You are here:መነሻ ገፅ»ፖለቲካ

በሳምሶን ደሣለኝ

 

የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ እና ፕሬዚደንት ዢ ጂንፒንግ የቻይናን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ አሁን ያለውን የጂኦፖለቲካ መልካምድርን በአዲስ መልክ ለመፃፍ ያስችላል ያሉት ግዙፉ ፕሮጀክት ይፋ አድርገዋል። ዢ ይፋ ያደረጉት “New Silk Road” በሃያ አንደኛው ክፍለዘመን የባህር መርከብ ዝመና እና የኢኮኖሚ ትስስሮሽን (Economy belt) የሚያካተትተው እና አራት ቢሊዮን ሕዝብ እና አንድ ሶስተኛ የዓለምን ሃብት መጠን የሚያንቀሳቅስ ግዙፍ ፕሮጀክት ነው። ይህ የፕሮጀክት እቅድ መሰረት ያደረገው፤ የኃይል አቅርቦት፣ የደህንነት እና የገበያ ፍላጎት ላይ መሆኑ ተገልጿል።


እነዚህ የእቅዱ አንቀሳቃሽ ሞተሮች ከአንዱ ጫፍ ወደ ሌላኛው ጫፍ ሲነካኩ እንደሽመና እርስ በእርሱ የሚናበብ የትራንስፖርት መተላለፊያ እና የወደቦች አገልግሎት አቅርቦት በጣምራ የንግዱ እንቅስቃሴን ከፍ ማድረግ፣ የደህንነት ይዞታን ማጠናከር እና ስትራቴጂክ እርዳታ ለመስጠት የሚያስችል እድል ይፈጥራል ተብሎ ይጠበቃል። ይህ የሜጋ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ኤዢያ፣ አውሮፓ እና አፍሪካ የሚደርስ መሆኑን ሰነዶች ያሳያሉ።


የዢ ጂፒንግ ራዕይ ራሮት የበዛበት ነው ቢባልም፣ በቻይናን እና በአውሮፓ መካከል ያለውን ግንኙነት የሚያሻሽል እና ከቻይና አጎራባች ሀገሮች ጋር ከተቀረጸው የቻይና ፖሊሲ ጋር ተመጋጋቢ መሆኑ ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። ይህ በትራንስፖርት መተላለፊያዎች ላይ የሚፈሰው የቻይና የኢንቨስትመንት እቅድ፤ አዲስ የአየርመንገድ አገልግሎት፣ የባቡር አገልግሎት እና የመንገድ መሰረተ ልማት ግንባታዎችን ያካትታል።


ዢ ይህንን የ“Silk road” እቅዳቸውን ይፋ ያደረጉት በሴፕቴምበር 7 ቀን 2013 በአስታና ከተማ፣ ካዛክስታን ነበር። በኤዢያ ማዕከላዊ ግዛቶች ጉብኝት በሚያደርጉበት ጊዜ፣ እየተንገዳገደ ያለውን የአካባቢውን ኢኮኖሚ በቻይና ኢንቨስትመንት ወደ ተሻለ ደረጃ ከፍ ለማድረግ ያለመ እቅድ መሆኑ ገልጸውም ነበር። ዢ የዚህን እቅድ ስያሜን “Economic Belt” ሲሉ ጠርተውታል። ባለሙያዎች ይህንን ስያሜ የተሰጠው፣ ሒላሪ ክሊንተን “New Silk Road” በሚል በጁላይ 20 ቀን 2011 በሕንድ ቼናይ ከተማ ካደረጉት ንግግር የተለየ መሆኑን ለማሳያት እንደሆነ ይናገራሉ። በርግጥም በእቅድ ደረጃ በጣም የተለያየ ነው። የሒላሪ እቅድ የነበረው፣ የአፍጋኒስታንን ኢኮኖሚ ለማገዝ ከሰሜን-ደቡብ ኤዢያ ሀገሮች ጋር በኢኮኖሚ ኮሪደሮች ማስተሳሰር ነበር፤ የቻይና መጠነ ሰፊ የኢኮኖሚ ትስስሮሽ ዕቅድ ነው።


የቻይና ፖሊሲ አውጪዎች “Silk Road” የሚለውን መገለጫ ታሪካዊ የባለቤትነት ጥያቄን ያነሳሉ፣ “የእኛ” ነው ይላሉ። በታሪክ አንድ ሲልክ ሮድ የለም፣ በጣም በርካታ መሆናቸው ነው የሚነገረው። በቅርብ ባሉት ጊዜዎች ሲልክ ሮድ የሚለውን ቃል የተጠቀመው በዓለም ዙሪያ እየተዘዋወረ ጥናት የሚያደርገው ጀርመናዊው ፈርዲናንድ ቮን ሲሆን፣ ወቅቱም በ18ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ አከባቢ ነው። ይኸውም፣ በ1868-1872 ወደ ቻይና ግዛት ጥናት ለማድረግ የተንቀሳቀሰውን ቡድን በመራበት ጊዜ፣ የተጠቀመበት መግለጫ ነው። የቀድሞ የአሜሪካ መንግስት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሒላሪ ክሊንተንም ሲልክ ሮድ የሚል ቃል መጠቀማቸው፣ የቻይና ከፍተኛ ባለስልጣናትን ግራ ማጋባቱን ይነገራል። በተለይ የወ/ሮ ሒላሪ ቃል አጠቃቀም የአሜሪካ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መስመር መስሏቸው ግራ የተጋቡ የቻይና ባለስልጣኖች እንደነበሩ ተዘግቧል። አንድ የቻይና ዲፕሎማት አለ የተባለው፣ ‘‘when [the] U.S. initiated this we were devastated. We had long sleepless nights. And after two years, President Xi proposed [a] strategic vision of our new concept of Silk Road.”


በተጨማሪም በኦክቶበር 2014 በኢንዶኔዢያ ዢ ጂፒንግ፣ “Maritime Silk Road of the 21st century” ግንባታ እንደሚያካሂዱ ይፋ አድርገው ነበር። በዚህ የባህር መርከብ ኢንቨስትመንት የሚሸፈኑት አካባቢዎች፤ ደቡብ ምስራቅ ኤዢያ፣ የሕንድ ውቂያኖስ፣ የፕርሺያ ገልፍ እና ሜዲቴራንያን ናቸው። ኢንቨስትመንቱ የሚያተኩረው፣ የወደብ መሰረት ልማት መዘርጋት እና የአገልግሎት አሰጣጡን ማዘመን ላይ ነው።


ቻይና በአደባባይ ይፋ ያደረገችው “One Belt One Road” የኢኮኖሚ ዲፕሎማሲ ማዕቀፍ ዋና መገለጫዎች፣ የኢኮኖሚ ትስስር የምትዘረጋበት “Economic Belt” እና የወደቦች መሰረተ ልማት በመዘርጋት ኢኮኖሚዋን የምታስተሳስርበት “Maritime Silk Road” ናቸው። በቀጣይ የቻይና ዲፕሎማሲ የማዕዘን ድንጋይ እንደሚሆን የሚጠበቅ ይኸው የሜጋ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መሆኑ በስፋት ይታመናል።

 

ለምን? ሲልክ ሮድ ያስፈልጋል


እንደ ዬ ዚቼንግ (author of a treatise on china grand strategy) “የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ እና የቻይና ልዕለሃያል ሀገር የመሆን ግስጋሴ ቅርብ ቁርኝት አለው። ቻይና ልዕለሃያል ሀገር የማትሆን ከሆነ፣ የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ የተሟላ አይሆንም። ቻይና ልዕለሃያል ሀገር ከሆነች ብቻ ነው፣ የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ ሙሉ ለሙሉ ተሳክቷል ማለት የሚቻለው” ብሏል።


ሲልክ ሮድ፣ በቻይና እና በአውሮፓ መካከል ከክርስቶስ ልደት በፊት በሶስተኛው ክፍለ ዘመን ተዘርግቶ የነበረ ትልቅ የንግድ መስመር ነበር። ቻይና በንግድ ኃያል ከነበረችበት ዘመን ጋር የሚቆራኝ ነው። የ ዢ ዕቅድም፣ ቻይናን ከአውሮፓ ሀገሮች ማያያዝ፣ በውጤቱም ልማት ማፋጠን፤ በተያያዥነትም ዓለም ዓቀፋዊ የንግድ ትስስር በአውሮፓ እና በኤዢያ መፍጠር፤ የውጭ ኢንቨስትመንት በአካባቢው እንዲመጣ መሳብና ለግጭት ተጋላጭ የሆነውን ቀጠና ደህንነቱን ማጠናከር ናቸው። ዢ እንደሚሉት አዲስ ቅርጽ ያለው የአካባቢው የኢኮኖሚ ማሕበረሰብ መፍጠር ነው። ወይም ዢ በሌላ አገላለጽ እንዳስቀመጡት፣ ‘‘a sense of common destiny’’ among the countries concerned.”


የቻይና ብሔራዊ መከላከያ ዩኒቨርስቲ ፕሮፌሰር ጂ ሚንግኩኪ በበኩላቸው፣ አዲሱ የሲልክ ሮድ እቅድ ለኢኮኖሚ ካሮት ዲፕሎማሲ ብዙ ጠቃሚ ነገሮች አለው። ይህም ሲባል፣ ቻይና ከጎረቤት ሀገሮች ጋር የሚገጥማትን የደህንነት ችግሮች ለመፍታት መደራደሪያ እንዲሆናት ፕሮጀክቱ ከፍተኛ ጠቀሜታ አለው። ይህ የኢኮኖሚ ካርድ በተጨማሪም፣ በቻይና ስትራቴጂካዊ ጥቅሞች ላይ ተፎካካሪ ወይም ፈተናዎች በሚሆኑት አሜሪካ እና ጃፓን ላይ ተፅዕኖ ለማሳረፍ ጠቃሜታው የጎላ ነው ብለዋል።


የቻይና ሲልክ ሮድ ኢኮኖሚ ትስስሮሽ ለሀገር ውስጥ ኢኮኖሚያቸውም ከፍተኛ መነቃቃት እንደሚፈጥር ተነግሯል። ባለሙያዎቹ እንዳስቀመጡት፣ የሲልክ ሮዱ የኢኮኖሚ መቀነት የሚጀምረው ከቻይና ምዕራብ ድንበር ወደ ማዕከላዊ ኤዢ አይደለም። ከቻይና ምስራቅ ክልሎች ነው። ይህም በመሆኑ ለፖሊሲ አውጪዎቹ፣ ዝቅተኛ የእድገት ደረጃ ላይ የሚገኙት የማዕከላዊ እና የምዕራበ የቻይና አውራጃዎችን ልማት ለመደገፍ እድል ይፈጥራል። በቀጠናው ካሉ አጎራባች ሀገሮች ጋር የንግድ ትስስር እንዲፈጥሩ ያግዛቸዋል፤ በመንግስት ቁጥጥር ሥር የሚገኙ ኩባንያዎችም ከፍተኛ ኢንቨስትመንት የሚያፈሱበት እድል ይፈጠራል።


በቻይና አመለካከት፣ የኢኮኖሚ ልማት ፅንፈኛ የእስልምና እምነት አክራሪዎችን ለመታገል ያግዛል። በምዕራብ ቻይና እና በማዕከላዊ ኤዢ አካባቢ ያለውን ደህንነት የበለጠ ለማጠናከር ይረዳል። ሆኖም ይህ የቻይና አተያየት ጥያቄ ይነሳበታል፤ ይኸውም ቻይና ሶስቱ ሰይጣኖች ብላ የምትጠራቸው መገንጠል፣ ፅንፈኝነት እና አሸባሪነት ናቸው። እነዚህ “የሰይጣን ምልክቶች” በቻይና ግዛት ዢንጂያንግ እና ቲቤት ግዛቶች ውስጥ የሚስተዋሉ ከመሆናቸው አንፃር፣ ችግሮቹን በኢኮኖሚ ልማት ብቻ መፍታት ይቻላል ወይ? የሚሉ ጥያቄዎች ያስነሳሉ።
የቻይና ብሔራዊ መከላከያ ዩንቨርስቲ ፕሮፌሰር ሜጀር ጀነራል ጂ ሚንከይ፣ የማሪታይም ሲልክ ሮድ እይታውን ጠቀሜታ እንዳስቀመጡት ከሆኑ “የማሪታይም ሲልክ ሮድ እቅድ የቀጠናውን ደህንነት እና ትብብር ከፍ ያደርጋል። የደብቡ ቻይና የባሕር ይገባኛል ጭቅጭቆችን ያቀዘቅዛል። ሁሉንም ተጠቃሚ በማድረግ የኤዢ ሕልሞችን ያሳካል።” ብለዋል።

ጂኦፖለቲክስ


የቻይናው ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዋንግ ዪ እንደገለጹት፣ “Belt and Road” ፕሮጀክት የጂዖፖለቲካ መሣሪያ አይደለም። የኢኮኖሚ ትብብር በመስተመጨረሻው የፖለቲካ ተፅዕኖ መሣሪያ ካልሆነ፣ አስገራሚ ነው ሲሉ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩን አቀራረብ የሸነቆጡም አሉ። መሬት ላይ ባለው እውነት ከሆነ፣ የቻይና ፖሊሲ አውጭዎች ከጂዖፖለቲካ አንፃር ጉዳዩን እንዳዩት ምልክቶች አሉ። የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ዋንግ እራሳቸው እንደተናገሩት፣ “Belt and Road” የ“ዩሬዢያ ሀገሮች ሕዳሴ ነው” ያሉት። የጂዖፖለቲካ አባት የሚባሉት ሃልፎርድ ማክኢንደር የዩሬዢያ መነቃቃት “የዓለም ደሴት” ይፈጥራል ብለዋል። እድሜ ለቻይና፤ አሜሪካን ያገለለ የኢኮኖሚ ትብብር እና የማሪታይም መሰረተ ልማት ዝርጋታ በዩሬዢያ መፈጠሩ፣ በፓስፊክ እና በአትላንቲክ ሀገሮች መካከል ያለውን የንግድ ሥርዓት ወደሚዛናዊነት ይመልሰዋል ሲሉ ግምታቸውን አስቀምጠዋል።


የጂዖፖለቲካ መሣሪያነቱን አግዝፈው የሚያሳዩ መከራከሪያዎችም አሉ። በተለይ የማክኢንደር ቲዎሪ ተብሎ የሚጠራው “Heartland Theory” በጣም ተጠቃሽ ነው። as a vital springboards for the attainment of continental domination. (በአንድ አካባቢ ተፈላጊ የሆነ ማዕከላዊ ቦታን በተመለከተ የቀረበ ፅንሰ ሃሳብ ነው። ቦታው ለሁሉም ሕልውና አስፈላጊ ተደርጎ የሚወሰድ ነው። ቦታውን መቆጣጠር በዓለም ላይ ተፅዕኖ ለመፍጠር የመወናጨፊያ ቦርድ በመሆኑ ከፍተኛ እድልን ይፈጥራል።) ማክኢንደር ከጂዖፖለቲካ ጋር በተያያዘ የሚጠቀስላቸው ዝነኛ ጥቅስ አላቸው። ይኸውም፣ ‘‘Who rules East Europe commands the Heartland; who rules the Heartland commands the World Island; who rules the World Island commands the World.’’

 

የኢኮኖሚ እና ፖለቲካ አንደምታዎች


ባለሙያዎች እንደሚሉት የቻይና የረጅም ጊዜ እቅዷ የኤዢ ተፅዕኖ ፈጣሪ ሃይል መሆን ነው። ይህንን እቅዷን ለማሳካት መገንዘብ ያለበታ፣ ባገኘችው ልክ ለመስጠት ዝግጁ መሆን ነው፡፤ የውጭ ግንኙነቷ ፖሊሲ ሚዛናዊ እና ከብዝበዛም የጸዳ መሆንን ይጠበቅበታል ሲሉ አሳስበዋል።


እንዲሁም መካከለኛው ኤዢያ በተለምዶ በሩሲያ ተፅዕኖስር የቆየ ነበር። በሂደት ግን የቻይና እቅድ አንድ አካል ሆኗል። “Belt and Road” ፕሮጀክት የሌሎች ግዛቶችን ያቋርጣል። ሕንድንም ጨምሮ። በዘረጋችው እቅድ በፓኪስታን እና በቻይና የኢኮኖሚ ትብብር ማዕቀፍ የኢኮኖሚ ኮሪደሮች ለመስራት ወስናለች። ይህ ሕንድን ያሰጋታል። ሌላው ቻይና አዲሱ ፕሮጀክቷን ከሻንጋይ የትብብር ድርጅት ዓላማ ጋር ማጣጣም ይጠበቅባታል። በሻንጋይ ስምምነት መሰረት፣ ወታደራዊ የሰጥታ ትብብር እና የኢኮኖሚና ሶሻል ዴቬሎብመንት ግዴታዎችን ይጥላል። በዚህ ስምምነት የታቀፉት ሀገሮች፣ ቻይና፣ ካዛክስታን፣ ኪርጊዝታን፣ ሩሲያ፣ ታጃኪስታን፣ ኡዝቤኪስታን፣ ሕንድ እና ፓኪስታን ሲሆን፤ ቻይና ቀደም ብላ ከገባችበት ስምምነት የተቃረኑ ሥራዎች ከመስራት መቆጠብ አለባት።


በላቲን አሜሪካም ቻይና ብዙ ነገሮች ከግምት ሳታስገባ ትልልቅ ፕሮጀክቶችን ለመስራት መግባቷን አስታውሰዋል። ቢያንስ የሀገሮችን የውስጥ ፖለቲካ ሳትገነዘብ ነው የገባችው። በአሁን ሰዓት የቻይና ኢኮኖሚ እየተቀዛቀዘ ነው፤ ውጤቱም በቻይና ኢኮኖሚ ላይ በጣም ጥገኛ በሆኑት ሀገሮች ላይ ጫና እያሳደረ ነው። ለምሳሌ የታቀዱ ፕሮጀክቶች በኮሎምቢያ፣ በሜክሲኮ፣ በኒካራጓዋ እና ቬኑዜላ ተሰርዘዋል። ለምሳሌ፣ የባቡር ዝርጋታ ፕሮጀክት ከፓስፊክ ወደ አትላንቲክ ወጥነው ነበር፣ ይኸውም በፔሩ አድርገው በብራዚል ለመዘርጋት ያለዕቅድና ጥናት ባለመሆኑ ተሰርዟል።


አዲሱ ዕቅድ ከፍተኛ ተግዳሮት በየሀገሩ ይጠብቀዋል። የአሰሪና ሠራተኞች ሕጎች በተለይ የውጭ ሠራተኞችን ቀጥሮ ማሰራት ፈቃድ ማግኘቱ ከባድ ነው። ሙስና፣ በተፈጥሮ የሚገጥሙ ጋሬጣዎች፣ የአካባቢ ደህንነት ሥራዎች እና ሌሎችም ተግዳሮቶች ይሆናሉ ተብሎ ይጠበቃል።

ቻይና ዓለም ዓቀፍ ተፅዕኖ ፈጣሪ ለመሆን


በባለሙያዎች ከፍተኛ ራሮት አለው የተባለው፣ “Belt and Road” ፕሮጀክት በዓለም ዓቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ባለው መልኩ መፈጸም አለበት። ለዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ እና ለአሜሪካ፤ ቻይና ይፋ ያደረገችውን ፕሮጀክት ዕቅድ መሰረታዊ አስተሳሰቡ እና ፍላጎቱን ጭምር ማስረዳት አለባት። ቻይና የቀጥታ ኢንቨስትመንት እና ንግድ ለመቀበል ከአጎራባች ሀገሮች መጀመር አለባት።


እንደሚታወቀው አሜሪካ የኤዢ ባንክ ሲቋቋም ሃሳቡን ውድቅ አድርጋለች። በአይ.ኤም.ኤፍ የመዋቅር ማስተካከያ ለመቀበል አምስት አመታት ወስዶባታል። ይኸውም፣ ቻይናን ጨምሮ ሌሎች በማደግ ላይ ያሉ ሀገሮች ከፍ ያለ ድምጽ እንዲኖራቸው የሚጠይቅ ነበር። አውሮፓዎችም ቻይና በዓለም የንግድ ድርጅት ውስጥ የማርኬት ኢኮኖሚ ደረጃ እንዳይሰጣት ግፊት ሲያደርጉ ነበር። አሜሪካም በTrade in Services Agreement (TiSA) ድርድር ውስጥ ቻይና እንዳትሳተፉ ተከላክላለች። ሆኖም ስልሳ ሀገሮች ያቀፈ የኤዢያ ባንክ ቻይና ማቋቋም በመቻሏ፤ አሜሪካን ቀዝቀዛ በቀል በፈጠረችው ዓለም አቀፍ ሶፍት ፖዎር አቅምሳታለች።


አሜሪካ አሁንም “Belt and Road” ፕሮጀክትን በጥንቃቄ ነው የምትመለከተው። በተለይ ቻይና በዘረጋውችው ፕሮጀክት በምትፈጥረው የኢኮኖሚ ተፅዕኖ፣ ዩዋን ዋናው የኢኮኖሚው ማንቀሳቀሻ የመገበያያ ገንዘብ እንዳይሆን ከፍተኛ ስጋት አላት። ስለዚህም ቻይና ከአሜሪካ እና ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር ፕሮጀክቱን በተመለከተ ተደጋጋሚ ውይይት ማድረግ ይጠበቅበታል ሲሉ ባለሙያዎች ያሳስባሉ።

ሃያ ስድስተኛው የግንቦት ሃያ በዓል ሊከበር ጥቂት ቀናት ይቀሩታል። ኢህአዴግ ይህችን ሀገር በመንግስትነት ማስተዳደር ከጀመረ ሩብ ክፍለ ዘመን ያለፈ በመሆኑ ባለፉት 26 ዓመታት ምን ተከወነ? ምንስ ቀረ ብሎ ለመነጋገር የሚያስፈልግበት ጊዜ ቢኖር አሁን ነው። ኢህአዴግ ባለፉት ሁለት አስርተ ዓመታት ከሄደበት ኢትዮጵያዊነት አንፃር ጥቂት ማለት ይቻላል። በኢህአዴግ አተያይ የዛሬ ሃያ ስድስት ዓመት በፓርቲው መተዳደር የጀመረችው ኢትዮጵያ አዲሲቷ ኢትዮጵያ ናት። ከዚያ በፊት የነበረችው ኢትዮጵያ ከህዝቦች አንድነት ይልቅ በግዛት አንድነት የተዋቀረች አገር ስለነበረች የብሄረሰቦች እስር ቤት ናት የሚል ስያሜ ተሰጥቷታል። በመሆኑም የቀደመው ኢትዮጵያዊ የአንድነት ቅኝቱ በአዲሱ የብሄረሰቦችን መብት እስከ መገንጠል ድረስ በደነገገው ህገ መንግስታዊ አንቀፅ እንዲተካ ተደረገ።

 

ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ ደረጃ የመገንጠልን መብት በህገ መንግስቷ በማረጋገጥ በታሪክ ሁለተኛ ሀገር ተደርጋ የምትጠቀስ ናት። ከዚህ ቀደም የመገንጠል መብትን በህገ መንግስቷ ያረጋገጠች ብቸኛ ሀገር የስታሊኗ ሩስያ ነበረች። ስታሊን የብሄረሰቦችን ጥያቄ በሀገር ደረጃ እንዴት መፍታት ይችላል? በሚለው ቀመሩ “የራስን እድል በራስ መወሰን” በሚለው ዓለም አቀፍ የዲሞክራሲ መብት ላይ “እስከመገንጠል” የሚለውን ቃል በመጨመር ሀሳቡን ለጠጠው።


ይህች “እስከመገንጠል” የምትለው ቃል አቀላል አልነበረችምና እየዋለ እያደረ ሲሄድ የተሰጠውን መብት ተጠቅመው ከዋናው ግዛት መነጠል የሚፈልጉ ግለሰቦችንና ቡድኖችን መነቃቃት ጀመሩ። በጊዜውም ፊላንድና ፖላንድ ከዋናዋ ሩስያ ሲገነጠሉ፤ ሩስያም ቀላል በማይባል የእርስ በእርስ ጦርነት ውስጥ አልፋለች። ከዚያ በኋላም በነበረው የአዲሱ የሶቪየት ህብረት መስረታ ላይ ይህ አንቀፅ በመቀጠሉ ሀገሪቱ በቀዝቃዛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ ሙሉ ህልውናዋ አክትሞ የሶቪየቱ አባላቱ በየራሳቸው የየግላቸውን መንግስት በመመስረት ወደ ቀድሞ ሉአላዊ ህልውናቸው ተመለሱ። በመጨረሻም የሩስያ ፌደሬሽን ብቻዋን መቅረት ግድ ሆኖባታል።


ከሩስያ ፌደሬሽን መቅረት በኋላ ሀገሪቱ በአዲስ ህገ መንግስት እንድትተዳደር ሲደረግ፤ ይህ ስታሊናዊ አንቀፅም ቀሪ እንዲሆን ተደርጓል። ከዚያ በኋላ ከሩስያ ግዛት ለመገንጠል የሞከረችው ቺቺኒያ በሀይልና በከባድ ደም መፋሰስ በሩስያ ስር ሆና እንድትቀጥል ተደርጓል። ከሶቪየት ህብረት ማክተም በኋላ የመገንጠል መብትን በብቸኝነት በህገ መንግስቷ ያካተተች ሀገር ኢትዮጵያ ናት። ኢትዮጵያ የመገንጠል መብትን አፅድቃ ፖለቲካዋን በአዲስ መልክ እንድትቃኝ በተደረገባቸው ዓመታት በበርካታ ውጣ ውረዶች ውስጥ አልፋለች። የኢትዮጵያ ህገ መንግስት ይህንን መብት ያለገደብ ከማስቀመጥ ባለፈ ሀገሪቱን በብሄረሰቦች ፊደራላዊ የግዛትና መንግስት አወቃቀር ሲያስቀምጣት ሁለት ወገኖች በግልፅ ነጥረው ወጥተዋል። በአንድ መልኩ የሀገሪቱ አንድነት በነበረበት እንዲቀጥል የሚፈልጉ ሲሆኑ በሌላ አቅጣጫ ደግሞ አዲሱ የብሄር ቅኝት ፖለቲካ እንዲሰርፅ የሚፈልጉ ናቸው። በሁለቱም ኃይሎች መካካል ከባድ የሀሳብና ጥላቻ የተቀላቀለበት የፖለቲካ ትግል ተካሂዷል። በዚህ በኩል ኢህአዴግን መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ፕሬሶች፣ በርካታ ዜጎችና ምሁራን አምርረው ታግለውታል። ኢህአዴግ በአንፃሩ እነዚህን ኃይሎች አምርሮ በመታገል ከፖለቲካው ሜዳ ገፍትሮ ለመጣል ብዙ ጥሯል።


አዲሲቷን ኢትዮጵያ ባስቀመጠው አቅጣጫ ለመቅረፅም ብዙ ርቀት ተጉዟል። ይህ የሄደበት ርቀትም በልዩነት ውስጥ ያለውን አንድነት ከማሳየት በላይ በአንድነት ውስጥ ያለውን ልዩነት የበለጠ አጉልቶ በማሳየቱ ላይ በማተኮሩ በመሰተመጨረሻ ከ26 ዓመታት በኋላ የታየው ውጤት የሀገሪቱን የአንድነት ምሶሶ የሚነቀንቅ ሆኖ ታይቷል። በቅርቡ በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች የታዩት ህዝባዊ አመፆች የዚህ እውነታ በቂ መሳያዎች ተደረገው የሚወሰዱ ናቸው። ዛሬ ብሄርተኝነት የገመና መሸፈኛ የውስጥ ልብስ ተደርጎ ሲወሰድ ኢትዮጵያዊነት በአንፃሩ ሲበርድ ከላይ ጣል የሚደረግ የክት ልብስ ተደርጎ የሚታይበት ደረጃ ላይ ነው።


በተለይ ከ1993 የኢህአዴግ ተሀድሶና ከ1997 ሀገራዊ ምርጫ በኋላ በኢህአዴግ በኩል ሁሉም ነገር እየከረረ ሄደ። ቀደም ብሎ በነበሩት ዓመታትም የሥና ዜጋ ትምህርቶች በብሄህርተኝነት ላይ ባተኮረ መልኩ እንደቀረፁ ተደረገ። በከፍተኛ ተቋማት ደረጃ ይሰጥ የነበረው የታሪክ ትምህርት ቆመ። የታሪክ ዲፓርትመንቶች ሳይቀሩ ተዘጉ። ከፓርቲው አስተሳሰቦች ጋር አይሄዱም የተባሉ ምሁራን ተገለሉ፤ ቀስ በቀስም አንድ በአንድ ተሰናበቱ።


የሁሉም ነገር ማሰሪያና መፍቻ ብሄረሰብና ብሄር ብቻ ሆነ። ባንኮችና ኢንሹራንሶች ሳይቀሩ የብሄር አቅጣጫን ተከትለው መፍሰስ ጀመሩ። አደረጃጀታቸውና አገልግሎታቸውም የሰራተኛ ሹመታቸውና የሰው ሀይል ቅጥራቸውም ይሄንኑ የብሄር መሳሳብን የተከተለ ሆነ። እንኳን ሌላ ደንበኛው ገንዘቡን የሚቆጥበው የብሄረሰቡ ባለአክስዮኖች በተኮለኮሉበት ባንክ እየሆነ ሄደ። የእምነት ተቋማት ሳይቀሩ የብሄር ቡድንተኝነቱ ሰለባ ሆኑ።


የብሄር ፖለቲካው ጉዳዩን ሲያቀነቅኑ ከነበሩት ፖለቲከኞች አልፎ በዜጎች ደም ውስጥ መፍሰስ ብሎም መንተክተክ ጀመረ። “ከህብረ ብሄር እኛነት” ይልቅ “የብሄር እኔነት” አስተሳሰብ እየዳበረ ሄደ። ሁሉም በየብሄሩ ክልል ልሁን፣ ዞን ልሁን የሚል ጥያቄን ማንሳት ጀመረ። ማንነቴ አልታወቀም፣ ደንበሬ ተነካ የሚሉትና የመሳሰሉት ከማንነት ጋር የተያያዙ ጥያቄዎች ከጊዜ ወደ ጊዜ እየበረከቱ መሄድ ጀመሩ። በአንድነት ውስጥ ልዩነት እንደዚሁም በልዩነት ውስጥ አንድነት መኖሩ ቢታወቅም ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት በአንድነት ውስጥ ስላለው ልዩነት እጅግ ፅንፍ በወጣ መልኩ ሲሰበክ በመቆየቱና በአሰራርም ሳይቀር ወንዜነት፣ክልላዊነትና ብሄርተኝነት በኢትዮጵያዊነት ላይ ፍፁም የበላይነት እንዲወስድ በመደረጉ ኢትዮጵያ የምንላት ሀገር መቆሚያ ምሶሶ በርዕደ መሬት የተመታ ህንፃ ያህል ክፉኛ ተናጋ።


ትላንት በተወሰኑ ፖለቲከኞች ሲቀነቀን የነበረው ብሄርተኝነት በብዘዎች ልብ ውስጥ በቂ መደላድልን ያገኘበት ደረጃ ላይ በመደረሱ ቀላል የማይባለው ዜጋ በዚህ የብሄር ፖለቲካ ገመድ ጉተታ ውስጥ እንዲገባ አደረገው። ዛሬ አንድ ዜጋ በኢትዮጵያዊነት ይቅርና ተፈጥሯዊ በሆነው በሰው ማንነቱ መመዘን ወደ ማይችልበት ደረጃ ላይ ደርሷል። የማንነት ልኬቱ ተወላጅነት፣ የሆነ ብሄር ቋንቋ ተናጋሪነትና የብሄር አባልነት ሆኖዋል።


ባለሀብት መዋዕለ ነዋዩን ሲያፈስ ኢንቨስትመንቱን የሚያካሂደው በብዙ መልኩ አዋጪ ነው ብሎ በገመተው ዘርፍና ቦታ ነው። ሆኖም ቀላል የማይባለው ባለሀብት ከዚህ የቢዝነስ መርህ ውጪ ሀብቱን የሚያፈሰው አንድም በአዲስ አበባና ዙሪያዋ፤ ከበዛም በአዲስ አበባ ጂቡቲ መስመር እስከ አዳማ አካባቢው ባለው ኮሪደር ነው። ከዚህ ውጪ ሀብቱን የግብዓት ምርትን ተከትሎ ከክልሉ ውጪ ማፍሰስ የሚፈለገው ባለሀብት እጅግ ጥቂት ነው። ክልላዊነት በከረረበት ብሄርተኝነቱም ጫፍ እየረገጠ በሄደበት ሁኔታ ክልል ዘለል በሆነ መልኩ ባለሀብቶችን ማፍራት እየከበደ እንደሚሄድ ግልፅ ነው። በኢትዮጵያዊነት ማንነታቸው ክልል ዘለል በሆነ መልኩ ሀብት ያፈሩ ዜጎች ሀብታቸው በአንድ ጀምበር ወድሞ የህግ ጥበቃና ከለላ እንኳን ሳያገኙ የቀሩባቸው አጋጣሚዎች እጅግ ብዙዎች ናቸው።


ከ1983ቱ ለውጥ በኋላ ራሳቸውን በኢትዮጵያዊነት ብቻ መቁጠር የሚፈልጉ ሰዎች መቆሚያ ወለል እንዲያጡ ተደረገ። ዜጎች መታወቂያቸው ላይ የግድ የብሄር ማንነታቸው እንዲካተት ተደረገ። የብሄር ማንነት በኢትዮጵያዊ ህብረ ብሄራዊነት ላይ ሙሉ የበላይነትን እንዲወስድ ሁሉም ነገር ተመቻቸ። ስለአንድነት የሚያወሩ፣የሚናገሩና የሚሰብኩ ሁሉ “የቀደሙ ስርዓቶች ናፋቂዎች” በሚል በአንድ ቅርጫት ውስጥ ተከተው ተፈረጁ። “አዲሲቷ ኢትዮጵያ” የሚለው የብሄር ቅኝት ኢትዮጵያዊያን በዘመናት ሂደት ውስጥ የገነቧቸውን የጋራ እሴቶች ገሸሽ በማድረግ ኢትዮጵያን በብሄርና ብሄረሰቦች ድምር ቀመር ብቻ በማድረግ አስልቶ አስቀመጣት።


አሁን በክፉም በደጉም ለምንጣላባትና ለምንታረቅባት ሀገር መመስረት የጣሉ ብሎም በዘመናት የታሪክ ቅብብሎሽ ውስጥ በብዙ የወጡና የወረዱ ነገስታትና አባቶች “አንድነትን በጉልበት ጨፍልቀው ያመጡ” በሚል አፅማቸው ይወቀስና ይወገዝ ጀመር።


ማንም በዓለም ላይ ያለ በሀገር ደረጃ ሲጠነሰስ በዜጎች ስምምነት አልተመሰረተም። አሁን በዓለም ላይ ያሉ ከሁለት መቶ ያላነሱ ሀገራት የየራሳቸው ሀገራዊ የአመሰራረት ታሪክ ያላቸው ናቸው። በርካታ ሰፊ ግዛት የያዙ ሀገራት የየጊዜው ሃያላን የመስፋፋትና የኢምፓየር ውጤቶች ናቸው። ኢትዮጵያም ከእነዚህ ሀገራት የተለየ ታሪክ የላትም።


ሆኖም የየትኛውም ሀገር መንግስታት የተረከቡትን ሀገር ወይንም ከመስራቾቹ ተቀብለው ያቆዩትን ነገስታት ወደኋላ ሄደው ሲያወግዙና ሲኮንኑ አልታየም። ዛሬ በዲሞክራሲ ባህል ግንባታ ጫፍ የደረሱ ሀገራት ተደርገው የሚወሰዱት የአውሮፓ ሀገራትና አሜሪካ የዚህ ማሳያ ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው።


አሜሪካ ከእንግሊዝ ቅኝ አገዛዝ ነፃ ከወጣች በኋላ 13 ነፃ የወጡ ግዛቶች በአንድ ላይ ተስማምተው መሰረቷት። ሌሎች ግዛቶችም ነፃ እየወጡ ሲሄዱ አዲስ የተመሰረተውን ግዛት እየተቀላቀሉ ሄዱ። ዲሞክራሲያዊ ስርዓቱ ማቆጥቆጥ በጀመረበት ወቅት ግን በአሜሪካ በሁለት አቅጣጫ የጎሉ ልዩነቶች መታየት ጀመሩ። የሰሜን ግዛት የሆኑት የፌደራሉ አባል ሀገራት በኢንዱስትሪው ዘርፍ ሲበለፅጉ ደቡቦቹ በአንፃሩ ገና ግብርናው ላይ ዳዴ ነበር።


ሰሜኖቹ ከግብርና የኢኮኖሚ የበላይነት ወደ ኢንዱስትሪ የኢኮኖሚ ዘርፍ ማደጋቸውን ተከትሎ ብዙም የባሪያ ጉልበት የማያስፈልጋቸው መሆኑ በመረጋገጡ በሀገር አቀፍ ደረጃ የባሪያ ነፃነት እንዲታወጅ አጥብቀው መከራከር ጀመሩ። በአንፃሩ የደቡብ አሜሪካ ግዛት ነጮች ደግሞ ገና ከግብርናው ኢኮኖሚ መሰረት የተላቀቁበት ሁኔታ ስላልነበረ በሀገር አቀፍ ደረጃ የባሪያ ነፃነት መታወጁን በመቃወም መገንጠልን በአማራጭነት መውሰድን መረጡ።


ሁኔታው የበለጠ እየከረረ የሄደው የባሪያ ነፃነትን አጥብቀው የሚደግፉት 16ኛው የአሜሪካ ፕሬዝዳንት አብራሃም ሊንከን ተመርጠው ወደ ስልጣን ማምራታቸውን ተከትሎ ነበር። የሪፖብሊካን ወኪል የነበሩት አብራሃም ሊንከን ፕሬዝዳንታዊ ምርጫውን አሸንፈው ገና ስልጣን ሳይረከቡ በጊዜው ከነበሩት 34 የአሜሪካ ግዛቶች ውስጥ ሰባቱ የደቡብ ግዛቶች ከአሜሪካ ህብረት መገንጠላቸውን አስታወቁ።


በዚህም ወቅት በተገንጣዮቹና በአንደነት አቀንቃኞች መሃል ጦርነት ተከፈተ። ይህም ከ1861 እስከ 1865 የቆየ የእርስ በእርስ ጦርነት በታሪክ የአሜሪካ የእርስ በእርስ ጦርነት (American Civil War) በመባል የሚታወቅ ሲሆን፤ በዚህ የእርስ በእርስ ጦርነትም ከ620 ሺህ እስከ 750 ሺህ የሚሆን ህዝብ እንዳለቀ ይገመታል። ጦርነቱም በአብርሃም ሊንኮሎን የሚመራው የአንድነት ሀይል በአሸናፊነት በመጠናቀቁ የመገንጠል ጥያቄ ያነሱ ኃይሎች ታሪክ በዚያው አክትሟል።


አስራስድስተኛው የአሜሪካ ፕሬዝዳንት አብራሃም ሊኒኮሎን ታሪክ በዚህ የአንድነትና መገንጠል ግብግብና ደም መቃባት አክትሟል። ፕሬዝዳንቱ በጊዜው በመሰላቸው መንገድ የአሜሪካንን አንድነት አስጠብቀዋል። ዛሬ አሜሪካዊያን ወደ ኋላ ሄደው ፕሬዝዳንት አብራሃም ሊንከንን ሲያወግዙ አልታየም። ወይንም ደግሞ በታሪክ አጋጣሚ በተፈጠረው ጦርት ሰማዕት ለሆኑ ዜጎች አብራሃም ሊንከንን በማውገዝ ሀውልት ሲያቆሙም አልታዩም።


ይልቁንም የሊንከንን በበጎነት የሚያስታውሱ በርካታ መታሰቢያዎች በስማቸው የተሰየሙ መሆኑን የዛሬው የአሜሪካ እውነታ ይነግረናል። ከእነዚህ የሊንከንን መታሰቢያዎች መካከልም አንደኛው በዋሽንግተን ዲሲ የሚገኘው ግዙፉ የፕሬዝዳንቱ መታሰቢያ ሀውልት (Lincoln Memorial Monument) ይገኝበታል። እንደውም ፕሬዝዳንቱ የአሜሪካንን የመገነጣጠል አደጋ ታድገዋል በሚል ከአሜሪካ መስራች አባቶች (Founding Fathers) ተርታ የሚመድቧቸውም አሉ።


የጀርመን የጣሊያንም ሆነ የበርካታ የአውሮፓ ሀገራት ታሪክ ከዚህ የተለየ አይደለም። ታሪክን ዘወር ብሎ ማገላበጡ መልካም ነው። አሜሪካኖች አብርሃም ሊኒኮለንን እንደዚሁም ጀርመኖች ቢስማርክን ሲከሱና የታሪክ ተወቃሽ አድርገው ያወጉበትበት ሁኔታ የለም። በኢትዮጵያ የፖለቲካ አውድ ግን ይህ ሊታይ አልቻለም።


ለህትመት የሚበቁት መፃህፈት፣ በየጊዜው ለስርጭት የሚበቁት የመገናኛ ብዙኋን ውጤቶች መቶ ዓመታትን ወደኋላ ሄደው የታሪክ ቁርሾን የሚያጠነጥኑ ናቸው። እነዚህም የታሪክ እንኪያ ሰላንታዎች አዲሱ ትውልድ ከትውልዶች በፊት በተፈፀመ ድርጊት አዲሱ ትውልድ ቂም ቋጥሮ ጎራ በመለየት በጥላቻ እንዲፋለም አድርጎታል። ቂም ሰንቆም ለመጪው ትውልድ የማስቀመጥ አዝማሚያም ይታይበታል። ይህ እንደ ሀገር የኢትዮጵያን ህልውና የሚፈታተን ነው።


እነዚህ በዲሞክራሲ ሂደት በብዙ እጥፍ ወደፊት የተራመዱ ሀገራት የየዘመኑን የሀገራቸውን ውጣ ውረድ የሚለኩት በዚያው በዘመኑ መለኪያ እንጂ እነሱ ባሉበት ዘመን አይደለም። አውሮፓ ሰውን ከአንበሳ ጋር ታግሎ ሲበላና ሲቦጫጨቅ በሰገነታቸው ላይ ቁጭ ብለው ይዝናኑ የነበሩ ነገስታትን ያፈራ አህጉር ነው። ሆኖም ያ የብዙ ዘመናት የጨለማው ዘመን ታሪክ ግን በ21ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መነፅር እየታየ የእነዚያ ሰዎች አፅም አልተወገዘም። ያ ዘመን ያንን ፈቅዷልና። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት በሄሮሽማና ነጋሳኪ በአሜሪካ የአቶሚክ ቦምብ ጥቃት ደርሶባቸው በመቶ ሺዎች የሚቆጠር ህዝብ ያለቀባቸው ጃፓናዊያን በጦርነቱ ማግስት ደም ከተቃቧቸው ጋር የሰላም ስምምነት በመፈራረም ለበርካታ አስርተ ዓመታት በአለም ሁለተኛ ሆኖ ሲመራ የቆየውን ግዙፍ ኢኮኖሚ መገንባት የቻሉት በአሜሪካ እገዛ ነበር።


ጃፓናዊያን የኋላውን ረስተው ከአሜሪካ ጋር ስለመጪው ጊዜ ለማሰብ ጊዜ አልፈጀባቸውም። የዚያን ጊዜዎቹ ትውልዶች የኋላውን እያስታወሱ በአሜሪካዊያን ላይ በቂማቸው ቢቀጥሉ ኖሩ ዛሬ የደረሱበት ደረጃ ባልደረሱ ነበር። አሜሪካ ለጃፓን የኢኮኖሚ እድገት እንዴት መስፈንጠሪያ ማማ ሆና እንዳገለገለች ታሪክን ወደ ኋላ ሄዶ ማገላበጥን ይጠይቃል። መጪውን ጊዜ በጋራ ብሩህ ለማድረግ ሲባል በጋራ ታሪክ ክፉንም ደጉንም ያሳላፉ ብሎም በደምና በዘር ሀረግ የተሳሰሩ ህዝቦች ይቅርና ባዕዳን ሳይቀሩ በጎ በጎውን እንደሚያስቡ አሜሪካና ጃፓን በጎ ማሳያ ናቸው። ስድስት ሚሊዮን የሚሆን ዜጋ በናዚ ጭፍጨፋ ያለቀባቸው እስራኤላዊያን የዛሬውን ጀርመኖች በጥላቻ አይን አያዩም።


ኢትዮጵያዊያን ነገስታትም ቢሆኑ ጊዜው በፈቀደውና እነሱ በመሰላቸው መንገድ አሁን የተረከብናትን ሀገር ፈጥረዋል። ይህች ሀገር ባለችበት ለቀጣይ ትውልድ እንድትተላለፍም ከወራሪዎችና ከቅኝ ገዢዎች ጋር ተፋልመዋል። በጊዜው ዙሪያዋን ከከበቧት ሃያላን የአውሮፓ ቅኝ ገዢዎችን በመቋቋም የታወቀ የደንበር ችካል እንዲተከል አድርገዋል። በውስጥ የተነሱባውን የዙፋን ባላንጣዎች በሀይል ጨፍልቀዋል። አቅማቸው በፈቀደ ግዛታቸውን አስፋፍተዋል። በጊዜው በቀሪው አለም ሲደረግ የነበረውን ሀሉ አድርገዋል። ከዚህ የተለየ ታሪክ የላቸውም። ጥፋተኛ ሊባሉ ቢችሉ እንኳን የጥፋተኝነት መለኪያቸው ሊሆን የሚገባው በነበሩበት ዘመን መለኪያ እንጂ በ21ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የስልጣኔ ደረጃ አይደለም። በ18ኛውና በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የህዝብ ሉአላዊነት፣ የህግ የበላይነት፣ ሰብአዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች የመንግስትና የሀይማኖት መለያየትና የመሳሰሉት በኢትዮጵያ አይደለም በአውሮፓም የሚጠበቅ አልነበረም። አለም አቀፍ ሰብአዊ መብት ድንጋጌዎችና ቃልኪዳኖች ሳይቀር በሰነድ ተደግፈው ተግባራዊ መሆን የጀመሩት እኮ የሁለተኛውን የዓለም ጦርነት መጠናቀቅ ተከትሎ የዛሬ ስልሳና ሰባ ዓመት አካባቢ ነው። ከዚያ በፊት የዓለም ታሪክ የነገስታት ታሪክ ነው። ከአሜሪካ ውጪ ባሉ ሀገራት ህዝብ ተገዢ ከዚህ ያለፈ እድል ፈንታ አልነበረውም። ኢትዮጵያም ከአለም የተለየ ታሪክ ሊኖራት አይችልም። በአለም የነበረው በኢትዮጵያ ነበር።


እነዚያ ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት ልዩነትን ትኩረት አድርገው የተዘሩት ዘሮች ዛሬ በሚገባ ፍሬ አፍርተው ኢህአዴግን እንደ ፓርቲ ሳይቀር መፈተን ጀምረዋል። ከሀገራቸው ጥቅም ይልቅ የፓርቲያቸውን ጥቅም ያስቀድማሉ እየተባሉ የሚታሙት ጥቂት የማይባሉ የአህአዴግ አመራሮችና አባላት የብሄር ጠቀስ ጎራው እየከረረ ሲመጣ ታማኝነታቸውን ከፓርቲነት ወደ ብሄር ማንነት አዙረውታል። ይህም ሁኔታ በውስጥ የፓርቲ ሚስጥር ዝግነት የሚታወቀውን ኢህአዴግ ሚስጥሮቹ ቀድመው እያፈተለኩ አደባባይ ላይ እንዲውሉ አድርጓቸዋል። ይህም በብሄር የአባል ድርጅቶቹ መካከል የእርስ በእርስ መጠራጠር ውስጥ እንዲገቡ ያደረጋቸው መሆኑን የራሱ የኢህአዴግ ሰነድና የቅርቡ የጠቅላይ ሚኒስቴር ኃይለማርያም ደሳለኝ ጋዜጣዊ መግለጫ አመላካች ነው። የአባላቱ ፓርቲያዊ ታማኝነቱ በብሄር ገመድ ጉተታ ውስጥ መግባቱ ኢህአዴግ እንደ ፓርቲ በራሱ የብሄር ፍልስፍና መጠለፉ አይቀሬ መሆኑን የሚያሳይ ምልክት ሆኗል።


ዛሬ የፓርቲው አባላት በማናቸውም አኳኋን በህግ ሲጠየቁ በብሔረሰባቸው ማንነት ጥቃት እንደደረሰባቸው አድርጎ ለማቅረብ የመሞከሩ ጉዳይ ብሔረሰባዊ አስተሳሰቡ የት ድረስ በርቀት ተጉዞ የአስተሳሰቡ አቀንቃኝ የሆነውን ፓርቲ ሳይቀር በቀጣይ ቀላል በማይባል መጠላለፍ ውስጥ እንደሚከተው ግልፅ ማሳያ ሆኗል። እነዚህ ሁሉ ማሳያዎች ከሀገር ወደ ፓርቲ የወረደው ቡድናዊ ብሄርተኝነት አንድ ቦታ መፍትሄ ካልተበጀለት በስተቀር ቀጣይ ሂደቱን ፈታኝ የሚያደርገው ይሆናል። ኢህአዴግ ግን ይሄንን የብሄር ፖለቲካ መጠላለፍ በትምክህትና በጠባብነት ጎራ በመፈረጅ ነገሩን ቀለል አድርጎ ማየቱን የመረጠ ይመስላል።

 

በሳምሶን ደሣለኝ

በኡጋንዳው መሪ ዩዌሪ ሙሴቬኒ የተጠራው የናይል ካውንስል የመሪዎች ስብሳባ ከሜይ 25 ወደ ጁን አጋማሽ እንዲዘዋወር ተደርገዋል፡፡ ዘገባውን ያስነበበው የግብጹ ዴይሊኒውስ ስብሰባው የተዛወረበትን ምክንያት ሲታት፣ ግብፅ የኢንቴቤው ስምምነት ተብሎ ለሚጠራው ውይይት ቀርፃ ያቀረበችውን ሰነድ ለመመልከት የኢትዮጵያ መንግስት ጊዜ በመጠየቁ ነው ብሏል፡፡

እንደዘገበው ከሆነ፣ ግብፅ የዓለም ዓቀፉን የውሃ ስምምነት መሰረት ያደረገ ሰነድ ይዛ መቅረቧን ገልጸል፡፡ ሆኖም፣ ሶስት መሰረተዊ ነጥቦች ማካተቱን ጽፏል፡፡ ይኸውም፣ የውሃ ደህንነትን፣ ቀድሞ ማሳወቅን ይጠይቃል እና የሚሰጡ ውሳኔዎች በመስማማት እንጂ በአብዛኛው ድምፅ ብልጫ እንዳይወሰን የሚጠይቅ ነው፡፡

ግብፅ አቀረበች የተባለው አዲስ የድርድር ስምምነት ሰነድ፣ ፈረንጆቹ እንደሚሉት “An old wine in a new bottle” አይነት ነው፡፡ ሌላው ቢቀር በናይል ውሃ ላይ የሚደረጉ ማናቸውም አይነት የልማት እንቅስቃሴዎች፣ ቅድሚያ ግብፅ ማሳወቅ የሚጠይቀው 1959 የቅኝ ግዛት የናይል ውሃ አጠቃቀም ውል ዛሬም ግብፅ ይዛ ቀርባለች፡፡ የድምፅ ውሳኔ አሰጣጥን በተመለከተ በስምምነት ብቻ የሚባለው፣ ግብፅ እስካሁን ስታካሂደው በነበረው አቋም የቅኝ ግዛት ውሎችን የሚጣረስ ነጥብ አትቀበልም፡፡ ይህ ማለት በአጭሩ ለፍታዊ የውሃ ክፍፍል ዝግጁ አይደለችም፤ ከላይኛው ተፋሰስ ሃገሮች ጋር አትስማማም ማለት ነው፡፡ ስለዚህም ውሳኔ የማያሳልፍ የናይል ውሃ ካውንስል እንዲመሰረት ከተፈለገ ብቻ ነው፣ ውሳኔ በአብላጫ ድምጽ እንዳይወሰን ጥያቄ የሚቀርበው፡፡ የውሃ ደህንነትን በተመለከተ ተመሳሳይ ነው፡፡

ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ካምፓላን በጎበኙበት ጊዜ በሰጡት የጋራ ጋዜጣዊ መግለጫ ላይ ከጋዜጠኞች የናይል ውሃ ስምምነትን በተመለከተ ለቀረበላቸው ጥያቄ ሙሴቬኒ ይህንን ምላሽ ነበር የሰጡት፤ "I have not yet ratified because I want to dialogue. To get a consensus, it is better we have more dialogue, more talking." (እስካሁን አለፃደቅነውም፡፡ ምከንያቱም ከስምምነት ላይ ለመድረስ ውይይት እንፈልጋለን፡፡) የሚገርመው ኢትዮጵያ የናይል ውሃ ሃብትን አጠቃቀም የፈረመችው ኤንቴቤ በመገኝት ነበር፡፡ እዚህ ስምምነት ላይ ለመድረስ ከ1999 እስከ 2010 ድረስ ረጅም ጥረት ጠይቋል፡፡

ባለፉት አስርት አመታት በጋራ በመሆን የተሳተፉት ፕሬዝደነት ሙሴቬኒ፣ ዛሬ ላይም ውይይት አጥብቀው የመሻታቸው ጉዳይ አጠያያቂ ነው፡፡ ፍትሃዊ የውሃ አጠቃቀም ላይ የሙሴቪኒ አቋም መዋዠቅ መነሻዎች ምንድን ናቸው? ተራ የፖለቲካ ቁማር ውስጥ ምን ዘፈቃቸው? ኡጋንዳና ግብፅ ምን ዓይነት ተልዕኮ አንድ አደረጋቸው? ሙሴቬኒ ለምን የተንሸዋረረ አቋም ማራመድ ፈለጉ? እና ለሌሎችም ምላሾችን ከተለያዩ ምንጮች ከተገኙ መረጃዎች ጋር በማጠናቀር በዚህ መልኩ አቅርበነዋል፡፡

 

 

ኡጋንዳ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ከፍተኛ ጣልቃ ገብነት ያላት ሀገር ስትሆን፣ የፕሬዝደንት ሳልቫኪር መንግሥት ዋነኛ ሸሪክ ነች። ኡጋንዳ እና ኢትዮጵያ ከደቡብ ሱዳን ጋር ሰፊ ድንበር የሚጋሩ ሀገራት ናቸው። ከዚህም አንፃር ኡጋንዳ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ግልፅ ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ፍላጎት አላት።

የኡጋንዳ መንግሥትን የሚቃወሙ ተቃዋሚ ኃይሎች በደቡብ ሱዳን ድንበር ላይ በመንቀሳቀስ፣ የኡጋንዳን ውስጣዊ ፖለቲካና መረጋጋት ሲያምሱ የነበሩ ኃይሎችን  በመደምሰስ የሳልቫኪር መንግሥት በሰጠው ድጋፍ መነሻ፣ አለቅድመ ሁኔታና ሚዛናዊነት የሳልቫኪርን የፖለቲካ ቡድን እየደገፈች ትገኛለች። የተሻለ ተጠቃሚም ለጊዜው መሆን ችላለች።

ኡጋንዳ፣ በደቡብ ሱዳን ውስጥ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ፍላጎት አላት። ለኡጋንዳ የኢኮኖሚ መነቃቃት እጅግ ሰፊ የሆነ የግብርና ምርት ገበያ በደቡብ ሱዳን መገኘቱ  አስተዋጽኦ ቀላል የሚባል አይደለም። ኡጋንዳ፣ የአትክልትና ፍራፍሬ ምርት ለደቡብ ሱዳን ታቀርባለች። በደቡብ ሱዳን ውስጥ፣ በግንባታና የግንባታ ቁሳቁስ በማቅረብ ሥራ የተሠማሩ በርካታ ኡጋዳዊያን በዱጁባ፣ እንዲሁም ከሰሜናዊ ኡጋንዳና ከካምፓላ የመጡ በንግድ ሥራ ብቻ የተሰማሩ የኡጋንዳ ዜጎች ቁጥር እስከ ሶስት ሚሊዮን እንደሚደርሱ ይገመታል።

በሁለቱ ሀገራት መካከል ያለው የንግድ ሥርዓት ኢፍትሃዊነት ብዙ ጥያቄዎች ይቀርብበታል። ይህም ሲባል፣ ንግዱን የተቆጣጠሩት የፖለቲካ ሊሂቃን ናቸው። ተራው ዜጋ ከንግዱ ተጠቃሚ የሆነበት መንገድ በጣም ዝቅተኛ ነው። ከፍተኛው መጠን ያለው የንግድ እንቅስቃሴ በፖለቲካ ልሒቃን የንግድ መረብ የተተበተበ እንደሆነ በስፋት ይታመናል።

ከዚህም በተጨማሪ ከደቡብ ሱዳን ሕዝብ የተዘረፈ የፕሬዝደነት ሳልቫኪር እና በእሳቸው ዙሪያ የተሰለፉ የፖለቲካ ኃይሎች አንጃዎች ሐብት እና ንብረት በአብዛኛው በኡጋንዳ ማከማቸታቸው በሁለቱ ሀገራት መካከል ጥልቅና ሰፊ ወዳጅነት እንዲመሰርቱ አስችሏቸዋል። በአደባባይ የኡጋንዳ መንግስት በደቡብ ሱዳን ሰላም እንዲመጣ እንደሚሰራ ይናገር እንጂ፣ ከፕሬዝደነት ሳልቫኪር ውጪ ደቡብ ሱዳን እንድትመራ አይሻም። በተቃዋሚዎች የሚመራ የፖለቲካ ኃይል ስልጣን ከያዘ የኡጋንዳ መንግስት አሁን የሚያገኘውን ጥቅም ማስጠበቅ እንዳመይችል አድርጎ ነው የሚወስደው። ስለዚህም የኡጋንዳ መንግስት ለፕሬዝደንት ሳልቫኪር የፖለቲካ ቡድን ዋነኛው የስልጣን ምንጭ ሆኗል።

ኡጋንዳዊያን፣ ደቡብ ሱዳኖች በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠር ዶላር ከነዳጅ ዘይት ቢያገኙም ከማሕበራዊ ምጣኔ ሃብት አንፃር ፍታሃዊ ክፍፍል የሌለ እንዲሁም፣ ወጥነት ባለው የፖሊሲ ስርዓት እንደማይመሩ በማወቃቸው ወደ ደቡብ ሱዳን ገብተው ከትልቅ እስከ ትንሽ በምርትና አገልግሎት አቅርቦት ሥራ ላይ ተሰማርተው ይገኛሉ። ይህ መሆኑ ብዙ አስደናቂ ጉዳይ አይደለም። በዚህ መካከል ከደቡብ ሱዳን ፔትሮ ዶላር የሚያገኙት የኡጋንዳ ኢኮኖሚ ላይ ያለው ተጽዕኖ ቀላል አይደለም። ማጣቀሻዎች እንደሚያሳዩት፣ እስከ 2008 (ኤ.ኤ.አ) ድረስ ኡጋንዳ በየዓመቱ ከ50 ሚሊዮን የአሜሪካን ዶላር ያላነሰ የውጪ ንግድ በደቡብ ሱዳን ብቻ እንዳከናወነች መረጃዎቹ ያሳያሉ።

ከኢትዮጵያ እና ኬንያ ወደ ደቡብ ሱዳን የሚገቡ ሰዎች ቁጥር እያደገ ቢመጣም፣ በደቡብ ሱዳን ከሚገኙት የውጪ ዜጐች አምስት በመቶ የሚሆኑት የኡጋንዳ ዜጎች ናቸው። ስለዚህም ከማንም በላይ የደቡብ ሱዳን የመንግሥት ሥርዓት ቢናጋ፣ ኡጋንዳን የሚያስከትልባት ሁለንተናዊ ቀውስ ቀላል አለመሆኑን ባለሙያዎች ይናገራሉ።  በተለይ ከ2013 በኋላ በተከሰተው የእርስ በእርስ ጦርነት ኡጋንዳ ወደ ደቡብ ሱዳን በምትልከው የውጪ ንግድ ላይ ከባድ ተፅዕኖ አስከትሎባታል። ከላይ ከሰፈሩት ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ አንፃር ኡጋንዳ፣ የደቡብ ሱዳን ተቃዋሚ የፖለቲካ ኃይሎችን ከሳልቫኪር እኩል እየተዋጋች ትገኛለች። ለደቡብ ሱዳን ተቃዋሚ ኃይሎችም መጠለያ ድጋፍ የሚሰጡ ሀገራትን እንደጠላት በመውሰድ በደቡ ሱዳን ሰላም ሒደት ላይ አሉታዊ ሚና እየተጫወተች ትገኛለች።

ኡጋንዳ፣ በደቡብ ሱዳን ያላት ፍላጎት ኢኮኖሚያዊ ብቻ ሳይሆን ረጅም ድንበር ከደቡብ ሱዳን ጋር የምትዋሰን መሆኑን በሁለቱ ሀገራት ድንበሮች አካባቢ የሚኖሩት ጎሳዎች ደግሞ በማንነት እጅግ ልዩ ልዩ መሆናቸው አካባቢውን ለውክልና ጦርነትና ለድንበር ግጭት ተጋላጭ አድርጎባታል። ይህን እንቅስቀሴ ለመመከት ከደቡብ ሱዳን መንግሥት ጋር በመተባበር እየሰራች ትገኛለች።

በደቡብ ሱዳን በተከሰተው የእርስ በእርስ ግጭት የኡጋንዳ ሚና ፍላጎቷን በግልፅ የሚያሳይ ነው። የደቡብ ሱዳን መንግሥት በበኩሉ ከኡጋንዳ የጠየቀው እገዛ በራሱ የሁለቱን ሀገራት ፍላጎት በግልፅ የሚጠቁም ነበር። ይኸውም፣ የኡጋንዳ አየር ኃይል የተቃዋሚ ኃይሎች ግስጋሴ ለመግታት የአየር ጥቃት እስከ መፈፀም መድረሱ የሚታወስ ነው። የኡጋንዳ ዜጎች በመከላከል ሽፋን፣ የአየር ማረፊያዎችንም በመቆጣጠር ያስገባውን የጦር ኃይል የመንግሥቱን ኃይሎችን ከመደገፍ በላይም ለሳልቫኪር መንግሥት መቆም ከለላ አቅርቧል። እስካሁንም መጠናቸው ቢቀንስም በደቡብ ሱዳን ውስጥ የሚንቀሳቀሱ የኡጋዳ ወታደሮች አሉ።

በአንፃራዊነት የኡጋንዳ ጣልቃ ገብነት መገታት፣ የሳልቫኪር መንግስትን የሚቃወሙ ኃይሎች እንቅስቃሴ እየበረታ መምጣቱ የኡጋዳን መንግስት ተስፋ መቁረጥ ውስጥ ከመክተቱም በላይ ቀጠናውን ወደ ማተራመስ እንቅስቃሴ ውስጥ እንዲገባ አድርጐታል። የተፈጠረባቸውን ጫና ለማቃለል በሚል ትልቁን የቀጠናውን ስዕል ማየት አቅቷቸው ቀጠናው እንዲታመስ ከሚፈልጉ ኃይሎች ጋር፣ ፕሬዝደንት ሙሴቬኒ የፖለቲካ ሽርሙጥና ውስጥ ገብተዋል።

ኡጋንዳ፣ የቀጠናውን ትልቁን ሰላም ከማየት ይልቅ የመረጠችው መንገድ፣ የደቡብ ሱዳን ፖለቲከኞች ሐብትና ፍላጎት ጠባቂና በመሆኑን ፍላጎቷን ማሟላት ነው። በተለይ ለሳልቫኪር የምትሰጠው ጭፍን ድጋፍ ለደቡብ ሱዳን ሰላም ማጣት ከፍተኛውን ድርሻ ወስዷል። ኡጋንዳ ፍላጎቷን በመለጠጥ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት እና ሌሎቹም የቀንዱ ሀገራት የደቡብ ሱዳን ተቃዋሚዎችን ለማጥፋት ትብብር እንዲያደርጉላት ትሻለች።

በተለይ ኢትዮጵያ ለዚህ ለኡጋንዳ ፍላጎት የማትተባበር ከሆነ፣ የኢትዮጵያን ተቃዋሚ ኃይሎችን ወደ ደቡብ ሱዳን በመሳብ እና ከናይል ውሃ አጠቃቀም ጋር በተያያዘ ከግብፅ ጋር በማበር ብሔራዊ ጥቅሟን ለመጉዳት እንደሚንቀሳቀሱ ምልክት እየሰጡ ይገኛሉ። ይህም ሲባል፣ በሕዳሴው ግድብ ግንባታ ሒደት ላይ እና በኢትዮጵያ ፖለቲካ ነፍጥ ላነሱ ቡድኖች ከለላና ድጋፍ በደቡብ ሱዳን ግዛት ውስጥ እንዲያገኙ እየተንቀሳቀሱ ናቸው።

ለዚህም ነው ፕሬዝደነት ሙሴቬኒ በደቡብ ሱዳን ፕሬዝደንት ሳልቫኪር እና ከግብፁ አቻቸው ፕሬዝደነት አልሲሲ ጋር በማገናኘት የተለያዩ ምሥጢራዊ ስምምነቶች እንዲኖሩ ለማድረግ የፖለቲካ ሽርሙጥና ውስጥ የተዘፈቁት። ሙሴቬኒ፣ ፕሬዝደንት አልሲሲ ኡጋንዳን በ2016 በጎበኙበት ወቅት ዲፕማሲያዊ አቅማቸውን ለማሳየት ሞክረዋል። ሙሴቬኒ፣ ከግብፁ ፕሬዚዳንት ጉብኝት በኋላ ወደ ጁባ አቅንተው ከሳልቫኪር ጋር በዝግ መምከራቸው ይታወሳል። የፖለቲካ ተንታኞች፣ ለደቡብ ሱዳን ተቃዋሚ ኃይሎች ድጋፍ ይሰጣሉ ተብለው በሁለቱ መንግስታት የሚከሰሱት ኢትዮጵያ እና ሱዳን ላይ ያነጣጠረ ስብሰባ መሆኑ በወቅቱ ገልጸዋል።

ኡጋንዳ ፍላጎቷን ለማሟላት፣ ግብፅን በቀንዱ ሀገራት ፖለቲካ ውስጥ እንድታምስ ያደረገችው ኢትዮጵያን ለማስፈራራት እንደሆነ ይታወቃል። ግብፅም ኢትዮጵያ ከጀመረችው የህዳሴው ግድብ የኃይል ማመንጫ ግንባታ የሚያጓትት ማንኛውም ነገር ከማድረግ እንደማትቦዝን ይታወቃል። ሙሴቬኒ፣ ከምን መነሻ የኢትዮጵያ መንግስት ግብፅን በመፍራት የኡጋንዳን ፍላጎት ያስፈጽማል ብለው እንዳሰቡ ለመገመትም አስቸጋሪ ነው።

የሙሴቬኒ ፍላጎት ከዚያም በላይ የተሻገረ ነው፣ ግብጽ ለኡጋንዳ ድጋፍ የምትሰጥበት አሰራር እንዲኖር እና ኡጋንዳ በበኩሏ ደቡብ ሱዳንን እንደመተላለፊያ በመጠቀም ለሱዳን እና ለኢትዮጵያ መንግሥት ተቃዋሚዎች የጦር መሣሪያና የገንዘብ ድጋፍ ማድረግ፤ እንዲሁም በደቡብ ሱዳን፣ በኡጋንዳ እና በኮንጎ አዋሳኝ አካባቢዎች ወታደራዊ ሥልጠና እስከመስጠት የሚደርስ ድጋፍ ለማቅረብ መወጠናቸውን ከተለያዩ የደህንነት ተቋማት የወጡ መረጃዎች ያሳያሉ።

የኢትዮጵያ መንግሥት በበኩሉ እንደዚህ አይነት ስጋት እንደሌለ በአደባባይ ይክዳል። ይልቁንም፣ ሙሴቬኒ በግብፅ የፖለቲካ ቀውስ በገባችበት ጊዜ ቃል ስለገቡ ነው፣ ከግብፅ ጋር እየመከሩ ያሉት ሲል አስተበብሏል። መሬት ላይ ያለው እውነት ግን፣ ኡጋንዳና ግብፅ ደቡብ ሱዳንን በመጠቀም በኢትዮጵያ እና በሱዳን ላይ ፖለቲካዊ እና ወታደራዊ ሴራዎች እየቀመሩ መሆናቸው ነው።

ግብጽ የደቡብ ሱዳንን ሰላም እንድታጣ በማድረግ የኢትዮጵያን የህዳሴ ግድብ እርምጃ ለመግታት ቢያቅታት እንኳን፣ የቀጠናው ሰላም የኢኮኖሚ ኮሬደር እንዳይሆን ለማድረግ እየሰራች ነው። ይህን የምታደርገው ከሕዳሴው ግድብ የሚመነጨው ኃይል ለማስተላለፍ መሰረተልማት ለመዘርጋት አመቺ እንዳይሆን ነው። ይህን ማድረግ ኢትዮጵያ ካቀደችው የኢኮኖሚ ግብ አንፃር አሉታዊ ውጤት ይኖረዋል። ይህንን ተግባር ለማስፈጸም ተራ የፖለቲካ ድለላ የሚሰሩት፣ ፕሬዝደንት ሙሴቬኒ ናቸው።

የግብጽ እና የኡጋንዳ ጋብቻ መገለጫ ተደርጎ የሚነገረው፤ ግብፅ የኢትዮጵያ ግድብ ፕሮጀክት ለማስቆም ያደረገችው ዓለም አቀፍ የዲፕሎማሲ ጥረት ባለመሳካቱ ነው፤ በተመሳሳይ ኡጋንዳ የደቡብ ሱዳን ተቃዋሚዎችን ለማዳከምና ለማጥፋት ያደረገችው ጥረት በተፈለገው ውጤት ባለመደምደሙ ነው። ሁለቱ ሀገራት ስትራቴጂክ ወዳጅነት እንዳላቸው ለማሳየት እየሞከሩ ያሉት በእነዚህ ነጥቦች ነው። ፍላጎታቸውም የትም አይደርስም ተብሎ የሚተው አይደለም። የኢትዮጵያ መንግስት በአደባባይ ሊሸፍነው የሚሞክረው ችግር ተደርጎም የሚወሰድ አይደለም። በግልፅ ለሕዝብ ሊነገር የሚገባ ፖለቲካዊ ቀውስ መሆኑን መገንዘብ ተገቢ ነው።

የሙሴቬኒ ሴራ አንድ እርምጃ ተደርጎ የሚወሰደው፣ ግብጽ የደቡብ ሱዳኑን ፕሬዚዳንት ወደ ሀገሯ በመጋበዝ ለማግባባትና ዘርፈ ብዙ ግንኙነት ለማድረግ መስማማታቸው ይፋ ማድረጉን ተከትሎ ነው። ግብፅም ታማኝ ወዳጅ መሆኗን ለመግለጽ ጊዜ ሳታባክን፣ ተቃዋሚዎቻቸውን በአየር ጥቃት ደብድባለች። ሳልቫኪርም፣ በቀላሉ ድጋፍ የሰመረላቸው ይመስላል። ግብፅ በኡጋንዳ ሴራ ጦር መሳሪያ በማቅረብ ሳልቫኪርን እየረዳች ነው።

ግብጽ በበኩሏ እየጎተጎተች ያለችው፣ የደቡብ ሱዳን መንግሥት በኢትዮጵያ ፖለቲካ ነፍጥ ላነሱ ኃይሎች የሽምቅ ውጊያ የሚያደርጉበት ቦታዎች እንዲሰጣቸው ነው። ሳልቪኪር በአደባባይ ባያደርጉትም፣ ባለፈው ሳምንት ስድስት የአርበኞች ግንባር አባላት ጦር መሣሪያ ሲገዙ ጁባ ላይ መያዛቸው መዘገቡ የሚዘነጋ አይደለም።

የግብፅ ፖለቲከኞች በአደባባይ የቆመውን የህዳሴው ግድብን ሥራዎች ለማስተጓጓል፣ ቀጠናውን ማመስ እንዴት እንደመፍትሄ እንደወሰዱት ግልጽ አይደለም። ምክንያቱም ወደፊት ነፍጥ አንስቶ ኢትዮጵያን የሚስተዳድረው የፖለቲካ ኃይል ቀርቶ፣ አሁን ኢትዮጵያ የሚያስተዳድረው ገዢው ፓርቲ እንኳን ከግብፅ ጋር ቢሻረክ የህዳሴው ግድብ ግንባታን መቀልበስ አይችልም። ደግነቱ፣ ሕዝባዊነት ያላቸው ትውልዶች በመሆናቸው በሀገራቸው ላይ አያሴሩም። ግንባር ቀድም ሆነው የተራመዱትም ለዚሁ ነበር። በርግጥስ፣ በቀጠናው ራሷን ለመለኮስ የምትፈልገው እሳት፣ ግብፅ ተመልሶ እንደማያቃጥላት እንዴት እርግጠኛ እንደሆኑ ሌላው ጥያቄ የሚያስነሳ ጉዳይ ነው።

ግብፅ፣ ከናይል ውሃ ጋር በተያያዘ ከዚህ በፊት ጅቡቲን እና ሶማሌን አረቦች ሳይሆኑ ዓረብ ሊግ እንዲገቡ አድርጋለች። የኤርትራ ጉዳይ አልተሳካለትም። ዛሬ ላይ ደግሞ ደቡብ ሱዳን የአረብ ሊግ ለማድረግ የማትሰራበት አጋጣሚ አይኖርም።  ሳልቨኪር በበኩላቸው ከአረብ ሊግ ጋር ለመስራት ዝግጁ መሆናቸው አስታውቀዋል።

የደቡብ ሱዳን ሰላም መናጋት ከማንም በላይ የሚጎዳው ኢትዮጵያ እና ኡጋንዳን ነው። ይህም በመሆኑ ሁለቱም ሀገራት ትልቁን የደቡብ ሱዳን ሰላም በመመልከት ሁሉነም አሳታፊ የሆነ መንግስት በደቡብ ሱዳን እንዲመሰረት መስራት ላይ ቢያተኩሩ ተመራጭ ነው።

ሙሴቬኒ በኢትዮጵያ ላይ የተንሸዋረረ አመለካከት ሊፈጠርባቸው የቻለው ምንአልባት፣ የኢትዮጵያ ውስጣዊ ፖለቲካ በከፍተኛ አለመረጋጋት ውስጥ ይገኛል የሚል ትንታኔ ይዘው፤ ወይም በቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ጊዜ የነበረው የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ተፅዕኖ አሁን ላይ የለም ከሚል ሊሆን ይችላል። ይህንን የሙሴቬኒን ሸውራራ አመለካከት የወለደውን የፖለቲካ ሽርሙጥና አካሄድ በፈጣን ተግባር ማምከን ከአመራሩ የሚጠበቅ ነው ተብሎ ይወሰዳል።¾

 

ኤርትራ እንደ ከኢትዮጵያ ተነጥላ እንደ ሀገር ከቆመች ሁለት አስርተ ዓመታት ተቆጠሩ። ሀገሪቱ በእነዚህ ዓመታት በብዙ ውጣ ውረድ ውስጥ አልፋለች። ከኢትዮጵያ ተነጥላ እንደ ሀገር በቆመች ማግስት የነበሩት ህልሞችና ውጥኖች ዛሬ እንደ ጉም ተነዋል። ዛሬ ኤርትራ ለኤርትራዊያን የምድር ላይ ሲኦል ሆናለች። ዜጎቿ በባህር፣በየብስና በአየር ጥለዋት እየኮበለሉ ነው። በነፃ አውጭነት አመራር ስኬታቸው በነፃነት ማግስት ከአምላክ በታች ፍፁም መሪ ተደርገው ይታዩ የነበሩት ፕሬዝዳንት ኢሳያስ በሰተመጨረሻ ሁሉንም ነገር እንዳይሆን እንዳይሆን አድርገውታል። በተለይ ከኢትዮጵያ ጋር የገቡበት የድንበር ይገባኛል ጦርነት፣ ኤርትራን በኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ለመገንባት የነበረውን የጥገኝነት ራዕይ ሙሉ በሙሉ አክሽፎታል። እነዚህና ሌሎች ፓለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ምክንያቶች ቀጣዩን የኤርትራ መፃኢ እድል አደጋ ውስጥ ከተውታል። ዛሬ በኤርትራ ምን እየተከናወነ እዳለ አፉን ሞልቶ መናገር የሚችል ሀገርና ድርጀት ወይም ተቋም የለም። በአስመራ ተቀማጭነትታቸው የሆኑ የውጭ አምባሳደሮች ልዩ ፈቃድ ካላገኙ በስተቀር ከአሥመራ 25 ኪሎ ሜትር ርቀው የሚጓዙበት እድል የለም። ኤርትራ ዝግ በመሆኗ በርካቶች የምስራቅ “አፍሪካዋ ሰሜን ኮሪያ” እያሉ ይጠሯትል።  በአጠቃላይ በኤርትራ ያሉ ፈተናዎች እየገዘፉና እየተውሰበሰቡ የመጡ ሲሆን እኛም ያሉትን አጠቃላይ ሁኔታዎች በተመለከተ በተወሰነ ደረጃ ለመዳሰስ ሞክረናል።

ድርቅና ረሃብ በኤርትራ

ከተወሰኑ ዓመታት ወዲህ መላ ምስራቅ አፍሪካን የመታው ድርቅ ኢትዮጵያን፣ ደቡብ ሱዳንን፣ ሱዳንን፣ ሶማሊያን፣ ሶማሌላንድን እና ኬኒያንን በከፍተኛ ደረጃ አጥቅቷል። ካለፈው ዓመት ጀምሮ አድማሱን ያሰፋው ይህ የድርቅ መጠን ምዕራብ አፍሪካዊቷን ናይጄሪያን እንደዚሁም ከቀይ ባህር ማዶ ያለችውን የመንን ሳይቀር ክፉኛ አሽመድምዷል። መንግስታቱም የችግሩን ስፋት ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ በመግለፅ የእርዳታ ተማፅኗቸውን አቅርበዋል። ሆኖም በኤርትራ ይህ ሁኔታ ለአፍታም ፈፅም ቢሆን ትንፍሽ ሲባል አልተሰማመም።

 

መንግስት ቀደም ሲል በሀገሪቱ ይሰሩ የነበሩትን መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶችን ሙሉ በሙሉ ጠራርጎ በማባረሩ በኤርትራ ስላው የድርቅ ሁኔታ የገለልተኛ ወገን መረጃን ማግኘት የሚቻልበት እድል ዝግ ሆኗል። ኤርትራን የከበቡት ሀገራት እና አጠቃላይ የምስራቅ አፍሪካ ቀጠና በአደገኛ ድርቅ በተመታበት ሁኔታ ኤርትራ ደሴት ልትሆን አትችልም። ይሁንና በኤርትራ መንግስት በኩል በተዳጋጋሚ የሚገለፀው በኤርትራ የድርቅ ስጋት የሌለ መሆኑንና፤ እንደውም ገበሬዎች የተሻለ ምርትን እየሰበሰቡ መሆኑን የሚገልፅ ነው።

 

ሀገሪቱ ይህ ነው ሊባል መስኖ የሌላት እንደዚሁም ከጣሊያንና ከደርግ ከተወረሱት አሮጌ ፋብሪካዎች በስተቀር በኢንዱስትሪው ዘርፍም ብዙም ልማትን ያላከናወነች በመሆኑ መንግስት ከዝናብ ውጪ ምርት የሚያገኝበት እድል እንደሌለ በግልፅ ይታወቃል።

 

 እንደ ቢቢሲ ዘገባ ከሆነ ደግሞ የዓለም አቀፉ አየር ትንበያ ሳተላይት ምስሎች የሚያሳዩት በኤርትራ ምድር በቂ ዝናብ እየጣለ አለመሆኑን ነው። ይሁንና በኤርትራ መንግስት በኩል እነዚህ የመሬት ላይ ሀቆች ተቀባይነት ሊያገኙ አልቻሉም። ድርቁ መከሰቱን አምኖ መንግስት እየተቆጣጠረው መሆኑን መግለፅም አንድ ነገር ነው። ሆኖም በመንግስት በኩል በተደጋጋሚ የሚገለፀው ኤርትራዊያን ገበሬዎች የተሻለ ምርት እያገኙ መሆኑን ነው።

ሆኖም የአካባቢው ሀገራትን ክፉኛ የመታው ኤሊኒኖ አመጣሹ ድርቅ ኤርትራንም ጭምር ክፉኛ ከመጉዳት ባለፈ ድርቁ ወደ ረሃብ የተቀየረ መሆኑን ከራሳቸው ከኤርትራዊያን የሚወጡ ድብቅ መረጃዎች ይፋ እየሆኑ ነው። መረጃዎቹ ሾልከው እየወጡ ያሉት ሀገሪቱን ጥለው ከሚወጡ ስደተኞች እንደዚሁም በድብቅ ተነስተው በማህበራዊ ሚዲያ በሚለቀቁ ፎቶች ነው። ከረሃቡ ጋር በተያያዘ በርካታ በምግብ እጥረት ለተጠቁ ህፃናትን የህክምና እርዳታን ሲሰጡ የነበሩ ኤርትራዊያን ነርሶች ከሰሞኑ በኢንተርኔት የለቀቋቸው የፎቶግራፍ ምስሎች የኤርትራን ድብቅ ረሃብ ገሃድ ያወጣ ሆኗል።

 

ኢኮኖሚው

የኤርትራ ኢኮኖሚ በምን አይነት የኢኮኖሚ ስርዓት እንደሚመራ ግልፅ አይደለም። “ነፃ ገበያ” እንዳይባል መንግስት ከገበሬው የእለት ምርት ጀምሮ እስከ መሰረተ ልማትና አገልግሎት አሰጣጥ ድረስ ኢኮኖሚውን ሙሉ በሙሉ ሲቆጣጠረው ይታያል። በሀገሪቱ መሰረታዊ ሸቀጦችን በገበያ ዋጋ ከመሸጥ ይልቅ መንግስት በወሰነው ዋጋ ብቻ ማቅረብ የግድ ነው። የሀገሪቱ የኤክስፖርትና የኢምፖርት ገቢ በግልፅ አይታወቅም። ብሄራዊ በጀቱም ለህዝብ ይፋ ተደርጎ አያውቅም። ሀገሪቱ አለም ባንክን ከመሰሉ ተቋማት ጋር በጋራ የምትሰራበት ሁኔታ ስለሌለ የኢኮኖሚው ግልፅነት ማጣት አስገዳጅነት አይታይበትም።  ያም ሆኖ ሀገሪቱ በብዙ መልኩ ፈተና ውስጥ መሆኗ ኢኮኖሚው ውጤት አልባ መሆኑን የሚያሳይ ነው።

 

ሀገሪቱን ወደ ኋላ እየጎተተ ያለው የኤሌክትሪክ ሀይል እጥረት

 ለማህበራዊ አገልግሎትና ለኢንዱስትሪው ዋነኛ ግብዓት ተደርገው የሚወሰዱት የኤሌክትሪክ ኃይልና ውሃ በመላ ኤርትራ ከፍተኛ እጥረት የሚታይባቸው ናቸው።

 

ኤሌክትሪክን በተመለከተ በመላ ኤርትራ ለኤሌክትሪክ ኃይል ምንጭነት የሚያገለግል አቅም ያለው ወንዝ ባለመኖሩ ሀይድሮ ፓወርን የማይታሰብ አድርጎታል። ከዚህ ውጪ ይኖራል ተብሎ የሚታሰበው የኤሌክትሪክ ኃይልን ከነፋስና ከፀሀይ ኃይል የማመንጨት ተግባር ነው። ይሁንና እነዚህ ሁለት እምቅ የኃይል አማራጮች በተለይ ዘርፉ ከሚጠይቀው መዋዕለ ነዋይና ከሀገሪቱም የፋይናስ አቅም ማነስ ጋር በተያያዘ ዘርፎቹ የአዋጭነት ጥናት እንኳን ሊደረግባቸው አልቻለም።

 

ከዚህ ውጪ በአሁኑ ሰዓት ብቸኛው የኤሌክትሪክ ኃይል ምንጭ ሆኖ እያገለገለ ያለው ሂርጊጎ በመባል የሚታወቀው የዲዝል ጄኔረተር የኃይል ማመንጫ ነው። የዚህ ኃይል ማመንጫ ታሪክ ኤርትራ ከኢትዮጵያ ከመነጠሏ ቀደም ብሎ የሚመዘዝ ሲሆን እስከዛሬም ድረስ ብቸኛው የሀገሪቱ የኤሌክትሪክ ኃይል ምንጭ ሆኖ በማገልገል ላይ ነው። ማመንጫው ለዓመታት አገልግሎትን በመስጠቱ በገጠመው ከፍተኛ እርጅና ሙሉ አቅሙን መጠቀም ካለመቻሉም ባሻገር አንዳንድ ጊዜም ሙሉ በሙሉ ስራውን እስከማቋረጥ የሚደርስበት ሁኔታም አለ።

 

ችግሩ በመላ ኤርትራ እየሰፋ የመጣው ደግሞ ከማመንጫው እርጅና ጋር በተያያዘ ብቻ ሳይሆን፤ የኤሌክትሪክ ኃይል ፍላጎቱና አቅርቦቱ መጠን እየሰፋ የመሄዱ ጉዳይ ነው። በዚያው በሂርጊጎ የተተከሉት ዲዝል ጄኔረተሮች አጠቃላይ ኤሌክትሪክን የማመንጨት አቅም ቀደም ሲል 84 ሜጋ ዋት ብቻ ስለነበር፤ ዋና ከተማዋን አስመራን ጨምሮ በርካታ የሀገሪቱ ከተሞች በተደጋጋሚ የኤሌክትሪክ ኃይል መቋረጥ ሲያጋጥማቸው ቆይቷል።

 

 ችግሩን ለመፍታት ሻንጋይ ኮርፖሬሽን ፎር ፎሬይን ኢኮኖሚክ ኤንድ ቴክኖሎጂካል ኮኦፖሬሽን ከተባለ አንድ የቻይና ኩባንያ ጋር በተደረሰ የሁለትዮሽ ስምምነት እያንዳንዳቸው 23 ሜጋ ዋት የኤሌክትሪክ ሀይል የማመንጨት አቅም ያላቸው ሁለት የዲዝል ጄኔሬተሮች በተጨማሪነት በመተከላቸው አጠቃላይ የሀገሪቱን ኤሌክትሪክ ኃይል አቅም ከ84 ሜጋ ዋት ወደ 132 ሜጋ ዋት ከፍ ማድረግ ተችሏል።

 

 ይህን አቅም የማሳደግ ስራ ከተሰራ በኋላም ቢሆን ዛሬም ድረስ በመላ ኤርትራ ከፍተኛ የሆነ የኤሌክትሪክ ኃይል መቆራረጥ ችግር ይታያል። ካለው የሀይል እጥረት ጋር በተያያዘ ታላላቆቹን አስመራና ምፅዋ ከተሞችን ጨምሮ በሀገሪቱ በርካታ ከተሞች ለሰዓታት ብሎም ለቀናት የኤሌክትሪክ ኃይል መቋረጥ የተለመደ ነው። በዚም የኃይል መቆራረጥ የትምህርት ተቋማት፣ ሆስፒታሎችና ኢንዱስትሪዎች ሳይቀሩ የዕለት ተዕለት ተግባራቸውን በአግባበቡ መወጣት አልቻሉም።

 

 የሀገሪቱ የግንባታ የጀርባ አጥንት እንደሆነ የሚነገርለት ብቸኛው ገደም የሲሚንቶ ፋብሪካ ከኤሌክትሪክ ሀይል እጥረት ጋር በተያያዘ ማምረት ወደማይችልበት ደረጃ እየደረሰ ነው። ኤርትራ የሀይል ማስፋፊያ ስራዋን እንደሰራች ከሁሉም በፊት ቅድሚያ የሰጠችው ይህ የሲሚንቶ ፋብሪካ በሙሉ አቅሙ እንዲሰራ ማድረግ ነበር። ኳታር የኤርትራን ኢኮኖሚ ለማገዝ ባሳየችው ፍላጎት ሀገሪቱ እ.ኤ.አ በ2022 ለምታካሂደው የዓለም ዋንጫ እየተካሄደ ባለው መጠነ ሰፊ ግንባታ ኤርትራ ሲሚንቶ አቅርባ የውጭ ምንዛሪ አቅሟን የምታሳድግበትን ሰፊ እድል ሰጥታት ነበር። ኤርትራም እድሉን በመጠቀም የሲሚንቶ ምርቷን ወደ ኳታር መላክ ጀምራ የነበረ ቢሆንም እየተባባሰ በሄደው የኤሌክትሪክ ኃይል እጥረትና በሌሎች ያልታወቁ ምክንያቶች ኤክስፖርቱ በጀመረበት ሂደት መቀጠል ሳይችል ቀርቷል።

 

የሀገሪቱ ኤሌክትሪክ ኃይልን የማመንጨት አቅም ውስንነት እንጂ በአሁኑ ሰዓት ያለው አጠቃላይ የኃይል መጠን ከበርካታ ሀገራት አጠቃላይ የኃይል ምርት መጠን አንፃር ሲታይ እዚህ ግባ የሚባል አይደለም። ደቡብ አፍሪካ በአሁኑ ሰዓት ከ30 ሺህ ሜጋ ዋት በላይ የኤሌክትሪክ ሀይልን ታመነጫለች። የግብፅ አጠቃላይ የኤልክትሪክ ሀይል የማመንጨት አቅም ወደ 27 ሺህ ሜጋ ዋት አድጓል። 1 ሺህ 780 ሜጋ ዋት የኤሌክትሪክ ኃይል የሚያመነጨውን ግልገል ጊቤ ሶስት የኃይል ማመንጫ ግድብ መጠናቀቅን ተከትሎም በአሁኑ ሰዓት ያለው የኢትዮጵያ አጠቃላይ ሀገራዊ የኤሌክትሪክ ኃይል ምርት መጠንም ወደ 5 ሺህ ሜጋ ዋት ተጠግቷል። በሂደት ላይ ያሉ ፕሮጀክቶችም ሲጠናቀቁ አሁን ያለው የኢትዮጵያ ኃይል የማምረት አቅም ቢያንስ በእጥፍ የሚያድግበት ሁኔታ ይኖራል ተብሎ ይታሰባል።

 

የአንድ ሀገር ኢኮኖሚ መለኪያ መሳሪያዎች ተደርገው ከሚወሰዱት ግብዓቶች መካከል አንደኛው የዚያ ሀገር የሀይል ፍጆታ መጠን ነው። ሆኖም ኤርትራ በሀገር ደረጃ እያመነጨች ያለው አጠቃላይ የኤሌክትሪክ ኃይል መጠን ሲታይ በአሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ እየተገነቡ ካሉት የኢንዱስትሪ ፓርኮች አንዱ ብቻ ከሚያስፈልገው የኤሌክትሪክ ኃይል መጠን በታች ሆኖ ይታያል። ሀገሪቱ በቀይ ባህር ዳርቻ የነፋስ ኃይል እምቅ አቅም እንደዚሁም በአፋር ዝቅተኛ ቦታዎች ደግሞ ከእንፋሎት ሀይል ሊመነጭ የሚችል ከፍተኛ እምቅ አቅም እንዳላት ቢገመትም፤ ካለው የአቅም ውስንነት ጋር በተያያዘ የሀይል ማመንጫ ልማትን ማከናወን ይቅርና የአዋጭነት ስራ እንኳን የተሰራበት ሁኔታ የለም።

 

 መንግስት ከሌሎች ሀገራት ጋር ካለው ደካማ ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነትና የመበደር አቅም ውስንነት ጋር በተያያዘ ለትልልቅ የልማት ስራዎች የሚያስፈልግ ፋይናስን ማግኘት የሚቻልበት እድልም ጠባብ ነው። የኤርትራ መንግስት የሀገሪቱን በጀት፣የኢኮኖሚ እንቅስቃሴዋን እና አጠቃላይ ሂደቱን በተመለከተ ከዓለም አቀፍ ተቋማት ጋር በጋራ የሚሰራበት አካሄድ ስለሌለ በዚያው መጠን የዓለም አቀፍ አበዳሪዎችን ይሁንታ የሚያገኝበት እድሉ ዝግ ሆኗል። ይህም ችግር ግዙፍ የፋይናስ አቅም የሚጠይቁትን እንደ ኤሌክትሪክ ኃይል ያሉ መሰረተ ልማቶች ኤርትራ እንዳትገነባ እንቅፋት ሆኖባታል። የመሰረተ ልማት ፋይናሱ ጉዳይ ራስ ምታት የሆነበት የኤርትራ መንግስት ከግንባታው ይልቅ የአቋራጭ አማራጭ ያደረገው የኤሌክትሪክ ኃይል ከሌላ ሶስተኛ ሀገር መግዛት ነው። በዚህ ጉዳይ ወሳኝ አማራጭ ሆና የምትታየው ኢትዮጵያ ብትሆንም በሁለቱ ሀገራት መካከል ያለው ባላንጣነት እድሉን ዝግ አድርጎታል። ሁለተኛዋ አማራጭ ተደርጋ አይን የተጣለባት ሀገር ሱዳን ናት።

 

ሱዳን በአካባቢው ሌላኛዋ ከፍተኛ የኤሌክትሪክ ኃይል እጥረት የሚታይባት ሀገር ናት። ከዚሁ ጋር በተያያዘ የኤሌክትሪክ ሀይልን ከኢትዮጵያ ለመግዛት ሰፊ ሁለቱ ሀገራት ሰፊ ስራዎችን ሲሰሩ ከቆዩ በኋላ 321 ኪሎ ሜትር ርዝመት ያለው ከፍተኛ የኤሌክትሪክ ሀይል ማስተላለፊያ መስመር ተዘርግቶ ሱዳን ከኢትዮጵያ የኤሌክትሪክ ኃይልን በግዢ የምታገኝበት ሁኔታ ተፈጥሯል። ሆኖም ኤርትራ ከሱዳን የኤሌክትሪክ ኃይልን በመግዛት የገጠማትን እጥረት ለመፍታት ጥረት እያደረገች መሆኑን ቀደም ያሉ መረጃዎች ያመለክታሉ።

 

  እንደውም አንዳንዶች “ሱዳን ከኢትዮጵያ የኤሌክትሪክ ኃይልን በመግዛት በተጨማሪ ሂሳብ ለኤርትራ የመሸጥ ስትራቴጂን እየተከተለች ነው” በማለት አስያተየት ሲሰጡም ተሰምቷል። ኤርትራዊያን በሶስተኛ ወገን በተለይም በሱዳን በኩል ቡና እና በርበሬን የመሳሰሉ የኢትዮጰያን ምርቶች መግዛት የተለመደ ነው። ይህ በመንግስት ደረጃ በኤሌክትሪክ ኃይሉም አይደገምም ተብሎ አይታሰብም።

 

ንፁህ መጠጥ ውሃ፤ ሌላኛው የኤርትራ ፈተና

በአሁኑ ሰዓት መላ ኤርትራን እየተፈታተነ ያለው ጉዳይ የንፁህ መጠጥ ውሃ አቅርቦት እጥረት ነው። የገጠሩ ጉዳይ ፈፅሞ የሚነሳ አይደለም። የከተሞቹን ፈተና ማንሳቱ በቂ ማሳያ ሊሆን ይችላል።

 

 የዚህ ችግር ተጠቂ ከሆኑት የኤርትራ ከተሞች መካከል በዋነኝነት የምትጠቀሰው አስመራ ናት። በአስመራ ረዥም ወራፋን እየጠበቁ ውሃን በቦቴ መኪና በራሽን መልክ መውሰድ በደርግም እንደዚሁም ከኤርትራ አንደ ሀገር መቆም ማግስትም የተለመደ ተግባር ነው። ይህ ለአስመራ ነዋሪዎች አዲስ አይደለም።

 

 ለበርካቶች በከተማዋ በተቋቋሙት የውሃ ማከፋፈያ ማዕከላትና ጣቢያዎች ስማቸው የተፃፉባቸው ሴሚያዊ የፕላስቲክ በርሚሎች በየእለቱ ማሰለፍ የተለመደ ነው። ውሃ የጫኑ ቦቴዎችም በተወሰነ ቀን አንድ ቀን የማከፋፈል ስራን ይሰራሉ። ይህ አስመራን ጨምሮ የበርካታ የኤርትራ ከተሞች የየዕለት ተዕለት ተግባር ነው።

 

 Awate.com በመባል የሚጠራውን ታዋቂ የኤርትራዊያን ድረገፅ ጨምሮ በርካታ የኤርትራ ሚዲያዎች በሰፊው እየተወያዩበት ያለ አጀንዳ ቢሆንም፤ ችግሩ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተባባሰ ከመሄድ ባለፈ ይህ ነው የሚባል መፍትሄ ሊገኝለት አልቻለም። መንግስት ካለበት ከባድ የገንዘብ እጥረት ጋር በተያያዘ ከጣሊያን እስከ ደርግ ዘመን ሲያገለግሉ የነበሩ ያረጁ የውሃ ቧንቧ መስመሮች እንኳን መለወጥ አልቻለም።

 

ኤርትራን እያፈረሰ ያለው የዜጎች ስደትና ኩብለላ

ከኢትዮ ኤርትራ ጦርነት ማብቂያ ማግስት ኤርትራን የገጠማት ፈተና ዜጎቿ በገፍ ሀገሪቱን ጥለው የመሰደዳቸው ጉዳይ ነው። ለዚህ የገፍ ስደት የሚጠቀሱ በርካታ ምክንያቶች አሉ። ከእነዚህ ምክንያቶች መካከል አንደኛው እስከ ዛሬም ድረስ በስራ ላይ ያለው የግዳጅ ወታደራዊ አገልግሎት ነው። በኤርትራ የሚገኝ አንድ ወጣት እድሜው ለአቅመ አዳም ከደረሰና ከሃምሳ ዓመት በታች መሆኑ ከተረጋገጠ ወታደራዊ ስልጠና መውሰድ እንደዚሁም ለተወሰኑ ዓመታት ነፃ የጉልበትና የእውቀት አገልግሎት መስጠት ብሄራዊ ግዴታው መሆኑ በህግ ተደንግጓል። ይህ ህግ በመላ ሀገሪቱ እንዲተገበር የተወሰነው እ.ኤ.አ ከ1995 ጀምሮ ነው። ፕሬዝዳንት ኢሳያስ ይህንን ህግ ተግባራዊ ሲያደርጉ ለብሄራዊ አንድነት፣ ሀገር ፍቅር ያለው ትውልድን ለመገንባትና በዲሲፒሊን የተሞላ የስራ ሀይልን በሀገር አቀፍ ደረጃ ለመገንባት መሆኑን አመልክተው ነበር። 

 

ወጣቶች በሚገቡባቸው ማሰልጠኛ ተቋማት ወታደራዊ ስልጠናን ጭምር መውሰድ ግዴታቸው ነው። ከዚያ በኋላም ከእርከን ሥራ እስከ ተፈጥሮ ጥበቃ ድረስ እንደዚሁም ከመንገድ ግንባታ እስከ መስኖ ስራ የሚዘልቅ ግንባታን በአነስተኛ የኪስ ገንዘብ ማከናወን ይጠበቅባቸዋል። ይህ የኤርትራ መንግስት ህግና አሰራር ከተጀመረ በኋላ ለጥቂት ዓመታት ያህል እንደቆየ ከበድያለ ተቃውሞ እየገጠመው ሄዷል።  ብሄራዊ ግዴታው የበለጠ እየከፋ የሄደው ደግሞ የአገልግሎት ቆይታው ከጊዜ ወደ ጊዜ እየጨመረ መሄዱ ነው። የኤርትራ ባለስልጣናት የዜጎችን ብሄራዊ ግዴታ በተመለከተ የሚሰጧቸው መግለጫዎች ከድንበር ጦርነቱ ጋር በተያያዘ የኢትዮጵያን ወረራ በስጋትነት በማየትም ጭምር መሆኑን ይገልፃሉ።

 

 ከዚሁ ጋር በተያያዘም በወታደራዊ ስልጠናው እንደዚሁም በጉልበት ስራው የተማረሩ ኤርትራዊያን ሀገሪቱን ጥለው መሰደድ ግድ እየሆነባቸው ሄዷል።  እንደ ኦፕን ማይግሬሽን ድረገፅ ዘገባ ከሆነ ኤርትራን በየወሩ ለቀው የሚወጡ የሀገሪቱ ዜጎች ቁጥር ከአራት ሺህ እስከ አምስት ሺህ ደርሷል። መንግስት ሀገሪቱን ጥለው የሚሄዱ ዜጎቹን አድኖ ለመያዝ ያቆማቸው በርካታ ኬላዎች ሊሰሩ አልቻሉም። ኬላ ጠባቂ ወታደሮች ሳይቀሩ መሳሪያቸውን እየጣሉ ስደቱን በመቀላለቀል ላይ ናቸው። ሀገር ጥለው ለመኮብለል ሲሞክሩ የተደረሰባቸው በርካታ ዜጎችም ለእስርና ድብደባ እንደዚሁም ለጥይት ሰለባ እስከመሆን ደርሰዋል።

 

 ከዚህም አልፎ በአፋር በረሃ የቀሩ፣ በሰሃራ በረሃ ተውጠው የጠፉና በሜድትራኒያን ባህር ሰምጠው ህይወታቸው ያለፉ በርካቶች ናቸው። በኢትዮጵያ፣በየመንና በሱዳንም በርካታ ስደተኞች ይገኛሉ። በርካቶችም የወጣትነት ጊዜያቸውና እድሜያቸውን በስደተኝነት ካምፕ ውስጥ ማሳለፍ ግድ ሆኖባቸዋል። አንዳንዶች በየካምፑ ወልደው ቤተሰብ የመሰረቱም አሉ። ኤርትራ በአለም አቀፍ ደረጃ ከሶርያና ከአፍጋኒስታን በመቀጠል በሚሰደድ ዜጎች ቁጥር የሶስተኝነት ደረጃን የያዘች መሆኑን የአልጀዚራ ዘገባ ያመለክታል። ኢትዮጵያም በአሁኑ ሰዓት ከአንድ መቶ ሺህ በላይ ኤርትራዊያን ስደተኞችን በማስተናገድ ላይ ስትሆን ይህ ቁጥርም ለጊዜ ወደ ጊዜ በመጨመር ላይ ይገኛል።

 

 የሀገሪቱ ሰራተኛ ሀይል ኤርትራን ለቆ የመውጣቱም ጉዳይ ሌላኛው ፈተና ነው። በርካታ በአውሮፓና በአሜሪካ የሚኖሩ ኤርትራዊያን በተለያዩ ሀገራት የሚገኙ ስደተኞች ዘመዶቻቸውን ወዳሉበት ሀገር ለማሻገር በሚያደርጉት ጥረት  ገንዘባቸውን የሚልኩት ስደተኞቹ ወደ ተጠለሉባቸው ሀገራት መሆኑ የኤርትራ መንግስት የሚተማመንበት የሀዋላ የገንዘብ ምንጭ በከፍተኛ ደረጃ እየወረደ እንዲሄድ አድርጎታል።

 

  ከኢትዮጵያ መነጠል ማግስት በኤርትራ የነበረው ህልም ዛሬ የለም። ሀገሪቱ በየትኛውም አቅጣጫ የመፍረስ አደጋ ውስጥ ገብታለች። በሀገሪቱ የበረራ መስመር የነበራቸው ዓለም አቀፍ አየር መንገዶች ሳይቀሩ የኤርትራ በረራ አዋጪ ሆኖ ባለማግኘታቸው ሙሉ በሙሉ እስከመሰረዝም ደርሰዋል። በማዕቀብ ውስጥ ያለው የኤርትራ መንግስት በአሁኑ ሰዓት ዋነኛ ገቢው እንደሆነ የሚታሰበው በወታደራዊ ቤዝነት ለአካባቢው ዓረብ ሀገራት ያከራያቸው የጦር ሰፈሮች፤ እንደዚሁም ቢሻ የወርቅ ማዕድንና መልካም ተስፋ እየታየበት ያለው የአፋር ዙሪያ የፖታሽ ማድን ነው። ይህ ገቢም ቢሆን ሀገራዊ ፋይዳው በግልፅ አይታወቅም። ኤርትራ ብዙም በተፈጥሮ ሀብት የታደለች ሀገር አትሁን እንጂ የቀይ ባህር ዳርቻ የቱሪስት መዝናኛዎቿ ቢለሙ፤ የዳህላክ ደሴቶች ለመዝናኛነት መዋዕለ ነዋይ ቢፈስባቸው፣የቀይ ባህር የጨው ሀብቱ በኢንዱስትሪ ቢቀነባበር፣ የዚያው የቀይ ባህር የአሳ ሀብት በዘመናዊ መልኩ ጥቅም ላይ ቢውል፤ ለሀገሬው ዜጋ በቂ ሀብት መሆን ይችል ነበር። ይህ ብቻ ሳይሆን በአፋር ዝቅተኛ ቦታ ያለው የፖታሽና የሌሎች ማዕድናት ሀብትም ከፍተኛ እንደሆነ ይታመናል። ሆኖም እስከዛሬ የጠፋው ጊዜ ከዚህ በኋላ እነዚህን ሀብቶች የማልማቱን አቅም ሩቅ እያደረገው ሄዷል።

 

 ሀገሪቱም ወደለየለት የእርስ በእርስ ጦርነት የምትገባበት አጋጣሚ፤ እንደዚሁም የፕሬዝዳንት ኢሳያስ መንግስትም ቢሆን በወታደራዊ መፈንቅለ መንግስት የሚወድቅበት ዕድል ሰፊ መሆኑ ይነገራል። እነዚህ ሁኔታዎች የሚከሰቱ ከሆነ ደግሞ የአካባቢው የፖለቲካ መልክዓ ምድር ያልተጠበቀ አቅጣጫን እንዲይዝ የሚያደርገው ይሆናል። በስልጣን ላይ ረዘም ላለ ጊዜ የቆዩ አምባገነን መሪዎች በተለይም በአፍሪካ ምድር የመጨረሻው ዕጣ ፈንታ መፈንቅለ መንግስት መሆኑ የሚታወቅ ነው። በተለይም ከምዕራባዊያኑ ሀገራት ጋር ሆድና ጀርባ የሆነ መንግስት፤ እንደዚሁም ለአጭር ጊዜ ፍላጎት የበርካታ የውጭ ኃይሎች ፖለቲካዊ ፍላጎት ለማሳካት የሚጥር መንግስት መጨረሻው ተጠልፎ መውድቅ መሆኑ እሙን ነው።

 

ከአንድ አምባገነን መንግሰት መውደቅ በኋላ ምን ሊከሰት ይችላል? የሚለውን ጉዳይ በተመለከተ ደግሞ ከሳዳም ሁሴን በኋላ ያለችውን ኢራቅ፣ ከሞአመር ጋዳፊ ህልፈተ ህይወት ማግስት የተፈጠረችውን ሊቢያ እንደዚሁም ከአምባገነኑ ዚያድባሪ መንግስት ማክተም በኋላ የታየችውን ሶማሌ በማሳያነት መመልከቱ ብቻ በቂ ማስረጃ ነው።     

 

የሚዲያ ኢንዱስትሪ፣ ተራ የንግድ ዘርፍ አይደለም፤ በርካታ ባለድርሻ አካላትን ያካተተ ነው። በተለያዩ ፍላጎቶች የታጨቀ ዘርፍ ከመሆኑም በላይ፣ የሚያሳርፈው ተፅዕኖ በቀላሉ የሚገመት አይደለም። የአንድን ሕብረተሰብ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ማሕበራዊ መሰረቶችን በመገንባትም በማፍረስም እኩሌታ ያለው ኢንዱስትሪ ነው።

ኢንዱስትሪው በተለይ፣ የተረጋጋና ቀጣይነት በሌለው የዴሞክራሲ ሒደት በሚናጡ ሀገሮች ላይ የበረታ ተፅዕኖ እንዳለው በስፋት ይታመን ነበር። በተመሳሳይ ሁኔታ ሚዲያው፣ ዴሞክራሲያዊ መሰረታቸውና ተቋማዊ አደረጃጀታቸው ከፍተኛ ደረጃ በደረሰባቸው ሀገሮች ላይም፣ የበረታ ተፅዕኖ እንደሚያሳርፍ ብዙ አብነቶች ማቅረብ ይቻላል። 

በዓለም አቀፍ ደረጃ የሚዲያ ደኅንነትን በተመለከተ ሪፖርት የሚያቀርቡ የተለያዩ ሀገሮች ተቋማት በርካታ ናቸው። እነዚህ ተቋማት ከሚያወጡት ሪፖርት ጋር በተያያዘ፣ ከተለያዩ ሀገሮች ጋር ያለመተማመን፣ አንዳንዴም የመጋጨት ሁኔታዎች ይስተዋላሉ። የአብዛኞቹ ተቋማት ሪፖርቶች፣ ተቋማቱን ስፖንሰር ከሚያደርጉ አካላት ፍላጎት ጋር የተጣባ ነው፤ የሚል ክስ ይሰማል። በተለይ፣ የኒዮ-ሊብራል ፖለቲካ ኢኮኖሚ አቀንቃኞች ጠንካራ ተጽዕኖ ሥር ወድቀዋል፤ የሚለው ተደጋግሞ የሚሰማ አቤቱታ ነው።

ከእኛ ሀገር ተጨባጭ ሁኔታ ጋር በተገናኘ፣ ባለፈው ወር ፍሪደም ሃውስ የተባለ ተቋም፣ በኢትዮጵያ ውስጥ ሚዲያን በተመለከተ ያለውን ከባቢያዊ ሁኔታ ይገልፃል ያለውን ሪፖርት አስነብቧል። ተቋሙ በሪፖርቱ፤ ከኢኮኖሚ፣ ከፖለቲካ፣ ከህግ አንፃር ያለውን ምኅዳር አስመልክቶ በራሱ መለኪያ የገመገማቸውን ሁኔታዎች በዝርዝር አስቀምጧል። ተቋሙን ማን እንዳቋቋመው፣ ለምን እንደተቋቋመም ብዙ ማጣቀሻዎች አንስቶ ማሳየት ይቻላል። ከተቋሙ አፈጣጠር ጋር በተያያዘ፤ ከኢትዮጵያ መንግስት ጋር በተደጋጋሚ በሚያወጣቸው ሪፖርቶች አለመተማመን ብቻ ሳይሆን፣ ከኒዮ-ሊብራል አክራሪ የገበያ አራማጅ ኃይሎች ጋር የተቆራኘ ነው፤ የሚል ክስም ይቀርብበታል። በተቋሙ እና በኢትዮጵያ መንግስት መካከል ያለው አለመተማመን እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ተቋሙ፣ በሪፖርቱ ላይ ያሰፈራቸው ነጥቦች ሙሉ ለሙሉ ሃሰት ነው፤ ከሚል ድምዳሜ ላይ አያደርስም። ሆኖም ግን አጠቃላይ ከባቢያዊ ሁኔታን፣ ተቋሙ፣ በራሱ መነሻ ባስቀመጣቸው ማሳያዎችና መለኪያዎች ብቻ በኢትዮጵያ የሚዲያው ምኅዳር ሙሉ ለሙሉ በአስቸጋሪ ሁኔታዎች እንደተከበበ አድርጐ በጨለምተኝነት ድምዳሜ መስጠቱ፣ የሪፖርቱን ሚዛናዊነት ጥያቄ ውስጥ ይጥለዋል።

ይህም ሆኖ በዚህ ጽሁፍ ማንሳት የተፈለገው፣ በፕሬስ ነፃነት መብት ተሟጋቾች እና በኢትዮጵያ መንግስት ባለሥልጣናት መካከል በየዓመቱ የሚስተዋለውን አለመተማመንና ምልልስ ሳይሆን፤ በተለያዩ መድረኮች፣ ስለነፃው ፕሬስ በአስፈፃሚው በኩል የሚሰጡ ገለፃዎች እና ድምዳሜዎች አሁን ካለው ተጨባጭ ሁኔታ አንፃር ተገቢነታቸው ምን ያህል ነው? የሚለውን ለመፈተሽ ነው። በየዓመቱ ሚያዝያ 25 በሚከበረው የፕሬስ ነፃነት ቀን በዓል ላይ፣ መንግስት በተለይ የግል ፕሬሱን በተመለከተ ያለው አተያየት የግል ፕሬሱ የሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓቱ አደገኛ የአመፅ ኃየል እንደሆነ በተደጋጋሚ በሚያቀርበው ክስ የተቸነከረ ሆኖ ተገኝቷል።

መንግስት ይህን ክስ ለማቅረብ ምንም መነሻ የለውም፤ ብሎ መከራከር አይቻልም። ሚዲያውን በመጠቀም መንግስትን የህዝብ ቅቡልነት እንዳይኖረው የሚሰሩ ፕሬሶች ነበሩ። አከራካሪው ነጥብ ግን፣ ሁሉንም ፕሬሶች በዚህ ማሕቀፍ ውስጥ  አጠቃላይ የግል ሚዲያው መገለጫ አድርጎ ማቅረቡ ነው። ከዚህም በላይ፤ አጠቃላይ የፕሬሱ መገለጫ አደርጎ ያስቀመጠውን ድምዳሜ፣ ዛሬም እንደ ዳዊት መድገሙ፣ መንግስት ለነፃው ፕሬስ እድገት ያለውን ሚዛናዊ እይታ ጥያቄ ውስጥ የከተተ አቀራረብ ተደርጎ ተወስዷል።

ነፃው ፕሬስ፣ ከመንግስት የሥርዓት ለውጥ ጋር ተያይዞ የዳበረ የሙያ ዘርፍ ነበር። ሆኖም ግን፣ በወቅቱ አዲስ መንግስት ሆኖ በመጣው ኢሕአዴግ እና ከመንግስት ስልጣን የተወገዱት የኢትዮጵያ ሠራተኞች ፓርቲ ልሂቃን መካከል በነበረው የሽግግር ሂደት፣ የግሉ ፕሬስ ከሚጠበቅበት ሞያዊ ሥነ ምግባር በእጅጉ ባፈነገጠ መልኩ፤ የጦዘ ፖለቲካ መጫወቻ ሜዳ ሆኖ እንደነበረ፣ ሁኔታውን የገመገሙ የዘርፉ ባለሙያዎች ጥናቶች ያሳያሉ። በድምር ውጤቱም፣ በመንግስት አስፈፃሚዎች እና በፕሬሱ መካከል፣ አለመተማመን እስከ አሁን ዘልቆ ይስተዋላል። የግሉ ፕሬስ፤ “ሕገ-መንግስታዊ ሥርዓቱን በአመጽና በኃይል ለመናድ የሚሰራ ኃይል ነው”  የሚለው የመንግሥት አተያይና አረዳድ የዚያ አለመተማመን መገለጫ ነው።

አስፈፃሚው አካል የግል ፕሬሱን ይዞታ የሚተነትንበት ሌላው አተያይ፤ ከፖለቲካ ኢኮኖሚ አንፃር መሆኑ አሻሚ አይደለም። ይኸውም፣ “የግል ፕሬሱ የኒዮ-ሊብራል ፖለቲካ ኢኮኖሚ አቀንቃኞች ወይም ተላላኪዎች ናቸው፤” የሚለው ክስ ነው። ይህም ክስ፣ በርካታ የግሉ ፕሬስ እንቅስቃሴዎች መነሻ ከአክራሪ የገበያ ሥርዓት አራማጆች ነው፤ ከሚል ድምዳሜ አድርሶታል። በግሉ ፕሬስ ላይ የሚመሰረቱ ክሶች፣ ከፍሬ ነገራቸው በበለጠ፣ ይኽው የመንግስት አመለካከትና ድምዳሜ የተጫናቸው ናቸው፤ በማለት ክሶቹን የመብት ተሟጋቾች አይቀበሏቸውም።   

   የግሉ ፕሬስ የሚከሰስባቸው፣ “ሕገ-መንግስታዊ ሥርዓቱን በአመጽና በኃይል ለመናድ” እና “የገበያ አክራሪ ኃይሎች ተላላኪ” የሚሉት ሐረጎች፣ አሁን ካለው ተጨባጭ ሁኔታ አንፃር ተገቢነታቸው አጠያያቂ ነው። አጠያያቂነታቸው የሚጀምረው፣ ገዢው ግንባር ራሱ፣ በአደባባይ አምኖ እንደተናገረው፤ ሕገ-መንግስታዊ ሥርዓቱን በአመጽና በሃይል ለመናድ የሚንቀሳቀሱ ሃይሎች አስቻይ መንገድ ያገኙት ገዢው ፓርቲ፣ መልካም አስተዳደርን ለማስፈን ቁርጠኛ እርምጃ ባለመውሰዱና የኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ በሥርዓቱ ውስጥ የበላይነት በመያዙ እንደሆነ በተደጋጋሚ ጊዜ ይፋ ማድረጉ ነው።

ለመልካም አስተዳደር እጦት እና ለኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ ማገንገን ተጠያቂዎቹ፣ የገዢው ፓርቲ የፖለቲካ አመራሮች ናቸው። በተለይ ሕገ መንግስታዊ ሥርዓቱ እንዲቀነጠስ፣ ከፍተኛውን ሚና እየተጫወቱ የሚገኙት፣ በገዢው ፓርቲ ውስጥ የተሰገሰጉ የኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ የበላይነት እንዲይዝ የሚተጉ ካድሬዎች ናቸው። የገዢው ፓርቲ አንዳንድ ካድሬዎች በዚህ መልኩ ሥርዓቱን እንደቅንቅን እንዲበሉት፣ የግል ፕሬሱ አስተዋጽዖ ምን ነበር ብሎ መጠየቅ ተገቢ ነው፤ መልሱም ምንም የሚል ነው። በአንፃሩ፣ እነዚህ በገዢው ፓርቲው ውስጥ የመሸጉ ኃይሎች፣ የግሉ ፕሬስ ለተጠያቂነት ወደ ብርሃን እንዳያጋልጣቸው፣ ዛሬም ድረስ፣ “ሕገ-መንግስታዊ ሥርዓቱን በአመጽና በኃይል ለመናድ የሚሰራ ኃይል” ነው እያሉ በአደባባይ ሲከሱ ይደመጣሉ።

በሌላ በኩል፣ ገዢው ፓርቲ የሚያራምደው የ“ዴሞክራሲያዊ ልማታዊ መንግስት” ፖለቲካ ኢኮኖሚን፣ ከፅንሰ ሃሳቡ እስከ አተገባበሩ ድረስ ተፈፃሚ እንዳይሆን በርግጥ፣ የግሉ ፕሬስ አሁን ላይ አቅም አለው ብሎ መውሰድ ይቻላል? የአክራሪ የገበያ ሥርዓት አራማጅ ሀገሮች ፍላጎታቸውን ለማራመድ፣ የግል ፕሬስን በዋና መሣሪያነት ይጠቀማሉ ብሎ ማሰብ ተገቢነቱ ምን ያህል ነው? ገዢው ፓርቲ የኢንዱስትሪ ፓርክ እየገነባ በአደባባይ እባካችሁ ኑ እያለ የሚለምናቸው ከበርቴዎች ውግንናቸው ከማን ጋር ነው? ገዢው ፓርቲ የሀገር ውስጥ ባለሃብቶችን እያበቃ ወደ ኢንዱስትሪ ፓርክ ማሸጋገር የሚገባውን ሥራ ከመዘንጋት በላይ፣ የግል ፕሬሱ ለገበያ አክራሪ ኃይሎች ተላላኪ ቢሆን እንኳን፣ ከገዢው ፓርቲ የኢኮኖሚ ባለሟሎች በላይ እንዴት ተላላኪ ሊሆን ይችላል?

የግሉ ፕሬስ፣ “ሕገ-መንግስታዊ ሥርዓቱን በአመጽና በኃይል ለመናድ” እና “ለአክራሪ የገበያ ኃይሎች ተላላኪ” ተደርጎ ከጅማሮ እስካሁን ድረስ በአስፈፃሚው አካል የተቀመጠው ድምዳሜ የተቸነከረ በመሆኑ፣ መከለስ አለበት። በሀገሪቷ ሕግ ተመዝግቦ የሚሰራ መሆኑ መዘንጋት አይገባም።¾

 

በይርጋ አበበ

በምስራቅ አፍሪካ የዜጎች ኑሮ አሁንም ከድጡ ወደ ማጡ እንጂ የመሻሻል ተስፋ የሚታይበት አልመሰለም። ከ25 ዓመታት በላይ መንግስት አልባ ሆና የቆየችው ሶማሊያ ባፈው ዓመት መሃመድ አብዱላሂ ፋርማጆን ፕሬዝዳንት አድርጋ ብትመርጥም አገሪቱ ግን አሁንም ከአልሻባብና ከርሃብ ስጋት ነጻ የመውጣት ተስፋ አልታየባትም። ደቡብ ሱዳን ለአራት አመታት ከዘለቀው የእርስ በእርስ ጦርነት ያልተላቀቀች በመሆኗ ዜጎቿ አሁንም በምግብ እጥረት እየተሰቃዩ መሆኑን የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የዓለም ምግብ ፕሮግራም ሰሞኑን ይፋ ያደረገው መረጃ አስታውቋል። ጭር ሲል አልወድም የሚለው የኤርትራ መንግስትም ቢሆን ዜጎቹን ለስደትና ለቸነፈር በመዳረጉ የሚተች ሲሆን፤ ኬኒያም ከቀጠናው ስጋት ያጠላባቸው አገራት አንዷ መሆኗን በተባበሩት መንግስታት ድርጅት የዓለም ምግብ ፕሮግራም መረጃ ያመለክታል።

ከላይ ከተጠቀሱት አገራት የበለጠ አኃዝ ያለው ህዝብ ደግሞ በኢትዮጵያ የአስቸኳይ ምግብ እርዳታ ፈላጊ መሆኑን የኢትዮጵያን መንግስት መግለጫ ዋቢ አድርጎ ዋሽንግተን ፖስት ጋዜጣ ባሳለፍነው ሳምንት አስነብቧል። የኢትዮጵያ መንግስት ‹‹5.6 ሚሊዮን ዜጎቼ የአስቸኳይ የምግብ እርዳታ ፈላጊ ናቸው›› ብሎ ባወጀ በአራተኛ ወሩ አኃዙ ላይ ከሁለት ሚሊዮን በላይ በመጨመር የተረጂዎችን ቁጥር ወደ 7.8 ገደማ አድርሶታል። ገና ከአራት ወራት በፊት በነበረው የመንግስት መግለጫ ለእርዳ ፈላጊ ዜጎች ከ948 ሚሊዮን ዶላር ያላነሰ ገንዘብ እንደሚያስፈልገው ገልጾ የነበረ ሲሆን ለጊዜው ከራሱ ካዝና አንድ ቢሊዮን ብር (47 ሚሊን ዶላር) ማጽደቁን ገልጾ ነበር። አሁን ደግሞ የተረጂዎች ቁጥር መጨመሩ ሲገለጽ የእርዳታ አቅራቢ ድርጅቶች የመመጽዎት አቅም ተዳክሞ የታየበት አጋጣሚ እንደሆነም ጋዜጣው ጨምሮ አስንብቧል። ከዚህ በባሰ መልኩ ደግሞ ድርቁ በተለይም በላይኛው ወይም ደጋማው የአገሪቱ ክፍል (አማራ ከፊል ኦሮሚያ እና ትግራይ ክልሎች) ድርቁ ተባብሶ ሊቀጥል መሆኑም ተዘግቧል።

ኢትዮጵያ በቀጣይም በድርቅ ምክንያት ተጎጂ እንደምትሆን የተነበየውን የዋሽንግተን ፖስትን ዘገባ እና በተላያዩ ጊዜያት በኢትዮጵያ መንግስት የተሰጡ ምላሾችን ከዚህ በታች ለአንባቢያን በሚመች መልኩ አቅርበነዋል።

 

 

ድርቅ፣ የርሃብ ስጋት እና ርሃብ

እ.እ.አ በ2015/16 የበልግ ወቅት በፓሲፊክ ውቅያኖስ በተፈጠረ ኤል- ኒኖ (የውቅያኖስ ታችኛው ክፍል መሞቅ) መከሰት ምክንያት በአገሪቱ የተወሰኑ አካባቢዎች ድርቅ መከሰቱ አይዘነጋም። በዚህ የተነሳም ከአስር ሚሊዮን የሚልቁ ዜጎች ለከፋ ጉስቁልና ተጋልጠው እንደነበረ የኢትዮጵያ መንግስት አስታውቆ ነበር። የድርቁን ከባድነትና የተጎጂዎችን ቁጥር የገለጸው የኢትዮጵያ መንግስት በራሱ አቅም እንደተቋቋመውም ተናገሯል። 400 ሚሊዮን ዶላር ከካዝናው አውጥቶ ለድርቅ ተጎጂዎች ድጋፍ በማድረግ መንግስታዊ ግዴታዊን የተወጣው የኢትዮጵያ መንግስት፤ በሌሎች የልማት ስራዎቹ ላይ ተጽእኖ ሳያሳርፍበት እንዳልቀረ አልደበቀም። ዓለም አቀፍ ረጅ ድርጅቶች ያደረጉለትን ድጋፍ በተመለከተም ‹‹ከተጠበቀው በታች›› ሲል ነበር የገለጸው።

ዋሽንግተን ፖስት በሚያዝያ 23 ቀን 2009 ዓ.ም ዘገባው ‹‹Ethiopia longe associated with a divastating famine in the 1980s, returned to the headlines last year when it was hit by sever drought in the highland region, affecting 10.2 million people. Food aid poured in, the government spent hundreds of millions of its money, and famine was averted›› በአማርኛ አቻ ትርጉም ‹‹ኢትዮጵያ በ1980ዎቹ ከርሃብ ጋር ጠንካራ ቁርኝት ነበራት። ባለፈው ዓመት ደጋው የአገሪቱ ክፍል በተከሰተው ከፍተኛ ድርቅ ምክንያትም ወደ 10.2 ሚሊዮን ህዝቧ በድርቅ ተጎጂ ሆኖ ነበር። መንግስትም ከካዝናው በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠር ገንዘብ በማውጣት ለዜጎቹ በማከፋል ርሃቡ እንዲቀንስ አድርጓል›› ሲል የነበረውን ሁኔታ አስታውሷል።

የኢትዮጵያ አደጋና ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽነር አቶ ምትኩ ካሳ በበኩላቸው ‹‹በድርቅ ለተጎዱ ዜጎች መንግስት የቻለውን ሁሉ በማድረግ ከርሃብ መታደግ ችሏል። ሆኖም በአንዳንድ አካባቢዎች የመሰረተ ልማት እጥረትና የሰው ሀይል ችግር ነበረብን›› ሲሉ ተናግረዋል። በተለይም በአማራ እና ኦሮሚያ ክልሎች የነበሩት መንገዶች ከባድ ተሸከርካሪ የማይገባባቸው ከመሆናቸውም በላይ ጉዳት የደረሰባቸው አካባቢዎች ከዋናው መንገድ በጣም የራቁ ስለነበሩ በእርዳታ አቅርቦቱ ላይ አሉታዊ ሚና ተጫውተዋል ሲሉ ነበር ከወራት በፊት የገለጹት። ሰሞኑን ደግሞ የእርዳታ ፈላጊዎችን ቁጥር ሲገልጹ 7.7 ሚሊዮን እንደሆነ ተናግረዋል።

 

 

አባባሽ ሁኔታዎች

በአራት አገራት ብቻ 20 ሚሊዮን ዜጎች የርሃብ ስጋት ያጠላባቸው መሆኑን የገለጸው የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የሰሞኑ ዘገባ ነው። እነዚህ አራት አገራትም ናይጄሪያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ሶማሊያ እና የመን ሲሆኑ አገራት በአሁኑ ወቅት በእር በእርስ ጦርነት እየታማሱ መሆኑንም አስታውቋል። ከእንዚህ አራት አገራት በባሰ መልኩ ግን 7.7 ሚሊዮን ዜጎች የርሃብ ስጋት ያጠላባት አገር ኢትዮጵያ ስትሆን ይህም የችግሩን ጥልቀት ያመለክታል ሲል ዘገባው ጠቁሟል። የችግሩ ጥልቀትስ ምን ያህል ነው ለሚለው ጥያቄ መልስ የሚሰጠው የዋሽግተን ፖስት ዘገባ ‹ችግሩን ከድጡ ወደ ማጡ የሚወስዱ ምክንያች›› ሲል አራት ነጥቦችን አስቀምቷል።

ዘገባው በቅድሚያ ያስቀመጠው ‹‹መንግስት እጅ አጥሮታል›› በማለት ነው። ጋዜጣው ምክያቱን ሲያስቀምጥም ‹‹During last year’s drought,  Ethiopia came up with more than 400 million dollar of its own money to fight off famine, but this year, it has been able to commit only 47 million dollar, probably because of an exhausted budget››  ባለፈው ዓመት በነበረው ድርቅ ኢትዮጵያ ከካዝናዋ ከ400 ሚሊዮን ዶላር በላይ በማውጣት ድርቅን መመከት ችላለች። በዚህ ዓመት ግን ከ47 ሚሊዮን ዶላር ያልበለጠ ነው የመደበችው። ይህ ደግሞ ያለፈው ዓመት ወጪ የመንግስትን በጀት አዳክሞት ሊሆን ይችላል›› በማለት ነው።

ጋዜጣው ቀጣይ የችግሩ አባባሽ ምክንያት ሲያስቀምጥ ደግሞ ድርቁ ተባብሶ የሚቀጥል መሆኑን በማንሳት ነው። በተለይም ደገኛው ክፍል በድርቅ የሚጎዳ ከሆነ ያ አካባቢ በርከት ያለ ቁጥር ያለው ህዝብ የሚኖርበት በመሆኑና አካባውም ሰብል አምራች በመሆኑ ‹‹መጋቢው ተመጽዋች›› ሊሆን እንደሚችል ነው የገለጸው። እንደዘገባው ከሆነ ከ50 እስከ 60 በመቶ ድርቁ የሚቀጥል በመሆኑ ችግሩ ሊከፋ እንደሚችል ካሳባቸው መንገዶች አንዱ መሆኑን ዋሽንግተን ፖስት አመልክቷል።

ሌላው በችግሩ ላይ ቤንዚን አቅራቢ ምክንያቶች አንዱ ደግሞ ቀድሞውንም የአገሪቱ ሸክም የሆኑት ሶማሊያ እና ደቡብ ሱዳን አሁንም ለኢትዮጵያ ሸክም እንደሆኑ የሚቀጥሉበት እድል ሰፊ መሆኑ ነው። የምስራቅ አፍሪካ ሁሉንም አገራት በር የሚያንኳኳው ድርቅ በኢትዮጵያ ላይ የራሱን ጥቁር ነጥብ ጥሎ ከማለፉም በላይ እንደ ሶማሊያ እና ደቡብ ሱዳን አይነት ዘርፈ ብዙ ችግር ያለባቸው አገራት በኢትዮጵያ ጥገኝነታቸው የሚቀጥልበት ሰፊ በመሆኑ በኢትዮጵያ ላይ የድርቁ ተጽእኖ የከፋ እንዲሆን ያደርገዋል ማለት ነው።

እንደ ዋሽግተን ፖስት ዘገባ አራተኛው ችግር ሆኖ የቀረበው የፕሬዝዳንት ዶናልድ ትራምፕ አስተዳደር ለኢትዮጵያ ከሚያርገው የቆየ ድጋፍ ውስጥ የ100 ሚሊን ዶላር (2.4 ቢሊዮን ብር ገደማ) ተቀናሽ ማድረጉ የኢትዮጵያ መንግስት ለድርቁ የሚያደረገውን ድጋፍ አነስተኛ እንዲሆን ያደርገዋል ሲል ስጋቱን ያስቀምጣል። ጋዜጣው አያይዞም የተባሩት መንግስታት ድርጅት በኢትዮጵያ በደረሰው ድርቅ ምክንያት ጉዳት ከደረሰባቸው ክልሎች መካከል የሶማሌን ክልል ድጋፍ ሲያደርግ ቢቆይም በገጠመው ችግር ምክንያት 80 በመቶውን መቀነሱን ዘግቧል። በዚህ ከቀጠለም በመጪው ክረምት እርዳታው ሙሉ በሙሉ የሚቋረጥበት እድል ሰፊ መሆኑን ዘግቧል።

 

 

የመንግስት ምላሽ

የኢትዮጵያ መንግስት አገሪቷን በገጠማት ድርቅ ጉዳት የደረሰባቸውን ዜጎች የመታደግ ስራ እየሰራ መሆኑን አስታውቋል። ለዚህም ለእንስሳት መኖ ከማቅረቡም በዘለለ በራሱ ወጪ እህል በመግዛት ወደ አገር ወስጥ እያስገባ በማከፋፋል ላይ መሆኑን ይገልጻል። በተለይም ወደብ ላይ በሚደርስ መጨናነቅ እርዳታ ፈላጊው ህዝብ ጉዳቱ ሳይጠናበት አስፈላጊው ምግብ እንዲደርስ ሲባል ቅድሚያ ለእርዳታ እህልና ለማዳበሪያ ተሰጥቶ ወደ አገር ቤት እየገባ መሆኑን አቶ ምትኩ ካሳ ገልጸዋል።

ከአራት ወራት በፊት የእርዳታ ፈላጊው ቁጥር 5.2 እንደሆነ መንግስት ይፋ ባደረገበት ወቅት ለድጋፍ የሚስፈልገው ገንዘብ መጠን ከአንድ ቢሊዮን ዶላር በታች ነበር። ከዚህ ገንዘብ ውስጥ 715 ሚሊዮን ዶላሩ ከምግብና ለአስቸኳይ እርዳታ እንደሆነ ነበር የተገለጸው። በአሁኑ ወቅት የተረጂዎች ቁጥር መጨመሩን ተከትሎ እና ወደፊትም የሰብል አምራቹ የአገራችን ክፍል በድርቅ የሚጠቃ መሆኑ ከተገለጸ መንግስት የሚወስደም ምላሽ ምንድን ነው? የሚለው ጥያቄ ጊዜ ሳይሰጥ ሊመለስ የሚገባው ነጥብ ነው።

‹‹ባለፈው ዓመት በአገሪቱ ከተከሰተው ድርቅ በማገገም ላይ በነበረችበት ሰዓት ለተጨማሪ ድርቅ ተዳርጋለች›› ያለው የዋሽንግተን ፖስት ዘጋቢው፤ በተባበሩት መንግስታት የምግብ ድርጅት የኮሚኒኬሽን ዳይሬክተሯን ጠቅሶ ባሰራጫ ዘገባ፤ ዓለም ኢትዮጵያን እንዳይዘነጋት መልዕክቱን አስተላልፏል።¾

 

በይርጋ አበበ

በምስራቅ አፍሪካ የዜጎች ኑሮ አሁንም ከድጡ ወደ ማጡ እንጂ የመሻሻል ተስፋ የሚታይበት አልመሰለም። ከ25 ዓመታት በላይ መንግስት አልባ ሆና የቆየችው ሶማሊያ ባፈው ዓመት መሃመድ አብዱላሂ ፋርማጆን ፕሬዝዳንት አድርጋ ብትመርጥም አገሪቱ ግን አሁንም ከአልሻባብና ከርሃብ ስጋት ነጻ የመውጣት ተስፋ አልታየባትም። ደቡብ ሱዳን ለአራት አመታት ከዘለቀው የእርስ በእርስ ጦርነት ያልተላቀቀች በመሆኗ ዜጎቿ አሁንም በምግብ እጥረት እየተሰቃዩ መሆኑን የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የዓለም ምግብ ፕሮግራም ሰሞኑን ይፋ ያደረገው መረጃ አስታውቋል። ጭር ሲል አልወድም የሚለው የኤርትራ መንግስትም ቢሆን ዜጎቹን ለስደትና ለቸነፈር በመዳረጉ የሚተች ሲሆን፤ ኬኒያም ከቀጠናው ስጋት ያጠላባቸው አገራት አንዷ መሆኗን በተባበሩት መንግስታት ድርጅት የዓለም ምግብ ፕሮግራም መረጃ ያመለክታል።

ከላይ ከተጠቀሱት አገራት የበለጠ አኃዝ ያለው ህዝብ ደግሞ በኢትዮጵያ የአስቸኳይ ምግብ እርዳታ ፈላጊ መሆኑን የኢትዮጵያን መንግስት መግለጫ ዋቢ አድርጎ ዋሽንግተን ፖስት ጋዜጣ ባሳለፍነው ሳምንት አስነብቧል። የኢትዮጵያ መንግስት ‹‹5.6 ሚሊዮን ዜጎቼ የአስቸኳይ የምግብ እርዳታ ፈላጊ ናቸው›› ብሎ ባወጀ በአራተኛ ወሩ አኃዙ ላይ ከሁለት ሚሊዮን በላይ በመጨመር የተረጂዎችን ቁጥር ወደ 7.8 ገደማ አድርሶታል። ገና ከአራት ወራት በፊት በነበረው የመንግስት መግለጫ ለእርዳ ፈላጊ ዜጎች ከ948 ሚሊዮን ዶላር ያላነሰ ገንዘብ እንደሚያስፈልገው ገልጾ የነበረ ሲሆን ለጊዜው ከራሱ ካዝና አንድ ቢሊዮን ብር (47 ሚሊን ዶላር) ማጽደቁን ገልጾ ነበር። አሁን ደግሞ የተረጂዎች ቁጥር መጨመሩ ሲገለጽ የእርዳታ አቅራቢ ድርጅቶች የመመጽዎት አቅም ተዳክሞ የታየበት አጋጣሚ እንደሆነም ጋዜጣው ጨምሮ አስንብቧል። ከዚህ በባሰ መልኩ ደግሞ ድርቁ በተለይም በላይኛው ወይም ደጋማው የአገሪቱ ክፍል (አማራ ከፊል ኦሮሚያ እና ትግራይ ክልሎች) ድርቁ ተባብሶ ሊቀጥል መሆኑም ተዘግቧል።

ኢትዮጵያ በቀጣይም በድርቅ ምክንያት ተጎጂ እንደምትሆን የተነበየውን የዋሽንግተን ፖስትን ዘገባ እና በተላያዩ ጊዜያት በኢትዮጵያ መንግስት የተሰጡ ምላሾችን ከዚህ በታች ለአንባቢያን በሚመች መልኩ አቅርበነዋል።

 

 

ድርቅ፣ የርሃብ ስጋት እና ርሃብ

እ.እ.አ በ2015/16 የበልግ ወቅት በፓሲፊክ ውቅያኖስ በተፈጠረ ኤል- ኒኖ (የውቅያኖስ ታችኛው ክፍል መሞቅ) መከሰት ምክንያት በአገሪቱ የተወሰኑ አካባቢዎች ድርቅ መከሰቱ አይዘነጋም። በዚህ የተነሳም ከአስር ሚሊዮን የሚልቁ ዜጎች ለከፋ ጉስቁልና ተጋልጠው እንደነበረ የኢትዮጵያ መንግስት አስታውቆ ነበር። የድርቁን ከባድነትና የተጎጂዎችን ቁጥር የገለጸው የኢትዮጵያ መንግስት በራሱ አቅም እንደተቋቋመውም ተናገሯል። 400 ሚሊዮን ዶላር ከካዝናው አውጥቶ ለድርቅ ተጎጂዎች ድጋፍ በማድረግ መንግስታዊ ግዴታዊን የተወጣው የኢትዮጵያ መንግስት፤ በሌሎች የልማት ስራዎቹ ላይ ተጽእኖ ሳያሳርፍበት እንዳልቀረ አልደበቀም። ዓለም አቀፍ ረጅ ድርጅቶች ያደረጉለትን ድጋፍ በተመለከተም ‹‹ከተጠበቀው በታች›› ሲል ነበር የገለጸው።

ዋሽንግተን ፖስት በሚያዝያ 23 ቀን 2009 ዓ.ም ዘገባው ‹‹Ethiopia longe associated with a divastating famine in the 1980s, returned to the headlines last year when it was hit by sever drought in the highland region, affecting 10.2 million people. Food aid poured in, the government spent hundreds of millions of its money, and famine was averted›› በአማርኛ አቻ ትርጉም ‹‹ኢትዮጵያ በ1980ዎቹ ከርሃብ ጋር ጠንካራ ቁርኝት ነበራት። ባለፈው ዓመት ደጋው የአገሪቱ ክፍል በተከሰተው ከፍተኛ ድርቅ ምክንያትም ወደ 10.2 ሚሊዮን ህዝቧ በድርቅ ተጎጂ ሆኖ ነበር። መንግስትም ከካዝናው በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠር ገንዘብ በማውጣት ለዜጎቹ በማከፋል ርሃቡ እንዲቀንስ አድርጓል›› ሲል የነበረውን ሁኔታ አስታውሷል።

የኢትዮጵያ አደጋና ስጋት ስራ አመራር ኮሚሽነር አቶ ምትኩ ካሳ በበኩላቸው ‹‹በድርቅ ለተጎዱ ዜጎች መንግስት የቻለውን ሁሉ በማድረግ ከርሃብ መታደግ ችሏል። ሆኖም በአንዳንድ አካባቢዎች የመሰረተ ልማት እጥረትና የሰው ሀይል ችግር ነበረብን›› ሲሉ ተናግረዋል። በተለይም በአማራ እና ኦሮሚያ ክልሎች የነበሩት መንገዶች ከባድ ተሸከርካሪ የማይገባባቸው ከመሆናቸውም በላይ ጉዳት የደረሰባቸው አካባቢዎች ከዋናው መንገድ በጣም የራቁ ስለነበሩ በእርዳታ አቅርቦቱ ላይ አሉታዊ ሚና ተጫውተዋል ሲሉ ነበር ከወራት በፊት የገለጹት። ሰሞኑን ደግሞ የእርዳታ ፈላጊዎችን ቁጥር ሲገልጹ 7.7 ሚሊዮን እንደሆነ ተናግረዋል።

 

 

አባባሽ ሁኔታዎች

በአራት አገራት ብቻ 20 ሚሊዮን ዜጎች የርሃብ ስጋት ያጠላባቸው መሆኑን የገለጸው የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የሰሞኑ ዘገባ ነው። እነዚህ አራት አገራትም ናይጄሪያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ሶማሊያ እና የመን ሲሆኑ አገራት በአሁኑ ወቅት በእር በእርስ ጦርነት እየታማሱ መሆኑንም አስታውቋል። ከእንዚህ አራት አገራት በባሰ መልኩ ግን 7.7 ሚሊዮን ዜጎች የርሃብ ስጋት ያጠላባት አገር ኢትዮጵያ ስትሆን ይህም የችግሩን ጥልቀት ያመለክታል ሲል ዘገባው ጠቁሟል። የችግሩ ጥልቀትስ ምን ያህል ነው ለሚለው ጥያቄ መልስ የሚሰጠው የዋሽግተን ፖስት ዘገባ ‹ችግሩን ከድጡ ወደ ማጡ የሚወስዱ ምክንያች›› ሲል አራት ነጥቦችን አስቀምቷል።

ዘገባው በቅድሚያ ያስቀመጠው ‹‹መንግስት እጅ አጥሮታል›› በማለት ነው። ጋዜጣው ምክያቱን ሲያስቀምጥም ‹‹During last year’s drought,  Ethiopia came up with more than 400 million dollar of its own money to fight off famine, but this year, it has been able to commit only 47 million dollar, probably because of an exhausted budget››  ባለፈው ዓመት በነበረው ድርቅ ኢትዮጵያ ከካዝናዋ ከ400 ሚሊዮን ዶላር በላይ በማውጣት ድርቅን መመከት ችላለች። በዚህ ዓመት ግን ከ47 ሚሊዮን ዶላር ያልበለጠ ነው የመደበችው። ይህ ደግሞ ያለፈው ዓመት ወጪ የመንግስትን በጀት አዳክሞት ሊሆን ይችላል›› በማለት ነው።

ጋዜጣው ቀጣይ የችግሩ አባባሽ ምክንያት ሲያስቀምጥ ደግሞ ድርቁ ተባብሶ የሚቀጥል መሆኑን በማንሳት ነው። በተለይም ደገኛው ክፍል በድርቅ የሚጎዳ ከሆነ ያ አካባቢ በርከት ያለ ቁጥር ያለው ህዝብ የሚኖርበት በመሆኑና አካባውም ሰብል አምራች በመሆኑ ‹‹መጋቢው ተመጽዋች›› ሊሆን እንደሚችል ነው የገለጸው። እንደዘገባው ከሆነ ከ50 እስከ 60 በመቶ ድርቁ የሚቀጥል በመሆኑ ችግሩ ሊከፋ እንደሚችል ካሳባቸው መንገዶች አንዱ መሆኑን ዋሽንግተን ፖስት አመልክቷል።

ሌላው በችግሩ ላይ ቤንዚን አቅራቢ ምክንያቶች አንዱ ደግሞ ቀድሞውንም የአገሪቱ ሸክም የሆኑት ሶማሊያ እና ደቡብ ሱዳን አሁንም ለኢትዮጵያ ሸክም እንደሆኑ የሚቀጥሉበት እድል ሰፊ መሆኑ ነው። የምስራቅ አፍሪካ ሁሉንም አገራት በር የሚያንኳኳው ድርቅ በኢትዮጵያ ላይ የራሱን ጥቁር ነጥብ ጥሎ ከማለፉም በላይ እንደ ሶማሊያ እና ደቡብ ሱዳን አይነት ዘርፈ ብዙ ችግር ያለባቸው አገራት በኢትዮጵያ ጥገኝነታቸው የሚቀጥልበት ሰፊ በመሆኑ በኢትዮጵያ ላይ የድርቁ ተጽእኖ የከፋ እንዲሆን ያደርገዋል ማለት ነው።

እንደ ዋሽግተን ፖስት ዘገባ አራተኛው ችግር ሆኖ የቀረበው የፕሬዝዳንት ዶናልድ ትራምፕ አስተዳደር ለኢትዮጵያ ከሚያርገው የቆየ ድጋፍ ውስጥ የ100 ሚሊን ዶላር (2.4 ቢሊዮን ብር ገደማ) ተቀናሽ ማድረጉ የኢትዮጵያ መንግስት ለድርቁ የሚያደረገውን ድጋፍ አነስተኛ እንዲሆን ያደርገዋል ሲል ስጋቱን ያስቀምጣል። ጋዜጣው አያይዞም የተባሩት መንግስታት ድርጅት በኢትዮጵያ በደረሰው ድርቅ ምክንያት ጉዳት ከደረሰባቸው ክልሎች መካከል የሶማሌን ክልል ድጋፍ ሲያደርግ ቢቆይም በገጠመው ችግር ምክንያት 80 በመቶውን መቀነሱን ዘግቧል። በዚህ ከቀጠለም በመጪው ክረምት እርዳታው ሙሉ በሙሉ የሚቋረጥበት እድል ሰፊ መሆኑን ዘግቧል።

 

 

የመንግስት ምላሽ

የኢትዮጵያ መንግስት አገሪቷን በገጠማት ድርቅ ጉዳት የደረሰባቸውን ዜጎች የመታደግ ስራ እየሰራ መሆኑን አስታውቋል። ለዚህም ለእንስሳት መኖ ከማቅረቡም በዘለለ በራሱ ወጪ እህል በመግዛት ወደ አገር ወስጥ እያስገባ በማከፋፋል ላይ መሆኑን ይገልጻል። በተለይም ወደብ ላይ በሚደርስ መጨናነቅ እርዳታ ፈላጊው ህዝብ ጉዳቱ ሳይጠናበት አስፈላጊው ምግብ እንዲደርስ ሲባል ቅድሚያ ለእርዳታ እህልና ለማዳበሪያ ተሰጥቶ ወደ አገር ቤት እየገባ መሆኑን አቶ ምትኩ ካሳ ገልጸዋል።

ከአራት ወራት በፊት የእርዳታ ፈላጊው ቁጥር 5.2 እንደሆነ መንግስት ይፋ ባደረገበት ወቅት ለድጋፍ የሚስፈልገው ገንዘብ መጠን ከአንድ ቢሊዮን ዶላር በታች ነበር። ከዚህ ገንዘብ ውስጥ 715 ሚሊዮን ዶላሩ ከምግብና ለአስቸኳይ እርዳታ እንደሆነ ነበር የተገለጸው። በአሁኑ ወቅት የተረጂዎች ቁጥር መጨመሩን ተከትሎ እና ወደፊትም የሰብል አምራቹ የአገራችን ክፍል በድርቅ የሚጠቃ መሆኑ ከተገለጸ መንግስት የሚወስደም ምላሽ ምንድን ነው? የሚለው ጥያቄ ጊዜ ሳይሰጥ ሊመለስ የሚገባው ነጥብ ነው።

‹‹ባለፈው ዓመት በአገሪቱ ከተከሰተው ድርቅ በማገገም ላይ በነበረችበት ሰዓት ለተጨማሪ ድርቅ ተዳርጋለች›› ያለው የዋሽንግተን ፖስት ዘጋቢው፤ በተባበሩት መንግስታት የምግብ ድርጅት የኮሚኒኬሽን ዳይሬክተሯን ጠቅሶ ባሰራጫ ዘገባ፤ ዓለም ኢትዮጵያን እንዳይዘነጋት መልዕክቱን አስተላልፏል።¾

የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ /አዲስ አበባ/ ላይ ያለው ልዩ ጥቅም እንደሚጠበቅ የኢትዮጵያ ሕገመንግሥት በአንቀፅ 49 ንዑስ አንቀፅ 5 ላይ በግልፅ ተመልክቷል። ይህ ሕገመንግሥታዊ ድንጋጌ ተግባራዊ እንዲሆን የሚረዳው ዝርዝር ሕግ ሳይወጣ ከ20 ዓመታት በላይ አልፏል። ከአሁን ወቅት ይህንኑ ድንጋጌ ለማስፈፀም የሚረዳ ጥናት መውጣቱን በማኅበራዊ ድረገጾች በመሰራጨት ላይ ሲሆን፤ የኦሮሚያ ክልል የኮምኒኬሽን ጽ/ቤት እንዴት እንደተሰራጨ እንደማያውቅ ከመግለፅ ውጪ ስለሠነዱ ያለው ነገር የለም። ወደ 46 ገጾች ከያዘው ሠነድ ውስጥ የተወሰኑ ነጥቦች እንደሚከተለው ቀርበዋል።

 

 

ጥናቱ ካካተታቸው ጉዳዮች በከፊል፣

-    የኦሮሞ ተወካዮች ብቻ የሚወዳደሩበት ጉባዔ እንዲቋቋም ይጠይቃል፣

-    በከተማው አስተዳደር መ/ቤቶችና ሥራአስፈፃሚ ውስጥ 30 በመቶ የኦሮሞ ተወላጆች እንዲሆኑ፣

-    ለኦሮሞ ተወላጆች በማኅበር ተደራጅተው ከሊዝ ነፃ የመኖሪያ ቤት መሥሪያ ቦታ እንዲያገኙ፣

-    የአዲስ አበባ ስያሜ ፊንፊኔ /አዲስ አበባ እንዲባል፣

- በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር አማርኛ እና አፋን ኦሮሞ እኩል የስራ ቋንቋ በመሆን እንዲያገለግሉ

- ፊንፊኔ ተጠሪነቷ በጣመራነት ለፌዴራል መንግስትና ለክልላዊ መንግስት እንዲሆን ማድረግ፣

- የኦሮሞ ተወላጆች የመኖሪያ ቤት በከተማ አስተዳደሩ ከሚገነቡ የጋራ መኖሪያ ቤቶች በ15% የማግኘት ወይም የመከራየት መብት እንዲኖር ማድረግ፣

 

የጥናት ሰነዱ ዓላማ


2.1. የኦሮሞ ብሄር የሰፈረበት መልክአ ምድር አንድ አካልና እምብርት የሆነችው ፊንፊኔ ታሪካዊ አመሰራረት፣ ነባር ነዋሪዋንና የስሟ ወደ አዲስ አበባ እና የሌሎች ቦታዎች ስያሜዎች መቀየርና መዛባት ፖለቲካዊ ምክንያቶችና ይህም በሚኒሊክ የተስፋፊ ሥርዓት የደረሰውን ጭቆናና የተፈፀመውን ግፍ ለማስገንዘብ፣


2.2. የኦሮሞ ህዝብና የኦሮሚያ ክልል ከፊንፊኔ/አዲስ አበባ ሊጠበቅለት የሚገባውን ልዩ ጥቅም ከዲሞክራሲያዊ ሥርዓት ግንባታ፣ ኢትዮጵያ ካፀደቃቻቸው ዓለም አቀፍና አህጉራዊ ስምምነቶች፣ በፌዴራልና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት በወጡ ህጎችና ከትምህርትና ስልጠና ፖሊሲ አንፃር እንዴት መታየትና ልዩ ጥቅሞቹን ለመወሰን መነሻዎችን ለማቅረብ፣


2.3.የፌዴራል ሥርዓት የሚከተሉ የተለያዩ ሀገራት በፌዴራል መቀመጫ ውስጥ የሚኖሩትን ነባር የአናሳ ብሔረሰብን (indigenous people) መብትና ጥቅም ያስከበሩበት/ያስጠበቁበት አግባብ ተሞክሮ ለመዳሰስ እና


2.4. የኦሮሚያ ክልል ከፊንፊኔ/አዲስ አበባ ሊጠበቅለት የሚገባውን ልዩ ጥቅም ለመደንገግ የሚወጣው አዋጅ ሊያካትታቸው የሚገባቸው ዋና ዋና ጉዳዮችን ለማመላከት ነው።

የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ/ አዲስ አበባ ላይ ያለው ልዩ ጥቅም መነሻዎች


3.1. የፊንፊኔ መልከዓምድራዊና ታሪካዊ ዳራ


የአገራችን ተጨባጭ የታሪክ ማስረጃዎች እንደሚያረጋግጡት የኦሮሞ ክልል (ኦሮሚያ) አንድ አካል እና እምብርት የሆነችው ፊንፊኔ መጠሪያ ስሟን ያገኘችው በከተማዋ ማዕከላዊ ሥፍራ ከምድሯ ማህፀን የሚያፈልቀውን የተፈጥሮ ፍል ውሀ ምንጭን መሰረት በማድረግ ነው። በወቅቱ ፊንፊኔ ተብሎ የሚታወቀው አካባቢና ዙሪያው ከኦሮሞ ጎሳዎች አንዱ የሆነው የቱለማ ጎሣ ከሶስቱ ዐቢይ ጎሳዎች (“Balbala”) አንዱ የሆነው የዳጪ ንዑሳን ጎሳዎች የሆኑት የጉለሌ፣ የኤካ፣ የገላን እና የአቢቹ ጐሳዎች ይኖሩበት እንደነበር ታሪክ ይመሰክራል። እነዚህ ጎሳዎች በ12 መንደሮች በመከፋፈልና በየራሳቸው የጎሳ መሪዎች ይተዳደሩ እንደነበር በወቅቱ የነበሩትን የጎሳ መሪዎች ስም በመዘርዘር ያስረዳሉ። ከእነዚህ የአካባቢ ጎሳ መሪዎች መካከል እነ ቱፋ ሙና፣ ዱላ ሃራ፣ ጂማ ጃተኒ፣ ጉቶ ወሰርቢ፣ ጂማ ጢቂሴ፣ አቤቤ ቱፋ፣ ዋሪ ጎሎሌ፣ ቱፋ አረዶ እና ሞጆ ቦንሳራ ጥቂቶቹ ናቸው። በተለይም ፊንፊኔ የጉለሌ ኦሮሞ ጎሳዎች የሚበዙበት እንደነበረች በ1868 አካባቢ በካቶሊክ ሚሲዮኖች የተፃፉ ድርሳናት ያስረዳሉ።
በሌላ በኩል አፄ ሚኒሊክ ቤተ መንግስታቸውን በእንጦጦ ላይ ከማድረጋቸው በፊት በመስከረም 1868 ዓ.ም በፊንፊኔ አካባቢ ካቶሊክ ሚሲዮኖች "የፊንፊኔ ሚሲዮን" በሚል መጠሪያ ቤተክርስቲያንና የዕምነት ማስፋፊያ ጣቢያዎች ከፍተው ሲንቀሳቀሱ እንደነበርና በዚህም ፊንፊኔ በመልማትዋ ምንሊክ መቀመጫውን ወደ አከባቢው እንዲያዛውር በዋነኝነት እንደገፋፋቸው በወቅቱ የነበረ ሉዊፊ ላሴሬ የተባለው ሚሲዮን ፅፏል። ሌላው ምክንያት አፄ ሚኒሊክ አያታቸው "...አንቺ ምድር ዛሬ "...ች" ሞልተውብሻል፤ ነገር ግን ወደፊት የልጄ ልጅ ቤት ሰርቶብሽ ከተማ ትሆኛለሽ" በማለት ለባለቤታቸው ለእቴጌ ጣይቱ እንደነገራቸውና እቴጌም ባላቤታቸው ደቡብን ለመውረር በመጡበት ጊዜ ከባላቤታቸው ጋር ለጤናቸው ጉዳይ ወደፍል ውሃ ሄደው በነበረበት ወቅት ከነበሩበት ድንኳን ውጭ በመንዝ አካባቢ አይተው የማያውቁትን አበባ አይተው በመደነቅ አዲስ አበባ በማለታቸው ከ1887 ጀምሮ ፊንፊኔ - አዲስ አበባ መባል ጀመረች። የኦሮሞን ባህልና ቋንቋ ብቻ ሳይሆን የአከባቢዎችም ነባር ስያሜዎች ለውጥ/መቀየር አንድ ተብሎ ተጀመረ።


በሚኒሊክ የጦር አበጋዞች በመላ ኦሮሞ አካባቢና የደቡብ አካባቢዎች ላይ አጠቃላይ ወረራ እስከታወጀበት እ.ኤ.አ 1870 በነበረው ጊዜ እርሻና ከብት እርባታን የኑሯቸው ዋነኛ መሰረት በማድረግ በፊንፊኔና አካባቢዋ ይኖሩ የነበሩት የኦሮሞ ተወላጆች እንደተቀረው የኦሮሞ ሕዝብ ሁሉ በገዳ ሥርዓት ይተዳደሩ የነበረ ከመሆኑ በተጨማሪ ፊንፊኔ በኦሮሞ ክልል እምብርት ሥፍራ ላይ የምትገኝ መሆኗም የንግድና የአምልኮ ማዕከልም መሆን አስችሏታል። በገዳ ስርዓት ኦዳ ነቤ ሥነ-ሥርዓት በድምቀት ከሚከናወንባቸው የኦሮሞ መሬት ክፍሎች አንዷም ነበረች። ምንም እንኳን የፊንፊኔ ኦሮሞዎች በባህላቸው መሰረት ከራሳቸው፣ ከተፈጥሮና ከአካባቢያቸው ጋር ተስማምተው በዚህ ማዕከላዊ በሆነ ስፍራ ከ16ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በሰላም መኖራቸው የሚያጠያይቅ ባይሆንም በፊንፊኔና በዙሪያዋ በነበሩ የኦሮሞ ማህበረሰቦች ላይ ከሰሜኑ አጎራባች ደጋማ ክፍል በሚነሱ ማህበረሰብ ተወላጆች ወረራና ዝርፊያ ይካሄድ የነበረው ሚኒሊክ የሸዋ ንጉስ ከመሆናቸውም አስቀድሞ እንደነበር በወቅቱ በስፍራው የነበረው የእንግሊዙ የዲፕሎማቲክ ልዑክ ሻለቃ W.C Harris [የኢትዮጵያ ደጋማ ክፍሎች The Highlands of Ethiopia, (1884)] በሚል ባሳተመው የጉዞ ማስታወሻ መፅሀፉ ሰፍሮ ይገኛል።


በሂደት ወደ አጠቃላይ ወረራ የተቀየረውና በሚኒሊክ ወራሪ ጦር ድል አድራጊነት የተጠናቀቀው ዘመቻ በብዙ ሺዎች የሚቆጠሩ የአካባቢውን የኦሮሞ ተወላጆች ለሞት፣ ለአካል መጉደልና ስደት ዳረገ። ከሞትና ስደት የተረፉት የመላ ኦሮሚያና የደቡብ ሕዝቦችም ነፃነታቸው ተገፎ በባርነት ቀንበር ስር ወደቁ። መሬታቸውን ተቀሙ። ሃብት ንብረታቸው በወራሪው ተዘረፈ። ግፍና በደሉ በዚህም አልበቃ ብሎ ፊንፊኔ ከወራሪው ጦር መቀመጫነት ወራሪውን ጦር ተከትለው የመጡ ነዋሪዎች መስፈሪያ ከተማ ሆነች።


የፊንፊኔ ነባር ነዋሪዎች ከርስታቸው ተነቅለው ለወራሪው ሹሞች ተሰጡ። ለዚህ አስከፊ ተግባር ህጋዊ መሰረትና ድጋፍ ለመስጠት ሲባል በ1907 እ.ኤ.አ የመሬት አዋጅ (Land Charter) ተከትሎ በወጣው ማስታወቂያ የፊንፊኔ ነባር ኦሮሞዎች ካርታ ያልወሰደ በመሬቱ ከመቀመጥ በስተቀር መሬቱ ያንተ አይደለም ተባለ። የፊንፊኔ ነባር የኦሮሞ ተወላጆች በገዛ መሬታቸው ጪሰኛ ሆኑ፤ በእምነትና ባህላቸው መሰረት አምልኮአቸውን እንዳይፈፅሙ ታግደው የወራሪውን እምነት የመቀበል የመከራ ቀንበር በግዳጅ በላያቸው ላይ ተጫነ፣ ከዚህም አልፎ የጉለሌና የኤካ ጉሳዎች ሊመናመኑ ችለዋል።


በወራሪው ጨቋኝ ገዢ የፊንፊኔ ነባር የኦሮሞ ተወላጆች ላይ የወደቀው ግፍና መከራ በግድያ፣ በምርኮ፣ ከርስት መነቀልና በጭሰኝነት ጉልት ሥርዓት በማደር ብቻ ያበቃ አልነበረም። በኦሮሞ ተወላጅ ላይ እንደተጫነው የወራሪው ባህል ሁሉ በኦሮሞ ባህልና የቋንቋ ስያሜ ይታወቁ የነበሩ የፊንፊኔና ዙሪያዋ አካባቢዎች የከተሞችና የቦታ ጥንታዊ መጠሪያዎች እንዲቀየር ተደረገ። ከነዚህ ውስጥ ፊንፊኔ የሚለው የጥንት መጠሪያዋ በሃይል ተቀይሮ "አዲስ አበባ" በሚል ስያሜ ተተካ። 

 

በሳባመጠሪያ

የጥንት/ቀድሞመጠሪያ

አዲስመጠሪያ

Agamsa

አገምሳ

መርካቶ

Doobbii

ዶቢ

ቀጨኔ

Hurufa Boombii

ሁሩፈቦምቢ

ጃንሜዳ

Dildila

ድልድለ

እንጦጦ

Eekkaa

ኤካ

የካ

Birbirsa Gooroo

ቢርቢርሰጎሮ

ፒያሳ

Caffee Araaraa

ጨፌአራራ

አራትኪሎ

Malkaa Daabus

መልካዳቡስ

ቸርቺልጉዳና

Caffee Tumaa

ጨፌቱማ

ስድስትኪሎ

Caffee Aannanii

ጨፌኣነኒ

ሜክሲኮ

Qarsaa

ቀርሳ

ካዛንቺስ

Baddaa Ejersaa

በዳኤጀርሳ

ራስካሳሰፈር

Mujjaa

ሙጃ

ሽሮሜዳ

Garbii

ገርቢ

ሰንጋተራ

Golboo

ጎልቦቄራ

ቂርቆስ

Calcalii

ጨልጨሊ

ሳርቤት

Roobii

ሮቢ

ነፋስስልክ

Burqaa Finfinnee

ቡርቃ

ፊንፊኔፍልውሀ

Tulluu Heexoo

ቱሉሔጦ

ትልቁቤተመንግስት

Lupha Kormaa

ሉጳኮርማ

ራስብሩሰፈር

Baaroo Kormaa

ባሮኮርማ

ራስተሰማሰፈር

Hrbuu Irrechaa

ሐርቡእሬቻ

ራስሀይሉሰፈር

Karra Qirixi

ከራቂሪጢ

ሰሜንበር

Adami

አዳሚ

ሰሜንማዘጋጃ

Babo

ባቦ

አዲሱቄራ

Burqa Qoricha

ቡርቃቆርቻ

የካሚካኤል




የነፍጠኛው ድርጊት የኦሮሞ ጥንታዊ ስሞችን መቀየር ብቻ ሳይሆን ትክክለኛ ጥንታዊ ስያሜዎችን በማዛባትም ጭምር ግፍ የተሰራ መሆኑ ለምሳሌ፡- ሀቃቂ ወደ አቃቂ፣ ቀሊቲ ወደ ቃሊት፣ ቀበነ ወደ ቀበና፣ ኤካ ወደ የካ...ወዘተ አዛብቶ እንዲጠሩም የተደረጉ እስከ ዛሬም ምስክሮች ናቸው።


በሚኒሊክ እግር የአገዛዙን ሥርዓተ-መንበር የተቀበሉት አፄ ኃ/ሥላሴም ነባሩን የኦሮሞ ተወላጅ ከመሬቱ የማፈናቀል እና ማንነቱን የመፋቅና የመደምሰሱን እርምጃ ከአፄ ሚኒሊክ ባልተናነሰ ይልቁንም በረቀቀና በመጠቀ የትምህርትና ባህል ፖሊሲ በመቅረፅ አጠናክረው ገፉበት። የኦሮሞን ህዝብ ከሀገሪቱ የፖለቲካና ኢኮኖሚያዊ ሥርዓት ውስጥ በማግለልና በመግፋት ባህል እና ቋንቋው እንዲጠፋ የተጠናከረ ዘመቻ አካሄዱበት። ነባሩ የኦሮሞ ተወላጅ ራሱ በመሰረታት ከተማ ከገዛ መሬት ከመፈናቀል አልፎ በቋንቋው እንዳይማር እንዳይገለገል በተቃራኒው ባይተዋር ተደርጎ በባህል በቋንቋው እንዲሸማቀቅ ተደረገ። ኦሮሞ ራሱ በመሰረታት ፊንፊኔ በ1960 ዓ.ም ማብቂያ አካባቢ የመሬት ይዞታ መረጃ እንደሚያመላክተው የመሬት ይዞታ ክፍፍሉ ከመሬቱ 50 በመቶ ያህሉ በመኳንንትና መሳፍንቱ እጅ የነበረ ሲሆን፣ 33 በመቶ የሚሆነው ደግሞ የእምነት ተቋማት ሥር ወድቆ እንደነበር ተጨባጭ የጽሁፍ መረጃዎች ያረጋገጡት እውነታ ሲሆን ነባሩ የኦሮሞ ተወላጅ ግን ከይዞታው እየተነቀለ ወደ አልለማውና በወባ ነዲድ በተወረረው ወደከተማዋ ጥግ በመግፋት በከተማው መሃል የኦሮሞ ተወላጅ ቁጥር አናሳ እንዲሆን ተደረገ።


እግር በግር የተተኩት የአፄ ሥርዓቶች በኦሮሞ ሕዝብ ላይ የጫኑትን የመከራ ቀንበር የኦሮሞ ሕዝብ ያለተቃውሞ አሜን ብሎ የተቀበላቸው አልነበሩም። እንደሁሉም የኢትዮጵያ ጭቁን ሕዝቦች ወቅትና ጊዜው በፈቀደውና በተለያየ መንገድ ጭቆናውን እምቢ/አልቀበልም በማለት አምጿል። የመጫና ቱለማ የመረዳጃ ማህበር የዚሁ የሰላማዊ አመፅ መገለጫ ነው። የባሌ ኦሮሞ ገበሬዎች አመፅም እንዲሁ። ምንም እንኳ እነዚህ የመብት ጥያቄዎች እና አመፆች የኦሮሞን ሕዝብ ወደድል ባይመሩትም ለ1966ቱ ዓ.ም ሕዝባዊ ንቅናቄ እርሾ ለመሆናቸው በወቅቱ ይስተጋቡ የነበሩት የመሬት ላራሹ፣ የብሔርና የዲሞክራሲ መብት ጥያቄዎች ማስረጃ ተደርገው ሊቀርቡ ይችላሉ።


የአፄውን መንግስት በሀይል ገልብጦ ኢትዮጵያን ለ17 ዓመታት የገዛው ወታደራዊ መንግስት ለእነዚህ ሕዝባዊ የዲሞክራሲ ጥያቄዎች ምላሽ መስጠት የሚያስችል ባህሪም ሆነ መሰረት ያልነበረው የአፄዎቹ ተቀጥላ ከመሆን ያለፈ አልነበረም። በመሆኑም የብሔር ብሔረሰብና ሕዝቦች ጥያቄን ፈታሁ በሚል በሀይል የተጫነን አንድነት በህዝቦች ላይ አጠናክሮ በመጫን የኦሮሚያን ሀብትና የኦሮሞ ወጣቶችን የስልጣን ዘመኑ ተጀምሮ እስከጨረሰ ላኬሄዳቸው ጦርነቶች መስዋዕት ሲያደርግ ቆይቷል። በዚህም መላ ሀገሪቷ በጦርነት እሳት ከጫፍ እስከጫፍ ከመንደዷ በተጨማሪ ሕዝቦቿም የጦርነቱ ገፈት ቀማሽ ሆነው በአስከፊ የድህነት አረንቋ ውስጥ እንዲማቅቁ ያደረጋቸው መሆኑ የቅርብ ጊዜ ታሪክ ነው፤ ደርግ በኢትዮጵያ ሕዝቦች ላይ አትሞ ያለፈው ጥቁር የታሪክ ጠባሳ በአንድ በኩል የኢትዮጵያ ጭቁን ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ለነፃነት፣ ለዲሞክራሲ እና ለብሄር መብት መረጋገጥ የሚየደርጉት ትግል በየማዕዘኑ ተፋፍሞ እንዲቀጣጠል ያደረገ ሲሆን ይህም እስካልተረጋገጠ ድረስ ሀገሪቷ ከጦርነት ወደ ጦርነት ከአንድ ቀውስ ወደ ሌላ ቀውስ እንጂ የሰላምም ሆነ የልማትን ጭላንጭል የማየት እድል እንደማይኖራት ሁሉም የዲሞክራሲ ሀይሎች በገሀድ የተረዱበት ዘመን ነበር። የኦሮሞ ሕዝብ በአጠቃላይ የፊንፊኔ ነባር ተወላጆች የቱለማ ጎሳዎች እና ሌሎች ነዋሪ የኦሮሞ ተወላጆች በፊንፊኔ ላይ ያላቸውን “የልዩ ጥቅም” ሥረ-ነገር ከዚህ የታሪክና የህግ መብት የሚመነጭ መሆኑን መረዳት አስፈላጊ የሚሆነውም በዚህ የተነሳ ነው።

 

3.2. ከዴሞክራሲያዊ የፌደራል ሥርዓት ግንባታ አንፃር የአጀንዳው ወሳኝነት


የደርግ አምባገነን ሥርዓት በኢትዮጵያ የዴሞክራሲ ሀይሎች ግንቦት 20 ቀን 1983 ዓ.ም ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ተገርስሶ ወደማይመለስበት ጉድጓድ ሲወረወር የአፈናና የጭቆና ዘመን አብቅቶ የነፃነት ጎህ ሲቀድ ሰፊው የኦሮሞ ህዝብም ልክ እንደሌሎቹ የኢትዮጵያ ጭቁን ህዝቦችና የዴሞክራሲ ሀይሎች ሀገሪቱ ለዘመናት የተጓዘችበትን አቅጣጫ በመቀየር በሀይል የሚጫን አንድነት ሳይሆን በመፈቃቀድ በመተባበር የምትመሰረት አዲሲቷን ኢትዮጵያ በአስተማማኝ መሰረት ላይ ማነፅ እንደዲቻል በጋራ ባካሄደው ዘርፈ- ብዙ እንቅስቃሴ የዲሞክራሲ የእኩልነት መብቶችና የሁሉም ሕዝቦች የራስን እድል በራስ የመወሰን መብት መርሆዎች የፖለቲካ፣ የኢኮኖሚና የማህበራዊ መብት ምሰሶዎች የሚሆኑበት የአዲስ ምዕራፍ ጅማሮ በር የሚከፈትበትን ጎዳና የኢትዮጵያ የሽግግር ወቅት ቻርተርን በማፅደቅ ወደ ተግባር ገብቷል።


ሐምሌ 15 ቀን 1983 ዓ.ም በነጋሪት ጋዜጣ ፀድቆ የወጣው የሽግግር መንግስት ቻርተር የዲሞክራሲ መብቶች በሚል ርዕስ በክፍል አንድ አንቀፅ ሁለት ስር የብሔሮች የብሔረሰቦችና የሕዝቦችን የራስን ዕድል በራስ የመወሰን መብትን የሚያረጋግጥ ድንጋጌ ማካተቱ የኦሮሞ ሕዝብ ዲሞክራሲያዊ ትግል ከሌሎች የኢትዮጵያ ጭቁን ሕዝቦችና የዲሞክራሲ ሀይሎች ጋር ያደረጉት የዘመናት ትግልና መስዋዕትነት ያስገኘው ቀዳሚ የድል ፍሬ ተደርጎም ሊቆጠር ይችላል።


የኦሮሞ ህዝብ የኢትዮጵያ የሰላማዊ ሽግግር ጉባኤ አካል በመሆን በቻርተሩ ላይ በክፍል አንድ በአንቀጽ 1 እና 2 ስር የሰፈሩትን ዲሞክራሲያዊ መብቶች በተለይ እንዲካተቱ የታገለበት ዋነኛ ምክንያት የኦሮሞ ሕዝብ የፈቃድ እንጂ ዳግም የሀይል አንድነት እንዳይጫንበት ያሳለፋቸው የመቶ ዓመት የጭቆናና የመገፋት ስርዓት እንዳይመለስ እንዲሁም እንደግለሰብ ሁሉ ለቡድን መብቶችም እውቅናና ጥበቃ መስጠት እንዲቻል በማሰብ ነው። የኦሮሞ ሕዝብ እንደሌሎቹ የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ሁሉ የራሱን ማንነት የመጠበቅና የማስክበር ባህሉንና ታሪኩን የማበልፀግ እንዲሁም በቋንቋው የመጠቀምና ቋንቋውን የማበልፀግ መብቱን እንዲያረጋግጥ በማስቻል በመፈቃቀድና በእኩልነት የተመሰረተች አዲሲቷን ኢትዮጵያ ከመፍጠር ውጭ ሌላ መንገድ እንደሌለ ከታሪክ መማር በመቻሉ ነው።


የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገመንግስትና የፌዴራል ስርዓቱ አጠቃላይ ዓላማ በሀገራችን ዘላቂ ሰላም ለማረጋገጥ ዋስትና ያለው ዲሞክራሲን ለማስፈን እንዲሁም ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ እድገትን ለማፋጠን የሚያስችል አንድ የጋራ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ማህበረሰብ መገንባት ነው። በዚህም መሰረት ሕገመንግስቱ የህጎች ሁሉ የበላይ ሆኖ በተለያዩ ድንጋጌዎቹ ውስጥ የሀገራችንን የፖለቲካ ስርዓት፣ የስልጣን ባለቤትነት፣ የመንግስት አካላትን አወቃቀር የስልጣን ክፍፍልና የመንግስት አሰራርን እንዲሁም የዜጎችን መብቶች፣ ነፃነቶች በመንግስትና በዜጎች መካከል ያለውን ግንኙነት በግልፅ ደንግጓል። ሕገ-መንግስቱን መሰረት አድርገው የሚወጡ ዝርዝር ሕጎችም ከሕገ-መንግስቱ ጋር መቃረን እንደሌለባቸውና የሚቃረኑም ሆነው ከተገኙ ተፈፃሚነት እንደማይኖራቸው በግልጽ የተመለከተ ጉዳይ ነው።


ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት ዲሞክራሲያዊ የፌደራል ሥርዓት ለመገንባት የተደረጉት ጥረቶች አንድነትን በልዩነት ውስጥ ለመገንባት የኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ካደረጓቸው ጥረቶችና ርብርቦሽ ጋር ተጣምሮ መታየት የሚገባው ታላቅ ታሪካዊ ጉዳይ ነው የሚባልበት መሰረታዊ ምክንያት ከዚህ የሚመነጭ ነው። በከተማዋ ውስጥ የሚገኘው ነባሩ የኦሮሞ ህዝብ እነዚህ መብቶች ማለትም በቋንቋው የመጠቀምና የመማር፣ ባህሉን የመንከባከብና የማሳደግ መብትና እድል ተነፍጎ የሚገኝ በመሆኑ መብቱን ለማስከበር ተጨባጭ እርምጃዎች መውሰድ እንደሚገባቸው አንዱ ማሳያ ነው። በመሆኑም በፊንፊኔ/ አዲስ አበባ ውስጥ የሚኖረው ነባር የኦሮሞ ተወላጅና ነዋሪ በኢፌዲሪ ህገ መንግስት አንቀፅ 39 ንዑስ አንቀፅ (1) እና (2) መሠረት የራስን ዕድል በራስ የመወሰን፣ በቋንቋው የመናገር፣ የመፃፍ፣ ቋንቋውን የማሳደግና የማስፋፋት እንዲሁም ታሪኩን የመንከባከብ መብት ያለው በመሆኑ ሊከበርለት ይገባል።


ከዚህም በተጨማሪም ፌዴራላዊ የአስተዳደር ሥርዓታችን እየዳበረ መምጣቱ የሕገመንግስቱን አንቀጽ 49 ንዑስ አንቀጽ 5 ሥራ ላይ ለማዋል የሚያስፈልገው ዝርዝር ሕግ ሊያካትታቸው የሚገቡ መሰረታዊ ጉዳዮችን አንጥረን እንድናወጣ ሰፊ እድልም ሰጥቶናል። ከሁሉም በላይ ደግሞ የሁለት አስርት አመታት ጉዟችን በትክክለኛ ጎዳና ላይ እንደነበር የሚያረጋግጥን እውነታ የልዩ ጥቅም ማስጠበቂያ ዝርዝር ሕጉም ሳይወጣ እንኳ የብሔራዊ ክልላዊ የሽግግር መስተዳድሮችን ለማቋቋም የወጣ አዋጅ 7/1984 አንቀፅ 15(1) (ሀ) መሰረት በፀደቀው የመጀመሪያው የኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ የሽግግር መስተዳድር ሕገ መንግስት በአዋጅ ቁጥር 2/1985 አንቀፅ 58 መሰረት ፊንፊኔ የክልሉ ዋና ከተማ ሆኖ በመወሰኑ እና ከዚያ ጊዜ ጀምሮ የክልሉ ዋና ከተማ በመሆኑ የክልሉ መንግስት በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ከተማ መስተዳድር ውስጥ ተስፋ ሰጪ ሥራዎችን አከናውኗል።


የኦሮሚያ ክልል የመንግስት መ/ቤት፣ የኦሮሞ ባህል ማዕከል እና የአፋን ኦሮሞ ት/ቤቶች የሚገነቡበትን ቦታ ከሊዝ ነፃ በማግኘት ግንባታዎች ተጀምሯል። እነዚህን የግንባታ ቦታዎች ከማግኘት ባሻገር አብሮ ለመልማትና ደህንነትን ለማስጠበቅ በትብብር ክልላችንና መስተዳድሩ እያደረጉት ያለው እንቅስቃሴ ገላጭ ሲሆን ከሽግግሩ መንግስት ምስረታ አንስቶ በአመዛኙ የመስተዳድሩ ከንቲባ በመሆን ያገለገሉ ከፍተኛ የመንግስት ኃላፊዎች የኦሮሞ ተወላጅ መሆናቸው ሕገመንግስታዊ ድጋፍ ያለውና የዚሁ መልካም ግንኙነት መገለጫ ነፀብራቅ ነው።


በሌላም በኩል ተቋማዊና ሥርዓታዊ ገፅታ ያላቸው ባይሆኑም እንኳ የህገመንግስቱን መንፈስ ሊጎዱ የሚችሉ አንዳንድ ተግባራት መከናወናቸውን ማስተዋል ከባድ አይደለም።


በተለይም የፌደራላዊና ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ባህል ግንባታ የመጀመሪያ ምዕራፍ ውስጥ ለሚገኝ ህብረተሰብ ወደመቃብር የወረዱትን የአፄዎቹና ወታደራዊው መንግስት የጉዞና የሀገር ግንባታ አሻራ የሚያስታውሱ በዚሁ በእኛ ዘመን እየተከናወኑ ያሉ ተግባራት (መሪ ሎቄን በሲኤምሲና በሰንሻይን መተካት፣ ካራን በሀያት፣ ፉሪን በጀርመን አደባባይ፣ በሻሌን በሰሚት ወዘተ በመሰሉ የባእድ ስሞች እንዲተኩ የማድረግ ተግባራት)እዚህም እዚያም ብቅ ሲሉ ማየት መራር እውነታ በመሆኑ ፈጣን እርማትን የሚሹ የአደባባይ እውነታ መሆናቸውን መገንዘብ አስፈላጊ ነው።


በከፍተኛ ደረጃ እያደገ ከመጣው የልማት እንቅስቃሴ ጋር ተያይዞ በአዲስ አበባ ዙሪያ ባሉ በግብርና ይተዳደሩ የነበሩ የኦሮሞ ተወላጆች የልማት ተነሺዎችን በተመለከተ መስተዳድሩ የሚከተለው የካሳ ስርዓትና የምትክ ቦታ መስጠት ተግባራት መኖራቸው የሚካድ ባይሆንም አጠቃላይ ሂደት በልማት ተነሺዎች ላይ የሚያሳድረው ትውልድ ተሻጋሪ ጉዳቱን ለመቀነስ ሊወሰዱ ከሚገባቸው እርምጃዎች አንፃር ሰፊ ክፍተቶች ያሉበት ነው። ነባር ተወላጆችን አስመልክቶ በአህጉርና በአለምአቀፍ ደረጃ የወጡ የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎችም [1. Art. 20 of the African Charter of Human and Peoples Rights of 1981, 2. International Human Rights, Indeginous rights, rights to self Determination] ጋር ይጋጫል። በተለይም ይህ ሂደት ከመቶ አመታት በፊት በተካሄደ የግፍ ወረራ ከነባር ነዋሪነት ወደ አናሳ ብሔርነት እየተቀየረ ለመጣው የፊንፊኔ ነባር ተወላጅ የህልውና ጉዳይም በመሆኑ መስተዳድሩ የሚከተለው የካሳ ስርዓትና የምትክ ቦታ አሰጣጥ ተግባራትን በተጨማሪ ደጋፊ የማስተካከያ እርምጃዎች የሕግ ማዕቀፍ ማበጀትን የሚሻ ጉዳይ ነው።


ለዚህ ማሳያነት ከማዕከላዊ ስታቲስቲክ ባለስልጣን በተገኘው መረጃ መሰረት በ1999 ዓ.ም በተካሄደው የህዝብና ቤት ቆጠራ ውጤት ከአዲስ አበባ ከተማ 2,739,551 ነዋሪዎች ውስጥ አማራ 1,288,895(47%)፣ ኦሮሞ 534,547(19.5%)፣ ጉራጌ 447,777 (16.3%)፣ ትግሬ 169,082(6.2%) እና ሌሎች 299,150(10.1%) ሲሆን የኦሮሞ ተወላጅ በተወለደበት መሬቱ ላይ አናሳ መሆኑ አንድ ማሳያ ነው።


ስለሆነም የኦሮሞ ህዝብ በፊንፊኔ ላይ ያለውን የታሪክና የህግ መብት የሚያረጋግጥለት ‹‹የልዩ ጥቅም›› ሥረ-ነገር በአንድ ፊት ከታሪክ መሰረት የሚነሳ የመሆኑን ያህል ሁለተኛው የመብት መነሾ የአዲስ አበባ መስተዳድር የኦሮሞ መሬት አንድ አካልና እምብርት መሆኗ እንዲሁም የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ርዕሰ ከተማም በመሆኗ ጭምር የሚመነጭ መሆኑን መረዳት ተገቢ ይሆናል። የአዲስ አበባን ነዋሪ ውሀ ሲያጠጣ የኖረው የገፈርሳ እና የለገዳዲ ውሀ በደጁ የሚያልፈው የኦሮሞ አርሶአደር ከውሀው እንዲጠቀም ለማድረግ በቂ ጥረቶች አለመደረጋቸው እና ከተማዋ ነባር የኦሮሞ አርሶ አደሮችን እያፈነቀለች ከጊዜ ወደ ጊዜ መስፋትዋ መሬት ላይ ያለው ገሃድ ሀቅ በመሆኑ ሁሌም ሀብትን ምክንያት አድርጎ ማቅረብ የሚቻል አይደለም። በፊንፊኔ/አዲስ አበባ የሚቋቋሙት ኢንዱስትሪዎች ወደ አጎራባች የኦሮሚያ አካባቢዎች የሚለቀቀውን የተበከለ ፍሳሽ ለማከም በምትኩም የተጠቃሚነትን ያህል የፊንፊኔ ባለቤትና የኦሮሞ ተወላጅ በአዲስ አበባ የመንግስት መ/ቤቶች አገልግሎትን በቋንቋው እንዲያገኝ ለማድረግ በጥቂት አጋዥ እርምጃ ቢደገፍ መልካም ይሆን ነበር።


በመሆኑም ፌደራላዊ የአስተዳደር ስርዓታችን በየጊዜው እየዳበረና ስር እየሰደደ መምጣቱን እና ህገመንግስቱን አሟልቶ ወደመሬት ለማውረድ እየተደረገ ያለው ጥረት ጠንካራ መሆኑን እንዲሁም የሁለት አስርት አመታት ጉዟችን በትክክለኛ ጎዳና ላይ እንደነበርና የዲሞክራሲ ስርዓት ግንባታ መጎልበቱን የሚያረጋግጥ በመሆኑ እና የፌደራላዊ ስርዓት ግንባታ ሂደታችን የሚያሳየው የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ላይ ያለውን ህገመንግስታዊ ልዩ ጥቅም እንዲጠበቅለት ዝርዝር ህግ በማውጣት ሊጠበቅለት የሚገባ መሆኑን ብቻ ሳይሆን ከታሪካችን የወረስነውን የተዛባ ግንኙነት ማረም የሕገ መንግስታችን ዓለማም መሆኑን ያሳያል።
በአጠቃላይ በጊዜ ሂደት የፊንፊኔ/አዲስ አበባ አስተዳደርንና የኦሮሚያ ክልልን እያስተሳሰሩ የመጡት መጠነ ሰፊ ጉዳዮች የፊንፊኔ/አዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ከኦሮሚያ ክልል የተለያየ አቅርቦት ስለሚያገኝ የሁለቱን ጥቅም ሚዛን ለመጠበቅ ሲባልና የህገ-መንግስቱን ድንጋጌ መሠረት በማድረግ የኦሮሚያ ክልል ልዩ ጥቅም እንዲጠበቅለት ማድረግ የግድ ይላል። በመሆኑም ከላይ በተዘረዘሩት ጉዳዮች መነሻ በማድረግ የኦሮሚያን ልዩ ጥቅም የሚደነግገውን ዝርዝር ህግ ማውጣት በእጅጉ አስፈላጊ እንዲሆን ያደርገዋል።

 

በአዋጁ ሊያካትታቸው የሚገባቸው ዋና ዋና ጉዳዮች

 

ከላይ በዝርዝር ከያናቸው ከፊንፊኔ መልከምድራዊ አቀማመጥና ታሪካዊ ዳራ፣ በፌዴራልና በኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ህጎችና የትምህርትና ስልጠና ፖሊሲ፣ ከዓለም አቀፍና አህጉራዊ ስምምነቶች እና ከተለያዩ ሀገራት ተሞክሮ በመነሳት የኦሮሚያ ክልል ከፊንፊኔ/አዲስ አበባ ሊከበርለት የሚገቡ ልዩ ጥቅሞች እንደሚከተለው ቀርቧል።

4.1 አስተዳደራዊ መብቶች፤
1. በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ውስጥ የጥንት ነባሪ ነዋሪ የሆነው ኦሮሞ ተወላጆች የራሱን እድል በራስ የመወሰን መብት እንዲኖረው የኦሮሞ ተወላጆች ብቻ የሚወዳደሩበት የኦሮሞ ብሔር ተወላጆች ጉባዔ እንዲቋቋም በማድረግ በከተማው ውስጥ የኦሮሞ ቋንቋ፣ ባህል፣ ታሪክ እንዲጠበቅ፣ እንክብካቤ እንዲያገኝ እንዲሁም ነባሪ የቦታ ስያሜዎች ተመልሰው እንዲያንሰራሩ በሕግ ማዕቀፎች እንዲጠበቅ የማድረግ ኃላፊነት እንዲኖረው ማድረግና የኦሮሞ ተወላጆች ነባር የከተማዋ ነዋሪ መሆናቸውን እውቅና መስጠት፣


2. የኦሮሞ ተወላጆች የፊንፊኔ ነባር ሕዝብ በመሆኑ የብሔሩ አባላት የሚወዳደሩበት 30% መቀመጫ በከተማው በየደረጃው ባሉት የአስተዳደር ምክር ቤቶች እና የሥራ አስፈፃሚው ውስጥ የኦሮሞ ተወላጅ ውክልና እንዲኖር ማድረግ፣ በከተማው መንግስታዊ አገልግሎት ሰጪ ተቋማት ውስጥ የሚሰሩ ሲቭል ሰርቫንት የኦሮሞ ተወላጆች ኮታ እንዲጠበቅ ማድረግ እንዲሁም የከተማው ካንቲባ አመራረጥ በኦሮሞ ብሔር ተወላጆች ጉባዔ አቅራቢነት በከተማው ምክር ቤት እንዲፀድቅ ማድረግ፣


3. ኦሮሚያ ከልላዊ መንግስትና የከተማ አስተዳደሩ የጋራ ምክር ቤት በማቋቋም የአዋጁን ተግባራዊነት እንዲያስፈፅሙ እንዲደረግ፣


4. በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር አማርኛ እና አፋን ኦሮሞ እኩል የስራ ቋንቋ በመሆን እንዲያገለግሉ ማድረግና በከተማው የሚገኙ የመንገድ ስሞች፣ የመንገድ ምልክቶች፣ ማስታወቂያዎች በሁለቱም ቋንቋ እንዲፃፉ ማድርግ፣


5. ፊንፊኔ/አዲስ አበባ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ዋና መቀመጫ የማድረግ መብት እንዳለው ዕውቅና የሚሰጥ ህግ እንዲደነገግ ማድረግና የተዛባ የታሪክ ግንኙነት ለማረም ፊንፊኔ ተጠሪነቷ በጣመራነት ለፌዴራል መንግስትና ለክልላዊ መንግስት እንዲሆን ማድረግ፣


6. የፊንፊኔ/አዲስ አበባ መስፋፋት በዙሪያዋ ያለውን ነባር ህዝብ ህልውና እና የኦሮሞ ህዝብ ብሔራዊ ጥቅም አደጋ ላይ የሚጥል በመሆኑ በክልሉና በከተማ አስተዳደሩ መካከል ያለው ወሰን ግን የአከላለል ለውጥ ሊኖረው ስለማይችል ከተማዋ በምንም ዓይነት ሁኔታ መስፋፋት የማይቻል መሆኑና ወሰኑም በከተማው መስተዳድርና በክልሉ መንግስት በጋራ ስምምነት ብቻ ተለይቶ የወሰን ምልክት እንደሚደረግበት በህግ ሊደነገግ ይገባል፣


7. የከተማ አስተዳደሩ የሚያወጣቸው ፖሊሲዎች፣ ስትራቴጂዎች፣ ሕጎችና ዕቅዶች የጥንት ነባሪ የኦሮሞ ተወላጆችን ጥቅሞችና ፍላጎቶች ግምት ውስጥ ያስገባና መብቶቻቸውን የሚያስከብር መሆኑን የማረጋገጥ ግዴታ እንዳለበት መደንገግና የአሮሚያ ክልላዊ መንግስትም አስተያየት ከመስጠት አልፎ መብት እንዲኖረው ማድረግና እንዲሁም ከተማውንና ክልሉን በሚያስታሳስሩ ጉዳዮች ላይ ፖሊሲዎችን፣ ስትራቴጂዎችና ህጎችን የማመንጨት ስልጣን እንዲኖረው ማድረግ፣


8)ፊንፊኔ/አዲስ አበባ የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት ዋና ከተማ በመሆኗ በኦሮሚያ የመንግስታዊና ህዝባዊ ድርጅቶች መስሪያ ቤቶች ውስጥ ወይም ጉዳዮች ላይ የሚፈፀሙ ወንጀሎች እንዲሁም በኦሮሚያ ክልል ውስጥ ወንጀል ሰርተው ወደ ፊንፊኔ/አዲስ አበባ በመምጣት የሚደበቁትን ተጠሪጣሪ ወንጀለኞች የክልሉ ፖሊስ፣ አቃቤ ህግና ፍርድ ቤቶች ያለምንም ጣልቃ ገብነት የመመመርመር፣ የመያዝና የመቅጣት መብት እንዲሆን ማድረግና በፊንፊኔ/አዲስ አበባ የተፈፀሙ ከክልሉ ጋር የተያያዙ ወንጀሎች ከፌዴራልና ከከተማ አስተዳደሩ የፍትህና የፀጥታ አካሎች በጋራ የሚሰሩበት ሁኔታ ሊኖር ይገባል።

 

4.2 የማህበራዊ አገልግሎቶች መብቶች፤
1. የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት መቀመጫ ፊንፊኔ/አዲስ አበባ በመሆኗ ለተለያዩ መንግሥታዊ፣ ሕዝባዊና የልማት ማህበሮች ቢሮዎች፣ ክልሉ ታሪካዊ፣ ባህላዊ፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ እሴቶቹን ለስብሰባ አደራሾች፣ የኮሚኒቲ ማዕከላትና ለሌሎች ሕዝባዊ አገልግሎቶች የሚውሉ ህንፃዎችና ፋሲሊቲዎች የሚገነባበት በቂ መሬት ከከተማ አስተዳደር ከሊዝ ነፃ እንዲያገኝ የሚያስችል እንዲሆን ማድረግ፣


2. የኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ሠራተኞች እና የከተማው ነዋሪ የኦሮሞ ተወላጆች በማህበር ተደራጅተው የቤት መሥሪያ መሬት (ቦታ) ከሊዝ ነፃ የማግኘት፣


3. ለኦሮሚያ ክልላዊ መንግሥት ኃላፊዎችና ሠራተኞች እንዲሁም የኦሮሞ ተወላጆች የመኖሪያ ቤት በከተማ አስተዳደሩ ከሚገነቡ የጋራ መኖሪያ ቤቶች በ15% የማግኘት ወይም የመከራየት መብት እንዲኖር ማድረግ፣


4. የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስታና የከተማው ነዋሪ የኦሮሞ ተወላጆች አደባባዮች፣ ማዕከላት፣ አዳራሾች፣ ስታዲየሞች፣ ሜዳዎች..ወዘተ አገልግሎት ሲፈልጉ ማግኘት እንደሚችሉ፣


5. በከተማው አስተዳደር ውስጥ ነዋሪ ለሆኑ የኦሮሞ ተወላጆች ልጆቻቸውን በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው በአፋን ኦሮሞ የሚያስተምሩ ት/ቤቶች በመስተዳድሩ ወጪ ትምህርት እንዲሰጥ ያደርጋል።


6. የከተማ አስተዳደሩ ከከተማው ዳሪ ላይ ለሚገኙ አርሶ አደሮች የጤና አገልግሎት በቅርብ እንዲያገኙ የጤና ተቋማትን እንዲያስፋፋ የማድረግ፣


7. የክልሉ ቢሮዎችና ሠራተኞች የሚጠቀሙባቸው የመኖሪያ ቤቶች የሚሆን የመብራት፣ ውኃ፣ ስልክና ወዘተ አገልግሎት የሚያገኙ መሆኑ፣


8. በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ዙሪያ ለሚኖረው ሕብረተሰብ ልዩ ልዩ የማህበራዊ አገልግሎቶች እንደ መንገድ፣ ትራንስፖርት፣ መብራት፣ ውኃ፣ ስልክና የመሳሰሉትን በማቅረብ የፊንፊኔ ዙሪያ ኦሮሚያ ዞን ከተሞችና የገጠር ቀበሌዎች ነዋሪዎች ተጠቃሚ እንዲሆኑ ማድረግ፣


9. የከተማ መስተዳድር ለከተማው ህዝብ የሚያቀርባቸው አገልግሎቶች በመስተዳድሩ አዋሳኝ ለሚኖረው የኦሮሚያ ክልል ሕዝብ ሊዳረሱ የሚችሉ ሲሆን ነዋሪዎቹ በተመሳሳይ ሁኔታ የአገልግሎቶቹ ተጠቃሚ የመሆን መብት እንዲኖራቸው ማድረግ፣


10.ከከተማ ጋር ተያይዞ ለሚደርሰው የሰው ሰራሽና የተፈጥሮ አደጋዎች በክልሉ ከተሞች ላይ እንዳይደርስ የመጠበቅና ከጉዳት የመከላከል ሃላፊነት እንዳለበት ማድረግ፣


11.የከተማው አስተዳድር ለከተማው ህዝብ ከሚያቀርባቸው አገልግሎቶች ጋር በተያያዙ የልማት ሥራዎችን በክልሉ መንግስት ጋር በመመካከርና በመስማማት ሊፈፅም እንደሚችል..ወዘተ መብቶችን ማስቀመጥ ይቻላል።

 

4.3 ባህላዊና ታሪካዊ መብቶች፤
1. የአዲስ አበባ ከተማ ስያሜን በሚመለከት የኦሮሞ ህዝብ በአዲስ አበባ ላይ ካለው ፍላጐትና ከሚያቀርበው ጥያቄ በመነሳት ስንመለከት በኦሮሞ ህዝብ ዘንድ ያለው ትርጉም ከፍተኛ በመሆኑ እና ካለፈው ታሪክ ጋር አያይዘን ስንመለከት የአዲስ አበባ ከተማ የመጀመሪያ ስሟ ፊንፊኔ በመሆኗ ከተማው በኦሮሞዎች የተመሰረተችና ጥንት ነባር ኦሮሞዎች የሚኖሩበትና የኦሮሞ መሬት አካል በመሆኗ የተዛበውን ታሪክ ማስተካከል የህገ መንግስታችን ዓላማም በመሆኑ የአዲስ አበባ ከተማ ኦፊሴላዊ መጠሪያ አዲስ አበባ መሆኑ ቀርቶ ወደ ነባር ጥንታዊ ስሙ ፊንፊኔ እንዲመለስ ወይም በጣምራነት በ"ፊንፊኔ/አዲስ አበባ" ስም እንዲታወቅ በሕግ እንዲደነገግ ማድረግ፣


2. በከተማ አስተዳደር ውስጥ የሚገኙ የተለያዩ ቦታዎች መጠሪያ/ስያሜዎች በጥንት ስሞቻቸው እንዲጠሩና ተዛብተው እየተጠሩ ያሉት ስሞች እንዲስተካከል ማድረግ፣


3. የኦሮሞ ሕዝብ ብሔራዊ ማንነት የሚያንፀባርቅ አሻራ በከተማው ውስጥ በቋሚነት እንዲኖር ከኦሮሞ ሕዝብ ጋር የተያያዙ ታሪካዊ ክስተቶች ወይም በኦሮሞ ብሄራዊ ጀግኖች ስም መታሰቢያዎች እንዲኖሩ የመንግስት ተቋማት ህንፃዎች፣ አደባባዮች፣ ጎዳናዎች፣ አይሮፕላን ማረፊያ እና የመሳሰሉት በስማቸው እንዲሰየሙ ማድረግ፣


4. በመንግስት ወጪ በተቋቋሙ የሬድዮና የቴሌቪዥን ማሰራጫ ጣቢያዎች ከከተማው የሚተላለፉ ፕሮግራሞች የኦሮሞ ህዝብ ብሔራዊ ማንነት ከግምት ውስጥ እንዲያስገቡ የሚያስገድድ፣


5. በፊንፊኔ/አዲስ አበባ የሚኖረው የዛሬውና መጪው ትውልድ የፊንፊኔን ታሪክ በተዛበ መልኩ ሳይሆን ኦሮሞዎች ይኖሩበት የነበረች ጥንታዊ መሬታቸው እንደነበረችና በወረራና በኃይል ተገፍተው ወደ ዳር በመገፋታቸው ቁጥራቸው እየተመናመነ መሄዱንና ወደ አናሳነት መቀየራቸውን ህዝቡ እንዲያውቅና እውቅና እንዲሰጥ ማድረግ፣


6. በመስተዳድሩ ውስጥ የሚገኙ ትምህርት ቤቶች የታሪክ ማስተማሪያ መፃሕፍት ውስጥ የኦሮሞ ህዝብ የፊንፊኔ/አዲስ አበባ የጥንት ነባር ሕዝብ አዲሱ ትውልድ እንዲገነዘብ ማድረግ፣


7. በከተማ አስተዳደሩ ውስጥ ነዋሪ የሆኑ የኦሮሞ ተወላጆች የማንነቱ ዋና መገለጫ የሆኑት ታሪኩን፣ እምነቱን፣ ቋንቋውን፣ ባህላዊ እሴቶቹን የመጠበቅ፣ የማሳደግና ስራ ላይ የማዋል መብቱ ሊከበርለት ይገባል፣ በዚህም በከተማው ውስጥ የሚገኙ ፓርኮች፣ የባህል ማዕከላት የሲኒማና ትያትር ቤቶች፣ ሙዚያሞች የኦሮሞ ባህላዊ እሴቶች፣ ቋንቋ፣ ታሪክና ወግ ጠፍተውና ደብዝዘው የሚገኙ ስለሆነ መልሰው ሊያንሰራሩበት የሚችሉ ስልቶችን በመቀየስ የድጋፍ እርጃዎችን መውሰድን የመሳሰሉትን መጥቀስ ይቻላል።

 

4.4 ኢኮኖሚያዊ መብቶች፤
1. መሬት የሀብት ማፍረያ ብቻ ሳይሀን ለነባር ህዝቦች የማንነት መገላጫ፣ ለባህል መቀጠልና በራስ ጉዳይ ላይ በራስ ለመወሰን ወሳኝ መሳሪያ ናት። መሬትና የተፈጥሮ ሀብቷ በሌሉበት የትኛውም የህብረተሰብ ክፍል ራሱን ሊያኖር ስለማይችል የሰው ልጅ ህልውናው ከመሬት ጋር የተያያዘ ነው። ስለሆነም በከተማው የሚኖረው ነባር የኦሮሞ ተወላጅ በመሬቱ ዋስትና ሊያገኝ ይገባል፣ መሬቱንም ያለ ህጋዊ አሰራር ሊያጣ አይገባም። ስለሆነም ለልማት ተነሺ መሆኑ ሲረጋገጥ በቂ ቅድመ ዝግጅት እነዲያደርጉ ማሳወቅ፣ በካሳ ግመታ ተሳታፊ እንዲሆኑ ማድረግና የወቅቱን የገበያ ዋጋ ያገናዘበ የካሳ ክፍያና ምትክ ቦታ እንዲያገኙ ማድረግ፣


2. በልማት ምክንያት የሚፈናቀሉ አርሶ አደሮች የተከፈላቸውን ካሳ በዘላቂነት መጠቀም እንዲችሉ ፕሮጀክቶችን በመቅረፅ ስራ ላይ እንዲውሉ ማድረግ፣ ራሱን ያቻለ ይህን ስራ የሚሰራ ተቋም በማቋቋም መደገፍና መከታተል፣


3. ቀደም ሲል በልማት ምክንያት ከይዞታቸው ተነስተው ለተለያዩ ማብበራዊና ኢኮኖሚያዊ ችግሮች የተጋለጡ አርሶ አደሮችና ቤተሰቦቻቸው ተገቢውን መረጃ በማሰባሰብና በማደራጀት እንዲቋቋሙ ማድረግ፣


4. መስተዳድሩ ከክልሉ ከተፈጥሮ ሀብትና ከአገልግሎቶች አቅርቦት ጋር የተያያዙ ከሚያገኘው ገቢ ውስጥ የተወሰነ % ለክልላዊ መንግስት እንዲከፍል ማድረግ ወይም ለመኖሪያ ቤት ግንባታ፣ ለኢንዱስትርና ለፋብሪካዎች የሚውሉ ጥሬ እቃዎች፣ ለመጠጥ ውሃና ሌሎች የተፈጥሮ ሀብቶች የከተማ መስተዳድሩ የሚያገኘው ከክልሉ በመሆኑ ክልሉ ግብር እንዲያስከፍል ማድረግ፣


5. በኦሮሚያ ክልል ውስጥ የሚመረቱ የአርሶ አደር ወይም ማህበራት ምርቶች ፊንፊኔ/ አዲስ አበባ ውስጥ ገበያ የሚያገኙበትን ሁኔታ ማመቻቸት፣


6. የከተማ ነዋሪ የሆነው የኦሮሞ ተወላጆች በንግድና በሌሎች ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ያላቸው የስራ መስኮች ውስጥ ተሳታፊነትና ተጠቃሚነት እንዲያድግ የድጋፍ ርምጃዎችን(affirmative actions) በመውሰድ ነባሩን የኦሮሞ ህዝብ በከተማው ከሚኖረው አብዛኛው ማህበረሰብ ጋር ፍትሃዊ የሐብት ክፍፍል እንዲኖር ሁኔታዎች የማመቻቸት ስራዎችን የመሳሰሉትን እንደ አብነት መጥቀስ ይቻላል።

 

4.5 የአካባቢ ደህንነት መብቶች፤
1. ከከተማው አስተዳደር የሚወጡ ደረቅና ፍሳሽ ቆሻሻዎች ወደ ክልሉ እንዳይለቀቁ ማድረግ፣ ተለቆ ከተገኘ በሰው፣ በእንስሳትና በተፈጥሮ አከባቢ ላይ የሚደርሰውን ጉዳትና ብክለት መተበቅና መከላከል፣ መስተዳድሩ ወደ ክልሉ በተጣሉ ወይም በፈሰሱ ቆሻሻዎች ምክንያት በሰው፣ በእንስሳት፣ በመሬት፣ በአከባቢና በአየር ብክለት ላይ ለደረሰው ጉዳት በቂ ካሳ እንዲከፍሉ ማድረግ፣


2. መስተዳድሩ ከከተማው የሚያወጣቸው ፍሳሽና ደረቅ ቆሻሻዎችን የማከም ወይም እንደገና የመጠቀም መርሃ ግብር እንዲቀይስና ይህንንም ደረጃ በደረጃ ተግባራዊ እንዲያደረግ የሚያስገድድ እና ቆሻሻ የሚያፀዱ ክሊኒኮችን በራሱ ወጪ እንዲያቋቁም ማድረግ፣


3. የቆሻሻ መጣል ተግባር ከመስተዳድሩ ክልል ውጭ ሊፈፀም የሚችለው ክልሉና መስተዳድሩ በስምምነት ባዛጋጁት መደበኛ ቦታዎ በቻ እንዲሆን የሚያስገድድ እና፣


4. በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ዙሪያ ለሚገኙት ቀበሌዎች ወንዞችና የተፈጥሮ ሀብቶች አስፈላጊውን እንክብካቤ የማድረግ ግዴታ የሚጥልበት የመሳሰሉትን መጥቀስ ይቻላል።


ስለሆነም የኦሮሚያ ክልል ከፊንፊኔ/አዲስ አበባ ልጠበቅለት የሚገባውን ልዩ መብት አዋጅ ከዚህ በላይ የተዘረዘሩትን ዋና ዋና ጉዳዮች አካቶ መዘጋጀት ይኖርበታል።

 

5. ማጠቃለያ


የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ህገ-መንግስት የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በህግ የበላይነትና በራሳቸው ፈቃድና ፍላጎት የተመሰረተ የጋራ ጥቅማቸውን መብታቸውንና ነፃነታቸውን በጋራና በደጋፊነት ለማሳደግና አንድ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ማህበረሰብ ለመገንባት ያስችላቸው ዘንድ ያፀደቁት የቃል ኪዳን ሰነድ ነው። ይህ ህገመንግስት የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ሉዓላዊ ሥልጣን መገለጫና ማረጋገጫ በመሆኑ የህጎች ሁሉ የበላይ ህግ ነው። የህገመንግስቱ የበላይነት የሚከበረውም ሕገመንግስቱን በማክበርና በማስከበር እና ለሕጉ ተገዢ በመሆን ጭምር መሆኑን በህገመንግስቱ አንቀጽ 9 ሥር ተደንግጓል።


በመሆኑም በህገመንግስቱ ዋስትና ያገኙ የብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች መብትና ነፃነትን በስራ ላይ እንዲውሉ ዝርዝር የህግ ማዕቀፍ እንዲወጣላቸው ከተደነገጉ መብቶች መሀል አንዱ የኦሮሚያ ክልል በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ላይ ያለውን ልዩ ጥቅም ነው። ይህን ልዩ ጥቅም በዝርዝር ህግ ወደመሬት ከማውረድ ጋር ተያይዞ አድማሳችንን ለማስፋት ያየናቸው የፊንፊኔ ታሪካዊ ዳራ፣ የዲሞክራሲ ሥርዓት ግንባታ ሂደታችን፣ የተለያዩ አገራት ተሞክሮዎችና ልምዶች እንዲሁም በዚህ ሰነድ ላይ በጥልቀት የተዳሰሱት ዓለም አቀፋዊና የአገራችን የሕግ መሰረቶች የኦሮሞ ብሄርና የኦሮሚያ ክልላዊ መንግስት በፊንፊኔ/አዲስ አበባ ላይ ያለውን ልዩ ጥቅም የሚከበርበት ዝርዝር ህግ መውጣት እንዳለበት የሚያስገነዝቡንና የሚያረጋግጡልን ሲሆን ይህንን የህገመንግስቱን ድንጋጌ ማክበር እና ማስከበር የኢትዮጵያ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ፈቅደውና ተስማምተው የሰጡትን ልዩ መብት ከማስከበር እና አንድ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ማህበረሰብ ከመፍጠር አኳያ የሚኖረው ፋይዳና የሚሰጠው ትርጉም ከፍተኛ መሆኑ ይታመናል። 

 

በይርጋ አበበ

ዓለም አቀፉ የፕሬስ ቀን ዛሬ ይከበራል። በዓሉ ከመከበሩ በፊትም ያለፈውን ዓመት የአገራትን የፕሬስ ነጻነት የተመለከተ ዳሰሳ እና የአገራትን ደረጃ ይፋ ያደረገው ሪፖርት ወጥቷል። እንዳለፉት ዓመታት ሁሉ ዘንድሮም የስካንዲኒቪያን አገሮች (ኖርዌይ፣ ስዊድን፣ ፊንላንድና ዴንማርክ) ከአንደኛ እስከ አራተኛ ያለውን ደረጃ ሲቆጣጠሩ ምስራቅ አፍሪካዊያኑ ኤርትራ ጂቡቲና ሱዳን ከሩቅ ምስራቆቹ ሰሜን ኮሪያ፣ ቻይና እና ቬትናም እንዲሁም ከምስራቅ አውሮፓዋ ሀያል ሩሲያ ጋር በመጨረሻዎቹ ደረጃዎች ላይ ተካተዋል። ኢትዮጵያ ደግሞ ባለፈው ዓመት ከነበረችበት 149ኛ ደረጃ አንድ ቀንሳ 150ኛ ላይ ተቀምጣለች። የፕሬስ ቀንን አስመልክቶም ከዓለም አቀፍ ሪፖርቶችና ከተለያዩ ባለሙያዎች ያሰባሰብነውን መረጃ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

ኢትዮጵያ እና ፕሬስ በ2016

በአሁኑ ወቅት የኢትዮጵያ ህዝብ ወደ 100 ሚሊዮን ይደርሳል ተብሎ ይገመታል። ይህም ማለት ኢትዮጵያን ከናይጄሪያ ቀጥሎ በአፍሪካ በሕዝብ ቁጥር ሁለተኛ ያደርጋታል ማለት ነው። በአገሪቱ መንግስት የፌዴራል የስራ ቋንቋ ለንባብ የሚበቁ የግል ጋዜጦች ቁጥር ሶስት (ሰንደቅ፣ ሪፖርተር እና አዲስ አድማስ) ብቻ ሲሆኑ በእንግሊዝኛ ቋንቋ የሚታተሙ ደግሞ አራት (ሪፖርተር፣ ካፒታል፣ ፎርቹንና ዴይሊ ሞኒተር) ናቸው። የኤሌክትሮኒክስ መገናኛ ብዙሃን ደግሞ ሁሉም በሚያስብል መልኩ የግል ራዲዮ ጣቢያዎቹ መገኛቸው አዲስ አበባ ሲሆን አብዛኞቹ ትኩረታቸው መዝናኛ እና ስፖርት ላይ ብቻ ያተኮረ ነው ሲል የብሮድካስት ባለስልጣን በቅርቡ ይፋ ባደረገው ጥናት አስታውቆ ነበር። በቅርቡ የሚቀላቀሉትን አሃዱ እና ሉሲ ራዲዮኖችን ጨምሮ እስካሁን በስራ ላይ ያሉት የግል ራዲዮ ጣቢያዎች ሸገር፣ ዛሚ እና ፋና ራዲዮም ይገኛል። 

በቴሌቪዥን በኩል ደግሞ አሃዙ ከዚህ ያነሰ መሆኑን መረጃዎች ያመለክታሉ። በመጽሔት በኩል አገሪቱ ውስጥ ምን ያህል እንደሆኑ ከብሮድካስት ባለስልጣን መረጃውን ለማግኘት ያደረግነው ሙከራ ባይሳካም ከአስር የማይበልጡ መሆናቸውን አስተያየት ሰጪዎች ተናግረዋል።

በኢትዮጵያ ስላለው የፕሬስ ደረጃ መንግስት ምን ይላል? ለሚለው ጥያቄ መልስ የሰጡት በመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጸ/ቤት የሚዲያ ዳይሬክተሩ አቶ መሃመድ ሰይድ “የህትመት ቁጥር አነሰ ለሚባለው ነገር በህግ የተቀመጠ ገደብ የለም። ሆኖም ሚዲያዎች የውስጥ አቅማቸውን እንዲያጎለብቱ በመንግስት በኩል ሊሰሩ የሚገባቸው ነገሮች እንዳሉ ተገንዝበናል” ሲሉ ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል። ነገ በሚከበረው የፕሬስ ቀን ላይም ከአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ የጋዜጠኝነት ትምህርት ቤት አስተማሪዎች በአገሪቱ ውስጥ ያለውን ተስፋና ፈተናዎች የሚዳስሱ የጥናት ውጤቶች እንደሚያቀርቡ አቶ መሃመድ ጨምረው ተናግረዋል። በውይይት መድረኩም የግልና የመንግስት መገናኛ ብዙሃን አባላት ተሳታፊ እንዲሆኑ ጥሪ ተደርጎላቸዋል ብለዋል።

 

 

የጋዜጠኞች ፍልሰትና እስር በኢትዮጵያ

አቶ መሃመድ ሰይድ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ባካሄዱት የስልክ ቃለ ምልልስ “እንደ ፍሪደም ሃውስ ያሉ ዓለም አቀፍ ተቋማቱ የሚያወጧቸው መረጃዎች በሀገራችን ካለው እውነታ ጋር አይገናኝም” ሲሉ ተናግረዋል። በአገሪቱ ያለውን የፕሬስ ደረጃ ሲገልጹም “ቅድመ ምርመራ መቅረቱን እና ማንኛውም ሰው ሃሳቡን የማራማድ እንዲሁም የማስተላለፍ መብት በህገ መንግስት መሰረታዊ እውቅና የተሰጠው ነው። መሬት ላይ ያለው እውነታም ቢሆን የሚያሳየው በአገሪቱ ሃሳብን የመግለጽና የማስተላለፍ መብት ያልተገደበ መሆኑን ነው” ብለዋል።

ዓለም አቀፉ የጥናት ውጤት ደግሞ በአገሪቱ ያለው የጋዜጠኝነት አፈና ያልተቀረፈ መሆኑን ገልጾ ለዚህ ማስረጃነትም እንደ ዞን ዘጠኝ (ZONE NINE) መንግስት መክሰሱን፣ የተወሰኑትን ከጥፋተኝነት ነጻ ቢላቸውም የተቀሩትን ግን እስካሁንም በፍርድ ሂደት ላይ መሆናቸውን ያነሳል። በድንበር የለሽ የጋዜጠኞች ቡድን ዓመታዊ ሽልማት ለመቀበል ወደ ስፍራው የሚያቀኑ የዞን ዘጠኝ አባላትንም እንዳይሄዱ መታገዳቸውን የሚገልጸው የዓለም አቀፉ የጥናት ቡድን በእስር ላይ ካሉት ጋዜጠኞች መካከልም በሽብርተኝነት ወንጀል ተከሶ የ18 ዓመት እስር የተፈረደበት እስክንድር ነጋ ዓመታዊ ሽልማት የተበረከተለት መሆኑንም ያነሳል። ጥናቱ የእስክንድርን ሽልማት ሲገልጽም ለዴሞክራሲና ነጻነት ሲባል ዋጋ እየከፈሉ ያሉ ጋዜጠኞች ሽልማት መሆኑን ነው የገለጸው።

በሌላ በኩል ደግሞ በ2016 ብቻ ወደ 20 የሚጠጉ ጋዜጠኞች በተለያዩ መንገድ ከአገር ወጥተው መጥፋታቸው ታውቋል። ከእነዚህም መካከል አብዛኞቹ የስፖርት ጋዜጠኞች ሲሆኑ ለዘገባ ሂደው ያልተመለሱ ናቸው። አንዳንዶቹን በስልክም ሆነ በማንኛውም የዘመኑ መገናኛ ዘዴ አግኝተን ለማናገር ያደረግነው ጥረት አልተሳካም፡፡ እንዲገለጽ ያልፈለጉ የተወሰኑ ጋዜጠኞች ግን በአገሪቱ ያለውን ፖለቲካዊ አለመረጋጋትና አፈናን ለመሸሽ የስፖርት ጋዜጠኝነትን መርጠው ሲሰሩ መቆየታቸውን ተናግረዋል። ወደ ውጭ አገር ለመሄድ ሲያስቡም ላለመመለስ ቀድመው እንዳሰቡበት ነው የተናገሩት። ከዚህ አስተያየተ ጋር የሚስማማ አሰተያየት የሚሰጡት ደግሞ “በአገሪቱ አብዛኛው ሰው ከመንግስት ጋር በፖለቲካ ዘገባ ምክንያት እንካ ስላንትያ ላለመግጠም ሲል በመዝናኛ እና በስፖርት ዘገባዎች ላይ ብቻ ያተኩራል” ሲሉ አቶ ሰውነት የተባሉ የአዲስ አበባ ነዋሪ ለሰንደቅ ጋዜጣ ተናግረዋል። አቶ ሰውነት አከለውም “ያም ሆኖ የስፖርት ጋዜጠኞች እንኳን ሳይቀሩ አገሪቱን ለቀው የሚሰደዱባት አገር ሆናለች” ሲሉ የችግሩን ጥልቀት ተናግረዋል።

በመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት የሚዲያ ዳይሬክተሩ አቶ መሃመድ ሰይድ ግን በዚህ አይስማሙም። አቶ መሃመድ ሃሳባቸውን ሲያቀርቡም በአገሪቱ ያለው ሁኔታ ሙሉ በሙሉ ምቹ እና አስተማማኝ ባይሆንም የተባለውን ያህል የከፋ ሁኔታ እንደለሌ ተናግረዋል። በአገር ውስጥ ያሉት መገናኛ ብዙሃንም እስካሁን ያላቸው እንቅስቃሴ መልካም የሚባል አይነት እንደሆነ የገለጹት አቶ መሃመድ “ከውጭ በሳተላይት የሚለቀቁ መገናኛ ብዙሃን ግን አፍራሽ፣ ግጭትን ፈጣሪ እና ሁከት ቀስቃሽ ናቸው” ብለዋል።

 

 

የመንግስት ክፍተቶች

በሰብአዊ መብት አያያዝና በመገናኛ ብዙሃን ነጻነት ዙሪያ ከዓለም አቀፍ ተቋማት ጋር ተስማምቶ የማያውቀው የኢትዮጵያ መንግስት ሰሞኑን የወጣውንና የፕሬስን ነጻነት የሚያመለክተውን ሪፖርትም የወደደው አይመስልም። አቶ መሃመድም በጥናቱ ላይ የመንግስት አቋምን ሲያንፀባርቁ፤ ሲናገሩ “ጥናት አቅራቢዎቹ ያለ በቂ መረጃ ነው ጥናቱን ሰራን የሚሉት” በማለት ተናግረዋል። ‘በእርግጥ’ ይላሉ አቶ መሃመድ “መንግስት የመረጃ ምንጭ በመሆኑና የግል መገናኛ ብዙሃኑን በመረጃ አሰጣጥ ላይ በስፋት የሚያሳትፍ አሰራርን በተመለከተ ድክመት እንዳለብን ተመልክተናል። በመሆኑም በቀጣይ መንግስት ትኩረት ሰጥቶ የሚሰራው የመንግስትን መረጃ ለሁሉም መገናኛ ብዙሃን በበቂ ሁኔታ ማዳረስ ይሆናል” በማለት ገልጸዋል።

ከሁለት ሳምንት በፊት የብሮድካስት ባለስልጣን ባዘጋጀው የውይይት መድረክ ላይ በአገሪቱ ውስጥ የሚገኙ የመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች የስነ ምግባርና የእውቀት ክፍተት አለባቸው ሲል ገልጾ ነበር። የብሮድካሰት ባለስልጣኑን ሃሳብ የሚጋሩት አቶ መሃመድም “በሁሉም የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የጋዜጠኝነትና የኮምዩኒኬሽን ትምህርት በስፋት እንዲሰጥ ሁኔታዎች ተመቻችተዋል። በመሆኑም በሙያውና በስነ ምግባሩ ብቁ የሆነ ባለሙያ ማፍራት ያስችለናል” በማለት ለችግሩ የተዘየደውን መፍትሔ ገልጸዋል።

እስካሁን ባለው የመንግስት አሰራር በኩል ለግል መገናኛ ብዙሃኑ መጠናከር ምን የሰራችሁት ስራ አለ? ተብለው ከሰንደቅ ጋዜጣ የተጠየቁት አቶ መሃመድ ሲመልሱ “የመንግስት መረጃዎችን ከጠቅላይ ሚኒስትሩ መግለጫ ጀምሮ እስከ ሳምንታዊው የመንግስትን አቋም የሚተነትነው የጽ/ቤታችን መግለጫ ድረስ ሁሉም የመገናኛ ብዙሃን ተቋማት እንዲያገኙ እናደርጋለን። በሁሉም የአገሪቱ ክፍሎች ተንቀሳቅሰው እንዲዘግቡ ጥበቃና ከለላ እንሰጣለን። ነገር ግን ይህን ስናደርግ በበቂ መጠን ነው እያልኩ አይደለም። ብዙ ልንሰራቸው የሚገባን ነገሮች አሉ” ብለዋል።

ዓለም አቀፉ የፕሬስ ተሟጋች ድርጅት በበኩሉ ከአቶ መሃመድ በተለየ መልኩ ነው የኢትዮጵያን መንግስት የፕሬስ አያያዝ የሚገልጸው። “ቀይዋን መስመር እስካላለፋችሁ ድረስ የፈለጋችሁትን ያህል ዝለሉ ይላል” የሚለው የተቋሙ ሪፖርት በአገሪቱ ውስጥ ከሚንቀሳቀሱ የግል የፕሬስ ውጤቶች መካከል የመንግስትን ድክመት በስፋት የሚገልጽ እንደሌለ ይህም የሆነበት ምክንያት የመንግስት አፋኝነት እንደሆነ ገልጿል።

 

 

የፕሬስ እስር ቤቶች

የዓለም አቀፉ የፕሬስ ተሟጋች ድርጅት ይፋ ባደረገው የዚህ ዓመት የአገራት ደረጃ የጋዜጠኞች “የምድር ገነት” ተብላ ኖርዌይ በቀዳሚነት የተገለጸች ሲሆን የኢሳያስ አፈወርቂ የግል ንብረት የሆነችው ኤርትራ ደግሞ “የምድር ሲዖል” ሆና ተመርጣለች። ለተወሰኑ የዓለም አቀፍ መገናኛ ብዙሃን ተቋማት ብቻ በሩን ገርበብ አድርጎ የሚከፈተው የኤርትራ መንግስት ከሌላው አምሳያው የሰሜን ኮሪያው ኪም ጁንግ ኡን በአንድ ደረጃ ብቻ ነው ያነሰው። ድሮውንም በሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶች አያያዝ ተስማሚ አይደለችም ተብላ በምዕራባዊያን የምትነቀፈው ቻይና ዘንድሮም በርካታ ጋዜጠኞችን በማሰርና በማሳደድ ተወንጅላለች። የመጨረሻዎቹን ደረጃም ለመያዝ ተገድዳለች።

በእርስር በእርስ ጦርነትና እና አሜሪካና ሶሪያ የበላይነት ለማሳየት የጦር አውድማ ያደረጓት ሶሪያ ጋዜጠኞች ከሚማረሩባቸው አገራት አንዷ ናት ያለው ሪፖርቱ የእኛ ጎረቤት ደቡብ ሱዳን ደግሞ በየጊዜው ደረጃዋ እያሽቆለቆለ ይገኛል ሲል ይፋ አድርጓል። የቪላድሚር ፑቲን አገር ሩሲያም ጋዜጠኞችን የምታሰቃይ አገር እንደሆነች ተገልጿል።

ካለፉት ዓመታት የተቋሙ ሪፖርት በተለየ መልኩ ለጋዜጠኞች የከፋች አገር ሆና የቀረበችው የጣሂር ኤርዶዋን አገር ቱርክ ነች። ከነሃሴው መፈንቅለ መንግስት በኋላ ያልተረጋጋው የኤርዶዋን መንግስት ጋዜጠኞችን በማሳደድ፣ በመወንጀልና በማፈን ተግባሩ የከፋ ሆኖ ተገኝቷል። ምንም እንኳ በጥናቱ ባይካተትም የዶናልድ ትራምፕ መንግስት ለአሜሪካ ጋዜጠኞች የማይመች ነው ያለው ሪፖርቱ በተለይ ፕሬዝዳንት ትራምፕ መገናኛ ብዙሃንን በአደባባይ በመዝለፍ ጋዜጠኞች ስራቸውን ተረጋግተው እንዳይሰሩ አድርገዋል ብሏል።¾

ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሣለኝ ሚያዝያ 11 ቀን 2009 ዓ.ም. ለአገር ውስጥ ጋዜጠኞች በጽሕፈት ቤታቸው ጋዜጣዊ መግለጫ ሰጥተዋል።  በዚህ ጋዜጣዊ መግለጫ ላይ ከሰንደቅ ጋዜጣ ለቀረበላቸው ጥያቄዎች ምላሽ ሰጥተዋል። በተለይ በዚህ ዓመት በተፈጠረው ፖለቲካዊ ቀውስ ውስጥ የገዢው ግንባር ፓርቲዎች አመራሮች መካከል መጠነ ሰፊ የመጠራጠር ፖለቲካ መራመዱን በግልጽ አምነው፣ ይፋ አድርገዋል። ስለፓርቲያቸው ጤንነትም ተጠይቀዋል። በብአዴን እና በሕወሓት መካከል ያለው የፖለቲካ አየር ምን ይመስላል ተብሎም ጥያቄ ቀርቦላቸዋል።  እንዲሁም በጋምቤላ ባለሃብቶች ላይ የተደረገው ጥናት ተአማኒነት ቀርቦላቸው ምላሽ ሰጥተዋል። በናይል ውሃ አጠቃቀም የዑጋንዳ አቋም እንዴት ይመለከቱታል ለሚለውም ጥያቄ ምላሻቸውን አቅርበዋል። የዓረብ ሀገሮች የሕዳሴውን ግድብ ማኩረፊያ እያደረጉት ነው፣ በዚህ ላይ የእርስዎ ምላሽ ምንድን ነው? ተብለው ተጠይቀዋል።  ከላይ ለቀረቡት ጥያቄዎች ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሰጡትን ምላሽ በጋዜጣዊ መግለጫው ላይ የተገኘው ፋኑኤል ክንፉ በዚህ መልክ አቅርቦታል። መልካም ንባብ። 

 

ሰንደቅ፡- ገዢው ፓርቲ በጥልቅ ተሃድሶው፣ የነበሩ ስጋቶች ተቀልብሰዋል የሚል መግለጫ አውጥቷል። በርግጥ ስጋቶቹ ተቀልብሰዋል? ዳግም የነበሩ ስጋቶች እንደማይመለሱ ገዢው ፓርቲ ምን ማረጋገጫ ይሰጠናል? ብአዴን በአብዮታዊ ዴሞክራሲ መጽሔቱ፣ አመራሮቼ እና አባሎቼ በቀውሱ ወቅት ህወሓትን ተጠራጥረውት ነበር። እንዲሁም የድርጅቱ መጽሔት አዲስ ራዕይ የፖለቲካ አመራሩ ብዥታ ውስጥና በመጠራጠር ውስጥ እንደነበሩ ያትታል። በምን ፍጥነት ነው፤ እነዚህ በአመራሩ ላይ የነበሩ አደገኛ ጥርጣሬዎች ተወግደው በማይቀለበስ ደረጃ ላይ ናቸው የሚለው ድምዳሜ ላይ የተደረሰው? በርግጥ ገዢው ፓርቲ በአሁን ሰዓት ጤነኛ ነው? በተለይ በብአዴን እና በህወሓት መካከል ያለው ፖለቲካዊ ግንኙነት እንዴት ነው የሚገለጸው?


ጠ/ሚ ኃ/ማሪያም፡- ከጥልቅ ተሃድሶ ጋር የነበሩ ስጋቶች መቀልበሳቸው እርግጥ ነው። መቀልበሳቸውን የምናረጋግጠው በሕዝባችን ላይ ካለን አመለካከት ነው እንጂ፤ ረብሻ ከሚፈጥሩ ጥቂት ኃይሎች ጋር አይደለም። ስለዚህ ማንኛውም ሂደት አስተማማኝ ነው ሊባል የሚችለው በሕዝቡ ውስጥ ካለው ሁኔታ በመረዳት ነው። እኛ በሕዝቡ አቅም እናምናለን። በሕዝቡ ሃያልነት እናምናለን። በሕዝቡ ውስጥ ያለው ሁኔታ ይህ ነገር እንዳይደገም ሊያደርግ የሚችል ሁኔታ መፈጠሩን ስለምናምን ነው። ሕዝባዊ መንግስት እንደመሆናችን መጠን፣ መነሻችንም መድረሻችንም ሕዝብ ነው። የግምገማችን መነሻም እሱ ነው እንጂ፤ ከላይ የተለያዩ ጽሁፎችን የሚያሰራጩ አካላትን መነሻ አድርገን አንገመግምም። ስለዚህ ይሄ በማይቀለበስ ደረጃ ሄዷል፣ መቀጠል አለብን የሚል ነው።


በርግጥ በዚህም ግምገማችን ላይ ያስቀመጥነው፣ የማይቀለበስ ደረጃ ላይ ይደርስ ከሆነ ያገኘነውንን እድል ወይም ተስፋ አጠናክረን መቀጠል አለብን ብለን አስቀምጠናል። እኛ ካበላሸነው ሊበላሽ ይችላል። እንዳይበላሽ የሚያደርግ ግን በጥልቀት የመታደስ ንቅናቂያችን ርግጥም ጥልቀት ያለው እንዲሆን ማድረግ የሚገባን ይሆናል ማለት ነው። በሕዝባችን እንተማመናለን፣ ስለዚህም ነው በግምገማችን ወቅት በምክር ቤቱ ስብሰባችን መጨረሻ ያስቀመጥነውም ይህንኑ ነው። ሁኔታው ግን የሚወሰነው ባስቀመጥነው የጥልቅ ተሃድሶ አቅጣጫ አጠናክረን ስንቀጥል ነው በሚል በግምገማም አስቀምጠናል። መተግበር ሲቻል ነው።


በብአዴን የፖለቲካ ጽሁፎች ውስጥ አመራሮች እርስ በእርስ እንጠራጠር ነበር የሚለው፤ ይህ ገሃድ ነው። በብሔራዊ ድርጅቶች መካከል የነበረው የአመራሮች ግንኙነት በሚፈለገው ጓዳዊ ጥንካሬ ላይ አልነበረም። የተለያዩ ጥርጣሬዎች ያሉበት መሆኑን ገምግመን ሂስ ግለሂስም አድርገን እያንዳንዱ ሰው ራሱን ሂስ አድርጓል። ስለዚህ ይህ ራሳችን በደንብ ያየንበት ጉዳይ ነው። እናም መጻፉም ትክክል ነው፤ ግምገማውም ትክክል ነው። አሁንም መጠራጠሩ ቀጥሏል የሚል ሰው ካለ፤ ምንአልባት በመረጃ ላይ የተመሰረተ ከሆነ ጥሩ ነው። በቀጣይነትም እንገመግማለን። በእኛ እምነት ግን፣ ኢሕአዴግ ም/ቤት ውስጥ ባደረግነው ግምገማ በድርጅቶቹም በአመራሮቹም መካከል ያለው ግንኙነት በእጅጉ ተሻሽሏል። አሁን አንዳችን ለአንዳችን በወንድማዊና በጓዳዊ መንፈስ ለመተቻቸት፣ የተሳሳተም ካለ ተሳስተሃል ለማለት አቅጣጫ እንዲይዝ፣ ጠንካራ የሰራ ካለ ጥሩ ሰርተሃል ብሎ ለማመስገን በሚያስችል ጥሩ ግንኙነት ተፈጥሯል። አንዳችን ለአንዳችን መስዋዕት ለመሆን የሚያስችል ግንኙነት ፈጥረናል የሚል እምነት አለን።


ይህ ዛሬ የተፈጠረ ተደርጎ መወሰድ የለበትም። በትጥቅ ትግሉም ወቅት አንዳንድ ጊዜ እንደዚህ ዓይነት መጠራጠሮች ይፈጠራሉ። ተፈጥረውም ነበር። ነገር ግን እንደዚህ ዓይነት ነገሮች አይከሰቱም ሳይሆን፣ ሲከሰቱ የምንፈታበት ግልፅ አሰራር አለ። የአሁኑ አስተማማኝ ነው የምንለው፤ ከዚህ በፊት በፈታነው መንገድ አሁንም ግልፅ ውይይት በማድረግ እና በመተማመን የሚፈታው። መተማመን ተፈጥሯል። እነዚህ በጥርጣሬ ላይ የተመሰረቱ፤ አንዳንዴም በእውነት ላይ ያልተመሰረቱ፤ መለስተኛ እውነት ያላቸውም በሆኑ ጊዜ በጥልቀት በመገምገም እና በመተማመን ነገሮችን ያሉት ክፍተቶችን በመዝጋት አብሮ መስራት ይቻላል በሚል ከመቼውም ጊዜ በላይ አንድነታችን ተጠናክሮ የወጣበት ሁኔታ አለ። የነበሩ ብዥታዎች በአብዛኛው የጠሩበት ሁኔታ ነው ያለው።


ድርጅታችሁ ጤናማ ነው? ተብሎ ለቀረበ ጥያቄ፤ ድርጅታችን እጅግ ጤናማ ነው። ድርጅቱ በባሕሉም እንደዚሁ የቀጠለ ድርጅት ነው። ማንኛውም ነገሮች ባጋጠሙን ጊዜ በግልጽና በማያሻማ ሁኔታ እያቀረብን እየገመገምን ሁኔታውን እየተረዳን በመተማመን ላይ የተመሰረተ ጉዞ የምናካሂድ ድርጅት ነን። በባሕላችን መሰረት ይህንን በማድረጋችን ለጥርጣሬ ሊጋለጥ የሚገባው ጉዳይ አይደለም። በአብዴን እና በሕወሓት መካከል ብቻ አይደለም ጥርጣሬ የተፈጠረው። ይህ ጥርጣሬ፣ በኦሕዴድ እና በሕወሓት መካከል፤ በኦሕዴድ እና በብአዴን፣ በኦሕዴድ እና በደሕዴድን መካከል ነበር። ደረጃቸው ግን ይለያያል። በአመራሮቹ መካከል መጠራጠር ነበር። የነበረውን መጠራጠር በሚገባ የፈታንበት ሁኔታ አለ ተብሎ ሊወሰድ ይገባል።


ንደቅ፡- በጋምቤላ ክልል የተደረገው የግብርና ኢንቨስትመንት ጥናት በእርስዎ አቅጣጫ ሰጪነት መደረጉ ይታወቃል። በክልሉ ልማት ላይ የተሳተፉት ባለሃብቶች በመካከላቸው አጥፊ ባለሃብቶች እንዳሉ ያምናሉ። ከተሰጠው አጠቃላይ 4.2 ቢሊዮን ብድር መካከል 3.1 ቢሊዮን ብር ለውጭ ባለሃብቶች የቀረበ ነው። ቀሪው 1.9 ቢሊዮን ብር ለ194 የሀገር ውስጥ ባለሃብቶች የቀረበ ነው። ከዚህ ውስጥም 800 ሚሊዮን ብር ለሁለት ባለሃብቶች የተሰጠ ብድር ነው። ቀሪው 1 ነጥብ 1 ቢሊዮን ብር ለ192 የሃገር ውስጥ ባለሃብቶች የተሰጠ ነው። የተሰጠውን ብድር ለሃገር ውስጥ ባለሃብቶች ቁጥር ብናካፍለው በአማካኝ የሚሰጠው ክፋይ በራሱ ትርጉም አለው። የዚህን ጥናት ትክክለኛነት ምን ያህል እውነት ነው ብለው ያምናሉ? ባለሃብቶቹም እርስዎን ለማነጋገር ተደጋጋሚ ጥረቶች ቢያደርጉም እንዳልተሳካላቸው ይገልፃሉ።


ዝግጅት ክፍላችን የተደረገውን የጥናት ሰነድ ተመልክታል። እንዲሁም በካፒታል ሆቴል በልማት ባንክ እና በባለሃብቶቹ የምክክር መድረክ ላይ ተሳታፊ ነበር። በዚህ የምክክር መድረክ ላይ፤ ባለሃብቶቹ እንዲያለሙ ከተሰጣቸው 54ሺ ሔክታር መሬት ውስጥ ከ51ሺ ሔክታር በላይ ማልማታቸውን ለባንኩ ፕሬዝደንት ሲያስረዱ፤ የልማት ባንኩ ፕሬዝደንት በበኩላቸው የተባለው መሬት መልማት፣ አለመልማቱን ትክክል ነው ወይም አይደለም የሚል ምላሽ አልሰጡም። በዚህ ነጥብ ላይ ግልጽ ምላሽ ቢሰጥበት?


ጠ/ሚ ኃ/ማሪያም፡- እንደተባለውም ሁሉም ባለሃብት ሌባ አይደለም። ሌባ አለ፤ ሌብነት ብቻ ሳይሆን ሥራ ያልሰራ አለ። ጥናቱ የተሰራው ሌብነት ላይ ብቻ አይደለም። መሬት ወስዶ፣ ብድርም ሳይወስድ ሳይሰርቅም መሬት ያላለማ አለ። በርካታ ሔክታር መሬት ወስደው ለአመታት ያላለሙ አሉ። እነዚህ እርምጃ ሊወሰድባቸው ይገባል ተብሎ የተቀመጠ ነው።


ከዚህ ባሻገር ምርጥ በሆነ ደረጃ ልማት ያለሙ ባለሃብቶች አሉ። አርባ ሁለት ተቋማት መንግስት ካስቀመጠው ግብ በጣም ርቀው ሄደው አልምተዋል። ትልልቅ ተቋሞችም ያላለሙ አሉ። እንደካራቱሪ አይነቶች አላለሙም። ስለዚህም እርምጃ እየተወሰደባቸው ነው። ትልቅም ይሁን ትንሽ ያላለማ አካል ላይ እርምጃ ይወሰዳል። ሁለተኛው፣ ልማት ውስጥ ገብተው ከእጅ አይሻል ዶማ የሆኑ አሉ። ጥናቱን አይተናል ካላችሁ፣ ዘመናዊ አርሶ አደር እንኳን በሔክታር ሰማንያ ኩንታል ያገኛል። በጋምቤላ አራት ኩንታል ነው እያለሙ ያሉት። ስለዚህ ይህ ልማት ሊባል አይችልም። እንደዚህ ዓይነት ልማት አለማን የሚሉትም፤ (አንተ) ቅድም ስታነሳ ይህንን ያህል ሔክታር ለምቷል ብልሃል። ሔክታር መልማቱ አይደለም፣ የለማው ሔክታር ምን ያህል ፍሬ አውጥቷል ነው። ፍሬ ካላወጣ የለማው ሔክታር ብዛቱ አይደለም፣ ልማት የሚባለው። ስለዚህ እነዚህ በሙሉ ናቸው በጥናቱ የተካተቱት። እነዚህ በሙሉ ገምግመን ትክክለኛ እርምጃ ወስደናል የሚል እምነት አለኝ።


በጥናቱ ውስጥ የተወሰኑ ስህተቶች ይኖራሉ ብዬ የምገምታቸው አሉ። በተለይ መሬት በቅርቡ ወሰድው፣ ጊዜ በአግባቡ ያላገኙ አካላት አሉ። በርግጥ እነሱም ቢሆኑ፣ ማልማት ነበረባቸው። ከሌሎቹ ጋር ሲወዳደሩ ቅርብ ጊዜ መሬት የወሰዱ ነገር ግን ወደ ልማት ለመግባት ትንሽ ጊዜ የሚጠይቃቸው አካላት፣ ከአካባቢ ወጣ ከማለቱ አንፃር ከመሰረተ ልማት ችግር ጋር ተገናዝቦ ጊዜ ሊሰጣቸው የሚገባ አካላት አሉ ብዬ አስባለሁ። ከዛ ውጪ ግን ጥናቱ ትክክለኛ ነው። ውሳኔውም ትክክለኛ ነው።


ሁሉም በሀገር ውስጥ ያለ ባለሃብት ጠቅላይ ሚኒስትሩን ማነጋገር የለባቸውም። መንግስት ጠቅላይ ሚኒስትር ብቻ አይደለም። በየደረጃው የመንግስት አካላት አሉ። በእኔ ጽ/ቤት ውስጥ በሚኒስትር የሚመራ የሕዝብ ቅሬታና አቤቱታ የሚያዳምጥ ጽ/ቤት አለ። ሚኒስትሩ አነጋግሯቸዋል። ስለዚህም እኔ ማነጋገር አስፈላጊ አይደለም። ጽ/ቤቱ ውስጥ ሚኒስትሩ ካነጋገረ፣ የእኔ አቋም ወስዶ ነው ያነጋገረው ማለት ነው። የእኔ ተጠሪ ሚኒስትር ስለሆነ። ሁሉም ችግር የገጠመው ጠቅላይ ሚኒስትሩን ያነጋግር ከተባለ፣ ጠ/ሚ ኃ/ማሪያም ደሣለኝ አቤቱታ ተቀባይ እንጂ ሥራ ሊሰራ አይችልም። ይህ ግልጽ ሊሆን ይገባል። እናም፣ ስህተት አይደለም፤ መንግስት ተቋም ነው። ተቋም በየደረጃው ያወያያል። እንደዚህ ዓይነት ጉዳዮች ለሚኒስትሩም መድረስ አልነበረባቸውም። ከታች ማለቅ አለባቸው። አለበለዚያ፣ ሁሉም ነገር ወደ ጠቅላይ ሚኒስትር ጽ/ቤት የሚመጡ ከሆነ፣ ሌሎች ተቋማት ሥራ አይሰሩም ማለት ነው።


ሰንደቅ፡- በዑጋንዳ ጉብኝት ማድረግዎ ይታወሳል። በዚህ ጉብኝት በጋራ ከዑጋንዳው መሪ ሙሴቬኒ ጋር በሰጣችሁት መግለጫ፣ የናይል ውሃን አጠቃቀም በተመለከተ ከግብፅ ጋር ተጨማሪ ውይይት መደረግ እንዳለበት በዑጋንዳ በኩል ተገልጿል። እኛ በዑጋንዳ መሬት ላይ ተገኝተን የናይል ውሃ አጠቃቀምን በተመለከተ የቀረበውን የCFA ሰነድ ፈርመን በፓርላማም አጸድቀናል። ዑጋንዳ ግን እስካሁን አላጸደቀችም። ዑጋንዳ ያላጸደቀችው፤ ኢትዮጵያ እና ዑጋንዳ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ በሚያራምዱት የተለያየ የጥቅም ማስጠበቅ የመስመር ልዩነት መነሻ የመጣ ክፍተት ነው ብለው ትንታኔ የሚሰጡ ባለሙያዎች አሉ።


ከዚህ አንፃር የኢትዮጵያ መንግስት አስር ዓመታትን የለፋበትን ፍትሃዊ የናይል ውሃ አጠቃቀም የማስተባበር የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ተፅዕኖ ከምን ደረጃ ላይ ይገኛል? ከግብፅ እና ከኤርትራ ወጣ ገባ የሚሉ ግፊያዎችም እየመጡ ነው። ይህንን እንዴት ያዩታል?


ጠ/ሚ ኃ/ማሪያም፡- ሲ.ኤፍ.ኤውን ሶስት ሀገሮች በፓርላማ ወስደን አጸድቀናል። ኬኒያ ወደ ፓርላማ ልካለች። ደቡብ ሱዳንም በካቢኔ አይተውት ወደ ፓርላማ ልከዋል። ከብሩንዲ ጋር ሰሞኑን ባደረግነው ግንኙነት ወደ ፓርላማ እንደሚልኩት ገልጸዋል። ስለዚህ ዑጋንዳ ብታጸድቅም፣ ባታጸድቅም ስድስት ሀገሮች እስካጸደቁ ድረስ ወደ ሥራ ይገባል። ዑጋንዳዎች ይህንን አጥተውት አይደለም።


የተፈለገው ነገር ምንድን ነው፣ ከዚህ በፊት ፕሬዚደንት ሙሴቬኒ ግብፅ በቀውስ ውስጥ በነበረችበት ጊዜ አንድ የገቡት ቃል ነበር። ታስታውሱ እንደሆነ፤ የግብፅ ፐብሊክ ዲፕሎማሲ ቡድን አባላት እኛ ጋር መጥተው ነበር። ዑጋንዳ ውስጥ፣ የግብፅ ፐብሊክ ዲፕሎማሲ በመጣ ጊዜ ፕሬዚደንት ሙሴቬኒ አንድ ቃል በሚዲያ ላይ ገብተዋል። ይኸውም፣ አዲስ የግብጽ መንግስት ተመስርቶ ከተመሰረተው መንግስት ጋር ከተወያየን በኋላ ነው፣ ሲ.ኤፍ.ኤውን ወደ ማፅደቅ የምንገባው ብለው ቃል ገብተዋል። ስለዚህ እያደረጉ ያሉት የገቡትን ቃል ላለመጣስ ከአዲሱ የግብፅ መንግስት ጋራ አንድ የውይይት መድረክ ተካሂዶ በዚያ የውይይት መድረክ ከእኛ ጋር አምነው የሚሰለፉ ከሆነ፣ እናያለን። የማይሰለፉ ከሆነ፣ ዑጋንዳ በቀጥታ ወደ ማፅደቅ ትሄዳለች የሚል ቃል ለመጠበቅ የሚያደርጉት እንቅስቃሴ እንደሆነ ገልጸውልናል።


ስለዚህ ይህንንም በአውዱ ማየት ጥሩ ነው የሚሆነው። ከዚህ አኳያ ዑጋንዳ ያለው አቋም ምን እንደሆነ ይታወቃል። ከውሃ አጠቃቀም አንፃር ፍትሃዊ የውሃ ክፍፍልና አጠቃቀም እንዲኖር የዑጋንዳ መንግስትና ሕዝብ የማያወላዳ አቋም ነው ያላቸው። የተለወጠ አቋም የለም ብለው በግልፅ ነግረውናል። ነገር ግን የገቡትን ቃል መተግበር ስላለባቸው ለመጨረሻ ጊዜ ግብፆች በዚህ አቋም መጥተው የሚሰለፍ ከሆነ እንይ፣ የማይሰለፉ ከሆነ በቀጥታ ወደ ማጽደቁ ተግባር እንገባለን ብለዋል። ስለዚህ ውስጥ አዋቂ የዲፕሎማሲ ሁኔታ በማይኖርበት ጊዜ ለተለያዩ ትንተናዎች የመጋለጥ እድሉ ይኖራል። ይህ ለምን ሆነ የሚል ጥያቄ የለኝም። ሁሉም አካል ከተለያየ መነሻዎች በመነሳት ግምገማዋችን ያደርጋል። ሀቁ ግን አሁን የተናገርኩት በመሆኑ በሂደት ዑጋንዳም ቢሆኑ ወደ ትክክለኛው አቅጣጫ ይገባሉ የሚል እምንት ነው ያለን። እምነታችንን በሒደት የምናየው ይሆናል።


ከደቡብ ሱዳን ጋር ካለን ግንኙነት ጋር የሚገናኝ አይደለም። ደቡብ ሱዳን በበኩሉ በካቢኔ አጽድቆ ወደ ፓርላማ ልኳል፤ ሁላችሁም እንደምታውቁት። በዚህ ደረጃ ብንረዳው መልካም ነው።


ሰንደቅ፡- ከሕዳሴው ግድብ ጋር በተያያዘ፣ የሳዑዲ ዓረቢያ መንግስት ከግብፅ ላይ ሁለት ደሴቶችን ለመውሰድ 17.1 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ብድር ለፕሬዝደንት አልሲሲ መንግስት ፈቅዶ ነበር። በንጉሶቹ እና በአልሲሲ መንግስት መካከል የተደረሰውን ስምምነት፣ የግብፅ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ውድቅ አድርጎታል። በዚህ የፍርድ ውሳኔ የተበሳጩት የሳዑዲ ዓረቢያ ነገስታቶች ቅሬታቸውን ለመግለጽ የሕዳሴውን ግድብ መጥተው ነው የጎበኙት።


እንዲሁም በገልፍ ካውንስል ስብሰባ ላይ የኳታሩ ኢሚር ንግግር ሲያደርጉ፣ የግብጽ ፕሬዝደንት አልሲሲ ልዑካቸውን ይዘው ስብሰባውን ረግጠው ወጥተዋል። በዚህ በአልሲሲ ተግባር የተበሳጩት የኳታሩ ኢሚር ሳምንት ባልሞላ ጊዜ ውስጥ ኢትዮጵያ ጎብኝተዋል። ጉብኝቶቹን አስመልክተን ለውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ጥያቄ ስናቀርብ፣ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲያችን ውጤት ነው ብለው ያስረዳሉ።


በእኛ በኩል (በሰንደቅ ጋዜጣ ዝግጅት ክፍል)፣ ከግብፅ መንግስት ጋር በአንድም በሌላ መልኩ የሚሻኮቱ የዓረብ ሀገሮች የህዳሴውን ግድብ ማኩረፊያ አድርገውታል። ከምንከተለው ስትራቴጂክ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ አንፃር፣ ከዚህ መሰል የዓረብ ሀገሮች ኩርፊያ ጠብ የሚልልን ነገር አለ ወይ?


ጠ/ሚ ኃ/ማሪያም፡- የኳታሩ ኢሚር ሀገራችንን ለመጎብኘት ከተወሰነ ሁለት ወር ነው። የገልፍ ሀገሮች ስብሰባ የተካሄደው በቅርቡ። በምን መልኩ ሊገናኝ እንደሚችል አይገባኝም? አንዳንድ ነገሮች በበቂ መረጃዎች ላይ ሳይመሰረቱ የሰሚ ሰሚ፣ ይሆናል በሚል የሚደረጉ ትንተናዎች የተሳሳተ መድምደሚያ ላይ ይወስዱናል። የኳታሩ ኢሚር ጉብኝትን በተመለከተ ደብዳቤ ይዞ የመጣው የኳታር የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ነው። ደብዳቤውን የሰጠኝ ለእኔ ነው። የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ኢትዮጵያን ለመጎብኘት የነገሩን ቀን ሁላችሁም ታውቃላችሁ።


ስለዚህ እንደዚህ አይነት የተሳሳተ ድምዳሜ ላይ መድረስ የለብንም። ሀገሮቹ የተለያዩ ምክንያቶች ሊኖራቸው ይችላል። እኛ በእነሱ በኩል ሆነን ልንገመግምላቸው አንችልም። የሆኖ ሆኖ ከግብፅ ጋር ስለተጣሉ ወደ ሀገራችን መጥተዋል የተባለው የተሳሳተ ነው። ለሀገራችንም የምንሰጠው ክብር በዚያው ልክ የወደቀ ይሆናል። እነዚህ የገልፉ ሀገሮች ሀገራችንን በተደጋጋሚ የሚጎበኙበት ዋናው ምክንያት ኢትዮጵያ አሁን በምታደርገው የኢኮኖሚና የአካባቢ ተፅዕኖ እንቅስቃሴ ላይ የአፍሪካ የመግቢያ ቦታችን ናት ብለው ገምግመው ነው የሚመጡት።


ለአጭር ጊዜ ፍላጎት ከግብፅ ጋር ባላቸው ጠብ አይደለም የሚመጡት። ስለዚህም ግንዛቤ መያዝ የሚገባው ሀገራችን በአሁን ሰዓት ተፈላጊ ሆናለች። ተፈላጊ በመሆኗ ወደሀገራችን የሚመጡትን በሙሉ በቁንፅል የምንገመግም ከሆነ፣ ትክክለኛ ድምዳሜ ላይ አያደርሰንም። ሀገራችን በአፍሪካ ቀንድ ላይ ሰላም በማረጋጋት ከፍተኛ ሚና የምትጫወት ሆናለች። አሁን ላይ ደግሞ ለሁለት አመት በጸጥታው ምክር ቤት ተመርጠን የገባን በመሆናችን፣ ሁሉም ይፈልገናል። ስለዚህ ከዚህ ተነስቶ የጎተተው ጉብኝት እንጂ ከግብፅ ጋራ ካላቸው ግንኙነት ምክንያት የመጣ ተደርጎ አይወሰድም።


አንድ ነገር ብነግራችሁ፣ እነዚህ አካላት በሀገራችሁ ልማት ማካሄድ እንፈልጋለን ነገር ግን ከዓባይ ውሃ ጋር የተገናኘ እንዲሆን አንፈልግም ነው፤ ያሉት። ይህንን ያሉ ወገኖች፤ በሕዳሴው ግድብ ምክንያት ነው ወደ ሀገራችን የመጡት የሚለው ምክንያት የተሳሳተ ነው። በመጀመሪያ ደረጃ የሳዑዲ ዓረቢያ መንግስት ዛሬ ብቻ ሳይሆን ድሮም ጀምሮ፣ ፍትሃዊ የሆነ የናይል ሃብት አጠቃቀም ላይ የተዛባ አመለካካት የላቸውም። የዛሬ ሁለት ዓመት በሳዑዲ ጉብኝት ባደረኩበት ወቅትም መንግሳታቸው የገለጸው ይህንኑ ነው። ከዚህ አቋማቸው በመነሳት ነው ይህንን ተግባር ያከናወኑት። በዚህ መንፈስ መረዳት ጠቃሚ ይሆናል።


በነገራችን ላይ እነዚህ መንግስታት ከሱዳንም ጋር የበለጠ የጠበቀ ወዳጅነት ነው ያላቸው። በተለይ ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ሱዳን ከሳዑዲ፣ ከኤሜሬት እና ከሌሎች የገልፍ ሀገሮች ጋር ያላት ግንኙነት በጣም ጥልቅ ነው። ስለዚህም ሱዳኖች በዚህ ግድብ ዙሪያ ያላቸውን አቋም በሚገባ ያውቃሉ። ግንኙነቱ በአጠቃላይ ግምገማ ላይ የተመሰረተ እንጂ፤ በቁንጽል በአንድ ግድብ መጎብኘት አለመጎብኘት ወይም በአንድ ስብሳባ መኮራረፍ የተደረገ ነው የሚል እምነት የለኝም። ስለዚህም በጥልቀት ማየት ጥሩ ነው የሚሆነው። ይሄ የራሱ አስተዋፅዖ ይኖረዋል፣ ሊኖረው ይችላል። ከዚህ ባሻገር ግን ጉዳዩ በጥልቀት ማየቱ ጥሩ ነው።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 21

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us