚ ማሻሻያ እርምጃዎች አስፈላጊ መሆናቸውን የተቀበለው የአል-ሲሲ መንግስት አዲስ አጣብቂኝ ውስጥ ወድቋል።

አል ሲሲ የግብፅ ማክሮ ኢኮኖሚን ለማሻሻል ከዓለም ዓቀፉ የገንዘብ ተቋም ከአይ.ኤም.ኤፍ. ጋር ድርድር አድርገው ወደ ሥራ ገብተዋል። በተደረሰው የድርድር ስምምነት ግብፅ በሶስት ዓመታት ውስጥ 12 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር ከአይ.ኤም.ኤፍ. ታገኛለች። ዶላሩ ግን በርካታ ቅድመ ሁኔታዎች አስቀምጧል። እነዚህ ቅድመ ሁኔታዎች የአል ሲሲን ማሕበራዊ መሰረቶች መሸርሸር ጀምረዋል።

ከተቀመጡት ቅድመ ሁኔታዎች መካከል የግብፅ የመገበያያ ፓውንድ በአርባ ስምንት በመቶ የገንዘብ ምንዛሪ ዋጋ ቅነሳ ይደረግበታል። የገንዘብ ምንዛሪ ዋጋ መቀነስ እንደአይ.ኤም.ኤፍ. ምክር የውጭ ንግድ የሚያስፋፋ መሆኑ ቢነገርም በተጓዳኝ የግብፅ የውጭ እዳን የሚጨምርና ከውጭ ወደ ሀገር ውስጥ የምታስገባውን እቃዎች ዋጋ አንሮታል። የዋጋው መናር የቀረጥ መጨመርን በማስከተሉ የኑሮው ውድነት በግብፅ እየናረ መሆኑ እየተዘገበ ነው። ሌላው የግብፅ መንግስት ለሕዝቡ የሚያደርገውን ድጎማ እንዲቀንስ አንዱ ቅድመ ሁኔታ ነው። የነዳጅ የኤሌክትሪክ ድጎማ በጣም መቀነስ ወይም ሙሉ ለሙሉ ማንሳት ሌላው ቅድመ ሁኔታ ነው። የስኳር ዋጋ አርባ በመቶ በላይ ሆኗል። የቫት አሰራር ተግባራዊ እንዲሆን ተደርጓል። የውጭ ምንዛሬ መገበያያ በገበያ እንዲወሰን ተደርጓል።

የአይ.ኤም.ኤፍ. ቦርድ መግለጫ እንደሚያሳየው፣ ግብፅ ሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማስተካከያ ፕሮግራሞች ቀርጻ እንደምትቀርብ ነው የሚያሳየው። በተለይ መስተካከል ያለባቸው የግብፅ ገንዘብ ከሚገባው በላይ የምንዛሪ መጠኑ መጨመር። የውጭ ምንዛሪ እጥረት መከሰቱን። የበጀት ጉድለት። ከፍተኛ የሥራ አጥ ቁጥር መጨመር። ኢንቨሰትሮች በግብፅ ኢኮኖሚ አለመተማመን። እና ሌሎችንም ያነሳል።

የውጭ ምንዛሪውን ሊብራል ማድረግ። የውጭ ምንዛሪውን መቀነስ። የውጭ ምንዛሪ አቅርቦትን መጨመር። ጠንካራ ሞኒተሪ ፖሊሲ በማበጀት የዋጋ መናርን መቆጣጠር። ዓመታዊ የበጀት ጉድለትን መቀነስ። ስለዚህም ቫትን ወደ ሥራ ማስገባት። የሃይል አቅርቦት ድጎማን መቀነስ። የደመወዝ አከፋፋል ስርዓቱን ማመጣጠን። ቁጠባን በመጨመር ድሃውን ሕዝብ ማገዝ። አስር በመቶ የመንግስት እዳን ለመቀነስ አቅዶ መስራት።

መዋቅራዊ ለውጥ የሚያስፈልገው፣ እድገቱን ተከትሎ አዳዲስ ሥራዎችን መፍጠር። ለግል ባለሃቶች አመቺ የሥራ ከባባዊ ሁኔታዎችን መፍጠር። የንግድ ሥራ ፈቃድ አሰጣጥና ማስተካከል፣ የሕዝብ ሃብቶች ማስተዳደር፣ በመንግስት የተያዙ ድርጅቶችን በተገቢው ሁኔታ ማስተዳር፣ የሃይል አቅርቦት ዘርፍና ድጎማን ማስተካከል፤ መዋቅራዊ ለውጥ እንዲሰራባቸው የሚጠበቁ ናቸው።

እነዚህ ከላይ በቅድመ ሁኔታ የተቀመጡት የአል ሲሲ መንግስትን አጣብቂኝ ውስጥ የከተቱ ቅድመ ሁኔታዎች ናቸው። አል ሲሲ የሚመሩት ወታደራዊ መንግስት በሕዝቡ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ለውጥ ያመጣል ተብሎ ከፍተኛ እምነት የተጣለበት ቢሆንም የግብፅ ሕዝብ ፍላጎትን ሊያሟላ አልቻለም። እነዚህን የግብፅ ሕዝብ ፍላጎት ማሟላት ያልቻለው የአል ሲሲ መንግስት እንደቀድሞዎቹ የግብፅ መሪዎች፣ ሕዝቡን በናይል ውሃ የብሔርተኝነት ማዕቀፍ ውስጥ በመክተት ሊያናውዙት እየሰሩ ናቸው።

በነገራችን ላይ እስካሁን ከነበሩት የግብፅ መንግስታ የተሻለ ሰይጣን እንምረጥ ከተባለ፣ ጀነራል አብዱል ፈታህ አል-ሲሲ የተሻሉ ሰይጣን ናቸው። ምክንያቱም ቢያንስ በናይል ውሃ አጠቃቀም ዙሪያ ጠረጴዛ ስበበው እንወያይ ያሉ ብቸኛ መሪ ናቸው። ይህንን የአል ሲሲ አስተሳሰብ ለውስጥ የፖለቲካ መታገያ ያደረጉ ደግሞ በርካታ የግብፅ ፖለቲከኞችም አሉ።

ለዚህ ነው፣ የአል ሲሲ የወቅቱ የናይል ተፋሰስ ሀገሮች ጉብኝት ዋናው መነሻ፣ ውስጣዊ የፖለቲካ ግለት እና የኑሮ ውድነት የፈጠሩትን ውጥረት ለማርገብ የታለመ፤ የማስቀየሻ ስልት ተደርጎ ነው የሚወሰደው።¾      

      


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 19

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us