You are here:መነሻ ገፅ»ፖለቲካ

በሳምሶን ደሳለኝ

Politicaበኢትዮጵያ ውስጥ ግጭቶች እየተበራከቱ መጥተዋል። ግጭት በየትኛውም ዓለም ውስጥ የነበረ፤ ወደፊትም ሊከሰት የሚችል የተግባር ውጤት መሆኑ አሻሚ አይደለም። ሆኖም፣ በኢትዮጵያ ውስጥ እየተከሰቱ ያሉ ግጭቶች፣ ለግጭቶቹ መነሻ ተደርገው የሚሰጡት ምክንያቶች በቅርጽም በይዘትም የሚቀየሩበት ሒደት በጣም ለየት ያለ ነው።

ራቅ ያለውን ተወት አድርገን፣ በቅርቡ በጎንደር እና በሶማሌና በኦሮሚያ ድንበር ማካለል የተነሱት ግጭቶች፣ ቅርፃቸውን እና ይዘታቸውን የቀየሩበት ፍጥነት በጣም ገራሚ ነው። የጎንደር ግጭት መነሻ ተደርጎ የተወሰደው ወይም የተነገረው የኮሎኔል በዛብህ የእስር ጥያቄ አያያዝ እንደሆነ በስፋት ይታመናል። በዚህ መነሻ ተቀሰቀሰ የተባለው ግጭት ቅርጹ እና ይዘቱን ቀይሮ በፍጥነት ወደ ፖለቲካዊ እና የድንበር ጥያቄ መሸጋገሩ የሚታወስ ነው።

በኦሮሚያ እና በሶማሌ ክልል አዋሳኝ ቦታዎች በተደረገ የድንበር ማካለል አለመግባባት የተነሳ ነው የተባለው ግጭት፤ ቅርጹ እና ይዘቱን ቀይሮ ለበርካታ ዜጎች ሕይወት መጥፋት ምክንያት ሲሆን  የሽግግሩ ፍጥነት አስገራሚ ነበር። በተለይ ደግሞ የሁለቱን ክልል ሕዝቦች የማቀራረብና በሕዝቦቹ መካካል ሰላም እንዲሰፍን ከፍተኛ ኃላፊነት የተሰጣቸው የክልሎቹ የኮሚኒኬሽን ቢሮዎች ኃላፊዎች ተግባር አብዛኛውን ሰው ያሳዘነ ነበር። ለንፁሃን ዜጎችም ሕልፈት የራሱ የሆነ ተፅዕኖ የነበረው ተግባር መሆኑ፣ አሻሚ አይደለም።

የሁለቱ ኮሚኒኬሽን ሰዎች ተግባር በይፋ ሳይወገዝ ወይም ለፈጸሙት ተግባር ኃላፊነት የወሰደ አካል በሌለበት ሁኔታ፤ የኦሮሚያ ክልል ርዕሰ መስተዳደር አቶ ለማ መገርሳና የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል ርዕሰ መስተዳደር አቶ አብዲ መሐመድ፤ መስከረም 7/2010 በአዲስ አበባ በሰጡት የጋራ ጋዜጣዊ መግለጫ እንደተናገሩት በኦሮሚያና  በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ አካባቢ የተፈጠረው ግጭት የሁለቱን ክልሎች ህዝብና መንግስት እንደማይወክል የሁለቱ ክልል ርዕሰ መስተዳድሮች አስረግጠው አስታውቀዋል።

አያይዘውም ድርጊቱን ያወገዙት ርዕሰ መስተዳድሮቹ፤ ግጭቱን በአፋጣኝ በማስቆም ፣በግጭቱ የተፈናቀሉ ዜጎችን  መልሶ ለማቋቋምና በግጭቱ የተሳተፉ አካላትን ለህግ ለማቅረብ በጋራ እንደሚሰሩም አስታውቀዋል። እንዲሁም፣ በተፈጠረው ግጭት ሳቢያ ሕይወታቸውን ላጡ ዜጎች የተሰማቸውን ሀዘን በመግለጽ ለቤተሰቦቻቸው መፅናናትንም ተመኝተዋል።

ሁለቱ ርዕሰ መስተዳድሮች የወሰዱት አቋም ተገቢ መሆኑን ማንም የሚገነዘበው ነው። ጥያቄው ያለው፣ የክልሎቹ ኮሚኒኬሽን ቢሮዎች ሲያስተጋቡት የነበረው ክስ ከርዕሰ መስተዳድሮቹ እውቅን ውጪ ተደርጎ እንዴት ሊወሰድ ይችላል? በአንድ ሕገመንግስት ጥላ ሥር ያሉ ክልሎች አንዱ ሌላውን፣ “ኦነግ” እያለ ሲከስ፤ ሌላው “የታላቋ ሱማሌ ራዕይ” አስፈፃሚዎች እያለ ሲከስ ነበር። በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አሸባሪ ተብሎ የተከሰሰ ቡድን አባላት ናችሁ ብሎ መክሰስ ከወዴት የመጣ ፍላጎት ነው? እንዲሁም “የታላቋ ሶማሌ ራዕይ” አስፈፃሚ ብሎ የሲያድ ባሬ መንግስት ቅጥያ አድርጎ መፈረጅስት ከወዴት የመጣ ፍላጎት ነው? በጣም የሚገርመው ነጥብ ደግሞ፣ የሁለቱም ኮሚኒኬሽን ቢሮዎች ውንጀላ ከድንበር ማካለሉ ጋር ተያያዥ አለመሆኑ ነው።

ከላይ የሰፈሩት አስረጅዎች፣ በኢትዮጵያ የሚነሱ ግጭቶች፣ የግጭቶቹን መነሻ ለመልቀቅ በጣም ፈጣን መሆናውቸውን ማሳያ ነው። አሁን አሁን ግጭቶች ሲነሱ በቅርብ የሚቀመቱ ምክንያችን፣ የግጭቶቹ ዋና ማሳያዎች አድርጎ መውሰድ ከባድ እየሆ ነው። በትንሽ ግጭቶች ውስጥ ትልልቅ ግጭቶች ብቅ እሉ ነው። ይህ ከሆነ ደግሞ፣ የግጭቶቹን ሥር ፈልጎ ምላሽ መስጠት እንጂ በግጭቶች መገለጫ ላይ ጊዜ ማጥፋቱ አይመከርም። ወይም ከእሳት ማጥፋት የዘለለ ግብ አይኖረውም።

 

በግጭቶች መካከል ድምፅ አልባው የጥፋት መሣሪያ -

የቀበሌ መታወቂያ

 በኢትዮጵያ ውስጥ በተከሰቱ ተደጋጋሚ ግጭቶች ንጽሃን ዜጎች እየተቀጠፉ መሆናቸው የአደባባይ እውነት ነው። በተለይ በሚከሰቱ ግጭቶች ዙሪያ ምንም አይነት አስተዋጽዖም ሆነ መረዳት የሌላቸው ዜጎች በመንጋ እንቅስቃሴዎች እየተቀጠፉ ይገኛሉ። ባሳለፍነው ሳምንት በተፈጠረው ግጭት ምንም አይነት እንቅስቃሴ ይሁን ተሳትፎ ያልነበራቸው ከ50ሺ በላይ የኦሮሚያና የሶማሌ ተወላጆች ከቀያቸው እንዲፈናቀሉ ተደርጓል። ከጎንደር በርካታ የትግራይ ተወላጆች ተፈናቅለዋል። ከጉራፈርዳ በርካታ የአማራ ተወላጆች ተፈናቅለዋል። ነገም ማን እንደሚፈናቀል ማን ያውቃል?

በኢትዮጵያ ውስጥ በሚከሰቱ ግጭቶች የሚፈናቀለው ሕዝብ ቁጥር በርካታ ነው። እንዲሁም እየተቀጠፉ ያሉ ንጹሃን ዜጎች ቁጥር በርካታ ነው። በተለይ ተቃውሞ በሚደረግባቸው አካባቢዎች የሚኖሩ ሰዎች ቀደም ብለው በወሰዱት የቀበሌ መታወቂያ ብሔራቸውን የሚገልጽ በመሆኑ በቀላሉ ለጥቃት እየተጋለጡ መሆናቸው ለዝግጅት ክፍላችን በግንባር ቀርበው ያስረዱን ሰዎች ቁጥር ቀላል አይደለም። ለምሳሌ ባሳለፍነው ሳምንት ከፍተኛ ቁጥር ያለው ሕዝብ ከቀየው የተፈናቀለው ቀበሌ በሰጠው መታወቂያ ላይ በሰፈረው የብሔር ማንነቱ መነሻ በማድረግ መሆኑ ምንጮቻችን ነግረውናል። “የአካባቢውን ሕዝብ ለመለየት በጣም አስቸጋሪ ነው። ኦሮሞው ከሶማሌ ጋር የተጋባ በመሆኑ ለመለየት የሚያስቸግር ነው። በእምነትም አብዛኛው ተመሳሳይ እምነት ውስጥ ነው ያለነው። ልዩነቱ ያለው በቀበሌ መታወቂያ ላይ በሰፈረው የብሔር ማንነት ላይ ብቻ ነው፤ ችግሩን ግን አሁን ቀመስነው” ብለዋል።

እማኝ ሆነው ከነገሩ መካከል “ከትራንስፖርት መኪና ውረዱ እያሉ በመታወቂያችን ላይ በሰፈረው ብሔር ማንነት ይሰበስቡናል። ከጉዳዩ ቅርበት ይኑረን አይኑረን የሚጠይቀን የለም። ብቻ ይመቱናል፣ ደስ ካላቸው ይገሉናል። በጣም አስቸጋሪ የሆነ ጉዞ ነው እያደረግን ያለነው። መታወቂያ ላይ በተፃፈ ማንነት መነሻ ብቻ ተጠያቂ የምንሆንበት ጊዜ ላይ ደርሰናል። በጣም ያሳዝናል። መታወቂያው ላይ ባይሰፍር ማን እንደሆን እንኳን ግንዛቤ በሌላቸው ሰዎች እየተገደልን፣ እየተደበደብን እስከመቼ ነው የምንዘልቀው?” ሲሉ ጠይቀዋል።

በዚህ ጉዳይ ያነጋገርናቸው የደህንነት ባለሙያ እንደገለጹልን፣ “ለዚህ አይነት አደጋ በቅርብ በሩዋንዳ የተደረገውን ማስታወስ በቂ ነው። ያሁሉ ሰው ያለቀው በመታወቂያው ላይ በሰፈረው ማንነቱ ብቻ ነው። ነገ በኢትዮጵያ ተመሳሳይ ጥፋት እንደማይደገም ማንም ማረጋገጫ ማቅረብ አይችልም። የብሔር ማንነት መመዝገብ የሚያስፈልገው ከሕዝብ ቆጠራ አንፃር ወይም ከዲሞግራፊ አንፃር ነው። ወይም ለበጀት አያይዝ እንዲመች ፖለቲካዊ መብቶችን በቁጥሩ መሰረት ለመመለስ ነው። ይህንን ለማድረግ ደግሞ መታወቂያ በሚዘጋጀው ዳታ ቤዝ ላይ ተገቢውን መረጃ አስቀምጦ መስጠት ይቻላል። ብሔር የሚለውን በዳታ ቤዝ መዝግቦ ሌላ መገለጫዎቹን ሞልቶ መስጠት ይቻላል። በጣም ቀላል ሥራ ነው። ከዚህ ውጪ የፖለቲካ አመራሩ ሲያጠፋ ወይም በማንኛውም ዋጋ ሥልጣን የሚፈልገው ኃይል አመጽ ባስነሳ ቁጥር ንፁሃን ዜጎች በመታወቂያ መነሻ መገደል መሰደድ የለባቸው” ሲሉ መክረዋል።

 

 

አቶ አብዲ መሀሙድ ኡመር የሶማሌ ክልላዊ መንግስት ርዕሰ መስተዳደር

ቀብር ስነስርዓት ላይ ያስተላለፉት መልእክት

የተከበራችሁ በሀገር ውስጥም በውጭም የምትገኙ የኢትዮ. ሶማሌ ክልል ተወላጆች በሙሉ መስከረም 2 ቀን 2010 አ.ም በአወዳይ ከተማ ምንም ባላጠፉ እና የሶማሌ ተወላጅ በመሆናቸው ብቻ በሀገራችን በየትኛውም ቦታ ታይቶና ተሰምቶ በማይታወቅ መልኩ በአሰቃቂ ሁኔታ በስለት ተጨፍጭፈው የተገደሉ ህዝባችን የደረሰባቸው የህይወት መጥፋት በክልሉ መንግስትና በራሴ ስም የተሰማኝን ሀዘን ለመግለጽ እወዳለሁ::

በግጭቱ ግዜ እስከ 300 የሚደርሱ የክልሉ ተወላጆች በአንዳንድ ሰላም ወዳድና ሰብአዊነት በሚሰማቸው የኦሮሞ ተወላጆች የሶማሌን ተወላጆች በመደበቅና ለሀገር መከላከያ ሰራዊት በሰላም ያስረከቡ በመሆኑ የ300 ዜጎች ህይወት የታደጉ ሲሆን በተቃራኒው የክልሉ ና የአከባቢው ጸጥታ ሀይልና አመራሮች ዝምታና ተሳታፊነት የሌሎቹ በአሰቃቂ ሁኔታ ህይወታቸው ሊያልፍ ችሏል::

በአጠቃላይ ይህንን ነገር ለማርገብና የመንግስት አቅቋማችንን ለማንጸባረቅ የሚከተሉትን መርህ አስተላልፈናል:-

መላው የክልላችን ህዝብ ሊያውቀው የሚገባ ዋንኛው ነገር ይህንን ጥቃት የፈጸሙትና በማህበራዊ ድረ ገጽ የሚያስተጋቡት ማንኛውም አካል አሁን ያለውን ስርአት የሚቃወሙና ህዝባችንን የሚጠሉ አካላት መሆናቸውን፤

 

  • አብረውን የሚኖሩ ምንም በማያውቁ ኦሮሞ ተወላጆች ላይ ምንም አይነት ጥቃት እንዳይፈጸምባቸው::
  • የሞቱት ሞተዋል ፈጣሪ ነፍስ ይማር አሁን ማተኮር ያለብን ሰላማችንና ልማታችን ላይ ነው:: ለሞቱት ዜጎች አብረውን የሚኖሩትን ኦሮሞ ተወላጆች ላይ የበቀል እርምጃ መውሰድ ክብርም አይደለም፣ ጀግንነትም፣ አይደለም ትርፍም የለውም:: ስለዚህ ማንኛውም የሶማሌ ተወላጅ ምንም አይነት የጥፋት እርምጃ በኦሮሞ ተወላጆች ላይ እንዳይወሰድ::
  • ትልቅነት ማለት ችሎ ማለፍና ከበቀል በጸዳ አመለካከት ህዝባዊነትን በማጎልበት በመቻቻል መንፈስ ሰላማችንን በማስቀጠል ልማታችንን ማፋጠን ነው::
  • ሰላም የህልውናችንና የልማታችን ቁልፍ መሆኑን መረዳት፤
  • በማንኛውም መልኩ በኦሮሞና በሶማሌ ህዝብ መካከል የሚፈጠር የብሄር ግጭት በምንም መልኩ እንዳይከሰትና መቼም እንዳይፈጠር ማድረግ፣
  • ከሰብአዊ መብት ተሟጋች የተውጣጡ አካላት ጥቃቱን በአካል አሳይተናል በአይናቸውም ተመልክተዋል፣ ይህም ማስረጃ ሆኖልናል::
  • እንደ መንግስትም እንደ ህዝብም የፌደራል መንግስታችን  ይህንን ጥፋት ያደረሱ አካላት ለህግ እንድታቀርቡልን እንጠይቃለን::
  • በግጭቱ ጉዳት የደረሰባቸውን የምንረዳበትና መልሰው የሚቋቋሙበት ሁኔታ እንፈጥራለን ወደተግባርም በፍጥነት እንገባለን::
  • ይህንን የሚያከናውንና ፈንድ የሚያሰባስብ በሀገር ውስጥም ከሀገር ውጭም ኮሚቴ ይቋቋማል፣
  • ከፌደራል መንግስት ጋርም ከኦሮሚያ ክልል መንግስት ጋርም ግጭቱ በዘላቂነት የሚፈታበትን መንገድ በጋራ  እንሰራለን::
  •  በመጨረሻም በአሰቃቂ ሁኔታ ህይወታቸውን ላጡ ወገኖቻችን ነፍስ ይማር እያልኩኝ ለቤተሰቦቻቸውም መጽናናትን እመኛለሁ::

በኢፌዴሪ የመንግስት ኮሙዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት

ግጭቱን አስመልክቶ የተሰጠ መግለጫ

አገራችን ኢትዮጵያ እየገነባችው ያለው ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ስርዓት ገና ጨቅላ ዕድሜ ያስቆጠረ ቢሆንም ከተመሰረተበት ጊዜ አንስቶ ባለፈባቸው ጥቂት ዓመታት ውስጥ በርካታ አንጸባራቂ ድሎችን ማስመዝገብ የቻለ ነው። ከአሁኑ ለሌሎች ሃገራት ልምዶችን እያካፈለ የሚገኝም ስርዓት ሆኗል።

አገራችን ሰላም በራቀው የምስራቅ አፍሪካ አካባቢ እየኖረች፣ የራሷን ሰላም አስተማማኝ ከማድረግ አልፋ ለአካባቢውና ለሌሎች የአፍሪካ አገራት የሰላም ዘብ ለመሆን የበቃችውም የኢትዮጵያ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች ወደውና ፈቅደው በመሰረቱት ፌዴራላዊ ስርዓት አማካኝነት ውስጣዊ ሰላሟን በአስተማማኝ መልኩ ለማረጋገጥ በመቻላቸው ነው። ኢትዮጵያውያን እነዚህና ሌሎች በርካታ አንፀባራዊ ድሎችን ማስመዝገብ የቻሉት ግን መንገዳቸው ሁሉ አልጋ በአልጋ ስለሆነላቸው አልነበረም። በየወቅቱ የሚያጋጥሟቸውን ፈተናዎች ሁሉ በፌዴራል ሥርዓታቸው ማዕቀፍ ውስጥ ሆነው በፅናት እየፈቱ በማለፋቸው እንጅ! 

በቅርቡ ካጋጠሙን ፈተናዎች መካከል አንዱ በአንዳንድ አካባቢዎች ከወሰን ጋር ተያይዞ ይነሱ የነበሩ ችግሮች ይጠቀሳሉ። እነዚህን ችግሮች ለመፍታት የፌዴራሉና የሚመለከታቸው የክልል አመራሮች እና ወንድማማች ህዝቦች በጋራ ሲሰሩ ቆይተዋል። በኦሮሚያና በኢትዮጵያ ሶማሊ፣  በኦሮሚያና በደቡብ ብሄር፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች፣ በኦሮሚያና በቤንሻንጉል እንዲሁም በትግራይና በአማራ ክልሎች መካከል ከወሰን ጋር ተያይዞ ተፈጥረው የነበሩትን ችግሮች በመፍታት ረገድ አበረታች ስራዎች ተሰርተዋል።

በኦሮሚያና በኢትዮጵያ ሶማሊ ክልሎች መካከል ከወሰን ጋር ተያይዞ የተፈጠረውን ችግር ለመፍታት በተካሄደው እንቅስቃሴ አበረታች ሥራዎች ቢከናወኑም አሁንም ቀሪ ስራዎች መኖራቸው ይታወቃል። በዚህ መሃል ግን ለዘመናት አብረው የኖሩትን የኦሮሚያና የኢትዮጵያ ሶማሊ ወንድማማች ህዝቦችን ፈጽሞ ሊወክል የማይችል ግጭት ሰሞኑን በአንዳንድ አካባቢዎች ተከስቶ ለወገኖቻችን ሞትና መፈናቀል ምክንያት ሆኗል። በዚህ አጋጣሚ በዚህ ግጭት ሳቢያ ህይወታቸውን ላጡና ጉዳት ለደረሰባቸው ወገኖቻችን ሁሉ የኢፌዴሪ መንግስት የተሰማውን ጥልቅ ሀዘን እየገለጸ፣ ለቤተሰቦቻቸውም መጽናናትን ይመኛል።

ችግሩ ወደከፋ አደጋ እንዳይሸጋገር ለመቆጣጠር ሲባል የአገር መከላከያ እና የፌዴራል ፖሊስ ሰራዊቶቻችን ግጭቱ ወደ ተከሰተባቸው አካባቢዎች በመንቀሳቀስ ከክልሎቹ የፀጥታ ኃይሎች ጋር በትብብር በመሥራት ሁኔታውን በመቆጣጠር እና በማረጋጋት ላይ ይገኛሉ። ግጭቱን በማነሳሳትና በማባባስ የተሳተፉ ወገኖችን በህግ ተጠያቂ ለማድረግ በሚከናወነው የቁጥጥር ስራም በዜጎች ላይ የሰብዓዊ መብት ጥሰት እንዳይፈጸም አስቀድሞ ለመከላከል ሲባል የሰብዓዊ መብት ኮሚሽን ተወካዮች በሥፍራው ተገኝተው ሁኔታውን በቅርበት እየተከታተሉ ናቸው። በግጭቱ ሳቢያ ከመኖሪያ ቀያቸው የተፈናቀሉ ወገኖቻችንን በጊዜያዊ ማረፊያ ቦታዎች በማቆየት አስፈላጊውን ድጋፍ እንዲያገኙ በመደረግ ላይ ሲሆን በቀጣይም ወደቀድሞ መኖሪያ አካባቢዎቻቸው ተመልሰው የተረጋጋ ሕይወታቸውን እንዲቀጥሉ የሚደረግ ይሆናል።

ችግሩን ከማረጋጋት ባለፈ በዘላቂነት ይፈታ ዘንድ መንግስት ከክልሎቹ አመራሮች፣ የአገር ሽማግሌዎች፣ የሃይማኖት አባቶችና ህዝቦች ጋር በጋራ በመሆን ከአሁን በፊት የጀመራቸውን ስራዎች አጠናክሮ የሚቀጥል ይሆናል። በዚህ አጋጣሚ የሁለቱ ክልሎች ወንድማማች ሕዝቦች፣ የአገር ሽማግሌዎችና የሃይማኖት አባቶች በጊዜያዊ ግጭት ሳይረበሹ ችግሩን በሰላማዊ እና ዴሞክራሲያዊ አግባብ ለዘለቄታው ለመፍታት ሲያካሂዱት የነበረውን ጥረት አጠናክረው በመቀጠል ለችግሩ ዘላቂ ዕልባት በመስጠት ላይ አተኩረው እንዲሰሩ መንግስት ጥሪውን ያቀርብላቸዋል። የአገራችንን ሰላም፣ ልማትና ብልጽግና የማይወዱ አንዳንድ ኃይሎች ጊዜያዊ ግጭቶችን በመቆስቆስና በማፋፋም አገራችንን ወደ ጥፋትና ውድመት ለመክተት እያደረጉት ያለው ማንኛውም እንቅስቃሴ ከሕዝቦቻችን ዕይታ የተሰወረ ባለመሆኑ የአገራችንን ሰላም በመጠበቅ ረገድ ስትጫወቱት የነበረውን የመሪነት ሚና አጠናክራችሁ እንድትቀጥሉም መንግሥት ጥሪውን ያቀርብላችኋል።

የአንዱ ወይም የሌላኛው ሕዝብ ተቆርቋሪ በመምሰል፣ በሶሻል ሚዲያና በሌሎች የመገናኛ አውታሮች አማካኝነት ችግሩን በማራገብና በማጋነን፣ በሽብር እና የጥላቻ ቅስቀሳ እኩይ ተግባር ላይ የተሰማራችሁ አካላት ሁሉ ከድርጊታችሁ እንድትቆጠቡ መንግሥት ያስጠነቅቃል። አንዳንድ አካላትም፣ በተፈጠረው ጊዜያዊ ችግር በመደናገጥ በደመ ነፍስ እየሰጡት ያለው መረጃ እና እርስ በርስ የመወነጃጀል ተግባር ችግሩን ከማባባስ ያለፈ ፋይዳ የሌለው በመሆኑ ከዚህ መሰሉ አድራጎት እንዲታቀቡ መንግስት ማሳሰብ ይወዳል። በዚህ መሰሉ ተግባር ላይ መሳተፍ የሕግ ተጠያቂነትን የሚያስከትል ከባድ ወንጀል እንደሆነም መንግሥት ማስገንዘብ ይወዳል።¾

“የመደራደር አቅማችን የሚለካው

እኛ ባቀረብናቸው አጀንዳዎች በሚገኙ ውጤቶች ነው”

አቶ ትዕግስቱ አወል

አንድነት ለዴሞክራሲና ለፍትህ ፓርቲ ሊቀመንበር

ከገዢው ፓርቲ ኢሕአዴግ ጋር በመደራደር ላይ የሚገኙት ተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች፣ አስራ ሁለቱ እንደ አንድ ተቀናጅተው ለመደራደር መወሰናቸውን ይፋ አድርገዋል።

የተቀናጁት ፓርቲዎች በሦስት ተወካዮች ለድርድሩ ይቀርባሉ። እነሱም ዶክተር ጫኔ ከበደ (ከኢዴፓ)፣ አቶ ሙሉጌታ አበበ (ከመኢአድ) እና አቶ ትዕግስቱ አወል (ከአንድነት) ናቸው።

በዚህ የፖለቲካ ዓምድ ከአቶ ትዕግስቱ አወል አንድነት ለዴሞክራሲና ለፍትህ ፓርቲ ሊቀመንበር ጋር ቃለ ምልልስ አድርገናል። ለአቶ ትዕግስቱ ስለፈጠሩት ጊዜያዊ የድርድር ቅንጅት እና የድርድሩ አጀንዳዎች ውጤትና ቀጣይ ዕጣፋንታቸውን በተመለከተ አነጋግረናቸዋል። መልክም ንባብ።

 

ሰንደቅ፡- የአስራ ሁለቱ ፓርቲዎች ወደ አንድ ጥምረት እንዲመጡ ተነሳሽነቱን የወሰደው አካል ማነው? 

አቶ ትዕግስቱ፡-በተናጠል ያደረግነው ውይይት ብዙ አርኪ አልነበረም። በሁላችንም ውስጥ ወደአንድ ጥምረት ብንደርስ የሚል አመለካከት ነበረን። ሆኖም ግን የመኢብን ፓርቲ ተነሳሽነቱን ወስዶ ሁሉንም ፓርቲዎች አነጋገረ። በመጀመሪያ ያነጋገሩት አንድነት ለዴሞክራሲና ለፍትህ ፓርቲ ሲሆን ቀጥለው ኢዴፓ እንዲህ እየተባለ አስራ ሁለት ፓርቲዎች በማነጋገር በኋላም እኛ ተሳታፊ በመሆኑ አሁን ወደደረስንብት የድርድር ጥምርት መምጣት ተችሏል።

ሰንደቅ፡- ለአጭር ጊዜ የነደፋችሁት የድርድር የስምምነት ሰነድ ምን ይመስላል?

አቶ ትዕግስቱ፡-ዋና የተጣመርንበት ድርድሩ ለሕዝብ ጥቅም እንዲውል ነው። ሌላው የተደራጀንበት ዓብይ ምክንያት፣ የተደራጀ ሃሳብ ለማፍለቅና ለድርድር ዝግጁ በሚሆነ መልኩ አጀንዳ ለማቅረብ ነው። ይህም ሲባል የመደራደር አቅማችን ወጥና አንዱ በሌላው ላይ ተደራቢ እንዳይሆን ልዩነታችን አጥብበን፣ የጠበበውን የፖለቲካ የዴምክራሲ ምህዳሩን ለማስተካከል ነው። ይህንን ፍላጎታችን ለማስፈጸም እንዲረዳን ሶስት ተደራዳሪዎች መርጠናል። እነሱም፣ አቶ ሙሉጌታ አበበ እና ዶክተር ጫኔ እና እኔ ነኝ። ሶስታችንም እኩል ኃላፊነት ነው ያለን። ከሶስት አንዳችን የማንገኝ ከሆነ ተለዋጭ አባላት ተመርጠዋል።

አጀንዳዎች የምንቀርጸው በጋራ ውይይት በማድረግ፣ ግንዛቤ በመጨበጥ እና በደረስንበት የጋራ ስምምነት መሰረት በማድረግ ነው። በመርህና ሳይንሳዊ በሚሆን መንገድ የሚደረግ የውይይት መድረክ ነው የሚሆነው። ከውይይቱ በኋላ በጋራ ድምጽ የተሰጠበት አጀንዳ፣ የድርድር አጀንዳ በመሆን ለመደራደሪያነት ከኢሕአዴግ ጋር በሚደረገው ድርድር ላይ ይቀርባል። አጀንዳው የሚጸድቀው በተባበረ ከፍተኛ ድምጽ መሆኑን ከስምምነት ላይ ደርሰናል።

  ሰንደቅ፡- እስካሁን ባደረጋችሁት ድርድር ከገዢው ፓርቲ ጋር ትርጉም ያለው ልዩነት አልተንጸባረቀም። ይህ እንዴት ሊሆን ቻለ?

አቶ ትዕግስቱ፡-እስካሁን ባደረግነው እና በምናደርገው የምርጫ ምዝገባ፣ የምርጫ ሕግ እና የምርጫ ሥነምግባር ሕጎችን በተመለከተ ገዢው ፓርቲ እንዲሻሻሉ ፍላጎት አለው። ያቀረባቸው የድርድር አጀንዳዎችም ነበሩ። በተደረጉ ድርድሮችም፣ ገዢው ፓርቲ እና እኛም ባቀረብናቸው የድርድር አጀንዳዎች ላይ ከስምምነት ላይ ደርሰናል። የድርድር ውጥረቱም ብዙ አስጨናቂ ተብሎ የሚወሰድ አልነበረም።

በእኛ በኩል ከምርጫው ሕጉ 532 ውስጥ 28 አንቀፆች ለድርድር አስቀመጠናል። ከእነዚህ አንቀፆች ዘጠኝ አንቀፆች ሙሉ ለሙሉ እንዲሰረዙ የምንጠይቃቸው ነው። ስምንት አንቀዖች በአዲስ ሃሳቦች እንዲተኩ አቅርበናል። በአጠቃላይ 45 አንቀዖች ላይ ለመደራደር ነው ለአደራዳሪዎቹ ገቢ ያደረግነው።

ሰንደቅ፡- በቀጣይ ባሉ አጀንዳዎች ከፍተኛ ልዩነቶች ሊጋብዙ የሚችሉ ይኖሩ ይሆን?

አቶ ትዕግስቱ፡-በጣም ይኖራል። ለምሳሌ ገዢው ፓርቲ የምርጫ ሥርዓቱን ለመቀየር እንደሚፈልግ በሀገሪቷ ፕሬዝደንት በኩል አቅርቧል። ይኸውም፣ ከአብላጫ የምርጫ ሥርዓት ወደ ተመጣጣኝ ውክልና ለመቀየር ያለውን ፍላጎት ገልጿል።

ሰንደቅ፡- (ላቋርጥዎትና) ተመጣጣኝ ውክልና እንዴት ለልዩነት በር ሊከፍት ይችላል?

አቶ ትዕግስቱ፡-ተመጣጣኝ ውክልና የሚከተል የምርጫ ሥርዓት እንደግፋለን፤ ሆኖም ግን በጥናት ላይ የተመሰረተ ለውጥ እንዲመጣ መደራደራችን አይቀሬ ነው። ከዓለም ዓቀፍ ተሞክሮ የሚጨመቅ እንጂ፣ ተመጣጣኝ ውክልና በገዢ ፓርቲ አስተሳስብ ላይ የተንጠለጠለ እንዳይሆን የምንችለውን ሁሉ እናደርጋለን። ከሌላው አጀንዳ ጋር ተጨፍልቆ የሚታይ ሳይሆን፣ ጥንቃቄ የሚፈልግ ነው።

ከላይ ከፍተኛ ልዩነት የሚፈጥሩ አጀንዳዎች አላችሁ ላልከው፤ ድርድሩ ከፍተኛ ደረጃ የሚደርሰው ከምርጫ ሕግ ጋር የተያያዙትን ከጨረስን በኋላ ነው። ምክንያቱም ከሶስቱ የምርጫ ሕጎች በኋላ ያለው ዘጠኝ አጀንዳዎች በተቃዋሚ ፖለቲካ ፓርቲዎች ፍላጎት ብቻ የቀረቡ ናቸው። ኢሕአዴግ ለመደራደር ፍላጎት ከማሳየት ውጪ፣ ባቀረብናቸው ነጥቦች ዙሪያ ለውጥ እንዲደረግባቸው ያቀረበውም የማሻሻያ ነጥቦች የሉም። በእኛ በኩል ከቀረበ ግን ለመደራደር ፈቃደኛ መሆኑን አስቀምጧል።

ሰንደቅ፡- ለምሳሌ የትኞቹ አጀንዳዎች ናቸው?

አቶ ትዕግስቱ፡- የፀረ-ሽብር አዋጁን መሻሻል በተመለከተ እኛ የተቃዋሚ ፓርቲዎች ብቻ ነው ያቀረብነው። በዚህና መሰል አጀንዳዎች ዙሪያ ነው የድርድር አቅማችን የሚለካው። በጋራ ሆነን ላቀረብነው አጀንዳ የሃሳብ የበላይነት በመያዝ አዋጆቹ እንዲሻሻሉ፣ አንዳንዶቹ ደግሞ እንዲሰረዙ ማድረግ መቻል፣ አለመቻላችን የሚለካው በቀጣይ ባሉ አጀንዳዎች ነው። አቅማችን የሚለካው እራሳችን ባቀረብነው አጀንዳ ላይ በሚደረግ ድርድር ነው። ምክንያቱም በምርጫ ሕግ ዙሪያ ከገዢው ፓርቲ ጋራ የጋራ ግንዛቤ አለን። ከዚያ ውጪ ባሉት አጀንዳዎች ላይ ግን ልዩነታችን ሰፊ ነው። ይህ ማለት የአንድ ወገን ጥያቄ ነው፤ ለዚህም ነው ቀጣይ ድርድሮች በጣም ፈታኝ የሚሆኑት።   

ሰንደቅ፡- በፀረ-ሽብር ሕጉ ላይ ያላችሁ ልዩነቶች ምንድን ናቸው?

አቶ ትዕግስቱ፡-ተመጣጣኝ ያልሆነ ኃይል ያስቀምጣል። ለምሳሌ ለጸጥታ ኃይሉ ከፍተኛ ስልጣን ይሰጣል። ምንም ላልታጠቀው ሲቨል ማሕበረሰብ ግን የሚተወው መብት የለም። በተግባር ካየነው ለማስቀመጥ፣ በሃሳብ ነፃነታቸው ብቻ ፖለቲከኞች ጋዜጠኞች በዚህ አዋጅ መነሻ ታስረዋል። በሌላው ዓለም ፀረ-ሽብር በተቋም ደረጃ የሚመራ ሲሆን ኢትዮጵያ ውስጥ ግን በሃሳብ ነፃነት ብቻ የሚታሰሩበት አሠራር ነው ያለው።

የፀረ-ሽብር ሕግ የፖለቲካ ምህዳሩ እንዲጠብ ከፍተኛ ሚና አለው። አንድ ነገር ሲፈጠር የሚጠቀሰው የፀረ-ሽብር ሕግ ነው። ፖለቲከኛው ጋዜጠኛው የሚታሰረው በዚህ ሕግ መነሻ ነው። ጋዜጠኞች እነሱን በሚመለከት በወጣው የመረጃ ሕግ መነሻ ሲጠየቁም ሆነ፤ ሲታሰሩ አይታይም። ፖለቲከኛውም በፖለቲካ ፓርቲዎች ሕግ ሳይሆን፣ በፀረ-ሽብር ሕግ ተጠቅሶ ሲጠየቁ ሲታሰሩ ነው፣ በተግባር ያየነው። ከታሰሩት መካከል እስታስቲክ ብትወሰድ፣ ከፖለቲካ ምሕዳሩ መጥበብ ጋር በተያያዘ የታሰሩት በቁጥር ይበዛሉ።

ሰንደቅ፡- ሌሎች ፈታኝ ሁኔታ የሚፈጥሩ አጀንዳዎች ካሉ ቢጠቅሱልን?

አቶ ትዕግስቱ፡-ዝርዝር ነገር ማቅረብ አልችልም። ለምሳሌ በግብር አዋጅ፣ የበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት አዋጅ የመሳሰሉት ከፍተኛ ድርድር የሚፈልጉ እንደሚሆን ይጠበቃል።

ሰንደቅ፡- በግብር አዋጁ ላይ የምታቀርቡት የመደራደሪያ ሃሳቦች ይኖራሉ?

አቶ ትዕግስቱ፡-አዎ። የምሰጥህ ዝርዝር መረጃ ግን የለኝም። በአጠቃላይ ግን የፖለቲካ ምህዳሩን ባጠበቡት አዋጆች ዙሪያ ድርድር ይደረጋል።

ሰንደቅ፡- ሀገር ውስጥ አሁን ካለው ተጨባጭ የፖለቲካ ከባባዊ ሁኔታ በድርድሩ ሒደት የምታነሷቸው ነጥቦች አሉ?

አቶ ትዕግስቱ፡-አሁን ካለው ተጨባጭ ሁኔታ ቀደም ብለን በፌደራል ሥርዓቱ እና በሕገ-መንግስቱ ዙሪያ ድርድር እንዲደረግ ጥያቄ ያቀረብን ቢሆንም፣ ገዢው ፓርቲ አልተቀበለውም። አሁን የተፈጠረው አለመረጋጋት፣ ከፌደራሊዝም ሥርዓት አፈፃፀም ጋር የተያያዘ ሰለመሆኑ በርካታ ምክንያቶች ማንሳት ይቻላል። የድንበሮች ግጭት ሥሩ፣ አንቀጽ 39 መሆኑ አሻሚ አይደለም። 

ሰንደቅ፡- እንዴት?

አቶ ትዕግስቱ፡-አንቀጽ 39፣ ለክልሎች እስከመገንጠል ነው የሚያዘው። አሁን ላይ እያየነው ያለውም፤ የለማ መሬት፤ በተፈጥሮ የበለጸ ንጥረ ነገር ያለበትን ቦታ ለመያዝ ሽሚያ  ነው። የኢትዮጵያ መልከዓምድር በአንድነትና በመተባበር የሚለማ ለመጠቀምም ቢሆን በጋራ ተጠቃሚነት መሰረት ያደረገ መሆን አለበት። እንደሚታወቀው በክልሎች መካከል የድንበር መካለል አልተደረገም። ስለዚህም አንዱ እየተነሳ የወገኑን መሬት እየተቀራመተ፤ “የእኛ” ክልል ነው የሚባልበት ሁኔታ፣ ለመገንጠል ጥያቄ ከማንሳት በፊት መስፋፋትን ያስቀደመ እርምጃ እየተተገበረ ያለ ነው የሚመስለው። ዛሬም ላይ ለደረሰው የፖለቲካ አለመረጋጋት፣ ከጽንሰ ሃሳብ እስከ ፌደራሊዝም ትግበራው ትልቁን ድርሻ ይወስዳል የሚል እምነት ነው፤ ያለኝ።

ሰንደቅ፡- አንዳንድ ባለድርሻ አካላት ገዢው ፓርቲ ስለፈለገ የተደረገ ድርድር እንጂ፤ ተቃዋሚ ፓርዎች በፈጠሩት ማሕበራዊ መሰረት አስገድደውት የተደረገ አይደለም፤ የሚል መከራከሪያ ያነሳሉ። በዚህ ላይ የእርስዎ ምላሽ ምንድን ነው?

አቶ ትዕግስቱ፡-በነገራችን ላይ እኛን የሚተቹ አካሎች ጥያቄያቸው ሲደመር፤ “ከገዢው ፓርቲ ጋር አደራድሩን” ነው የሚሉት። ልዩነታችን፤ እነሱ ሲደራደሩ “ተራማጅ” አድርገው ራሳቸውን ያቀርባሉ፤ ሌላው ከገዢው ፓርቲ ጋር ሲደራደር “አደርባይ” ናቸው የሚል የቅጥያ ፕሮፖጋንዳ ያሰራጫሉ።

ለዚህም ነው ሁሉም ነገር በገዢው ፓርቲ በጎ ፈቃድ ብቻ የሚወሰን አስመስለው የሚያቀርቡት። ገዢው ፓርቲ በቀና ልብ መደራደር እፈልጋለሁ ቢል፣ ክፋቱ ምኑ ላይ ነው? ገዢው ፓርቲ ተጨባጭ ሁኔታዎችን ተንትኖ ያልተወከሉ ድምጾች አሉ፤ ሊወከሉ ይገባል ቢል እንኳን ሁላችንም እናተርፍ ይሆናል እንጂ፤ ኪሳራው ምኑ ላይ ነው? ወይንስ ከገዢው ፓርቲ ጋር ስምምነት ቢደረስ የአንዳንዱን ፖለቲከኛ የገቢ ምንጭ ሊደርቅ ይችላል ከሚል ስጋት የሚቀርብ፣ መከራከሪያ ይሆን እንዴ?

የፖለቲካ ድርድር የግድ ከቀውስ ወይም ከጦርነት በኋላ የሚደረግ አይደለም። የሚደረጉ ድርድሮች ሰላማዊ በመሆነ መልኩ መሄድ እስከሚችሉ ድረስ ማስቀጠል መሰልጠን እንጂ፣ ጀብደኝነት አይደለም። ሰላማዊ ድርድር ቢያንስ የዜጎችን ሕይወት፤ የሀገር ቁሶችን፣ የመታደግ እድል ይፈጥራል።

ሰንደቅ፡- በሶስቱ የምርጫ ሕጎች ላይ ገዢውን ፓርቲ ጨምሮ ሁላችንም እንዲሻሻል እንፈልጋለን ብለዋል። ዘጠኝ አጀንዳዎች በተቃዋሚ ፖለቲከኞች ፍላጎት ብቻ የቀረቡ መሆናቸውንም ገልጸዋል። ከዚህ አንፃር በዘጠኙ አጀንዳዎች ባትስማሙ፣ በምርጫ ሕጎቹ ላይ ያሰፈራችሁት ስምምነት ሕጋዊ ሰነድ ሆኖ ይቀጥላል?  

አቶ ትዕግስቱ፡-አዎ። በስምምነታችን መሰረት የተስማማንበት አጀንዳ በተናጠል ውሳኔ የሚያርፍበት በመሆኑ፤ ሁሉም አጀንዳዎች በተናጠል ራሳቸውን የቻሉ ውሳኔዎች የሚሰጣቸው  በመሆኑ፤ ሕጋዊ ሰነድ ይሆናል። እንዲሁም አንደኛው አጀንዳ ከሁለተኛው አጀንዳ ጋር የሚገናኙበት ቅድመ ሁኔታዎች አልተቀመጠም።

ሰንደቅ፡- የታዛቢዎች ስብጥር ምን ይመስላል?

አቶ ትዕግስቱ፡-ከሀገር ውስጥ፣ የኤምባሲዎች ተወካዮች እና ተቋማት (ለምሳሌ ዩኤስአይዲ) አሉ።

ሰንደቅ፡- እስካሁን ያደረጋችሁት ድርድር ፖለቲካዊ ትርፉ እንዴት የሚገለጽ ነው?

አቶ ትዕግስቱ፡-ተስማምተን ነው፤ ውሳኔ ያሳለፍነው። የእኛን ጥቅም፤ ታሳቢ ያደረገ በመሆኑ ነው። ድርድሩም ለሕዝብ ተብሎ የተደረገ በመሆኑ፣ በፖለቲካ ትርፍ ብቻ ሊመዘን የሚገባው አይመስለኝም።

ሰንደቅ፡- አሁን ላይ በሶስት የፖለቲካ አመራሮች በድርድሩ የምትወከሉ ከሆነ፤ ቀድሞውኑ በመድረክ የፖለቲካ ጥምረት መወከል አትችሉም ነበር?

አቶ ትዕግስቱ፡- ከመድረክ በኩል የቀረበው ፀረ-ዲሞክራቲክ የሆነ ጥያቄ በመሆኑ ነበር ያልተቀበልነው። በነገራችን ላይ ገዢው ፓርቲ መድረክ ድርድሩን አቋርጦ እንዲወጣ ያደረገው አንዳችም ግፊት አልነበረም። በዚህ አጋጣሚ መታወቅ ያለበት፤ የትኛውም ፓርቲ፤ ከፓርቲዎች ፈቃድ ውጪ ሕልውናቸውን ሊወክል ወይም ሊያጠፋ አይችልም። የአንድ ፓርቲ ሕልውናው፤ በማንም የሚገረሰስ አይደለም።

መድረክ ያደረገው፤ እንደውጫሌ ውል ኢሕአዴግ “በእኔ” በኩል አግኙት ነበር ያለው። ይህ እንዴት ይሆናል? ሁላችንም ሕጋዊ ሰውነት ያለን ፖለቲካ ፓርቲዎች ሆነን፤ ከእኛ ስምምነት እና ፈቃድ ውጪ በሌላ ሶስተኛ ወገን እንድንወከል የሚያስገድደን፤ ለዚህም ነው ፀረ-ዲሞክራቲክ አካሄድ በመሆኑ ውድቅ ያደረግነው።

አሁን የተስማማነው አስራ ሁለት ፓርቲዎች በፈቃዳችን የሚወክሉንን መረጥን እንጂ፤ ከፖለቲካ ፓርቲዎቹ ፈቃድ ውጪ ውክልና የወሰደ የለም። መድረክም ዲሞክራቲክ በመሆነ አግባብ እና ውይይት ፍላጎቱን ለተቃዋሚ ፓርቲዎች ቢያቀርብ፣ ሃሳቡ ውሃ የሚያነሰ ከሆነ ሁሉም ሊቀበለው ይችል ይሆናል።  

ሰንደቅ፡- በቀጣይ በአዲስ አበባ አስተዳደር የምክር ቤት ምርጫ ላይ ትሳተፋላችሁ? የምትሳተፉ ከሆነ፤ ዝግጅታችሁ የገንዘብ አቅማችሁ እንዴት ነው?

አቶ ትዕግስቱ፡-እንሳተፋለን። በነገራችን ላይ ከዚህ ድርድር አንዱ የተገኘው ለተቃዋሚ ፖለቲካ ፓርቲዎች ቋሚ የሥራ ማስኬጃ ገንዘብ በመንግስት እንዲመደብ ከስምምነት ላይ ደርሰናል። ከዚህ በፊት በአቅም ማነስ ፖለቲካ የዕለት ተዕለት ሥራችን ለማድረግ ከፍተኛ ውስንነት ነበረብን። በአዲሱ ስምምነት ቋሚ የሥራ ማስኬጃ በጀት ከመንግስት ስለምናገኝ፤ በቋሚነት ከሕዝባችን ጋር ዓመቱን ሙሉ መገናኘት እና የጋራ ግብ ለመያዝ ያስችለናል።

ሰንደቅ፡- በፓርላማው ከሚተዳደር የዴሞክራሲ ፈንድ ተጠቃሚ አልነበራችሁም? ምርጫ ቦርድ የሚሰጣችሁ የበጀት ድጎማ አልነበረም?

አቶ ትዕግስቱ፡-የዴሞክራሲ ፈንድ አይተነውም አናውቅም። ምርጫ ቦርድ፣ በምርጫ ጊዜ ከሚያደርገው የገንዘብ ድጋፍ ውጪ ምንም የገንዘብ ድጋፍ አያደርግልንም። የፓርላማ ወንበር ለያዙ የሚደረግ ድጋፍ ነበር፤ አሁን ገዢው ፓርቲ ሙሉ ለሙሉ የፓርላማ ወንበሩን በመቆጣጠሩ ድጋፍ የሚያገኝ የተቃዋሚ ፓርቲ የለም።¾

“የወወክማ ጠቅላላ ጉባዔ

ሕጋዊ መሆኑን የሚገልጽ ሠነድ በእጃችን ይገኛል”

ኤጀንሲው

 

የኢትዮጵያ ወንዶች ወጣቶች ክርስቲን ማሕበር (ወወክማ) በሚያዚያ 29 ቀን 2009 ዓ.ም ያደረገው ጠቅላላ ጉባኤ ሕገወጥ ነው በሚል ለበጎ አድርጎት ድርጅቶችና ማሕበራት ኤጀንሲ ለለውጥና መልካም አስተዳደር ዳሬክቶሬት የቀረበ የቅሬታ ሰነድ ለዚህ ጽሁፍ መነሻ ነው።

ባለፈው እትማችን የቀድሞውን የማሕበሩን የቦርድ ሰብሳቢ ዶክተር ጸጋዬ እና የአዲሱን የማሕበሩን የቦርድ ሊቀመንበር አቶ ይርጋ ገ/እግዚአብሔር እና ሌሎች የሚመለከታቸውን አነጋግረን አቅርበን ነበር።

 ዛሬ ደግሞ በዚህ ጉዳይ ላይ የበጎ አድርጎት ድርጅቶችና ማሕበራት ኤጀንሲ የክትትልና ድጋፍ ዳይሬክቶሬት ዳሬክተር አቶ ብዛየነ ገ/እግዚአብሔር እና የክትትልና ድጋፍ ዳይሬክቶሬት ቡድን መሪ አቶ ተስፋዬ ሽፈራውን አነጋግረን በጋራ የሰጡንን ምላሽ አቅርበናል። ለስራችን መቃናት ከፍተኛ እገዛ ያደረጉልን የኮሚኒኬሽን ጉዳዮች ዳሬክቶሬት ዳሬክተር አቶ መስፍን ታደሰን እናመሰግናለን።

በዚህ ጽሁፍ የኤጀንሲው ኃላፊዎች የጠቅላላ ጉባኤውን ስብሰባ ሒደት እና የምርጫ ሥርዓቱን በተመለከተ ከሰነድ ጋር አቀናጅተው ምላሽ ሰጥተዋል። መልካም ንባብ።

 

***          ***          ***

 

ሰንደቅ፡-የጠቅላላ ጉባዔውን ስብሰባ እና ውጤት በመቃወም በ25/07/2009 ዓ.ም ለቀረበላችሁ ደብዳቤ ለምን ምላሽ አልሰጣችሁም?

አቶ ተስፋዬ፡- በሕጋዊ መንገድ ለተደረገ ጠቅላላ ጉባኤ ምላሽ የምንሰጠው፣ ሕጋዊ ለሆነ አካል ነው እንጂ ተፈራርሞ ለቀረበ ወረቀት አይደለም። ስለጠቅላላ ጉባኤው መጠየቅ የሚችለው የጠቅላላ ጉባኤ አባላት ናቸው። ከዚህ ውጪ የተወሰኑ ሰዎች ተፈራመው ምላሽ ይሰጠን ቢሉም፣ ዋናው ነገር ጥያቄውን ለማንሳት ሕጋዊ መሆናቸውን ማረጋገጥ ነው። ከዚህ አንፃር ከጠቅላላ ጉባኤው አባላት ቢያንስ አንድ ሶስተኛ ድምጽ ያላቸው አባላት የጠቅላላ ጉባኤው ሂደት አስመልክተው የጠየቁት ጥያቄ የለም። ተፈራመው የቀረቡት የጠቅላላ ጉባኤ አባላት አይደሉም። ስለዚህም ሕጋዊ ላልሆኑ አካላት ምላሽ መስጠት አይጠበቅብንም።

ሰንደቅ፡- ጠቅላላ ጉባኤው የተካሄደው ሕግን በተከተለና ሰላማዊ በሆነ መልኩ ተደርጎ መውሰድ ይቻላል?

አቶ ብዛየነ፡- የኤጀንሲው ስልጣን መታወቅ አለበት። እነዚህ የጠቅላላ ጉባኤ አባላት ከሰባት ቀናት በፊት ጠቅላላ ጉባኤ እንደሚያካሂዱ አስታውቀዋል። የጠቅላላ ጉባኤው ደንቦች የውስጥ አሰራር ደንባቸውን ተከትለው ነው ያደረጉት። ይህ በሚሆንበት ጊዜ፣ እኛ ጣልቃ አንገባም። እኛ የምናስፈልገው፣ ጠቅላላ ጉባኤው በሰላም ተካሂዷል፣ አልተካሄደም? ተስማምተው ነው የጨረሱት ወይንስ አይደለም? የሚሉትን ከፈተሽን በኋላ ነው። ችግር ካላ በጠቅላላ ጉባኤ አባላት ፊርማ ለኤጀንሲው ይደርሰዋል። ይህን ጊዜ፣ ምርጫ ቢደረግም፣ ባይደረግም ሕጋዊነቱን እናያለን። ሕገወጥ ከሆነ ይሰረዛል። ለሁለተኛ ጊዜ እንዲጠራ እናደርጋለን። ይህም ካልተሳካ፣ ለሶስተኛ ጊዜ ጠቅላላ ጉባኤ ይጠራል፤ በተገኙት ጠቅላላ ጉባኤ በኤጀንሲው ሊቀመንበርነት ስብሰባው ይካሄዳል።

በወወክማ ጠቅላላ ጉባኤ ችግሮች ስላልቀረቡ ጠቅላላ ጉባኤው ላይ ጣልቃ መግባት አስፈላጊም አልነበረም። አይገባምም። ምርጫው ካለቀ በኋላ ነበር የጠቅላላ ጉባኤ አባላት ያልሆኑ ሰዎች ተፈራርመው ወደ እኛ ቢሮ የመጡት። የጠቅላላ ጉባኤውን ዶክተር ጸጋዬ አስጀምሮ ነው በሰላም የተጠናቀቀው። ስብሰባ መጠናቀቂያው ላይ ከክፍለ ሀገር የሚመጡ ሰዎች ከፋይናንስና ከቦታው ርቀት አንፃር መመረጣቸው ተገቢ አይደለም የሚል ክርክር ያነሱት። ዶክተር ጸጋዬን ችግሮች ከነበሩ ምርጫው ሳይደረግ ቀደም ብለህ ለምን አላነሳህም፣ ብለን ጠይቀነዋል። ዶክተር ጸጋዬ ከአቶ ስብሃት ጋር አብረው ቢሯችን ቀርበው፣ ላቀረቡት አቤቱታ በሕገ ደንባችሁ ተነጋግራችሁ አሳውቁን ብለን መልስ ሰጥተናል። ከአንድ ወር በላይ ቢጠበቁም ለቅሬታቸው በሕገ ደንባቸው መሰረት ይዘውት የቀረቡት ነገር የለም። ይህም በመሆኑ፣ ማሕበሩ ያለበትን ኃላፊነት እንዲወጣ ለአዲሱ ሥራ አመራር ቦርድ እውቅና በመስጠት ወደሥራ እንዲገቡ ተደርጓል።

 

ሰንደቅ፡- ችግሩ ሳይፈታ፤ ማሕበሩን ለማገዝ ብላችሁ ነው እውቅና የሰጣችሁት?

አቶ ብዛየነ፡- ከላይ ያስቀመጥኩት መሰለኝ። የጠቅላላ ጉባኤው ሒደት ችግር አለበት ተብሎ ከጠቅላላ ጉባኤ አባላት የመጣ ቅሬታ የለም፤ ችግርም የቀረበ የለም።

ሰንደቅ፡- ዶክተር ፀጋዬ ይመሩት የነበረው ቦርድ ጊዜው ካበቃ ቆየት ብሏል። በወቅቱ ጊዚያቸውን ጨርሰው በቦርድ አመራርነት እንዲቀጥሉ እንዴት ፈቀዳችሁ? ጣልቃ በመግባት ጠቅላላ ጉባኤ እንዲጠራ ለምን አላደረጋችሁም? በወቅቱ በመካከላቸው አለመግባባት እንደነበረ አውቃለሁ።

አቶ ብዛየነ፡- እንደጋዜጠኛ ዳኛ መሆን ነው የሚጠበቅብህ። “ጠብ መኖሩ አውቃለሁ ካልክ” ድጋፍ እያደረክ ነው። ነገሩን ከደገፍክ ሌላ ነገር ነው።

ሰንደቅ፡- በመካከላቸው ችግር መኖሩን አውቃለሁ። ይህማ እውነት ነው።

አቶ ብዛየነ፡- ታዲያ በጊዜው እኛን ጠየከን?

ሰንደቅ፡- በራሳቸው ጊዜ ይፈቱታል በሚል ወደ እናንተ ዘንድ ጥያቄውን ይዘን አልቀረብንም።

አቶ ተስፋዬ፡- በመጀመሪያ ደረጃ እነዚህ ቅሬታ አቅራቢዎች እነማን ናቸው የሚለውን መመልከት ተገቢ ነው። በርግጥ ቅሬታ ማቅረብ የሚችሉ ናቸው? ለምሳሌ አቶ ስብሃት ታደሰ የሚባለው፣ የዑራኤል ተወካይ ነኝ የሚሉት፤ ከወወክማ ከታገዱ አምስት አመታቸው ነው። የታገደ ሰው በማሕበሩ ውስጥ ቅሬታ ማቅረብ አይችልም፤ አባልነት የለውም። ሁለተኛ ዶክተር ተካልኝ፣ የጠቅላላ ጉባኤ አባል አይደሉም። አቶ ስብሃት ከዑራኤል ተውክያለሁ በሚሉበት ቦታ፤ በእኛ እጅ በሚገኘው ሰነድ የተወከሉት አቶ ኤፍሬም ለማ ናቸው። በጠቅላላ ጉባኤው ስብሰባ አቶ ኤፍሬም ለማ ድምጽ ሰጥተዋል። አቶ ይልማ ኃ/ማሪያም ከአራት ኪሎ ተሳትፈዋል። አቶ ስብሃት አቶ ሽመልስ እና ዶክተር ተካልኝ የወወክማ እድር በሚል አራት ኪሎ አቋቁመዋል። ከዚህ መነሻ ወወክማ የሚመለከተው “እኛ” ነው የሚሉት፤ እውነቱም ይህ ነው። የወወክማ እድር ነው፤ የኢትዮጵያን ወወክማ ይዞ መንቀሳቀስ የሚል አቋም ይዘው ነው እያራመዱ ያሉት።

ለዚህም ነው፣ መረጃ ስጠኝ ብለው ቢሮ ሲመጡ፤ በመጀመሪያ ሕጋዊ ሰውነት ያለው አካል መሆን ይጠበቅባችኋል የሚል ምላሽ የሰጠነው። አቶ ስብሃት ከታገደ አምስት አመቱ ነው፣ ሌሎቹ ደግሞ የጠቅላላ ጉባኤ አባላት አይደሉም። ወወክማ አስር ቅርጫፎች አሉት። ሁለት ሁለት ተወካዮች ጠቅላላ ጉባኤውን ይመሰርታሉ፤ በብዛት ሃያ ናቸው። ዘጠኝ የሥራ አስፈፃሚዎች ቦርድ አባላት አሉ። እነዚህ ሰዎች ሲመረጡ አጀንዳ ቀርቦ ቃለ ጉባኤ ተይዞ ነው የተመረጡት። ይህንን የምርጫ ሒደት ዶክተር ፀጋዬ ገለልተኛ ሰዎች አሰይሞ ነው ምርጫው የተካሄደው። ለዚህም ነው የጠቅላላ ጉባኤ አባል ያልሆነ ሰው ምርጫው ሕጋዊ አይደለም ማለት የማይችለው፣ ምክንያቱም በምርጫው ቦታ አልነበረም፤ አላየም። የጠቅላላ ጉባኤውን ቃለ ጉባኤ ማየት ትችላለህ። ለሕዝብም ይፋ ማድረግ ትችላለህ። የቦርዱ ሊቀመንበር ተደርጎ የተመረጠው ግለሰብ ከፍተኛ ድምጽ ከቀረቡ ተወዳዳሪዎች፣ ከፍተኛ ቁጥር በማግኘት ነው። ጠቅላላ ጉባኤም እንደሚያደርጉ ከሰባት ቀን በፊት አሳውቀዋል።

 

 

ሰንደቅ፡- ኤጀንሲው በምርጫው ጊዜ ተሳታፊ ነበር?

አቶ ተስፋዬ፡- አልነበረም። እንደክፍተት ሊወሰድ ይችል ይሆናል፤ ከሦስት ሺ በላይ ማሕበራት ስለሚገኙ ለሁሉም ምርጫ ኤጀንሲው ሊገኝ አይችልም። ማሕበሩ ግን በሕጉ መሰረት ጥሪ አቅርቧል። ሰላማዊ ምርጫም አድርጓል። ይህንን የምልህ የማሕበሩ ሰነድ በምስክርነት ስለተቀመጠ ነው። በቅሬታ አቅራቢዎች በኩል የሚቀርበው “የቦርድ አመራሩ ከአዲስ አበባ መሆን አለበት” የሚል ሲሆን፣ ይህንን ቅሬታቸውን አሁን ካለው አደረጃጀት አንፃር ማየት ጠቃሚ ነው የሚሆነው። በመላው ሀገሪቷ የተቋቋመ ማሕበር፣ የአደረጃጀት ይዘቱም ሀገር አቀፍ ነው መሆን ያለበት። ሀገር አቀፍ ይዘት አይኑረው የሚለው ጥያቄ፤ ተቀባይነት የለውም። ከአዲስ አበባ ብቻ ሊመረጥ አይችልም። ክልሎች አባል የመሆን እንጂ አመራር አይሆኑም የሚለው አሰራር ከእኛ አዋጅ ጋር ይጋጫል። የማሕበራቸውም ደንብ ክልሎች አመራር አይሆኑም፣ የሚል የሰፈረበት ሰነድ የለም።

ሰንደቅ፡- ነባሩ ቦርድ ለአዲሱ ቦርድ ያስረከበው ሰነድ የለም። ምክንያቱ ደግሞ ሰላማዊ ሽግግር ባለማድረጋቸው ነው የሚሉ አሉ። ለዚህ የእናንተ ምላሽ ምንድን ነው?

አቶ ተስፋዬ፡- ማሕበሩ ጽ/ቤት አለው። ማሕበሩ ድርጅቱን የሚመራ ዳሬክተር አለው። ቋሚ ሆነ ተንቀሳቃሽ ንብረት ከቦርዱ ጋር የሚያገናኘው ነገር የለም። ጽ/ቤት አለው፣ የሒሳብ ባለሙያ አለው። በወላይታ በባሕር ዳር ማዕከሎች እየተገነቡ ነው። የቦርዱ ኃላፊነት በሶስት ወር አንዴ አፈፃጸሞችን መገምገም ነው፤ በውጤቱም አቅጣጫ ማስቀመጥ ነው። ገንዘብ ውስጥ እጁን አያስገባም። ቦርዱ ከጽ/ቤቱ አንድ እስኪርቢቶ ይዞ መውጣት አይችልም፤ ጽ/ቤት አለ። በየአመቱ የባንክ ሪፖርት የሰራተኛ ዝርዝር እንዲያቀርቡ እናደርጋለን። የእነሱ ቅሬታም፣ ከንብረት ጋር የተያያዘ ነው። ጥያቄያቸው ከንብረት ጋር ሳይሆን ከስልጣን ጋር የተያያዘ ነው፤ “እኛ” መመረጥ አለብን ከማለት የቀረበ ነው። 

አቶ ተስፋዬ፡- ዶክተር ፀጋዬ ስለ አዲስ አበባ ተመራጭነት ያነሳው ምርጫው ከተደረገ በኋላ ነው። እነዶክተር ፀጋዬ ተመራጮቹ ከአዲስ አበባ ነው የሚሆኑት የሚል እሳቤ ስለነበራቸው በምርጫው ጊዜ ያቀረቡት ጥያቄ አልነበረም። በተሰጠው ድምጽ የክልል ተመራጮች ድምጽ ማግኘታቸውን ሲመለከቱ ጥያቄ ማንሳት ውስጥ ገቡ። በመጀመሪያ እራሱ ዶክተር ጸጋዬ ማንሳት ይችል ነበር፤ ቢያነሳም በሕግ የተደገፈ የክልል ተመራጮች ወደአመራር አይመጡም የሚል መከራከሪያ ሊያቀርብ አይችልም። ሆኖም ቢያነሳው ጥያቄው በአሰራር ተገቢ ይሆን ነበር። ውጤቱም በመተማመን ላይ የተመሰረተ እንጂ የህግ መሰረት ግን የለውም። ዶክተር ጸጋዬ ለሥራ አመቺ እንዲሆን ከአዲስ አበባ ቢመረጡ ብሎ ቅስቀሳ አድርጓል፤ በውስጡ ለነበረው ቅሬታ አመቺ ሁኔታ አድርጎ ነው የተጠቀመበት።

ሰንደቅ፡- 1943 ዓ.ም. የወንዶች ወጣቶች ክርስቲያን ማሕበር እንዲቋቋም በወጣው አዋጅ፣ አመራሮቹ ከአዲስ አበባ እንዲሆኑ ይደነግጋል። ይህንን አዋጅ ተቋማችሁ እንዴት ነው የሚተረጉመው?  

አቶ ብዛየነ፡- በሀገሪቱ የነበሩ ከወንጀለኛ እና ከንግድ ሕጉ ውጪ ያሉ በሙሉ በአዲሱ በሕገ መንግስቱ ተሸረዋል። ከ1950ዎቹ የወጡ ሕጎች አይሰሩም። የነበሩ የማሕበራት ማቋቋሚያ አዎጆችን ሽሮታል። አዋጅ 621 ሲወጣ የመመዝገብ እና ፍቃድ የመስጠት የመቆጣጠርና የመደገፍ እርምጃ የመውሰድና የመሰረዝ ለዚህ ተቋም ሰጥቷታል። ወወክማም በአዲስ መልክ በአዋጅ 621 ተመዝግቦ ተቋቁሟል።

ሰንደቅ፡- የስብሰባው አጠራር ሕጉን ያልተከተለ ነው የሚል ቅሬታ በተደጋጋሚ የሚያነሱ አሉ። የጠቅላላ ጉባኤው አጠራር ሕግ መከተሉን አረጋግጣችኋል?

አቶ ብዛየነ፡- በማሕበሩ ውስጥ ችግር መበጣበጥ ካለ የጠቅላላ ጉባኤው ሰብሳቢ ስብሰባ ይጠራል። ካልተገኙ፣ ለሁለተኛ ጊዜ የስብሰባ ጥሪ ያደርጋል። በሶስተኛው፣ ለኤጀንሲው በደብዳቤ ያሳውቃል። ኤጀንሲው በተገኘበት ስብሰባ ይጠራል። ቦርድ ያዋቅርና ከጉዳዩ ይወጣል። በዚህ መልኩ የቀረበ ችግር የለም። በጠቅላላ ጉባኤያቸው በተነሱ አጀንዳዎች ላይ አብዛኛው ተስማምቶባቸው ያለፉ ናቸው። ሃምሳ ሲደመር አንድ የሚለውን የምርጫ ሕጋቸውን አሟልተዋል። አብላጫው ድምጽ ሰጥቷል። በውይይት ውሳኔ ያገኙ አጀነዳዎች አሉ። ሃምሳ ከመቶ በላይ በሆነ መልኩ ቅሬታ ይዞ የቀረበ የለም። ስለዚህም የአጠራሩም የምርጫው ሒደት ትክክል ነው ተብሎ የሚወሰደው። በአብላጫው ተሰብሳቢ የጸደቁ በመሆናቸው ነው።

ከምርጫ በኋላ ምርጫው አጀዳውም ትክክል አይደለም ብለው መጡ። ኤጀንሲው ባጠራው መንገድ ግን ሕጋዊ ምርጫ ነው የተደረገው።  ሕጋዊ ውክልና በጠቅላላ ጉባኤ ያላቸው አካላት ቅሬታ ባላቀረቡበት ሁኔታ፣ ማሕበሩ ጉዳይ ውስጥ ጣልቃ የመግባት ሕጋዊ መሰረት የለንም። እኛ ጋር ባለው የማሕበሩ ሰነድ፣ በሕጋዊ መንገድ የተመረጡ መሆናቸውን የሚያሳይ ነው።

አቶ ተስፋዬ፡- በጠቅላላ ጉባኤ የተሳተፉ የጠቅላላ ጉባኤ አባላት አንድ ሶስተኛ ድምጽ ያላቸው የምርጫው ሒደትም ሆነ የስብሰባው አጀንዳዎችና አጠራሮች ስህተት ነበረባቸው የሚል ቅሬታ ካቀረቡ፤ በሕጉ መሰረት ድጋሚ ጠቅላላ ጉባኤ ይጠራል። ቅሬታ አቅራቢዎቹ የጠቅላላ ጉባኤው አባላት አይደሉም።¾

        

 

ኢብሳ ነመራ

 

ታላቋ አሜሪካ አሁን አሁን የዓለማችን አደገኛዋ ሃገር ለመባል በቅታለች። አደገኛዋ ሃገር ያሰኛት የሚያሳምንም ይሁን አይሁን፣ ተጨባጭ ማስረጃም ይኑር አይኑር ምንም ሳያሳስባት በማንአለብኝነት በሉዓላዊ ሃገራት ጉዳይ ጣልቃ በመግባትና ጦርነት በማወጅ መንግስት አልባ ሃገራትን በመፍጠሯ ነው። አሜሪካ የሃገራት ሉዓላዊነት፣ የህዝብ መብትና ነጻነት የሚያሳስባት ሃገር እንዳልሆነች የባለፈ ግማሽ ምዕተ ዓመት ታሪኳ ያሳየናል። ለነገሩ ለሃገራት ሉዓላዊነት፣ ለህዝብ መብትና ነጻነት ደንታ ማጣት የአሜሪካ መንግስት ብቻ ባህሪ አይደለም። ቅኝ ገዢ የነበሩት የምዕራብ አውሮፓ ሃገራትም ይጋሩታል። ለአሜሪካና ለእነዚህ ምእራባውያን መንግስታት የእነርሱ ጥቅምና ፍላጎት የበላይነት አለው። ጥቅምና ፍላጎታቸው እንዲጠበቅ ሌሎች ሃገራትን እስከማፍረስ የዘለቀ ርምጃ ይወስዳሉ።


ከ2ኛው የዓለም ጦርነት በኋላ አሜሪካ በቪየትናም ላይ የፈጸመችው ወረራ የዚህ ማሳያ ነው። በምስራቅ አውሮፓ ሃገራት ላይ ያላትን የበላይነት ለማረጋገጥ በአፍጋኒስታን ጉዳይ ጣልቃ በመግባት አሁን ተመልሳ አሸባሪ ብላ የምትወጋውን አልቃይዳ እንዲፈጠር ምክንያት ሆናለች። እውነታውን ፈልፍለን ስንመለከት ለአልቃይዳ መፈጠር የአሜሪካ ድርሻ ጉልህ ሆኖ እናገኘዋለን። እርግጥ አልቃይዳ ተመልሶ የአሜሪካ ቀንደኛ ጠላት ለመሆነ በቅቷል። የሴፕተምበር 11 የሽብር ጥቃት የዚህ ውጤት ነው። አንዳንዶች አሜሪካ የእጇን ነው ያገኘችው ይላሉ።


የአሜሪካ መንግስት በሚወስዳቸው እርምጃዎች የዛሬ የርዕዮተ ዓለም የበላየነቱን ማሰጠበቁን እንጂ ከርመው ሊያስከትሉ የሚችሉ መዘዞች የሚያገናዝብ አይመስልም። እንደዛማ ባይሆን የቀድሞ ሶቭየት ህብረትን ያዳክምልኛል በሚል የተገደበ እይታ አልቃይዳ የሚፈጠርበትን ምቹ ሁኔታ ባላደላደለ ነበር። ራሱን የኢራቅና የሶሪያ እስላማዊ መንግስት ISIS በሚል የሚጠራውና በኋላም ስያሜውን ወደ እስላማዊ መንግስት IS የቀየረው የዘመናችን አደገኛና አስፈሪ አሸባሪ የተፈጠረበትን ሁኔታም ያደላደሉት የአሜሪካ መንግስትና መዕራባውያን አጋሮቹ ናቸው። አሜሪካና እንግሊዝ የኢራቅ መንግስት ጅምላ ጨራሽ መሳሪያ ታጥቋል የሚል ያልተረጋገጠ ወሬን መነሻ በማድረግ፣ ዜጎቻቸው ላይ ስጋት የፈጠረ አስመስለው ኢራቅን የማውደም ጦርነት አወጁ። በዚህ ጦርነት ኢራቅ ወድማ መንግስት አልባ ሆነች።


አይ ኤስ እዚህ መንግስት አልባ የፈራረሰ ሃገር ላይ ነው የተፈጠረው። አይ ኤስ እንዲፈጠር ሁኔታዎችን ያመቻቹለት አሜሪካና ምዕራባውያን በመጀመሪያ የዚህን አደገኛ አሸባሪ ቡድን ማንነት እንኳን መገንዘብ አልቻሉም ነበር። የኢራቅ የአልቃይዳ ክንፍ እያሉ ነበር የሚጠሩት። ይሁን እንጂ አይ ኤስ የዋሃቢ ሰለፊ አስተምህሮን እንደርዕዮተ ዓለም በመያዝ ካልሆነ ከአልቃይዳ ጋር አንድ የሚያደርገው አንዳችም ነገር አልነበረም።


አደገኛዋ አሜሪካና አጋሮቿ የርእዮተ ዓለም የበላይነታቸውን ለማረጋገጥ የሶሪያን መንግስት የቀለም አብዮት በተሰኘ ስልት ለማስወገድ የወሰዱት እርምጃ እንዳሰቡት ሳይሳካ ይቀራል። በአል አሳድ የሚመራው የሶሪያ መንግስት የአሜሪካና የአጋሮቿን የመንግስት ለውጥ እንቅስቃሴ በሃይል ያከሽፋል። ይሄኔ በዜጎቹ ላይ ጭፍጨፋ ፈፀመ በሚል በርእዮተ ዓለም ከአልቃይዳና ከአይ ኤስ ጋር ተመሳሳይ የሆኑ ጥቃቅን የዋሃቢ ሰለፊ ቡድኖች አደራጀተው መሳሪያ በማስጣጠቅ በሶሪያ መንግስት ላይ የእጅ አዙር ጦርነት ከፈቱ። የምእራባውያን ሚዲያዎች ይህን እ ኤ አ በ2012 ዓ/ም የታወጀ የእጅ አዙር ጦርነት የሶሪያ የውስጥ ግጭት እያሉ የጌቶቻቸው እጅ የሌለበት ለማስመሰል ይጥሩ ነበር።


ያም ሆነ ይህ፣ አሜሪካና አጋሮቿ የሶሪያን መንግስት ለማስወገድ ያወጁት የእጅ አዙር ጦርነት ሶሪያን አፈራረሳት፤ የሶሪያ መንግስት የማይቆጣጠረው ምድር ተፈጠረ። ይሄኔ ኢራቅ ውስጥ ተፈጥሮ የነበረውና ምእራባውያኑ የኢራቅ የአልቃይዳ ክንፍ ሲሉት የነበረው ቡድን ወደሶርያ ተስፋፋ። ስያሜውን የሶሪያና የኢራቅ እስላማዊ መንግስት (ISIS) ያደረገው በዚህ ወቅት ነበር። አሜሪካና አጋሮቿ በሊቢያ ላይ የከፈቱት ሃገር በማፍረስ መንግስት አልባ ሃገር የመፍጠር አካሄድ በቀላሉ መስፋፋት እንደሚያስችለው የገመተው ራሱን የኢራቅና የሶሪያ እስላማዊ መንግስት ብሎ ይጠራ የነበረ ቡድን፣ ስያሜውን ወደእስላማዊ መንግስት IS ቀየረ። አሜሪካ በሊቢያም መንግስት አልባ ሃገር ፈጥራ ቦታ አመቻቸችለት፤ አይ ኤስም ተስፋፋ። አይ ኤስ የታጠቀው መሳሪያ በአብዛኛው አሜሪካና አጋሮቿ በተለይ የሶርያን መንግስት ለማስወገድ ላሰማሯቸው ትናንሽ እስላማዊ ቡድኖች ያስታጠቁት መሳሪያ ነው። አይ ኤስ የሚዋጋው በአሜሪካ መሳሪያ ነው። በአጠቃላይ አይ ኤስን የፈጠረችው አሜሪካ ነች ማለት ይቻላል።


ሰሜን ኮሪያ አህጉር አቋራጭ ባሊስቲክ ሚሳይልና የኒዩክለር አረር ለመታጠቅ ያነሳሳት ሃገራት ላይ ጥቃት በመሰንዘር የርዕዮተ ዓለም የበላይነት የማግኘት ፍላጎት አይደለም። ከዚህ ይልቅ በተለይ አሜሪካ ለርዕዮተ ዓለም የበላይነት ልታካሂድባት ከምትችለው የመንግስት ለውጥና እንደነ ኢራቅ የማፈራረስ አደጋ ራሷን ለመከላከል ነው። የሰሜን ኮሪያ የኒዩክለር መታጠቅ ዓላማ ራስን መከላከል ነው። የምስራቅ አውሮፓ በተለይ የዩክሬይን ምስራቃዊ አካባቢ ግጭትና የክሪሚያ የሩሲያ አካል መሆን መነሻ ምክንያት የአሜሪካ ጣልቃ ገብነት ነው። አሜሪካና ምእራባውያን አጋሮቿ ርዕዮተ ዓለማቸውን ወደምስራቅ በማስፋፋት፣ የኔቶ ሃይልን በማሰማራት የበላይነታቸውን ለማረጋገጥ በዩክሬይን በቀለም አብዮት የመንግስት ለውጥ ያደርጋሉ።


ይህ ሁኔታ ስጋት ላይ የጣላት ሩሲያ የትውልደ ሩሲያ መኖሪያ የሆነችውና ከዩክሬይን ይልቅ ለሩሲያ የምትቀርበውን ክሪሚያ በህዝበ ውሳኔ የሩሲያ አካል የሆነችበትን ሁኔታ አመቻችታለች። ክሪሚያ የሩሲያ አካል እንድትሆን በማድረግ ረገድ ዋነኛው ገፊ ሃይል ሩሲያ ሳትሆን አሜሪካ ነች። በምስራቅ ዩክሬይን የተፈጠረው ግጭት መንስኤም አሜሪካ የምትከተለው የቀለም አብዮት የመንግስት ለውጥ ስትራቴጂና የኔቶ ወደምስራቅ መስፋፋት ነው።


አሜሪካ የርዕዮተ ዓለም የበላይነቷንና የባለጸጎቿን ጥቅም ከማስጠበቅ ውጭ ለሃገራት ሉዓላዊነት፣ ለህዝብ ክብር፣ መብትና ነጻነት ቦታ አትሰጥም። ከሃገራት ጋር ወዳጅ በሆነችበት ወቅትም፣ ለመጠባባቂያነት የዛሬ ወዳጇን ጠላት በጉያዋ ሸሽጋ ትይዛለች። ይህ በጉያዋ የምትይዘው መርዝ አምልጦ ሊያስከትል የሚችለው የሰላምና መረጋጋት ስጋት አይታያትም። አሁን ሶሪያ ውስጥ የሚንቀሳቀሱት በአሜሪካ የሚደገፉ ዋሃቢ ሰለፊ እስላማዊ ቡድኖች፣ አልቃይዳ ወዘተ ለዚህ ማሳያነት ሊጠቀሱ ይችላሉ። ይህ የአሜሪካ አካሄድ በ1970ዎቹ የተነደፈ አዲስ የአለም አሰላላፍ/ New Worled Order የተሰኘ በመንግስት ለውጥ የርዕዮተ ዓለም የበላይነት የመቀዳጀት ስትራቴጂ ውጤት ነው። ይህ ስትራቴጂ ጊዜው ያለፈበት ቢሆንም የአሜሪካ መንግስት ራሱን ከጊዜው ጋር ማጣጣም አቻለም። አሁንም ለርዕዮተ ዓለም የበላይነት በሃገራት ጉዳይ ጣልቃ እየገባ የቀለም አብዮት በተሰኘ የከተማ ነውጥ መንግስት መለወጡን፣ በዚህ ያልተቻለውን ደግሞ በሚሳይልና ቦምብ በማፈራራስ ዓለምን ማተራመሱን እንደቀጠለበት ነው።


በዚህ ፅሁፍ ስለ ታላቋ አሜሪካ ማንነት ማተት አይደለም። ከዚህ ይልቅ የአሜሪካ መንግስት በሃገራት ላይ የሚይዘው አቋምና የሚወስደው እርምጃ ያልተጤነና ራሱንም ጭምር የሚጎዳ አውዳሚ መሆኑን በማስታወስ፣ ሰሞኑን ክሪስ ስሚዝ የተባሉ አንድ የአሜሪካ ኮንግሬስ አባል ኢትዮጵያን በተመለከተ የቸከቸኩት H. RES. 128 የተሰኘ የውሳኔ ሃሳብ ሰነድን ምንነት መቃኘት ነው። ይህ የውሳኔ ሃሳብ ክሪስ ስሚዝ የተባሉት የኮንግሬስ አባሉ ፍላጎት ነው። ሰውየው ይህ ፍላጎት ያደረባቸው በተለያየ ምክንያት ሊሆን ይችላል፤ በጥቅም በመደለል፣ በተሳሳተ መረጃ ወዘተ። ዋነኛው ምክንያት ግን የሃገራቸው መንግስት የሚከተለው በሉዓላዊ ሃገራት ጉዳይ ውስጥ በዘፈቀደ ጣልቃ የመግባት ፖሊሲ ነው።


አሜሪካ ዓለም ላይ ለሚገኙ ሉዓላዊ ሃገራትን በሙሉ ሞግዚት መሆን ስለሚዳዳት የውስጥ ጉዳያቸው ያገባኛል ባይ ነች። ማንኛውም የኮንግሬስ አባል በሉዓላዊ ሃገራት ጉዳይ ላይ የተሰማውን የውሳኔ ሃሳብ የማቅረብ መብት ያለው ለዚህ ነው። የተለያዩ ቡድኖች፣ የአሜሪካ መንግስት ውጤትን ሳያይ በዘፈቀደና በግብታዊነት በሃገራት ላይ ተጽእኖ ለማሳደር ያለውን ፍላጎት ተጠቅመው ጉዳያቸውን ለማስፈጸም የኮንግሬስ አባላትን በገንዘብ ለመግዛት የሚሯሯጡት ለዚህ ነው።


የኮንግሬስ አባላት የቡድን ፍላጎትን መነሻ አድርገው በሉዓላዊ ሃገራት ላይ ተጽእኖ የሚያሳድር የውሳኔ ሃሳብ እንዲቸከችኩ የሚከፈላቸው ገንዘብ እንደሙስና አይታይም። የኮንግሬስ አባሉ ሎቢ ለማድረግ እንደተሰጠው የአገልግሎት ክፍያ ነው የሚቆጠረው። ለመንግስት አሳውቆ ግብር ይከፍልበታል፤ ህጋዊ ጉቦ ነው።


እናም፣ እንደ እኔ እምነት ክሪስ ስሚዝ የሚባሉት የአሜሪካ ኮንግሬስ አባል ኢትዮጵያን በተመለከተ የቸከቸኩት H. RES.128 የተሰኘ የውሳኔ ሃሳብ የኢፌዴሪን ህገመንግስታዊ ስርአት በሃይል ለመናድ በሚንቀሳቀሱ ቡድኖች ህጋዊ ጉቦ ተሰጥቷቸው የቸከቸኩት ነው። ከእነዚህ ቡድኖች ጀርባ ደግሞ ምስራቅ አፍሪካን በማተራመስ ድርጊት በተባበሩት መንግስታት የጸጥታው ምክር ቤት ማዕቀብ የተጣለበት በአንድ ግለሰብ የሚመራው የኤርትራ መንግስት አለ። እንደ እኔ አተያይ፣ ይህ ሰነድ በኤርትራ መንግስትና የትርምስ ስትራቴጂ አስፈፃሚዎቹ በአሜሪካ መንግስት አማካኝነት ኢትዮጵያ ላይ ተጽእኖ በማሳደር ቀጠናውን ለማተራመስ የሚያስችል እድል ለማግኘት በህጋዊ ጉቦ እንዲዘጋጅ ያደረጉት ነው። እንግዲህ፣ ይህን ለምን አልክ መባሌ አይቀርም። ጉዳዩ ወዲህ ነው። ክሪስ ስሚዝ የቸከቸኩትና ለአሜሪካ ምክር ቤት የውጭ ጉዳይ ቋሚ ኮሚቴ ቀርቦ 56 የድጋፍ ድምጽ አገኘ የተባለው፣ በቀጣይ ለመጽደቅ የኮንግሬሱን፣ የሴኔቱንና የፕሬዝዳንቱን ይሁንታ ማግኘት የሚጠብቀው የውሳኔ ሃሳብ ላይ የተነሱ አንኳር አንኳር ጉዳዮችን እንመልከት።


H.RES.128 የተሰኘው የክሪስ ስሚዝ ሰነድ በመግቢያው ላይ፣ ኢትዮጵያ በኢኮኖሚና በማህበራዊ ልማት በተለይ በጤናው ዘርፍ ላሰመዘገበችው ስኬት እውቅና ይሰጣል። ሰነዱ በምስራቅ አፍሪካ ቀጠና ሰላምና መረጋጋት ለማስፈን፣ በአጠቃላይ ለሰላም ያበረከተችውንና የምታበረክተውን አስተዋጽኦ፣ አክራሪነትንና ሽብርተኝነትን በመዋጋት ረገድ ከአሜሪካ ጋር ያላትን ትብብርና ይህ ትብብር ለአሜሪካና ለአካባቢው ሃገራት ብሄራዊ ጥቅም መጠበቅ ላበረከተው አሰተዋጽኦም እውቅና ይሰጣል። ይህ ሊካድ የማይችል መላው ዓለም የመሰከረለት እውነት ነው።


የክሪስ ስሚዝ ሰነድ በመቀጠል ኢትዮጵያ ከአምባገነናዊ ሥረአት ወደአሳታፊ ዴሞክራሲ ለመሸጋጋር የምታደርገው ግስጋሴ በሌሎች መሰኮች የታየውን ያህል ስኬታማ አይደለም ይላል። ይህን የኢፌዴሪ መንግስትና ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግም የሚጋሩት እውነት ነው። ዴሞክራሲያዊ ሥርአት በፖለቲካ ፓርቲዎችና በመንግስት ፍላጎት፣ በአዋጅ . . . የሚሰፍን አይደለም። ከአምባገነናዊ ሥርአት ወጥቶ ዴሞክራሲን የማሰፈን ወይም የመገንባት ጉዳይ የአመለካካት ለውጥ የማምጣት ጉዳይ ነው። ዴሞክራሲያዊ አመለካከትን የመንግስት ስልጣን ምንጭና ባለቤት በሆነው ህዝብና ከህዝብ በሚፈልቁ የፖለቲካ ቡድኖች አመራሮችና አባላት ውስጥ በማስረጽ ባህል ሆኖ የሚፈጠር ነው።


ኢትዮጵያ በዚህ ሽግግር ላይ ያለች ሃገር ነች። በመሆኑም ዴሞክራሲው ምሉዕ የሆነበት ደረጃ ላይ አልደረሰም። የዴሞክራሲ አመለካካት ጉድለት የሚታየው በመንግስት ውስጥ ብቻ አይደለም። ዴሞክራሲን ካለመለማመድና ባህል ካለማደረግ የመነጨ ኢዴሞክራሲያዊ አካሄድ ከገዢው ፓርቲና ከመንግስት ይልቅ በተቃዋሚ ፓርቲዎች ዘንድ ይስተዋላል። ተቃዋሚ ፓርቲዎቸ በውስጣቸው የሚፈጠረውን ችግር የሚፈቱበት አካሄድ ለዚህ አሰረጂነት ሊጠቀስ ይችላል።


ችግሮች ሲያጋጥማቸው በሰላማዊ ውይይትና በአብላጫ ድምጽ ውሳኔ ከመፍታት ይልቅ ፍልጥ እየመዘዙ ሲፈነካከቱና ፓርቲውን ሲያፈርሱ ወይም ሁለት ቦታ ሲሰነጠቁ ታይቷል። አንዳንድ ፓርቲዎች እስካሁንም የአምባገነኑ የወታደራዊ ደርግ አሃዳዊ ስርአት ተስፈኞች ናቸው። በአደባባይ አትመጣም ወይ መንጌ (መንግስቱ ሃይለማርያም) አትመጣም ወይ . . . የሚል መዝሙር ያሰማ ፓርቲ መኖሩን ልብ በሉ። እርግጥ ሰላማዊ እስከሆነ ድረስ አምባገነን መናፈቅና ተስፋ ማድረግ በራሱ እንደጥፋት ላይወሰድ ይችላል።


በህዝቡም ዘንድ ተመሳሳይ አመለካካት ይታያል። በአብላጫ ድምጽ የሚደግፉት አመለካከት ስፍራ ያጣባቸው ዜጎች፣ የሚደግፉትን ቡድን በሃይል ወደስልጣን ለማውጣት በሰሜታዊነት የተነሱባቸው አጋጣሚዎች መኖራቸው እውነት ነው። የተተለያዩ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች ባሉባት ኢትዮጵያ፣ እነዚህ ብሄራዊ ማንነቶች ተደፍቀው፣ አንድ ማንነት በሃይል የተጫነበት ስርአት እንዲመለስ የሚጸልዩ ቁጥራቸው ቀላል አይደለም።
በዚህ ሁኔታ ምሉዕ ዴሞክራሲን ማሰፈን አዳጋች ነው። ራሱ ዴሞክራሲያዊ ስርአት ጥበቃ የሚያደርግላቸው መብቶች፣ ዴሞክራሲውን ለማመንመን ለሚንቀሳቀሱ ቡድኖችም እድል ስለሚሰጥ ጅምር ዴሞክራሲ፤ ዴሞክራሲያውያንና ኢዴሞክራሲያውያን የሚፋለሙበት መድረክ ነው። በኢትዮጵያም እየሆነ ያለው ይህ ነው። ይህን የአሜሪካ መንግስትና የኮንግሬስ አባላት እንዲገነዘቡት ይጠበቃል።


የዴሞክራሲን እድገት ሂደት ከአሜሪካ በላይ የሚያውቅ የለም። አሜሪካ የህገመንግስቷ መሰረት የሆነውን የነጻነት መግለጫ/ Declaration of Independece የተሰኘው ድንቅ ሰነድ እ ኤ አ በ1776 ዓ/ም አዘጋጅታ፣ የሴቶችና የጥቁሮችን የመምረጥና የመመረጥ መብት ማስከበር የቻለችው ግን ከ200 ዓመታት በኋላ በ1950 ዎቹ ነበር። ክሪስ ስሚዝ ይህን ያውቃሉ። እናም የኢትዮጵያ ዴሞክራሲ የኢኮኖሚና የማህበራዊ ልማቱን፣ የሰላምና መረጋገቱን ያህል ስኬታማ አለመሆኑ ሊደንቃቸው አይገባም ነበር። የማህበራዊና የኢኮኖሚ ልማቱና ኢትዮጵያ ሳላምን በማስከበር ያላት ሚና የሃገሪቱ ዴሞክራሲ ውጤት መሆኑንም መዘንጋት የለባቸውም። የብሄር፣ የሃይማኖትና የአመለካካት ብዝሃነት ባለባት ኢትዮጵያ ዴሞክራሲያዊ ስርአት መሰረት ባይዝ ኖሮ ሃገሪቱ ሰላም አይኖራትም ነበር። ከ1983 ዓ/ም በፊት የነበረውን ሁኔታ ለዚህ አስረጂነት መጥቀስ ይቻላል።


ክሪሰ ስሚዝ የዴሞክራሲውን እድገት ሂደት እንደትልቅ ችግር ከማየት ይልቅ መሰናክሎቹ ተለየተው እድገቱ ሊፋጠን የሚችልበትን መላ መጠቆም ላይ ቢያተኩሩ መልካም ነበር። ያዘጋጁት ሰነድ ግን ከዚህ በተቃራኒ መሄዳቸውን ነው የሚያመለክተው። በሰነዱ ላይ ያሰፈሯቸው መረጃዎችና ሃሳቦች በሙሉ የሃገራቸውን ዜግነት (አሜሪካዊ ዜግነት) አግኝተው በበጎ አድራጎት ድርጅትነት ተመዝግበው ዶላር እየሰበሰቡ፣ ቀጠናውን በማተራመስ ከሚታወቀው የኤርትራ መንግስት ጋር በማበር ሽብርተኝነትን ጨምሮ በማንኛውም የሃይል መንገድ የኢፌዴሪን ህገመንግስታዊ ስርአት ለመናድ የሚንቀሳቀሱ ቡድኖች የተገኙ መሆናቸውን በድፍረት መናገር ይቻላል።


እርግጥ ሰነዱ የአሜሪካ መንግስት የውጭ ጉዳይ መስሪያ ቤት የሰብአዊ መብት አያያዝ ሪፖርትን በአስረጂነት ይጠቅሳል። የውጭ ጉዳይ መስሪያ ቤቱም ቢሆን መረጃዎቹን በራሱ መርምሮ ሳይሆን ያገኘው፣ የኤርትራ መንግስት ስር የተጠለሉትን ጨምሮ ስርአቱን በሃይል ለማፍረስ ከሚንቀሳቀሱ ተቃዋሚዎችና ተቃዋሚዎቹን ዋቢ ካደረጉ የሰብአዊ መብት ተሟጋች ነን ባይ ድርጅቶች ነው።


እነዚህ አሜሪካ በበጎ አድራጎት ድርጅትነት የተመዘገቡ የኤርትራ የትርምስ ስትራቴጂ አስፈፃሚ ቡድኖች ኢትዮጵያ ላይ የሽብር ጥቃትን የሚጨምር ጦርነት ያወጁት በይፋ ነው። በኤርትራ በረሃ የሚንቀሳቀሱትም በይፋ ነው። የህን የአሜሪካ መንግስትም ያውቃል። ክሪስ ስሚዝም ያውቃሉ ብዬ እገምታለሁ። ከቀጥታ ጦርነትና ከሽብር ጥቃት በተጨማሪ ኢትዮጵያን ለማጥቃት የሚጠቀሙበት መንገድ ገጽታዋን በማበላሸት የበለጸጉ ሃገራትን የልማትና ሰብአዊ ድጋፍ እንዳታገኝ በማደረግ በሃገር ውስጥ ቀውስ መፍጠር ነው።


ይህን ቀውስ መልሰው በማራገብ በመንግስት ላይ ሰላማዊ ያልሆነ ተቃውሞ ይቀሰቀሳሉ። መንግስት ይህን የሃይል ተቃውሞ በማክሸፍ የህግ የበላይነትን ለማስከበር የሚወስደውን እርምጃ፣ መልሰው በመንግስት እንደተፈጸመ የሰብአዊ መብት ጥሰት የመብት ተሟጋች ነን ለሚሉ ርዕዮተ ዓለማዊ አጀንዳ ላላቸው ቡድኖችና እንደ ክሪስ ስሚዝ ላሉ ተጽእኖ የመፍጠር አቅም ላላቸው ግለሰቦች ያቀብላሉ። ይህን ሆን ብሎ ታቅዶ የሚከናወን ድርጊት በማራገብ በሃያላን ሃገራት ተጽእኖ መንግስት እንዲሽመደመድ ለማድረግ ይጠቀሙበታል። ክሪሰ ስሚዝ ባሳለፍናቸው ሳምንታት በኢትዮጵያ ላይ የቸከቸኩት የውሳኔ ሃሳብ ሰነድ ለዚህ አስረጂነት ሊጠቀስ ይችላል።


ክሪስ ስሚዝ ሰነዱን ለመቸክቸክ ያነሳሳቸውን ሁኔታ በገለጹበት መግቢያው ላይ በ1997 ዓ/ም የተካሄደው ምርጫ ሁከት እንደገጠመውና ተጽእኖም እንደተደረገበት፣ በሺህ የሚቆጠሩ የተቃዋሚ አባላት፣ ጋዜጠኞች፣ የሲቪክ ማህበራት አባላት የታሰሩበት መሆኑን ያስታውሳል።


ሁላችንም እንደምናስታውሰው የምርጫ 97 ሂደት ፍጹም ሰላማዊ፣ ነጻና ፍትሃዊ ነበር። ከምርጫው አስቀድሞ የሂደቱ ነጻ፣ ፍትሃዊነትና ዴሞክራሲያዊነት ላይ ጥያቄ ያነሳ አንድም የፖለቲካ ፓርቲ ወይም የምርጫ ታዛቢ አልነበረም። የምርጫው ውጤትም ከዚያ ቀደም ከተካሄዱ ሁለት ምርጫዎች በተለየ ሁኔታ ተቃዋሚዎች ከፍተኛ መቀመጫ ያገኙበት ነበር። የቀድሞው ቅንጅት በተለይ በአማራ ክልልና በአንዳንድ የሃገሪቱ ከተሞች በመቶዎች የሚቆጠር መቀመጫዎችን አሸንፎ ነበር። አዲስ አበባን ደግሞ ሙሉ በሙሉ ማስተዳደር የሚያስችለው ድምጽ አግኝቶ ነበር።


ይሁን እንጂ የቀድሞው ቅንጅት አመራሮች ቀድሞውኑም ሃገሪቱን መምራት የሚያስችላቸው ድምጽ ካላገኙ ምርጫው ተጭበርብሯል በሚል ወሬ የከተማ ደጋፊዎቻቻውን አነሳስተው በቀለም አብዮት ስልጣን በሃይል ለመውሰድ አስበው ስለነበረ ይምርጫውን ውጤት አንቀበልም አሉ። አንዳንድ የውጭ ሲቪክ ማህበራትም ቅንጅት ሊያካሂድ ላሰበው የቀለም አብዮት የመንግስት ለውጥ የታክቲክ ምክር ድጋፍ ያደርጉ እንደነበረ በተጨባጭ ተረጋግጧል። ምርጫውን አስመልክተው ባወጧቸው የታዛቢነት ሪፖርቶች ውጤቱን ተዓማኒነት በማሳጣት ህዝብን ለማነሳሳት መሞከራቸውም ጸሃይ የሞቀው እውነት ነው። የቀድሞው ቅንጅት ሌሎች ተቃዋሚዎች ባሸነፉበትና ባልተወዳደረባቸው አካባቢዎች ጭምር ህዝብ የሰጠኝ ድምጽ ተሰርቋል ብሎ ወደሁከት መግባቱ ይታወቃል።


በመሰረቱ ዋነኛው የሁከት ቀስቃሽ የነበረው የቀድሞው ቅንጅት በአፈጣጠሩም የፌደራል መንግስቱን ስልጣን ለመረከብ የሚያስችል የህዝብ ድምጽ ሊያገኝ የሚችል ፓርቲ አልነበረም። ምክንያቱም ፓርቲው አሃዳዊ ስርአት የመመስረት ፖሊሲ ስለነበረው፣ በኢትዮጵያ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች ተቀባይነት አልነበረውም። የቀድሞ ቅንጅት ደጋፊዎች በአማራ ክልል የተገደቡ ነበሩ። ከዚህ በተጨማሪ አዲስ አበባን ጨምሮ በጥቂት የሃገሪቱ ትልልቅ ከተማዎችም ደጋፊዎች እንደነበሩት አይካድም።


ከዚህ ውጭ በሁሉም የኢትዮጵያ ክልሎች ደጋፊ አልነበረውም። በኦሮሚያ፤ ትግራይ፤ አፋር፤ ደቡብ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች፤ ኢትዮ ሶማሌ፤ ጋምቤላ፤ ቤኒሻንጉል ጉምዝ፤ ሃራሪ ክልሎች የቀድሞው ቅንጅት ደጋፊዎችም መራጮችም አልነበሩትም። በተጨባጭም የታየው ይህ ነው። በኦሮሚያና በደቡብ ከፍተኛ ሊባል የሚችል ደጋፊ የነበረውና የኢህአዴግ ተፎካካሪ የነበረው የኢትዮጵያ ዴሞክራቶች ሃይሎች ህብረት ወይም ህብረት ነበር። የምርጫው ውጤትም ይህን አሳይቷል። ህብረት በሁለቱ ክልሎች ከገዢው ፓርቲ ቀጥሎ ከፍተኛ መቀመጫ አግኝቷል። ቅንጅት ህብረት ባሸነፈባቸው የምርጫ ክልሎች ጭምር ኢህአዴግ አጭበርብሮኛል ሲል እንደነበረ ይታወሳል።


ይህ ሁኔታ ድርጅቱ ቀድሞውኑም ስልጣን የመመንተፍ እንጂ በህዝብ ድምጽ የተሰጠውን ያህል የመቀበል ዓላማ እንዳልነበረው ያመለክታል። ሁከቱን ያስነሳውም ለዚህ ነበር። ሁከት ያነሳሳውና በመጨረሻም የሁከት ክተት ያወጀው ደግሞ በድብቅ ሳይሆን ራሳቸውን ተቃዋሚ ፕሬስ ብለው በሚጠሩ በነጻ ፕሬስ ሽፋን በሚንቀሳቀሱ ጋዜጦች ነበር። ጋዜጦቹ ያወጁትን የሁከት ጥሪ አሁንም ከቤተመጻህፍት ክምችት አውጥቶ መመልከት ይቻላል። በዚህ ሁከት በመቶዎች የሚቆጠሩ የዋህ ኢትዮጵያውያን ህይወት ጠፍቷል፤ የጸጥታ አስከባሪ ሃይል አባላትም ተገድለዋል። በሚሊየኖች ብር የሚገመት የግለሰቦች፣ የህዝብና የመንግስት ንብረት ወድሟል።


ይህ ምርጫውን ተከትሎ ቅንጅት የገባበት አካሄድ ዴሞክራሲያዊ አልነበረም። የህግ የበላይነትንም የሚጻረር ነበር። መንግስት ይህን ሁከት በመቀልበስ የህግ የበላይነትን የማስከበር ህገመንግስታዊ ግዴታ አለበት። በዚህ መሰረት አቃቤ ህግ ሁከቱን በመጠንሰስ፣ በመምራትና በመፈጸም ወንጀል የጠረጠራቸውን ግለሰቦች በቁጥጥር ስር አውሎ በይፋ የፍርድ ሂደት ጉዳያቸው እንዲታይ አድርጓል። የፍርድ ሂደቱ በእንግሊዘኛና በፈረንሳይኛ ቋንቋ እየተተረጎመ የውጭ ታዛቢዎች በተገኙበት ነበር የተካሄደው። ክሪስ ሰሚዝ ይህን ጉዳይ ያውቃሉ ብዬ እገምታለሁ። ይሁን እንጂ ኢትዮጵያን በተመለከተ የቸከቸኩት ሰነድ ላይ የሰዎችን መታሰር ከማንሳት ያለፈ፣ ስለሁከቱ አነሳስና ስለፍርድ ሂደቱ አንዲትም ቃል አላሰፈሩም።


የክሪስ ስሚዝ ሰነድ በመቀጠል ወደምርጫ 2002 እና 2007 ይሸጋገራል። ሰነዱ ኢህአዴግ 99 ነጥብ 6 በመቶ የምክር ቤት መቀመጫዎችን አሸንፌበታለሁ ያለው የ2002 ምርጫ እንዲሁም 546 መቀመጫዎችን አሸንፌበታለሁ ያለው (አንዷን መቀመጫ ለማን ሰጥተው እንደሆነ አይታወቅም) የ2007 ምርጫ ነጻና ፍትሃዊ አልነበረም፤ የኢህአዴግን ብቸኛ ገዢነት ያረጋገጠ ነው ይላል።


በቅድሚያ የአንድ ምርጫ ነፃና ፍትሃዊ መሆን የሚለካው በውጤቱ ሳይሆን በምርጫው ሂደት ነው። ክሪስ ስሚዝ ይህን ጠንቅቀው ያውቃሉ። ይሁን እንጂ በ2002 እና 2007 የተካሄዱት ምርጫዎች ሂደት ነጻና ፍትሃዊ አለመሆኑን የሚያሳይ አንድም አስረጂ አልጠቀሱም። ሁሉም ኢትዮጵያዊ እንደሚያስታውሰው ምርጫው እስኪጠናቀቅ የነበረውን ሂደት በተመለከተ ሁሉም ተፎካካሪ ፓርቲዎች፣ ሂደቱ እንከን የለሽ መሆኑን መስክረው ነበር። ሂደቱ ችግር አለበት ያለ የምርጫ ታዛቢም አልነበረም።


ሁሉም የምርጫ ታዛቢዎች የሂደቱን ነጻና ፍትሃዊነት አረጋግጠው ምስክርነት ሰጥተዋል። የምርጫ ሂደት ነጻና ፍትሃዊ ከሆነ ውጤቱ ምንም ይሁን ምን ትክክልና ተገቢ ነው። ታዲያ፣ ክሪስ ስሚዝ በ2002 እና 2007 የተካሄደው ምርጫ ነጻና ፍትሃዊ አለነበረም ያስባላቸው ምን ይሆን? መልሱ ቀላል ነው። አሜሪካ የተጠጉ የኤርትራ የትርምስ ስትራቴጂ አስፈፃሚ ቡድኖች የነገሯቸውን እንደወረደ ስለቸከቸኩት ነው፤ በቃ።


ክሪስ ስሚዝ ያዘጋጁት የህግ ሰነድ ረቂቅ ነው፤ የፖለቲካ ፓርቲ መግለጫ አይደለም። ይሁን እንጂ የሰነዱ አገላለጽ የህግ ሳይሆን ፖለቲካዊ ነው። ኢህአዴግ በ2002ም ይሁን በ2007 ምርጫ ለሁሉም የምክር ቤት መቀመጫዎች አለመወዳደሩ ይታወቃል። ኢህአዴግ የተወዳደረው በኦሮሚያ፤ በአማራ፤ በደቡብ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦችና በትግራይ ክልሎች እንዲሁም በአዲስ አበባ ለሁሉም መቀመጫዎች፣ በሃራሪና ብድሬደዋ ከተሞች ለተወሰኑ መቀመጫዎች ነበር። በአፋር፣ በኢትዮጵያ ሶማሌ፣ በቤኒሻንጉል ጉምዝ፣ በጋምቤላ ለአንድም መቀመጫ አልተወዳደረም። በሃራሪና በድሬደዋም ለሁለት መቀመጫዎች ብቻ ነው የተወዳደረው። ያልተወዳደረበትን ድምጽ ደግሞ ማግኘት አይችልም።

 

ስለዚህ ኢህአዴግ 99 ነጥብ 6 ወይም ሁሉንም የምክር ቤቱን መቀመጫዎች ሊያሸንፍ አይችልም፤ አሸንፎም አያውቅም። የህግ ሰነድ ላይ ይህ በትክክል መቀመጥ አለበት። 99 ነጥብ 6 በመቶ፣ ሁሉንም የምክር ቤት መቀመጫ አሸነፈ የሚለው ወሬ፣ የምርጫው ውጤት የጎመዘዛቸው አንዳንድ ተቃዋሚዎችና አሜሪካ መንግስታዊ ባልሆነ ድርጅትነት መዝግባቸው ከኤርትራ መንግስት ጋር የሚሰሩ ተቃዋሚ ነን ባዮች የሚያወሩት ፖለቲካዊ አገላለጽ ነው። ይሀ ሁኔታ ክሪስ ስሚዝ ሰነዱን ሲያዘጋጁ ጉዳዩን በቅጡ ለማጥናት እንኳን ሳይጨነቁ ተቃዋሚዎቹ የነገሯቸውን እንደወረደ የቸከቸኩት መሆኑን ያሳያል። ይህን ያደረጉት ምናልባት የሰጧቸው ህጋዊ ጉቦ ልባቸውን ነስቷቸው ይሆን?


የክሪስ ስሚዝ ሰነድ በዚህ አያበቃም። ባለፈው ዓመት በአማራና በኦሮሚያ ተቀስቅሶ የነበረውን ሁከትና በሁከቱ የጠፋውን የሰው ህይወት ይጠቀሳሉ። ተገፍተናል (marginalized) በሚሉ የኦሮሞና የአማራ ብሄሮች የተቀሰቀሰ እንደሆነ አድርገው ነው ያቀረቡት። ሚ/ር ስሚዝ ሊነገሩን የፈለጉት የኢትዮጰያ መንግስት የአንድ ብሄር የበላይነት የሰፈነበት፣ ሌሎች ብሄሮች የተገፉበት መሆኑን ነው።


በመሰረቱ በኢትዮጵያ ፌደራላዊ ሥርአት ይህ ሊሆን አይችልም። ክልሎችና ሌሎች የአስተዳደር እርከኖች በብሄር ላይ በመመስረት ነው የተዋቀሩት። ሁሉም የኢትዮጵያ ብሄሮች ወይም ብሄረሰቦች በየአካባቢያቸው ራሳቸውን በራሳቸው ነው የሚያስተዳድሩት። ኦሮሚያን ትግሬ ወይም አማራ ሊያስተዳደር አይችልም። አማራን ትግሬ ወይም ኦሮሞ በበላይነት ማስተዳደር የሚያስችለው ምንም ክፍተት የለም።


የፌደራል መንግስቱ ከፍተኛው የስልጣን አካል በሆነው የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሁሉም ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች በህዝባቸው ቁጥር ልክ ውክልና አላቸው። በፌደራል ምክር ቤት ውስጥ ከፍተኛ ውክልና ያለው የኦሮሞ ብሄር ሲሆን ቀጣዩ የአማራ ብሄር ነው። በፌደራል መንግስት አስፈፃሚ ውስጥም ብቃትንና የብሄር ተዋጽኦን መሰረት ያደረገ ሹመት ነው የሚሰጠው።

 

እውነታው ይህ ሆኖ ሳለ፣ ክሪስ ስሚዝ ባለፈው ዓመት በኦሮሚያና በአማራ ክልል ተቀስቅሶ የነበረውን ሁከት ከመገለል ጋር ማገናኘት ለምን አስፈለጋቸው? መልሱ ቀላል ነው። ክሪስ ሰሚዝ ኢትዮጵያን ብሎም ቀጠናውን ለማተራመስ የሚንቀሳቀሰው የኤርትራ መንግስት ጉዳይ አስፈጻሚዎች ኢትዮጵያ ውስጥ የእርስ በርስ ግጭት ለመፍጠር የሚያወሩትን የትግሬ የበላይነት አለ የሚል ወሬ እንደወረደ ስለተቀበሉ ነው። እውነታው ምንም አላሳሰባቸውም። ይህ ክሪስ ስሚዝን የግጭት አጋፋሪ ያደርጋቸዋል።


በመሰረቱ በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች ተቀስቅሶ የነበረው ተቃውሞ ዋና መንስኤ የመልካም አስተዳደር መጓደልና የኪራይ ሰብሳቢነት ችግር ነው። እርግጥ ክሪስ ስሚዝ እንደጠቀሱት ተቃውሞው የአንድ ብሄር የበላይነት ያለ በማስመሰል የኤርትራ የትርምስ ስትራቴጂ አስፈጻሚዎች ባካሄዱት ቅስቀሳ ወደአውዳሚ ሁከትነት ተቀይሯል። በአንዳንድ አካባቢዎች ደግሞ የዘር ማጥራት ባህሪ ያለው እርምጃ እስከመውሰድ የዘለቀ ጸያፍ ድርጊት ተፈጽሟል።


አሜሪካ ተቀምጠው ለክሪሰ ስሚዝ ወሬ የሚያቀብሏቸው ወገኖች ኢትዮጵያ ውስጥ በሰሜን ጎንደር ዞን የዘር ማጥራት እርምጃ እንዲወሰድ ማስደረጋቸውን ለምን ዘነጉት? የክሪስ ስሚዝ ወሬ አቀባዮች የቀሰቀሱት ሁከት በህዝቡ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ላይ ያስከተለውን መስተጓጎል፤ በግል ባለሃብቶች (በውጭ ባለሃብቶች ጭምር) ኢንቨስትመንቶች ላይ፣ በማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ተቋማት ላይ፣ በሃይማኖት ተቋማት ላይ ያስከተለውን ውድመት፣ ሰላም ለማስከበር በተሰማሩ የፖሊስና የሚሊሻ አባላት ህይወትና አካል ላይ ያደረሰውን ጉዳትስ ለማን ይሆን የተዉት?


ይህን አሜሪካ የሚገኙ የክሪስ ስሚዝ ወዳጆች የቀሰቀሱትን ከፍተኛ ሰብአዊ ቀውስ ያስከተለ፣ ህገመንግስታዊ ሥርአቱን ለአደጋ ያጋለጠ ሁከት በተለመደው ህግን የማስከበር እርምጃ መከላከል የማይቻልበት ደረጃ ላይ ሲደርስ መንግስት ህገመንግስቱ በሚፈቅደው መሰረት የአስቸኳይ ጊዜ ሁኔታ አወጀ። በቅድሚያ የአስቸኳይ ጊዜ ሁኔታ አዋጁ ህገመንግስታዊ መሆኑ መታወቅ አለበት። ክሪስ ስሚዝ ግን እንደችግር ብቻ ነው ያዩት። ይህን መነሻ በማድረግ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ እንዲነሳ ጠይቀዋል።


የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁ ሁኔታዎች ተረጋግተው በተለመደ የህግ ማስከበር አሰራር ሰላምና መረጋገትን መጠበቅ ወደሚቻልበት ደረጃ በመደረሱ ህገመንግስቱ በሚያዘው መሰረት ተነስቷል። በመሆኑም በዚህ ላይ ብዙ ማለት አልፈልግም። ክሪስ ስሚዝ ሌላ ያነሱት ጉዳይ የፀረ ሽብርተኝነት ህጉንና የሲቪክ ማህበራትና የበጎ አድራጎት ድርጅቶች አዋጆችን የሚመለከት ነው። በዚህ ጉዳይ ላይ ብዙ ስለተባለ ደግሜ ባላነሳው እመርጣለሁ። ይሁን እንጂ ክሪስ ስሚዝ የኢትዮጵያን ገጽታ ለማጠየም ያዘጋጁት ሰንድ ዋና አጀንዳ ስላደረገው ወቅቱ በሚጠይቀው ልክ በመጠኑ እመለከተዋለሁ።


ክሪስ ስሚዝ አዋጆቹ ይሰረዙ ወይም ይሻሻሉ ሲሉ እንደመጣላቸው ወይም ብር የከፈሏቸው ሰዎች በሉ እንዳሏቸው ነው የቸከቸኩት። በመሰረቱ ኢትዮጵያ የጸረ ሽብርተኝነት ህግ ያወጣችው ግልጽና ደራሽ የሽብር ጥቃተ አደጋ ሰላለባት ነው። ኢትዮጵያ በ1980ዎቹ አጋማሽ ጀምሮ በተለያዩ ቡድኖች የሽብር ጥቃት ተፈጽሞባታል። በይፋ የሽብር ጥቃት ኢላማቸው መሆኗን ያወጁትም ቁጥር ቀላል አይደሉም።


ከዚህ በተጨማሪ በዓለም አቀፍ ደረጃ እይተስፋፋ የመጣውንና ዓለም አቀፍ ባህሪ ያለውን የሽብር ጥቃት ለመከላከል የተባበሩት መንግስታትና የአፍሪካ ህብረት ስምምነቶች፣ ሃገራት የጸረሽብርተኝነት ህግ እንዲያወጡ ያስገድዳሉ። አዋጁ በእነዚህ መሰረታዊ ምክንያቶች ነው የወጣው። ፈጽሞ ሰላማዊ የተቃውሞ እንቅስቃሴን የማፈን ዓላማ የለውም። ይህን ማድረግ የሚያስችል ድንጋጌዎች አለው የሚልም እምነት የለኝም።


የጸረ ሽብርተኝነት ህጉ ችግር አለበት ከተባለም የሚሻሻለው በአሜሪካ ጥያቄ ሳይሆን፣ ጉዳት ያደርስብናል በሚሉ በሰላማዊ መንገድ የሚንቀሳቀሱ አካላት ብቻ ነው። እርግጥ እስካሁን የትኛው የጸረሽብርተኝነት ህጉ አንቀጽ ችግር አለው እንደሚሉ በግልጽ ባይናገሩም፣ ህጋዊ ሆነው የሚንቀሳቀሱ ፓርቲዎችም አዋጁን ሲቃወሙት ይሰማል። በዚህ መሰረት ገዢው ፓርቲና በሃገር አቀፍ ደረጃ የሚንቀሳቀሱ የፖለቲካ ፓርቲዎቸ በማካሄድ ላይ በሚገኙት ድርድር ህጉን ለማስተካካል ጉዳዩን በአጀንዳነት ይዘውታል። ወጤቱን አብረን እንመለከታለን።


የሲቪክ ማህበራትና የበጎ አድራጎት ድርጅቶች ምዝገባ አዋጅን በተመለከተ፣ አዋጁ በመሰረቱ የሲቪክ ማህበራትንና በጎ አድራጎት ድርጅቶችን እንቅስቃሴ የመገደብ ዓላማ የለውም። የአዋጁ ዓላማ ማህበራቱ የሃገሪቱን ዴሞክራሲ ማጎለበት በሚያስችል፣ ከማህበራቱ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጥቅም የሚጠብቀውን ህዝብ ተጠቃሚነቱን በሚያረጋግጥ ሁኔታ የሚንቀሳቀሱበትን ስርአት ማበጀት ነው። አዋጁ ሃገር በቀል ሲቪክ ማህበራት በሃገሪቱ ፓለቲካዊ - ዴሞክራሲና የሰብአዊ መብት አያያዝ ጉዳዮች ላይ ያለምንም ገደብ መሳተፍ እንደሚችሉ ይደነግጋል። የውጭ ማህበራት ግን ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ልማት ውስጥ የመሳተፍ መብት ብቻ ነው ያላቸው። ይህ የሆነው የሃገሪቱ ፖለቲካዊ ጉዳይ የመንግስት ስልጣን ብቸኛ ባለቤት የሆነው የኢትዮጵያ ህዝብ ጉዳይ ብቻ በመሆኑ ነው። ዴሞክራሲውን ማሳደግ፣ ሰብአዊ መብትን ማረጋገጥ፣ ዘላቂ ሰላምን ማስፈን . . . የሚቻለውም በራስ አቅም ብቻ መሆኑ ስለታመነበት ነው።


የውጭ ሲቪክ ማህበራት በገንዘብ የሚደግፋቸውን አካል ወይም መንግስት ጥቅም ከማስጠበቅ ነጻ ሊሆኑ ስለማይችሉ፣ የህዝቡን ዘላቂ ጥቅም ታሳቢ ያደረገ የዴሞክራሲ ግንባታ፣ የሰብአዊ መብት አያያዝ ወዘተ ተግባራትን ማከናወናቸው ዋስትና የለውም። ዴሞክራሲን በመገንባት ሰበብ በተለያዩ ሃገራት ጥቂቶች በተሳተፉበት የከተማ ሁከት የመንግስት ለውጥ የማድረግ ሙከራዎች የተካሄዱት በውጭ ሲቪክ ማህበራት አማካኝነት መሆኑ ምስጢር መሆኑ ያበቃበት ጊዜ ላይ እንደምንገኝ ማስታወስም ተገቢ ነው። ዴሞክራሲን በማስፋፋትና ሰብአዊ መብትን በማስከበር ሽፋን የሚንቀሳቀሱ የውጭ ሲቪክ ማህበራት በመሯቸው የቀለም አብዮቶች የተፈጸሙት የመንግስት ለውጦች ሃገራቱን ትርምስ ውስጥ ከማስገባት ያለፈ አንድም ቦታ ላይ ዘላቂ ሰላም አላመጣም።


ከዚህ በተረፈ በኢትዮጵያ የሚንቀሳቀሱ የውጭ በጎ አድራጎት ድርጅቶች የሚያነሱት ጉዳይ፣ አስተዳደራዊ ወጪን የሚገድበውን የአዋጁ ድንጋጌ የሚመለከት ነው። የዚህ ድንጋጌ ዓላማ በጎ አድራጎት ድርጅቶቹ በህዝብ ስም የሚያመጡትን ሃብት ለራሳቸው ተቀራምተው እንዳይጨርሱት መከላከል የሚያስችል አሰራር መዘርጋት ነው። በርካታ በጎ አድራጎት ድርጅቶች በድሆች ስቃይ ከለጋሾች ሰብስበው የሚያመጡትን የእርዳታ ገንዘብ ለራሳቸው ተቀራመተው ጥቂት የተንደላቀቁ ቱጃሮችን ያፈሩ መሆናቸውን ማስታወስ ይገባል። ያም ሆነ ይህ፣ ከዚህ አስተዳደራዊ ወጪ ጋር በተያያዘ በትክክል ስራቸውን እንዳይሰሩ እንቅፋት የፈጠረ ሁኔታ ካለም ይህን በውይይት ማስተካካል ይቻላል። ይህ ሂደት የተጀመረ ይመስለኛል። በመሆኑም ከሪስ ስሚዝ የቸከቸኩት ኢትዮጵያን የሚመለከት ረቂቅ የውሳኔ ሰነድ በሃገራቸው የተሸሸጉ የኤርትራ የትርምስ ስትራቴጂ አስፈጻሚዎች የነገሯቸው መሰረተ ቢስ ወሬ እንደወረደ የሰፈረበት፣ ከእውነታ የራቀ ነው።


ክሪስ ስሚዝ በኢትዮጵያ ላይ ያዘጋጁት ሰነድ ተቀባይነት አግኝቶ ይጸድቃል የሚል ግምት የለኝም። ቢጸድቅም ኢትዮጵያ የተያያዘችው የሰላም፣ የልማትና የዴሞክራሲ ጉዞ ላይ የሚያስከትለው አሉታዊ ተጽእኖ አይኖርም። አሜሪካና ኢትዮጵያ የሰላምና የልማት አጋረነት ቢኖራቸውም፣ አሜሪካ ብቸኛዋ የኢትዮጵያ አጋር አለመሆኗንም ማስታወስ ተገቢ ነው።


በአጠቃላይ ክሪሰ ስሚዝ ሰነዱን ለማዘጋጀት ድፍረት የሰጣቸው የሃገራቸው መንግስት የሚከተለው በ1970ዎቹ የተነደፈ አዲስ የዓለም አሰላላፍ/New Worled Order የተሰኘ ሃገራትን በተዕእኖ ስር የመጣል ስትራቴጂ ነው። ይህ ስትራቴጂ ያረጀና ያፈጀ በክፍል አንድ ጽሁፍ ላይ እንደተገለጸው በራሷ በአሜሪካም ላይ ጭምር አደጋ ያስከተለ፣ ባለንበት ዘመን አሜሪካን የዓለማችን አደገኛ ሃገር ያሰኘ ነው። አዲስ ብቅ ያሉ የኢኮኖሚ ልዕለ ሃያላን ሃገራት፣ የጋራ ጉዳዮች ላይ በመመሰረት መጠቃቀም ላይ የተመሰረተ አዲስ የዓለም አሰላለፍ ስትራቴጂ ነድፈው ተግባራዊ እያደረጉ መሆኑም መስተዋል አለበት።


የቻይና ቤልት ኤንድ ሮድ ፕሮጀክት መጠቃቀም ላይ የተመሰረተ የዘመናችን የዓለም አሰላለፍ ስትራቴጂ መሆኑን ልብ ይሏል። ክሪስ ስሚዝ የተመረኮዙት የአሜሪካ የዓለም አሰላለፍ ስትራቴጂ ዝሏል። ክሪስ ስሚዝ ይህን ቢያስተውሉ ተገቢ ይመስለኛል። ያረጀውና የዛለው የአሜሪካ የዓለም አሳለፍ ስትራቴጂ አሜሪካን ከዓለም ከመነጠልና እንደስጋት እንድታይ ከማድረግ ያለፈ የትም የማያደርስ ነው።


ያም ሆነ ይህ ክሪስ ስሚዝ አሁን ኢትዮጵያ ላይ ለቸከቸኩት ሰነድ የቅርብ አነሳሽ ምክንያት የአሜሪካ መንግስት ያለአግባብ ኢትዮጵያን እንዲጫን የሚፈልጉ በአሜሪካ በመንግስታዊ ድርጅትነት የተመዘገቡ የኤርትራ መንግስት ምስራቅ አፍሪካን የማተራመስ ስትዳቴጂ አስፈፃሚዎች በሎቢ ክፍያ ሽፋን ያቀረቡላቸው ህጋዊ ጉቦ ነው። ሰነዱን በተዘዋዋሪ መንገድ የምስራቅ አፍሪካ ቀጠናን የማተራመስ ስትራቴጂ አስፈጻሚ ቡድኖች ያዘጋጁት እንደሆነ አድርጎ መውሰድ ይቻላል። ክሪስ ስሚዝም ሆኑ አሜሪካ በሃገራት ሉዓላዊነት ውስጥ ጣልቃ እንድተገባ ህጋዊ ጉቦ እየከፈሉ የጫና የውሳኔ ሰነድ የሚያስጽፉ ቡድኖች፣ አሜሪካ የምትከተለው የዓለም አሰላለፍ ስትራቴጂ የትም የማያደርስ የዛለ መሆኑን ማስታወስ አለባቸው። እናም የዛለ ስትራቴጂ የተመረኮዘው H.RES.128 እዳው ገብስ ነው።

 

-    ባክኗል የተባለው የሕዝብ ሐብት ይፋ እንዲሆን እና ተጠያቂ እንዲበጅለት ጥሪ አቅርበዋል

 

ባሳለፍነው ሳምንት የቤንሻንጉል ጉምዝ የግብርና ኢንቨስተሮች ማህበር አባላት፣ የደቡብ ኦሞ ጋምጎፋና ስገን ዞኖች የግብርና ኢንቨስትመንት ህብረት፣ የሶማሌ የእርሻ ኢንቨስተሮች ህብረት አባላት፣የጋምቤላ እርሻ ኢንቨስተሮች ሁ //ማህበር አባላት እንዲሁም በሌሎች አከባቢዎች በዘርፉ የተሰማሩ አልሚዎች ለጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ አጋጥሞናል ያሉትን ተግዳሮቶች እና ምላሽ የሚሹ ጥያቄዎችን በጽሁፍ አቅርበዋል፡፡

ቅሬታቸውን ያቀረቡትን መንግስት በግብርናው ዘርፍ የሰነቀውን ራዕይ ተጋሪ በመሆን የተሻለ ሥራዎችን ለመስረት መሆኑን አስፍረው፣ “በሀገራችን እየተፈጠረ ያለውን የምግብ እጠረት ለመቀነስ ብሎም በዘላቂነት የምግብ ዋስትና ለማረጋገጥ ከመንግስት ጋር እጅ ለእጅ ተያይዘን ለተግባራዊነቱ” ተደማሪ ለመሆን የቀረበ አቤቱታ ነው ሲሉ ገልጸዋል፡፡

አያይዘውም፣ የግብርና ኢንቨስትመንት በሰው ሰራሽ እና በተፈጥሮ በሚከሰቱ ችግሮች ከፍተኛ ተግዳሮቶች የሚገጥመው የሥራዘርፍ በመሆኑ አውቀን፣ የሚጠበቅብን መስዋዕትነት ጭምር ለመክፈል ወስነን ነው፤ ወደግብርና ኢንቨስትመንት የተሰማራ ነው፡፡ በዚህ ደረጃ በአእምሮ እና በቁስ እራሳችን አዘጋጅተን የመንግስትን ራዕይ  ተጋርተን ወደ ሥራ ብንገባም በመንግስት ዘርፉን እንዲደግፉ የተቀመጡት አንዳንድ ኃላፊዎች የሰነቅነውን አብሮ የማደግ ራዕይን ለማኮላሸት ከጫፍ ስለደረሱ ክብርነትዎ አቤቱታችን በቀናነት እና ኃላፊነት ባለው መልኩ እንዲመለከቱልን እና ምላሽ እንዲሰጡን እንጠይቃለን ሲሉ ተማፅነዋል፡፡

 በዚህ ጹሁፍም የማሕበራቱ ተግዳሮቶች ምን ይመስላሉ? አስተዳደራዊ እና ፖለቲካዊ ችግሮች መነሻቸው ምንድን ነው? በአማራጭነት ያነሷቸው ሃሳቦች ይዘታቸው ምን ይመስላል? ምላሽ የሚጠይቁ ጥያቄዎቻቸው የትኞቹ ናቸው? የሚሉትን ከደብዳቤው መንፈስ በወፍ በረር ለመመልከት የተዘጋጀ ነው፡፡

 

ማሕበራቱ በግብርና ኢንቨስትመንት ለምን ተሰማሩ?

መንግስት በዘላቂነት ኢኮኖሚው ያረጋጋል፤  ይደግፋል፤ ያሳድጋል ግብርናውን ዋንኛው የትኩረትና የቅድምያ የልማት ሴክተር በማድረጉም በአቋሙ በመጽናትና በማሻሻል ዘርፉን ይደግፋል በሚል የመንግሰት የልማት አቅጣጫ በመደገፍና በማመን ወደዚህ ከፍተኛ መስዋእትነት የሚጠይቅ ስራ መግባታቸውን አሻሚ ባልሆነ መንገድ አቅርበዋል፡፡

አሁን ላይ ማሕበራቱ መንግስት በግብርና ኢንቨስትመንት የሚከተለው አቋምና አቅጣጫ ከዚህ በፊት በመንግስት ላይ የነበራቸውን እምነት እየመነመነ መምጣቱን አስፍረው፤ ተጠያቂ ያደረጉት አጠቃላይ የመንግስት አሰራር ሳይሆን፣ “በመንግስት ቢሮክራሲ ውስጥ ጭምብል ለብሰው ለኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ ልዕልና ተግተው የሚሰሩ እና በጸረ ልማት መስመር የተኮለኮሉ አንዳንድ ኃይሎች እና አሰራሮችን ነው፡፡ ስለዚህም፣ “ተገቢውን የማስተካከያ እርምጃ በእርስዎ (በጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም) በኩል እንዲወሰድልን” ይህንን አቤቱታ ለመጻፍ ተገደናል ብለዋል፡፡

አያይዘውም፤ “በግልፅ ማስፈር የምንፈልገው ፍሬነገር፣ እኛ በግብርና ኢንቨስትመንት የተሰማራን ባለሃብቶች እንደሌሎች የውጭ ዜጎች አማራጭ ሀገር ይዘን አይደለም፡፡ በአጭር ጊዜም ከኢንቨስትመንቱ ትርፍ እናገኛለን ብለን ሳይሆን ትርፍና ኪሳራችን አስልተን በረጅም ጊዜ ውጤታማ እንደምንሆን በመተማመን ነበር፡፡ ከላይ ያሰፈርነው እምነት ባይኖረን ኖሮ፣ በዚህ ከባድ የስራ ዘርፍ ተሰማርተን ሀገር እና ሕዝባችን እንጠቅማለን ብለን ፈጽሞ አንሞክረውም ነበር፤ ከቤተሰቦቻችን ርቀን ከፍተኛ የፀጥታ ሥጋት ባለባቸውና የሕይወት መስዋዕትነት በሚያስከፍሉ ሥፍራዎች አንሰማራም ነበር፤ በተቃራኒው እንደሰው ከውጭ የተመረቱ ምርቶችን በማከፋፈል ኮሚሽን ኤጀንት በመሆን ሀገራዊ ፋይዳ በሌላቸው፣ ግን በጣም አትራፊ በሆኑ ቀላል የሥራ ዘርፎች ላይ መሰማራት እንችል ነበር፡፡ የመረጥነው መስመር ምንም ያህል መስዋዕትነት የሚጠይቅ ቢሆንም የመንግስትን ረጅም የልማት ራዕይ የሚጋራ ነው፡፡ አሁንም የምንመርጠው ፋይዳው ብዙ የሆነው የልማት መስመር ነው፡፡ ዳሩግን ሥራችንን ለማከናወን፣ በእምቅ ፍላጎት የታሹ ውስብስብ ችግሮች ተጋርጠውብናል” ሲሉ ለመንግስት አቤት ብለዋል፡፡

 

 

ማሕበራቱ በዚህ ዘርፍ ያጋጠሟቸው ችግሮች ምንድን ናቸው?

ችግሮቹን ጠቅለል አድርገው ሲያስቀምጧቸው፤ “ወደስራ ከተገባ በኋላ የፖሊሲና የመመሪያ መለዋወጥና ፍትሀዊ ያልሆነ የመሬት ሊዝ ክፍያ፤ በመሰረተ ልማት እጥረት ምክንያት ለከፍተኛ ኪሣራ መዳረግ፤ የመልካም አስተዳደር መጓደል፤ የጸጥታ አለመኖርና የሦስተኛ ወገኖች የመሬት ወረራ፤ ለሚቀርቡ አቤቱታዎች ዘርፉ በሚፈልገው መልኩ አስቸኳይ መልስና መፍትሄ አለመስጠትና ድጋፍና ክትትል ደካማ መሆን ተቀራርቦ አለመስራት፤ የግብአት አቅርቦት አለመኖርና የገበያ ውጣ ውረድ እና ሌሎችም፤ ናቸው፡፡”

 

የፖሊሲና የመመሪያ መለዋወጥ እና ፍትሀዊ ያልሆነ የመሬት ሊዝ ክፍያ

አሁን አሁን የመንግስት ፖሊሲና የመመሪያ መለዋወጥ አዲስ የአሰራር ፋሽን እስከሚመስል ለሕዝብ እየተዋወቀ ነው የሚገኘው፡፡ በተለይ መንግስት የሚከሰስበት የህግ አግባብ የሌለ ይመስል የመንግስት ቢሮክራቶች ሞቅ ሲላቸው ወይም በአንድም በሌላ መልኩ ውስጣዊ የፖለቲካ መቆራቆዝ ሲገጥማቸው አንዱ ቡድን ብድግ ብሎ፤ ፖሊሲ መመሪያ ሲለውጥ ሆን ብሎም የተወሰኑ አካሎችን ለመጉዳት እንደሆነ ይስተዋላሉ፡፡ ለዚህ ጥሩ ማሳያ የሚሆነው የአዲስ አበባ ቤቶች ግንባታ ጽ/ቤት በ40/60 ቤቶች ግንባታ እና እጣ ድልድል ላይ ከገባው ውል ውጪ የፈጸመው ኃላፊነት የጎደለው ተግባር አንድ ነው፡፡ የመስተዳድሩ አስፈፃሚዎች ለፈጸሙት ስህተት እንኳን “ሕዝቡን ይቅርታ አልጠይቅም” ሲሉ ያለሃፍረት በአደባባይ ተናግረዋል፡፡

መንግስት ከህዝብ ወይም ከባለድርሻ አካላት ጋር የገባውን ውል በአንድ ጀንበር ተነስቶ ሲለውጥ ጠያቂ የለውም? ወይንስ መብቱን በሕግ የበላይነት ማስከበር የሚችል ወይም ፍላጎት የሌለው ኅብረተሰብ ተበራክቶ ይሆን? ወይንስ በመንግስት ውስጥ በተሸሸጉ ሕገወጥ አስፈፃሚዎች ሕዝቡ ተሰላችቶ ጊዜ እየገዛ ይሆን? ለእነዚህ ጥያቄዎች መልስ ለመስጠት ጥልቅ ጥናት ይፈልጋል፡፡

ወደዋናው ነጥብ ስንመለስ በግብርና ኢንቨስትመንት የተሰማሩ ማሕበራት ከፖሊሲና የመመሪያ መለዋወጥ ጋር በተያያዘ ያሰፈሩት ፍሬ ነገር፤ “የኢትዮጵያ ልማት ባንክ በተለይም በሰፋፊ እርሻዎች ለሚሰማሩ ባለሃብቶች ብድር በመስጠት የግብርና ኢንቨስትመንትን ለመደገፍ የሚሰራ የፖሊሲ ባንክ ሆኖ ሳለ፣ አሁን ላይ ኃላፊነቱን መወጣት በማይችልበት አግባብ ተቀምጦ ይገኛል፡፡በመንግስት ፖሊሲና የማበረታቻ ማዕቀፎች መነሻ፣ ወደዘርፉ የሚገቡ ባለሃብቶች ቁጥራቸው በየጊዜው እየጨመረ መምጣቱ ቢታወቅም፣ ዛሬ ላይ የልማት ባንክ ያወጣቸው የብድር ፖሊሲዎች፤ መመሪያዎችና የአፈቃቀድ ሒደቶች ግን ልማቱን ውርዴ እንደሚያደርጉት ለመገመት የተለየ እውቀት አይፈልግም፡፡ ካስቀመጡት ጸረ-ልማት አቅጣጫም በመነሳት የባንኩ አመራሮች በየጊዜው የሚያጋጥሙ ችግሮች ለመፍታትና ለማለፍ ፍላጎት፣ ቅንነትና ቁርጠኝነት የተላበሱ አለመሆናቸውን ማሳያ አድርጎ መውሰድ ይቻላል፡፡” ብለዋል፡፡

ከላይ ላሰፈሩት አጠቃላይ መገለጫ በመከራከሪያነት ያስቀመጡት፣ በማሕበራት ውስጥ የታቀፉ ባለሃብቶች ቀድሞ በነበረው የልማት ባንክ ውል መሠረት ብድር ወስደው ወደ ሥራ ከገቡ በኋላ፣ ባለሃብቶቹን ባንኩ ሳያማክር እና ምንም ዓይነት ቅድመ ማስጠንቀቂያም ሆነ መረጃ ሳይሰጥ፣ ባንኩ የፖሊሲ እና የመመሪያ ለውጥ በማድረግ የባለሃብቶቹን መብትና ልፋት ሳያስገባ ተግባራዊ ማድረጉ በአብይ ማሳያነት አቅርበዋል፡፡ በተመሳሳይ መልኩ በ40/60 ኮንዶሚኒየም ግንባታ ላይ ንግድ ባንክ የ40/60 የቁጠባ ፖሊሲ አሰራር በማን አለብኝት ጥሶ፤ መቶ በመቶ ለከፈሉኝ ብቻ ነው ኮንዶሚኒየም የማስተላልፈው የሚል አዲስ ፖሊስና መመሪያ አውጥቶ በአደባባይ ለሕዝብ ያቀረበውን ፖሊሲ ሽሯል፡፡ የጠየቃቸው አካል የለም፤ ምክንያቱም “የመንግስት አስፈፃሚዎች” ናቸው፡፡ እውነቱ ግን፤ በባንኩ ቢሮክራሲ ውስጥ እንዲቀመጡ የተደረጉት ኃላፊዎች እምቅ ፍላጎት ምን እንደሆነ ፈልጎ ማግኘት ላይ የተንጠለጠለ ነው፡፡ በሰለጠነው ዓለም የደንበኞቹን ውል የሚበላ ባንክ፤ አንድም ደንበኛ አይኖረውም፤ አንድም በፍርድ ቤት ቀርቦ ተገቢውን ቅጣት ይቀበል ነበር፡፡ በዚህች ሀገርም የሕግ የበላይነት “በመንግስት አስፈፃሚዎች” ላይ መተግበሩ የቅርብ ሩቅ መሆኑ የአደባባይ እውነት እየሆነ መምጣቱ እንደ በጎ እርምጃ የሚታይ ነው፡፡

ወደ ዋናው ጉዳያችን ስንመለስ፤ ልማት ባንክ በግብርና ኢንቨስትመንት በተሰማሩ ማሕበራት ላይ የፈጸመው የፖሊስና የአሰራር ውስልትና ባለሃብቶቹ እንዳስቀመጡት፣ “ወደ እርሻ ዘርፍ ለሚሰማሩ ባለሀብቶች የ25 በመቶ የገንዘብ መዋጮ ካፒታል ከ7 ነጥብ 5 ሚልዮን ብር በላይ እንዲሆን የሚል ገዳቢ ፖሊሲ በማውጣት ከዚህ በታች ካፒታል ያላቸው በተለይም ቀደም ብለው ስራ የጀመሩት በአማካይ በአመታዊ ሰብሎች ላይ ከ900 ሔክታር በታች የእርሻ መሬት ያላቸው ብድር አግኝተው ወደልማት እንዳይገቡ የሚገድብ ከሥራ ውጪ የሚያደርግ መመርያ በማውጣቱ፤ ይህም አነስተኛ የእርሻ መሬት ባላቸው ክልሎች ባለሀብቶች ከባንክ ብድር አግኝተው በዘመናዊ መልኩ እንዳያለሙ የሚያደርግ ኢፍትሀዊ መመርያ ነው፡፡” ብለውታል፡፡

ከላይ የሰፈረው የልማት ባንክ አዲስ ፖሊሲ አይሉት ቀጭን መመሪያ መሰረታዊ ስህተቱ ከደንበኞቹ ጋር የገባውን ብድር አሰጣጥ ውል በአንድ ጀምበር ብድግ ብሎ ማፍረሱ ሲሆን፤ የአንድ ባንክ ዋና እሴት ተብለው ከሚወሰዱት አንዱ ለደንበኞቹ ያለው ታማኝነት መሆኑን የባንኩ ኃላፊዎች ጠፍቶች ግን አይደለም፡፡ እንደዚህ ዓይነት ግብታዊ የፖለቲካ እርምጃዎች የሚወሰዱት፣ በኢትዮጵያ ውስጥ በፖሊሲ ባንክ ደረጃ ተወዳዳሪ የግል ባንኮች ባለመኖራቸው ነው፡፡ ባለሃብቱም የመንግስት ፖሊሲ ባንክ ጥገኛ በመሆኑ መሄጃ የለውም በሚል የሚፈልጉትን ለመቅጣት ግብ አድርገው አለማንቀሳቀሱ ነው፡፡

 በርግጥ ልማት ባንክ እና ንግድ ባንክ በሀገር ደረጃ የብድር ስርዓቱን ለመቀየር ወይም የተሰጡ ብድሮች ሳይበላሹ ለማስመለስ ፍላጎት ኖሯቸው አዲስ ፖሊሲ ለማውጣት ተገደው ቢሆን ኖሮ፤ የመጀመሪያ ሥራቸው የሚሆነው ከሁለቱ ባንኮች 3 ነጥብ 1 ቢሊዮን ብር ለአምስት የውጭ ሀገር ኩባንያዎች ያበደሩትን ገንዘብ ተመላሽ አድርገው ወደ ሥራ ይገቡ ነበር፡፡ ቁም ነገሩ ያለው ግን፣ በውስጣዊ የፓርቲ ፖለቲካ ሽኩቻ በታሸ እምቅ ፍላጎት ውስጥ የተጸነሰ የተወለደ ፖሊሲና መመሪያ በመሆኑ ዋነኛ ግቡ ልማት ሳይሆን፤ ጭቃ ውስጥ ገብተው ለመውጣት መራጨት ላይ ባሉ አስፈፃሚዎች ፍላጎት ላይ የተመሰረተ፤ ግብ መሆኑ ላይ ነው፡፡

ልማት ባንክ ምክንያቱ አጥጋቢ ባልሆነ መልኩ ያወጣውን ተጨማሪ መመሪያዎች ማሕበራቱ ሲያስቀምጡ፤ “ባለሃብቱ ለማልማት ባለው ጉጉት በራሱ አቅም ቀድሞ ያለማውን መሬትና የገዛው ንብረት ተገምቶ በኮላተራል /equity/ አይያዝም፡፡ ለመሬት ልማት የሚሰጠው የብድር መጠን እያንዳንዱ አልሚ ባቀረበው የአዋጭነት ጥናት ሳይሆን የማያሰራና በጥናት ያልተደገፈ በጅምላ በሄክታር 11,000 እስከ 25,000.00 ብር ብቻ እንዲሆን ተደርጓል፤ የአክስዮን ማህበር ድርጅቶች ለግብርና ልማት በማህበሩ ስም ለሚጠይቁት ብድር ያቀረቡት የፕሮጀክት ጥናት በመገምገም ሳይሆን ከኃላፊነታቸውና ከንግድ ሕጉ ውጪ የግል ንብረታቸውን (personal guarantee) እንዲፈርሙ የሚጠይቅ ገዳቢ ፖሊሲ ማውጣቱ፤ የእርሻ ባህሪ የማይመጥን የተንዛዛ የብድር አለቃቀቅ /ከ6 ጊዜ በላይ/ አሰራር መኖር፤ ባንኩ ለግብርና ልማት ለሰጠው ብድር በተበዳሪዎች ባልሆነ ምክንያት በሚቀርብለት አሳማኝ ምክንያትና ለልማቱ በሚኖረው ፋይዳ አፋጣኝ መፍትሄ በመስጠት ኢንቨስትመንቱ የሚቀጥልበት መንገድ ከማመቻቸት ይልቅ ከስረው ወደ ታማሚ ጎራ /NPL/ እና ሓራጅ እንዲገቡ ማመቻቸትና እንደአማራጭ የመውሰድ ችግሮች እንደዳረጋቸው” ለጠቅላይ ሚኒስትሩ በፃፉት ደብዳቤ ጠቅሰዋል፡፡

ማሕበራቱ በአስረጅነት ከጠቀሷቸው ሥጋቶች መካከል፣ በአሁኑ ሰዓት አሳማኝ ባልሆኑና አብዛኛውን በማይወክል “በመንግስት ታዘናል” በሚል ምክንያት ባንኩ ህጋዊ በሆነ መልኩ በውል የተፈደቀላቸው በጋምቤላ የሥራ ማስኬጃ ገንዘብ በሙሉና በከፊል የኢትዮጵያ ልማት ባንክ በመከልከሉ ከ100 በላይ ፕሮጀክቶች ታማሚ ጎራ እንዲገቡ፤ የተቀሩት 92 ፕሮጀክቶች አደጋ ውስጥ እንዲገቡ መደረጋቸው አስታውሰዋል፡፡ እንዲሁም፤ የብድር ማራዘሚያ ለሚጠይቁ ድርጅቶች አስቸኳይ ምላሽ ያለመስጠት፤ ለብድሮች በቂ የእፎይታ ጊዜ ያለመስጠት ሁኔታዎች መኖራቸውን ለጠቅላይ ሚኒስትሩ በፃፉት ደብዳቤ ላይ አስፍረውታል፡፡

ሌላው “የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ለእርሻው ዘርፍ ሲሰጥ የነበረው ብድር እንዲቆም ተደርጓል፡፡” በመህር ደረጃ የልማት ባንክ የፖሊሲ ባንክ ከመሆኑ አንፃር የመንግስት ፖሊሲን እየተከተለ ብድር ማቅረቡ ተገቢ ስለሚሆን እንደአሰራር ተገቢነት አለው፡፡ ሆኖም ግን የንግድ ባንክ በቢሊዮኖች የሚቆጠር ገንዘብ በግብርና ኢንቨስትመንት ለተሰማሩ የውጭ ሀገር ባለሃብቶች ማበደሩ የሚታወቅ ነው፡፡ የተሰጠው ብድር ከካራቱሪ ኩባንያ ጀምሮ የተዘረፈ መሆኑ የአደባባይ ወሬ ነው፤ እካሁን ግን በዚህ “የተበላሸ” ተብሎ በተቀመጠ የብድር ቋት ተጠያቂ የሆነ የንግድ ባንክ ኃላፊ የለም፡፡ ወይም ባንኩ እንዲያበድር አቅጣጫ የሰጠ የፖለቲካ ኃላፊ ካለም ተጠያቂ የሆነበት ሁኔታ የለም፡፡ በዚህ ሁኔታ ውስጥ የሚገኘው ንግድ ባንክ ከዚህ በፊት የሰጠውን የግብርና ኢንቨስትመንት ብድር “የተበላሸ” ብሎ ስያሜ ከመስጠት ውጪ፤ አለተጠያቂነት እንዴት ወደ ልማት ባንክ “የተበላሸው” ብድር ሊዘዋወር ይችላል፡፡ ንግድ ባንክ የሰጠውን ብድር መከታተል ተፈጻሚነቱን ማረጋገጥ እንደሚጠበቅበት እየታወቀ፤ በፖለቲካ ሽፋን አለተጠያቂነት ወደ ልማት ባንክ በድፍኑ ለማስተላለፍ መሞከር፣ የጊዜ ጉዳይ እንጂ ለውጭ ባለሃብቶች በተሰጠው ብድር ሰንሰለት ውስጥ የተሰለፉት ኪራይ ሰብሳቢ የአስፈፃሚ አካላት ተጠያቂ የመሆናቸው ጉዳይ አይቀሬ ነው፡፡

“በአጠቃላይ የአገሪቱ የፋይናንስ ተቋማት ግብርናው ባለው ከፍተኛ ፋይዳ ውጤታማ ለማድረግ የአገሪቱ መልክዐ ምድርና የአየር ሁኔታ፤ የመሬት አቀማመጥ፤ እርሻው የሚለማበት መንገድ (በመስኖ፣ በከርሰ ምድር በዝናብ ውይም በሁሉም) የሚያስፈልገው በቂ ካፒታል የሰው ኃይል፤ ለማገናዘብ በሚችሉበት ሁኔታ በእውቀት ስለማይመሩት ስማይደግፉት በሚቀረበላቸው የአዋጭነት ጥናት ተቀብለው በአግባቡ በመገምገምና የግብርና ባህሪ በማወቅ በወቅት በመለየት በፍጥነት የብደር አገልግሎት ስለማይሰጡ በዘርፉ አመርቂ ውጤት እየመጣ አይደለም፡፡” ሲሉ ማሕበራቱ ያላቸውን ልዩነት በደብዳቤቻው ላይ አስፍረዋል፡፡

 

የኢንቨስትመነትና የመሬት አስተዳደር ሥርዓት እና ሥልጣን መለዋወጥ

በግብርና ኢንቨስትመንት የሚሰማሩ ባለሀብቶች በሚያቀርቡት የአዋጭነት ጥናት እና የማልማት አቅም፤ በሚጠይቁት የመሬት መጠንና የአልሚው ዜግነት ወይም የተመሰረተበት ድርጅት ምክንያት ከዞን እና የክልል ኢንቨስትመንት ፈቃድ በማውጣት የእርሻ መሬቱም ህጋዊ ፎርማሊቲ ካሟላ በኃላ ባላው አሰራር መሰረት ከክልሎችና የኢትዮጵያ የግብርና ኢንቨስትመንት መሬት አስተዳደር ኤጀንሲበሚል ስያሜ በሚኒስትሮች ምክርቤት ደንብ ቁጥር 283/2005 የተቋቋመ የመንግስት መ/ቤት አማካኝነት ሲሰጥ ቆይቷል፡፡

“በፌደራል መንግሥትና በክልሎች የተሰጠው የኢንቨስትመንት መሬት የሚተዳደረው በየክልሉ ዞንና በወረዳ በመሆኑ ባለሀብቶችም ለሚፈጠርባቸው የመልካም አስተዳደር መጓደል፣ የጸጥታ መደፍረስ፣ የፋይናንስና የመሰረተ ልማት እጥረት፣ የመሬት መደራረብ እና ሌሎችም መፍትሄ የሚሹ ችግሮች ከወረዳ እስከ ፌደራል በተቀመጡት ባለድርሻ አካላት አለመናበብ የተፈጠሩ ናቸው፡፡”

“አሁን በግብርና ኢንቨስትመንት ለተፈጠረው እጅግ ከፍተኛ ችግር ዋንኛ ምክንያትም ነበሩ፡፡ አሁን ላይም ለከፍተኛ ውጣ ውረድና ጣልቃገብነት በመዳረጋችን ኢንቨስትመንት እንዲደግፍ የተቀመጠው አካል በፖሊሲው መሰረት ባለመደገፉ መንግስት በማመን ገንዘቡን፤ ጉልበቱ እና ሕይወቱን እየገበረ ያለው አልሚ፣ እየተጉላላ እና ብዙ የተባለለት የግብርና ኢንቨስትመንት በተፈለገው መልኩ ያልተጓዘና አልሚውም ለከፍተኛ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ችግሮች እንዲሁም አላስፈላጊና ፍትሃዊ ላልሆኑ ውሳኔዎች ተዳርጎ ይገኛል” ብለዋል፡፡

 

ፍትሀዊ ያልሆነ የሊዝ ክፍያ

መንግስት የእርሻ መሬት እንዲለማ የተለያዩ ማበረታቻዎች ያደርጋል፡፡ ከእዚህም ውስጥ የእርሻ መጠቀሚያ ዓመታዊ የመሬት የሊዝ ክፍያ የማበረታቻ አካል ዝቅ የተደረገ መሆኑ የሚታወቅ ቢሆንም፣ መመዘኛው በማይታወቅ መልኩ ደረጃ እየተሰጠው ፍትሃዊ ያልሆነ የሊዝ ክፍያ በፌደራልና በክልሎች በተሰጡ የእርሻ መሬቶች በመኖራቸው በዚህም ምክንያትም ፍትሃዊ የልማትና የንግድ ውድድር እንዳይኖር አድርጓል፡፡ ለምሳሌ በደቡብ አሞ ዞን ብቻ ለተለያዩ ባለሀብቶች ከ30 እስከ 600 ብር አመታዊ የሊዝ መጠቀምያ የአከፋፈል ሥርዓት መኖሩ ማሳያ አድርገው አቅርበዋል፡፡

ከመሰረተ ልማት መጓደል ጋር በተያያዘ ለከፍተኛ ኪሳራ መጋለጣቸውን ገልጸው፤ ለአብነት “በደቡብ አሞ ዞን የኦሞ የወደቀው ድልድይ መሬቱ ለባለሀብቱ ከተረከበ በኃላ ለስድስት አመታት ሳይሰራ በመቆየቱ፤ በሳላማጎ ልዩ ወረዳ፤ በደቡብ አሪ ወረዳ፤ በጋምጎፋ ዞን አልግሪን ኃ.የተ.የግ.. ለሰባት ዓመታት መንገድ ያልነበረው በመሆኑ በቤንሻንጉል ጉምዝ ክልል የተለያዩ ወረዳ እንዲሁም ሌሎች አከባቢ የመሰረተ ልማት ችግር ያለባቸው በግብርና ኢንቨስትመት የተሰማሩ አልሚዎች ለከፍተኛ ኪሳራ” መዳረጋቸውን ገልፀዋል፡፡

ከመልካም አስተዳደር መጓደል ጋር በተያያዘ ያስቀመጡት ማሳያ ተፈጽሞ ከሆነ አፋጣኝ እርምት የሚፈልግ ጉዳይ ነው፡፡ ይኸውም፣ “በሀገር ውስጥ እና በውጭ ሀገራት በሚገኙ ሓይሎች በጋራ ተጣምረው ከመንግስት ቢሮዎች በሚላክላቸው የተመረጡ የባለሃብቶች ስም ዝርዝር መነሻ የባለሃብቶች ዘር እየተቆጠረ ለማሸማቀቅ ከፍተኛ ሥራዎች ተሰርተዋል፤ እየተሰሩም ይገኛሉ፡፡ የመንግስት ከፍተኛ ኃላፊዎችም ይህንን መሰል ኃላፊነት የጎደለው ተግባር ሲፈጸም ከማስተባበል ይልቅ ተዘፈቀው ልማቱ ሲጎዳ እያዩ ማስተባበያ እንኳን ለመስጠት ፈቃደኛ አይደለሙ፤ አልፈው ተርፈውም የሸቀጥ አራጋፊው አጋር በመሆን አልቧልታዎች ሲነዙ ይገኛሉ፡፡” ሲሉ ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ክስ አቅርበዋል፡፡

እንዲሁም፤ “ባንኮች የደምበኛቸውን የሒሳብ ቋት ሚስጥር የመጠበቅ ግዴታ በአዋጅ የተጣለባቸው ቢሆንም፣ ከተፈቀደለት አካል ወይም ከፍርድ ቤት ትዕዛዝ ውጪ ሆን ብለው አሳልፈው በመስጠትና በዝርክርክ አሰራሮች ሽፋን የደንበኛቸውን ሕጋዊ መብቶች ሲጥሱ ተገኝተዋል፤ ሕግም እንዲጣስ ተባባሪ ሆነዋል፤ የእርሻ መሬት ተረክቦ ከድርሻው በላይ በራሱ በማሟላት ብድር ቢጠይቅም፣ በፖሊሲ መቀያየር እና ኃላፊነት በጎደላቸው የባለድርሻ አካላት ጫና ብድር እንዲቆም በመደረጉ፣ ባለሃብቱ ወደልማቱ እንዲገባ ሲደረግ የተገባለት ቃል ተፈፃሚ እንዳይሆን በመከልከላቸው አብዛኛው አመታዊ ሰብሎችን ለማምረት የእርሻ መሬት የተረከቡ አልሚዎች፣ በተለይም በደቡብ አሞ ዞን በቤንሻንጉል እና በሶማሌ ክልል ውስጥ የሚገኙ ባለሃብቶች ለከፍተኛ ኪሳራ ተዳርገው ይገኛሉ፤ ኢንቨስትመንቱን እንዲደግፉ የተቀመጡት ባለድርሻዎች ከማስተዋወቅና መሬቱ ከማስረከብ ውጪ እንዲሁም በኢንቨስትመንት አዋጅ የተሰጣቸው ስልጣን መሠረት ባለሀብቱን ተክተው የመሰረተ ልማትና የፋይናንስ አቅርቦት፤ የመልካም አስተዳደርና የጸጥታ ችግር እንዲሁም ሌሎች ማበረታቻዎች በተመለከተ መስራት ሲገባቸው ወደስራ ከገባን በኋላ በተግባር ስለማይደግፉና ይልቁንም ውላቸውን ስለሚቀያይሩ ህጋዊነቱ ፈተና ላይ በመጣል ጉዳት እየደረሰ ይገኛል” ብለዋል፡፡

ከላይ ለሰፈረው አስረጂ አድርገው ያስቀመጡት፤ “በጋምቤላ ክልል ባለሀብቱ በውል ሰጪና ውል ተቀባይ መካከል የተቀመጠው አስገዳጅ ውል ወደጎን በመተው የመሬት የመጠቀምያ የሊዝ ጭማሪ መደረጉ፡፡ በደቡብ ኦሞ ዞን ከፌደራል መሬት የተረከቡ ባለሀብቶች ለአቤቱታቸው መፍትሄ ሳይሰጥበት እየተጠባበቁ እያለ ከውል ውጪ አለአግባብ ይዞታቸው በዞንና በወረዳ መቀነሱን” በደብዳቤያቸው አስፍረውታል፡፡

ከጸጥታ ጋር በተያያዘ የሶስተኛ ወገኖች የመሬት ወረራ በማሳያነት አቅርበዋል፡፡ ይኸውም፣ “በደቡብ አሞ ዞን በናጸማይ ወረዳ የሳግላ ኃላፊነቱ የተ.የግ. ማህበር ለስምንት ዓመታት በሁሉም የሚመለከታቸው የመንግስት ቢሮዎች የሚታወቅና ያልተፈታ የመሬት ወረራ፣ ዝርፍያ፣ አካል ጉዳትና የፍትህ እጦት፤ በኦልግሪን ኃ.የተ. ማህበር ንብረት መያዝና፤ በሉሲ እርሻ ልማት፣ በጸጋዬ ደሞዝ፣ ሲሳይ ተስፋዬ፣ አማኑኤል ገ/መድህን፣ በሀይረዲን እርሻ፤ ልማት የተፈጸመው የመሬት ወረራ አና የምርት ውድመት እንዲሁም የሰራተኞች ሞት፤ በጋምቤላ የተፈጠረው የሙርሌ ጥቃትና የጎሳ ግጭት እንዲሁም የብዙ ሠራተኛና ባለሀብት ሞትን” ጠቅሰው ለጠቅላይ ሚኒስትሩ ጽፈዋል፡፡

ከግብአት አቅርቦት አለመኖር እና የገበያ ውጣ ውረዶችን በተመለከተ የሚከተሉትን አስፍረዋል፡፡ ይኸውም፣ “ከምርምር ተቋማት ምንም አይነት የተሻሻሉ ምርታማ፣ በሽታና ድርቅ የሚቋቋም የዘር እና የግብአት አቅርቦት በሀገር አቀፍ ደረጃ ስለሌላ በዘርፉ አመርቂ ውጤት ለማምጣት የማይታሰብ ጉዳይ እየሆነ ይገኛል፡፡ በተለይም የተሻሻሉ የጥጥና የቅባት አዝርእት እጦት፣ በቂ የኬሚካል እና የማዳበሪያ አቅርቦት ያለመኖር ዘርፉን እየጎዳው ይገኛል” ብለዋል፡፡

ከገበያ ጋር በተያያዘ አስተማማኝና ዘለቄታዊ አይደለም፡፡ ይህም ሲባል፣ “የገበያው ሁኔታ ዓለም አቀፋዊ ባልሆነ መልኩ ሲዋዠቅ፣ የግብርና ምርቶቻችን ዋጋ ሆን ተብሎ በገበያ ተዋናዮች ሲበላሽ (በወቅቱ ያለመግዛት፣ በክፍያ መዘግየት፣ የምርት ማከማቻ እጥረት እና በመሳሰሉት) ለከፍተኛ ኪሳራ እየተዳረግን” እንገኛለን ሲሉ ከሰዋል፡፡

ማሕበራቱ ከመንግስት ምን ይጠብቃሉ?

“በኢፌድሪ መንግስትና በክልሎች የግብርና ኢንቨስትመንት ለመደገፍ በተለያዩ ግዚያት የወጡት የድጋፍ ማእቀፎች (አዋጆች፣ መመርያዎችና ደንቦች) እና የፋይናናስ አቅርቦት፣ የመሰረተ ልማት አቅርቦት፣ የመልካም አስተዳደርና የጸጥታ መጓደል ባጠቃላይ በዘርፉ፤ በየክልሉና በያንዳንዱ አልሚ በፍትሃዊነት የሚሟላበት ሁኔታ እንዲፈጠርና ይህ ባልተሟላበት ሁኔታ በአፈጻጸም ችግር ምክንያት ባለሀብቱ ላይ ጉዳት እንዳይደርስበት ጥንቃቄ እንዲደረግልን፤

በመንግስታዊ የግብርና ኢንቨስትመንት ባለድርሻና ተዋናዮች ዘርፉና አልሚው በሚጎዳ መልኩ ነባራዊ ሁኔታ ያላገናዘበ ወደ ኢትዮጵያ ህዝብ የተሰራጨው ወሬ እንዲታረም በዚሁ መሠረትም መንግስት በጀመረው መልኩ፤ በዘርፉ ለሀገር ውስጥ እና ለውጭ ባለሃብቶች የተሰጠው የብድርና መጠን በውስጡም ለአመታዊ፣ ቋሚ እና አበባና አትክልት የተሰጠው የብድር መጠን ከየትኛው (የኢትዮጵያ ልማትና ንግድ ባንክ) እንደተሰጠና ያሉበት ሁኔታ ተገናዝቦ መንግስት እና ህዝብ እንዲያውቁት ቢደረግ፤ ለሀገር ውስጥ ትውልድ ኢትዮጵያውያን ጨምሮ እና ለውጭ ባለ ሀብቶች የተሰጠ የእርሻ መጠንና የለማ የመሬት መጠን የተሰጠ ብድር በማነጻጸር እንዲገለጽ፤ በማልማት አቅም እና ፍላጎት ሳይሆን በፋይናንስ አቅርቦትና መልካም አስተዳደር አድልዎ ማበላለጥ በመኖሩና በዚሁ ምክንያትም መተማማትና በመካከላችን አለመግባባት እየተፈጠረ በመሆኑ በዘርፉ የተሰማራን በፍትሀዊነት እኩል እንድንስተናገድ ቢደረግ፤

እኛ ለዘርፉ በተለይም በፋይናንስ አቅርቦት የተሰጠው ትኩረት አናሳ እንደሆነ ስለምናምን ከሌሎች ዘርፎች አንጻር በማነጻጸር መንግሥት ብድር ከማቆሙ እና ስራ ማስኬጃ እንዳይሰጥና ከመከልከሉ በፊት የባከነ የመንግሥት እና የህዝብ ገንዘብ ካለ በተለመደው መልኩ እንዲያሳውቅ፤ በተፈጠረው ችግር እና በፋይናንስ አቅርቦት ምክንያት መልማት የነበረበት የመሬት መጠን፣ የታጣው የምርት መጠን፣ ይፈጠር የነበረው የሥራ እድል እንዲሁም በአጠቃላይ በባለሀብቱ እና በመንግስት የደረሰው ጉዳት ተጣርቶ እንዲገለጽ፤

ልማት ባንክ የአሰራር፣ የፖሊሲና የክትትል ችግር፣ በድርቅ፤ በመሬት መደራረብ፤ በፀጥታ ችግር፣ በመሰረተ ልማት፣ በገበያ ችግር እንዲሁም በመሰል ፈተናዎች ምክንያት የልማት ሥራዎቻቸውን ተረጋግተው ማከናወን ያልቻሉ ባለሃብቶች፣ ብድሮቻቸውን ለመክፈል አቅም በማጣታቸው የተነሳ፣ የኢትዮጵያ ልማት ባንክ ችግሮቻቸውን ከግምት ባለማስገባት ወደታማሚ /NPL/ ጎራ አስገብቷቸዋል፡፡ ይህ ሁኔታ አግባብነት የጎደለው በመሆኑ ለእነዚህ ፕሮጀክቶች አስቸኳይ የብድር ማራዘሚያ እርምጃ በመውሰድ ፕሮጀክቶቹንና ባንኩን የማዳን ሥራዎች እንዲሰሩ እንጠይቃለን፤

የኢትዮጵያ ልማት ባንክ ባለው መመሪያና የብድር ውል መሰረት መመዘን፣ የፖሊሲ ባንክ በመሆናቸው ልማቱ ባለው ፋይዳ መሰረት ብድር ማስተዳደርና መምራት ሲገባቸው ከፋይናንስ አሰራር ውጪ ተፈቅዶ መለቀቅ የተጀመረውን የስራ ማስኬጃ ገንዘብ ከእርሻ ባህሪ ውጪ እንዲቆም በማድረግ ልማቱን በማሰቆም ለኪሳራ በመዳረጋቸው የደረሰው ጉዳት በሚያካክስ መልኩ እንዲታረምልን፤

ልማት ባንክ በሁሉም ቅርንጫፎቹ አማካኝነት አስቸኳይ የብድር አገልግሎት እንዲጀምር በማድረግ ከቀን ወደ ቀን እየተዳከሙ ያሉ ሌሎች ፕሮጀክቶችን በመታደግ ዘርፉን የማነቃቃት ስራ እንዲከናወን እንጠይቃለን፤

በመሰረተ ልማት ያለመሟላት፤ በብድር አቅርቦት ችግር፤ በጸጥታና መሬት ወረራ፤ በመልካም አስተዳደር አለመኖር ምክንያት ልማቱ የተጓተቱባቸው አካባቢዎችና ለከፍተኛ ኪሳራ የተዳረጉ አልሚዎች በመለየት የጋራና የተናጠል መፍትሄ እንዲሰጥባቸው (ውል ማሻሻል፤ የእፎይታ ግዜ መጨመር፤ የመሳሰሉት) በማድረግ መፍትሄ በመስጠት ሙሉ ለሙሉ ወደ ስራ የሚገቡበት መንገድ እንዲያመቻች፤

መሬት የሚሰጠውና የሚያስተዳድረው (በአስቸኳይ ወደ ልማት ግቡ የሚለው) አካል እና የፋይናንስ ተቋማት (ብድር ቆሟል ወይም ቆዩ እሰኪገመት እስኪፈቀድ) የሚለው አካል ተናበው የሚሰሩበት መንገድ እንዲፈጠር፤

ቀደም ሲል በልማት ባንክ ሲሰጥ የነበረው ብድር ከሁለት ዓመት በላይ በመቆሙ የሥራ ማስኬጃ እጥረት ለገጠማቸው ፕሮጀክቶች ሥራቸውን እንዲያከናውኑ በአስቸኳይ ተጨማሪ የሥራ ማስኬጃ ብድር እንዲፈቀድላቸውና ባለሃብቶቹን ከውድቀት የማዳን እርምጃ እንዲወሰድ፤

ኢንቨስትመንት በራሱ ዘርና እምነት የሌለው ከፖለቲካ ነፃ ሆኖ ሳለ በማወቅና ባለማወቅ ወይም በሌላ ተልዕኮ በተላላኪነት ለችግሩ መፈጠር ምክንያቶች የሆኑ ኢንቨስትመንቱን በፍትሃዊነት እንዲደግፉ ከላይ እስከ ይዞታው የተቀመጡት አንዳንድ የመንግስት አመራሮች እና ባለሞያዎች እንዲሁም ሌሎች ተዋናዮች ኢንቨስትመንቱ ላይ የከፋ ጉዳት ያደረሱና እኛንም ለከፍተኛ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊና የቤተሰብ ቀውስ የፈጠሩ እና ይልቁንም መንግስት ከመነሻው አንድ አይነት የኢኮኖሚ ማህበረሰብ ለመገንባት እያደረገ ያለው ጥረት ወደጎን በመተው የዘርፉ ፋይዳዎች እንዲጎዱ እያደረጉ፣ የተዛባ ጥናት በማቅረብ መንግስትና ህዘቡን እያሳሳቱ የሚገኙት ግለሰቦችና ቡድኖች በጥፋታቸው ልክ ህጋዊና አስተዳደራዊ እርምት እንዲሰጥልን” እንጠይቃለን ሲሉ ለጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሣለኝ የድረሱልን ጥያቄ አቅርበዋል፡፡

የጠቅላይ ሚኒስትሩ ጽ/ቤት በዚህ ጽሁፍ ላይ የሚሰጠው ምላሽ ካለ ለማስተናገድ ዝግጁ መሆናችንን እንገልፃለን፡፡¾

 

በሳምሶን ደሣለኝ

 

ከተባበሩት መንግስታት የሕግ ወሰን ተላልፈው የሊቢያ መንግሥት አፍርሰው፤ የሊቢያ ሕዝብን ለእርስ በእርስ ጦርነት የዳረጉ እንዲሁም የሊቢያ የነዳጅ ሐብት ለአውሮፓ ኩባንያዎች እና ለአሸባሪዎች እንዲቀራመቱት ያደረጉት 44ኛው የአሜሪካ የቀድሞ ፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ፤ ኦገስት 7 ቀን 2017 በኬኒያ መገናኛ ብዙሃን ሰላማዊ ምርጫና የምርጫ ውጤቱን እንዲቀበሉ ለተፎካካሪ የኬኒያ ፖርቲዎች መልክታቸውን አስተላልፈው ነበር።

ያልተጠበቀና ያልተገመተ መልክት በመሆኑ ብዙዎቹን አስገርሟል። ምንአልባት ከኬኒያ ዘራቸው የተመዘዘ በመሆኑ ሳይሆን አይቀርም። ምክንያቱም ኦባማ ሰላም ፈላጊ የአሜሪካ መሪ ተደርጎ የሚወሰዱ አይደለም። በአፍጋኒስታን፣ በሊቢያ፣ በዩክሬን እና በሌሎችም የንፁሃን ዜጎችን የቀጠፉ መሪ በመሆናቸው ነው። በተለይ ሰው አልባ በራሪ ሮኬት አስወንጫፊ መሣሪዎችን በመጠቀም የአለም አቀፍ ሕግን አደጋ ላይ የጣሉት መሪም በመሆናቸው ነው። ከዚህ መነሻ ለኬኒያ ምርጫ ሠላም የሚያስመኛቸው መከራከሪያ የአባታቸው ሀገር ከመሆን በዘለለ የተለየ ምክንያት አይኖራቸውም።

 

 

ከምርጫው በፊት የተከሰቱ አስፈሪ ድርጊቶች

በጁላይ 29 ቀን 2017 የኬኒያ ምክትል ፕሬዝደንት ዊሊየም ሩቶ መኖሪያ ግቢ፣ በአንድ ታጣቂ በጥይት ሩምታ ተደብድቧል። በአጋጣሚ ም/ፕሬዝዳንቱ እና ቤተሰቦቻቸው አልነበሩም። ታጣቂው፣ የግቢ ጠባቂውን ካቆሰለው በኋላ አግቶ አቆይቶ፤ ገድሎታል። እገታው ለአስራ ስምንት ሰዓት የቆየ ነበር። የኬኒያ ልዩ የፖሊስ ቡድን በአካባቢው ደርሶ በተደረገ የተኩስ ልውውጥ የታጣቂው ሕይወት አልፏል። የታጣቂው ፍለጎት እስካሁን ምን እንደሆነ አልታወቀም። 

ሌላው ጁላይ 2017 ከናይሮቢ ወጣ ባለ ሥፍራ ሁለት አስከሬን ወድቀው መገኘታቸው ነበር። አንዱ አስከሬን፤ የኬኒያ ምርጫ ኮሚሽን የመረጃ ኮሚኒኬሽንና ቴክኖሎጂ ኃላፊ የነበሩት የክሪስቶፎር ማሳንዶ ነበር። ሰውየው የኬኒያ ምርጫ የአመራረጥ ሥርዓት ወደ ዲጂታል ያሸጋገሩ ከፍተኛ ባለሙያ ነበሩ። የኮሚሽኑ ኃላፊ ከፍተኛ ድብደባ ተፈጽሞባቸው መገደላቸውን መረጃዎች ይጠቁማሉ። እንዲሁም የሃያ አንድ አመት ወጣት  አስከሬን ከሰውየው አስከሬን ጎን ወድቆ ተገኝታለች። እስካሁን ለሞታቸው የተሰጠ ምክንያት ባይኖርም፤ ከፖለቲካ ሴራ የዘለለ ምክንያት እንደማይኖረው ተጠባቂ ነው፤ ከየትኛው ወገን እንደተፈጸመ ግን ምርመራ የሚሻ ጉዳይ ናቸው።  

 

 

ምርጫው

በኬኒያ በ1992፣ በ1997 እና በ2007 በከፍተኛ ረብሻና ቀውስ መከሰቱ የሚታወቅ ነው። በተለይ እ.ኤ.አ. በ2007 ከምርጫ በኋላ በተፈጠረ ረብሻ 1ሺ 300 ሰዎች ሲገደሉ፤ ከ600ሺ በላይ ሰዎች ለስደት ተዳርገዋል።

የኬኒያ ሕገመንግስት በየአምስት አመቱ ብሔራዊ ምርጫ እንዲደረግ ይደነግጋል። የኬኒያ ፕሬዝደንታዊ ምርጫ የሚመረጠው በተሻሻለው የምርጫ ሕግ መሰረት መሆኑ ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። ይኸውም፤ በመጀመሪያው ዙር ሃምሳ በመቶ በላይ ያገኘ እና ካሉት 47 ካውንቲስ ቢያንስ በሃያ አራቱ ከሃያ አምስት በመቶ በላይ የመራጩን ድምጽ ማግኘት ይጠበቅበታል። ተወዳዳሪዎቹ ፓርቲዎች ለፕሬዝደንት የሚወዳደሩ ዕጩዎቻቸውን ከአፕሪል 20 እስከ ሜይ 2 ቀን 2017 ለምርጫ ኮሚሽን ማሳወቅ አለባቸው። የፓርላማ ተመራጮች በሁለት መንገድ ነው የሚመረጡት። ከ337 የፓርላማ መቀመጫ 290 የመራጩን አብላጫ ድምጽ ያገኘ በቀጥታ ይመረጣል። ቀሪዎቹ 47 መቀመጫዎች፣ ለሴቶች የተተወ ሲሆን፣ የመራጩን አብዛኛውን ድምጽ ያገኙ ሴቶች በቀጥታ ይመረጣሉ።  

ኦገስት 8 ቀን 2017 በኬኒያ አጠቃላይ ብሔራዊ ምርጫ ተደርጓል። በዚህ ምርጫ፣ ኬኒያዊያን ፕሬዝደነት እና የፓርላማ ተመራጮችን መርጠዋል። 19 ሚሊዮን 745 ሺ 716 ዜጎች በምርጫው ላይ ለመሳተፍ መመዝገባቸው ይታወቃል። ድምጽ ከሰጡ መራጮች የተገኘው ውጤት፤ ኡሁሩ ኬኒያታ እና ዊሊየም ሩቶ 8 ሚሊዮን 203 ሺ 290 (Jubilee Party of Kenya 54.27) ሲያገኙ፤ ራይል ኦዲንጋ እና ካሎንዞ ሙስካ 6 ሚሊዮን 762 ሺ 334 (National Super Alliance 44.74) አግኝተዋል።  በዚሁ መሰረት ኦገስት 11 ማምሻውን የምርጫ ኮሚሽን ኃላፊው ኡሁሩ ኬኒያታ እና ዊሊየም ሩቶ ፕሬዝደንት ሆነው መመረጣቸውን ይፋ አድርገዋል። በስልጣን ላይ የሚገኙት ፕሬዝደነት ኡሁሩ ኬኒያታ ሃምሳ አራት በመቶ የመራጩን ድምጽ በማግኘት ለሁለተኛ ጊዜ ኬኒያ የሚያስተዳድሩበትን እድል ማግኘታቸውን የኬኒያ ምርጫ ኮሚሽን ይፋ ማድረጉን ተከትሎ፣ ተቀናቃኛቸው የነበሩት ራይል ኦዲንጋ የምርጫውን ውጤት እንደማይቀበሉት ይፋ አድርገዋል። ለኬኒያ ሕግ መወሰኛው ምክርቤት ለመጀመሪያ ጊዜ ሶስት ሴቶች ተመርጠዋል። የኬኒያታ ፓርቲ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እና በሕግ መወሰኛ ምክር ቤት የአብላጫውን ወንበር መቆጣጠር መቻሉም እየተዘገበ ነው።

በኬኒያ የተደረገው ምርጫ ፍትሃዊና ታማኝ እና አሳታፊ ነበር ሲሉ ምስክርነት ከሰጡት ዓለም ዓቀፍ ታዛቢዎች መካከል፤ የኮመንዌልዝ ሰብሳቢ የቀድሞ የጋና ፕሬዝደነት ጆን ማሃማ፣ የምስራቅ አፍሪካ ኮሚኒቲ ተወካይ ኤድዋርድ ሩጉማዮ፣ እና የአፍሪካ ሕብረት ታዛቢ ቡድን በመወከል ታቦ ምቤኪ ይገኙበታል። ምቤኪ፣ በተቃዋሚዎች በኩል ተቃውሞ መኖሩን ቢረዱም የተሰጣቸው ሃላፊነት ለማደራደር ኃላፊነት ስላልተሰጠው የቀረበውን ውንጀላ ለመመርመር እንደማይችሉ አሳውቀዋል። የካርተር ማዕከል በቀድሞ በአሜሪካ ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ጆን ኬሪ የተመራው በበኩሉ ችግር ቢኖር እንኳን ወደ ፍርድ ቤት ሄደው እንዲከራከሩ መክረዋል።

የዓለም ምስክርነት ያደመጡት ኬኒያታ፤ በባዕለ ሹመታው ላይ እንዲገኙላቸው በርካታ የዓለም መሪዎች ለመጋበዝ ጊዜ አላባከኑም። ግብዣ ከቀረበላቸው መሪዎች መካከል፤ የቀድሞው የአሜሪካ ፕሬዝደንት ባራክ ኦባማ፣ የጀርመን ቻንስለር አጌላ መርኬል፣ የእንግሊዝ ጠቅላይ ሚኒስትር ቴሬሳ ሜይ፣ የጣሊያኑ ጠቅላይ ሚኒስትር ማቴዖ ሬንዚ፣ የቻይናው ፕሬዝደነት ዢ ጂፒንግ፣ የላይቤሪያ ፕሬዝደንት ኤሌን ጆንሶን ሰርሊፍ፣ ናይጄሪያ ፕሬዝደነት ሙሃማዱ ቡሃሪ፣ ሩዋንዳው ፕሬዝደነት ፖል ካጋሜ፣ ኡጋንዳ ፕሬዝደነት ዌሪ ሙሴቬኒ፣ ታንዛኒያ ፕሬዝደነት ጆን ማጉፉሊ፣ የደቡብ አፍሪካ ጃኮብ ዙማ እና ናይጄሪያዊ ቢሊዮነር አሊኮ ዳንጎቴ ይገኙበታል።

 

የተቃዋሚዎች ተቃውሞና መዘዙ

የኬኒያ መንግስት ከዚህ ቀደም ምርጫውን ተከትሎ የተነሳውን ረብሻና የሰው ሕይወት እንዳይጠፋ የምርጫ ሥርዓቱን በኤሌክትሮኒክስ መንገድ ለመጠቀም ይፋ ማድረጉ ይታወቃል። የምርጫ ማጭበርበር ይቀንሳል፤ አንድ ሰው ከአንድ ጊዜ በላይ ድምጽ አይሰጥም ተብሎ ተስፋም ተደርጎ ነበር። የምርጫ ታዛቢዎችም በቀላሉ ምርጫውን የመከታተል እድል ይፈጥርላቸዋል ተብሎ ተጠብቆ ነበር። ውጤቱን ተከትሎ ስጋት ያመጣል ተብሎ እንደተሰጋው፤ የምርጫው ውጤት ከፍተኛ ተቃውሞ አስተናግዷል።

ተቀናቃኙ ኦዲንጋ ምርጫው በመረጃ ቋት ሰባሪዎች መሰበሩ በመግለጽ፤ ምርጫው መጭበርበሩን ለማሳወቅ ጊዜ አልፈጀባቸውም። በዚህም ሳያበቁ፣ ውጤቱ እንደማይቀበሉት ይፋ አድርገዋል። በኬኒያ የምርጫ ታሪክም ከፍተኛው የማጭበርበር ድርጊት የተፈጸመበት ሲሉ የነበረውን የምርጫ ሒደት ተችተዋል። የምርጫ ኮሚሽኑ ሰብሳቢ ዋፉላ ቼቡካቲ በበኩላቸው፣ ውንጀላውን መሰረተ ቢስ ክስ ነው ሲሉ ውድቅ አድርገዋል።

ኦዲንጋ በቲወተር ገፃቸው፣ “ገዢው ፓርቲ ደጋፊዎችን የመግደል መብት ተሰጥቶታል” ሲሉ በመሳለቅ፤ ውንጀላቸውን የኬኒያታ ፓርቲ ላይ አድርገዋል። አንዱ የተገደለው ሰው፣ በተቃዋሚዎች ጠንካራ ይዞታ በመሆነው ኪሱሙ ካውንቲ ውስጥ ነው። ይህ አካባቢ ከዚህ በፊት 1ሺ 200 ሰዎች የተገደሉበት ሥፍራ ነው።

ኦዲንጋ 4ሺ ደጋፊዎቻቸው በተሰበሰቡበት አክለው እንደተናገሩት፣ “ይህ የወደቀ አገዛዝነው፣ ለትክክለኛው ጉዳዩ ምላሽ ከመስጠት ሕዝቡን መግደል ወደ ነበረበት የመለሰው። ድምጽ ተሰርቋል። ይህ ስለመሆኑ ምንም ሚስጥር አይደለም።” ቀደም ብለን እንደገመትነው፣ ምርጫውን ይሰርቃሉ፤ አድርገውታል። እስካሁን ምንም አላደረግንም። እጃችን አንሰጥም። ቀጣዩን እርምጃ አሳውቃለሁ።

ኦዲንጋ፣ “በድጋሚ ፕሬዝደንታዊ ዕጩ መሆን አልፈልግም። ኬኒያዎች ስለተፈጠረው ጉዳይ ማወቅ አለባቸው፤ ዓለም ያልተረዳው ነገር ነው የተከሰተው።” ኦዲንጋ እና አጋሮቻቸው እንዳስቀመጡት፣ ለምርጫ ቆጠራ የተዘጋጀው የኮምፒውተር ፕሮግራም አልጐሪዝም አስር በመቶ ኡሁሩ ኬንያታ እንዲያሸንፉ ተደማሪ ተደርጐ የተሳናዳ ነው ሲሉ ኮሚሽኑን ወንጅለዋል።

በተጨማሪም በሰዎች እጅ ሕይወታቸው በጠፋው በቀድሞው የኮሚሽኑ የኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂው ኃላፊ በሚስተር ክርስቶፎር ማሳንዳ የይለፍ ቃል በመስበር የመራጮች የዳታ ቋት ተዘርፏል ሲሉ ከሰዋል።

የኦዲንጋ ደጋፊዎች ጐዳና ላይ በውጣት ኡሁሩ ስልጣናቸውን እንዲለቁ ጠይቀዋል። በተፈጠረው እረብሻ 24 የኬንያ ዜጎች በጥይት በፖሊስ ተደብድበው ተገለዋል። ይህ በእንዲህ እንዳለ ኦዲንጋ ሕገ-መንግስቱ ከሚደነግገው ውጪ ስልጣን ለመውሰድ ሌሎች አማራጮችን እንደማይጠቀሙ ይፋ አድርገዋል።  

በሌላ በኩል፤ የአውሮፓ ሕብረት የውጭ ጉዳይ ኃላፊ ፌዴሪካ ሞግሄሪኒ እና የቀድሞ የተባበሩት መንግስት ፀሐፊ ኮፊ አናን ኦዲንጋ የምርጫውን ውጤት እንዲቀበሉ ጫና እያደረጉ ይገኛሉ።

 

 

በቀንዱ ሀገሮች ደህንነት ላይ ይፈጥራል የተባለው ሥጋት

የኬኒያ ምርጫ በቀንዱ ሀገሮች ሊያስከትል ይችላል የተባለው ሥጋት ካቀረቡት መካከል ተመራማሪው ያሲን አህመድ ኢስማኤል አንዱ ሲሆኑ፣ “Kenya's election: What is at stake for the region?” በሚለው ጽሁፋው በርካታ ፍሬ ነገሮች አስፍረዋል።

ኬኒያታ እና ኦዲንጋ በቀንዱ ሀገሮች እንከተለዋለን የሚሉት አካሄድ በጣም የተራራቀ ከመሆኑም በላይ ሊያስከትል የሚችለው ውጤትም እጅግ አደገኛ አድርገው የሚወስዱ አሉ። ከዚህም መነሻ የአካባቢው ሀገሮች የኬኒያን የምርጫ ውጤት በአይነ ቁራኛ ነበር ሲጠባበቁ የነበሩ። ምክንያታቸው “በሁለቱ መሪዎች መካከል ያለው የደህንነት እና የትብብር ፖሊሲ ልዩነት ስለሚያስፈራቸው ነው” ብለዋል ተመራማሪው።

 

 

የኬኒያን ጦር ከአፍሪካ ጥምር ኃይል ማስወጣት

የኬኒያ ጦር ሰራዊት በአፍሪካ አንድነት ተልዕኮ ተሰጥቶ በሶማሌ ሀገር ሰላም አስከባሪ ኃይል መሰማራቱ የሚታወቅ ነው። የኬኒያ ጦር ሰራዊት በዚህ በአፍሪካ አንድነት ጥምር ሰላም አስከባሪ ኃይል ተሳታፊ ነው። ይህ ጦር ሰራዊት ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ሶማሌ ሲላክ፣ ኦዲንጋ ጠቅላይ ሚኒስትር ነበሩ። በምዕራብ እና በደቡብ ምዕራብ ሶማሌ የተሰማራው የኬኒያ ጦር ሰራዊት ወደ 3ሺ 600 የሚጠጋ ነው። በዚህ አካባቢ ያለው የአል-ሸባብ አሸባሪ ቡድን ለመመንጠር እና ለማሸነፍ አይነተኛ ሚና እየተጫወተ ያለ ኃይል ነው። አሁን ላይ አል- ሸባብ ትርጉም ባለው መልኩ ስጋት የሚያመጣበት ሁኔታ ባይኖርም ቅሉ።

አሚሶም፣ ከሶማሌ ጦር ሰራዊቱን ማውጣት የሚጀምረው፣ በኦክቶበር 2018 ሲሆን ጠቅልሎ የሚወጣው በ2020 መሆኑ በአፍሪካ ሕብረት የተወሰነ ነው። ሆኖም ተጨባጭ የሶማሌ ሁኔታ ሊወስነው እንደሚችልም ተቀምጧል። ከዚህ በተጨማሪ አሁን ያለው ተልዕኮ አሚሶም እንዲያሳካ በተለይ በሶማሌ ደቡብ ማዕከላዊ አካባቢዎች ያለውን የአልሸባብ ኃይል ለማምከን፤ ከ28ሺ ጦር ሰራዊት በላይ ያስፈልገዋል እየተባለ ነው።

ተመራማሪው ያሲን አህመድ እንደሚሉት፣ “ኦዲንጋ የኬኒያን ጦር ሰራዊት ከአሚሶም አስወጣለሁ ማለታቸው አሳሳቢ የነበረው ከዚህ አንፃር ነበር። ይህንን አድርገው፣ አልሸባብ እራሱን ዳግም እንዲያደራጅ ከማድረጉም በላይ ለኬኒያ ሰላም ተመልሶ ስጋት እንደሚሆነው፣ እንዲሁም ለአጠቃላይ ለቀጠናው ሰላም አደገኛ ነበር።” መሆኑን አስፍረዋል። “የኬኒያታ መንግስት በበኩሉ የቀንዱ ሀገሮች ተጨማሪ ጦር ሠራዊት እንዲያዋጡ ከመጎትጎት በላይ ዓለም ዓቀፉ ማሕበረሰብ ተጨማሪ ጦር ሰራዊት እንዲያሰፍሩ ጠይቀዋል።” ሲሉ በአንፃሪዊነት አስቀምጠዋል።

ኦዲንጋ ቢያሸንፉ፣ በቀንዱ ሀገሮች ከፍተኛ የዲፕሎማሲ ቀውስ ይፈጥሩ ነበር። ምክንያቱም፣ ከሶማሌ በራስ ገዝ ደረጃ ለተገነጠለችው ሶማሌላንድ ሙሉ እውቅና እሰጣለሁ፤ ማለታቸው ነበር። በዚህ አቋማቸው ከሶማሌ መንግስት ከፍተኛ ውግዘት ደርሶባቸዋል። ከአፍሪካ ሕብረት ቻርተር አንፃርም ተቀባይነት የሌለው ተግባር ተደርጎ ተወስዶባቸዋል። በሌሎች የአፍሪካ ሀገሮችም ተመሳሳይ እርምጃዎች እንዲወሰዱ ከማነሳሳቱም በላይ፣ ሊያስከትል የሚችለው የደህንነት ስጋት ከፍተኛ መሆኑ በስፋት እንደሚታመን አስረድተዋል።

ኦገስት 13 ቀን 2017 አዲሱ የኬንያ ፓርላማ ሥራውን ይጀምራል ተብሎ ይጠበቃል። በኦገስት 22 ቀን 2017 ኡሁሩ ኬኒያታ ለሁለተኛ የሥልጣን ዘመናቸው ቃለ መሃላ ይፈጽማሉ።¾

By Samson Dessalgn

 

የፌዴራል የሥነ ምግባር እና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን በአንድ ወቅት በቢሾፍቱ ከተማ ለመገናኛ ብዙሃን ስልጠና አዘጋጅተው ነበር። በዚህ ሥልጠና ላይ አንድ የኮሚሽኑ ከፍተኛ ኃላፊ በሻይ ዕረፍት መካከል “የማትዘግቡት እውነት ልንገራችሁ” ሲሉ ቁም ነገር አነሱ። በተቋሙ ውስጥ ለረጅም ጊዜ ሰርቻለሁ የደረስኩበት አንድ መደምደሚያ አለ። ይኸውም፣ በአብዛኛው ሙሰኛ በብሔሩ እና በፓርቲው ውስጥ የተደበቀ ነው። ባለቀለት መረጃ አንድ ሙሰኛ ለመያዝ ስንቀሳቀስ፤ በሌላ በኩል የሚገጥመን አይናችሁ እኛ ላይ ይበረታል። ሌላው አይሰርቅም? እያሉ ያጣጥሉናል። ግልፅ የሆነ የፖለቲካ ድጋፍ የለንም። በአጠቃላይ ሒደቱን ስንመለከተው፤ ወንጀለኛ ከየብሔሩ በመዋጮ እንዲያዝ የሚፈልግ የፖለቲካ ኃይል ነው፤ ያለው። ወንጀል ደግሞ በብሔር ውክልና የሚፈጸም ተግባር አይደለም። በግለሰብ ወይም በተደራጁ ቡድኖች የሚፈጸም ተግባር ነው። ስለዚህም የብሔር እና የፓርቲ ፖለቲካው በሕግ የበላይነት በቀጥታ ካልተዳኘ፤ ወንጀል በብሔር እና በፓርቲው ውስጥ ይደበቃል፤ አደጋውም የከፋ ነው የሚሆነው።” ነበር ያሉት።

የኮሚሽኑ ከፍተኛ ባለስልጣን በወቅቱ በጸረ-ሙስናው ትግል በከፍተኛ የተስፋ መቁረጥ መንፈስ ውስጥ ነበሩ። በጣም ያንገበግባቸው የነበረው፤ ሕብረተሰቡ ለኮሚሽኑ ያለው አመለካከት ነበር። የኮሚሽኑ ከፍተኛ ኃላፊ፣ ኮሚሽኑ ከፍተኛ ሥራዎች እንደሰራ በአሃዝ አንድ ሁለት ብለው ዘርዝረው ያስቀምጣሉ። ኮሚሽኑ በእጁ እውነትና ጠንካራ መረጃዎች ቢኖሩትም፣ የፖለቲካ ቁርጠኝነት ላይ የደረሰ አመራር ባለመኖሩ፤ ኮሚሽኑ በሕዝቡ ቅቡል ተቋም ሳይሆን ቀርቷል። ተቋሙም በሥነ-ምግባር አስተምህሮ ብቻ እንዲወሰን ሆኗል።

ከላይ የሰፈረውን መግቢያ ለመጠቀም የተገደድነው፣ ባሳለፍነው ሳምንት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በጠራው አስቸኳይ ስብሳባ ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው አንድ የፓርላማ ተመራጭ ያቀረቡት ምክረ ሃሳብ በጣም ትኩረት የሚስብ ሆኖ ስላገኘነው ነው። ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው የፓርላማ ተመራጭ “የተጠረጠርኩበት የሙስና ጉዳይ በፖለቲካና በአስተዳደር” ቢታይ የተሻለ መሆኑን ለፓርላማው ምክረ ሃሳብ አቅርበዋል። ሆኖም የተቀበላቸው ባለመኖሩ፣ ያለመከሰስ መብታቸው ተነስቶ በቁጥጥር ሥር ውለዋል።

ያለመከሰስ መብታቸውን ያጡት የፓርላማ አባል ፓርቲያቸውን ወክለው የመንግስት ስልጣን የያዙ ነበሩ። የመንግስት ስልጣን የሚያዘው፣ የሕዝብ ሃብትን ለማስተዳደር ነው። የሕዝቡን ሃብት ለማስተዳደር ሥርዓተ መንግስት የመሰረተው ገዢው ፓርቲ፣ ኢሕአዴግ መሆኑ ይታወቃል። ስለዚህም ኢሕአዴግ ወክለው የመንግስት ሥልጣን የሚይዙ የገዢው ፓርቲ ከፍተኛ ኃላፊዎች በሕዝብ ሃብት ላይ ጉዳት ሲያደርሱ የሚጠየቁት በኢትዮጵያ መንግስት ሕግ እንጂ፤ በገዢው ፓርቲ ውስጠ ደንብ አይደለም። ከዚህ መነሻ ያለመከሰስ መብታቸውን ያጡት የቀድሞ ተመራጭ ጉዳያቸው፣ “በፖለቲካና በአስተዳደር” ይታይልኝ በሚል ያነሱት ጥያቄ ምን ለማስተላለፍ ፈልገው ይሆን የሚል ጥያቄ ማጫሩ አይቀርም።  ከግለሰቡ ጋር ተመሳሳይ የሙስና ሪከርድ ያላቸው “ጓዶች”፤ በፖለቲካ እና በአስተዳደር ምህረት ያገኙበት አጋጣሚ ጠቋሚ ይመስላል።

ወይም ሊሒቁ ሩሶ እንደሚለው የፖለቲካ ሙስና ለሥልጣን በሚደረገው ፍትጊያ አይቀሬና አስፈላጊ ክትያ ነው። (political corruption is a necessary consequence of the struggle for power.) እንዲህም ሲል ይሞግታል፣ ሰው በማሕበራዊ እና በፖለቲካ ሕይወቱ ሊሞስን ይችላል። የሰው መሞሰን ግን የፖለቲካ ሲስተሙን አያጠፋውም። ነገር ግን በሙስና የተበላሸ የፖለቲካ ሲስተም፤ ሰውን ሞሳኝ እና ጠፊ ያደርገዋል። (Then he argued "that man had been corrupted by social and political life. It is not the corruption of man which destroyed the political system but the political system which corrupts and destroys man.)

ከዚህም መረዳት የሚቻለው ያለመከሰስ መብት የተነፈጋቸው የቀድሞው የፓርላማ ተመራጭ ከዚህ በፊት “የይርጋለም የፋይናንስ እና ኢኮኖሚ የቢሮ ኃላፊ” ሆነው፤ ሞስነው ሊሆን ይችላል። የሰውዬው መሞሰን የፖለቲካ ሲስተሙን ሊያጠፋው አይችልም። ሆኖም ግን በሙስና የተበላሸው የፖለቲካ ሲስተም፣ ሰውዬውን ሞሳኝ እና ጠፊ አደረጋቸው። ለዚህም ነበር፣ በሙስና በተበላሸው የፖለቲካ ሲስተም በኩል “በፖለቲካና በአስተዳደር” ፍትህ ይሰጠኝ ሲሉ የቀድሞው ተመራጭ ጥያቄ ያቀረቡት፤ ጥያቄያቸው ተቀባይነት አግኝቶ ቢሆን ኖሮ በርግጠኝነት ለእስር አይዳረጉም፤ ምክንያቱም የተበላሸው የፖለቲካ ሲስተም ነፃ ያወጣቸው ነበር።

ሌላው ያለመከሰስ መብታቸውን ያጡት የቀድሞ የፓርላማ ተመራጭ “በፖለቲካና በአስተዳደር ፍትህ ይሰጠኝ” የሚል ጥያቄ ማቅረባቸው የፖለቲካ ሙስናን ለማጋለጥ ይመስላል። በዚህ አውድ ማስቀመጥ የሚቻለው በሙስና ያደፈ የዘቀጠ የፖለቲከ ሲስተም ሄዶ ሄዶ፣ ተቀራማች የፖለቲካ ሲስተም (patronage political system) ይፈጥራል። ይህ ማለት፣ የሚሞሰነውን ንዋይ ወይም ቁስ በየደረጃው እየበለቱ መከፋፋል ሲሆን፣ ክፍፍሉ ግን ሙስናውን ለመፈጸም ባበረከቱት ድርሻ መጠን የሚወሰን ነው የሚሆነው። ሰውዬውም የፖለቲካና የአስተዳደር ፍትህን ሲጠይቁ፤ “ጉዳዩ ይታይልኝ፤ ብቻዬን የፈጸምኩት አይደለም” እያሉ ሊሆን ይችላል።

ይህ ተቀራማች ሲስተም አሁን ባለው ገዢ ፓርቲ ውስጥ መገለጫው በርካታ ነው። በተቀራማች ፖለቲካ ሲስተም ውስጥ አሰላለፋቸው፣ በብሔር፣ በድርጅት፣ በአካባቢ ልጅ፣ በቤተሰብ፣ በጓደኛ እና በሙያ የተቧደኑ ናቸው። ሌላው አደገኛ የሆነው ቡድን ደግሞ፣ ፓርቲውን የመሰረተው የግንባር አደረጃጀትን የዘለለ፣ በአራቱም ፓርቲ ውስጥ እንደግንባር አባላት ሆነው ከመተጋገል ይልቅ፤ ወደ ኔትዎርክ ዝርጋታ የተሸጋገሩ ተቀራማች ኃይሎች አሉ።

እነዚህ ኃይሎች የድርጅቱ የትኩረት አቅጣጫ ላይ ተፅዕኖ በማሳረፍ፤ በማይረባ አጀንዳ ድርጅቱ እንዲጠመድ እና ትኩረቱን ወደ እነሱ እንዳያደርግ የሚሰሩ ናቸው። ከአራቱም ፓርቲዎች የሚነሱ የፖለቲካ ውሳኔዎችን ቀድመው የመስማት እድላቸው ሰፊ በመሆኑ፣ አጀንዳው ለኢሕአዴግ ሥራ አስፈፃሚ ከመቅረቡ በፊት ኢ-መደበኛ ቡድን አደራጅተው ቀድመው ይማታሉ። ለዚህም ነው የፖለቲካ ሲስተሙን የተቀራማች ኃይሎች ስለተቆጣጠሩት፤ የፖለቲካ ሙስናውን በቀላሉ መቆጣጠር ያልቻለው። ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው የቀድሞ ተመራጭ በድርጅቱ ውስጥ ለመዳኘት አንድ እድል ቢሰጣቸው፤ በብሔር ወይም በድርጅት ወይም በአካባቢ ልጅ ወይም በቤተሰብ ወይም በጓደኛቸው ወይም በአራቱ ፓርቲዎች ውስጥ ኔትዎርካቸውን በዘረጉት ኃይሎች ነፃ እንደሚወጡ አሻሚ አይደለም።

ሌላው፣ ያለመከሰስ መብታቸው የተነሳባቸው ተመራጭ ሕዝብ እንኳን እንዳይዳኛቸው፤ ሕዝቡ ስለሳቸው ሃብት የሚያውቀው የለም። ይህም ሲባል፣ የከፍተኛ ባለስልጣናት ሃብት መመዝገቢያ አዋጅ ከወጣ የቆየ ቢሆንም ሕዝቡ የሚያውቀው አንዳች ነገር የለም። በአዋጁ አንቀጽ 12 ቁጥር 1 እንደሰፈረው፤ በኮሚሽኑ የሚገኙ ማንኛውም የተመራጭ ወይም የመንግስት ሥራ ኃላፊዎች ሃብት ተመዝግቦ ለሕዝብ ክፍት እንደሚሆን ይደነግጋል። ሆኖም ግን የአንዱም ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣን ሃበት ለሕዝብ ይፋ አልሆነም። ሕዝብ በሚወሰዱ እርምጃዎች ላይ ተጠራጣሪ ከሚያደርጉት አንዱ፤ የተመዘገበው የከፍተኛ ኃላፊዎች ሃብት ባለመታወቁ ነው። ሕዝቡ ተጨማሪ ጥቆማዎች እንኳን እንዳይሰጥ፤ ስለተመዘገቡት ሃብቶች የሚያውቀው አንዳች መረጃ፤ የለም።

የተመዘገበው ሃብት ይፋ ቢደረግ፤ የትኛውም ከፍተኛ የመንግስት ተሿሚ “በፖለቲካና በአስተዳደር” እንዲዳኝ ጥያቄ አያቀርብም። ምክንያቱም ለሕዝብ ይፋ በሆነ የሃብት መጠን ላይ፤ ተጨማሪ ምንጫቸው የማይታወቁ ሃብቶችን መደመር ስለማይቻል ነው። ተደርጎ ቢገኝም፤ ገዢው ፓርቲ በሕዝብ ዘንድ የሚከፍለው ዋጋ መኖሩ አሻሚ አይደለም። መንግስት እና ገዢው ፓርቲ የተመዘገቡ የሃብት መጠኖች ይፋ እንዲሆን ካደረጉ፤ በሚወሰዱ የሙስና እርምጃዎች ቅቡልነት ያገኛል።

የመከሰስ መብታቸው የተነጠቁት የቀድሞ የፓርላማ ተመራጭ “በፖለቲካና አስተዳደር” ጉዳያቸው እንዲታይ መጠየቃቸው በአጠቃላይ የሚሰጠው ትርጉም፤ ብቻቸውን መጠርጠራውን እንዳልተቀበሉት እና በሕግ የበላይነት መዳኘት ያለባቸው ሰዎች እንዳሉ አመላካች ነው። ፍሬ ነገሩ ግን፤ የገዢው ፓርቲ የመንግስት ከፍተኛ አመራሮች ሆኑ፣ ተራው ዜጋ፤ በሕግ የበላይነት በመደበኛ ፍርድ ቤቶች መዳኘት እንዳለባቸው ለድርድር የሚቀርብ ነጥብ መሆን የለበትም። በቀጣይም ሁሉም ተጠርጣሪ በሕግ የበላይነት እንጂ በፓርቲ ውስጠ ደንብ መዳኘት እንደሌለበት የጋራ ግንዛቤ መውሰዱ ተገቢ ነው።¾       

 

በሳምሶን ደሣለኝ

ኤሁድ ኦልመርት የቀድሞ የእስራኤል ጠቅላይ ሚኒስትር ናቸው። ኦልመርት የእስራኤል አስራ ሁለተኛ ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆን እ.ኤ.አ. ከ2006 እስከ 2009 እንዲሁም ከ1993 እስከ 2003 የእየሩሳሌም ከንቲባ በመሆን አገልግለዋል። የህግ ባለሙያ እና ፖለቲከኛም ናቸው።

 

ኦልመርት በስልጣን ዘመናቸው ማብቂያ የእስራኤል እና የፍልስጤም የሰላም ድርድርን ማዕቀፍ፤ ከጦረኛ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ወደ ሰላማዊ የድርድር መድረክ መቀየር መቻላቸው በስፋት ይነገርላቸዋል። ከስልጣን ከወረዱ በኋላ ጉቦ በመቀበል እና የሕግ ምርመራን አስተጓጉለዋል ተብለው በቀረበባቸው ክስ መነሻ፣ ጥፋተኛ ተብለው ወደ ማረሚያ ቤት ወርደዋል። የጥፋተኝነት ውሳኔው የተደመጠው በ28 ቀን አፕሪል 2014 ነበር።  በሜይ 13 ቀን 2014፣ የስድስት ዓመት እስራት እና 290ሺ የአሜሪካ ዶላር እንዲከፍሉ ተወስኖባቸዋል።

 

 

ኦልማርት በ1980ዎቹ ነበር፤ በሙስና የተጠረጠሩት። ለበርካታ ጊዜያት በሙስና ተወንጅለው በፖሊስ ምርመራ ተደርጓባቸዋል። እንደ እስራኤሉ ጋዜጠኛ ዮሲ ሜልማን አገላለፅ፤ በኦልመርት ላይ በተደረጉ ተደጋጋሚ ምርመራዎች፤ የተወሰኑ ሰዎች ሙሰኛ እንደነበሩ እንዲያምኑ አድርጓል። ነገር ግን ያለፉባቸውን ዱካዎቹን በመከለል ማስተር አድርጓል ይሏቸዋል። ሌሎቹ ደግሞ ባለስልጣናት ኦልመርትን፤ የመጎንተል ራሮት አለባቸው ብለው ያምናሉ።

 

 

በ2004 ኦልመርት በእየሩሳሌም በሽያጭ እና በሊዝ ፈጽመዋል በተባለ ውንጀላ  ምርመራ ተደርጎባቸዋል። ውንጀላው ከገንዘብ ጋር በተገናኘ ሲሆን፤ ኦልመርት በገንዘብ እንዲጠቀሙ ተደርጓል የሚል ነው። ለሕገወጥ የምርጫ ቅስቀሳ ወይም ጉቦ ተደርጎ የተወሰደ መሆኑን ያትታሉ። ይህም ሲባል ከገበያ ዋጋ በታች 325ሺ የአሜሪካ ዶላር እንዲከፈል አድርገዋል። የዚህ ውንጀላ ምርመራው በይፋ የተጀመረው በሴቴምበር 24 ቀን 2007 ነበር። ሆኖም በቂ መረጃ ባለመገኘቱ በኦገስት 2009 የምርመራ ፋይላቸው እንዲዘጋ ተደርጓል።

 

ሌላው በጃንዋሪ 16 ቀን 2007 በኦልመርት ላይ አዲስ የወንጀል ምርመራ ተደርጓል። ምርመራው የተጠናከረው ኦልመርት የፋይናንስ ሚኒስትር በነበሩ ጊዜ ፈጽመውታል በተባለ ሙስና ነው። የተወነጀሉት ባንክ ሌውሚ ለመሸጥ በወጣው ጨረታ፣ የጨረታ ሒደቱን በማወክ ለአውስትራሊያው የሪል እስቴት ለባሮን ፍራንክ ሎዊ ለመጥቀም በመንቀሳቀሳቸው ነበር። ፈፅመውታል በተባለው ድርጊታቸው ላይ የእስራኤል ፋይናንስ ሚኒስቴር አካውንታንት በዋና ምስክርነት፤ ቀርቧል። በሰጠው ምስክርነትም፤ ኦልመርትን ወንጅሏቸዋል። በመጨረሻ ግን የእስራኤል የምርመራ ፖሊሲ፤ የተሰበሰቡት መረጃዎች ክስ ለመመስረት በቂ አይደሉም በማለት ምርመራው እንዲቋረጥ አድርገዋል ብሏል። በኦክቶበር 2007 ኦልመርት፤ ለአምስት ሰዓታት በብሔራዊ ወንጀል ምርመራ ቡድን፣ በእየሰሩሳሌም በሚገኘው መኖሪያ ቤታቸው የምርመራ ጥያቄዎች ቀርቦላቸው ምላሽ ሰጥተዋል። ሆኖም በዲሴምበር 2008 የመንግሰት አቃቤ ሕግ ሞሼ ላዶር፤ በቂ መረጃ ባለመኖሩ የምርመራ መዝገቡን እንዲዘጋ ትዕዛዝ አስተላልፈዋል።

 

በኦፕሪል 2007 ተጨማሪ ውንጀላ በኦልመርት ላይ ቀርቧል። ይኸውም፣ የንግድ ኢንዱስትሪ እና የሠራተኛ ሚኒስትር ሆነው፤ የወንጀለኛ ባሕሪ በኢንቨስትመንት ማዕከል ውስጥ አሳይተዋል ብለዋል። አቃቤ ሕጎቹ፤ ኦልመርት በወንድማቸው እና በቀድሞ የንግድ ሸሪካቸው በተወከለ የንግድ ድርጅት ቢዝነስ ጉዳይ ውስጥ የጥቅም ግጭት ውስጥ ገብተው፣ በግል ጉዳዩን ለመመልከት ተንቀሳቅሰዋል። እንዲሁም ኦልመርት፤ በረዳት ሚኒስትሮቻቸው የተወሰኑ ውሳኔዎችን ለወንድማቸው ድርጅት በከፊል እንዲጠቅም አድርገው ውሳኔዎችን በመለወጣቸው ተወንጅላዋል። ከዚህ ጋር በተያያዘ በጁላይ 2007 ፓርላማ ፊት ቀርበው የተነሳባቸውን ውንጀላ ሙሉ ለሙሉ ክደዋል።

 

 

በጁላይ 2008 ሃሬተዝ እንደፃፈው፣ በ1992 ኦልመርት ከአንድ አሜሪካዊ ባለሃብት ከጆይ አልማሊያሃ ብድር ወስደው ተመላሽ ክፍያ አለመፈጸማቸውን አጋልጧል። ኦልመርትም፣ በተደረገባቸው ምርመራ ብድር መውሰዳቸውን አምነዋል። በ2004 ኦልመርት 75ሺ የአሜሪካ ዶላር መውሰዳቸውን አስታውቀው፤ ልማሊያሀ የሰጣቸውን ብድር እንድከፍለው አልጠየቀኝም ብለዋል። በተጨማሪም፣ 100ሺ ዶላር ገንዘብ መቀበላቸውን እና በግል የሒሳብ ቋታቸው ውስጥ እንዳስገቡት አቃቤ ሕግ ተናግሮ፤ ኦልመርት ብድራቸውን ስለመክፈላቸው እንደማያውቅ ተናግሯል።

 

 

በሜይ 2008 ኦልመርት በአዲስ የጉቦ ቅሌት ምርመራ እየተደረገባቸው እንደሆነ በወቅቱ ለሕዝብ ይፋ ተደርጓል። ኦልመርት በበኩላቸው፣ ከጁዊሽ አሜሪካዊ ባለሃብት ሞሪስ ታላነሰኪ ለኢየሩሳሌም ከንቲባነት ለመወዳደር ለምርጫ ቅስቀሳ የሚሆን ገንዘብ መቀበላቸውን አምነዋል። ውንጀላው ግን ለአንድ ጊዜ ሳይሆን ለአስራ አምስት አመታት ከባለሃብቱ ገንዘብ ተቀብለዋል የሚል ነበር የቀረበባቸው። በዚህ ፈፅመውታል በተባለው ተግባራቸው ከሥልጣን እንዲለቁ ግፊት ቢደረግባቸውም አሻፈረኝ በማለት፣ አልመርት ጥያቄውን ውድቅ አድርገውታል። ኦልመርትም እንዲህ ብለው ነበር፤ "I never took bribes, I never took a penny for myself. I was elected by you, citizens of Israel, to be the Prime Minister and I don't intend to shirk this responsibility. If Attorney General Meni Mazuz, decides to file an indictment, I will resign from my position, even though the law does not oblige me to do so."

 

 

እሳቸው እንደዚህ ይበሉ እንጂ፣ ታላንስኪ ሜይ 27 ቀን በፍርድ ቤት ቀርቦ ምስክርነት ሰጥቷል። ይኸውም፣ ከአስራ አምሰት አመታት በላይ ለኦልመርት ከ150ሺ ዶላር የበለጠ ለፖለቲካ ምርጫ ዘመቻ የሚውል በፖስታ አድርጎ መስጠቱን አረጋግጧል። ይህንን ተከትሎ ሴፕቴምበር 6 ቀን 2008 የእስራኤል ፖሊስ በኦልመርት ላይ የወንጀል ክስ እንዲመሰረትባቸው ምክር ሃሳብ አቀረበ። ጠቅላይ አቃቤ ሕግ በፖሊስ ሪፖርት መነሻ፣ በ600ሺ ዶላር ክስ መሰረተባቸው። ከ600ሺ ዶላር ውስጥ 350ሺው በቅርብ ጓደኛቸው ዩሪ ሜሰር ቋት ውስጥ እንደሚገኝ ተያይዞ ይፋ ሆነ። እንዲሁም በ2010 ብሔራዊ የሙስና ምርመራ ዩኒት፣ ኦልመርት ከሆሊላንድ ሪልእስቴት ጋር በተያያዘ ያለውን ጥርጣሬ በይፋ አሳወቀ። ይኸውም፣ ሪል ስቴቱን ፕሮሞት ለማድረግ ጉቦ መቀበላቸው ይፋ አደረገ።

 

 

አጠቃላይ ከላይ የሰፈሩት የኦልመርት ክሶች የመዝገብ ፋይል ተከፈተላቸው። እነሱም፣ "Rishon Tours", "Talansky" (also known as the "money envelopes" affair), and the "Investment Center" በሚል የመዝገብ ስያሜ የመንግስት ዐቃቤ ሕጐች ወደ ክርክር ውስጥ ገቡ። በጊዜው አስገራሚ የነበረው ጉዳይ የእስራኤል ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆን ይህንን አይነት የክስ መዝገብ የተከፈተባቸው የመጀመሪያው ሰው፤ ኤሁድ ኦልመርት ናቸው። የፍርድ ሒደቱ ለአምስት አመታት ከተሰማ በኋላ፤ የእየሩስአሌም ከተማ ከንቲባ በነበሩበት ጊዜ ሆሊላንድ ከሚባለው ሪል እስቴት 160ሺ የአሜሪካ ዶላር መቀበላቸው በመረጋገጡ ለስድስት አመት በእስር እንዲቆዩ ተበይኖባቸው ወደ ማረሚያ ቤት ተወስደዋል። ከስድስት የሚበልጡ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ጓደኞች እና ባለሃብቶች ተያይዘው ዘብጢያ ወርደዋል። እንዲሁም በ"Talansky" ጉዳይ ተጨማሪ የስምንት ወር እስር ተፈርዶባቸዋል።

 

 

በዚህ የኦልመርት የፍርድ ሒደት፣ የኦልመርት ከፍተኛ ረዳት የነበሩት ወ/ሮ ሹላ ዛከን በሰጡት ምስክርነት፤ የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር ኤሁድ ኦልመርት በሙስና የተገኘ ገንዘብ መቀበላቸውን እና እሳቸውም ከተሞሰነው ገንዘብ የድርሻቸውን መውሰዳቸውን አምነው ለፍርድ ቤቱ አጋልጠዋል። ወ/ሮ ይህንን የጀግና ምስክርነት በማቅረባቸው የእስር ጊዜያቸው እና የገንዘብ ቅጣት ተቀንሶሏቸዋል። 

 

 

የኦልመርትን ጉዳይ የያዙት ዳኛ ዴቪድ ሮዜን የፍርድ ውሳኔውን ሲያስተላልፉ የተናገሩት፣ “የሕዝብ አገልጋይ ሆኖ፣ ጉቦ የሚቀበል ወንጀል ከፈጸሙ ከከዳተኞች ጋር ተመሳሳይ ነው” ነበር ያሉት።

 

 

የቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር ኤሁድ ኦልመርት ከሃያ ሰባት ወራት እስር በኋላ፣ የእስራኤል የምህርት ሰጪ ቦርድ ባስተላለፈው ውሳኔ ከማረሚያ ቤት ተለቀዋል።

 

 

ከላይ ስለ ኤሁድ ኦልመርት የክስ ሂደት የሚተርከውን ጽሁፍ ያቀረብነው ያለምክንያት አይደለም። በ80ዎቹ የጀመረው ጥርጣሬ ወንጀል ክስ ፍርድ የሚሰጠን መሠረታዊ ትምህርት በመኖሩ ነው። ከላይ እንደሰፈረው በኤሁድ ኦልመርት ላይ ከ80ዎቹ ጀምሮ የሙስና ጥርጣሬ እና ውንጀላ መኖሩን ያሳያል። በወቅቱ የቀረበው ጥርጣሬ እና ውንጀላ ከረጅም አመታት መረጃ እና ማስረጃ አታካች ፍለጋና ምርመራ በኋላ ፍፃሜውን ያገኘው በ2006 መሆኑን ከግምት ከወሰድን፤ የሙስና መረቦችን ለማግኘት ጠንካራ ስራ እንደሚያስፈልግ አመላካች ነው።

 

ሌላው፣ ሙስና አንድ ሰው ለብቻው የሚፈጽመው የወንጀል ድርጊት አለመሆኑን ያሳያል። ሙስና ከባለስልጣን፣ ከባለሃብት፣ ከቤተሰብ እና ከሌሎች ኃይሎች ጋር በጋራ የሚፈጸም የተቀናጀ ወንጀል መሆኑ ይጠቁማል።

 

ሌላው፤ ማንም ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣን ከሕግ በላይ አለመሆኑን ጥሩ ማሳያ ነው። ይህንን ለመፈጸም ግን፤ አስፈፃሚውን ሊገዳደር የሚችል ተቋም መመስረት ፋይዳው ብዙ መሆኑን፤ ጥሩ ማሳያ ነው። እንዲሁም ዳኛ ዴቪድ እንዳሉት፣ ኦልመርት ብሩህ አዕምሮና የህዝብ ፍቅር አለው። ለሀገራችን እስራኤል ከፍተኛ አስተዋፅዖ ያበረከተ ነው። ሆኖም ግን የሕዝብን አገልግሎት የሚመርዝ ሙስና ፈጽሟል፤ ቅጣትም ይገባዋል፤ ብለዋል።

 

 

ሌላው፣ የሙስና ክብደትን ለመፈተሽ ጥሩ አጋጣሚ ተደርጐ የሚወሰድ ነው። ምክንያቱም ለሕዝብ ጥሩ ምሳሌ የማይሆን ማለት እና ሥርዓትን የሚያፈርስ ሙስናን ለመለየት የሚያስችል ጥሩ አብነት ተደርጎ የሚወሰድ ነው።

 

በአንፃሩ ኢትዮጵያ ከድህነት ለመውጣት የሚስችሏትን ትልልቅ የልማት ተግባራት በማከናወን ላይ ስለመሆኗ መስካሪ ማፈላለግ ውስጥ የሚገባ የለም። የኢትዮጵያ መንግስት ከዘረጋው መጠነ ሰፊ የልማት አጀንዳዎች ቢያንስ አብዛኛዎቹ ተሳክተው ማሕበራዊ ፍትህ ለማስፈን የእድገት እና የትራንስፎርሜሽ እቅዶች እየተገበረ ይገኛል።

 

 

ይህን ሁሉ ጥረት ቢደረግም አሁንም 7 ነጥብ 1 ሚሊዮን ዜጎች የዕለት ምገባቸውን ከመንግስት እጅ የሚጠብቁ ናቸው። እንዲሁም 10 ሚሊዮን የሚጠጉ ዜጎች በሴፍቲኔት ታቅፈው ወደ ድህነት ወለል ለመጠጋት እየፈለፉ ይገኛሉ። ቀሪው ሕዝብም ቢሆን፣ ከድህነት ወለል ከፍ ለማለት የሚችለውን ሁሉ እያደረገ እንደሚገኝ ለማንም የሚጠፋ እውነት አይደለም። ይህ የኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ነው።

 

ይህንን ተጨባጭ የሀገሪቱን ሁኔታ ይለውጣሉ ተብለው ታምነው የሕዝብ ኃላፊነት የወሰዱ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት አስፈሪም አስደንጋጭ በሆነ የአብይ ሙስና ውስጥ ተዘፍቀው ተገኝተዋል። ባክኗል ወይም ተዘርፏል ከተባለው በላይ ምላሽ የሚሻው ጥያቄ፤ በቢሊዮኖች የሚቆጠር የሕዝብ ገንዘብ ለመቀራመት አስተሳሰቡ ከወዴት ነው የመጣው? ከ20 ሚሊዮን በላይ ከድህነት ወለል በታች ዜጎች በሚገኙባት ኢትዮጵያ፤ ቢሊዮኖችን ለመዝረፍ የባለስልጣኖች እና የባለሃብቶች ሞራል በዚህ ደረጃ፤ እንዴት ሊወርድ ቻለ? የኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ የበላይነቱን ይዟል ሲባል ሲነገር የነበረው፤ ሀገር በቢሊዮኖች ደረጃ በምትዘረፍበት ቁመና ላይ መሆኗን ስለእውነት የሚያውቅ ዜጋ ነበርን?

 

እነዚህን ችግሮች ከሥራቸው ለማድረቅ ፍርደኞች ላይ ፍርድ በመስጠት ብቻ የሚታለፍ አይደለም። አጠቃላይ የሀገሪቷ ሲስተም በከፍተኛ ባለሙያዎች ማስፈተሽ እና የማሕራዊ ሳይንስ የጥናት ቡድን በሀገር አቀፍ ደረጃ አደራጅቶ እንደሕዝብ የኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ አራማጅ እንዴት እንደሆንን መፈተሽ ተገቢ ነው። እንዲሁም የሀገሪቷን የትምህርት ሥርዓት ከግብረገብ አንፃር መቃኘት ሌላው ተጨማሪ አማራጭ ነው። ምክንያቱም ዛሬ ዘራፊ ያልናቸው ሲዘርፉ ያገኘናቸው፤ የዚሁ ሕብረተሰብ ውጤት በመሆናቸው ነው።

 

 

ለማንኛውም፣ በጠቅላይ አቃቤ ሕግ አቶ ጌታቸው አምባዬ በሙስና ተጠርጥረው ስማቸው የተገለጹት እና ፍርድ ቤት የቀረቡት የሚከተሉት ናቸው። የተጠርጣሪዎች ቁጥር ወደ 45 ማሻቀቡን በመግለጫቸው አስታውቀዋል፡፡

 

በተለያዩ 14 የክስ መዝገቦች ተከፋፍለው የቀረቡት ከኢትዮጵያና ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን፤ ከስኳር ኮርፖሬሽን እና ከገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር በሙስና ወንጀል ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር የዋሉ 34 ግለሰቦች ናቸው።

 

ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለሥልጣን ኢንጂነር ፍቃደ ኃይሌ /የቀድሞ የባለስልጣኑ ሥራ አስኪያጅ/፣ ኢንጂነር አህመዲን ቡሴር፣ ኢንጂነር ዋስይሁን ሽፈራው፣ ሚስተር ሚናሽ ሌቪ (የትድሃር ኮንስትራክሽን ኩባንያ ባለቤት እና ሥራ አስኪያጅ) ከአዲስ አበባ መንገዶች ባለስልጣን ተጠርጥረው የቀረቡት፤ በአዲስ አበባ ከተማ ከማዕድን ሚኒስቴር እስከ ውሃ ሀብት ድረስ ያለውን መንገድ ሲያሰሩ ያልተገባ ውል መዋዋላቸውን ፖሊስ ለችሎቱ ገልጿል። ተጠርጣሪዎቹ በዚህ ፕሮጀክት ከትድሃር ጋር በመሻረክ 198 ሚሊዮን 872 ሺህ 730 ብር ከ11 ሣንቲም መንግሥትን አሳጥተዋል ሲል ፖሊስ አቅርቧል።

 

ከኢትዮጵያ መንገዶች ባለሥልጣን አቶ አብዶ መሐመድ፣ አቶ በቀለ ንጉሤ፣ አቶ ገላሶ ቡሬ፣ አቶ የኔነህ አሰፋ፣ አቶ አሰፋ ባራኪ፣ አቶ ገብረአናንያ ፃዲቅ፣ አቶ በቀለ ባልቻ ከኢትዮጵያ መንገዶች ባለሥልጣን በተጠርጣሪነት የቀረቡት እነዚህ ግለሰቦች ደግሞ በከፍተኛ ኃላፊነት ሲሰሩ፤ ኮምቦልቻ፣ ሐረር፣ ጅግጅጋ እና ጋምቤላ ጎሬ በተሰሩ አራት የመንገድ ፕሮጀክቶች ላይ አስፈላጊ የዲዛይን ጥናት ሳይደረግና ምንም ሕጋዊ ውል ሳይኖር ሆን ተብሎ ዋጋ እንዲጨመር በማድረግ፣ ከአሰራር ውጪ የኮንትራት ውል አዘግይተዋል ነው ያለው ፖሊስ።

 

በዚህም ፕሮጀክቶቹ በመዘግየታቸው 646 ሚሊዮን 980 ሺህ 626 ብር ከ61 ሣንቲም ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረው መቅረባቸውን ፖሊስ ጠቅሷል።

 

ከስኳር ኮርፖሬሽን ከተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ አቶ አበበ ተስፋዬ /በተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ የአገዳ ተከላ ምክትል ዳይሬክተር/፣ አቶ ቢልልኝ ጣሰው /በተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ ጠቅላላ ሂሳብ ያዥ/ ሁለቱ ግለሰቦች በጋራ በመመሳጠር ፖሊስ ስሙ ለጊዜው በመዝገብ ካልተጠቀሰው ኩባንያ ጋር የአርማታ ብረት እና ሲሚንቶ በዓይነት ማስረከብ ሲገባ፤ ሳይረከብና ተቀናሽ ሳይደረግ 31 ሚሊዮን 379 ሺህ 985 ብር ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረው በቁጥጥር ስር መዋላቸው ተመልክቷል።

 

ከመተሃራ ስኳር ፋብሪካ አቶ እንዳልካቸው ግርማ፣ ወ/ሮ ሰናይት ወርቁ፣ አቶ አየለው ከበደ፣ አቶ በለጠ ዘለለው ሲሆኑ፤ ከተጠርጣሪዎቹ መካከል በተለይ አቶ እንዳልካቸው፣ ወ/ሮ ሰናይት እና አቶ አየለው በመተሃራ ስከር ፋብሪካ የግዢ ቡድን መሪ እና የውጭ ሀገር የእቃ ግዢ ኃላፊዎች ሆነው ሲሰሩ 13 ሚሊዮን 104 ሺህ 49 ብር ከ88 ሣንቲም ለአቅራቢዎች ያለአግባብ እንዲከፈል በማድረጋቸው፤ እንዲሁም አቅራቢዎቹ ባላቀረቡበት ሁኔታ ላይ 0 ነጥብ 1 በመቶ ቅጣት ማስቀመጥ ሲገባቸው በዚህም 2 ሚሊዮን 743 ሺህ 35 ብር በመንግሥት ላይ ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል።

 

አቶ በለጠ ዘለለው ደግሞ በመተሐራ ስኳር ፋብሪካ የፋይናንስ ኃላፊ ሆኖ ሲሰራ ፋብሪካው ለመሳሪያ እድሳት ያልተሰራበትን 1 ሚሊዮን 164 ሺህ 465 ብር ክፍያ በመፈፀም ተጠርጥሯል።

 

ከኦሞ ኩራዝ ቁጥር 5 አቶ መስፍን መልካሙ /የኦሞ ስኳር ፋብሪካ ቁጥር 5 ምክትል ዋና ዳይሬክተር/ ወይዘሮ ሳሌም ከበደ፣ ሚስተር ጂ ዮኦን /የቻይናው የጄጄ አይ. ኢ. ሲ. ተቋራጭ ሥራ አስኪያጅ/፣ አቶ ፀጋዬ ገብረእግዚአብሔር፣ አቶ ፍሬው ብርሃኔ ሲሆኑ፤ ተጠርጣሪዎቹ በኦሞ ኩራዝ ቁጥር 5 ሲሰሩ ከተዘረዘሩት ተጠርጣሪዎች ጋር በመመሳጠር በሥራ ላይ የሚገኘውን ፕሮጀክት ያለአግባብ ውል በመስጠት 184 ሚሊዮን 408 ሺህ ብር ጉዳት በማድረግ ፖሊስ መጠርጠራቸውን ጠቅሷል።

 

ከተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ አቶ አበበ ተስፋዬ፣ አቶ ዳንኤል አበበ፣ አቶ የማነ ግርማይ ሲሆኑ፣ በተንዳሆ ስኳር ልማት ፕሮጀክት የቤቶች ልማት ዋና ሥራ አስኪያጅ አቶ ዳንኤል አበበ ከፋብሪካው የአገዳ ቆረጣ ምክትል ዋና ዳይሬክተር አቶ አበበ ተስፋዬ ጋር በመመሳጠር የተለያዩ የክፍያ ሰነዶችን በመሰረዝ እና በመደለዝ ለሦስተኛ ወገን ለአቶ የማነ ግርማይ 20 ሚሊዮን ብር ያለአግባብ ክፍያ በመፈፀም እና በዓይነት እና በገንዘብ ሳይመለስ በመቅረቱ ተመሳሳይ መጠን ያለው ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል።

 

በሌላ መዝገብ አቶ አበበ ተስፋዬ፣ አቶ ኤፍሬም ዓለማየሁ እና አቶ የማነ ግርማይ፣ አቶ አበበ እና አቶ ኤፍሬም ከአቶ የማነ ግርማይ ጋር በመመሳጠር ለባቱ ኮንስትራክሽን 2 ሺህ ሔክታር መሬት ምንጣሮ አንድ ሔክታሩን በ25 ሺህ ብር ተዋውሎ ሳለ ሥራውን ከባቱ ኮንስትራክሽን በመንጠቅ ለአቶ የማነ ግርማይ አንዱን ሔክታር በ72 ሺህ 150 ብር የ42 ሚሊዮን ብር ልዩነት እያለው ያለምንም ጨረታ አንዲሰጠው በማድረግ በአጠቃላይ ከ216 ሚሊዮን ብር በላይ ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል።

 

አቶ ፈለቀ ታደሰ፣ አቶ ኤፍሬም ደሳለኝ /የተንዳሆ ስኳር ፋብሪካ የግዢ እና ንብረት አስተዳደር መክትል ዋና ዳይሬክተር/ አንድ ሺህ ሔክታር መሬት እንዲመነጠር ለባቱ ኮንስትራክሽን በመስጠት ተገቢው ሥራ ሳይሰራ 10 ሚሊዮን ብር ለባቱ ኮንስትራክሽን እንዲከፈል በማድረግ ተጠርጥረዋል።

 

ከገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር አቶ ሙሳ መሐመድ /የሚኒስቴሩ የፕሮጀክት ምክትል ሥራ አስኪያጅ/፣ አቶ መስፍን ወርቅነህ /የሚኒስቴሩ የፕሮጀክት ባለሙያ/፣ አቶ ዋስይሁን አባተ /የሚኒስቴሩ የሕግ ክፍል ዳይሬክተር/፣ አቶ ታምራት አማረ /የሚኒስቴሩ ባለሙያ/፣ አቶ ስህን ጎበና /የሚኒስቴሩ ባለሙያ/፣ አቶ አክሎግ ደምሴ /የሚኒስቴሩ ባለሙያ/፣ የሚኒስቴሩ ባልደረባ ያልሆኑ፣ ዶ/ር ወርቁ ዓለሙ፣ አቶ ዮናስ መርዓዊ፣ አቶ ታጠቅ ደባልቄ ሲሆኑ፤ ተጠርጣሪዎቹ በሚኒስቴሩ በተለያዩ የሥራ ኃላፊነት ላይ ሲሰሩ መንግሥት የፋይናንስ ስርዓቱን ለማዘመን 2 ሚሊዮን የአሜሪካ ዶላር ብድር በመውሰድ ለቴክኖሎጂው ማስፋፊያ ሥራ የበጀተውን ገንዘብ ያለ አግባብ በመጠቀም ቴክኖሎጂው ከሚሰሩት ዶክተር ወርቁ ዓለሙ፣ አቶ ዮናስ መርዓዊ እና አቶ ታጠቅ ደባልቄ ጋር በመመሳጠር ቴክኖሎጂው በተገቢው መንገድ አቅም ላላቸው ባለሙያዎች መስጠት ሲገባው ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ጨረታን ሳይከተሉ በማሰራት 2 ነጥብ 2 ሚሊዮን የአሜሪካ ዶላር ጉዳት በማድረስ ተጠርጥረዋል። ተመሳሳይ የገንዘብ መጠን ያልተሰራበትን እንደተሰራ በማድረግ ክፍያ በመፈፀም ነው የተጠረጠሩት።

በአጠቃላይም ተጠርጣሪዎች ከ2 ቢሊዮን ብር በላይ ለተለያዩ የመንግሥት ተቋማት የፕሮጀክት ሥራ የወጣን ወጪ አጉድለዋል ሲልም ፖሊስ ለችሎቱ አስረድቷል። ተጠርጣሪዎቹ የዋስትና ጥያቄ ይፈቀድላቸው ዘንድ ችሎቱን ጠይቀዋል።

 

ፖሊስ በበኩሉ ያልጨረስኩት ሰነድ እና ማስረጃ ስላለ ለምርመራ ተጨማሪ 14 ቀናት ጊዜ ይሰጠኝ በማለት ጠይቋል።

 

ተጠርጣሪዎቹ የተለያዩ ሰነዶችን ሊያሸሹ ይችላሉ በማለትም የጠየቁት የዋስትና ጥያቄ ውድቅ ይሁንልኝ ብሏል።

 

ችሎቱም የፖሊስን ተጨማሪ የ14 ቀናት ጊዜ ቀጠሮ በመፍቀድ ለነሐሴ 3 ቀን 2009 ዓ.ም ተለዋጭ ቀጠሮ ሰጥቷል።

 

ከዚህ ባለፈም ተጠርጣሪዎች ከጠበቃና ቤተሰብ ጋር እንዳንገናኝ ተከልክለናል በማለት ላቀረቡት አቤቱታ ችሎቱ ፖሊስ ተጠርጣሪዎቹ ከጠበቃና ቤተሰቦቻቸው ጋር እንዲገናኙ እንዲያደርግ ትዕዛዝ ሰጥቷል።

 

በተጨማሪም አቶ ጌታቸው አምባዬ በሰጡት መግለጫ በኦሞ ኩራዝ 5 ከቻይና ኤግዚም ባንክ 700 ሚሊዮን ዶላር ከተገኘው ብድር 30 ሚሊዮን ዶላር በኮሚሽን መልክ ሊከፈል እንደነበረ አስታውቀዋል፡፡

 

እንዲሁም በገንዘብ እና ኢኮኖሚ ሚኒስቴር የ20 ሚሊዮን ዶላር እና 19 ነጥብ 1 ማሊዮን ዶላር የማኔጅመንት ኢንፎርሜሽን ሲስተም ለመዘርጋት የወጣውን ጨረታ በቀጥታ ለአንድ ኩባንያ ካለውድድር እንዲሰጥ መደረጉን ይፋ አድርገዋል፡፡ 

 

ሐምሌ 17 ቀን 2009 ዓ.ም. ዘመናዊ ጥበብ ሕይወት እና ደህንነት ሕይወት ላይ የተዘጋጀ የፖሊሲ አውደ ጥናት በአዲስ አበባ ሒልተን ሆቴል ተደርጓል።

በዚህ የፖሊሲ አውደ-ጥናት ላይ፣ የባዮ-ቴክኖሎጂ ኢንስቲትዩት በዶክተር ካሳሁን ተስፋዬ፤ የኢትዮጵያ ግብርና ምርምር ኢንስቲትዩት በዶክተር እንዳለ ገብሬ፤ የኢትዮጵያ ብዝሃ ሕይወት ኢንስቲትዩት በዶክተር መለሰ ማሪዮ፤ እና የአካባቢ የደንና አየር ንብረት ለውጥ ሚኒስቴር በዶክተር አየለ ሄገና በመወከል በባለድርሻነት በፓናል ውይይቱ ተሳታፊ ነበሩ።

እንዲሁም በፖሊሲ አውደ-ጥናቱ ተሳታፊ ከነበሩት መካከል የምዕራብ አፍሪካ የኔፓድ ቢሮ ኃላፊ ዶክተር ጄሬሚ ኡድራኦጎ ተገኝተዋል። የኮሜሳ የባዮ-ቴክኖሎጂ ሲኒየር የፖሊሲ አማካሪ የሆኑት ዶክተር ጌታቸው በላይ ተሳታፊ ነበሩ። በተጨማሪም ከሸማቾች ማሕበር፣ ከመንግስት አካላት፣ ተመራማሪዎች፣ የግል የጥጥ እርሻ ማሕበራት፣ መቀሌ ዩኒቨርስቲ፣ ጅማ ዩኒቨርስቲ እና ሌሎች ባለድርሻ አካላትም ተሳታፊ ነበሩ።

በዚህ ጽሁፍ የአውደ ጥናቱን እምቅ ፍላጎት ምን ይመስላል? ለምን የፓናሉ ተሳታፊዎች ላለመነካካት ወስነው ውይይቱ ላይ መቅረብ ፈለጉ? የሚሉትን ሃሳቦች በወፍ በረር ለመመልከት የቀረበ ነው። መልካም ንባብ።

የፓናሉ የፖሊሲ ውይይት ማዕከላዊ ነጥብ ተደርጎ መውሰድ የሚቻለው፣ “ጠንቅን መከላከል” ቅድሚያ መሰጠት አለበት በሚሉ አካላት እና “ቴክኖሎጂውን ለማሸጋገር” ከፍተኛ ፍላጐት ባላቸውና ማሸጋገር በቻሉ ባለሙያዎች መካከል የቀረበ ውይይት ነበር።

በዚህ የፓናል ውይይት ላይ መታዘብ የሚቻለው፣ ተሳታፊ ከነበሩ ባለድርሻ አካላት ሲደመጥ የነበረው የባዮቴክኖሎጂ ውጤቶችን ለመጠቀም ሁሉም ፈቃደኛ ናቸው፤ ወደሥራ የገቡ የባዮቴክኖሎጂ የምርምር ውጤቶች መኖራቸውን በአብነት ያቀረቡም ነበሩ። ከባለድርሻ አካላት የቀረበው የልዩነት ጥያቄ፣ በልውጥ ሕያው (Genetically modified organism) የሚዘጋጁ ዝርያዎችን በተመለከተ ሰፊና አሳማኝ ውይይት መደረግ አለበት የሚል መከራከሪያ ነው። ከባዮቴክኖሊጂ የምርምር ውጤቶች መካከል አንዱ በሆነው በልውጥ ሕያው ላይ ምርምርና አጠቃቀም ላይ ግልጽ እና የማያሻማ ምላሽ የተጠየቀበት ብቻ ነው። ውይይቱም በዚህ ላይ ማተኮር ሲገባው፣ ፖሊስ ለማውጣትና ማስፈጸሚያ መመሪያዎችን ለማዘጋጀት በሚል ሽፋን መደረግ አልነበረበትም። “ማን ያውቃል ቀደም ብሎም የተዘጋጀ የፖሊሲ ሰነድና ማስፈጸሚያ ሰነዶች ሊኖሩም ይችሉ” ይሆናል፤ ስላልቀረበ ግን ተዘጋጅቷል ተብሎ መደምደም አይቻልም።

በፓናል ውይይቱ ላይ ትኩረት ከሳበው አንዱ፣ የቀረቡት አራቱም ሳይንቲስቶች አንዱ ባቀረበው የጥናት ወረቀት ላይ ሌላኛው አስተያየት አይሰጡም። አራቱም ተጠባብቀው ሳይነካኩ ውይይት ማድረግን መምረጣቸው ገራሚም ነበር። ከመካከላቸው የኢትዮጵያ ብዝሃ ሕይወት ኢንስቲትዩት ኃላፊ ዶክተር መለሰ ማሪዮ በልውጥ ሕያው ላይ ያላቸውን አሉታዊ ግንዛቤ ለመድረኩ አቅርበው ካስረዱ በኋላ፣ ከሌሎቹ ዶክተሮች ጋር ብዙም ያልራቀ መደምደሚያ ማቅረባቸው አስገራሚ ነበር። ይህንን መሰል ክርክር አልባ ከከፍተኛ የሳይንስ ጠበብቶች የሚጠበቅ አይደለም፤ አይገባምም።

ምክንያቱም አብዛኛውን ጊዜ ሳይንቲስቶች የምርምር ውጤቶችን ያቀርባሉ ተብሎ ነው የሚታመነው። ባገኙት የምርመር ውጤት መነሻም በእውቀት ቆመው መከራከር ስለሚጠበቅባቸው ነው። ለፖሊሲ አውጪውም ቢሆን የምርምር ውጤት ነው ተብሎ ስለሚወሰድ ለመወሰን አይቸግርም። እንዲሁም ባለድርሻ አካላቱ በአንድ ልብ ለመወሰን አይቸገሩም። ከዚህ ውጪ የሚሆነው፣ በተፅዕኖ ከላይ ወደታች የሚወረወር የፖሊሲ  አቅጣጫ የውይይት መድረክ ነው። ባለድርሻ አካላት ባይቀበሉትም፣ እንዲተገብሩት ይገደዳሉ።

ለመሆኑ ልውጥ ሕያው ምንድን ነው? ለምንስ በባለድርሻ አካላት ዘንድ ልዩነት ፈጠረ? ስለደህንነት ሕይወት በወጣው አዋጅ እንዲህ ሰፍሯል፤ “ሰው ሰራሽ የሆነ ወይም ከሌላ ሕያው የተወሰደ ይሁን ከቅሪት የተወሰደ የተወለደ ወይም እንደ አዲስ የተቀመመ ባይተዋር ዘረመል ወይም ሌላ ንጥረ ነገር ስለተከተተበት የዘረመሎች ይዘቱ ወይም የባሕርዩ ክስተት የተለወጠበት ሕያው ነው” ይላል። ለዚህም ይመስላል፣ በፓናል ውይይቱ ላይ ተሳታፊ ከነበሩ ባለድርሻ አካላት የተነሳ፣ ከባዮቴክኖሎጂ የምርምር ውጤቶች አንዱ የሆነውን፣ ልውጥ ሕያውን ብቻ ገንጥለው ማብራሪያ እና መተማመኛ ይሰጠን ያሉት።

የመድረኩ ጥናት አቅራቢዎች፣ በቀጥታ በልውጥ ሕያው ላይ አትኩሮት በመስጠት ከመወያየት፣ በአዋጅ ቁጥር 655/2001 ዓ.ም. የወጣው የደህንነት ሕይወት ሕግ በማሻሻል አዲስ የደህንነት ሕይወት ሕግ በአዋጅ ቁጥር 896/2007 ዓ.ም. መውጣቱን በሕዝብ ተወካዮች ምከር ቤት ማጽደቁን በመከራከሪያነት ማቅረቡን በአማራጭነት ወስደዋል። ይህም ሲባል የአዋጁ መሻሻል አስፈላጊነት ከመድረኩ እንደቀረበው፤ የቀድሞ (አዋጅ ቁጥር 655/2001) ሕጉ ከሚፈለገው በላይ የጠበቀ በመሆኑ፤ ምርምር እና ፈጠራ የሚገድብ በመሆኑ፤ የሕጉ ምልክት ብዝሃ ሕይወትን በምርምር ላይ ተመስርቶ ለመጠበቅ የወጣ ሳይሆን ጥበቃን ብቻ እንደዋነኛ ዓላማው አድርጎ የተዘጋጀ በመሆኑ፤ የባዮቴክኖሎጂን መልካም ጎንን እና ጠቀሜታውን የማያመለክት በመሆኑ ተሻሽሏል የሚል አጠቃላይ ማሳያ አቅርበዋል።

ሕጉን ለማሻሻል ከመድረኩ የቀረበው መከራከሪያ አንድ ነገር ሆኖ፤ በፓናል ውይይት የመከራከሪያ ፍሬ ነገር የነበረው “ጥበቃን ብቻ እንደዋነኛ ዓላማው አድርጎ” የሚለው ሐረግ በተለይ ከ“ጠንቅ” ጋር ተያይዞ ከሚከሰት ጉዳት ጋር የተያያዘ በመሆኑ በድጋሚ በውይይቱ መድረክ በባለድርሻ አካላት በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ጥያቄ ቀርቧል። ይኸውም፣ “ጠንቅ” ማለት ከየትኛውም እንቅስቃሴ በቀጥታ ወይም በተዘዋዋሪ መንገድ፣ በአጭር፣ በመካከለኛ ወይም በረጅም ጊዜ በሰው ወይም በእንስሳ ጤና፣ በብዝሐ ሕይወት፣ በአካባቢ፣ በማሕበረሰቦች ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ወይም ባህላዊ ሁኔታ ወይም በአገሪቷ ኢኮኖሚ ላይ ሊከተል የሚችል አደጋ ነው።”  በሚል ይዘት በአዋጁ (655/2001) ላይ ሰፍሯል።

ነገሮችን የበለጠ ግልፅ ለማድረግ፣ የባለድርሻ አካለት ጥያቄ ከባዮቴክኖሎጂ አጠቃላይ ምርምር እና ውጤቶች አስፈላጊነት ጋር በቀጥታ የተያያዘ አይደለም። ያቀረቡት ጥያቄ አንድ እና አንድ ብቻ ነው። እሱም፤ ከልውጥ ሕያው ጋር በተያያዘ የሚደረጉ ምርምሮችና ሙከራዎች፣ በቀጥታ ወይም በተዘዋዋሪ መንገድ፣ በአጭር፣ በመካከለኛ ወይም በረጅም ጊዜ በሰው ወይም በእንስሳ ጤና፣ በብዝሐ ሕይወት፣ በአካባቢ፣ በማሕበረሰቦች ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ወይም ባህላዊ ሁኔታ ወይም በአገሪቷ ኢኮኖሚ ላይ ሊያስከትሉ የሚችሉ አሉታዊ እና አዎንታዊ ተፅዕኖዎች በግልፅ እንዲቀመጥላቸው በመፈለግ ያቀረቡት ጥያቄ መሆኑን ለመረዳት የሮኬት ሳይንስ ማጥናትን አይጠይቅም። በባለድርሻ አካላት በባዮቴክኖሎጂ ምርምር ዙሪያ የተነሳው ጥያቄ፤ ከአጠቃላይ ከፖሊሲ ማዕቀፍ አንፃር በመቶኛ ቢቀመጥ አንድ በመቶ አይሆንም።

ስለዚህም አጠቃላይ የባዮቴክኖሎጂው የፖሊሲ ማዕቀፉ ጽንሰ ሃሳብ፣ በልውጥ ሕያው ምርምር እና ለገበያ ለማቅረብ በሚደረግ አሰጥ አገባ መሸፈን አልነበረበትም። ምክንያቱም ባዮቴክኖሎጂ በእድገት እና ትራንስፎርሜሽን እቅድ ውስጥ በበርካታ ዘርፎች ያለው ጠቀሜታ ከግምት ተወስዶ በተለያየ ዘርፍ ስትራቴጂክ ሰነዶች መዘጋጀቱን በዶክተር እንዳለ ገብሬ በቀረበ የጥናት ጽሁፍ ለባለድርሻ አካላት ቀርቧል፤ በቴክኖሎጂው ላይ ቅሬታ የቀረበበትም ሁኔታ አልነበረም። ዶክተሩ በገለፃቸው ባዮቴክኖሎጂ በግብርናው ዘርፍ አንዱ የልማት አቅጣጫ ተደርጎ መቀረጹን አስቀምጠዋል። የባዮቴክኖሎጂ ፍኖተ ካርታ መዘጋጀቱንም አሳውቀዋል። በተለይ የግብርና ምርምር ፍኖተ ካርታ ከባዮቴክኖሎጂ ጋር በተናበበ መልኩ መቀረጹን አስረድተዋል። የባዮቴክኖሎጂ ምርምር ከሁለት አስርት አመታት በላይ መሆኑን አስታውሰው፣ አሁን በአዲስ የልውጥ ሕያው ወይም በዘረመል(Genetically modified organism) የሚደረጉ ምርምሮች በተለያዩ ተቋማት ውስጥ እየተሞከሩ መሆናቸውን አስታውቀዋል።

ዶክተር እንዳለ ስለባዮሴፍቲ ሲያስረዳ፣ “የቀድሞ የባዮሴፍቲ ሕግ የሕጉ ምልክት ብዝሃ ሕይወትን በምርምር ላይ ተመስርቶ ለመጠበቅ የወጣ ሳይሆን ጥበቃን ብቻ እንደዋነኛ ዓላማው አድርጎ የተዘጋጀ በመሆኑ፤ የባዮቴክኖሎጂን መልካም ጎንን እና ጠቀሜታውን የማያመለክት በመሆኑ ከሁለት እስከ ሶስት አመት ድረስ ውይይት ተደርጎበት ተሻሽሏል” ብለዋል። የአሁኑ ባዮሴፍቲ ሕጋችን ግን አሉ “ሳይንሳዊ ምርምሮችን የሚጋብዝ በጣም ጥሩ የሆነ ነው” ሲሉ አወድሰውታል። “የቀድሞ ሕግ ላለፉት ስድስት ዓመታት ምርምር እዳይደረግ ገደቦ ይዞ ነበር” ሲሉ ዶክተሩ ወቀሳ ሰንዘር አድርገዋል። በዓለም ጥቅም ላይ የዋሉ የዘረመል ምህድስና ምርምር ውጤቶችን ወደ ሀገር ውስጥ በማስገባት ለመጠቀም ዝግጅት እያደረግ ነው። የማስፈጸሚያ ሰነዶች ተዘጋጅተው ጸድቀው ስላልመጡ ወደ ሥራ ለመግባት ዘግይተናል በማለት ቅሬታ አሰምተዋል።

ዶክተር እንዳለ አያይዘውም፣ “ከሃያ ዓመታት በፊት ዓለም ሲጠቀምባቸው የነበሩ ውጤታማነታቸው የተመሰከረ የባዮቴክኖሎጂ ውጤቶችን ዛሬ ላይ እና እየተከራከርንባቸው እንገኛለን። በርግጥ የምናደርገውን ነገር እናውቃለን?” የሚል ጥያቄ ለመድረኩ አቅርበዋል።

ዶክተር መለሰ ማሪዮ የኢትዮጵያ ብዝሃ ሕይወት ኢንስቲትዩት ኃላፊ በበኩላቸው፣ “ባዮቴክኖሊጂ በሁለት ከፍለን ማየት እንችላለን። እነሱም፣ ባሕላዊ ወይም ነባሩ (እርሾ ጠላ ቆጮ የሚብላላበት) እና አዲሱ የዘረመል ምህንድስ ናቸው። በዘረመል ምርምር ውጤቶች የሚከሰቱ ችግሮች አሉ ለሚለው ጥያቄ፤ አዎ አሉ ብለዋል። አያይዘውም መልካም ጎኖችም አሏቸው፤ ከሚጠቀሱት መካከል ለስኳር ሕመም ኢንሱሊን፤ ለካንሰር ሕክምናዎችም፤ ቫይታሚን ኤን ወደ ሩዝ መቀላቀል፤ የጄኔቲክ ብዝሃነት መፍጠር፣ የአባለዘር ፍሬዎችን በፍሪጅ ማቆየት፣ መዳቀል የማይችሉትን ማዳቀል፣ ዝርያዎችን ለረጅም ጊዜ ማቆየት፣ የጠፉ ዝርያዎችን ለማባዛት እና ለሌሎች ነገሮችም ይጠቅማሉ” ሲሉ አዎንታዊ ጐኖችን ለማሳየት ሞክረዋል።

አያይዘውም ዶክተሩ የጂኤምኦ አሉታዊ ጎኖቹን አስቀምጠዋል፤ “ከጂ ኤም ኦ የተመረተ በቆሎን ከተመገቡ አይጦች መካከል፣ አስራ ስምንቱ በሁለት ሳምንት ውስጥ ሞተዋል። መካንነት አጋጥሟቸዋል። የሞቱ በጎችም አሉ። በጂኤምኦ የተመረተ ድንች የተመገቡ አይጦች በሽታ የመከላከል አቅማቸው ቀንሷል። በጂኤምኦ የሚመረቱ ዝርያዎች በሀገር ውስጥ ሳይንቲስቶች ቁጥጥር ውስጥ ካለሆኑ ዘሮችን ደግሞ ለመዝራት አይቻልም። ለገበሬው በጣም አስቸጋሪ ነው የሚሆነው። በውጭ ምንዛሪ የሚገዙ ናቸው። በጂኤምኦ የተመረተ ጥጥ መርዛማ ነገር ስለሚያመነጭ፣ ቢራቢሮዎችና ንቦችን ያጠቃል። ያጠፋል። ለጸረ-አረም የተመረተ ዝርያ ወደሌላ ዝርያ ከተላለፈ ጸረ-አረም መቋቋም የሚቻል አረም ማጥፋት በጣም አስቸጋሪ ያደርገዋል። በጂኤምኦ የተመረቱ ምርቶችን የማይገዙ ሀገሮች አሉ። የፓተንት መብቶች ያሉባቸው ምርቶች ናቸው” ብለዋል። በመጨረሻም ዶክተሩ መለሰ፣ የጂ ኤም ኦ ምርቶችን ከመጠቀማችን በፊት ከፍተኛ ጥንቃቄ ያስፈልጋል ብለዋል።  

በዶክተር ወልደየሱስ የቀረበው የጥናት ጽሁፍ በበኩሉ እንደሚያሳየው፣ የጂኤም ምርቶችን ከአፍሪካ ለገበያ ያቀረቡ ቡርኪናፋሶ ሱዳን እና ደቡብ አፍሪካ ብቻ ናቸው። ፈቃድ ከሀገራቸው ተቆጣጣሪ ባለስልጣን ለገበያ እንዲቀርቡ የተሰጠቻው ኬኒያ፣ ማላዊ እና ናይጄሪያ ናቸው። በተወሰኑ ቦታዎች ጂ ኤም ኦ ላይ ምርመር እያደረጉ ያሉ ሀገሮች፤ አስራት ናቸው፡፤ እነሱም፣ ካሜሩን፣ ግብፅ፣ ኢትዮጵያ፣ ጋና፣ ኬኒያ፣ ናይጄሪያ፣ ማላዊ፣ ሞዛቢክ፣ ደቡብ አፍሪካ፣ ሱዳን፣ ሲዋዚላድ፣ ታንዛኒያ እና ኡጋንዳ ናቸው።

ዶክተር ወልደየሱስ በኢትጵዮያ ውስጥ ከዘረመል ምህንድስና ጋር የተያያዙ ወቅታዊ የምርምር ሥራዎችን ለባለድርሻ አካላት ይፋ አድርገዋል። በተለየ ፈቃድ ምርምር እየተደረገባቸው የሚገኙት፣ Bt-cotton (Bollgard I- Cry1Ac) ሲሆን፣ ማምረት እና ምርቱን መሞከር ያጠቃልላል። በስምንት ቦታዎች የሙከራ ሥራዎች እየተሰሩ እንደሚገኝ ገልፀዋል። ሁለተኛው፣ Enset (Hrap and pflp genes) ማምረት እና ምርቱን መሞከር ያጠቃልላል ብለዋል።

ዶክተሩ ሲያስረዱ፣ “እንሰትን የሚያጠቃ አርሶ አደሩን ስጋት ውስጥ የሚጨምር ባክትሪየም ቢትስ የሚባል አለ። ይህ ባክቴሪያ ከኢትዮጵያ ወደ ኡጋንዳ፣ ታንዛኒያ፣ ሩዋንዳ ኮንጉ፣ ብሩንዲ ተዛምቷል። በእነዚህ አካባቢዎች ደግሞ የሙዝ ተክልን በስፋት እያጠቃ ነው። ያሳደረውን ስጋት ለመቀነስ፣ በኡጋንዳ የዘረመል ምርምር እየተደረገበት ይገኛል። ተስፋ ሰጪ ውጤቶች ተገኝተዋል። ቴክኖሎጂውን ተመራማሪዎቻችን ቢጠቀሙት በአማራጭነት ጥሩ ነው” ብለዋል።

ለማጠቃለል የፖሊሲ አውደ ጥናት ተብሎ የተዘጋጀው መድረክ ዋና ዓላማው በዶክተር ጌታቸው በላይ በግልፅ የተቀመጠው ነጥብ ነው። ይኸውም፣ የውይይቱ ዋና ዓላማ BT-Cotton ን በኢትዮጵያ ውስጥ ለማልማት ከባለድርሻ አካላት ጋር በሳይንሳው መረጃዎች እና ተሞክሮዎች የጋራ ግንዛቤ በመፍጠር ስምምነት ላይ መድረስ ነው።

ስምምነት ላይ ከተደረሰ ወደ ተግባር ለመሄድ፣ ኢትዮጵያ የባዮቴክኖለጂ እና የባዮሴፍቲ ፖሊሲ ሊኖራት ይገባል። ይህም ሲባል፣  ከአመራረቱ እስከ ገበያ አቅርቦት በተመለከተ ፖሊሲ ማውጣት እና የማስፈፀሚያ ሰነዶችን ማዘጋጀት የግድ ይላል።

በሸማቾች ጥበቃ ማሕበር ሊቀመንበር በሻምበል ገብረመድህን ቢረጋ የቀረበው ግልፅ ጥያቄ በፖሊሲው ሊመለስ ይገባል። ይኸውም፤ የBT-Cotton ጥጥ ፍሬ ወደ ምግብ ሥርዓት ውስጥ እንደማይገባ ማረጋገጫ ማቅረብ። ለዚህ ጥያቄ ምላሽ የሚሰጠው ደግሞ፣ ለባዮቴክኖለጂ እና ለባዮሴፍቲ የሚወጣው ፖሊሲ ብቻ መሆኑ አሻሚ አይደለም።

 

ከዶ/ር ተወልደ ብርሃን ገብረ እግዚአብሔር

የዘረመል ምሕንድስና በተፈጥሮ ሥርዓት ሊገናኙ የማይችሉ እጅግ በተለያዩ ዝርያዎች የሚገኙ ዘረመሎችን ሊያቀናጅ ይችላል። በዚህም ምክንያት ያልተጤኑ አዳዲስ ባሕርያት ይከሰቱ ይሆናል፣ ተብሎ ይገመታል። ከነዚህ ውስጥ አደገኛ የሚሆኑ ይኖራሉ፣ ተብሎ ይፈራል። ስለዚህም በዘረመል ምሐንድስና የሚገኙ ሕያዋን ጉዳት የማያስከትሉ መሆናቸውን ለማረጋገጥ የሚችል ሥርዓት ያስፈልጋል። ይህን የደኅንነት ሕይወት ሥርዓት ብለን እንጠራዋለን።

 

 

ከዘረመል ምሕንድስና ሊመጣ የሚችል ጠንቅ፤ መንስኤዎች ምንድን ናቸው?

ዘረመሎች የሕያዋን ባሕርያትን ይወስናሉ፤ ለምሳሌ የሰው የዓይን ቀለም፣ የፀጉር ከርዳዳነት ወይም ዞማነት፣ ቁመት። ዘረመሎች በሕዋስ ውስጥ ይገኛሉ፣ ከነዚህ ዘረመሎች ብዙዎቹ ምንም ባሕርይ የማይወስኑ ዝምተኞች /ሳይለንት/ ናቸው። የተለያዩ ዘረመሎች በተፈጥሮ ሥርዓት ሊቀላቀሉ የሚችሉት ከሁለት ወላጆች በሚገኘው ልጅ /ጫጩት፣ ቡችላ፣ ዘር፣ ወዘተ../ ውስጥ ብቻ ነው። ይህም ሊሆን የሚችለው ሁለቱም ወላጆች የአንድ ዝርያ /ስፖሺስ/ አባላት ሲሆኑ ብቻ ነው። አልፎ አልፎ ከተዛማጆች ዝርያዎችም ጭምር በመዋለድ ምክንያት ዘረመሎች ሊቀላቀሉ ይችላሉ። ልዩነታቸው ሰፊ ከሆነ ከማይዛመዱ ዝርያዎች ግን ልጅ ሊወለድ ስለማይችል ዘረመሎችም በተፈጥሮአዊ ሥርዓት ሂደት ሊቀላቀሉ አይችሉም። ነገር ግን ከአንድ ዝርያ የተወሰደ ዘረመል ወይም የተወሰዱ ዘረመሎች በምንም መንገድ ወደ የማይመሳሰል ልዩ ዝርያ በዘረመል ምሕንድስና ዘዴ መጨመር ይቻላል፤ ለምሳሌ ባሲለስ ቱሪንጀንሲስ /Bacillus thuringensis/ ከሚባል ደቂቅ አካል /ባክተርየም/ ወደ በቆሎ፣ ወይም ከሰው ወደ ደቂቅ አካል ዘረመል ወይም ዘረመሎች መጨመር ይቻላል።

የዘረመል ምህንድስና ሊካሄድ ሲፈለግ የተወሰነ ዘረመል ተነጥሎ ይወጣል። ይህ ዘረመል እንዳለ ወደ ሌላ ዝርያ ሕዋስ ቢከተት ዝምተኛ ሆኖ ይቀመጣል። ስለዚህም ባሕርይን የመወሰን ችሎታን አስገድዶ እውን የሚያደርግ የተለየ የዘረመል ቁራጭ እንዲጣበቅበት ይደረጋል። ይህን የዘረመል ቁራጭ ከሳች /ፕሮሞተር/ እንበለው። ግን ይህ ከሳች በሕዋሱ ውስጥ የሚገኙ ሌሎች ዝምተኞች ዘረመሎችንም ባሕርያቸውን እንዲከስቱ ያደርጋል። ስለዚህም ከሚፈለገው ቀጥሎ የሚገኘው ሌላ ዘረመል ክስተት እንዲቋረጥ የሚያደርግ የተለየ የዘረመል ቁራጭ ይጣበቅበታል። ይህን የዘረል ቁራጭ ከልካል /ተርሚኔተር/ እንበለው። ይህ የከሳች፣ የዘረመልና የከልካይ ቅንጅት የክስተት ጥንቅር /ኤክስፕረሽን ካሴት/ እንበለው። ሆኖም ግን ዘረመሎች ከነርሱ ጋር ያልተጣበቁ ቢሆኑም በተከሰቱ ሌሎች ዘረመሎች ተግባር ላይ ተፅዕኖ ያሳድራሉ። በዚህ ምክንያት ከሳቹም ከልካዩም የሌሎች የተከሰቱም ይሁኑ ዝም ያሉ ዘረመሎችን ተግባር ለመለወጥ ይችላሉ። ስለዚህም የዘረመል ምሕንድስና ባሕርያቸውን በቅድሚያ ለመለየት በማያስችል ሁኔታ ሕያዋንን ሊለውጣቸው ይችላል። ከከሳችና ከከልካይ በተጨማሪ መለያ ዘረመል /ማርከር ጂን/ ወደ ክስተት ጥንቅሩ እንዲጣበቅ ይደረጋል። ይህ መለያ ዘረመል አብዛኛውን ጊዜ አንቲባዮቲክ የመቋቋም ባሕርይን የሚሰጥ ነው። ይህ የመቋቋም ባሕርይ በሰውነታችን ውስጥ ወደሚገኙት ደቂቅ አካላት ሊጋባ ይችላል። ያኔ አንቲባዮቲኩ ለመድኃኒትነት የማይጠቅመን ይሆናል። እንግዲህ የክስተት ጥንቅሩ በሚከተለው መልክ ሊታይ ይችላል።

ከሳች       ተፈላጊው ዘረመል         መለያ ዘረመል      ከልካይ

                     የክስተት ጥንቅር

ሁለት ወይም ከዚያ በላይ የክስተት ጥንቅሮች በአንድ ላይ እንዲገጣጠሙ ማድረግ ይቻላል። ይህን ግጥምጥም /ኮንስትራክት/ እንበለው።

አንድ አንድ ጊዜ ይህ ግጥምጥም በቀጥታ ተገፍቶ ወደ ተፈለገው ሕዋስ እንዲገባ ማድረግ ይቻላል። አብዛኛውን ጊዜ ግን ግጥምጥሙ እንዲገባ የሚደረገው ወደ አድራሽ /ቬክተር/ ነው። አድራሽ የሚሆነው ሕዋስ በሽታ የሚያመጣ ደቂቅ አካል /ባክተርየም፣ ቫይረስ ወይም ፕላስሚድ/ ከተሰናከለ በኋላ ነው። ሰንካላ እንዲሆን የሚደረገው የተወሰነ አካሉን ቆርጦ በማስወገድ ነው። ያኔ ግጥምጥሙ ወደ ሰንካላው አድራሽ ውስጥ ይከተታል። አድራሹ በሽታ እንዳያመጣ ቢሰናከልም ቅሉ ወደ ሕዋሳት ውስጥ የመግባት ችሎታው አይለወጥም። ስለዚህም ግጥምጥሙን እንደተሸከመ በስርቆት ወደ ታለመለት ዝርያ ይገባል።

አድራሹ ወደ ታለመለት ዝርያ ሕዋስ ውስጥ ከገባ በኋላ ዝርያው ልውጥ ሆነ ማለት ነው። በሕዋሱ ውስጥ እንዳለ ቀደም ሲል ተቆርጦበት የነበረው የአካል ክፍል ወይም ተመሳሳዩ ሌላ ቁራጭ ወደ ሰንካላው አድራሽ ሊጣበቅበት ይችላል። ያኔ ሰንካላነቱ ይቅርና አድራሹ ለድሮው ወይም ለባሰ አዲስ በሽታ የሚያጋልጥ የተሟላ ደቂቅ አካል ይሆናል።

ግጥምጥሙን ትራንስፓዞን ከሚባል በሕዋስ ውስጥ ከሚገኝ ትንሽ ዘረመል ጋራ እንዲጣበቅ ማድረግ ይቻላል። ያኔ ትራንስፓዞኑ አድራሽ ሆኖ ግጥምጥሙን ወደ ተፈለገው ዝርያ በስርቆት ሊያስገባ ይችላል። ትራንስፓዞኖች በተፈጥሮአቸው ከአንድ ዝርያ ወደ ሌላ ዝርያ የመተላለፍ ባህርይ አላቸው። ስለዝህም ከትራንስፓዞን ጋራ የተጣበቁ ዘረመሎች /ግጥምጥም/ ወዳልታሰበ ዝርያ በመግባት ዘረመላዊ ብክለት ሊያመጡ ይችላሉ።

በቀጥታ ተገፍቶ ይግባ ወይም በአድራሽ በኩል በስርቆት ይግባ ግጥምጥሙ የሕዋስ አካል በመሆን ባሕርያትን ሊወስን ይችላል።

አንቲባዮቲክን የመቋቋም ባሕርይ ግጥምጥሙ የገባባቸውን ሕዋሳት ካልገባባቸው ሕዋሳት ለመለየት ያስችላል። ከድብልቆቹ ሕዋሳት ጋራ አንቲባዮቲክ ሲቀላቀል ግጥምጥሙ የገባባቸው ልውጦች ሊቋቋሙት ስለሚችሉ ሲተርፉ ያልገባባቸው ግን ያልቃሉ።

ካልተዛመዱ ልዩ ልዩ ዝርያዎች የተወሰዱ ሕዋሳትን በቀጥታ በማዋሃድም ዘረመሎቻቸው እንዲደበላለቁ ለማድረግ ይቻላል። ይህን ዓይነት ማዋሃድ ለመተግበር የሚቻለው በመነካካት ላይ ያሉ ሕዋሶች እንዲቀላቀሉ የሚያስችሉ አመቺ የሆኑ ልዩ ሁኔታዎችን በመፍጠር ነው።

ከተለያዩ ምንጮች የመጡ ዘረመሎች በልውጥ ሕዋስ ውስጥ የሚቀናጁት በዘፈቀደ ነው። ስለዚህም ግጥምጥሙ ከማንም ሌላ ዘረመል ጋራ ሊጣበቅ ይችላል። የግጥምጥሙ ዘረመሎችም ቦታቸውን ለቀው ከሌሎች ዘረመሎች ጋር ሊጣበቁ ይችላሉ፤ በግጥምጥሙ ውስጥ የነበራቸውንም ቅደም ተከተል ሊያፈርሱት ይችላሉ። ስለዚህም የልውጥ ዝርያዎች የባሕርያት ክስተት በቅድሚያ ሊታወቅ የማይችልና ተለዋዋጭ ይሆናል፤ ስለሆነም ያልተጤነ ጠንቅን ሊያስከትል ይችላል።

በዚህ በዘረመል ምሕንድስና ስልት የተለወጠ ሕዋስ አስፈላጊው እንክብካቢ ተሰጥቶት እንደሁኔታው ወደ ሙሉ ደቂቅ አካል፣ ዕፅ ወይም እንስሳ፣ ያድጋል። ይህን ዘረመል ዘለል ሕያው ልንለው እንችላለን፤ ከሌላ የመነጨውንም ዘረመሉን ዘለል ዘረመል ልንለው እንችላለን።

ባክቴርያ በሕይወት ካለም ከሞተም ልውጥ ሕያው ዘረመሎችን ወደአካላቸው ሊያስገቡ ይችላሉ። ከዚያ በኋላም የራሳቸውን፣ በተለይም ደግሞ ከልውጥ ሕያዋን የወሰዷቸውን፣ ዘረመሎች ወደ ሌሎች ባክቴርያ፣ ወደ ዕፅዋት ወይም ወደ እንስሳት ሊያጋቡ ይችላሉ።

በአጭሩ ሲታይ ከልውጥ ሕያዋን ሊደርስ የሚችለው ጠንቅ መንስኤዎች የሚከተሉት ናቸው።

ሀ/ አዲስ የዘረመሎች ጥንቅር በተፈጥሮ የማይገኝ ስለሆነ የዘረመል ምሕንድስና ውጤት በቅድሚያ በውል ሊታወቅ አይችልም፤ ከታወቀ በኋላም ቢሆን የተሟላ ግንዛቤ ላይገኝለት ይችላል።

ለ/ የዘረመሎች ግጥምጥሙ ከሚለወጠው ዝርያ ዘረመሎች መካከል ከየትኛው የልውጥ ዝርያ ዘረመል ጋራ እንደሚጣበቅ በቅድሚያ ማወቅ አይቻልም። ስለዚህ የባሕርዪ ለውጥ ምንነት የሚታወቀው ከተከሰተ በኋላ ብቻ ነው።

ሐ/ ከሳቹ፣ ከልካዩና አድራሹ የማያስከትሉት ለውጥ በቅድሚያ ሊታወቅ አይችልም፤ ስለዚህም ያልታሰበ ውጤት ሊከተል ይችላል።

መ/ ከሌላ ዝርያ ተወስዶ እንዲገባ የተደረገው ዘረመል፣ ከሳችና ከልካይ፣ አድራሹም ቢሆን፣ በተፈጥሮአዊ መዳቀልም ሆነ በባክቴርያ በኩል ከልውጥ ዝርያው ወደ ሌሎች ዝርያዎች ሊጋቡና ያልተጠበቀ ውጤት ሊያመጡ ይችላሉ።

ሠ/ ከልውጥ ዝርያው የሚመነጩት አዳዲስ ንጥረ ነገሮች የመርዛማነት፣ የአለርጂ ቀስቃሽነት፣ የካንሰር አምጪነት፣ ወይም በሌላ መንገድም ቢሆን በሰው ወይም በእንስሳት ላይ ጉዳት የማድረስ ባሐርይ ሊኖራቸው ይችላል።

ረ/ ልውጥ ዝርያው ወይም የለውጥ ዝርያው ዘረመሎች የገቡበት ሌላ ዝርያ በእህል ማሳያዎች ወይም በተፈጥሮአዊ ሥርዓተ ምሕዳሮች ውስጥ አስቸጋሪ አረም ሊሆን ይችላል። ¾

የካርታኼና የደህንነት ሕይወት ፕሮቶኮል

አጠቃላይ ማብራሪያ

ብዝሀ ሕይወት የዘረመል፣ የሕያዋንና የሥርዓተ ምህዳር ዓይነቶችንና መጠንን ያጠቃልላል። ስለዚህ የብዝሃ ሕይወት ይዘት ሕያዋን እንስሳትን፣ ዕፅዋትንና ጥቃቅን ተህዋስያንን ይጨምራል። የሕያዋን እና የሕይወት አልባዎች ተስተጋብሮት ደግሞ የሕይወትን ሂደት ይወስናል።

የብዝሃ ሕይወት ሃብት የግብርና ሥራን በተለያዩ ሥርዓተ ምህዳሮች በአጥጋቢ ሁኔታ ለማካሄድ ያስችላል። በሽታን እንደዚሁም ድርቅን ለመቅቋም ችሎታ ያላቸውን ዝርያዎች ያስገኛል። በተለይም የአርሶ አደሩ ማኅበረሰብ የሚፈለገወን የሰብል ወይም የቤት እንስሳት ባሕርይ በማጐልበት የተሻለ ዝርያን አስገኝቷል።

ብዝሃ ሕይወት የባህላዊ መድሃኒት ምንጭ ነው። ከ80 በመቶ በላይ የሚደርሰው ሕዝብ በባህላዊ መድሐኒት ሕክምና ይጠቀማል። ዘመናዊው ሕዝብም ቢሆን ብዙውን መድኃኒት የሚፈልገው ከብዝሃ ሕይወት ነው። ብዝሃ ሕይወት ለብዙ ዓይነት ኢንዱስትሪ ጥሬ ዕቃነት፣ ሕያዋን በካዮችን ጉዳት አልባ ለማድረግ እንደዚሁም የተበከለ አካባቢንም ለማፅዳት ያገለግላሉ።

በአጠቃላይ ለማዳ የሆኑትን ጨምሮ፣ የዱር እንስሳትና የዕፅዋት ዝርያወች ሀብት ምትክ የማይገኝለት ፀጋ ነው። መመናመናቸው የመላው ዓለም ስጋት ነው። ይህም ስጋት በብዝሃ ሕይወት ዓለም አቀፍ ውል አጠቃላይ ምላሽ ማግኘት ጀመረ። የብዝሃ ሕይወት ዓለም አቀፍ ውል የማዕቀፍነት ባሕርይ አለው። ዝርዝር አፈፃፀሙም በሌሎች ዓለም አቀፍ ውሎች ይብራራል ተብሎ የተዘጋጀ ነው። አፈፃፀማቸው በሌሎች ዓለም አቀፍ ውሎች አንዲብራሩ ከተመደቡት ብዝሃ ሕይወት ነክ ጉዳዮች መካከል የደህንነት ሐይወት አንደኛው ነበርና ለድርድር ቀረበ። በድርድሩ ሂደት የዘረል ምህንድስናን ማዕልበት በሁሉም ሲደገፍ፣ ደህንነት ሕይወትን የሚመለከተው ጭብጥ ግን አወዛጋቢ ነበር። ምክንያቱም አንደንዶቹ የበለፀጉት አገሮች በዘረመል ምህንድስና በተዘጋጁ ልውጥ ሕያዋን እንደዚሁም በውጤቶቻቸው ላይ የሚካሄድ ያልተገደበ ንግድ የበላይነታችንን እንደያዝን ለመቀጠል ያስችለናል ብለው በማሰባቸው የተነሳ ነው።

የብዝሃ ሕይወት ባለሀብትና የልውጥ ሕያዋኑ ወይም ውጤቶቻቸው ዋና ገበያ የምንሆነው አዳጊ አገሮች ደግሞ በዘረመላዊ ወይም በጄኔቲካዊ ሀብታችን ላይ ስለሚደረግ ምዝበራ እንደዚሁም ከልውጥ ሕያዋን አዘገጃጀት፣ አያያዝ፣ ዝውውር እንደዚሁም አጠቃቀም ሊከተል ስለሚችል ጠንቅ ያለን ንቃት ዳብሯል። በደህንነት ሕይወት ፕሮቶኮል ላይ የተካሄደውን ድርድር አስቸጋሪ ያደረገው ይህ እውነታ ነበረ።

እነዚህን ተፃራሪ ፍላጎቶች በሚያራምዱ ነዋሪዎች መካከል በተደረገው ድርድር የካርታኼና የደህንነት ሐይወት ዓለም አቀፍ ፕሮቶኮል ዝግጅት አጠናቋል። ከሜይ 15 ቀን 2000 ዓ.ም. ጀምሮም ለፊርማ ቀርቧል።

የደህንነት ሕይወት ፕሮቶኮል አስፈላጊነት

የሰው ሕይወት እና በጎ ሁኔታ በሕያዋን አልባዎች ተፈጥሮአዊ ተስተጋብሮት የተመሠረተ ነው። ለሕይወት አስፈላጊ ነውና በቴክኖሎጂ በመታገዝ በተፈጥሮአዊው ተስተጋብሮት ውስጥ ጣልቃ እንገባለን። በተስተጋብሮቱ ላይ ጣልቃ በመግባታችንም ለውጥ ሊከተል ይችላል። የሚከተለው ለውጥ ግን የአካባቢ ሚዛንን እስከማዛባት ድረስ መሆን አይገባውም። አካባቢ ከተናጋ በሕያዋን ላይ አደጋ ሊያስከትል ይችላል። ስለዚህም በተለያዩ ስልቶች በመጠቀም በአካባቢ ላይ የሚውለውን የጫና መጠን መገደብ ይገባል።

ቴክኖሎጂ ጠቃሚ ቢሆንም እንኳ አብዛኛውን ጊዜ ጠንቅን ያስከትላል። እንዲያውም የአንዳንዱ ቴክኖሎጂ ጠንቅ ከፍተኛ ነው። ጠንቁ ተለይቶ ከታወቀና ሊወገድ ከቻለ፣ በቴክኖሎጂው መጠቀም ተገቢ ነው። በዚህ ታሳቢነትም በጠንቀኛ ቴክኖሎጂ ለሚጠቀም ሰው በቁጥጥር ሥርዓት የሚገዛ ልዩ የሥራ ፈቃድ ሊሰጠው ይችላል። ምንግዜም ግን ተፈጥሮአዊ ሥርዓትን በሚያናውጥ ተግባር ላይ እንዲሰማራ የሚፈቀድለት ሰው እንዲበለጽግ ሲል በአካባቢና በሕይወት ላይ ጉዳት እንዳያስከትል መገደብ አለበት።

ከዘመኑ አዳዲስ ቴክኖሎጂዎች ዋነኛው የዘረመል ምህንድስና ነው። ይህ ጥበብ ዘረመሎችን ከአንድ ዝርያ ወደ ሌላ ለማሸጋገር አስችሏል። የዘረመል ምህንድስና የሕያዋንን ባሕርይ ስለሚነካካ የሕይወትን መሠረት ሊለውጥ ይችላል። ይህም የባሕርይ ለውጥ መሻሻልም ወደ መጥፋትም ሊያመራ ይችላል።

የዘረመል ምህንድስና ብዙ ጠንቆች ታይተውበታል። ለምሳሌ የአኩሪ አተርን ገንቢ ምግብነት ለማሻሻል ሲባል ብራዚል ናት /Brazil nut/ ከሚባል ከሌላ ሰብል ዘረመል ተላለፈለት። ከልውጡ አኩሪ አተር የማኘው ምግብ ግን ገንቢ መሆኑ ቀርቶ ለከፍተኛ የአለርጂ ችግር የሚያጋልጥ ሆኖ ተገኘ። እንደዚህ ዓይነትና ሌሎች ችግሮች በዘረመል ምህንድስና ጥረቶች ላይ ብዙ ጊዜ ተከስተዋል። ስለዚህም ለጥቅም የተባለው የዘረመል ምህንድስና ለጉዳት እንዳይሆን ጥንቃቄ ይሻል።

በሰብል ዝርያዎች ላይ የሚደረገው የዘረመል መህንድስና በቂ ቁጥጥር ካልተደረገበት በተለይም የብዙ አዝርዕት ብርቅዬ ዘረመሎች ባለቤት በሆነችው በኢትዮጵያ ከፍተኛ ጥፋት ሊያመጣ ይችላል። ለምሳሌ በማሽላ ላይ ጐጂ የሆነ ለውጥ ቢደረግ፣ ማለትም ከአኩሪ አተሩ ጋር የሚፃፀር ውጤት ቢፈጠር ይህ ጎጂ ባሕርይ በተፈጥሮ ድቀላ በኢትዮጵያ ወደሚገኙት የማሽላ ዝርያዎች ሁሉ ሊዳረስ ይችላል። ያኔ ማሽላ ሁሉ አደገኛ ሊሆን ይችላል። ዝርያዎቹን ሁሉ አጥፍቶ ከውጪ በማምጣት ለመተካት ቢሞከርም እንኳን የተሟላ መፍትሄ የማግኘቱ ነገር ያጠራጥራል። ምክንያቱም አብዛኛው የዓለም የማሽላ ብዝሃ ሕይወት ያለው በኢትዮጵያ በመሆኑ ነው።

ይህ ሥጋት በቡናም፣ በጤፍም፣ በስንዴም፣ በገብስም፣ በሽምብራም፣ በምስርም፣ በባቄላም፣ በኑግም፣ በተልባም፣ ወዘተ… ያው ነው። ስለዚህ ኢትዮጵያ በዘረመል ምህንድስና ቁጥጥር ንቁ መሆን አለባት። ይህም እንዲሆን በዘረመል ምህንድስና አጠቃቀማችን ሂደት ደህንነትን የሚያረጋግጥ ሥርዓትን ማጎልበት ተገቢ ነው።

አንዳንድ ጊዜ፣ ጥንቃቄ ቢደረግም አንኳን ጉዳት መከተሉ ላይቀር ይችላል። ስለዚህም ለአጠቃቀሙ ደህንነት ከሚያስፈልገው ሥርዓት በተጨማሪ ለእንደዚህ ዓይነቱ ወቅት የሚያገለግል የአደጋ መከላከልና የእርምት እርምጃ ለመውሰድ የሚያስችል ሥርዓት መዘርጋት አስፈላጊ ነው። የዘረመል ምህንድስና ደህንነት ማረጋገጫ ሥርዓት እንዲዘረጋ የብዝሃ ሕይወት ዓለም አቀፍ ውል ይደነግጋል። በዚህ ድንጋጌ መሠረት የካርታኼና የደህንነት ሕይወት ፕሮቶኮል ተዘጋጅቷል።

Page 1 of 22

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us