You are here:መነሻ ገፅ»ፖለቲካ

ግብር መክፈል ዘመናዊ የመንግስት ሥርዓትን ለመዘርጋት ያለው ድርሻ፤ የማይተካ ነው። ጠንካራ የግብር አሰባሰብ ሥርዓት ያለው መንግስት፣ ዜጎች ለሚያቀርባቸው ኢኮኖሚያዊ እና የማሕበራዊ ፍትህ ጥያቄዎች አፋጣኝ ምላሽ ለመስጠት መደላደሎችን ይፈጥርለታል። የዜጎችን ወቅታዊ ጥያቄዎች በአፋጣኝ መመለስ የሚችል ሥርዓተ-መንግስት፣ የተረጋጋ ፖለቲካ በአንድ ሀገር ውስጥ የመፍጠር እድሉ በጣም ሰፊ ነው።

ዘመናዊ የመንግስት ሥርዓት ባለበት ሀገር፣ ከዜጎች የሚሰበሰበውን ግብር በተጠያቂነት እና በግልጸኝነት ማስተዳደር መለያቸው ነው። ከዜጎች የሚሰበሰብ ግብር ከሕግ አግባብ ውጪ መጠቀም በሕግ የሚያስጠይቅ ብቻ ሳይሆን፣ በግብር ከፋዩ ዘንድ እንደሞራል ግሽበት የሚታይ ነው። ይህም በመሆኑ በዘመናዊ መንግስት ሥርዓት አስተዳደር ውስጥ የሚገኙ ከፍተኛ የሥርዓቱ ተሿሚዎች፣ ዜጎች ለሚከፍሉት ግብር ከበሬታ እና በቂ አገልግሎት ለመስጠት ቁርጠኛ የሚሆኑት።


ዘመናዊ የመንግስት ሥርዓት በአግባቡ ባልዘረጉ ወይም ለመዘርጋት የሚዳዱ መንግስታት፣ የተጠያቂነት እና የግልጸኝነት አሰራሮች በእነሱ በጎ ፈቃድ የሚቸር እንጂ፤ የግብር ከፋዩ ሕብረተሰብ የሚገባው መብቶች ተደርገው አይወሰዱም። ግብር ከፋዩም የተሰበሰበው ገንዘብ ከወዴት ደረሰ የሚል ጥያቄ ማንሳት አለመደም፤ እንዲለምድም አልተደረገም። የሚቀርብለትን የአስተዳዳሪዎቹን ሪፖርት አዳምጦ፣ ከመንሾካሾክ እና ከሐሜታ በላይ አያሻግረውም። ቢያሻግረውም፣ ምን እንደሚደርስበት መገመት ይከብደዋል። እንዲህ እንዲህ እያለ ጠያቂም ተጠያቂም የሌለበት ሥርዓተ መንግስት ለመመስረት ይገደዳሉ።


በኢትዮጵያ ያለውም ተጨባጭ ሁኔታ ብዙ የራቀ አይደለም። ለዚህ ጥሩ አብነት የሚሆነን የፌዴራል ዋና ኦዲተር የአቶ ገመቹ ዱቢሶ የ2007 ዓ.ም. እና የ2008 ዓ.ም ሪፖርቶች ናቸው። የዋና የኦዲተር መ/ቤቱ የኦዲት ሪፖርት ዓላማ ናቸው ተብለው የተቀመጡት፣ መንግሥታዊ ተቋማት የተመደበላቸውን ዓመታዊ በጀት ለተመደበለት ዓላማ፣ በቁጠባና በሥርዓት ተጠቅመውበታል ወይ የሚለውን ኦዲት በማድረግ እና ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት ለማድረግ መሆኑ በተደጋጋሚ ተገልጿል። እስካሁንም የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሪፖርት አድማጭ እንደሆነ ቀጥሏል። በርግጥ የፓርላማው ኮሚኒኬሽን ኋላፊ “ሪፖርቱ ከቀረበልን አንድ ወር ሳይሞላው ዝምአላችሁ ተብለን፤ መወቀስ የለብንም” የሚል ምላሽ ማቅረቡን አስታውሳለሁ። በኋላ ሲገባን፣ የፓርላማው ኮሚኒኬሽን ኃላፊው ከተቀጠሩ አንድ ወሩ ይሆናል ብለን ምላሽ አልሰጠንም።


የፌዴራል ዋና ኦዲተር የአቶ ገመቹ ዱቢሶ የ2008 ዓ.ም. በጀት አመት የኦዲት ሪፖርት እንደሚያሳየሁ፣ በ113 መ/ቤቶችና በ28 ቅርንጫፍ ጽ/ቤቶች ውስጥ ብቻ ከ 5 ነጥብ 2 ቢሊየን ብር በላይ ሳይወራረድ መገኘቱን ነው። እንዲሁም የአቶ ገመቹ በ2007 ዓ.ም. በጀት ዓመት የሒሳብ ሪፖርት እንደሚያሳየው፣ በ94 መ/ቤቶችና በአንድ ቅርንጫፍ መ/ቤት በድምሩ 2 ቢሊየን 78 ስምንት ሚሊየን 949 ሺህ 440 ብር ከ60 ሳንቲም በወቅቱ ሳይወራረድ መገኘቱን ነው።


ከአቶ ገመቹ ዱቢሶ ሪፖርት መረዳት የሚቻለው የሥርዓተ መንግስቱን የፋይናንስ ደንብ፣ ሕግና ሥርዓትን የሚጥሱ ተቋማት ቁጥር እየጨመረ መሄዱን ነው። አጨማመሩ ሲታይ ደግሞ ሥርዓተ መንግስቱ በአብይ ሙስና እያደፈ፣ የመታነቂያው ሸምቀቆ እየጠበቀለት ይመስላል። ዘመዳቸውን ከሕግ አግባብ ውጪ ቀጥረዋል ተብለው በአደባባይ ይሰቀሉ ተብሎ እንዳላየን፣ የቢሊዮን ሙሰኞች መፈልፈያ ሥርዓት መንግስት ሲፈጠር ማየት አስደንጋጭ ነው። በተለይ ከሥርዓት መንግስቱ ጋር የተጣባ ሙስና ከጅምላ ጨራሽ መሳሪያዎች እኩል አደጋ መፍጠር የሚችል ነው።


ከሁሉ በላይ የሚያሳዝነው ግን በታክስ እና በቀረጥ መልክ ከሕዝብ የሚሰበሰብ ገንዘብን በሥርዓት እና በቁጠባ ለዜጎች ማሕበራዊ ፍትህ እና ኢኮኖሚያዊ ጥያቄዎች ምላሽ ከመስጠት ይልቅ፤ በሥርዓተ መንግስት ውስጥ የተደራጁ ለኪራይ ሰብሳቢ ፖለቲካ ኢኮኖሚ ማበብ ተግተው የሚሰሩ እና የተቀራማች ቢሮክራሲን እና በአደረጃጀታቸው ለዘረጉ ኃይሎች፤ መሞሰኛ መሆኑ በጣም አንገት የሚያስደፋ ተግባር ነው።


በዚህ ጽሁፍም ማንሳት የተፈለገው በከተማችን አዲስ አበባ በገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን አዲስ የግብር ደረጃ አሰጣጥና ክለሳ የተፈጠረውን ሁኔታ ለማመላከት ነው። አንደኛው፣ ከቅሬታ አቅራቢዎች አንድ እንደማሳያ አቅርበናል። ሁለተኛ፣ የታክስ ሠራተኞች ግዴታዎችና ኃላፊነቶች ምን ይመስላል የሚለውን ከአዋጁ አስቀምጠናል። ሶስተኛ፣ በግምት የሚከናወን የታክስ ስሌት ምን ማለት ነው። አራተኛ፣የታክስ እና ይግባኝ የሚቀርብባቸው ውሳኔዎች የመጨረሻ ስለመሆናቸው ናቸው።


የጽሁፉም ዓላማ የገቢዎችና ጉምሩክ ኃላፊዎች አንዳንድ ነገሮች እንዲገነዘቡ የሚያስችል ሲሆን በግብር ከፋዩም በኩል ችግሮች ቢኖሩ እንኳን ያሉትን የህግ አግባብ ቢመለከቷቸው የተሻለ ይሆናል ለማለት ነው። ምን ጊዜም ቢሆን ትልቁን ሰላማችንን እንጂ፣ የሥርዓቱን ጠብደል ሙሰኞች በመመልከት ብቻ ሌላ አማራጭ ማየት የለብንም። አሁን በአለንብት ዘመን ውዱ ነገር፣ ሰላም ነው። መልካም ንባብ።

 

ወ/ሮ ገነትን እንደማሳያ…..


ወ/ሮ ገነት ግዛቸው በቦሌ ክፍለ ከተማ በተለምዶ ሃያ ሁለት ተብሎ በሚጠራው ሠፈር በአንድ አነስተኛ ክፍል ምግብ በማቅረብ ይተዳደራሉ። አዲሱ የገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን የግብር ክለሳ መደረጉን ተከትሎ በሃዘን እና በብስጭት ውስጥ ቆዝመው ነበር ያገኘኋቸው። የግብር ክለሳው የፈጠረባቸውን ስሜት እና ምክንያታቸውን ክለሳው የፈጠረባቸውን ለውጦች ለማዳመጥ፣ መንግስት የዘረጋው የግብር ክለሳ ጥናት እንዴት አገኙት የሚል ጥያቄ አቀረብኩላቸው


ወ/ሮ ገነት፣ “መንግስት ግብር በመሰብሰቡ ቅሬታ የለኝም። ሆኖም ግን፣ ለመኖር የሚሰራ እና ለማግኘት የሚሰራውን መለየት ያልቻለ የግብር ብይን፤ በርግጥ የመንግስት ፍላጎት ነው የሚል ጥያቄ ግን አለኝ” አሉ።


ወ/ሮ ገነት ቀጠል አድርገው፣ “ትሰማለህ፣ ሶሪያ አንድ አመት ከስምንት ወር ተቀምጬ ነው የመጣሁት። ባዶ እጄን የሀገሬን ፓስፖርት ብቻ ይዤ ነው የተመለስኩት። በሶሪያ የሚኖሩ ኢትዮጵያዊያን አዋጥተው የሰጡኝን ልብሶች እንኳን ይዤ እንዳልመጣ አሰሪዬ ከልክሎኛል፤ አንድ ልብስ ይዛ የምትሄድ ከሆነ በጥይት እግሯን አፈርሰዋለሁ እያለ ይዝትብኝ ነበር። ጭንቅላቴ ላይ በደረሰብኝ ተደጋጋሚ ድብደባ ተፈልጦ ነበር፤ ለሀገሬ የበቃሁት። አዲስ አበባ እህቴ ጋር ስደርስ፣ ትቼያቸው የሄድኩት ልብሶቼ በፌስታል ተቋጥረው ነው የጠበቁኝ። እህቴም ምንም አልነበራትም። ሁሉም ሰው ለልጆቹ ልብስ ይዞ ሲመጣ፣ አንድ ልብስ ለልጄ መሆን አለመቻሌ በወቅቱ ለከፍተኛ ሃዘን ዳርጎኝ ነበር። መንፈሴም ሞራሌም ልክ አልነበረም። ላገኝ ሄጄ፣ ያለኝን ሁሉ አጥቼ ነው የተመለስኩት። እስካሁን ይህ ሐዘን ከልቤ ሳይወጣ ራሴን ለማሸነፍ ደፋ ቀና ስል አዲስ የግብር አከፋፈል ስለተጀመረ ከደረጃ “ሐ” ወደ “ለ” አድገዋል አሉኝ። ባደረገው፣ በከፈልኳችሁ” የሚል ምላሽ ነበር የሰጠሁት።


“ዛሬ ላይ እንዴት እንደደረስኩ እንኳን የኋላ ታሪኬን የማያውቅ ሰው በዓመት 57ሺ ብር ግብር መክፈል አለብሽ ሲል በጣም የሚገርም ብቻ ሳይሆን፤ አስደንጋጭ ነው” አሉ። ወ/ሮ ገነት ቀጠል አደረጉ እና ወንድሜ ትሰማኛለህ፣ “ ሀገሬ ስገባ አማራጭ ስላልነበረኝ፣ አንድ አፍሪካ ባለቤት ያላት እህት ጋር በሀገሬ ምግብ ለማብሰል ሥራ የጀመርኩት። መቼም እግዚያብሔር ይባርካት፣ መልካም የቤት እመቤት ናት። ለአስር ዓመታት በእሷ ቤት ምግብ ሳበስል ነበር የቆየሁት። እንደሰው ልብስ ልልበስ አላልኩም፤ ጸጉሬ ልሰራ አላልኩም፤ የምትሰጠኝን ደሞዝ ለልጄ ማስተማሪያ ብቻ ነበር የማውለው። መቼም የወለደ የልጅን ነገር ያውቀዋል። አሰሪዬ ስታሰናብተኝ አንድ ማቀዝቀዣ ፍሪጅ፣ ሳህንና ብርጭቋዎች፣ የተወሰኑ ወንበሮች ስለሰጠችኝ ነበር፤ ይህንን አነስ ያለ ምግብ ቤት ለመክፈት የበቃሁት። ፈቃድም ከወጣሁ አራት ወር አይሞላኝም። በዚህ ሁኔታ ውስጥ እያለሁ ነው፤ የቀን ገቢዎ 2ሺ 400 ብር ሲሆን አመታዊ ገቢዎ ከ500 ሺህ ብር በላይ መሆኑን እንገልፃለን የሚል ደብዳቤ ከኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለስልጣን ቦሌ ክ/ከተማ አ/ግ/ከ/ቅ/ጽ/ቤት የደረሰኝ።”


“በምን አይተው ነው 58ሺ ብር የገመቱት። ኖሮኝ ቢሆን፣ ለመንግስታችን ለመክፈል ወደኋላ አልልም። መንግስት ወዴት ይወስደዋል፣ ተመልሶ ለእኛ ነው። በሶሪያ ምድር ስናፍቅ የነበረው ለሀገሬ አፈር መብቃት ብቻ ነበር። አሁን ደግሞ ሀገሬ ጠላሁኝ” …ሳግ…እምባ…ይተናነቃቸው ጀመር…በእኔም ላይ ግራ የሚያጋባ ስሜት ተፈጠረብኝ።


“አመታዊ ወጪዎትን ክፍለ ከተማው ስንት ነው የገመተልዎት?” የሚል ጥያቄ አነሳሁ። ወ/ሮ ገነትም፣ “ምንም አልነገሩኝም። በጣም ነው ያዘንኩት። ወዴት ብር ብዬ እንደምጠፋም አላውቅም። ወደሌላ ቦታ ሄጄም እንዳልሰራ ምግብ አቅራቢ ሆኜ የቋጠርኳት ትንሽ ገንዘብም ትበተናለች። የግብር ከፋይ መለያ ቁጥር ከወሰድኩ ገና አራት ወሬ ነው። እነሱ የሚሉት 57ሺ ቀርቶ 1 ሺህ ብር ባንክ አላስቀመጥኩም። የሚገርምህ ምግብ አቅርበህ ዞር ስትል በልቶ ሳይከፍል የሚሰወር ሰው ያለበት። መብራት በፈለከው ጊዜ ይጠፋል። ሥጋ ገዝተህ መብራት ሳይኖር ሲቀር ከፍሪጅ አውጥተህ ትደፋለህ። የቤት ኪራይ አከራዩ ባለህ ነው የምትከፍለው። ከፈልክ ማለት ግን አለህ ማለት አይደለም። ወደፊት ሰርተህ ለመክፈል ካለህ ጉጉት ነው የምታደርገው። ከተማ ውስጥ ቁጭ ብለህ ውሃ አስራ አምስት ብር ቀድተህ ነው የምትጠቀመው። ይህ ቅሬታ የእኔ ብቻ አይደለም። አካባቢውን ዞረህ መመልከት ብቻ በቂ ነው። እያለቀስን ነው። ከፍቶ የሰራ ሰው ብር አለው ማለት አይደለም። እኔ የምሰራው ለማግኘት ወይም ለእድገት አይደለም። የምሰራው፤ ለመኖር ነው። የሰው ፊት ሰልችቶኛል። እያለቀስን ነው። በአረብ ሀገር ያ ሁሉ ድብደባ ሲደርስብኝ አልፌዋለሁ። ሳቅ እንኳን በሀገሬ ላይ ነው የሳኩት።”

 

ከፌዴራል የታክስ አስተዳደር በአዋጅ ቁጥር 983/2008 የተወሰደ

የታክስ ሠራተኞች ግዴታዎችና ኃላፊነቶች


1. የታክስ ሠራተኞች በኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ማቋቋሚያ አዋጅ እና በኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ማቋቋሚያ አዋጅ አንቀጽ ፳ (፫) በሚሰጠው ውክልና መሠረት ከታክስ ሕጎች አፈፃፀም ሲባል የተሰጠውን ማንኛውንም ሥልጣኑን ሊሠራበት ወይም ማንኛውንም ተግባርና ኋላፊነቱን ሊወጣ ይገባል።


2. የታክስ ሠራተኛ በታክስ ሕጎች በተሰጠው ማንኛውም ሥልጣኑ የሚሠራው ወይም ማንኛውንም ተግባርና ኃላፊነቱን የሚወጣው ታማኝነትና ፍትሐዊነትን በተላበሰ መንገድ መሆን የሚገባው ቢሆን ታክስ ከፋዩንም በአክብሮት የማስተናገድ ኃላፊነት አለበት።


3. የታክስ ሠራተኛ ከሚከተሉት ጋር በተያያዘ ሕጎች የተሰጠውን ሥልጣን ሊሠራበት ወይም ኃላፊነቱን ወይም ተግባሩን ሊያከናውን አይችልም፡-

 

ሀ/ የቀረበለት ጉዳይ ከሠራተኛው የግል፣ የቤተሰብ፣ የንግድ፣ የሙያ፣ የቅጥር ወይም የፋይናንስ ግንኙነት ካለው ሰው ጋር የተገናኘ ከሆነ፡-
ለ/ በሌላ መልኩ የጥቅም ግጭት የሚያስከትል ከሆነ።

 

4. የታክስ ሠራተኛ ወይም ሥራው በቀጥታ የሚመለከተው የሚኒስቴሩ ሠራተኛ የታክስ ሂሳብ ሠራተኛ ወይም አማካሪ ወይም የታክስ ማስታወቂያ ለሚያዘጋጅ ወይም ታሱክን አስመልክቶ ምክር ለሚሰጥ ሰው የሂሳብ ሠራተኛ ወይም አማካሪ በመሆን ሊያገለግል ወይም የዚህ ሰው ተቀጣሪ እንዲሆን የቀረበለትን ሃሳብ ሊቀበል አይችልም።

 

በግምት የሚከናወን የታክስ ስሌት
1. ማንኛውም ታክስ ከፋይ ከታክስ ሕግ መሠረት በማንኛውም የታክስ ጊዜ ማቅረብ የሚገባውንም የታክስ ማስታወቂያ ያላቀረበ እንደሆነ ባለሥልጣኑ በማንኛውም ጊዜ የሚያገኘውን ማስረጃ መሠረት በማድረግ ለታክስ ጊዜው ታክስ ከፋዩ ሊከፍል የሚገባውን ታክስ በግምት (“የግምት ስሌት” ተብሎ የሚጠራ) ማስላት የሚችል ሲሆን የግምት ስሌቱ የሚከተሉትን ይመለከታል፡-


ሀ/ በፌዴራል የገቢ ግብር አዋጅ ሠንጠረዥ “ለ” ወይም “ሐ” ኪሳራን በሚመለከት የታክስ ጊዜውን የኪሳራ መጠን፣
ለ/ በተጨማሪ እሴት ታክስ አዋጅ መሠረት በግብዓት ላይ በብልጫ የተከፈለ የተጨማሪ እሴት ታክስን በሚመለከት ለታክስ ጊዜው በግብዓት ላይ በብልጫ የተከፈለውን የታክስ መጠን፣
ሐ/ በሌላ ማንኛውም ሁኔታ ዜሮ መጠንን ጨምሮ በታክስ ጊዜው ሊከፈል የሚገባውን የታክስ መጠን፣

2. ባለሥልጣኑ በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) መሠረት ታሱ በግምት ለተሰጠው ታክስ ከፋይ የሚከተሉትን ዝርዝር ነጥቦች ያካተተ የታክስ ግምት ስሌት ማስታወቂያ መስጠት አለበት።
ሀ/ እንደሁኔታው የተሰላውን የታክስ መጠን፣ ወደፊት የሚሸጋገር የኪሳራ ወይም በብልጫ የተከፈለን የግብዓት ታክስ መጠን፣
ለ/ በተሰላው ታክስ ላይ ሊከፈል የሚገባ የቅጣት መጠን ካለ፤
ሐ/ በተሰላው የታክስ መጠን ላይ ሊከፈል የሚገባ የዘገየ ክፍያ ወለድ መጠን ካለ፤
መ/ የታክስ ስሌቱ የሚመለከተውን የታክስ ጊዜ፣
ሠ/ ማስታወቂያው ከተሰጠበት ቀን ጀመሮ በ፴ (በሰላሳ) ቀናት ውስጥ ታክሱ፣ ቅጣቱ እና ወለዱ የሚከፈልበትን ቀን፣
ረ/ ቅሬታ ማቅረብ የሚችልበትን የጊዜ ገደብ ጨምሮ በታክስ ግምት ስሌቱ ላይ ቅሬታውን የሚያቀርብበትን አኳኋን።


3. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፪) መሠረት የሚሰጠው የታክስ ግምት ስሌት ማስታወቂያ ታክሱን በሚጥለው የታክስ ሕግ መሠረት በተዘጋጀው የታክስ ግምት ስሌት ሊከፈል የሚገባው ታክስ የሚከፈልበትን ጊዜ (“የመጀመሪያው የታክሰ መክፈያ ጊዜ” ተብሎ የሚጠቀስ) ሊለወጥ የማይችል ሲሆን፤ የታክስ ክፍያው በመዘግየቱ ምክንያት የሚጣል ቅጣትና ወለድ መታሰብ የሚጀምሩት ከመጀመሪያው የመክፈያ ጊዜ አንስቶ ይሆናል።


4. ይህ አንቀጽ ተፈፃሚ የሚሆነው በታክስ ስሌት ለሚሰበሰብ ታክስ ብቻ ነው።


5. ይህ አንቀጽ በባለሥልጣኑ የተዘጋጀ የታክስ ግምት ስሌት የደረሰው ማንኛውም ታክስ ከፋይ የግምት ስሌቱ የሚመለከተውን የታክስ ማስታወቂያ የማቅረብ ግዴታውን አያስቀርም።


6. በባለሥልጣኑ የተዘጋጀ የታክስ ግምት ስሌት ማስታወቂያ ለታክስ ከፋዩ ከደረሰው በኋላ ለዚያ የታክስ ጊዜ ታክስ ከፋዩ የሚያቀርበው የታክስ ማስታወቂያ ለታክስ ጊዜው እንደቀረበ በታክስ ከፋዩ የተዘጋጀ የራስ ታክስ ስሌት ማስታወቂያ ሆኖ አይቆጠርም።


7. ባለሥልጣኑ በማንኛውም ጊዜ በግምት ላይ የተመሠረተ የታክስ ስሌት ሊያዘጋጅ ይችላል።


8. ባለሥልጣኑ ለዚህ አንቀጽ አፈፃፀም የሚያግዙ መመሪያዎችን ሊያወጣ ይችላል።

 

የታክስ እና ይግባኝ የሚቀርብባቸው ውሳኔዎች


የመጨረሻ ስለመሆናቸው


1. በዚህ ክፍል በተደነገገው ሥነ ሥርዓት መሠረት ካልሆነ በስተቀር፡-
ሀ/ የታክስ ወይም ይግባኝ ሊቀርብበት የሚችል ውሳኔ ወሳኝ እና የመጨረሻ በመሆኑ በማናቸውም ሁኔታ በኮሚሽኑ ወይም በፍርድ ቤት ወይም በሌላ የዳኝነት ሥነሥርዓት ተቃውሞ ሊቀርብበት አይችልም፣
ለ/ የታክስ ስሌት ማስታወቂያ ወይም ውሳኔ ወይም በባለሥልጣኑ እንደ ታክስ ስሌት ማስታወቂያ ወይም ውሳኔ ቅጂ የተረጋገጠ ሰነድ ማቅረብ የታክስ ስሌት ማስታወቂያው ወይም ውሳኔው በአግባቡ የተሰጠ በመሆኑ እንዲሁም በታክስ ስሌት ማስታወቂያው ወይም ውሳኔው የተመለከተው የታክስ መጠን እና ሌሎች ዝርዝር ጉዳዮች ትክክለኛ ስለመሆናቸው ወሳኝ ማስረጃ ነው። እንዲሁም
ሐ/ ታክስ ከፋዩ ራሱ የሚያሰላውን ታክስ በተመለከተ ታክስ ከፋዩ ራሱ ያሳወቀበትን ዋናውን የራስ ታክስ ስሌት ማስታወቂያ ወይም በባለሥልጣኑ እንደራስ ታክስ ስሌተ ማስታወቂያው ዋናው ቅጂ የተረጋገጠ ሰነድ ማቅረብ ስለማስታወቂያው ይዘት ወሳኝ ማስረጃ ነው።


2. ባለሥልጣኑ ለታክሰ ከፋይ የታክስ ስሌት ወይም ውሳኔ ማስታወቂያ በኤሌክትሮኒክ ዘዴ በሚሰጥበት ጊዜ፣ በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) (ለ) የተመለከተው የታክስ ስሌት ማስታወቂያ ወይም ወሳኔ ቅጂ ማስታወቂያውን ወይም ውሳኔውን በመለየት እና በኤሌክትሮኒክ ዘዴ የተላለፈውን የታክስ ስሌት ማስታወቂያ ወይም ውሳኔ ዝርዝር ጉዳዮች በመግለጽ በባለሥልጣኑ የተረጋገጠን ሰነድ ይጨምራል።


3. ታክሰ ከፋይ የራስ ታክስ ስሌት ማስታወቂያ በኤሌክትሮኒክ ዘዴ በሚያቀርብበት ጊዜ፣ በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) (ሐ) የተመለከተው የራስ ታክስ ስሌት ማስታወቂያ ቅጂ ማስታወቂያውን በመለየት እና በኤሌክትሮኒክ ዘዴ የተላለፈውን የራስ ታክስ ስሌት ማስታወቂያ ዝርዝር ጉዳዮች በመግለጽ በባለሥልጣኑ የተረጋገጠን ሰነድ ይጨምራል።


4. ለዚህ አንቀጽ ዓላማ “ውሳኔ” ማለት በዚህ አዋጅ አንቀጽ ፪(፴፬) ለታክስ ውሳኔ በተሰጠው ትርጉም ሥር በፊደል ተራ (ለ)፣ (ሐ)፣ (መ)፣ (ረ)፣ (ሰ) ወይም (ሸ) የተመለከተውን ነው።

 

በታክስ ውሳኔ ላይ ስለሚቀርብ የቅሬታ ማስታወቂያ


1. በታክስ ውሳኔ ቅር የተሰኘ ታክስ ከፋይ የውሳኔውን ማስታወቂያ በደረሰው በ፳፩ (በሃያ አንድ) ቀናት ውስጥ ውሳኔው ላይ የቅሬታ ማስታወቂያ ለባለሥልጣኑ በጽሑፍ ማቅረብ ይችላል።


2. ቅሬታ የቀረበበት የታክስ ውሳኔ በተሻሻለ የታክስ ስሌት ላይ ከሆነ የታክስ ከፋዩ የተሻሻለውን የታክስ ስሌት የመቃወም መብት የመጀመሪያውን የታክስ ስሌት በመለወጥ፣ በመቀነስ ወይም በመጨመር በተደረገው ማሻሻያ ላይ ብቻ የተገደበ ይሆናል።


3. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) መሠረት በታክስ ከፋይ የቀረበ የቅሬታ ማስታወቂያ በአግባቡ እንደቀረበ የሚቆጠረው ከዚህ በታች የተዘረዘሩት ቅድመ ሁኔታዎች ሲሟሉ ብቻ ነው፡-
ሀ/ የቅሬታ ማስታወቂያው ታክስ ከፋዩ የታክስ ውሳኔውን የሚቃወምበትን ምክንያቶች፣ ታክስ ከፋዩ ውሳኔውን ለማስተካከል ሊደረጉ ይገባል ብሎ የሚያምንባቸውን ማሻሻያዎች እና እነዚህን ማሻሻያዎች ማድረግ አስፈላጊ የሆነበትን ምክንያቶች በትክክል የሚገልጽ ከሆነ፣
ለ/ ቅሬታው ከታክስ ስሌት ጋር የተገናኘ ከሆነ ታክስ ከፋዩ በታክስ ስሌቱ መሠረት መከፈል ያለበትን እና በቅሬታ ማስታወቂያው ተቃውሞ ያላቀረበበትን ታክስ የከፈለ እንደሆነ፤ እንዲሁም
ሐ/ በታክስ ውሳኔው ላይ ቅሬታ ቢኖረውም ታክሱን ከፍሎ የቅሬታ ማስታወቂያ ማቅረብን የመረጠ ከሆነ የተወሰነበት ታክስ ከከፈለ ነው።


1. ባለሥልጣኑ የቅሬታ ማስታወቂያው በአግባቡ አልቀረበም ብሎ ሲያምን ለታክስ ከፋዩ የሚከተሉትን የሚገልጽ የጽሑፍ ማስታወቂያ ወዲያውኑ ይሰጠዋል፡-

ሀ/ ቅሬታው በአግባቡ አልቀረበም የሚልባቸውን ምክንያቶች፤ እና
ለ/ ከሚከተሉት በዘገየው ጊዜ ውስጥ ታክስ ከፋዩ ቅሬታውን ካላቀረበ የቅሬታ ማቅረቢያ ጊዜ እንደሚያልፍ፡-


(1) ቅሬታው የሚመለከተው የታክስ ውሳኔ ማስታወቂያ በደረሰው በ፳፩ (በሃያ አንድ) ቀናት ውስጥ፤ ወይም
(2) በዚህ ንዑስ አንቀጽ መሠረት የሚሰጠው ማስታወቂያ በደረሰው በ፲ (በአሥር) ቀናት ውስጥ።


2. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፬) መሠረት የቅሬታ ማቅረቢያ ጊዜ ያለፈ ከሆነ ባለሥልጣኑ ይህንን የሚገልጽ የጽሁፍ ማስታወቂያ ለሚመለከተው ታክስ ከፋይ ይሰጣል።


3. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው የቅሬታ ማቅረቢያ ጊዜ ከማለፉ በፊት ታክስ ከፋዩ በታክስ ውሳኔ ላይ የቅሬታ ማስታወቂያ የሚያቀርብበት ጊዜ እንዲራዘምለት ለባለሥልጣኑ የጽሁፍ ማመልከቻ ማቅረብ ይችላል።


4. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፮) መሠረት ማመልከቻ ሲቀርብ፤ ባለሥልጣኑ፡-


ሀ/ ታክስ ከፋዩ በኢትዮጵያ ውስጥ ያልነበረ በመሆኑ፤ በህመም ምክንያት ወይም በሌላ አጥጋቢ ምክንያት በዚህ አንቀጽ ንኡስ አንቀጽ (፩) ወይም (፬) በተወሰነው ጊዜ ውስጥ የቅሬታ ማስታወቂያውን ማቅረብ አለመቻሉ፤ እና
ለ/ የቅሬታ ማስታወቂያውን ለማቅረብ በታክስ ከፋዩ በኩል ምክንያታዊ ያልሆነ መዘግየት አለመኖሩን፤
ሲያምንበት በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው የቅሬታ ማቅረቢያ ጊዜው ካበቃበት ቀን ጀምሮ ከ፲ (ከአሥር) ቀናት ላልበለተ ጊዜ ሊያራዝም ይችላል።

በቅሬታ ላይ ውሳኔ ስለመስጠት


1. ባለሥልጣኑ በዚህ አዋጅ አንቀጽ ፶፬ መሠረት በአግባቡ የቀረቡ ቅሬታዎችን በነፃነት በመመርመር በቅሬታዎቹ ላይ ለሚሰጠው ውሳኔ የውሳኔ ሃሳብ የሚያቀርብ ቋሚ የሥራ ክፍል ያቋቁማል።


2. ባለሥልጣኑ፣ ቅሬታዎች የሚታዩበትን ሥነ ሥርዓት እና ለባለሥልጣኑ የሚቀርቡ የውሳኔ ሃሳቦች የሚመሠረቱባቸውን ጉዳዮች እና የውሳኔ አሰጣጡን ሥርዓት የያዘ ዝርዝር መመሪያ ያወጣል።


3. የሥራ ክፍሉ በታክስ ስሌት ላይ የቀረበውን ቅሬታ ሲመረምር በታክስ ስሌቱ የተመለከተው የታክስ መጠን ሊጨምር ይገባል የሚል እምነት ሲኖረው፣ የሥራ ክፍሉ የታክስ ስሌቱ ለሚመለከተው የታክስ ሠራተኛ ተመልሶ እንደገና እንዲታይ የውሳኔ ሃሳብ ለባለሥልጣኑ ማቅረብ ይኖርበታል።


4. ባለሥልጣኑ በሥራ ክፍሉ የቀረበውን የውሳኔ ሃሳብ ከመረመረ በኋላ፣ የቀረበውን ቅሬታ በሙሉ ወይም በከፊል በመቀበል ወይም ውድ በማድረግ ውሳኔ የሚሰጥ ሲሆን ውሳኔውም “በቅሬታ ላይ የተሰጠ ውሳኔ” ተብሎ ይጠቀሳል።


5. ባለሥልጣኑ በቅሬታ ላይ የሰጠውን ውሳኔ ለታክስ ከፋዩ በጽሑፍ የሚያሳውቀው ሲሆን፣ በታክስ ስሌት ላይ የቀረበ ቅሬታ ከሆነ የታክስ ስሌቱን ማሻሻልን ጨምሮ ውሳኔውን ለማስፈፀም አስፈላጊ የሆኑትን እርምጃዎች ይወስዳል።


6. በቅሬታ ላይ የተሰጠ ውሳኔ ማስታወቂያ የጉዳዩን ዋና ፍሬ ነገሮች፣ ግኝቶች እና ለውሳኔው መሠረት የሆኑትን ምክንያቶች እና ለኮሚሽኑ ይግባኝ ማቅረብ እንደሚቻል የሚገልፅ መግለጫ ማካተት አለበት።


7. ታክስ ከፋዩ ቅሬታ ካቀረበበት ቀን ጀምሮ ባሉት ፻፹ (አንድ መቶ ሰማንያ) ቀናት ውስጥ ባለሥልጣኑ በቅሬታው ላይ ውሳኔ ካልሰጠ ታክስ ከፋዩ ይግባኙን ፻፹ (አንድ መቶ ሰማንያ) ቀን በተጠናቀቀ በ፴ (በሰላሳ) ቀናት ውስጥ ለታክስ ይግባኝ ኮሚሽን ማቅረብ ይችላል።

 

ለታክስ ይግባኝ ኮሚሽን ይግባኝ ስለማቅረብ


1. ይግባኝ ሊቀርብበት በሚችል ውሳኔ ላይ ቅር የተሰኘ ታክስ ከፋይ በዚህ አዋጅ አንቀጽ ፹፷ መሠረት የይግባኝ ማስታወቂያውን ለታክስ ይግባኝ ኮሚሽን ሊያቀርብ ይችላል።


2. በታክስ ስሌት ላይ ከቀረበ ቅሬታ ጋር በተገናኘ በታክስ ከፋይ ለታክስ ይግባኝ ኮሚሽን የሚቀርብ የይግባኝ ማስታወቂያ በአግባቡ ቀርቧል ሊባል የሚችለው በክርክር ላይ ያለ ታክስ ፶% (ሃምሳ በመቶ) የተከፈለ እንደሆነ ብቻ ነው።


3. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፪) “በክርክር ላይ ያለ ታክስ” ከታክሱ ጋር በተገናኘ ሊከፈል የሚገባውን ቅጣትና የዘገየ ክፍያ ወለድን አይጨምርም።


4. የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) መሠረት የይግባኝ ማስታወቂያ የሚቀርብበት ጊዜ እንዲራዘም ስለሚቀርብ ማመልከቻ መመሪያ ሊያወጣ ይችላል።

 

ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይግባኝ ስለማቅረብ


1. ለኮሚሽኑ በቀረበ የታክስ ይግባኝ ተካፋይ የነበረ ሰው ኮሚሽኑ በሰጠው ውሳኔ ቅር የተሰኘ እንደሆነ የኮሚሽኑ የውሳኔ ማስታወቂያ በደረሰው በ፴ በ(ሠላሳ) ቀናት ውስጥ የይግባኝ ማስታወቂያውን ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ሊያቀርብ ይችላል።


2. በኮሚሽኑ በታየ የታክስ ይግባኝ ላይ ተከራካሪ የነበረ ሰው በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው የይግባኝ ማቅረቢያ ጊዜ እንዲራዘምለት በጽሑፍ ማመልከቻ ሲጠይቅ የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ጊዜውን ሊያራዝመው ይችላል።


3. በታክስ ስሌት ላይ ከቀረበ ቅሬታ ጋር በተገናኘ በታክስ ከፋይ ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሚቀርብ የይግባኝ ማስታወቂያ በአግባቡ ቀርቧል ሊባል የሚችለው በክርክር ላይ ያለ ታክስ ፸፭% (ሰባ አምስት በመቶ) የተከፈለ እንደሆነ ብቻ ነው።


4. ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይግባኝ የሚቀርበው በሕግ ጉዳዮች ላይ ብቻ ሲሆን የይግባኝ ማስታወቂያውም በቀረበው ይግባኝ የሚነሱትን የሕግ ጉዳዮች መግለፅ አለበት።


5. የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ይግባኙን በማሰማት፡-


ሀ/ የኮሚሽኑን ውሳኔ ሊያጸናው፣
ለ/ የኮሚሽኑን ውሳኔ በመሻር፡-
(፩) የኮሚሽኑን ውሳኔ የሚተካ ውሳኔ ሊሰጥ፤ ወይም
(፪) ፍርድ ቤቱ በሚሰጠው መመሪያ መሠረት ጉዳዩ እንደገና እንዲታይ ለኮሚሽኑ ወይም ለባለሥልጣኑ መልሶ ሊልከው፤ ወይም
ሐ/ ይግባኙን ውድቅ ሊያደርገው፤ ወይም
መ/ ተገቢ መስሎ የታየውን ሌላ ውሳኔ ሊሰጥ፤ ይችላል።


6. በዚህ አንቀጽ ንኡስ አንቀጽ (፫) “በክርክር ላይ ያለ ታክስ” ማለት የታክስ ይግባኝ ኮሚሽኑ እንዲከፈል ውሳኔ የሰጠበት እና ታክስ ከፋዩ በይግባኝ ማስታወቂያ ቅሬታ ያቀረበበት ታክስ ሲሆን ከታክሱ ጋር በተገናኘ ሊከፈል የሚገባውን ቅጣትና የዘገየ ክፍያ ወለድን አይጨምርም።

 

ለፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ስለሚቀርብ ይግባኝ


1. ለፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በቀረበ የታክስ ይግባኝ ተካፋይ የነበረ ሰው ፍርድ ቤቱ በሰጠው ውስኔ ቅር የተሰኘ እንደሆነ የፍርድ ቤቱ የውሳኔ ማስታወቂያ በደረሰው በ፴ (በሠላሳ) ቀናት ውስጥ የይግባኝ ማስታወቂያውን ለፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሊያቀርብ ይችላል።


2. በፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በታየ የታክስ ይግባኝ ላይ ተከራካሪ የነበረ ሰው በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተመለከተው የይግባኝ ማቅረቢያ ጊዜ እንዲራዘምለት በጽሁፍ ማመልከቻ ሲጠይቅ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ጊዜውን ሊያራዝመው ይችላል።

 

የማስረዳት ኃላፊነት


በዚህ ክፍል መሠረት ከታክስ ውሳኔ ጋር በተገናኘ በሚደረግ ማንኛውም የታክስ ክርክር ሂደት የታክስ ውሳኔ ትክክል አለመሆኑን የማስረዳት ኃላፊነት የታክስ ከፋዩ ነው።

 

የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን ወይም
የፍርድ ቤትን ውሳኔ ስለመፈፀም


1. ባለሥልጣኑ የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን፣ የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ወይም የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ውሳኔ በደረሰው በ፴ (በሠላሳ) ቀናት ውስጥ የተሻሻለ የታክስ ስሌት ማስታወቂያ ለታክስ ከፋዩ መስጠትን ጨምሮ፣ ውሳኔውን ተግባራዊ ለማድረግ አስፈላጊ የሆኑ እርምጃዎችን መውሰድ አለበት።


2. በዚህ አዋጅ አንቀጽ ፳፷ ተመለከተው የተሻሻለ የታክስ ስሌት የጊዜ ገደብ የታክስ ይግባኝ ኮሚሽን ወይም የፍርድ ቤት ውሳኔን ተግባራዊ ለማድረግ በሚከናወን የታክስ ስሌት ማሻሻያ ላይ ተፈፃሚ አይሆንም። 

 

 

የአዲስ አበባ ቁጠባ ቤቶች ኢንተርፕራይዝ እና የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ኃላፊዎች የሰጡትን ጋዜጣዊ መግለጫ የሰማ ማንኛውም ሰው ሊያነሳ የሚችለው አንዱና ዋኛው ጥያቄ፣ እነዚህን ከፍተኛ የመንግስት ተቋማት የሚመሩ ኃላፊዎች የ40/60 የቤቶች ግንባታን የሚያከናውኑት በምህንድስና ሳይንስ ወይ በፖለቲካዊ መመሪያ ነው? ሚል ነው፡፡ ምክንያቱም በምህንድስና ሳይንስ ቢሆን ኖሮ፣ አንድ ሲደምር አንድ በአሜሪካን፣ በአውሮፓ፣ በኤዢያ፣ በላቲን አሜሪካ እንዲሁም በአዲስ አበባ ሁለት ነው መልሱ፡፡ በአዲስ አበባ መስተዳድር ውስጥ ግን አንድ ሲደመር አንድ በሚሰጠው ፖለቲካዊ ውሳኔ የሚወሰን እንጂ ሁለት መሆኑን ማንም ማረጋገጥ አይችልም፡፡

ለአብነት ያህል አንድ ሁለት ነጥቦች እናንሳ፡፡ ከ18 ወራት በፊት መቶ በመቶ ከቆጠቡ 11ሺ 88 ተወዳዳሪዎች መካከል፣ በሰንጋ ተራ እና በክራውን አካባቢ የተገነቡ የ40/60 የመኖሪያና የንግድ ቤቶችን በእጣ እንደሚያገኙ በአደባባይ ተገልፆ፤ በሐምሌ 1 ቀን 2009 ዓ.ም. እንዲተላለፉ ተደርጓል፡፡ የመጀመሪያው ምዝገባ ሲካሄድ፣ አንድ መኝታ ቤት 55 ካሬ ሜትር ሥፋት ያለው፤ ባለሁለት መኝታቤት 75 ካሬ ሜትር ሥፋት ያለው፣ ባለሶስት መኝታ ቤት ከ100 ካሬ ሜትር ሥፋት ያለው ነበር፡፡

ለ”ቆጣቢው” ሕብረተሰብ ሲተላለፍ፤  በምዝገባ ወቅት ባለአንድ መኝታ 55 ካሬ ሜትር የተባለው ታጥፎ፣ ወደ 124 ነጥብ 97 ካሬ ሜትር፣ ባለሁለት መኝታቤት ቀይሯል፡፡ በ75 ካሬ ሜትር ላይ ይገነባል የተባለው ባለሁለት መኝታ ቤት ታጥፎ፣ ወደ 149 ነጥብ 5 ካሬ ወደሆነ ሶስት ክፍል መኝታ ቤት ተቀይሯል፡፡ በ100 ካሬ ሜትር ታስቦ የነበረው ባለሶስት መኝታ ቤት ታጥፎ፣ ወደ 168 ነጥብ 68 ካሬ ሜትር ወደአለው ባለአራት መኝታ ቤት ተቀይሯል፡፡ የአንድ ካሬ ሜትር ክፍያም ከ3ሺ 200 ብር፣ ወደ 4ሺ 918 ብር አድጓል፡፡ በምህንድስና አዋቂዎች ተዘጋጅቷል የተባለው ንድፍ ተቀይሮ በሌላ ሲተካ፣ ውል የተሰጠው ቆጣቢው ሕብረተሰብ ፈቃዱ አልተጠየቀም፡፡ ለውጡን ተከትሎ በሚፈጠር ጭማሪ ገንዘብ የመክፈል አቅም ይኑረው፣ አይኑረው አልተጠየቀም፡፡

የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ፕሬዝደነት አቶ በቃሉ ዘለቀ እንደገለጹት ከሆነ፤ “ለቆጣቢው ሕብረተሰብ በዕጣ ከቀረቡት 972 ቤቶች መካከል 324ቱ ባለሁለት መኝታ ቤቶች፣ 324ቱ ባለሶስት መኝታ እንዲሁም 324 ባለአራት መኝታዎች ናቸው፡፡” አቶ በቃሉ ሊመልሷቸው ከሚገቡና ምላሽ ካልሰጡባቸው ጥያቄዎች (ለሕዝቡ)፣ ባለአንድ መኝታ ሲታጠፍ እና ባለአራት መኝታ ቤት ሲገነባ ለቆጣቢው ሕብረተሰብ አሳውቃችኋል? ሕብረተሰቡ በውል ተነግሮት፣ ውል አስሮ ከጀመረው ቁጠባ አንፃር እንደባንክ ደንበኛ ከውል ውጪ ስትሰሩ ከሕግ አንፃር እንዴት ያዩታል? አዲስ ነው የተባለው የዲዛይን ለውጥ ሲደረግ ከሕብረተሰቡ ጋር መክራችሁበታል? የሚሉ ሊጠቀሱ ይችላሉ፡፡

ከላይ የሰፈረውን የ”እንደልቡን ለውጥ” በገንዘብ ረገድ ያመጣውን ልዩነት እስኪ እንመልከተው፡፡ በምዝገባ ወቅት ባለሶስት መኝታ ቤት 386ሺ ብር፤ ባለሁለት መኝታ ቤት 240ሺ ብር በሙሉ ክፍያ የተፈጸመ ነው፡፡  እንዲሁም የአንድ ካሬ ሜትር ዋጋ በ3ሺ 200 ብር ስምምነት ሽያጭ የተፈጸመ ነበር፡፡ አዲስ በተደረገው ለውጥ ባለሁለት መኝታ ቤት ከ240ሺ ብር ወደ 614ሺ 602 ብር ከፍ ያለ ሲሆን፤ በተደረገው ለውጥ 347ሺ 602 ብር ጭማሪ አስከትሏል፡፡  ባለሶስት መኝታ ቤት ከ386ሺ ብር ወደ 829ሺ 568 ብር  ከፍ ያለ ሲሆን፤ በተደረገው ለውጥ 443ሺ 568 ብር ጭማሪ አስከትሏል፡፡ ይህንን ከፍተኛ መጠን ያለውን የገንዘብ ጭማሪ ከተጠቃሚው ሕብረተሰቡ ጋር ሳይመክሩበት ነው የተካሄደ ነው፡፡   

የከተማ ልማትና ቤቶች ሚኒስትር ዴኤታው አቶ ጌታቸው ኃ/ማሪያም በበኩላቸው፣ “የመጀመሪያው ዋጋ የተቀመጠው ለመነሻ እንዲሆን እንጂ ቤቱ ሳይሰራ ዋጋ አይቀመጥም” ብለዋል፡፡ አያይዘውም፣ “በምዝገባው ወቅት የተቀመጠው 3ሺ 200 ብር በካሬ ሜትር የማስተላለፊያ ዋጋ ለመመዝግብ እንደመነሻ እንዲሆን እንጂ ጭማሪ ሊኖር እንደሚችል የሚታወቅ መሆኑ ግልፅ ነው”፣ ባይ ናቸው፡፡ ሚኒስትሩ ይህን ምላሽ በሰጡበት የአንድ ካሬ ሜትር ዋጋ ከ3ሺ 200 ብር ወደ 4ሺ 918 ብር ከፍ እንዴት እንዳለ አላስረዱም፡፡

አቶ ጌታቸው ገለልተኛ የሚሏቸው ቡድኖች እነማን እንደሆኑ ባይታወቅም፣  “20 አባላት ባሉት ገለልተኛ የጥናት ቡድን አስተዳደሩ በግንባታ ያወጣው ወጪ ተመርምሮና ድጎማው ሁሉ ታስቦ የጥናቱ ውጤት ለመንግስት መቅረቡንና ውሳኔ መተላለፉንም” ተናግረዋል፡፡ “እንደጥናቱ ውጤት” ከሆነ አሉ አቶ ጌታቸው፣ “መጀመሪያውኑ 3ሺህ 200 ተብሎ የተቀመጠው የአንድ ካሬ ዋጋ በ4 ሺህ 120 ብር መቀመጥ እንደነበረበት የአጥኚዎቹ ቡድኖች አሳውቀውናል” ብለዋል፣ አቶ ጌታቸው ኃይለማርያም፡፡

የአዲስ አበባ ከንቲባ አቶ አባተ ስጦታው በበኩላቸው፣ የጋራ መከራከሪያ ነጥባቸውን ሲያጠናክሩ እንዳስቀመጡት፣ “በዕጣ የተላለፉት የ40/60 ቁጠባ ቤቶች የማስተላለፊያ ዋጋ በካሬ 4 ሺህ 918 ብር እንዲሆን መንግስት ውሳኔ አሳልፏል፡፡ እንዲሁም በጥናት ቡድኑ ውጤት መሠረት፣ የአንድ ካሬ ሜትር ማስተላለፊያ ዋጋ 5ሺህ 680 ብር ከ80 ሣንቲም ነበር፡፡ ይሁንና አስተዳደሩ ከእያንዳንዱ ካሬ ሜትር ላይ 762 ብር በመቀነስ ወይም ድጎማ በማድረግ፣ በካሬ 4 ሺህ 918 ብር እንዲሆን የመወሰኑ “አዛኝነታቸውን” ከፍ አድርገው ለቆጣቢው ሕብረተሰብ የብሥራት ዜና ተናግረዋል፡፡

አቶ አባተ አያይዘውም እንዳሉት፣ “ከጥናቱ ዋጋ ቅናሽ ያደረገውም፣ አስተዳደሩ ለዜጎቹ የገባውን ቃል  ለማክበር እና ዜጎቹ ላይ ጫና ላለማሳደር ስለሚፈልግ እንዲሁም፣ ቤቶቹ ከተባለው ጊዜ በመዘግየታቸውና የመጀመሪያዎቹ ባለዕጣዎች በመሆናቸው ነው፤” ሲሉ ለሕዝብ ያላቸውን ተቆርቋሪነት ሊያንጸባርቁ ሞክረዋል፡፡

የአዲስ አበባ የቤቶች ልማት ኢንተርፕራይዝ ዋና ሥራ አስፈጻሚ አቶ ኃይሉ ቀነአ የዋጋ ጭማሪ እንዴት እንደተፈጠረ ሲያብራሩ፣ “የንድፍ ለውጥ ሲመጣ የተከተለው የቤቶች ስፋት መጨመር እንዲሁም ከፒቪሲ መስኮት ወደ አልሙኒየም፣ ከኤጋሺት የጣሪያ ክዳን ወደ ሲሚንቶና ጠጠር ውህደት ክዳን መለወጥ እና የመዋቅራዊ ንድፍ ለውጥ መደረጉም የዋጋ ጭማሪ እንዳስከተለ” አስቀምጠዋል፡፡ ሆኖም አቶ ኃይሉ፣ ዋጋ ለማስተካከል ኔጌቲቪ ቦታዎችን ወደ ፓዘቲቭ ቦታዎች በመቀየር ተጠቃሚው ላይ ጫና ማድረስ አለማድረሳቸውን በግልፅ አላስቀመጡም፡፡

አያይዘውም፣ “ባለሁለት መኝታ ቀድሞ የተያዘለት ስፋት 75 ካሬ ሜትር ነበር፡፡ አሁን ለባለአንድ የታሰበው ነው ወደ ባለሁለት መኝታነት ከፍ ብሎ የመጣው፡፡ ያም ሆኖ 124 ካሬ ሆኗል፡፡ 75 ካሬው ቀድሞ በተቀመጠለት መነሻ ዋጋ (3ሺህ 200 ብር) ሲሰላ፣ መቶ በመቶ ቆጥበው ለዛሬው ውድድር የተዘጋጁት ተመዝጋቢዎች እያንዳንዳቸው 240 ሺህ ብር ከፍለዋል፡፡ በዚህ ዋጋ ቤታቸውን ለመረከብም የተዘጋጁ ነበሩ፡፡” ይሁንና አሉ አቶ ኃይሉ፤ “ባለ ሁለት መኝታው አሁን ከፍ ብሎ 124 ነጥብ 97 ካሬ ደርሷል፡፡ በአዲሱ የማስተላለፊያ ዋጋ 4 ሺህ 918 ብር ስናሰላው የቤቱ ዋጋ ወደ 614 ሺህ 602 ብር ከ46 ሳንቲም ያሻቅባል፡፡ ይህም የቤት ዕድለኞቹ ቤቱን ለማግኘት ቀድመው ከከፈሉት ተጨማሪ 374 ሺህ 602 ሳንቲም ይጠየቃሉ በማለት፤” የአቶ አባተ ስጦታውን፣ የአዛኝ ቂቤ አንጓች ምላሽ አፈር በአፈር አድርገውታል፡፡

ለሕብረተሰቡ ከተገባው የውል ክፍያና የማስተላለፊያ ወጪ ልዩነት አንፃር፣ ሕብረተሰቡን ሳያናግሩ በተለይ ከመቶ ፐርሰንት በላይ ጭማሪ ማድረግ፣ በአሰራር የተለመደ አይደለም፡፡ በኮንስትራክሽን ሥራዎች፣ ደንበኛውን ሳይጠሩ ከሁለት በመቶ እስከ አምስት በመቶ ክለሳ ማድረግ የተለመደ አሰራር ነው፡፡ እነ “እንደልቡ” ግን በሰጡት መግለጫ ላይ፣ “ቀድሞ በውሉና መመሪያው ላይ የዋጋ ጭማሪ ምክንያታዊ በሆነ አግባብ ሊኖር እንደሚችል መቀመጡን” ለመከራከሪያ ነጥባቸው ማፅኛ አድርገው አቅርበዋል፡፡

 እነዚህ ኃላፊዎች ጨምረውም፣ “በባለአራት መኝታዎች ላይ፣ ዋጋ ከብዶኛል የሚሉ ካሉ አስተዳደሩ በሁለተኛው እና በሌላ ዙር ደግመው በእጣ እንዲካፈሉ እንደሚያደርግ ገልፀው፣ ባለአራት መኝታዎቹን የሚፈልጓቸው ተመዝጋቢዎች ካሉ ቅድሚያ ለመስጠት በሚል እንጂ መጀመሪያውኑም ተመዝጋቢ ስለሌለባቸው መስተዳድሩ መረከብ ይችል እንደ ነበር አስረድተዋል፡፡ እንዲሁም፣ “ቅድሚያ ለቤት ፈላጊ ዜጎች በሚል ቅን ሃሳብ መነሻ መሆኑን” አንስተው አዛኝነታቸውን ለሕብረተሰቡ ሊያቋድሱ ሞክረው ነበር፡፡ የሚገርመው በሕብረተሰቡ ገንዘብ በውል ያልሰፈረ ቤት መገንባታቸው ሳያሳፍራቸው፣ ባለአራት መኝታ ቤት የዕጣ ውድድር ላይ እንዲሳተፉ የተደረጉት ቅድሚያ ለቤት ፈላጊ ዜጎች በሚል “ቅን ሃሳብ” ነው እያሉ፣ ሕብረተሰቡ በቆጠበው ገንዘብ እና ሞራል ላይ የሚያላግጡ፣ የማይመጥኑትን ኅብረተሰብ የሚመሩ መስተዳድርና የገንዘብ ተቋማት ማየት እንዴት እንደሚያሳዝን ማን በነገራቸው?

የአዲስ አበባ ቤቶች ልማትና አስተዳደር ቢሮ ኃላፊ አቶ ዋለልኝ ለመንግሰት ሠራተኞች ቅድሚያ መሰጠቱን ከፍ ባለ ድምጽ እንዲህ ነበር ያሉት፣ “በዛሬው 972 ቤቶች እጣ ላይ 20 በመቶ የመንግስት ሠራተኞች ቅድሚያ የሚሰጣቸው ይሆናል፡፡ ….አስተዳደሩ በእነዚህ ቤቶች ላይ ከ725 ሚሊዮን ብር በላይ ደጉሟል፤” ነበር ያሉት፡፡ አንደኛ፣ ቁጠባ ከጀመረው ሕብረተሰብ ከተወጣጡ ወገኖች የተሳተፉበት ጥናት ሳይቀርብ፣ በቃሉ የማይገኝ አስተዳደር 725 ሚሊዮን ብር ድጎማ አድርጊያለሁ፤ ማንም አይቀበለውም፡፡ ስለመደረጉም ምንም ማረጋገጫ የለውም፡፡ የመንግስት ሠራተኛውን በተመለከተ አቶ ዋለልኝ ሊመልሱት የሚገባው፣ የትኛው ሠራተኛ ነው፣ መቶ በመቶ የከፈለውን ክፍያ ከመቶ እጥፍ በላይ ተጨማሪ ዋጋ ተጠይቆ፣ አቀረብንልህ የምትሉትን ሃያ በመቶ የእጣ ውድድር እድል ተከፍቶልኋል ሲባል፣ በደስታ እና በፍቅር የሚቀበለው? ወይ የመንግስት ሠራተኛ ከሚሰራበት መስሪያቤት ጋር በተያያዘ ገቢው ይለያይ ይሆን?

የሥራ ኃላፊዎቹ አሰራራችሁ፣ የ40/60 ቤቶች ግንባታ ላይ የተሳተፈውን ሕብረተሰብ ተስፋ የሚያስቆርጥ ነው ተብለው ቢጠየቁም፣ አይናቸውን በጨው አጥበው፣ “ከ164 ሺህ ገደማዎቹ ተመዝጋቢዎች መካከል፣ 140 ሺህዎቹ ቁጠባቸውን አጠናክረው መቀጠላቸውን አውስተው፤” ምላሽ የሰጡት፡፡ የተንጠባጠቡት 24ሺ ዜጎች ግን ለእነሱ ምናቸውም አይደሉም፡፡ በቀጣይ ደግሞ አሁን ከፈጸሙት ምክንያታዊ ያልሆነ፣ አሰራር እና ጭማሪ ሳቢያ ምን ያህሉ ከዚህ የ40/60 የቤቶች ግንባታ ፕሮግራም ውጪ ራሱን እንደሚያደርግ በጊዜ ሂደት የሚታይ ነው፡፡

እነዚህ የ”አደባባይ ጉዶች” እንዲህም ሲሉ ራሳቸውን በአደባባይ ወንጅለዋል፣ “ባለ አራት መኝታ ቤቶች ያለእቅድ መምጣታቸውን መነሻ በማድረግ፣ የመንግስት ቤቶች ኤጀንሲ (የአሁኑ የቤቶች ኮርፖሬሽን) ቤቶቹ እንዲሰጡት ጠይቆ እንደነበር” በምክትል ከንቲባው በአቶ አባተ ስጦታው በኩል ያለሃፍረት ተናግረዋል፡፡ ልብ ያለው ልብ ይበል፣ “ባለ አራት መኝታ ቤቶች ያለ እቅድ መምጣታቸውን”  ነው ያሉት ምክትል ከንቲባው፤ በቁጠባ ፕሮግራም የታቀፈው ሕብረተሰብ ከመሠረታዊ ፍጆታዎቹ ሳይቀር ሳስቶ  ሳያምርበት ሳያጌጥ ያስቀመጠው ገንዘብ በአዲስ አበባ አስተዳደር “ያለዕቅድ የቆጠበው ገንዘብ ይረጭበታል”፡፡ ለምን እንኳን ቢልም፣ መክፈል ካቻልክ በቀጣይ ዙር ጠብቅ፤ አቅም ያላቸው ይወስዱታል፤ እያሉ ያላግጡበታል፤ በገዛ ገንዘቡ፡፡ ወዴትስ አቤት ይላል፤ በሕግ የበላይነት የማይዳኙ የዛሬ ጊዜ ባለሟሎች ሁሉም በእጃቸው ሆኖ እየተሰማቸው ነው፡፡ ትልልቹም ደከማቸው፤ ለግምገማ ቢያስቀምጧቸው በዘረጉት የኔትዎርክ መረብ ተመልሰው ኃላፊ ሆነው ብቅ ይሉባቸዋል፡፡ እንዳይታገሏቸው የኔትዎርኩን መረብ ያጋፍጧቸዋል፡፡ ቀጣዩ ጥያቄ ማን ይታገላቸው? የሚለው ብቻ ነው፡፡       

በርግጥ እውነታቸውን ከሆነ፣ አንድ ጥሩ ነገር ተናግረዋል፣ ከሕጋዊ እጣ አወጣጥ ሥነሥርዓት ውጪ “ለባለስልጣኖች አንድም ቤት ለማንም አልተሰጠም” ሲሉ ምክትል ከንቲባው ገልጸዋል፡፡ አቶ በቃሉ በበኩላቸው፣ “972ቱንም ቤቶች ቆጥረው እንደተረከቡና በምንም አይነት ውሳኔ አንድም ቤት ለማንም እንዳልተሰጠ” አረጋግጠዋል፡፡

ንግሥት በ2009 ዓ.ም. በጀት፣ 18ሺ 496 ቤቶችን ሰርቶ ለተጠቃሚዎች እንደሚያስተላልፍ ያሳወቀ ቢሆንም፣ ከፈላጊው ብዛት አኳያ ጠብ ያለ ነገር እስካሁን የለም፡፡ አጥጋቢም ባይሆን፣ ሐምሌ 1 ቀን 2009 ዓ.ም.  የአዲስ አበባ ቁጠባ ቤቶች ኢንተርፕራይዝ የገነባቸውን የ40/60 ቤቶች  በይፋ ለ”እድለኞች” አስተላልፏል፡፡ የተላለፉት ቤቶች ጠቅላላ ብዛት 1 ሺ 292 ሲሆኑ፣  ከእነዚህ ውስጥ 972 የመኖሪያ ቤቶች ሲሆኑ ቀሪዎቹ የንግድ ቤቶች ናቸው ተብሏል፡፡

 -    ወደ መፍትሄው ከመሄዳችን በፊት ካለፈው ስህተታችን መማር አለብን

 

ከአክሰስ ሪል እስቴት በስማቸው ቤት የገዙ ደንበኞች

 

 

በአክሰስ ሪል እስቴት በቅርቡ በአቶ ኤርሚያስ ጠቅል አመልጋ የቀድሞ የቦርድ ሊቀመንበር በተሰጠው መግለጫ እና ከዚህ መግለጫ በኋላ የቤት ገዥ አብይ ኮሚቴ እና አሁን በሥራ ላይ ያለው የአክሰስ ሪል እስቴት የዲሬክተሮች ቦርድ በጋራ በሰጡት መግለጫ ላይ እኛ ቤት ገዥዎች የምንለው አለ። በቅድሚያ የቤት ገዥ አብይ ኮሚቴ እና የዲሬክተሮች ቦርድ በጋራ የሰጡበት መግለጫ ተመሳሳይ ባሕርያቸውን የሚያሳይ ነው።

 

ይኸውም አሁን በሥራ ላይ ያለው ቦርድ ምንጩ ከአክሰስ Share Holders ሲሆን፤ ለተመረጠበት ዓላማ በጠንካራ ጐኑ የቆመ አይመስልም። ከዚህም በመነሳት የአክሰስ ሪል እስቴት ኩባንያ መብቱንም ግዴታውንም በእኩል ለማስጠበቅ ገለልተኛ እና ጠንካራ በሕጋዊ መንገድ የተመረጠ ቦርድ እንደሚያስፈልገው አሻሚ አይደለም። አሁን ካሉት የዳሬክተሮች ቦርድ መካከል ሁለት ሦስተኛው በሚሊዮኖች በሚቆጠር ገንዘብ በስማቸው ቤት ከአክሰስ የገዙ ናቸው። በሌላ በኩል ደግሞ የአክሰስን ኩባንያ ሼር ከ25,000 እስከ 100,000 በሚደርስ ገንዘብ አክስዮን ያላቸው ሆነው እናገኛቸዋለን። ስለዚህ ከወከላቸው አብዛኛው ቤት ገዥ ላልሆነው Share Holders መብትና ጥቅም ሚዛናዊ ውሣኔ ለመወሰን ይሳናቸዋል። ሁልጊዜም በድምፅ ብልጫ በማለት ሚዛኑ ወደ ቤት ገዥ እና Share Holders በመሆን አጣምረው ለያዙት የዲሬክተሮች ቦርድ ይሆናል።

 

ሌላው ማኔጅመንትን በተመለከተ ያለንን ልዩነት ማስቀመጥ ተገቢ ነው። ይኸውም በዚህ የዲሬክተሮች ቦርድ የሚሰየመው ሥራ አስኪያጅ ገለልተኛ፣ ከዚህ ቀደም ከድርጅቱ ጋር ምንም የጥቅም ንክኪ የሌለው፣ በዕውቀት ላይ የተመሠረተ፣ በተለይም በኮንስትራክሽን ማኔጅመንት ባለሙያ መሆን ሲገባው፣ ፍጹም ተቃራኒ በሆነ መልኩ ተሰይሞ ይገኛል።

 

በአሁኑ ጊዜ ያለው የአክሰስ ሪል እስቴት ሥራ አስኪያጅ ከዚህ ቀደም በአክሰስ ኩባንያ በኃላፊነት እየሰሩ፣ በሌላ በኩል የግል ድርጅት (ማራኪ ፕሮፌሽናል የጥበቃ ድርጅት) አቋቁመው ከአክሰስ ጋር የጥቅም /Contrat/ ሥራ የነበራቸው፤ አክሰስ ሪል እስቴትን በመክሰስ በግምት ከሃያ ሁለት ሚሊዮን ብር በላይ ያስፈረዱ እና በአሁኑ ሰዓት ጥቅማ ጥቅምን ሳይጨምር በወር ብር 50,000.00 /ሃምሳ ሺህ ብር/ ደመወዝ እየተከፈላቸው ላለፉት ሁለት ዓመት ጀምሮ በአክሰስ ሪል እስቴት ሥራ አስኪያጅ ሆነው የሚገኙ እና የዚህ ቦርድ ድጋፍ ያልተለያቸው ናቸው።

 

ለአንባቢያን እና ለባለድርሻ አካላት ግንዛቤ ይረዳ ዘንድ፣ አቶ ኤርሚያስ ከሀገር ከመውጣቱ በፊት ለማራኪ የጥበቃ ድርጅት በወር ብር 1,117,000.00 /አንድ ሚሊየን አንድ መቶ አስራ ሰባት ሺህ ብር/ ለጥበቃ ይከፈል የነበረ ሲሆን፤ ይህ የአክሰስ ንብረት አሁን ደግሞ በብር 38,812.50 /ሰላሳ ስምንት ሺህ ስምንት መቶ አስራ ሁለት ብር ከሃምሳ ሣንቲም/ በዚሁ የጥበቃ ድርጅት እየተጠበቀ መሆኑን የሚያሳይ ሠንጠረዥ ተያይዟል። ይህንን ልዩነት ሕዝብና መንግሥት ይፍረደው። በተመሳሳይ የሥራ አገልግሎት በፊት እና አሁን የሚከፈለውን ማነፃፀር ጥሩ ማሳያ ነው።

 

ከዚህም በተጨማሪ የሂሣብ ባለሙያ የሆኑት የቀድሞው የድርጅቱ የፋይናንስ መምሪያ ዋና ኃላፊ አሁንም በወር ብር 20,000.00 /ሃያ ሺህ ብር/ ደመወዝ በድርጅቱ ተቀጥረው የሚገኙ ናቸው።

 

የቤት ገዥ አብይ ኮሚቴን በተመለከተ የሚከተለውን አቅርበናል። ይህ ኮሚቴ የአቶ ኤርሚያስ ከሀገር መውጣትን ተከትሎ በግርግር ያለምንም ማጣራት የተመሠረተ ነው። በጥቂት የቤት ገዥዎች ብቻ የሚታወቀው ይህ የቤት ገዥ አብይ ኮሚቴ ሦስት አምስተኛዎቹ (3/5) ሰብሳቢውን አቶ አክሎክ ሥዩምን ጨምሮ በስማቸው ቤት የገዙ የአክሰስ ሪል እስቴት ደንበኞች አይደሉም፤ ይህን የቤት ገዥ አብይ ኮሚቴ በበላይነት እና በውሣኔ ሰጭነት የሚመሩት ከአንድ ግለሰብ ለቤት መግዣ ከብር 400,000 ሺህ ብር በላይ ያልከፈሉ ቤት ገዥ በጉዳይ አስፈጻሚነት በውልና ማስረጃ ውክልና የተሰጣቸው እንጂ በቀጥታ ቤት የገዙ የአክሰስ ደንበኛ አይደሉም።

 

ነገር ግን ከቤት ገዢው መዋጮ ላይ ብር 450,000.00 (አራት መቶ ሃምሳ ሺህ ብር) ከአክሰስ ሪል እስቴት ደግሞ በወር ከ15 እስከ 20,000 ብር ደመወዝተኛ ሆነው የአክሰስ ሪል እስቴት በጉዳይ አስፈጻሚነት እንዲሁም አቶ አለምነህ ደሴ በደመወዝ ብር 6,000 /ስድስት ሺህ ብር/ ተቀጥረው ከውልና ማስረጃ ምዝገባ ጽ/ቤት በአሁኑ ሥራ አስኪያጅ ሥልጣን ተሰጥቷቸዋል።

 

ስለዚህ የአክሰስ ደንበኞች በመሆን ቤት ከገዙት ጋር የአመለካከት ልዩነት በስፋት ይታያል። የዛሬ ሁለት ዓመት ገደማ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት በተገኙበት መንግሥት በጠራው የቤት ገዥዎች ጠቅላላ ስብሰባ ላይ የቤት ገዥው አቋም ወስዶ የወጣው በውላችን መሠረት ቤታችንን ካልሆነም በውላችን መሠረት ገንዘባችንን የሚል ነበር። መንግሥትም ይህን ለማስፈጸም ቃል የገባበት ቀን መሆኑ ይታወሳል።

 

ይህ በእንዲህ እንዳለ የቤት ገዥ ጠቅላላ ጉባዔ ሳያውቀው በኮሚቴው ፍላጐት ብቻ በማህበር ተደራጅቶ መሬት መረከብ የሚል ሃሳብ መሰራጨት ተጀመረ። ይህም ግልፅነት የሌለው አካሄድ በሦስት መደብ መከፋፈልን በቤት ገዥዎች ዘንድ ፈጥሯል። አንደኛው፤ በአብይ ኮሚቴ ሰብሳቢ የሚመራው የወኪል ቡድን አንድ ማህበር አቋቁመን መሬቱን በሙሉ በአንድ የቤት ገዥ ማህበር እናስተዳድረዋለን በማለት የተፈጠረውን የቤት ገዥዎች ችግር ለሥራ መተዳደሪያ ሊያደርገው ሲያመቻች ይታያል።

 

ሁለተኛ፤ በስሙ ቤት በመግዛት የአክሰስ ሪል እስቴት ደንበኛ የሆነው የመጨረሻ አማራጭ ከጠፋ በየራሳችን ሳይት 19 ማህበር በማቋቋም የየራሳችን ቦታ እንረከብ ይላል።

 

ሦስተኛው፤ ያልተሰባሰበው መደብ መጀመሪያውኑም ቤት ለመግዛት አስቤና ገንዘብ የከፈልኩት ቁልፍ ለመረከብ ስለሆነ በውሉ መሠረት ቤቴን ወይም ገንዘቤን ከዚህ በኋላ በማህበር ተደራጅቶ ሌላ ገንዘብ ከኪሴ ማውጣት አልፈልግም ይላል።

 

የቤት ገዥ የብር 5,000 /አምስት ሺህ ብር/ መዋጮ በተመለከተ ያለንን መረጃ በዚህ መልክ አስቀምጠነዋል። ከቤት ገዥው በአንድ ቤት 5,000.00 /አምስት ሺህ ብር/ በድምሩ ከስድስት ሚሊየን ብር በላይ ከቤት ገዥው ተሰብስቧል። ከዚህም ውስጥ ብር 3,638,311.98 /ሦስት ሚሊየን ስድስት መቶ ሰላሳ ስምንት ሺህ ሦስት መቶ አስራ አንድ ብር ከዘጠና ስምንት ሣንቲም/ ሚያዝያ 20 ቀን 2009 ዓ.ም ከአክሰስ ፋይናንስ መምሪያ ተ/ሥ/አስኪያጅ በአቶ ኃ/ሚካኤል ምሥጋናው እንዲሁም በ12 እና 15/09/2009 ዓ.ም በአቶ አክሎክ ሥዩም ፊርማ የውስጥ ማስታወሻ ልውውጥ በሠንጠረዡ እንደሚታየው /4 ገጽ ሰነድ ተያይዟል/ የአክሰስ ኩባንያ በብድር ወሰደ በማለት የአክሰስን ሠራተኞች እና የዳይሬክተሮች ቦርድ /አበል/ ደመወዝ፣ ነዳጅ፣ ስልክ እና ትራንስፖርት፣ የአዳራሽ ኪራይ እና ሌሎችም በሚል ወጪ ተደርጓል።

 

ከዚሁ ከቤት ገዥ መዋጮ ላይ ብር 450,000.00 /አራት መቶ ሃምሣ ሺህ ብር/ ሌሎች የመኪና የነዳጅ፣ የሻይ፣ የጽዳት ጥቅማ ጥቅሞችን ሳይጨምር ለቤት ገዥ አብይ ኮሚቴ ሰብሳቢ በአቶ አክሎክ የተከፈለ በሚል ተይዟል። ከዚህም በተጓዳኝ አቶ አክሎክ በአክሰስ የወቅቱ ሥራ አስኪያጅ በውልና ማስረጃ የተመዘገበ የአክሰስ ሪል እስቴት የጉዳይ ማስፈጸም ሥልጣን ተሰጥቷቸዋል። የድርጅቱን መኪና ነዳጅና ደመወዝ ይጠቀማሉ። ይህ የተዋጣ ገንዘብ በምን ላይ እንደዋለ አብዛኛውን የቤት ገዥው አያውቀውም። የቤት ገዥውም ለጠቅላላ ጉባዔ ሪፖርት ተደርጐ አያውቅም።

 

አቶ ኤርሚያስ የሰጡትን መግለጫ በተመለከተ ሃሳባችን ይህንን ይመስላል። አቶ ኤርሚያስ ጠ/አመልጋ ተዝቆ የማያልቅ ስህተት መፈጸሙ የሚካድ አይደለም። ሕዝብ በነበረው አመኔታ ከ1 ነጥብ 4 ቢሊዮን ብር በላይ በመክፈል በአንድ ወረቀት /ደረሰኝ/ ብቻ ተረክቧል፤ ይህ ገንዘብ ወደ አክሰስ ሪል እስቴት መግባቱን ያዩ የብዙ ሰዎችን፣ ድርጅቶችን፣ ኪራይ ሰብሳቢዎችን ቀልብ ስቧል። በዚህም የተነሳ ሕጋዊና ሕጋዊ ባልሆነ መልኩ ከአክሰስ ሪል እስቴት ጋር በሚደረጉ ስምምነቶች ድርጅቱ በውስጥም በውጭም ተመዝብሯል።

 

አቶ ኤርሚያስ አስተካክላለሁ፣ ሕዝቡንም እክሳለሁ በማለት የሥራ አፈጻጸም ፕሮፖዛል ይዘው ወደ ሀገር ውስጥ በመግባት በድጋሚ የቦርድ ሰብሳቢ መሆናቸው አይዘነጋም። በድምፅ ብልጫ ተሸንፈው እስከተወገዱ ድረስ። አሁን ያቀረቡት እክሳለሁ አለምንም ተጨማሪ ወጪ በአጭር ጊዜ ውስጥ ወደ ሥራ በመግባት አስረክባለሁ፣ ለቤት ገዥው ዋስትና እሰጣለሁ፣ ከውጭ ኩባንያ ጋር በጋራ እሰራለሁ የሚሉት ጉዳይ አዋጭነቱን እና የጋራ ጥቅምን የሚያስከብር መሆኑን ለዜጐች የቆመው መንግሥት አጥንቶ ውሣኔ እንዲሰጥበት ለመንግሥት የምንተወው ጉዳይ ነው።

 

ይህንን የተፈጠረውን የአክሰስ ሪል እስቴት ጉዳይ ለመፍታት በማንኛውም ግለሰብ፣ ድርጅት ወይም መንግሥት መፍትሔ በማግኘት የሚቀርብ የአፈጻጸም ፕሮግራም ወደ ተግባር ከመግባቱ በፊት መንግሥት /የቴክኒክ ኮሚቴ/ ካለፈው ስህተት ተምሮ መወሰድ የሚገባቸው ገንቢ አስተያየቶችን ማስቀመጥ እንፈልጋለን።

 

1ኛ. ገለልተኛ ነፃ መብት እና ግዴታውን የሚያውቅ የጥቅም ግጭት የሌለበት ሕጋዊ ሥርዓትን የተከተለ የዳይሬክተሮች ቦርድ አባላት በጠ/ጉባዔ ማስመረጥ፣

 

2ኛ. በዳይሬክተሮች ቦርድ የሚመረጠው የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅ ገለልተኛ ነፃ የሆነ ከዚህ ቀደም ከአክሰስ ሪል እስቴት ጋር ምንም ዓይነት የጥቅም ንክኪ የሌለበት እና በዕውቀት ላይ የተመሠረተ ይህንንም መንግሥት /የቴክኒክ ኮሚቴ/ አጣርቶ የሥራ አስኪያጅ ሥልጣኑን ሲያጸድቅለት፣

 

3ኛ. ምንም እንኳን ጠንካራ የቤት ገዥ ኮሚቴ አስፈላጊ መሆኑ ቢታመንም የቤት ገዥ ኮሚቴ ትልቅ ሥልጣን ቤቱን ለመረከብ ሲባል ለመንግሥት አቤቱታ ማሰማት እንጂ ወደ ግንባታ ሙያ ገብቶ አንድ ብሎኬት እንደማያስቀምጥ የሚታመን ስለሆነ የአክሰስ ሪል እስቴት የቤት ገዥ ደንበኞች ኮሚቴ በአዲስ መልክ በስማቸው ቤት በገዙ ደንበኞች መዋቀር ይኖርበታል፣

 

4ኛ. እስካሁን ጉዳዩን በማወሳሰብ አክሰስን ሪል እስቴትን የተቆጣጠረውን ገፍቶ በማውጣት በሕጋዊ መንገድ ሜዳውን ለሥራ የተመቻቸና እንዲሁም ለመንግሥት ቁጥጥር የተመቸ ግልጽ እና ከሙስና የፀዳ መሆን ይኖርበታል፤

 

5ኛ. ከዚህ በኋላ የሚደረጉ ማንኛውም አፈጻጸም ለቤት ገዥው ዋስትና ወይም ኢንሹራንስ ቅድሚያ የሚሰጠው ጉዳይ ሊሆን ይገባል።

 

6ኛ. የቤት ገዥውም ሆነ ሼር ሆልደሩ እምነቱ በመንግሥት ላይ ብቻ የተንጠለጠለ በመሆኑ መንግሥት ቤት ገዥው ቤቱን እስኪያገኝ ድረስ ቦርዱንና ማኔጅመንቱን በቅርብ የሚከታተል አፈጻጸሙን የሚገመግም ተቆጣጣሪ የመንግሥት አካል ሊኖር ወይም ሊመደብለት ይገባል።

 

7ኛ. በሙስና እና በኪራይ ሰብሳቢነት እንዲሁም ሕግን ባልተከተለ ኮንትራት በአክሰስ ሪል እስቴት ውስጥ እጃቸውን ያስገቡ በሕግ ሊጠየቁ ይገባል።

 

8ኛ. በመንግሥት የተቋቋመው የችግር ፈቺ አብይ ኮሚቴ የጉዳዩን መጓተት እና የቤት ገዢውን ችግር ከዚህ ወደ ባሰ ውስብስብ ነገር እንዳይገባ በጥልቀት ተገንዝቦ ሁሉንም ወገን በሚያረካ መልኩ ውሣኔ ሊያስተላልፍ ይገባል።

 

 

 

 

 

 

ከበሮ ሲያዩት ያምር ሲይዙት ያደናግር

ከኤርሚያስ ጠቅል አመልጋ

ባለፈው ሳምንት የአክሰስ ሬል እስቴት ቤት ገዢዎች ኮሚቴ ስብሳቢ እና የዲሬክተሮች ቦርድ ሰብሳቢ  በሰጡት የፕሬስ መግለጫዎች እንዳየነው ምንም አይነት መሬት ወርዶ ተግባራዊ ሊሆን የሚችል የመፍትሄ እቅድ የላቸውም። የሰንደቅ ጋዜጣ አዘጋጅ በቀጥታ “የናንተ የመፍትሄ እቅድ ምንድን ነው?’’ ብሎ ለጠየቃቸው ጥያቄ የተሰጠው መልስ የተጨበጠ እቅድ እንደሌላቸው የሚያሳይ ነው። ቃል በቃል እቅዳቸው የሚከተለው ነው። “መሬቶቹ ለቤት ገዢዎቹ እንዲያለሙዎቸው በመብትነት ከተሰጡ፤ እንዴት መልማት እንዳለባቸው እቅድ ይወጣላቸዎል። መጀመርያ መሬቶቹን ማግኘት ነው’’። ቀጥሎ ለቀረበላቸው የእቅዳቸው የግንባታ ፋይናንስ ምንጭ ምን እንደሆነ ጥያቄ፤ የሰጡት መልስ የሚከተለው ነው “ህዝብን አማክረን ነው ለመንግስት ፕሮፖዛል ያቀረብነው። መንግስት መሬቱን ከሰጠን ተጨማሪ ገንዘብ አውጥተን ለመገንባት አብዛኛው ህዝብ ጋር ተወያይተንበታል፤ በፊርማም የተረጋገጠ ሰነድ ለመንግስት አቅርበናል። በዋስትናነት ግን ከመንግስት የምንጠብቀው ሙሉ ገንዘባችንን እንዲያስመልስልን ነው። አለአግባብ የበለፀጉትን ሰዎች በህግ አግባብ እንዲጠየቁ ነው’’ ብለዋል።

ቀጥሎም አሁን ባለው የመኖሪያ ቤቶች ግንባታ ዋጋ በተለይ ከአስር እና ከአስራ አምስት ፎቆች በላይ ለመገንባት ከፍተኛ የገንዘብ አቅም ይጠይቃል። ከቤት ገዢዎች መካከል ምን ያህሉ ተጨማሪ ወጪ መክፈል ይችላሉ@ ተብለው ሲጠየቁ የሚከተለውን መልስ ሰጥቶታል፤ “ለምሳሌ በአንድ ሳይት ያሉ ሰባ ሰዎች አሉ። ገንዘባቸው ሙሉ ለሙሉ ተበልቶ አልቋል። በዚህ ሁኔታ ውስጥ እያሉ መሬት ተሰጣቸው እንበል፤ መጀመሪያ ያላቸው አማራጭ ባላቸው አቅም መሬቱን ወደ ቤት ግንባታ ለመለወጥ መንቀሳቀስ ነው። በእንቅስቃሴያቸው ወቅት የገንዘብ እጥረት ይገጥማቸዋል ወይንስ አቅም ኖሯቸው ይጨርሳሉ? በጊዜው የሚታወቅ ነው የሚሆነው። ዛሬ ላይ ሆኜ መተንበይ አልችልም። ሕዝቡ ግን ሙሉ ለሙሉ ያልከፈለው ክፍያ በመኖሩ መሬቱ ሲሰጠው ክፍያውን አጠናቆ ቢያንስ መስረት ማውጣት ይችላል። መሰረት ማውጣት ከተቻለ በሀገሪŸ ሕግ መስረት ብድር በማፈላለግ ገንብቶ ሊጨርስ የሚችልበት እድልም አለ።

እስቲ ይሄን “እቅድ’’ እንደው በትንሹ እንˆን ወደ ተራ ሂሳብ እናውርደው፤ ሁለት ሺህ ቤት ገዢዎች አሉ እንበል። እያንዳንዱ ቤት በአማካይ 125 ሜትር ካሬ ይሆናል ብለን እናስብ። በአሁኑ ግዜ ግንባታው በትንሹ በሜትር ካሬ10,000 ብር ይፈጃል። ይህ ማለት ግንባታው ቢያንስ 2.5 ቢልዮን ብር ይፈጃል ማለት ነው።

ቤት ገዢዊች ከVAT ውጭ ለአክሰስ ሬል እስቴት የከፈሉት ብር 1.2 ቢልዮን ብር ነው። በሁለት ሺህ ቤት ገዢ ሲካፈል በአማካይ እያንዳንዱ ቤት ገዢ የከፈለው 600.000 ብር ይሆናል። በትንሹ ለግንባታ የሚያስፈልገው ተጨማሪ 2.5 ቢልዮን ብር ለ2000 ሰዎች ሲካፈል ከየአንዳንዱ ቤት ገዢ የሚፈለገው ተጨማሬ ክፍያ 1,250.000 ብር ይሆናል ማለት ነው። የአቶ አክሎግ “እቅድ’’ ይሄ ነው። ይሄን ሂሳብ እንˆን የሰሩት አይመስለኝም። ቤት ገዢው እንˆን ይሄን ብር ሊያዋጣ አምስት አምስት ሺህ ብር ለጊዜያዊ ስራ ማስኪያጃ ካዋጣ በኋላ ቦርዱና ኮሚቴው ብሩን ጨርሶ ቤት ገዢው ተጨማሬ አምስት ሺህ ብር አልከፈልም ስላላቸው፣ የድርጅቱ ሰራተኞች ተሰናብተው ፅ/ቤቱ ራሱ ተዘገቶ ይገኛል።

 “መንግስት የተበተነውን ብር ይሰብስብልን እና ግንባታውን እንናካሄድበታለን’’ የሚለውም “እቅድ’’ እንዲሁ ከተራ ሂሳብ ውጭ የሆነና ግንዛቤ የጎደለው አሳሳች “እቅድ’’ ነው። ከዚህ በፊት በተደጋጋሚ እንደገለፅኩት የድርጅቱ ግርድፍ ሂሳብ እንደሚከተለው ነው።

 

 

· የተሰበሰበው ብር 1.4 ቢልዮን ነው።

· ለVAT ለመንግስት የተከፈለው 200 ሚልዮን ብር ነው።

· ለኮንትራክተሮች የተከፈለው 500 ሚልዮን ብር ነው።

· ለመሬት የተከፈለው 350 ሚልዮን ብር ነው።

· ከውጭ ለግንባታ ብረት ማስመጫ የተከፈለው ብር 70 ሚልዮን ብር ነው።

· ለቤት ገዢዎች ተመላሽ የተደረገው ብር 80 ሚልዮን ብር ነው።

· ለአማካሪዎች ለደሞዝ ለሽያጭ ኮሚሽን ለቤት ክራይ ለጥበቃ ወዘተ የተከፈለው ወደ 70 ሚልየን ብር ነው።

· ሲደመር አንድ ቢልዮን ሁለት መቶ ሰባ ሚልዮን ይሆናል። ቀሪው ተሰብሳቢ ብድሮችና እዳዎች ወደ 150 ሚልዮን ብር ይሆናሉ። ከሚያስፈልገው የገንባታ ሂሳብ ጋር ሲተያይ የትም አይደርስም።

እንዲህ አይነት እቅድ፣ እቅድ አይደለም። በእነዚህ ሰዎች አቅም ቤት ገዢው መቼም ቤቱን አያገኝም። መንግስትም ችግሩን ለመፍታት ለህዝብ ቃል የገባውን አደራ አይወጣውም። ነገሩን ከጭቃው ወደ ማጡ መክተት ማለት ነው። ከበሮ ሲያዩት ያምር ሲይዙት ያደናግር ማለት ይሄ ነው። በእኔ በኩል ሂሳቤን በደንብ ሰርቸዋለሁ። ፋይናንስ ምን እንደሆነ እና እንዴት እንደሚገኝ በተግባር አውቃለሁ። ይሄ የማይገፋ ተራራ የሆነባቸው ፈተና፣ ለእኔ መደበኛ ስራዬ ነው። የማያጠራጥርና የማያዳጋም ቤት ገዢውን ለተጨማሬ ክፍያ የማይጋርድ መንግስትንም ከዚህ ውዝግብ የሚገላግል ተጨባጭና አስተማማኝ እቅድ ይዜ ቆምያለሁ። ወደ አይምሮአችን እንመለስና፣ ይሄን ነገር መልክ እናስይዘው። በግለሰቦች የግል ጥላቻ፤ የግል የጥቅም ፍላጎቶችና ግጭቶች ምክንያት ህዝብ መተራመስ አይገባውም። መንግስት እንደ መንግስት ለአንዴና ለመጨረሻ ግዜ ሊዳኝን ይገባል።

 

የአክስስ ሪል እስቴት ውዝግብ እንደቀጠለ ነው

 

አክሰስ ሪል ስቴት በመባል የሚታወቀው የአክሲዮን ማኅበር በ2001 ዓ.ም. ቁጥራቸው 634 በሆነ አባላትና በ34 ሚሊዮን ብር ካፒታል የተቋቋመ ነው።

 ከ2004 ዓ.ም. ጀምሮ በቦርዱ እና በቤት ገዢዎች መካከል በተፈጠረው አለመተማመን እና አለመግባባት ድርጅቱ ለከፍተኛ ኪሳራ እና የአሰራር ክፍተቶች መጋለጡ በስፋት ይነገራል። መንግስት የተፈጠረውን ችግር ከግምት በማስገባት የተለያዩ ኮሚቴዎችን በማዋቀር ለችግሩ እልባት ለመስጠት ላለፉት አራት አመታት ሲሰራ ከርሟል። ድርጅቱንም በተመለከተ ልዩ የሒሳብ ምርመራ በማድረግ ችግሮቹን ለመለየት ችሏል።

መንግስት ያደረገውን የሒሳብ ምርመራ ተከትሎ ሰኔ 16 ቀን 2009 ዓ.ም. የአክሰስ ሪል እስቴት አ.ም. የዳሬክተሮች ቦርድ እና የአክሰስ ሪል እስቴት የቤት ገዢዎች ዐብይ ኮሚቴ በጋራ መግለጫ በድርጅቱ ጽ/ቤት ውስጥ ሰጥተዋል። በዚህ ጋዜጣው መግለጫ ላይ የተነሱትን እና ሌሎች ከድርጅቱ ጋር የተገናኙ ጥያቄዎችን አንስተን አነጋግረናቸዋል።

እንዲሁም የአክሰስ ሪል እስቴት መስራች እና የቀድሞ የዳሬክተሮች ቦርድ ሰብሳቢ የነበሩትን አቶ ኤርሚያስ ጠቅል አለመልጋን አጠቃላይ ስለሪል እስቴቱ በተመለከተ እና ቤት ገዢዎች ተጨማሪ ክፍያ ሳይፈጽሙ ቤትሰርተው ለመስጠት እቅድ አለኝ ስላሉት ሃሳብ አነጋግረናቸዋል።

ውድ አንባቢያን፡- የሁለቱንም አካሎች የሚያነሷቸውን ነጥቦች አይታችሁ የራሳችሁን ግንዛቤ እንድትወስዱ ያስችላችሁ ዘንድ ሁለቱንም አነጋግረናቸዋል።

 

“ቤት ገዥዎች ተጨማሪ ክፍያ ሳይፈፅሙ፤ ቤታቸውን የሚያገኙበት ዕቅድ አለኝ”

አቶ ኤርሚያስ ጠቅል አመልጋ

የቀድሞ የአክሰስ ሪል እስቴት የዳይሬክተሮች ቦርድ ሰብሳቢ

 

ሰንደቅ፡- ከድርጅቱ ያገኘነው መረጃ አክሰስ ሪል እስቴት ሲቋቋም የነበርዎት የሁለት ሚሊዮን ብር የአክሲዮን ድርሻ በፍርድ ቤት በተሰጠ ውሳኔ፣ ለአቶ ሁሴን ሰዒድ መተላለፉ ተነግሮናል። በዚህም መነሻ ድርጅቱ ከእርስዎ ጋር ሕጋዊ የሆነ ግንኙነት የለኝም ብሏል። በዚህ ላይ ምን አስተያየት አልዎት?

አቶ ኤርሚያስ፡- የአክሲዮን ድርሻው ተላልፏል የተባለው ልክ ነው። መታወቅ ያለበት የአክሰስ ሪል እስቴት መስራች እና ከፍተኛ ባለአክሲዮን ድርሻ ያለው አክሰስ ካፒታል ነው። የአክሰስ ካፒታል ቦርድ ሰብሳቢና ሥራአስኪጅ እንዲሁም ከፍተኛ ባለድርሻም እኔ ነኝ። የሕግ ክፍተት አገኘን በሚል ከጨዋታ ውጪ የማድረግ አካሄድ መሆኑ ይገባኛል። ከዚህም በላይ እኔ ልወክለው የምችል የአክሲዮን ድርሻ ያለው ሰው አለ። በአንድም በሁለትም መንገድ ባለመብት ነኝ።

ሕጋዊነት ከተነሳ አይቀር የአንድ የቦርድ ዘመን ሶስት ዓመት ነው። ስለዚህም አሁን ያለው ቦርድ ጠቅላላ ጉባኤ ጠርተው ለምን አዲስ ምርጫ አይደረግም? ለዚህም ምላሽ ቢሰጡበት ጥሩ ነው።

 

ሰንደቅ፡- ቤቶቹን ሰርቶ ለማስረከብ ተጨባጭ የሆነ የእርስዎ አማራጭ ሃሳብ ምንድን ናቸው?

አቶ ኤርሚያስ፡- ከአንድም ሶስት አማራጭ አለኝ። አንደኛ፣ ሁለት ትልልቅ የውጭ ኩባንያዎች በሪል እስቴት ግንባታ ልምድ ያላቸው፣ ገንዘብ ያላቸው፣ ከአክስ ሪል እስቴት ድርሻ በመግዛት፣ የቤቶች ግንባታ በማከናወን ራሳቸውም ተጠቃሚ ሆነው፣ አሁን ያለው ቤት ገዢ ምንም ተጨማሪ ክፍያ ሳይፈጽም ወደ 2ሺ ቤቶች ሰርተው ያስረክባሉ። አሁን በአክሰስ ሪል እስቴት እጅ ያሉ መሬቶች ላይ ወደ 2ሺ አፓርትመንቶች ወይም ቤቶች ቢሸጡ፣ ወደ 4ሺ የሚጠጉ ቤቶች ያልተሸጡ አሉ። ወይም ሊኖሩ ይችላሉ። ከእነዚህ 4ሺ ቤቶች ሽያጭ የሚገኘው ትርፍ በጣም ትልቅ ስለሆነ፣ ውል ፈጽመው ቤታቸውን ለመረከብ ለሚጠባበቁ ሰዎች ቤታቸውን አሰረክበን፣ የድርጅቱን ወጪዎች ሸፍነን ትርፍ ማስገኘት የሚችል በአክሰስ ሪል እስቴት እጅ የሚገኝ ሐብት ስላለ ነው፣ እነዚህ የውጭ ኢንቨስተሮች ኢንቨስት ማድረግ የፈለጉት።

ምንም የተለየ ነገር ኖሮ አይደለም። ድርጅቶች ብዙውን ጊዜ ችግር ላይ የሚወድቁት። እዳቸው ከሃብታቸው በላይ በሚሆን ጊዜ ይከስራሉ፣ በዚህ ጊዜ ትንሽም ነገር ማግኘት አለብኝ ከሚል ስሜት ሰዎች ይጋጫሉ። ይካሰሳሉ። በአክሰስ ሪል እስቴት ውስጥ ግን የተገላቢጦሽ ነው ያለው። አክሰስ ሪል እስቴት ከሰረ አይባልም። ምክንያቱም ከሰረ ማለት insolvent የሚሉት ነው። ይህ ማለት ድርጅቱ እዳዎቹ ካለው ሃብት ይበልጣሉ። አክሰስ ሪል እስቴት ላይ ስንመጣ ግን ሃብቱ ከእዳው ይበልጣል። ችግሩ ያለው፣ liquidity ላይ ነው። ይህ ማለት ሥራውን ለተወሰነ ጊዜ ማንቀሳቀስ የሚችል የገንዘብ እጥረት ገጥሞታል። አንድ ጊዜ ለሥራው ማንቀሳቀሻ የሚሆን ገንዘብ ሲገባ ያለው ሃብት በተጨማሪ ሃብቶች ያፈራል። ከውጭ የሚመጡት ኢንቨሰተሮችም ድርጅቱ ያለውን ሃብት ተመልክተው በመሬቶቹ ላይ ግንባታ ቢካሄድ ምን ያህል ሊፈጅ እንደሚችል? ምን ያህል ቤቶች በመሬቶቹ ላይ ሊሰሩ እንደሚችሉ? በየሳይቶቹ ላይ ስንት አፓርትመንቶች ይገነባሉ? ምን ያህል ብርስ ይፈጃሉ? ቤት የተሸጠላቸው ሰዎች ተጨማሪ ብር ሳይከፍሉ ቤታቸው ተሰርቶ ቢሰጣቸው ቀሪ አፓርትመንቶች በሜትር ካሬ በስንት ብር ቢሸጡ ምን ያህል ትርፍ ሊመጣ ይችላል የሚለውን ዝርዝር ሒሳብ ሰርቼ፣ ቤት ሰሪዎቹ ካለተጨማሪ ክፍያ ቤታቸውን ተረክበው ብዙ ሚሊዮን ብሮች ማግኘት እንደሚቻል አቅርቤላቸው፣ ትክክለኛ መሆኑን አረጋግጠው ወደ ሥራ ለመግባት የተዘጋጁ የውጭ ባለሃብቶች በእጄ ላይ ይገኛሉ።

ተጨማሪም ይመጣሉ። ሁሌ የሚነሳው ጥያቄ ግን እዚህ ጫጫታ መካከል የትኛው ኢንቨስተር ነው የሚመጣው? የሚለው ነጥብ ነው። ለዚህ የማቀርበው ምላሽ ግርግር እና ጫጫታው ከወዴት ነው የሚመጣው? የሚለውን መመልከቱ በጣም ጥሩ ነው። አንደኛው የድርጅቱ ባለዕዳዎች እነማን ናቸው? ቤት ገዢዎች ናቸው። የባንክ ብድር የሚባል የለም። ቤት ገዢዎች ቤታቸውን ካገኙ ምን ይፈልጋሉ? ስለዚህ በተወሰነ የጊዜ ገደብ ውስጥ ቤቶቹ ተገንብተው ትረከባላችሁ ከተባሉ፣ ሰላም ይፈጠራል። ከእነሱ በኩል የሚነሳ ችግር አይኖርም። ሁለተኛው፣ ከኢንቨስተሮቹ የቀረበው የአክሰስ ሪል እስቴት መሬቶች ላይ ግንባታ ለመፈጸም ከመንግስት የመሬት ይዞታ ሕጋዊ ባለቤትነት ማረጋገጫ እንፈልጋለን የሚል ነው። በመሬቶቹ ቁጥር ተማምነን ወደሥራ የምንገባበት ሁኔታ ሲፈጠር፣ መንግስት ማረጋገጫ ለመስጠት ዝግጁ መሆኑን ስለነገርኳቸው ችግሩ እንደሚታለፍ አምነው ኢንቨስት ለማድረግ ተዘጋጅተዋል።

ሁለተኛ፣ ኢንቨስተሮች የሉም ተብሎ ቢታሰብ እንኳን፣ ድርጅቱ ያጣው ወደ ሥራ የሚያስገባው መንቀሳቀሻ ገንዘብ ብቻ መሆኑ ሊታወቅ ይገባል። በቢሊዮን የሚቆጠር ሃብት ያለው ድርጅት በመሆኑ፣ የብድር ውሎች ተመቻችተው ድርጅቱ እራሱን በእራሱ አንቀሳቅሶ ወደ ፍፃሜ መድረስ የሚችልበት ዕድል አለው። አሁን የጠፋው፤ ቢዝነስ ማለት ምን እንደሆነ በትክክል ገብቶት? ሥራ ማንቀሳቀስ ምን እንደሆነ ገብቶት? ይህንን ተግባራዊ ማድረግ የሚችል አመራር ነው ድርጅቱ ያጣው። ድርጅቱ አልከሰረም። ምንአልባትም ኢትዮጵያ ውስጥ ካሉት ሐብታም ድርጅቶች አንዱ አክሰስ ሪል እስቴት ነው። ሃብት ተይዞ ማንቀሳቀሻ አጣሁ ማለት ምን ማለት ነው? ድርጅቱ ላይ በኃላፊነት የተሰየሙት ሰዎች ፈጽሞ ከቢዝነስ ጋር ትውውቅ የላቸውም። ላለፉት ሃያ አመታት ቢያንስ በቢዝነስ ላይ የቆየሁ በመሆኔ እና አሁን ባቀረብኩት አማራጭ ሃሳቦች ዕድሉ ቢሰጠኝ እና ድርጅቱን ለማዳን ብሰራ ለሁሉም የተሻለ ውጤት ያስገኛል የሚል ሃሳብ ነው ያለኝ። ችግሩን ከስሩ ለመፍታት ለእኔ ፈተና አይደለም።

 

ሰንደቅ፡- እርስዎ በነበሩት አመራር ችግሮች አልነበሩም ወይ?

አቶ ኤርሚያስ፡- ቀደም ባለው ጊዜ የተሰሩ ስህተቶች ነበሩ። ድርጅቱን በአግባቡ መምራት ነበረብኝ። ሆኖም በሚፈለገው መልኩ አልመራሁትም። እኔ ጋር ጥፋት ሳይኖር፣ አሁን የተፈጠረው ችግር ሊፈጠር አይችልም። ከእኔም ቁጥጥር ውጪ በሆኑ ነገሮች የተፈጠሩ ችግሮችም ነበሩ። ድርጅቱን በተፈለገው ፍጥነት መሔድ አልቻለም። ሶስተኛ ወገኖች የሆኑ ክፍያ የተፈጸመላቸው በውላቸው መሰረት ሥራዎችን ማከናወን አልቻሉም። በተፈጠሩት አጋጣሚዎች ችግሮቹ ተደራረቡ፣ ሥራዎቻችን እንዲቆሙ ተደረጉ። ቤት ገዢውም ብሬን መልስ ማለት ጀመረ። እጄ ላይ የነበረው 80 ሚሊዮን ብር ለቤት ገዢዎች ክፍያ ውሏል። በርካታ ሰዎች ገንዘብ ስለጠየቁን መንቀሳቀሻ ገንዘባችን ተሟጦ አለቀ።

ሰንደቅ፡- አሁን በድርጅቱ ኃላፊነት ላይ ያሉ ሰዎች በማሕበር ተደራጅተው ለመስራት ጥያቄ አቅርበዋል። በዚህ ምን አስተያየት አልዎት?

አቶ ኤርሚያስ፡- በማሕበር ተደራጅተው ለመስራት የሚያስችል ተጨባጭ ማሳያዎች ቢኖራቸው እቅዳቸውን የምቀበለው ነው የሚሆነው። መታወቅ ያለበት ግን እኔ ወደ እዚህ ሀገር ተመልሼ የመጣሁት ኃላፊነት እና ግዴታ አለብኝ በማለት ነው። ድርጅቱን፤ የመሰረትኩት፣ የመራሁት፣ ችግሩ ሲፈጠር የነበርኩት እኔነኝ፣ ችግሩንም መፍታት ያለብኝ እኔነኝ፣ ለፈጠርኩት ችግር ተጠያቂ ለመሆን ዝግጁ ነኝ፣ ተጠያቂም ሆኛለሁ። ቤት ገዢው እኔ በአደባባይ ብሰቀል ቤት አያገኝም። የተወሰኑ ሃያ ሰላሳ ሰዎች በመሰቀሌ ይደሰቱ ይሆናሉ። መፍትሔ ግን አይደለም። መንግስትም በራሱ አቅም ብቻ መፍትሔ ለማስቀመጥ አይችልም።

ስለዚህም እኔ በሕግ የምጠየቅበት ጉዳይ እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ቤት ገዢውም ሆነ የድርጅቱ ኃላፊዎች ለቤት ፈላጊው ሕዝብ ቤት ሰርተን እናስረክበዋለን እንደሚሉት አሳማኝ እቅድ ካላቸው፣ ከእኔ በላይ ደስተኛ የሚሆን ሰው አይኖርም። የሕዝብ ሸክም ይቀልልኛል። ሥራ ይቀልልኛል። ከዚህ ውጪ ምንም የማጣው ነገር የለም። ሕዝቡ ብቻ ቤቱን ያግኝ። እስከዛሬ ድረስ ግን የድርጅቱ ኃላፊዎች አማራጭ ሃሳቦች ሲያቀርቡ አልሰማሁም። በተደጋጋሚ ያቀረብኳቸው አማራጭ ሃሳቦች ወደ ተግባር እንዳይለወጡ ቦርዱ እና የድርጅቱ ሥራአስኪያጅ እንቅፋት እንደሆኑብኝ ለመንግስት በዝርዝር አሳውቄያለሁ። ይኸውም፣ ግልጽ በሆነ መልኩ የጥቅም ግጭት በድርጅቱ ውስጥ ተፈጥሯል።

 

 

ሰንደቅ፡- ምን አይነት የጥቅም ግጭት ነው የተነሳው?

አቶ ኤርሚያስ፡- የድርጅቱ ሥራአስኪያጅ ለአክሰስ ሪል እስቴት የጥበቃ አገልግሎት የሚሰጥ ድርጅት ባለቤት ነው። ገንዘብ ተከፍሎት የጥበቃ ሥራዎች ይሰራ ነበር። በስራ ስምሪት ጊዜ አሉ የሚባሉ ሠራተኞች ቁጥር እና በስራ ገበታው ላይ የሚገኙት የሠራተኞች ቁጥር በጣም የተራራቀ ነው። በሥራ ገበታ ላይ ላልተገኙ ሰዎች ክፍያ በድርጅቱ እንጠየቃለን። ወደ ሥራ አስኪያጅነት ያመጣሁት፣ ድርጅቱን ያውቀዋል፣ አብረን ሰርተናል፣ የሀገሪቱንም ተጨባጭ ሁኔታዎችን ያውቃል ከሚል መነሻ ነበር። እኔም ትልልቅ ሥራዎችን ትቼ ደንበኞችን ማስተናገድ ዋና ስራዬ ከሚሆን፣ የሕዝብ ግንኙነት ሥራዎችን እና የዕለት ዕለት ሥራዎችን እንዲሰራ የአሁን ሥራአስኪያጅ አመጣሁት።

እኔ እዚህ ሀገር ስመጣ በአንድ ወር ውስጥ ግንባታ አስጀምራለሁ ብዬ ቃል ገብቼ ነው። በአንድ ወር ውስጥ ግንባታ ለማስጀመር የምችለው የነበረው ኒያላ ሞተርስ በሚገኘው ሳይታችን ላይ ነበር። 9ሺ ካሬ ላይ የተሰሩ ስምንት ሕንፃዎች አሉ። ከስምንቱ አምስቱ ሕንፃዎች ጂ ፕላስ ሰባት ስትራክቸራቸው አልቆ ሊሾ ተደርጎ ለፊኒሺንግ የተዘጋጁ ናቸው። ሶስቱ ሕንፃዎች ሶስተኛ እና አራተኛ ፎቆች ላይ ደርሰው የቆሙ ናቸው። እነዚህን ሕንፃዎች ወደ አምስቱ ሕንፃዎች ደረጃ ለማድረስ የ40 ሚሊዮን ብር ገደማ ወጪ ነው የቀራቸው። ይህንን ሥራ ማጠናቀቅ ማለት ወደ ሁለት መቶ ሰዎች ካርታ ያለው ቤት ያገኛሉ ማለት ነበር።

ግንባታውን ከሚያካሂደው ተቋራጭ ጋር አንድ ስምምነት አደረግን። 40 ሚሊዮን ብር ወጪ ከተቋራጩ ወጪ ተደርጎ ድርጅቱ አንድም ክፍያ ሳይፈጽም ሶስቱን ሕፃዎች ለፊኒሺንግ አድርሶ ሊያስረክበን ተስማማን። ክፍያው የሚፈጸመው፣ በሳይቱ ላይ ቤት ከገዙ ሰዎች ተሰብሳቢ 45 ሚሊዮን ብር ውስጥ መሆኑን ተቋራጩ አረጋግጦ ነው የተስማማው። ክፍያውን ሰዎቹ ባይፈጽሙ እንኳን ቤቶቹ ተሽጠው ገንዘቡን ሊያገኝ እንደሚችል ተቋራጩ ሒሳብ ሰርቶ ነው የተስማማው። ይህንን ስምምነታችንን በውል ለማሰር ለቦርዱ ጥያቄ አቅርቤ አራት ዙር ስብሰባ ብንቀመጥም፣ ማሳመን አልተቻለም። በወቅቱ ለእነአቶ መኩሪያ ኃይሌ አቤት ብዬ ስለነበረ፣ ወደ ግንባታ ውስጥ ለመግባት ሥራው መጀመር አለበት የሚል መመሪያ እንዲተላለፍ ተደረገ።

የውሉን ሰነድ እንዲፈርም ለሥራ አስኪያጁ አቀረብኩለት። ሥራ አስኪያጁም፣ በመካከላችን የጥቅም ግጭት እንዳይነሳ ያቀረብከውን የውል ሰነድ የምፈርመው፣ የማራኪ የጥበቃና ምክር አገልግሎት ኃ/የተ/የግ/ማ ለአክሰስ ሪል እስቴት ለሰጠው የጥበቃ አገልግሎት ያለበትን ተከፋይ እዳ ብር 18 ሚሊዮን 534 ሺ 184 ብር በ9 በመቶ ወለድ ተጨምሮበት የተሰናዳውን የውል ሰነድ ስትፈርምልኝ ብቻ ነው አለኝ። ሒሳብ ክፍል ያላመነበት ለጥበቃ 22 ሚሊዮን ብር ክፍያ ስጠየቅ አልቀበልም ብዬ ጥያቄውን ለቦርዱ አቀረብኩ። ቦርዱ ዝምታን መርጦ ወደ ሥራ እንግባ አሉኝ። ውሉን ግን ማስፈረም አልቻልኩም። አቶ ይግዛው የተባሉት የቦርድ አባል ደውለው በወቅቱ ያሉኝ “አቶ አክሎግ ደውሎ ለምን የኮሎኔሉን ገንዘብ አትከፍሉትም” ብሎ ጠየቀኝ አሉኝ። ይህንን ከእሳቸው ስሰማ በተፈጠረው ሁኔታ በጣም አዘንኩ።

 

 

ሰንደቅ፡- የጥቅም ግጭት ተብሎ የሚነሳው ሥራአስኪያጁና አቶ አክሎግ በጋራ ከእርስዎ ጋር የተፈጠረ ነው ተደርጎ መውሰድ ይቻላል?

አቶ ኤርሚያስ፡- በትክክል። የሚገርመው ነገር ቢሮ ውስጥ ቁጭ ብለን ኮሎኔል አብርሃም “ኤርሚያስ የእኔን ሒሳብ አታምነውም ማለት ነው” ብሎ ጠየቀኝ። የሰጠሁት ምላሽ፣ የማመን፣ አለማመን ጉዳይ አይደለም። በጣም ትልቅ ክፍያ ነው። “ቦርዱ ያጸደቀውን ምን ይሁን ነው የምትለው” አለኝ። “ኤርሚያስ ስወድም እስከ ሞት ነው። ስጣላም እስከ ሞት ነው። ግንባርህን ብዬ በሁለተኛው ቀን ባለኝ ግንኙነት ከእስር እንደምወጣ አታውቅም ወይ?” ሲል አስጠነቀቀኝ። ይህንን ያለኝን ፖሊስ ጣቢያ ሄጄ ቃል በቃል መስክሬያለሁ። ቦርዱ ግን ሰምቶ እንዳልሰማ አለፈው። የሰጠሁት ምላሽ፣ ችግር የለውም ሒሳቡን ላጣራው አልኩት። ሁኔታውን ለአንድ ከፍተኛ መንግስት ኃላፊ ሳስረዳው፣ ክሰሰው አለኝ። ሶስተኛ ፖሊስ ጣቢያ ሄጄ ክስ መሰረትኩ። በሚገርም ሁኔታ ወ/ሮ መብራት እና አቶ አክሎግ የእሱ ምስክር ሆነው ቀረቡ። “የገጠመን ችግር የለም። ችግር ቢፈጠር እንኳን የቦርዱ ሊቀመንበር ብቻውን መክሰስ አይችልም” የሚል ምስክርነት አቀረቡ። ሥራ አስከያጁም በዋስ ወጣ። ይህ የሆነው ረቡዕ ዕለት ነበር። ቅዳሜ በተደረገው የቦርድ ስብሰባ አጀንዳው የድርጅቱን ቀጣይነት በተመለከተ ነው አሉ። በቦርድ ሊቀመንበር ላይ ድምፅ ይሰጥ የሚል አጀንዳ አመጡ። በድምጽ ብለው ተነሰትሃል አሉኝ። ማመን አልቻልኩም። አቶ ይግዛው ምን እየተሰራ ነው ብሎ ጠየቀ፤ ጆሮ የሰጠው የለም። ወ/ሮ መብራት የቦርድ ሊቀመንበር መሆናቸው ተነገረ። ከዚህ ዕለት ጀምሮ እኔን ማጥፋት ሆነ ሥራቸው።

ሰንደቅ፡- በድርጅቱ በኩል ለግጭታችሁ መንስኤ ተደርገው የቀረቡት “ከዚህ በፊት ውል ያደረጉባቸው ወደ 33 ሚሊዮን ብር የሚጠጋ በኢምፔሪያል ሆቴል ሽያጭ ለኢምፔሪያል ሆቴል ተወካይ ለአቶ ፀጋዬ ሊከፈል ይገባል። ስለዚህም የድርጅቱን ሥራ አስኪያጅ 33 ሚሊዮን ብር እዳ አለብን ብለህ ፈርም የሚል ጥያቄ በማቅረብዎ ነው?” በዚህ ላይ ምን አስተያየት አልዎት?

አቶ ኤርሚያስ፡- አንደኛ የኢፔሪያል ሆቴል ሽያጭ በሜቴክ እና በአቶ ፀጋዬ መካከል የተደረገ ሽያጭ በመሆኑ እኔን አይመለከተኝም። የሚሉት ነጭ ውሸት ነው። ያቀረብኩት ሰነድ ካላቸው ማቅረብ ይችላሉ። በተጨማሪም አቶ ፀጋዬ ወይም ሜቴክን መጠየቅ ትችላለህ። 

ሰንደቅ፡- ከውጭ ባለሃብቶች ጋር ለመሥራት ያቀዱትን ሥራዎች በተጠያቂነትና በግልጽ ለማከናወን ምን ያህል ዝግጁ ነዎት?

አቶ ኤርሚያስ፡- መቶ ፕርሰንት ፍላጎቱም ግዴታም አለብኝ። ዝም ብላችሁ አይናችሁን ጨፍናችሁ ስጡኝ አልልም። የምንሰራው ሥራም አዲስ ሳይንስ አይደለም። ለግንባታ ምን ያስፈልጋል የገንዘብ ምንጭ ነው። የገንዘብ ምንጭ የሆነው ተቋም ከመንግስት ጋር ፊት ለፊት ቀርቦ ነው የሚወያየው። የተቋሙን የመገንባት አቅም፣ ተቋሙ የሚገነባውን በየወሩ ሪፖርት ያቀርባል። በተቋሙ ላይ የመንግስት አማካሪ ድርጀት ማስቀመጥ ይቻላል። መንግስት በማንኛውም መልኩ በስራው ላይ ተሳታፊ እንዲሆን እንፈቅዳለን።

ሰንደቅ፡- በአደባባይ ከድርጅቱ “ገንዘብ መዝረፍዎ” ነው የሚነገረው። በዚህ ላይ ምን ይላሉ?

አቶ ኤርሚያስ፡- የተፈጠሩ የአሰራር ክፍተቶች ናቸው ድርጅቱ ያጋጠመው። በአንዳንድ ሰዎች “ገንዘብ ዘርፏል” በሚል ስም ለማጥፋት መሰለፋቸው ቢገባኝም፣ ገንዘብ ከድርጅቱ ዘርፌ እንዴት ከእስር ልፈታ እችላለሁ? በፌደራል ፖሊስ ምርመራ ተደርጎብኛል። የኦዲት ሪፖርቱም ተጠናቆ ቀርቧል። የተፈጸመ ወንጀል ካለ የቤት ገዢውም ሆነ የድርጅቱ ወይም የቦርድ አባላት ችግር አይደለም። ጉዳዩን የሚከታተል የመንግስት አቃቤ ሕግ አለ። ሕግ ባለበት ሀገር ውስጥ ነው ያለነው። ስለዚህም በሕግ የተያዘው ጉዳይ በሕግ ምላሽ ያገኛል። ሆን ተብሎ ከዋናው የቤት ግንባታ አጀንዳ ጋር እያነሱ ለማምታታት መሞከር ለማናችንም ጥቅም የለውም። መፍትሔም አይደለም።¾  

 

 

 

 

 

 

 

 

“ኤርሚያስ ስለተናገረ ብቻ አናምነውም፤ የእቅዱን ተግባራዊነት በመንግስት ከተረጋገጠ እኛም እንቀበላለን”

 

አቶ አክሎግ ስዩም

 

የቤት ገዢዎች ዓብይ ኮሚቴ ሰብሳቢ

 

 

 

ሰንደቅ፡- በጽ/ቤታችሁ የሰጣችሁት ጋዜጣዊ መግለጫ ከምን መነሻ ነው?

 

አቶ አክሎግ፡-በአክሰስ ሪል እስቴት እና ከአክሰስ ሪል እስቴት ቤት ለመግዛት በተዋዋሉ አካሎች መካከል በተፈጠረው ውስብስብ ችግር መነሻ ላለፉት አራት አመታት ከመንግስት የተወከሉ ከፍተኛ ኃላፊዎች፣ የቤት ገዢዎች ኮሚቴ እና በአክሰስ ዳሬክተሮች ቦርድ የጋራ ጥምረት ችግሮችን ለመለየት ሥራዎች ሲሰሩ እንደነበር ይታወቃል። አሁን ላይ ልዩ የኦዲት ምርመራው ውጤት በመጠናቀቁ መንግስትም የተሻለ አቅጣጫ ይዟል። በኦዲት ምርመራው መሰረት የሕዝብ ገንዘብ በማኔጅመንት ችግር አለአግባብ ወጪ መደረጋቸው ቁልጭ ብሎ ተቀምጧል።

 

በተገኘው የኦዲት ምርመራ ውጤት መነሻ አብዛኛው የባከነው ገንዘብ በቀድሞው የአክሰስ ሪል እስቴት ዳሬክተሮች ቦርድ ሰብሳቢ እና በተደራቢነት ሥራ አስኪያጅ ሆነው ደርበው ሲሰሩ በነበሩት በአቶ ኤርሚያስ ጠቅል አመልጋ መሆኑን ማረጋገጥ ችለናል። የተለዩት ችግሮች እንዴት መፈታት አለባቸው የሚለውን መንግስት አቅጣጫ ስለሰጠበት ይህንን ለባለድርሻ አካላት ማሳወቅ የቤት ገዢዎች አብይ ኮሚቴ ኃላፊነትና ግዴታ በመሆኑ ነው መግለጫ የተሠጠው።  

 

አቶ ኤርሚያስ ከውጭ እንዲመጡ ያደረግነው መንግስት ላይ ተፅዕኖ በመፍጠር ነበር። ምክንያታችን የነበረው፣ የችግሩ ዋና ፈጣሪ የመፍትሔውም አንድ አካል ቢሆን የተሻለ ውጤት ይገኛል ከሚል መነሻ ነው። እንደሚታወቀው አቶ ኤርሚያስ 1 ነጥብ 3 ቢሊዮን ብር ሰብስቦ በመጨረሻም በድርጅቱ የሒሳብ ቋት ውስጥ 129 ብር ሲቀረው ከሀገር ኮብልሎ ወደ ውጭ ሀገር ወጥቷል።  በዱባይም ለሁለት ዓመት ተቀምጧል። በእኛ በኩል የደረሰብንን ችግር ደጋግመን ለመንግስት በማሳወቃችን፣ መንግስትም ጉዳያችንን አዳምጦ ችግሩ እንዴት እንዲፈታ ትፈልጋላችሁ? የሚል ጥያቄ ሲያቀርብልን፣ በወቅቱ የቤት ችግራችን እንዲቃለል ብቻ በማሰብ ችግሩ የሚፈታው ችግሩን በፈጠረው ሰው ነው የሚል አቋም ነበረን።

 

ስለዚህም መንግስት ላይ ጫና በማሳደራችን፣ መንግስትም ምንም እንኳን በተለያዩ ክሶች አቶ ኤርሚያስ ቢፈለግም፣ ችግር ውስጥ የገቡትን ዜጎች ለመታደግ የአቶ ኤርሚያስ ወደ ሀገር መመለስ የሚጠቅም ነው ብላችሁ እንደመፍትሄ የምታቀርቡ ከሆነ በማለት መንግስት በተለየ ፈቃድ በጊዜያዊነት በቀረበለት ጥሪ ወደ ሀገር ውስጥ ሊገባ ችሏል። መንግስት በሰጠው እድልም ለአንድ ዓመት ከቤት ገዢዎች አብይ ኮሚቴ እና በ2005 አዲስ ከተመረጠው የዳሬክተሮች ቦርድ ጋር በጋራ መፍትሔ ለማምጣት አብረን እንሰራ ነበር።

 

አብረን በጋራ ስንሰራ በነበረበት ጊዜ ከአቶ ኤርሚያስ የተገነዘብነው ወይም ያረጋገጥነው ነገር፣ ለተፈጠሩት ችግሮች መፍትሔ ከማስቀመጥ ይልቅ የበለጠ ችግሮቹን ማወሳሰብ ነው የመረጠው። ለዚህ ማሳያዎቹ አንደኛ፣ ሲመጣ ያቀረበው እቅድ ነበር። እቅዱ በአስራ አምስት ቀን ውስጥ ከ100 እስከ 300 ሚሊዮን ብር አለአግባብ ክፍያ የፈጸምኩላቸው ግለሰቦች ድርጅቶች እቃ አቅራቢዎች ኮንትራክተሮች ነበሩ። ከእነዚህ አካሎች ገንዘቡን የማስመለስ አቅም አለኝ የሚለው የመጀመሪያው እቅድ ነበር። በዚህ ወቅት ገንዘብ አግኝቶ አቅም መፍጠር ለእኛ በጣም አስፈላጊም ጠቃሚም እንዲሁም ሥራ የማስጀመር እድል ይፈጥርልናል ብለን በደስታ ተቀበልን። ሁለተኛው ያቀረበው እቅድ፣ ውጭ ሀገር በነበረበት ጊዜ 1 ነጥብ 2 ቢሊዮን ብር በላይ ያላቸው የውጭ አልሚዎችን አነጋግሬ ተስማምቼ ነው የመጣሁት በቀጥታ ወደ ሥራ እንገባለን የሚል ነበር ያቀረበው።

 

ከላይ የሰፈሩትን ሁለት እቅዶች ተግባራዊ ለማድረግ በርካታ ሥራዎችን ሰርተናል። ለምሳሌ ከሁለት አመት በላይ አቶ ኤርሚያስ መክፈል የነበረበትን ውዝፍ የሠራተኞች ደሞዝ ወደኋላ ከፍለን፤ በቀጣይ ለሥራው አስፈላጊ ናቸው የተባሉ የሰው ኃይል ቀጥረን ደሞዝ ከፍለናል። ከፍተኛ ወጪ ይከፈልባቸው የነበሩ ቢሮዎችን አጥፈን ወደ ድርጅቱ ግቢ ገብቶ እንዲሰራ ብዙ እገዛ አድርገናል። ይህንን ሁሉ ድጋፍ አቅርበን በአስራ አንድ ወር ውስጥ አንዳቸውም ተግባራዊ ሆነው አላየንም። ይህም በመሆኑ በኮሚቴው እና በአቶ ኤርሚያስ መካከል አለመግባባቶች ተፈጠሩ።

 

በአስራ አምስት ቀኖች ውስጥ እሰበስባቸዋለው ያላቸው ገንዘቦች ሊመለሱ ቀርቶ፤ ቀድሞ እሱ በቃልና በጽሁፍ ስምምነት በፈጸማቸው እዳዎች ወደ ድርጅቱ የሚመጡበት አዝማሚያ ነው የተፈጠረው። የድርጅቱን እዳ ሲጨምር ነበር። ይህ ሁኔታ ከድርጅቱም ከቦርዱም ከቤት ገዢዎች ኮሚቴም ጋር ሊያግባባን አልቻለም።

 

ሁለተኛ ከውጭ 1 ነጥብ 2 ቢሊዮን ብር ይዘው ለማልማት ይመጣሉ ያላቸው ድርጅቶች ድርድሩ ተቋማዊ ይዘት እንዲኖረው አምጣቸውና እንወያይና ወደሥራ እንግባ የሚል ጥያቄ ቀረበለት። ድርድሩን እኔው እራሴ ተደራድሬ እጨርሰዋለው እንጂ፣ ወደ ጠረጴዛ ድርድር መልሼ አላመጣውም የሚል ምላሽ ሰጠን። በእኛ በኩል ተቋሙ የህዝብ ገንዘብ ያለበት በመሆኑ ግልጽ አሰራር መከተል አለብን የሚል አቋም ወሰድን። በግል የምታደርጋቸውን ድርድሮች የዳሬክተሮች ቦርድ፣ የቤት ገዢዎች አብይ ኮሚቴም አይቀበለውም የሚል ግልጽ ምላሽ ሰጠነው። በገባው እቅድ መሰረት መፈጸም አልቻለም። አሰራሮቹን ስንፈትሻቸው ወደ ቀድሞው የተሳሳተ የማኔጅመንት መንገድ የሚመልሱን ሆነው ስላገኘናቸው፤ አንቀበልም አልን።

 

ከዚህ በኋላ አቶ ኤርሚያስ ያቀረበው እቅድ ተፈፃሚ ማድረግ ባለመቻሉ መንግስት የተለየ አቅጣጫ ይስጠን የሚል አዲስ አቤቱታ አቀረብን። መንግስት ይህንን አቤቱታ ሲመረምር ቆይቶ ጥር 2 ቀን 2008 ዓ.ም. የጠቅላላ ጉባኤ ስብሰባ ጠራ። በዚህ ጠቅላላ ጉባኤ የባለአክሲዮኖችን አቋም ገመገመ። ከ1ሺ 500 በላይ የቤት ገዢዎችን አቋምም ገመገመ። አስራ አንድ ወር ሙሉ የተሰሩትን ሥራዎች ከቴክኒክ ኮሚቴውም ተቀበለ። በመጨረሻም አብይ ኮሚቴው የራሱን ውሳኔ ወሰነ። የመጀመሪያ እርምጃ ያደረገው፣ በጊዜያዊነት የተሰጠውን የህግ ከለላ ማንሳት ነበር። በቀጣይ በሰጠው ደረቅ ቼኮች እንዲታሰር ተደረገ። በሕግ የተያዘ ጉዳይ ነው፣ ወደፊት አብረን የምናየው ነው የሚሆነው። በአቶ ኤርሚያስ ላይ ተጥሎ የነበረው የመፍትሔ ፍለጋ በዚሁ አበቃ።

 

መንግስት ሁለተኛ የመፍትሔ አቅጣጫ ሰጠ። ይኸውም፣ በምን አቅጣጫ ችግሮቹ ሊፈቱ እንደሚችሉ ፕሮፖዛል አቅርቡ አለ። በዚህ መሰረት ቤት ገዢው ፕሮፖዛል ሰርቶ አቀረበ። የቀረበው ፕሮፖዛል የሚያሳየው ያለው ሃብት መሬት ነው። አክሰስ ሪል እስቴት አብዛኛውን ገንዘባችን አባክኖ በጣም ጥቂት በሆነው ገንዘብ መሬት ገዝቷል። ስለዚህም በቤት ገዢው የተገዙት መሬቶችን ለማስተዳደር ሕጋዊ ተቋም መንግስት ፈጥሮልን፣ በሕብረት ሥራ ማሕበር ተደራጅተን ቤት እንድንሰራ ይፍቀድልን። በዚህ ፕሮፖዛል መነሻ መንግስት ጉዳዩን ሲመረምር ቆየ። በዚህ ምርመራ ውስጥ መጀመሪያ ማለቅ ያለበት እኛን በሕብረት ስራ ለማደራጀት የድርጅቱ ሕልውና መወሰን አለበት። ይህንን ለማወቅ የድርጅቱ የሒሳብ ቋት በመንግስት የኦዲት ኮርፖሬሽን ተመርምሮ መታወቅ ነበረበት። በርግጥ ምርመራው ከሚጠበቀው በላይ የዘገየ ነው። መጋቢት 2009 ዓ.ም. የኦዲት ምርመራው ተጠናቆ ለአብይ ኮሚቴው ደርሷል።

 

መንግስት የኦዲት ምርመራውን መነሻ በማድረግ የሰጠው ውሳኔ፣ ቤት ገዢዎቹ የሚደራጁበትን አግባብ መርምሮ እንዲደራጁ ማድረግ፤ በቀረበው የኦዲት ሪፖርት የድርጅቱን ሕልውና መወሰን እና መጠየቅ ያለባቸው ግለሰቦችና ድርጅቶች ተጣርተው ለሕግ እንዲቀርቡ ማድረግ ናቸው።

 

 

 

ሰንደቅ፡- በአደባባይ የሚነገረው አቶ ኤርሚያስ “ከድርጅቱ ገንዘብ መዝረፋቸው” ነው። ለአብይ ኮሚቴው የደረሰው የኦዲት የምርመራ ውጤት ላይ ከድርጅቱ ገንዘብ የዘረፉ ሰዎች በስም የተጠቀሱ አሉ?

 

አቶ አክሎግ፡- ከድርጅቱ ገንዘብ የባከነበትን መንገድ በግልፅ የሚያሳይ የኦዲት ሪፖርት ደርሶናል። እኛ ያየነው የኦዲት ሪፖርት ተጠያቂዎቹን ለመለየት ተጨማሪ ምርመራ በባለሙያ መደረግ ይፈልጋል። እኛ እገሌ ብድር ወስዷል …እገሌ ገንዘብ ወስዷል…እገሌ ድርጅት ከአክሰስ ሪል እስቴት ገንዘብ ወስደዋል የሚለውን አረጋግጠናል። የተሰጠበት አግባብን የሚያጣራው ማጣራት ባለበት አካል ነው።

 

ሰንደቅ፡- ገንዘብ በጥሬው መዘረፉን የሚያሳይ የኦዲት ሪፖርት ደርሷችኋል?

 

አቶ አክሎግ፡- የተወሰደ ገንዘብ እንዳለ ሪፖርቱ ያሳያል። ሆኖም በኦዲት ሪፖርት ገንዘብ ተዘርፏል ተብሎ አይቀመጥም።

 

ሰንደቅ፡- የድርጅቱ ገንዘብ በመሬት ግዢ ላይ የዋለ ነው? ወይንስ በጥሬው የተመዘበረ ነው?

 

አቶ አክሎግ፡- ለምሳሌ ኦዲት ሪፖርቱ ለሌሎች ድርጅቶች አለአግባብ ብድር ተሰጥቷል ይላል፤ ለግለሰቦች አለአግባብ ክፍያ ተፈጽሟል ይላል፤ ማኔጅመንቱና ሠራተኞች የማይገባቸውን ጥቅም አለአግባብ ወስደዋል ይላል፤ ገንዘቡ በዚህ መልኩ ነው የባከነው ብሏል። በተራ አነጋገር “ተዘርፏል” ብሎ ማስቀመጥ ይቻል ይሆናል። ለአሰራር ክፍተቱ ግን የሒሳብ ባለሙያዎች ትርጉም ቢሰጡት የተሻለ ይሆናል። ቁምነገሩ ያለው፣ ለቤት መስሪያ ከተከፈለው ክፍያ አለአግባብ ወጪ መደረጉ ነው።

 

ሰንደቅ፡- ከላይ እንደገለጹልን አቶ ኤርሚያስ ያቀረቡትን እቅድ መፈጸም ባለመቻላቸው በመንግስት አዲስ አቅጣጫ መቀመጡ ነው። አቶ ኤርሚያስ በበኩላቸው “ወደሥራ መግባት ያልቻልኩት ከድርጅቱ ዋና ሥራአስኪያጅ ጋር በተፈጠረ የጥቅም ግጭት ነው። ይኸውም የድርጅቱ ሥራአስኪያጅ ንብረት ለሆነው ማራኪ ሴኪዩሪቲ ሰርቪስ ለጥበቃ የሚከፈል 18 ነጥብ 5 ሚሊዮን ብር ክፍያ እስካልተፈጸመ ድረስ ምንም አይነት ሥራዎች ለመፈጸም ዝግጁ አይደለሁም በማለቱ ነው” ብለዋል። በዚህ ነጥብ ላይ እርስዎ ምን ይላሉ?

 

አቶ አክሎግ፡- በመጀመሪያ ደረጃ ዋና ሥራአስኪያጁን ወደ ድርጅቱ እንዲመጡ ያደረጉት አቶ ኤርሚያስ ከውጭ ከተመለሱ በኋላ ነው። ሥራአስኪያጁ ወደ ድርጅቱ ሲገቡ ከድርጅቱ ጋር የጥቅም ግጭት እንዳይኖር ጥንቃቄ ይደረግ ያለው ቦርዱ ነው። ቦርዱ ይህንን ጥያቄ ያነሳው፣ ቀድሞው ሥራአስኪያጁ አክሰስ ሪል እስቴት ይገባኛል የሚላቸውን መሬቶች የሚጠብቁ የጥበቃው ተቋም ባለቤት ናቸው። በሰጡት የጥበቃ አገልግሎት ያልተከፈላቸው 11 ሚሊዮን ብር በፍርድ ቤት ከሰው አስፈርደዋል። ከጥበቃው ተቋም ጋር ውሎቹን የፈረመው ኤርሚያስ ራሱ ነው። በ2005 ዓ.ም. ከሀገር ኮብልሎ ሲወጣ ፍርድ ቤት ከሰው አስፈርደዋል።

 

አዲሱ ቦርድ ያደረገው ጥበቃውን ከመልቀቅ በፍርድ ቤት ያስወሰንከውን ከሌሎች የእዳ ባለመብቶች ጋር አብሮ የሚታይ ስለሆነ በእዳነት ተይዞ ጥበቃውን ግን ቀጥልልን ተብሎ አዲስ ውል ቦርዱ ፈጽሟል። በዚህ ወቅት ነው ኤርሚያስ የመጣው። ኤርሚያስ ከመጣ በኋላ “የእኔን ችግር የምታውቀው አንተነህ። ከማንም በላይ የምታግዘኝ አንተነህ። የተፈጠረውን ችግር ለመፍታት ታስፈልገኛለህ” ብሏቸው አሳምኖ ያመጣቸው። ቦርዱ ግን አንተ በፈጸምከው ስምምነት መነሻ በፍርድ ቤት ያስወሰነብን ገንዘብ አለ። ይህንን ምንድን ነው የምናደርገው የሚል ጥያቄ ቀረበለት። ኤርሚያስ የሰጠው ምላሽ “በፍርድ ቤት የተሰጠው ውሳኔ የፍርድ ባለመብቶች መብት ሲጠበቅ ተግባራዊ ይደረጋል። አሁን ባለን ግንኙነት ግን በሕግ መከተል፣ በማኔጅመንት እውቀት፣ ችግሩን ከእኔ ጋር ተባብሮ ከመፍታት አኳያ እሱን የመረጥኩበትን መንገድ ብትቀበሉኝ የተሻለ ውጤት አመጣለሁ” አለ። ቦርዱም አቶ ኤርሚያስ ከመጣበት አላማ አንፃር ፍላጎቱን ጠብቆ አጸደቀ።

 

ዋናው ሥራአስኪያጅ ሥራ ከጀመሩ በኋላ አቶ ኤርሚያስ በአደባባይ የማይናገረው ጥያቄ ይዞ ቀረበ። ይኸውም፣ ከዚህ በፊት ውል ያደረኩባቸው ወደ 33 ሚሊዮን ብር የሚጠጋ በኢምፔሪያል ሆቴል ሽያጭ ለኢምፔሪያል ሆቴል ተወካይ ለአቶ ፀጋዬ ሊከፈል ይገባል። ስለዚህም የድርጅቱን ሥራአስኪያጅ 33 ሚሊዮን ብር እዳ አለብን ብለህ ፈርም አላቸው። የብድር ውሉን ከመፈረሜ በፊት ውሉ በቦርድ ተወስኖ ይምጣ የሚል አቋም ሥራ አስኪያጁ ያዙ። የዳሬክተሮች ቦርድ በመሆንህ ብቻ በግል በምትሰጠኝ ትዕዛዝ የብድር ውል አልፈርምም በማለት ተቃውሟቸውን አሰምተዋል። ቦርዱ በሁለቱ መካከል ችግር መኖሩን አውቆ ስብሰባ ተቀምጦ ውሳኔ አስተላልፏል።

 

ቦርዱ የሰጠው ውሳኔ፣ ቦርዱን ሳታስፈቅድ ሥራአስኪያጁን እዳ ፈረም ማለት አግባብ አይደለም። ሁለተኛ፣ ቦርዱ ሳያውቅ እዳ ተቀብያለሁ ብለህ መፃፍህ ትክክል አይደለም ሲል ለአቶ ኤርሚያስ በግልጽ ተነግሮታል። አቶ ኤርሚያስ ግን ሥራ አስኪያጅን መፈረም ፈቃደኛ ካልሆንክ ሥራውን ልቀቅ እና ቦርዱ እኔን ሥራ አስኪያጅ እንዲያደርገኝ ጥያቄ ላቅርብ ይላቸዋል። ሥራ አስኪያጁ በበኩላቸው፣ የሾመኝ ቦርዱ ስለሆነ ቦርዱ ሥራ ልቀቅ ካለኝ እለቃለሁ፤ በራሴ ግን አላደርገውም አሉ። አቶ ኤርሚያስ ግን ለቦርዱ ሥራ አስኪያጁ ሥራ መልቀቅ ስለሚፈልግ መልቀቂያውን አጽድቁለት የሚል ጥያቄ ያቀርባል። ቦርዱ የመልቀቂያውን ጥያቄ ካደመጠ በኋላ፣ አንድ ሥራ አስኪያጅ ከመልቀቁ በፊት “exit report” ማቅረብ አለበት። መልቀቅ የሚፈልግ ከሆነ ሪፖርቱን ያቅርብ አለ። አቶ ኤርሚያስ የሰጡት መልስ “ሥራ አስኪያጁ ሪፖርት ማቅረብ አይፈልግም” የሚል ነበር።

 

ቦርዱ በበኩሉ፣ ሥራአስኪያጅ በቀጥታ አስጠርቶ ለምን ድርጅቱን እንደሚለቅ ይጠይቀዋል። ሥራአስኪያጁ የሰጡት ምላሽ፣ “ለአቶ ጸጋዬ 33 ሚሊዮን ብር እዳ ፈርም አለኝ። ለጋቢ ኢንቨሰትመንት 46 ሚሊዮን ብር እዳ ፈርም አለኝ። ይህንን መፈጸም የምትችል ከሆነ አብረን መቀጠል እንችላለኝ አለኝ። የእኔ መልስ ደግሞ፣ ቦርዱ በአጀንዳነት ተነጋግሮበት በጽሁፍ ውሳኔ ካስተላለፈ እፈርማለሁ አልኩት። ከዚህ ውጪ አልፈርም ብያለሁ። በሁለተኛው ቀን የማትፈርም ከሆነ ሥራ ልቀቅ አለኝ። ቦርዱ ከወሰነ እለቃለሁ። ከዚህ ውጪ ሥራዬን ለመልቀቅ ያቀረብኩት ጥያቄ የለም” አሉ። ይህ ኤርሚያስ ባለበት በቃለ ጉባኤ የተያዘ ነው።

 

በመጨረሻም ኤርሚያስ ለቦርዱ አንድ ጥያቄ አቀረበ። ይኸውም፣ ከእኔ ወይም ከሥራአስኪያጁ ምረጡ? የሚል ሀሳብ አቀረበ። ቦርዱ በሰጠው ምላሽ የሰጠነው ውሳኔ ከግለሰብ መረጣ ጋር የሚያያዝ ሳይሆን፣ ከአሰራር ግድፈት ጋር የሚገናኝ ነው። የተከተልከው መንገድ ስህተት ነው፤ እዳም ለመቀበል አልተወያየንም፣ ሥራአስኪያጁም ሥራ ለመልቅቅ አልጠየቀም። ከዚህ በኋላ ተመሳሳይ ሥራዎች የምትፈጽም ከሆነ ከዳሬክተሮች ቦርድ ኃላፊነት እናነሳሃለን የሚል ማስጠንቀቂያ ተሰጠው። ከዚህ የቦርዱ ውሳኔ በኋላ ኤርሚያስ ከቦርዱም ሆነ ከቤት ገዢዎች ኮሚቴዎች አብሮ መስራት አቆመ። ለተለያዩ ኃላፊዎችም አላሰራ አሉኝ የሚል ደብዳቤ አስገብቷል።

 

 

ሰንደቅ፡- የድርጅቱ ሃብቶች የተገዙት መሬቶች ናቸው። መሬት የመንግስት ነው። ድርጅቱ ካዝና ውስጥ ገንዘብ የለም። ከዚህ አንፃር ለቤት ገዢዎች አለተጨማሪ ክፍያ ቤት ተደራጅታችሁ ለመስራት የቀረበው ፕሮፖዛል ምን ያህል ተግባራዊ የሚሆን ነው?

 

አቶ አክሎግ፡-ድርጅቱ ሃብት አለው፣ እሱም መሬት ነው። መሬት ደግሞ አይሸጥም፣ አይለወጥም የህዝብ ነው። መሬቱ የተገኘው በሕዝብ ገንዘብ ነው። እኛ ያቀረብነው ጥያቄ ግልጽ ነው። የባከኑት ገንዘቦች ወደ ድርጅቶች የሄዱት በመንግስት ኃይል የሚሰበሰቡ ከሆነ ለድርጅታችን ሀብት ናቸው። ሁለተኛው፣ በሕዝብ ገንዘብ የተገዙት መሬቶች ላይ መንግስት ውሳኔ መስጠት ይችላል። መሬቶቹ የቤት ገዢዎቹ እንዲያለሟቸው በመብትነት ከተሰጡ፣ እንዴት መልማት እንዳለባቸው እቅድ ይወጣላቸዋል። መጀመሪያ መሬቶቹን ማግኘት ነው። 

  

 

ሰንደቅ፡- የድርጅቱ ሃብት መሬት ከሆነ፤ መሬት የመንግስት ይዞታ መሆኑ እንዴት ይታያል?

 

አቶ አክሎግ፡- እነዚህን መሬቶች መንግስት የእኔነው ማለት አይችልም።

 

ሰንደቅ፡- መሬት የመንግስት መሆኑ በሕገመንግስት የሰፈረ እውነታ አይደል? ለምሳሌ መሬቱን አስይዞ ገንዘብ የመበደር አሰራር የለም። እንዴት ብላችሁ ነው ግንባታ የምትገቡት?

 

አቶ አክሎግ፡-ሕዝቡን አማክረን ነው ለመንግስት ፕሮፖዛል ያቀረብነው። መንግስት መሬቱን ከሰጠን ተጨማሪ ገንዘብ አውጥተን ለመገንባት ከአብዛኛው ሕዝብ ጋር ተወያይተንበታል፤ በፊርማም የተረጋገጠ ሰነድ ለመንግስት አቅርበናል። በዋናነት ግን ከመንግስት የምንጠብቀው ሙሉ ገንዘባችንን እንዲያስመልስልን ነው። አለአግባብ የበለጸጉትን ሰዎች በሕግ አግባብ እንዲጠየቁ ነው።

 

ሰንደቅ፡- አሁን ባለው የመኖሪያ ቤቶች ግንባታ ዋጋ በተለይ ከአስር እና ከአስራ አምሰት ፎቆች በላይ ለመገንባት ከፍተኛ የገንዘብ አቅም ይጠይቃል። ከቤት ገዢዎቹ መካከል ምን ያህሉ ተጨማሪ ወጪ መክፈል ይችላል?

 

አቶ አክሎግ፡- ለምሳሌ በአንድ ሳይት ያሉ ሰባ ሰዎች አሉ። ገንዘባቸው ሙሉ ለሙሉ ተበልቶ አልቋል። በዚህ ሁኔታ ውስጥ እያሉ መሬት ተሰጣቸው እንበል፤ መጀመሪያ ያላቸው አማራጭ ባላቸው አቅም መሬቱን ወደ ቤት ግንባታ ለመለወጥ መንቀሳቀስ ነው። በእንቅስቃሴያቸው ወቅት የገንዘብ እጥረት ይገጥማቸዋል ወይንስ አቅም ኖሯቸው ይጨርሳሉ? በጊዜው የሚታወቅ ነው የሚሆነው። ዛሬ ላይ ሆኜ መተንበይ አልችልም። ሕዝቡ ግን ሙሉ ለሙሉ ያልከፈለው ክፍያ በመኖሩ መሬቱ ሲሰጠው ክፍያውን አጠናቆ ቢያንስ መሰረት ማውጣት ይችላል። መሰረት ማውጣት ከተቻለ በሀገሪቷ ሕግ መሰረት ብድር በማፈላለግ ገንብቶ ሊጨርስ የሚችልበት እድልም አለ። 

     

 

ሰንደቅ፡- መንግስት መሬቱን ሊያስረክባችሁ ከውሳኔ የደረሰበት ሁኔታ አለ እንዴ?

 

አቶ አክሎግ፡-መሬቶቹን በአደራ ተረክቧል። ነገሮቹን እያጣራ ነው የሚገኘው። አጣርቶ ከጨረሰ በኋላ ያስረክበናል የሚል እምነት አለን።   

 

ሰንደቅ፡- ከአቶ ኤርሚያስ ጋራ በጋራ ለመስራት ያደረጋችሁት ጥረት እንደተጠበቀ ሆኖ፤ አቶ ኤርሚያስ “ቤት ገዢዎች ተጨማሪ ክፍያ ሳያወጡ ከአውሮፓና ከቻይና ኩባንያዎች ጋር በሽርክና በመስራት ቤት ገንብቼ ማስረከብ እችላለሁ። እቅዴንም ለጠቅላይ ሚኒስትሩ አስገብቻለሁ” እያሉ ነው። በርግጥ የአቶ ኤርሚያስ እቅድ ተጨባጭና መሬት ላይ የሚወርድ ሆኖ ካገኛችሁት ለመቀበል ዝግጅ ናችሁ?

 

አቶ አክሎግ፡-አቶ ኤርሚያስ ስለተናገረ ብቻ አናምነውም። ከዚህ በፊትም ተመሳሳይ እቅድ አለኝ ብሎን ብዙ ርቀት ሔደን አንዳችም የፈጸመው ነገር የለም። አሁንም አዲስ እቅድ አለኝ የሚለውን፣ በመንግስት ከተረጋገጠ ብቻ እንቀበላለን። ምክንያቱም የእኛ አላማ መኖሪያ ቤት ማግኘት ብቻ ስለሆነ ነው። በድጋሚ ሕዝብን ለማጭበርበር የተቀየሰ ዘዴ ከሆነ ግን አንሞክረውም።¾         

 

 

ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ኢትዮጵያ በዘረጋችው መጠነ ሰፊ የስኳር ልማት ዙሪያ መንግስታቸው ትምህርት ማግኘቱን ከመግለጽ ውጪ፣ አንድም ተጠያቂ አካል ማቅረብ አልቻሉም። ለሁሉም ጊዜ አለው እንደሚባለው፣ አንድ ቀን በዚህ ስኳር ልማት ዙሪያ ኃላፊነት የሚወስዱ በሕግ የሚጠየቁ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናት መኖራቸው አይቀሬ እንደሆነ የአደባባይ እውነት ነው።

በዚህ ጽሁፍ ካለፈው ሳምንት የከሰም ጉብኝታችን የቀረውን ክፍል ይዘን ቀርበናል። በተለይ የከስም ስኳር ፋብሪካ እና የእርሻው ዘርፍ ምን እንደሚመስል የሚያካፍሉን፣ ሁለት በስኳር ኢንዱስትሪው ከፍተኛ ልምድ ያላቸው ኃላፊዎችን አነጋግረናል።

ከእነዚህም መካከል የከሰም የፋብሪካ ዘርፍ ሥራ አስኪያጅ አቶ ታደሰ ዋበላ አንዱ ናቸው። አቶ ታደሰ ከሃያ ስድስት ዓመት በላይ በስኳር ኢንዱስትሪው ውስጥ አገልግለዋል። በወንጂ እና በአርጆ ዴዴሳ ስኳር ፋብሪካዎች ሰርተዋል። ሌላው በከሰም የእርሻ ኦፕሬሽን ዘርፍ ሥራ አስኪያጅ አቶ ምሩጽ ወልዳይ ናቸው። አቶ ምሩጽ በስኳር ኢንዱስትሪ ውስጥ ለሰላሳ አራት አመት አገልግለዋል። ቀደም ብለው በመተሐራ ስኳር ፋብሪካ አሁን ደግሞ በከሰም ስኳር ፋብሪካ እያገለገሉ ይገኛሉ። 

እነዚህ ከፍተኛ የስኳር ኢንዱስትሪ ባለሙያዎች መንግስት በዘረጋው የስኳር ልማት ስትራቴጂ ላይ ከልምዳቸው በመነሳት ያካፈሉን ቁምነገር አለ፤ ሰሚ ካለ ይስማ። በተጨማሪም በወቅታዊ የከሰም ስኳር ፋብሪካ የሥራ ክንውን ዙሪያ አነጋግረናቸዋል። መልካም ንባብ።

“የስኳር ልማቱ ላይ ስትራቴጂክ የሆነ

የአስተሳሰብ ክፍተት አለበት”

አቶ ታደሰ ዋበላ

የፋብሪካ ዘርፍ ሥራ አስኪያጅ

ሰንደቅ፡- ፋብሪካው እስካሁን በፕሮጀክት ደረጃ ነው ያለው ወይንስ ፋብሪካውን ሙሉ ለሙሉ ተርክባችሁታል?

አቶ ታደሰ ዋበላ፡- አዎ በፕሮጀክት ደረጃ ነው። በቅርቡ በአፕሪል 28 እስከ 30 ባሉት ቀናት “performance guaranty” test አድርገናል። ይህ ማለት ፋብሪካው 6ሺ ቶን አገዳ ቢቀርብለት በሰባ ሁለት ሰዓት ውስጥ ያለማቋረጥ ይፈጫል? የሚለውን ለመፈተሽ ነው። አገዳ አከማችተን ባደረግነው ፍተሻ ፋብሪካው በሰባ ሁለት ሰዓት ውስጥ 6ሺ አንድ መቶ አገዳ ፈጭቷል። ፋብሪካው በጥሩ ደረጃ ላይ ነው ያለው።

የፋብሪካው የአዋጭነት ጥናት እንደሚያሳየው፣ በአገዳው ውስጥ መገኘት ያለባቸው የንጥረ ነገሮች መጠን በመቶኛ ሲያስቀምጥ፤ ፋይበር 13 ነጥብ 5፣ ሱክሮስ ከ13 በላይ እና ባዕድ ነገሮች 3 በመቶ የሆነ የሚል ነው። ከአሚባራ የሚመጣው አገዳ ግን በመቶኛ ሲገለፅ፤ ፋይበር 19፣ ሱክሮስ ከ10 በታች፣ ባዕድ ነገሮች ከ3 እስከ 7 በመቶኛ ናቸው። ባዕድ ነገሮች በበዙ ቁጥር ስኳር እንዳይወጣ ከማድረጋቸውም በላይ ስኳሩን ይዘው ወደ ሞላስስ ይዘልቃሉ። ከባዕድ ነገሮች የፀዳ አገዳ ሲሆን ብቻ ነው ጥሩ ስኳር ማግኘት የሚቻለው። ስለዚህም በእርሻው ላይ መስራት ይጠበቅብናል።

ሰንደቅ፡- የፋብሪካው ብቃት (Efficiency) እንዴት ነው?

አቶ ታደሰ ዋበላ፡-አጠቃላይ የፋብሪካው የሰዓት ኤፊሸንሲ 80 በመቶ ይሆናል ተብሎ ተቀምጧል። ይህ ማለት በቀን 4ሺ 800 ቶን አገዳ ፋብሪካው መፍጨት ይጠበቅበታል። ዳሩ ግን ከአሚባራ በቀን 4ሺ 800 አገዳ ማምጣት ፈጽሞ የሚታሰብ አይደለም። አሁን ባለው ደረጃ በአብዛኛው የሚመጣው 3ሺ 700 ቶን አገዳ ነው። ለዚህ ምክንያቶቹ የመንገዱ ርቀትና መንገዱ ያልተስተካከለ መሆን፣ የአሚባራ ማሳ ለጥጥ የተዘጋጀ በመሆኑ አገዳውን ከማሳ ማንሳት አመቺ አይደለም። አገዳው በዶዘር እየተገፋ ለመጫን ስለሚሰናዳ ዶዘሩ በርካታ ባዕድ የሆኑ ነገሮች አብሮ ከአገዳው ጋር ገፍቶ ያመጣል። ይህም በመሆኑ ብዙ ባዕድ ነገሮች ፋብሪካው እያጣራ ያራግፋቸዋል። በፋብሪካ የገባው የሱክሮስ መጠን እና የሚወጣው የስኳር መጠን በጣም የሚገርም ነው።  ፋብሪካው ዘመናዊ (Distributed control system) በመሆኑ 7 ነጥብ 8 ሱክሮስ እየገባ 7 አካባቢ ስኳር እየወጣ ነው።

ባለፈው አመት የፋብሪካው እቅድ ሲያዝ ለፋብሪካው የሚቀርበው የሱክሮስ መጠኑ የተገመተው 10 ነጥብ 38 በመቶ ሲሆን እየቀረበ ያለው የአገዳው የሱኩሮስ መጠን ይዘት 7 እና ከዚያ በታች በመቶኛ ነው። ይህ የሆነበት ምክንያት፤ ከአሚባራ የሚመጣው አገዳ ዕድሜው ከ32 ወር በላይ በመሆኑ እርጅና ተጭኖታል። አገዳ ለምርት መድረስ ያለበት ግን ከ14 እስከ 16 ወር ጊዜ ውስጥ ነው። ይህ ማለት ከአሚባራ የሚመጣው አገዳ ስኳሩን ጨርሶ ወይም ለራሱ ስኳሩን ተጠቅሞት ነው። እንደዚህ እድሜው ከፍ ያለ አገዳ ለቀድሞዎቹ ለወንጂ እና ሸዋ ፋብሪካዎች ቀርቦ ቢሆን፣ አንድም ስኳር ማግኘት አይቻልም። በዕቅድ ደረጃ ከአረጀ አገዳ የተጠበቀውም የስኳር መጠን ስህተት ተደርጎ የሚወሰድ ነው። ስለዚህም ይህ መደገም የለበትም። መሬት ላይ ባለው ነገር ማቀድ እንደሚገባን አሳይቶን ያለፈ የምርት ዘመን ነው ማለት ይቻላል።

ሰንደቅ፡- የፋብሪካው አቅም እና የአገዳውን አቅርቦት እንዴት ይገልፁታል?

አቶ ታደሰ ዋበላ፡- በመጀመሪያው ምዕራፍ ማለትም አሁን ባለበት ደረጃ በቀን 6ሺ ቶን አገዳ ፈጭቶ ስድስት ሺ ኩንታል ያመርታል ተብሎ የተመሰረተ ፋብሪካ ነው። ሆኖም በተደረገው ማስፋፊያ እና በተገጠሙለት የፋብሪካው ክፍሎች ወደ አስር ሺ ኩንታል የማምረት አቅም ደረጃ ላይ ደርሷል። ይህም ሲባል የፋብሪካው cane handling, preparation, milling, evaporation and clarification ክፍሎቹ በቀን አስር ሺ ኩንታል ስኳር ፋብሪካው እንዲያመርት ተደርገው የተገመጠሙ ናቸው። ትንሽ መጨመር ከሚያስፈልጋቸው የፋብሪካው ክፍሎች መካከል pumps, pipe, vacuum pan, center fugal ናቸው።

ፋብሪካው በዚህ ደረጃ የተዘጋጀ ቢሆንም አስር ሺ ቶን አገዳ በቀን ለመፍጨት በሚያስችል ደረጃ የተዘጋጀ የአገዳ ምርት የለም። የፋብሪካው የአዋጭነት ጥናት እንደሚያሳየው ፋብሪካው አስር ሺ ቶን አገዳ የመፍጨት አቅም እንዲኖረው የተደረገው ሃያ ሺ ሔክታር መሬት በከሰም ዙሪያ እናለማለን ከሚል ታሳቢ ነበር። አሁን ላይ በፋብሪካው ዙሪያ የለማው አገዳ 3ሺ ሔክታር ነው። እንዲሁም፤ በአሚባራ 6ሺ ሔክታር የለማ መሬት አለ። በድምር 9 ሺ ሔክታር አገዳ ነው ያለው።

በቀን 6ሺ ቶን ለሚፈጭ ፋብሪካ በ9ሺ ሔክታር ላይ የለማ አገዳ በቂ ምርት አይደለም። ምክንያቱም በስሌቱ መሰረት ከሁለት ሔክታር የአገዳ ማሳ የሚገኘው አንድ ቶን አገዳ በመሆኑ ነው። 6ሺ ቶን አገዳ ለሚፈጭ ፋብሪካ በትንሹ 12 ሺ ሔክታር የአገዳ ማሳ ያስፈልገዋል። ይህም የሚሆነው ሞቃታማ ቦታ ለሚተከሉ ፋብሪካዎች ብቻ ሲሆን፤ ቀዝቃዛ የአየር ንብረት ባለባቸው ቦታዎች የሚተከሉት ፋብሪካዎች 6ሺ ቶን አገዳ ለመፍጨት 15ሺ ሔክታር የለማ አገዳ ያስፈልጋቸዋል።

ሰንደቅ፡- በቀጣይ ዓመት የአገዳው አቅርቦት እንዴት ነው የሚሆነው? የአገዳ ዝርያዎች ቢለያዩም ከ13 እስከ 18 ወር ባለው ጊዜ ውስጥ በአማካኝ እንደሚደርሱ ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። 

አቶ ታደሰ ዋበላ፡- በዚህ አካባቢ ከ14 እስከ 16 ወራት ባለው ጊዜያት አገዳ እንደሚደርስ ሰምቻለሁ። የኬን ሳይክሉን መመልከት አስፈላጊ ነው። ለምሳል ዛሬ የተቆረጠ አገዳ ዳግም የሚቆረጠው ከ12 ወር በኋላ ነው፤ በዚሁ መሰረት የቆረጣውን ሁኔታ መከለስ ይገባል። ዋናው አማራጭ ግን በከሰም ዙሪያ አገዳ መትከል ነው። ፕሮጀክቱም አዋጪ የሚሆነው በከሰም ዙሪያ አገዳ ከተተከለ ብቻ ነው።

ሰንደቅ፡- የአንድ ኪሎ ግራም ስኳር የማምረቻ ወጪያችሁ ስንት ነው?

አቶ ታደሰ ዋበላ፡- አዲስ ፋብሪካ ነው። ትክክለኛው ወጪ መሰራት አለበት። performance guaranty test እስከምናካሂድ ድረስ ፋብሪካው በቻይናዎች ይዞታ ውስጥ ነበር። አሁን ኦፕሬሽኑ ወደ እኛ ይዞታ የገባ በመሆኑ ወጪን መስራት እንችላለን። የቀሩ ሥራዎችን ደግሞ በኮንትራት ውል ቻይናዎቹ እንዲጨርሱ እየተደረገ ነው። ያልተሞከሩ የፋብሪካው ክፍሎች መኖራቸውን መዘንጋት የለብንም። ከእነሱ መካከል የቆሻሻ ማጣሪያ ፕላንት፣ የውሃ ማጣሪያው ሲስተም፣ ኃይል ከሚያመነጩ ተርባይኖች መካከል አንዱ አልተሞከረም። እነዚህን ቻይኖቹ በኮንትራት ውል እየሰሩ ይገኛሉ።

ሌላው ሃያ ስድስት ሜጋ ዋት ኃይል ማመንጨት እንችላለን። ከዚህ ውስጥ 6ሺ ቶን አገዳ ለመፍጨት አስራ አንድ ሜጋ ዋት ብቻ ነው የምንጠቀመው። ትርፍ ከ10 ሜጋ ዋት በላይ አለን። ይህንን ትርፍ ኃይል ከብሔራዊ ኃይል ማሰራጫ መስመር ጋር ለማያያዝ ሰብስቴሽን መትከል ይቀራል።    

ሰንደቅ፡- ስኳር ማምረት እድሜ ጠገብ ሳይንስ ቢሆንም፣ ስኳር ኮርፖሬሽን አስር ፋብሪካ በአንድ ጊዜ ለመስራት አቅዶ አንዱን እንኳን በቅጡ ማጠናቀቅ አልቻለም። እርስዎ ከሃያ አመት በላይ በስኳር ኢንዱስትሪ ውስጥ ካካበቱት ልምድ አንፃር፣ ለስኳር ልማቱ ውድቀት መሰረታዊ ምክንያቶች ምንድን ናቸው? ምን ታዝበዋል? ምንስ ይመክራሉ?

አቶ ታደሰ ዋበላ፡- እንዳልከው ለረጅም ዓመታት በስኳር ፋብሪካ ሰርቻለሁ። የተፈጠሩት ችግሮችን ለመለየት ከደቾች (ኔዘርላንድ) ጀምሮ እንዴት የስኳር ልማት እያደገ እንደመጣ መመልከቱ ተገቢ ይሆናል። በ1953 በወንጂ ስኳር ፋብሪካ ሲመሰረት በአነስተኛ መጠን ነው የተጀመረው። የአገዳ እርሻ በአክሲዮን ደረጃ በዚያ ዘመን ይሸጡ ነበር። ምክንያቱም ሰው እንደራሱ ቆጥሮ እንዲያለማው በማሰብ ነው። በሒደትም የወንጂ ስኳር ፋብሪካ ውጤታማ ሆነ። ትርፋማም እየሆነ ሄደ። በተገኘው ትርፍ ግን ወዲያው ፋብሪካ አልተተከለም። ውጤታማነቱ በደንብ ሲረጋገጥ ከስምንት አመታት በኋላ በሸዋ ሌላ ተጨማሪ የስኳር ፋብሪካ ተከፈተ። ስያሜውም ወንጂ ሸዋ ፋብሪካ የሚል መጠሪያም ተሰጣቸው።

ሁለቱ ፋብሪካዎች በቀን በድምር 3ሺ ቶን አገዳ እየፈጩ በዓመት 700ሺ ኩንታል ስኳር ያመርቱ ነበር። ድርጅቱም አትራፊ ሆነ፣ ሠራተኞችም ተጠቃሚ ነበሩ። ሕብረተሰቡንም ተጠቃሚ አደረጉ። ከወንጂ ሸዋ ፋብሪካ ባገኙት ትርፍ ደግሞ መተሐራ ስኳር ፋብሪካን መሰረቱ። መተሐራም የተከፈተው ከስምንት አመት በኋላ ነው። በዚህ ሂደት ውስጥ በሠራተኞች ዘንድ ልምድ ክህሎት እየዳበረ መጥቷል። ወጪያቸውም ኢኮኖሚካል ነበር። ደረጃ በደረጃ በስኳር ልማት ከፍተኛ ልምድና እውቀት በሀገራችን ተገኝቷል። ከሃያ ሰባት አመታት በኋላም ቢሆን በፊንጫ ስኳር ፋብሪካ ለመትከል ተችሏል።

አሁን በያዝነው አካሄድ ግን የስኳር ፕሮጀክቶች በዝተው፣ አምራች መሆን የቻሉት በጣም ትንሽ ናቸው። አስር የስኳር ፋብሪካ ፕሮጀክት በአንድ ጊዜ ውጤታማ ለማድረግ የሰው ኃይል የሚጠይቅ ነው። በፕሮጀክቱ ላይ ለተሰማራው የሰው ኃይል በራሱ የደሞዝ ክፍያ በአንድ ጊዜ መፈጸም ከባድ ወጪ ነው። በስኳር ልማቱ ላይ ስትራቴጂክ የሆነው አስተሳሰብ ክፍተት ያለበት ነው። ምክንያቱም አስር ስኳር ፋብሪካ ለመትከል በአንድ ጊዜ ከማቀድ፣ ሁለት ስኳር ፋብሪካዎችን ለመትከል ቅድሚያ ቢሰጥ ኖሮ ዛሬ ላይ የተደረሰበት ሁኔታ ላይ አንገኝም ነበር። ሁለት ፋብሪካዎችን ከተከልን በኋላ ከእነሱ የሚገኙ ጠንካራ እና ደካማ ጎኖች በመነሳት እንዲሁም ወደ ምርት ገብተው አትራፊ መሆናቸውን አረጋግጠን፤ ወደ ተጨማሪ ሁለት ፋብሪካዎች ተከላ ተሰማርተን ቢሆን ኖሮ ዛሬ ላይ ያጋጠሙን ችግሮች ባልተከሰቱ ነበር። በተጠና ሁኔታ ወደሥራ ገብተን ቢሆን፤ የማምረቻ ወጪያችን ይቀንሳል። እንደሀገር ከፍተኛ ተጠቃሚ መሆን በቻልን ነበር። አሁንም የረፈደ ነገር የለም። በጥናት ላይ የተመሰረተ መፍትሄ ለመስጠት መስራት ይጠበቅብናል።¾

 

 

 

“ከግድቡ በተያያዘ የመሬት መንቀጥቀጥ የሚያሳውቁ መሳሪዎች በሲስተም ደረጃ ተጠናቀው ወደ መስመር አልገቡም”

አቶ ምሩጽ ወልዳይ

የእርሻ ዘርፍ ሥራአስኪያጅ

 

ሰንደቅ፡- የከሰም ስኳር ፋብሪካ ዘር አገዳ ተከላ የተጀመረው መቼ ነው? የአገዳ አቅርቦቱ ክፍተት እንዴት ሊከሰት ቻለ?

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- ከሰም አካባቢ ያለውን መሬት በማልማት፣ ለመተሐራ ስኳር ፋብሪካ ተጨማሪ የአገዳ አቅርቦት ለማዘጋጀት ነበር የመጀመሪያው ዕቅድ። የከሰም ግድብ በውሃና ኢነርጂ ሚኒስቴር እየተገነባም ነበር። የዘር አገዳም ተከላም በወቅቱ በከሰም ጀምረን እያለ መንግስት የአቧራ መልካ እርሻ ልማትን ተረክበን አገዳ እንድናለማ ፈቃድ ሰጠ። ብዙም ሳይቆይ አዲስ መመሪያ ከመንግስት ተላለፈ። ይኸውም፣ በሁሉም የሀገሪቷ ክፍል የስኳር ልማት እንዲዘረጋ በመወሰኑ፣ ከሰም ራሱን ችሎ የስኳር ፋብሪካ እንዲሆን መወሰኑ ተገለፀልን። በተያዘው ዕቅድ መሠረት 6ሺ ቶን በቀን ለመፍጨት 12ሺ ሔክታር ውሃ ገብ መሬት ለማልማት ነበር።

ወደስራ ለመግባት ሁሉ ነገር ከተጠናቀቀ በኋላ፣ በከሰም ግድብ ፍልውሃ በመገኘቱ ፕሮጀክቱ ለረጅም ጊዜ ተጓተተ። በወቅቱ ፍል ውሃውን ለመከላከል የሚያስችል ቴክኖሎጂ አልነበረም። አንድ የቻይና ኩባንያ ተቀጥሮ ሥራው ረጅም ጊዜ ወስዷል። ሥራው ከተጠናቀቀ በኋላም የፋብሪካው የአዋጪነት ጥናት እንደገና ተከለሰ። የተሰጠው ምክንያት የፋብሪካውን አቅም ከፍ ካልተደረገ በስተቀር አሁን በተቀመጠው የፋብሪካው አቅም አዋጪ ሊሆን አይችልም ተባለ። በቀን የሚመረተው የስኳር መጠንም ወደ 10ሺ ከፍ እንዲል እና የአገዳ ማሳው ልማትም ወደ 20ሺ ሔክታር እንዲያድግ ተወሰነ።

ሥራው በተጀመረ መሐከል ላይ ሜቴክ ወደ ሥራ እንዲገባ ተደረገ። የፋብሪካ ተከላውን በተመለከተ መሰረት ቆፍረው ነበር። ለረጅም ጊዜ በሜቴክ እጅ ከቆየ በኋላ መጀመሪያ ውል አስረነው ከነበረው የቻይናው ኮምፕላንት ኩባንያ ጋር፣ አዲስ ውል አስረን ወደ ሥራ ተገባ። ሜቴክም ከሥራው ወጣ። ኮፕላንት ኩባንያ በአጭር ጊዜ አፋጥነው ፋብሪካውን ጨርሰዋል። ስለዚህ ለአጠቃላይ ፕሮጀክቱ መዘግየት በዋናነት ከግድቡ ጋር በተያያዘ ነው። ከውሃ ኮንስትራክሽ እና ከዲዛይንና ቁጥጥር የመንግስት መስሪያቤቶች ጋር ነበር አብረን ሥንሰራ የነበረው።

ሰንደቅ፡- ለምንድን ነው ይህን ያህል ጊዜ ፕሮጀክቱ ሳይጠናቀቅ የቀረው? አፈፃጸሙ በጣም አናሳ በመሆኑ የለማው መሬት 3ሺ ሔክታር ብቻ የሚጠጋ ነው።

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- ፋብሪካው ቢዘገይም ደርሷል። የፋብሪካው አቅም እና የአገዳ አቅርቦት በጣም ሰፊ ክፍተት ነው ያለው። ያለውን ክፍተት ለመሸፈን የተደረጉ ጥረቶች አሉ። ከአሚባራ እርሻ አገዳ ባለሃብቶች አልምተው እንዲያቀርቡ ተደርጓል። አሁንም ግን ክፍተት አለ። ዋናው ችግር ግን ከመሬት አቅርቦት እና ከመሰረተ ልማት ዝርጋታ ጋር ተያይዞ የመጣ ችግር ነው። አሁንም መፍትሄ ያላገኘ ጉዳይ ነው። ለምሳሌ በዚህ ዓመት 1ሺ 500 ሔክታር መሬት ለማልማት አቅደን የነበረ ቢሆንም፣ የመሬት አቅርቦት ግን የለም። የውሃና መስኖ ኢነርጂ መስሪያቤትም ጥሎ ወጥቷል።

ሰንደቅ፡- ውሃ ገብ መሬት የማቅረብ ኃላፊነቱ አሁን ለማን ተሰጥቶ ነው ያለው

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- አሁን ያለው ሁኔታ ስኳር ኮርፖሬሽን ተረክቦ በራሱ ኃላፊነት እንዲሰራ ነው ያለው አቅጣጫ።

ሰንደቅ፡- በግድቡ በመዘግየቱ ፕሮጀክቱ እንደዘገየ ገልጸውልኛል። አሁንም ግን ግድቡ ከፍተኛ መጠን ውሃ እያፈሰሰ ነው። ቀጣይ የሚገጥማችሁ ችግር አይኖርም?

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- ግድቡን በተመለከተ ዲዛይኑ ኳሊቲው እንዲሁም ቀሪ ሥራዎቹ ያልተጠናቀቁ አሉ። ኤልክትሮ ሜካኒካል ሲስተሙም ወደሥራ አልገባም። ውሃ መጨመር መቀነስ ብትፈልግ መቆጣጠር አትችልም። አካባቢው የእሳተ ጎሞራ ሲነሳበት የነበረ በስምጥ ሸለቆ ውስጥ የሚገኝ በመሆኑ የቀበርናቸው ፊዚዮሜትሪክ መቆጣጠሪያዎች አሉ። እነዚህ ወደ መሬት ውስጥ ሰላሳ ሜትር ተቆፍሮ የተቀበሩና ከግድቡ ጋር የተያያዙ የመሬት መንቀጥቀጥ የሚለኩ የሚያሳውቁ መሳሪዎች በሲስተም ደረጃ ተጠናቀው ወደ መስመር አልገቡም።

ሶስት ትናንሽ ግድቦችም አሉ። ማስተንፈሻው ተጠናቋል ማለት ይቻላል። ውሃው ሊሄድባቸው የሚችሉ ቦታዎችም ተለይተው ተሰርተው አልተጠናቀቁም። ግድቡ ‘Earth Dam’ በመሆኑ በጠጠር የተሞላ ነው። ውሃውን በመገደቢያነት የተጠቀሙበት የተራራው አጠቃላይ ጂዖሎጂካል ነገሩን ስትመለከተው፣ አንድ ወጥ ድንጋይ አይደለም። በተራራዎቹ መሃል መሃል ላይ ቀይ አፈር የያዘ ክፍት ቦታዎች አሉ። እነዚህ ቦታዎች ፍሳሽ ለማሾለክ የተጋለጡ ናቸው። ከስር በኩል ላለው ክፍት ቦታ በግራውቲንግ ቴክሎጂ ተሰርቷል። የቀረው ግን ተሰርቶ አልተጠናቀቀም። አጠቃላይ በሆነ መልኩ አሁንም ፍሳሽ አለ። በተለይ ውሃው ሲሞላ ከፍተኛ መጠን ይኖረዋል። ፍሳሹ ወደፊት አደጋ ከመሆኑ በፊት በጣም ክትትል ይፈልጋል። ፍሳሽ በርግጥ ሊያጋጥም ይችላል። ከጎን እና ጎን የሚወጣ ፍሳሽ ግን አደገኛ ነው።

ሰንደቅ፡- በእርሻው ውስጥ በርካታ ሰዎች ይኖራሉ። እንስሳዎችም አሉ። በአገዳ ጋሪ ማመላለሻ መንገዶችም ላይ በርካታ ፍየሎችና በጎች ሲተላለፉ ነው የሚታየው። ድርጅቱ ነፃ የእርሻ ዞን መመስረት እንዴት አልቻለም?

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- ሰዎችን ከአካባቢው አናስለቅቅም። የሚደረገው በተበታተነ ቦታዎች ያሉትን የአካባቢው ነዋሪዎችን በአንድ መንደር ውስጥ እንዲሰፍሩ ቦታዎችን በማስተካከል ማንቀሳቀስ ነው። መንደር ሰርተን ቤቶች ገንብተን፣ ት/ቤት ገንብተን ለማሕበራዊ አገልግሎት የሚሆኑ ቤቶችም ሰርተን በሳቡሬ አካባቢ ያሰፈርናቸው አሉ። ቀደም ብሎ የገነባናቸው ቤቶች የአካባቢው ሕብረተሰብ በሚኖረው መልክና መጠን የነበረ ቢሆንም ሕዝቡ አልተቀበለውም። በእንጨት የተሰሩ በቀላሉ ንፋስ የሚወስዳቸው በጣም ጠባብ ቤቶች ናቸው የሚል ቅሬታ በመቅረቡ ቅሬታቸውን ተቀብለን ዘመናዊ ቤቶች ገነባን። ለቤቶቹ ግንባታ የወጣው ወጪ ከፕሮጀክት አጠቃላይ ወጪዎች አንፃር በጣም ከፍተኛ ሆኖ ተገኘ ስለተባለ መንግስት ውሳኔ ይስጥበት ተብሎ፣ የመንግስት ውሳኔ አገኘ።

የተሰጠው ውሳኔ ማሕበራዊ ተቋሞችን በመገንባት ሕብረተሰቡ እንዲሰባሰብ ማድረግ ነው። እንዲሁም አንድ ሔክታር ለአንድ አባወራ አልምቶ መስጠት። በኋላም ጠቅላይ ሚኒስትሩ ለጉብኝት በመጡ ወቅት የደቡብ ክልል ልምድ ነው ተብሎ አንድ ሔክታር አልምቶ እንደዚሁ ከመስጠት፤ አንድ አራተኛውን አትክልቶች እንዲያለሙበት እና ሶስት አራተኛውን በማሕበር ተደራጅተው አገዳ አልምተው ለፋብሪካው እንዲያቀርቡ ተወሰነ። ከስምምነትም ተደረሰ። አሁን በዚህ የስምምነት ማዕቀፍ ውስጥ ነው ያለነው። አዲስ የመሬት አቅርቦት ሲገኝ ጎን ለጎን የአካባቢውን ሕብረተሰብ ጥቅም እየጠበቅን እየሰራን ነው። ይህም ማለት የመንግስት ይዞታ ይኖራል፤ የህዝቡም ይዞታ ይኖራል። ሌሎችንም ጉዳዮች ተመካክረን ነው የምናደርገው። ለምሳሌ የከሰም ቀበሌ የቱጋ ይሁን የሚለውን ከሕብረተሰቡ ጋር ተወያይተን ነው የምንወስነው። ስለዚህ ከአካባቢው ሕብረተሰብ ጋር ያለን የሥራ አቅጣጫ ከላይ እንዳስቀመጥኩት ነው። ከአካባቢው የሚለቁበት ሁኔታ አይፈጠርም።

ሰንደቅ፡- ለእርሻ የምትጠቀሟቸው መሣሪያዎች የመለዋወጫ አቅርቦት ምን ይመስላል?

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- የማሽነሪ መለዋወጫዎች ውሉ ላይ የፋብሪካው ኮንትራክተር የቻይና ኮምፕላንት ነው የሚያቀርበው። ከግዢው ጋር በተገናኘ መጀመሪያ ማቅረብ የነበረበትን መለዋወጫ ኩባንያው አቅርቧል። የቀረበበት ጊዜ በራሱ ክፍተት አለው፤ የዘገየ ነበር። ግዢ ከተከናወነ በኋላ ያቀረበውም ማሽነሪዎች ላይ ክፍተት ነበረው። ኩባንያው ያቀረብኩት በውሉ መሰረት ነው የሚል መከራከሪያ ቢያነሳም፣ አንዳንዶቹ ማሽነሪዎች ከእኛ ሥራ ጋር የማይሄዱ ናቸው። ከኮርፖሬሽን ጋር በተደረገ ውይይት ቬክሎቹን እንዲለወጡ ተደርገዋል። ኩባንያው በዘመናዊ መሣሪያዎች ከስሮ እንዲተካ ተደርጓል።

ሌሎቹ ግን ለምሳሌ ገልባጮቹ ያቀረብኩት በተሰጠኝ ስፔሲፊኬሽን መሰረት ነው አለ። ወደ ሃያ ስድስት የሚሆኑት ገልባጮች እየሰሩ አይደለም። እስካሁንም መግባባት አልተቻለም። ከጥራት አንፃር የሚታዩ ችግሮች አሉ። ትራክተሮቹ የተወሰኑት ይሰራሉ፤ ሞዲፊኬሽንም የሚፈልጉ አሉ። ዋናው ችግር ግን መለዋወጫ ማግኘት አልቻልንም። ሀገር ውስጥ አቅራቢ የሌላቸው ማሽነሪዎች አሉ። ከአመረቷቸው ኩባንያዎች ጋር ግንኙነት ለመፍጠር እየሰራን እንገኛለን።

 

ሰንደቅ፡- ከሰላሳ አመት በላይ በስኳር ኢንዱስትሪ ውስጥ እንደሰሩ ነግረውናል። ከሰም ፋብሪካን ከመሰረቱ እስከ አሁን ደረጃ የደረሰበትን ያውቃሉ። ከዚህ አንፃር መንግስት በያዘው የስኳር ልማት ስትራቴጂ ላይ ምን አስተያየት አልዎት? ከሰምን ጨምሮ እንዳይደገሙ የሚሏቸው የአሰራር ግድፈቶች ምንድን ናቸው?

አቶ ምሩጽ ወልዳይ፡- ይህንን ፕሮጀክት የመተሐራ ማስፋፊያ ተብሎ የተረከብነው በ1999 ዓ.ም. ነው። ከዚያ ቀጥሎ በ2004 ዓ.ም. ስኳር ኮርፖሬሽን ተብሎ በአዲስ መልክ ሲቋቋም በከሰም ፋብሪካ ሥር ፕሮጀክቱ ተጠቃለለ። የከሰም ግድብ ግን ቀደም ብሎ በ1996 ዓ.ም. ነው የተጀመረው።

ባይደገም የምንለው፤ ፕሮጀክት በባሕሪው ገደብ አለው። መነሻ አለው፤ መድረሻ አለው፤ የጊዜ ገደብ አለው። ለፕሮጀክት የሚመደብ በጀት መታወቅ አለበት። ይህ ባልሆነበት ሁኔታ ፕሮጀክት ለማስፈፀም ስትገባ አደገኛ ነው። ለምሳሌ አሁን ያለው ፕሮጀክት ገደብ አልነበረውም። ፕሮጀክቱ ወረቀታችን ላይ የጊዜ ገደብ ነበረው፤ በተግባር ግን የተቀመጠ የጊዜ ገደብ አልነበረውም፤ በጣም የተለጠጠ ፕሮጀክት ሆኗል። ለዚህ ፕሮጀክት የተመደበው የገንዘብ መጠን ምን ያህል ነው? የወጣው የገንዘብ መጠን ምን ያህል ነው? ብሩስ ከወዴት ነው የሚገኘው? አሁን ለፕሮጀክቱ ገንዘብ ያስፈልጋል ገና ሃያ ሺ ሔክታር መሬት አቅርቦት ላይ መድረስ ይጠበቅብናል። የፕሮጀክት ምዕራፍ ላይ ሆኖ፣ ብድር መመለስ በጣም ከባድ ነው። እንደዚህ አይነት አሰራር በስኳር ፋብሪካ ልማቶች ላይ ብቻ ሳይሆን፤ በሌሎች የፕሮጀክት ሥራዎች ላይ መደገም የለበትም።

በእቅድ አለመመራት የሚያመጣው ክፍተት በፍጥነት መስተካከል አለበት። የኮንትራት አድሚኒስትሬሽን አቅም በጣም ከፍ ባለ ደረጃ ማደግ አለበት። አለበለዚያ የሚመጣው ገንዘብ በብድር የሚገኝ በመሆኑ፣ በእቅድ ስለማይሰራ የብድር ገንዘቡ ያልቃል፤ ሥራዎች ግን አያልቁም። ስለዚህ የብድር አዙሪት ውስጥ መዞር መቆም አለበት። ልማት እንደዚህ አይሰራም። ልማት ምላሹ ተሰልቶ ነው የሚሰራው፤ ለሌሎችም እንዲተርፍ ይደረጋል። በወረቀት ላይ የሰፈረ እቅድ እንደሌለ ተደርጎ በሕብረተሰቡ ሲነገር እንሰማለን። እውነቱ ግን በወረቀት ላይ ታሳቢ የሚደረጉ ለፕሮጀክቱ አስፈላጊ የሆኑ ነገሮች ሁሉም ሰፍረው ነው ያሉት፤ ችግሩ በእቅዱ መሰረት ማስፈጸም ነው። ለምሳሌ የከሰም ግድብ በእቅዱ መሠረት ባለማለቁ ስንት ከፍተኛ ሚኒስትሮችን ያፈራረቀ ግድብ ነው። በሚደረጉ ለውጦች የሚፈጠሩ ክፍተቶች መኖራቸውን መገንዘብ ተገቢ ነው። አሁንም የሔድንባቸውን መንገዶች ለማስተካከል ብዙ ሥራዎች ያስፈልጋሉ።¾

“ዘመናዊ ፋብሪካ ገንብተን፤

የአገዳ አቅርቦት እጥረት ገጥሞናል”

አቶ ተገኑ ገነሞ

የከሰም ስኳር ፋብሪካ ዋና ስራ አስኪያጅ

 

ባሳለፍነው ሳምንት በከሰም ስኳር ፋብሪካ በመገኘት የሶስት ቀን የሥራ ጉብኝት አድርገን ነበር። ጉብኝታችን በፋብሪካ፣ በከሰም እና በአሚባራ የሚገኙትን በአገዳ የተሸፈኑ እርሻዎችን፣ የአትክልትና ፍራፍሬ እርሻዎችን እና የከሰም ወንዝ ግድብን ተመልክተናል።

ከፍተኛ መጠን ያለው ውሃ የከሰም ግድብን በተሰረሰሩ ቀዳዳዎች ዘልቀው እየፈሰሱ ስንመለከት አስደንግጦናል። ሊፈጠር የሚችለውን አደጋ ለመገመት ሁሉ ከብዶናል። ሌላው የፋብሪካው ዘመናዊነት አስደምሞን ሳለ፣ የአገዳ አቅርቦት ክፍተት ቁጭት ጭሮብናል። በከሰም ጋራዥ ያለው የመለዋወጫ እጥረት ደግሞ ምን ያህል የድርጅቱን ሥራዎች እንደበደለ ለመረዳት ችለናል።

በማኔጅመንቱ እና በሠራተኛው መካከል ያለውን ግንኙነት ለመፈተሽ ሞክረናል። ከሰራተኛ ማሕበር መሪዎች እና በተለያየ የሥራ ዘርፍ ውስጥ ካሉ ቅሬታ ሰሚዎች ጋር ባደረግነው ውይይት በከሰም ፋብሪካ የተፈጠሩ ችግሮች በአብዛኛው በስኳር ኮርፖሬሽን እና በመንግስት አቅም የሚመለሱ መሆናቸውን እንደሚገነዘቡ ነግረውናል። ማኔጅመንቱ ከሠራተኛው ጋር አብሮ የችግሩ ተጠቂ መሆኑ ገልጸውልናል፤ በተቻላቸው መጠን ግን ሠራተኛውን ለመደገፍ እንደሚሰሩ ነግረውናል። የድርጅቱ ሥራ አስኪያጅም በዓል ሳይቀር አብሯቸው በፋብሪካ እና በእርሻ ውስጥ ያሳልፋል ሲሉ ምስክርነታቸውን የሠጡ ሠራተኞችም አሉ። 

ለዛሬ ከከሰም ስኳር ፋብሪካ ዋና ሥራአስኪያጅ ከአቶ ተገኑ ገነሞ ጋር ያደረግነውን ቆይታ በዚህ መልክ አቅርበናል። በቀጣይ ከፋብሪካ፣ ከእርሻ ዘርፍ ሥራ አስኪያጆች ጋር የነበረን ቆይታ እናቀርባለን። መልካም ንባብ። 

 

 

ቁጥሮች በከሰም ስኳር ፋብሪካ

በከሠም ስኳር ፋብሪካ በአሁኑ ሠዓት በአጠቃላይ 5ሺ 574 (አምስት ሺ አምስት መቶ ሰባ አራት) ዜጎች የስራ ዕድል ተፈጥሮላቸዋል። ከአጠቃላይ ሠራተኞቹ፣ በሚነት 1ሺ 587፣ በኮንትራት 196 እና በጊዜያዊነት 3ሺ 791 ናቸው።

ከፋብሪካው የሰው ኃብት፣ አምራች ኃይሉ 82 በመቶ ሲሆን ድጋፍ ሰጪው 18 በመቶ ነው። ፋብሪካው በሙሉ አቅሙ ሥራ ሲጀምር 2ሺ 939 ቋሚ ሠራተኞች የመያዝ አቅም አለው ተብሎ ይገመታል። በአሁኑ ጊዜ የያዘው ቋሚ ሠራተኛ 1ሺ 587 ሲሆኑ በመቶኛ ሲቀመጥም 54 በመቶ ነው።

የአካባቢው ሕብረተሰብ ተሳትፎ በቋሚ ቅጥር 505 ሲሆን በኮንትራት 44 እንዲሁም በጊዜያዊነት (ወርሃዊ) 2ሺ 808 ናቸው። በአካባቢው የሚገኙ የከሰም ስኳር ፋብሪካ አገዳ አብቃዮች ሕብረት ሠራ ማሕበር አሉ። ከዳ ድሆ፣ ቦንቲ ጎና፣ አዳ ጉርቶ ፣ሚራህቶ እና ሀመዳስ የተባሉ አምስት የሸንኮራ አገዳ አብቃይ ህብረት ስራ ማህበርት ለፋብሪካው በኩንታል 423ሺ 262.4 ምርት አቅርበው ብር 9 ሚሊዮን 630ሺ 907.84 ገቢ አግኝተዋል።

 

ሰንደቅ፡- በከሰም ወንዝ ላይ የተሰራው የውሃ ግድብ ባለቤቱ ማነው? ግድብ ሰርስሮ የሚወጣው ውሃ ከስጋት አንፃር እንዴት ይታያል?

 አቶ ተገኑ፡- ግድቡን በባለቤትነት ያስተዳድር የነበረው የውሃና መስኖ ኢነርጂ ሚኒስቴር መስሪያ ቤት ነበር። በአዲሱ አደረጃጀት የኮንስትራክሽን ሥራዎች ኮርፖሬሽን ነው። በእነዚህ ተቋማት መካከል በአሁን ሰዓት ርክብክብ እየተደረገ ነው።

ግድቡን በተመለከተ ባለቤቱ ምላሽ ቢሰጥበት መልካም ነው። ስለግድቡ እንደከሰም ስኳር ፋብሪካ ማኔጅመንት ለማስረዳት፣ በዋናነት ችግር ብለን የምንወስደው ከኦፕሬሽን ጋር የተገናኘ ነው። ይኸውም የግድቡ በር መከፈት እና መዘጋት ባለመቻሉ ውሃውን በተገቢው ሁኔታ ማስተዳደር አልተቻለም። ይህም በመሆኑ ለአገዳ የሚበቃ ውሃ በፈለግን ሰዓት እያገኘን አይደለም። ውሃ ሲያንስም ሆነ የበዛ ውሃ ሲመጣ መመጠን አልተቻለም። ችግሩን ተቋቁመን እየሰራን ነው።

ከግድቡ የሚወጣው ፍሳሽን (እዣት) በተመለከተ በጣም ቴክኒካል በመሆኑ ተቋሙ ቢመልሰው ይሻላል። የግድቡ ግንባታ ሲጀመር ከከርሰ ምድሩ ፍል ውሃ ተገኝቷል። ይህንን ፍልውሃ ለማስተካከል ማስተንፈሻ ተሰርቶለት በአሁን ሰዓት ሥርዓቱን ጠብቆ እየወጣ ነው። ሌላው ግድቡን እያለፉ የሚወጡት ፍሳሾችን በተመለከተ ችግሩን ለመቅረፍ ሥራዎች መሰራታቸውን እና ውጤት መገኘቱንም ከሚኒስቴር መስሪያቤቱ ጋር በሚደረጉ ስብሰባዎች ሲገለፁ ሰምተናል። ይኸውም፣ የግራውቲንግ ሥራዎች ተሰርተው የተወሰነ መሻሻል ቢኖርም፣ ግድቡ ሙሉ ለሙሉ በሚባል ደረጃ ከፍሳሽ የጸዳ ነው ለማለት አይቻልም። በአካልም ከአንተ ጋር አብረን የተመለከትነው ግድቡን ሰርስሮ የሚወጣ ፍሳሽ መኖሩን ሲሆን፤ በቀጣይም ሥጋት መሆኑ አይቀርም።

ሰንደቅ፡- በአካል ተገኝቼ የተመለከትኩት ግድቡን አቋርጦ የሚወጣው ፍሳሽ ተብሎ በቀላል አገላለጽ የሚቀመጥ አይደለም። ከፍተኛ ፍጥነትና የውሃ መጠን ያለው ቢያንስ አምስት የሚሆኑ ጅረቶችን ነው የተመለከትኩት። ከዚህ አንፃር በቀጣይ ሥጋት ነው ተብሎ ብቻ የሚታለፍ ነው እንዴ? ሊያጋጥሙ የሚችሉ ሥጋቶችስ በእናንተ በኩል ምንድን ናቸው?

አቶ ተገኑ፡- እንደ ስጋት ከተነሳ ግድቡ የተገነባበት ቦታ ፍልውሃ መገኘቱ በራሱ ያለውን ሥጋት ከፍ ያደርገዋል። ሆኖም በኮንክሪት ሙሌት ቱቦ ፍልውሃው እንዲፈስ በመደረጉ ለመቆጣጠር ተችሏል። አሁን ያለው ችግር ግድቡን ሰርስሮ የሚወጣው ፍሳሽ በእኔ በኩል እንደ ከፍተኛ ሥጋት አድርጌ የምወስደው ነው። ከዚህ ውጪ ግድቡን አቋርጦ የሚወጣው ውሃ ከተያዘው ውሃ ይውጣ ወይም ከፍልውሃ ውስጥ ይውጣ ባለሙያዎች የሚያረጋግጡት በመሆኑ በዚህ ላይ የምሰጠው አስተያየት የለም። እንደሚታወቀው ግድቡ የተጀመረው በ1996 ዓ.ም. ሲሆን እየተጠናቀቀ ያለው አሁን ላይ ነው። በተቀመጠለት ጊዜ የተጠናቀቀ የውሃ ግድብ አይደለም።

ሰንደቅ፡-በጠጠር ከተጠቀጠቀው ግድብ ጎን፣ በተፈጥሮ በቆሙ መለስተኛ ተራራዎች ውሃ ተገድቦ ነው ያለው። በእነዚህ ተራራዎች መካከል ከተያዘው የከሰም ወንዝ እየሾለኩ የሚፈሱት ጅረቶች የውሃ መጠናቸው በጣም ከፍተኛ ነው። በግድቡ የተያዘው የውሃ መጠን 500 ሚሊዮን ኪዩቢክ ሜትር በመሆኑ፣ የሚፈሰው ውሃ ተራሮቹን እያላላ እንዲደረመሱ ቢያደርግ ጥፋቱ ምን ሊሆን ይችላል? የሳቡሬን ወረዳ እና የከሰም ፋብሪካና የእርሻ ቦታዎችን ማግኘት ይቻል ይሆን? 

አቶ ተገኑ፡- በጋራ በሚደረጉ ስብሰባዎች ላይ የክልሉ መንግስት እና ስኳር ኮርፖሬሽን ያለንን ሥጋቶች በተደጋጋሚ እናሳውቃለን። ለዚህም ነው በኢትዮጵያ አዲስ የግራውቲንግ ቴክኖሎጂሥራዎች እንዲሰሩ ተደርጎ ለውጥ ማምጣት የተቻለው። ፍሳሹ በፊት ከነበረበት አሁን ላይ በጣም ቀንሷል። ሆኖም ፍሳሹ ሙሉ ለሙሉ አልቆመም። በቅርብ ጊዜም የጋራ መድረኮች ስላላካሄድን በቀጣይ ያለውን ሁኔታ ለማስቀመጥ አልችልም። ለውጦች ግን አሉ፤ የምዘና ሥራዎች ግን በጋራ አልሰራንም።

ሰንደቅ፡- የጎበኘሁት የከሰም ስኳር ፋብሪካ እጅግ ዘመናዊ ነው። በቀን አስር ሺ ኩንታል ስኳር የማምረት አቅም አለው። ለፋብሪካ ከሚያስፈልገው 20ሺ ሔክታር የሸንኮራ አገዳ ማሳ ወደ 3ሺ ሔክታር የሚጠጋ ማሳ ነው ያላችሁ። ይህ ምን ማለት ነው? የአቅርቦቱ ክፍተት እንዴት ተፈጠረ? 

አቶ ተገኑ፡- የፋብሪካው ግንባታ ሲታቀድ፣ በመጀመሪያው ምዕራፍ ፋብሪካው 6ሺ ቶን አገዳ በቀን የመፍጨት አቅም ያለው ሲሆን፣ በዓመት 153ሺ ቶን ስኳር ያመርታል፡፡ እንዲሁም በሰዓት 26 ሜጋ ዋት ኃይል ማመንጨት የሚችል አቅም አለው፡፡ በሁለተኛው ምዕራፍ ፋብሪካው 10ሺ ቶን አገዳ በቀን የመፍጨት አቅም ያለው ሲሆን፣ በዓመት 250ሺ ቶን ስኳር ማምረት የሚያመርት ነው፡፡ በተጨማሪም በሰዓት 39 ሜጋ ዋት ኃይል ማመንጨት የሚችል ፋብሪካ ነው፡፡

ወደ እርሻው ስንመጣ ሰባ በመቶ የሚሆነው አገዳ የምናመጣው ከአሚባራ ነው። ወደ አሚባራ ለምን ሄዳችሁ ለሚለው ጥያቄ፣ በከሰም በቂ አገዳ ባለመኖሩ ነው። በአሁን ሰዓት 288ሺ ሔክታር በአገዳ የተሸፈነ ማሳ በከስም ስኳር ፋብሪካ አለ። በአሚባራ 5ሺ 997 ሔክታር በአገዳ የተሸፈነ ማሳ አለን። በድምሩ ወደ 8ሺ 386 ሔክታር በአገዳ የተሸፈነ ማሳ አለን። ፋብሪካ አሁን ባለበት ቲሲዲ የሚያስፈልገው 12ሺ ሔክታር በአገዳ የተሸፈነ መሬት ይፈልጋል።

ወደ አሚባራ ለምን ሄድን? የአሰራር ሥርዓቱስ ምን ይመስላል? በመጀመሪያ ፋብሪካው ለመገንባት በተደረገው የአዋጪነት ጥናት የግድቡን ሥራ ይሰራ የነበረው የውሃና መስኖ ኢነርጂ ሚኒስቴር ነው። የውሃ ገብ መሬት ዝግጅት ሥራም ሲሰራ የነበረው ይኸው ሚኒስቴር መስሪቤት መሆኑ ይታወቃል። እነሱ መሬቱን አዘጋጅተው ውሃ ገብ አድርገው ሲሰጡን ነው፣ እኛ ተረክበን ቀሪ ሥራዎችን የምንሰራው። ሚኒስቴር መስሪያቤቱ ለአስር አመታት በሥራው ላይ ቆይቶ፣ በግሮስ 4ሺ ሔክታር መሬት አስረክቦ ነው ከመሬት ዝግጅት የወጣው። ይህ ማለት 20ሺ ሔክታር መሬት ለማዘጋጀት አቅዶ ወደ ስራ የገባው ሚኒስቴር መስሪያቤቱ። በመጨረሻ 4ሺ ሔክታር ነው ማስረከብ የቻለው። ስለዚህም ሚኒስቴር መስሪያ ቤቱ በከሰም ውሃ ገብ የሆነ መሬት አዘጋጅቶ ባለማቅረቡ፣ አሁን በከሰም ፋብሪካ ለተፈጠረው የአገዳ አቅርቦት ክፍተት ምክንያት ሊሆን ችሏል። ከዚህ አንፃር ሚኒስቴር መስሪያቤቱ ውጤታማ ስራ አልሰራም ብሎ ማናገር ይቻላል።

ከዚህም በላይ ሚኒስቴር መስሪያቤቱ የፈጠረው ችግር፣ በአገዳ አቅርቦት ላይ ብቻ የተወሰነ አይደለም። ምክንያቱም ፕሮጀክቱ ሲጀመር የነበረው እሳቤ የከሰም ስኳር ፋብሪካ ለእያንዳንዱ ለአካባቢው አባወራ አንድ ሔክታር ውሃ ገብ መሬት አዘጋጅቶ እንደሚያቀርብ ስምምነት ላይ ተደርሶ ነበር። ከዚህ ውስጥ 0 ነጥብ 25 ሔክታር ለጓሮ አትክልት እና 0 ነጥብ 75 ሔክታር በአገዳ የተሸፈነ በ“out grower” የሚከናወን ሥራም ይሰጣል። ይህ የስምምነት ጊዜ በአካባቢው ሲታለም 775 አባወራዎች ብቻ ነበሩ። አሁን ላይ ፕሮጀክቱ አልተጠናቀቀም፤ ዛሬ ላይ ደግሞ የአባወራዎቹ ቁጥር ወደ 1ሺ 300 ከፍ ብሏል። በወቅቱ እድሜያቸው ለትዳር ያልደረሱ የአካባቢው ሰዎች አሁን አባወራ ለመሆን በቅተዋል። እንዲሁም በጊዜው በቀበሌ ውስጥ የነበረው የመሬት መጠን አሁን ካለው የአባወራ ብዛት ጋር የሚመጣጠን አይደለም። ስለዚህም እንደከሰም ስንመለከተው፣ ቀጣይ ሥጋታችን ውሃ ገብ የሆነ መሬት አለማግኘት እንዲሁም አዘጋጅቶ አለማቅረብ እንደሚሆን ይጠበቃል። 

ፕሮጀክቱ ሳይጠናቀቅ ሚኒስቴር መስሪያቤቱ ሥራውን አቋርጦ ሲወጣ፣ በእኛ በኩል ትክክለኛ መረጃ አልደረሰንም። ከሌሎች አካላት ጋር ውል አስረን እንኳን የምንሰራበት አጋጣሚ አልነበረንም። የዘንድሮ አፈፃጸማችንም የሚጠበቀውን ያህል አይደለም። ምክንያቱም ድርጅታችን አገዳ ለመትከል የተዘጋጀነው፤ የእነሱን ዕቅድ መሰረት አድርጎ ነበር፣  ሆኖም ግን ውሃ ገብ የሆነ መሬት አዘጋጅተው አላቀረቡልንም፤ ዘንድሮ ደግሞ በጀት አልተመደበልንም ብለው ለቀው ወጥተዋል። በሁለታችን መካከል ግን እስካሁን የተደረገ ርክብክብ የለም። በእኛ በኩል ሥራዎችን ለማስጀመር እንኳን ከእነሱ ጋር ዶክመንቶችን አልተለዋወጥንም። እጃችን አጣጥፈን ከመቀመጥ ብለን ኪስ ቦታዎችን እያለማን ወደ ሥራ እያስገባን ነው። እንዲሁም በማሕበራዊ ችግሮች የቆመ መሬትን በራሳችን ጥረት እያስተካከልን ወደ ሥራ አስገብተናል። በርግጥ በማክሮ ደረጃ ያለውን የመሬት አቅርቦት ችግር በዚህ መልኩ በዘላቂነት መፍታት አይቻልም።

 ሌላው ከአሚባራ የሚመጣውም አገዳ በግለሰብ ማሳ ላይ የሚለማ በመሆኑ ነገ ምን ሊፈጠር እንደሚችል አይታወቅም። ባለሃብቱ ነገ ተነስቶ ፋብሪካ እተክላለሁ ቢለን፣ በያዝነው 3ሺ ሔክታር መሬት በመጠቀም ብቻ ኬን ሳይክሉን ጠብቆ በየአመቱ ኦፕሬት እያደረጉ ለመሄድ ትልቅ ስጋት ነው። ይህንን ችግር ለኮርፖሬሽን ለሚኒስቴሩም ያሳወቅንበት ሁኔታ ነው ያለው። በእነሱ በኩል ችግሩን ለመቅረፍ እየሄዱበት መሆኑን ብንገነዘብም፣ እንደመንግስት ግን ትኩረት ተሰጥቶት መሰራት ያለበት መሆኑን እናምናለን።

እንደሚታወቀው በከሰም ዘመናዊ ፋብሪካ ነው ያለው። በሌሎች እርሻዎች እንዳየነው አገዳ ለምርት ደርሶ ፋብሪካ ተከላ የዘገየበት ሁኔታ ነው። በከሰም ደግሞ እጅግ ዘመናዊ ፋብሪካ ገንብተን፣ የአገዳ አቅርቦት ችግር ገጥሞናል።

ሰንደቅ፡- ከአሚባራ ከሰም ከ60 ኪሎ ሜትር በላይ ሲሆን፣ የአገዳው እድሜም 35 ወር የሚጠጋ ነው። ከዚህ አንፃር አንድ ኪሎ ግራም ስኳር የምታመርቱበትን ወጪ አያንረውም ወይ? ዘላቂ አማራጮችስ ምንድን ናቸው?

አቶ ተገኑ፡- ከአሚባራ እርሻ የምናነሳው አገዳ በኩንታል ሃምሳ ብር ነው የምንገዛው። ከማምረቻ ዋጋ አንፃር አገዳውን በራስ አቅም አልምቶና ምርታማነቱን ጨምሮ የተከናወነ ቢሆን ትርጉም ባለው ሁኔታ የማምረቻ ወጪውን መቀነስ ይቻላል። ከአሚባራ የምናነሳው አገዳ በብዛት የሚመረት ሲሆን፤ የሚመዘነው በብዛቱ መጠን ነው። አሁን ላይ የውል ስምምነታችን አብቅቶ በአዲስ ድርድር ላይ ስለምንገኝ ወደ አዲስ ስምምነት ውስጥ እንገባለን የሚል እቅድ ይዘናል። በሌሎች ሀገሮች የሚደረገው የአገዳ አቅርቦት ድርድር የሚወሰነው፣ በአገዳው ይዘት ነው። ይህ ማለት አገዳው በሚይዘው የስኳር መጠን ብቻ የሚደረግ ድርድር ነው።

እስካሁን ባለው አሰራር ከአሚባራ የሚቀርበው አገዳ የሚመዘነው፣ በኪሎ ግራም ክብደት ነው። በኪሎ ግራም ሲቀርብ ቆሻሻውም ሌላም ባዕድ ነገሮችም አብረው ተመዝነው ነው የሚቀርቡት። ይህ ማለት የማምረቻ ወጪ ላይ የሚያመጣው ተፅዕኖ አለ ማለት ነው።

ሰንደቅ፡- የአሚባራን የመጀመሪያ የአገዳ ማሳ ማግኘት የሚያስችል የ7 ኪሎ ሜትር አቋራጭ መንገድ አለ። ለምን ይህንን መንገድ ወደ አስፋልት ደረጃ ከፍ አድርጋችሁ መጠቀም አልቻላችሁም?

አቶ ተገኑ፡- የአሚባራ እርሻ ልማትን ለመጠቀም ሲታቀድ ወደ 6 ኪሎ ሜትር የሚጠጋ አስፋልት በመስራት ማሳውን ለማግኘት ነበር። በ2005 ዓ.ም የኢትዮጵያ መንገዶች ባለስልጣን ኤጀንሲ መንገዱን ለመስራት ኃላፊነት ወስዶ ነበር። ሆኖም በዚህ ዓመት በስምንተኛው ወር ላይ “መንገድን መስራት አልችልም፣ እራሳችሁ መንገድን ስሩ ሲል አስታውቆ፤ እስካሁን የሄድኩበትን ሰነዶች ከደብዳቤው ጋር አባሪ አድርጊያለሁ” ብሎ ከአመታት በኋላ መልሷል። ባለስልጣኑ መንገዱን ሳይሰራ ሰነድ ብቻ ለእኛ አስረክቧል። ኮርፖሬሽኑ ጉዳዩን ተመልክቶ በራሳችን አቅም ለመስራት ዲዛይኑን ተቀብለን ለኮንስትራክሽን ሥራዎች ኮርፖሬሽን መንገዱን እንዲሰራ በማድረግ ዘላቂ የሆነ መፍትሄም አስቀምጠናል።

መንገዶች ባለስልጣን ሥራውን አልሰራም ብለን ግን እጃችንን አጣጥፈን አልተቀመጥንም። እስከ 2008 ዓ.ም. መንገዱ ይሰራል በሚል ተስፋ አድርገን ነበር፤ አልተሰራም። ስለዚህ በ2009 ዓ.ም. ባለፈው መልኩ መቀጠል አይገባም ብለን፣ በድርጅታችን አቅም አዋሽ ወንዝ ላይ ድልድይ ገንብተን አገዳ ለማመላለስ በቅተናል። በተወሰኑ ጊዜያት ግን ከፍተኛ የውሃ መጠን ያለው ጎርፍ ከአዋሽ በመነሳቱ በድልድዩ ላይ አገዳ ለማስተላለፍ የገጠም ችግር ነበር።

ከአሚባራ የሚመጣው አገዳ 70 ኪሎ ሜትር መርዘሙ ብቻ ሳይሆን ለተጨማሪ ወጪዎችም የሚዳርጉ ነገሮችን የያዘ መሆኑ መታወቅ አለበት። ይኸውም፣ ረጅም ርቀት በመሄዳችን በትራክተሮች እና በሚጎተቱ ጋሪዎች ላይ ያሉ ማሽኖችና ቁሶች ይሰበራሉ። ማሽኖቹ ሲሰበሩ የመለዋወጫ አቅርቦት በቀላሉ አናገኝም። ማሽኖቹ የመጡት ከቻይና በመሆናቸው በሀገር ውስጥ እቃቸውን የሚያቀርብ ድርጅት የለም። ሌሎቹ ከ70 እስከ 80 በመቶ የሚሆኑት የሜቴክ ማሽኖች ናቸው። ዋይቲኦ እና ቤቢኤን ትራኮች ናቸው። ዋይቲኦ የአዳማ እርሻ መሣሪያዎች ናቸው የሚያስመጣቸው ምንም አይነት መለዋወጫ ማግኘት አይቻልም። ቤቢኤን ትራክም ቢሾፍቱ ኦቶሞቲቨ ነው የሚያስመጣቸው። ምንም አይነት መለዋወጫ የላቸውም።

ስለዚህም እነዚህ ማሽኖች ሲሰበሩ ጠግኖ ለማውጣት ከፍተኛ ችግር ነው ያለው። በፋብሪካ ሥራዎች ላይ የሚያስከትለው “down time” ከፍተኛ በመሆኑ፣ በፋብሪካ ውስጥ የሚፈጠሩ የአፈፃፀም ችግሮች ለእነዚህ ማሽኖች ጥገና ከሚጠፋው ጊዜ ጋር ቀጥተኛ ግንኙነት አለው።

ሰንደቅ፡- 70 በመቶ አገዳው በግለሰቦች የሚተዳደር ነው። ከአሰራር አንፃር እንዴት የሚገለጽ ነው?

አቶ ተገኑ፡- ይህ ማለት እኛ በፈለግነው አቅምና መጠን በማሳው ውስጥ ገብተን መስራት አንችልም። ምክንያቱም ስለባለሃብት ስናወራ፣ ስለሃብት ማውራታችን አይቀርም። የሃብቱ ባለቤት፣ የይዞታውም ባለቤት ነው። ስለዚህም ይህንን ይዞታ ለመጠቀም፣ የባለሃብቱ ፈቃድ ያስፈልጋል። ለምሳሌ 70 ኪሎ ሜትር ተጉዘን አገዳ ስናመጣ የትራንስፖርት ወጪ አለብን። በማሳ ውስጥ ገብተን እንድንሰራ ባለሃብቱ ካልፈቀደ ምንም ልናደርግ አንችልም። በማሳ ውስጥ ያለውን መንገድ ጠግኑልን የሚል ጥያቄ ባለሃብቱ ካላቀረበ በእኛ በኩል ምንም ማድረግ አንችልም።

የአሚባራ እርሻ ተዘጋጀው ለጥጥ በመሆኑ አገዳውን ለማውጣት የውስጥ ለውስጥ መንገድ የለውም። ከአንድ ማሳ አገዳ ለማውጣት፣ አራት ማሳዎች አቋርጠን ነው የምንሄደው። ማሳው ለአገዳ የተዘጋጀ በመሆኑ ለቅሞ አንስቶ ለመጫን በሚደረገው ሒደት የሚፈጠር “down time” አለ። በሌሎች ፋብሪካዎች የተዘጋጀ መንገድ በመኖሩ የተቆረጠውን አገዳ በቀጥታ ከማሳው ላይ ነው የሚያነሱት። ይህ ማለት ግን ባለሃብቱ ምንም አልሰራም የሚል ድምዳሜ ላይ የሚያደርስ አይደለም። ባላቸው መጠን የሚችሉትን ሁሉ አድርገዋል።

ሰንደቅ፡- በከሰም ስኳር ፋብሪካ ውስጥ ያሉ ችግሮች ባለቤታቸው በርካታ ናቸው። ለምሳሌ የከሰም ግድብ፣ የውሃ ገብ መሬት ዝግጅት፣ የአገዳ አቅርቦት፣ የማሽነሪ መለዋወጫዎች፣ መሰረተ ልማት እና ሌሎችም ችግሮች አሉ። የከስም ስኳር ፋብሪካ ማኔጅመንት እነዚህ ችግሮች ተቋቁሞ ተወዳዳሪ ፋብሪካ ለመሆን ምን አይነት እቅዶች ይዟል?

አቶ ተገኑ፡- ስለከሰም ስኳር ፋብሪካ ስናወራ ከሌሎች ስኳር ፋብሪካዎች አንፃር መመልከቱ ጥሩ ነው። በሌሎች አካባቢ የሆነው የአገዳ ምርት ይደርሳል፤ የመኖሪያ ቤቶች እና ሌሎች መሰረተ ልማቶች ተሟልተው ለሠራተኞች ይቀርባል። ከሰም ላይ ደግሞ የተገላቢጦሽ ነው። በአሁን ሰዓት 5ሺ 500 የሚጠጉ ሠራተኞች ናቸው ያሉት። ከሁለት ዓመት በፊት ግን ወደ 200 የሚጠጋ ሠራተኞች ብቻ ይዘን ነበር የምንሰራው። ይህ አሃዝ የሚያሳይህ ባለፉት ሁለት ዓመታት የተሰሩ ውጤታማ ሥራዎች ናቸው፣ በሠራተኞች ላይ እምነት በማሳደር በርካታ የሰው ኃይል ማግኘት የተቻለው።

ስለሠራተኞች መኖሪያ ቤቶች ብትወስድ ፋብሪካ ተከላ ስንጀምር እና ሠራተኞች ስንቀጥር አንድም የመኖሪያ ቤት በከሰም አልነበረም። ሠራተኞውን ቀጥረን በእርሻ መንደሮች በአሊቤቴ በደሆ ሳይጠናቀቁ ወስደን ነው ያሰፈርናቸው፤ መብራትና ውሃ አልነበራቸውም። አሁን ላይ ግን፣ በ219 ሚሊዮን ብር ወጪ 571 የሚሆኑ መኖሪያ እና መኖሪያ ያልሆኑ ቤቶች እየተገነቡ ሲሆን፤ ከእነዚህ ውስጥ 529 የመኖሪያ ቤት ቤቶች ሲሆኑ 42 ደግሞ ሆስፒታሎች፣ ትምህርት ቤቶች እና የማሕራዊ አገልግሎት የሚሰጡ ተቋማት ናቸው።

ማሽነሪዎቹንም በተመለከተ የፋብሪካ ተከላ ኮንትራት የወሰደው ድርጅት የሆሌጅ ማሽነሪዎችን በተወሰ ደረጃ ያቀርብ ነበር። ከቻይና ዳም ትራኮች መጥተዋል፤ የሆሌጅ ማሽነሪዎችም ገብተዋል። በቻይና አምራች አላቸው። በሀገራችን ግን አቅራቢ የላቸውም። ችግሩን ለመፍታት ከአምራቾቹ ጋር ትስስር በመፍጠር በቂ መለዋወጫዎችን ለማግኘት እንደማኔጅመንት እየሰራ እንገኛለን። ኮርፖሬሽኑም በዚህ ሥራ በጣም እያገዘን ነው።

 ለሠራተኛው የሚቀርብ የመጠጥ ውሃ የለም። ችግሩን ለመቅረፍ ከአዋሽ አርባ በቦቴ በማመላለስ የውሃ አቅርቦት እደላዎች እያደርግን ነው። ይህንን የውሃ ችግር ለመቅረፍ ኮርፖሬሽኑ እና ማኔጅመንቱ በሁለት የእርሻ ቦታዎች ላይ ለአንድ ኮንትራክተር ሥራዎችን አስረክቦ ነበር። ሆኖም ኮንትራክተሩ የተሰጠውን ሥራ ሳይጨረስ አቋርጦ ጥሎ ሄዷል። ኮንትራክተሩ ሥራውን ሳይሰራ በመቅረቱ ጉዳዩ በፍርድ ቤት እየታየ ይገኛል። በቀጣይ ሁለት ሳምንታት ውስጥ ለውሃ ኮንስትራክሽን ድርጅት ባቀረብነው ጥያቄ መሰረት የውሃ ማጣሪያ ግንባታ ውል ስምምነት እንፈራረማለን።

የመብራት ኃይል አቅርቦትን በተመለከተ እ.ኤ.አ. በ2012፤ ወደ 14 ሚሊዮን ብር ለመብራት ኃይል ኮርፖሬሽን ከፍያ ፈጽመናል። እስካሁን የገባ መብራት ግን የለም። በራሳችን አቅም ባመነጨነው የመብራት ኃይል እራሳችንን ችለን እየተጠቀምን እንገኛለን። ከፋብሪካው የሚመነጨውን የመብራት ኃይል ወደ ናሽናል ግሪድ ለማስገባት የ66ሺ ኪሎቮልት ትራንስሚሽን መስመር የሚያስፈልግ ቢሆንም፤ እስከሁን የመጣ ነገር የለም።

ሰንደቅ፡- የከሰም ስኳር ፋብሪካ እንደእቅዱ መጓዝ እንዳይችል ያደረጉ በርካታ ባለድርሻ አካላት እንዳሉ ለመረዳት አስቸጋሪ አይደለም። ይህም በመሆኑ፣ እንደማኔጅመንት ተጠያቂ የሚሆኑ አካላትን የመለየት ሥራዎች ትሰራላችሁ?

አቶ ተገኑ፡- በድርጅታችን ውስጥ የተፈጠሩ ችግሮች ማንም ይፍጠራቸው ማንም፣ ከእነችግሮቻቸው ወስደን ፋብሪካችን ውጤታማ ለማድረግ ጠንክረን እየሰራን ነው። እንደተቋምም ችግሮችን እየቀረፍን ውጤታማ የምንሆንበትን መንገዶች እያመቻቸን መቀጠል እንጂ፤ ሒሳብ ለማወራረድ የተቀመጠ ማኔጅመንት የለም። ለውጤታማነት እንጂ ለመጠቋቆር ኃላፊነት አልተቀበልንም፤ ችግሮች በየትም ቦታና ስፍራ ሊፈጥሩ እንደሚችሉ ግንዛቤ መውሰዱ ተገቢ ነው።¾

 

 

 

 

 

“ከሰም ዛሬ በከፊል ለብሷል፤

ነገ በርግጠኛነት ሙሉ ልብስ ይለብሳል”

የከሰም ሠራተኞች

 

 

ከሠራተኛ መሪዎች እና ከሠራተኛ ቅሬታ ሰሚዎች ጋር ባደረግነው የጋራ ውይይት በመድረኩ ላይ የቀረበው አጠቃላይ ጭብጥ፣ በሰንደቅ ጋዜጣ ከሰም ስኳር ፋብሪካን በተመለከተ ተደጋግሞ የተዘገበው መረጃ እኛን ሙሉ ለሙሉ የሚገልጽ አይደለም። የሚገልጸን የተካተተውን ያህል የማይገልጸንም ተፅፏል። ስለዚህም አሁን በአካል ከአዘጋጆቹ ጋር መገናኘታችን ለመተራረም ያስችለናል ብለዋል።

በመድረኩ ከተዘገቡት መረጃዎች አንፃር ብዙ ነገሮች ተነስተው ተወያይተናል። እንደጋዜጣ ዝግጅት ክፍል የወሰድነው አለ፤ እነሱም በዘገባው ላይ የቀረቡ ነጥቦችን በተመለከተ በመተማመን የወሰዷቸው ነጥቦ አሉ። አጋጣሚው ግን ለሁላችንም ትምህርት የሰጠን ነበር።

ከመድረኩ የተንፀባረቁ በርካታ ሃሳቦች ቢኖሩም በአንድ ሠራተኛ የተሰጠው አስተያየት ግን በጣም አስገራሚ ነበር። ከፍተኛ የሞራል ደረጃ ላይ የደረሱ ሠራተኞች በከሰም ፋብሪካ ውስጥ መኖራቸውን አመላካችም ነው። በተለይ ማጅመንቱ ምን ያድርግ ከአቅሙ በላይ ነው ብለው ችግሮችን መረዳት የሚችሉ ሠራተኞችን ማዳመጥ መታደል ነው። ጣት እየተቀሳሰሩ ለሚውሉ አሰሪዎች እና ሠራተኞች ጥሩ ትምህርት የሚሰጥ በመሆኑ በዚህ መልክ ቀረበ።

ወጣት ምስጋናው ከፍያለው በፋብሪካ በቴክኒካል ክፍል ውስጥ ነው የሚሰራው። በመድረኩ በመገኘት በከሰም ፋብሪካ ያሉት ችግሮች የተረዳበትን መንገድ በዚህ መልኩ ነበር ያቀረበው።    

“የሠራተኞች ፍልሰት በዋናነት የመልካም አስተዳደር ችግር አይደለም። ምክንያቱም የሰው ልጅ አንድ አካባቢ ለመልመድ አስራ አምስት ቀናቶች ቢያንስ ይበቁታል ተብሎ ነው የሚወሰደው። በእነዚህ ቀናቶች ውስጥ አካባቢውን ለመልመድ ካልቻለ ሥራውን ለቆ ይሄዳል። በከሰም በአብዛኛው የገጠመን የሠራተኞች ፍልሰት ምክንያት ከአካባቢው ጋር የተያያዘ ነው፤ አካባቢው በቀላሉ የሚለመድ አይደለም።” ብሏል። 

ምስጋናው አያይዞም፣ “እንደመተሐራ የተደራጀ የሥራ አካባቢ አንጠብቅም። ተንዳሆን ብትወስደው ኮንዶሚኒየም የመኖሪያ ቤቶች ገንብቶ ለሠራተኞቹ አቅርቧል። በከሰም መብራት፣ ውሃ፣ የመኖሪያ ቤት ችግሮች አሉ። ይህንን የሚክድ የለም። የገጠሙንን ችግሮች ተቋቁመን እየሰራ፣ ነገን ዛሬ ላይ ሆነን መስራት እንችላለን። ነገ ቤት ይኖረናል፣ ቤተሰብ እንመሰርታለን፣ የተሻለ ገቢም ይኖረናል፣ ምክንያቱም እየሰራን በመሆኑ ነው። ሌላው በዚህ በከሰም ፋብሪካ ውስጥ ከተወሰኑ ቻይናዎች ውጪ ሁሉም ኢትዮጵያዊ ነው። እንደአንድ ኢትዮጵያዊ ከተመለከትነው ለመጪው ትውልድ እኛ ካልሰራንላቸው ማን ሊሰራላቸው ነው? በሰለጠነው ዓለም ለመጪው ትውልድ ተብሎ የሚሰሩ በርካታ ሥራዎች አሉ። እኔም ወደፊት በእርጅና ዘመኔ ለመጪው ትውልድ አንድ ነገር ማስቀመጥ እንደቻልኩ ይሰማኛል። በርግጠኝነት መናገር የሚቻለው ከሰም ስኳር ፋብሪካን ለማልማት ሰው ያስፈልጋል፤ እኛ እናስፈልጋለን። ከዚህ ውጪ ማን ከየት መጥቶ ሀገር ሊያለማ ይችላል? ወላጆቻችን ለዚህች ሀገር የሕይወት መስዋዕትነት ከፍለዋል፤ እኛ የሕይወት ዋጋ አይደለም እየከፈልን ያለነው፤ በጣም ትንሽ ዋጋ ነው እየከፈልን ያለነው። ለዚህም ነው የገጠሙንን ችግሮች አግዝፈን ያላየናቸው። በእኛ ማኔጅመንት የሚፈቱ ችግሮችን ሲገጥሙን እዚሁ ተጋግዘን ለመፍታት እንሞክራለን። ከማኔጅመንቱ በላይ የሆኑ ችግሮች በመንግስት የሚፈቱ በመሆናቸው ከመጠበቅ ውጪ ምን ማድረግ አንችልም” ሲል ሠራተኛው ያለበትን ሐላፊነት ለመድረኩ አካፍሏል።

በከሰም ስኳር ፋብሪካ ላይ ያለውን ተስፋና መተማመን ሲያስቀምጥ ምስጋናው እንዲህ ነበር ያለው፤ “ሁሉም ባለድርሻ አካል ሊገነዘበው የሚገባው እኔ ከሰም ስቀጠር፤ ከሰም ራቁቱን የቆመ ሰው ነበር የሚመስለው። ዛሬ ግን በከፊል ለብሷል፣ ቢያንስ ቁምጣ ለብሷል። ነገ ደግሞ በርግጠኝነት፣ ሙሉ ልብስ ይለብሳል። አሁን የተሰበሰብንበት ክፍል ቦታ በጣም በአቧራ የተሞላ በመሆኑ መቀመጥ እንኳን አይቻልም ነበር። ዛሬ ግን፤ ግንባታ አርፎበት ለመሰብሰብ ችለናል። ይህ የሚያሳይህ ነገ የመለወጥ ተስፋ እንዳለን ነው። በዚህ አስተሳሰብ ነው እየሰራን ያለነው። ይህ ማለት ግን ችግር የለብንም ተብሎ መወሰድ የለበትም” ብሏል።

የከሰም ስኳር ፋብሪካ ዘርፍ ሠራተኛ ማሕበር ሊቀመንበር አቶ ጌታሁን አርፊጮ በበኩላቸው “የከሰም ስኳር ፋብሪካ ያለቀው ለሠራተኞች መሰረተ ልማቶች ሳይሟሉ ነው። ከአመት አመት በጣም ለውጦች እየተመለከትን በመሆኑ የተሻለ ነገር እንጠብቃለን። በሰንደቅ ጋዜጣ ችግር ተደርጎ የወጣው በጣም የተጋነነ ነው። የሥራ አስኪያጁ ችግር አይደለም። የፋብሪካው ችግር አይደለም። የኮርፖሬሽኑ ችግር አይደለም። የመኖሪያ ቤት ለመገንባት ገንዘብ ይጠይቃል። ሌሎችም መሰረተ ልማቶችም ይሟላሉ። አሁን ላይ ግን በጣም አስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ነው ያለነው ብለን አንወስድም። ፋብሪካው ማምረት የጀመረው በ2008 ነው። ከዚህ በኋላ አስፈላጊ ነገሮች ይሟላሉ ብለን እጠብቃለን። በአንድ ጊዜ ሁሉም ሊሟላ እንደማይችል እንገነዛባለን” ብለዋል።¾ 

 

በሳምሶን ደሣለኝ

በዕለተ ሰኞ በመካከለኛው ምስራቅ አዲስ የሃይል አሰላለፍ ሊያስከትል የሚችል የዲፕሎማሲ ስንጥቅ ተከስቷል። የገልፍ ካውንስል ወይም “GCC” በሚል ማዕቀፍ ውስጥ የተሰበሰቡት የሱኒ እስልምና እምነት ተከታይ የዓረብ ሀገራት ባልተጠበቀ ሁኔታ፤ ኳታር አሸባሪዎችን ትደግፋለች ሲሉ ከሰዋል።

ሳዑዲ ዓረቢያ፣ ግብፅ፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬት እና ባሕሪን በይፋ ከኳታር ጋር የነበራቸውን ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት አቋርጠዋል። ይህንን ውሳኔያቸውን ተከትሎ የአየር ክልላቸውን፣ የየብስ ክልላቸውን እና የባሕር ክልላቸውን፤ ኳታር እንዳትጠቀም ማዕቀብ ጥለዋል። ይህንን የሀገሮቹን ውሳኔ ዘግይተው በምስራቅ ሊቢያ ተቀማጭ የሆነው የሊቢያ መንግስት እና ማልዲስ ተቀላቅለዋል።

በገልፉ ሀገራት መካከል የተፈጠረው የዲፕሎማሲ ግንኙነት መሰንጠቅ በዘርፉ ላይ ያሉ ባለሙያዎች የተለያዩ ትንታኔዎችን አቅርበዋል። አሜሪካ፣ ቱርክ፣ ሩሲያ እና ኢራን በበኩላቸው የገልፉ ሀገራት በጠረጴዛ ዙሪያ ችግሮቻቸውን እንዲፈቱ እየጎተጎቱ ይገኛሉ። ኩዌት በበኩሏ የአደራዳሪነት ሚናዋን ከወዲሁ በመጀመር ኳታር ከማንኛወም መግለጫ እንድትቆጠብ እና የኩዌት ባለስልጣናት ማክሰኞ ወደ ሪያድ በመጓዝ የሳዑዲ አረቢያ ንጉስን ለማነጋገር ቀጠሮ መያዛቸውን ይፋ አድርገዋል።

በገልፉ ሀገራት ውስጥ ውስጡን ሲብላላ የነበረው ልዩነት ፈጦ የወጣው በሁለት መሰረታዊ ምክንያቶች መሆኑ ይነገራል። አንደኛው የአሜሪካ ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ሳዑዲ አረቢያን ጎብኝተው ከተመለሱ በኋላ የኔቶ-ዓረብ የፀረ-ሽብር ወዳጅነት መመስረት እንደሚፈልጉ ማስታወቃቸውን ተከትሎ ነው። ዶናልድ ትራምፕ በጉብኝታቸው የዓረብ ሀገራት አሸባሪነትን ለመዋጋት ቅድሚያውን መውሰድ አለባቸው የሚል ማሳሰቢያም አቅርበዋል። በተጨማሪም በኢራን እስላማዊ ሪፐብሊክ መንግስት ላይ ጠንከር ያለ ውንጀላ ሰንዝረዋል። ፕሬዝደንቱ፣ ኢራን አሸባሪዎችን ትደግፋለች ሲሉ ከሰዋል። በአንፃሩ ሳዑዲ አረቢያን የፀረ-ሽብር ዋና አጋራቸው ማድረጋቸውን በተግባር፣ ለወዳጅም ለጠላትም አሳይተዋል። ይኸውም፣ የ350 ቢሊዮን ዶላር የጦር መሣሪያ ሽያጭ ስምምነት ከሳዑዲ ነገስታት ጋር ፈርመዋል። የስምምነቱ የመጀመሪያ ምዕራፍ በ110 ቢሊዮን ዶላር የጦር መሣሪያ ሽያጭ ተጀምሯል።

ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ ጉብኝታቸውን ጨርሰው ወደ ሀገራቸው ቢመለሱም፣ በፀረ-ሽብር ዘመቻው ያስቀመጧቸው ማሳሰቢያዎች በገልፉ ሀገራት መካከል አዲስ የሃይል አሰላለፍ ሊያመጣ ችሏል። በምክንያትነት የሚቀመጠው የገልፉ ሀገራት አሸባሪ ብለው የሚፈርጇቸው ሃይሎች ወጥነት የሌላቸው በመሆናቸው ነው። እነዚህ ሀገሮቹ ከራሳቸው ሥርዓት ወይም ከብሔራዊ ጥቅም አንፃር አሸባሪ የሚሏቸው ሃይሎች ከባሕሪም ከእምነትም አንፃር ልዩነት አላቸው። ከዚህ ባልተናነሰ የአልጀዚራ መገናኛ ብዙሃን ለልዩነታቸው ከፍተኛ ሚና እንዳለው እየተነገረ ይገኛል።

ሁለተኛው ምክንያት፤ በኳታር ሚዲያ ኤጀንሲ ድረ ገፅ ላይ ሰፍሮ ተገኘ የተባለው ጽሁፍ መሆኑ በስፋት ይታመናል። ይኸውም የኳታሩ ኢሚር፤ የኢራንን ኅብረት በመደገፉ እና ሳዑዲ ዓረቢያ ኢራንን ለማግለል የምትከተለውን ፖሊሲ እቃወማለሁ ብለዋል መባላቸውን ተከትሎ ነው። (“he expressed support for alliance with Iran and criticized the Saudi-led effort to isolate Tehran”) ሆኖም ግን የኳታር ኃላፊዎች በኳታሩ ኤሚር እንዳልተፃፈ አስተባብለዋል። የሚዲያ ኤጀንሲው ድረ-ገጽ ተሰብሮ የተፃፈ መሆኑንን አስታውቀዋል። እንዲሁም ኳታር ከድረ ገጽ የመረጃ ቋት ሰበራ በስተጀርባ ሳዑዲ አረቢያ አለችበት ስትል ከሳለች። በዶሃ ላይ የስም ማጥፋት ዘመቻ በመክፈት ውንጀላዋን በመረጃ ለማስደገፍ እየሰራች ነው ብላለች።

በማሕበራዊ ሚዲያ የኤሚሩ አቋም ነው ተብሎ ለተገለጸው ጽሁፍ ከእስልምና አክራሪ ሃይሎች ከፍተኛ ድጋፍ ተችሮታል ተብሏል። የቀድሞ የአልቃይዳ ጃብሃት አል ኑስራ ከፍተኛ መሪ የነበረው በቲውተር ገጽ ሃሽታግ በማድረግ ድጋፉን መግለፁን ተከትሎ ነው።

ሌሎች ባለሙያዎች በበኩላቸው አሁን ላይ ገንፍሎ የወጣው የገልፍ ካውንስል ሀገራት ዲፕሎማሲያዊ ስንጥቅ የውጭ ግንኙነት ፖሊስ ማስፈጸሚያ መንገዶች ጋር ተያያዥነት አለው ይላሉ። ይህም ሲባል፣ ገሚሶቹ የውጭ ግንኙነት ፍላጎታቸውን ለማስፈጸም አክራሪ የእስልምና ኃይሎችን ይጠቀማሉ፤ ገሚሶቹ ደግሞ የውጭ ግንኙነት ፍላጎታቸውን ለማስፈጸም አክራሪ የእስልምና ኃይሎችን መዋጋት አስፈላጊ ነው ብለው ያምናሉ። በሁለቱም ቡድን ውስጥ የሚገኙ ሀገራት ግዴታ ማኅበር አይጠበቅባቸውም። ሆኖም ግን ይበጀኛል ብለው አሰላለፋቸውን ማስተካከላቸው ግን፣ የመካከለኛው ምስራቅ ሀገራት ችግር በሱኒ እና በሺዓ እስልምና እምነት ተከታዮች መካከል በሚፈጠር የበላይነት ግብግብ ተደርጎ የሚወሰደውን አመለካከት ከሥሩ ጥያቄ ውስጥ የሚጥል ነው።

ለምሳሌ ኳታር እና ኢራን በሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት መሰረቶች ላይ ችግር የለባቸውም። በአንፃሩ ግብፅ፣ ሳዑዲ አረቢያ፣ ባሕሪን፣ የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ በበኩላቸው የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረትን በአሸባሪነት ይፈርጃሉ። በግብፅ ታሪክ በዴሞክራሲያዊ መንገድ የተመረጡት ፕሬዝደነት መሐመድ ሙርሲ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግስት ሲደረግባቸው፣ ኳታር በይፋ ድርጊቱን አውግዛ ፕሬዝደነት ሙርሲ ወደ መንበረ ሰልጣናቸው እንዲመለሱ መጠየቋ የሚታወስ ነው። በሌላ በኩል ሳዑዲ አረቢያ እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ በፕሬዝደነት ሙርሲ ላይ የተደረገው መፈንቅለ መንግስት ደግፈዋል። ዋና ምክንያታቸው ፕሬዝደነት ሙርሲ የሙስሊም ወድማማቾች ፓርቲ ተመራጭ በመሆናቸው ነበር።

የአሜሪካው ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ የኔቶ-አረብ የፀረ-ሽብር ሕብረት ለመስረት ፍላጎታውን በገለፁበት ሳምንታት ውስጥ የነበራቸው ልዩነት ጎልቶ የወጣበት ምክንያት አንዱ፣ የሙስሊም ወንድማማቾች ሕብረት በአሸባሪነት በመፈረጅ እና ባለመፈረጅ ከተፈጠሩት ልዩነቶች አንዱ ነው። ሌላው ኳታር የኔቶ-አረብ ሕብረት አባል ለመሆን፤ በአሜሪካ እና በሳዑዲ አረቢያ አሸባሪዎችን ትደግፋለች የሚል ከፍተኛ ውንጀላ ከሚቀርብባት ኢራን ራሷን ማራቅ ይጠበቅባታል። ከላይ የሰፈሩት ፍላጎቶች አንድ ከሚመስለው ገልፍ ሀገራት ዶሴ ውስጥ የተቀመጡ ልዩነቶች ናቸው።

አሁን ከተፈጠረው የዲፕሎማሲያው ስንጥቅ ከፍ ባለ ደረጃ በኳታር እና በሳዑዲ አረቢያ እንደዚሁም በተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ መካከል በጣም የቆየ የገዘፉ ልዩነቶች መኖራቸውን ከዚህ በታች በሰፈረው ከቅርብ ጊዜ ልዩነቶች እስከ 90ዎቹ ድረስ የነበራውን መቆራቆዝ በግልፅ ያሳያል። ይህም ሲባል፣ የተሰበረ የኢሜል ቋት የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ ከእስራኤል ገር ያላቸውን ትብብር ያሳያል፣ የኳታር ኒውስ ኤጀንሲ ቋት መሰበር፣ የተባበሩት አረብ ኤምሬትስ የውጭ ግንኙነት ተልዕኮ፣ የአረቦች ፀደይ፣ በኳታር የተደረገ መፈንቅለ መንግስት፣ የጋዝ ማስተላለፊያ ፍቃድ ማጣት እና የድንበር ግጭቶችን በወፍ በረር የሚያስቃኝ ነው።

 

 

ጁን 4 ቀን 2017

መገናኛ ብዙሃን በአሜሪካ የተባበሩት አረብ ኤሜሬት አምባሳደር የኢሜል ቋታቸው መሰበሩን ይፋ አደረጉ። ከተሰበረው የኢሜል መረጃ ሳጥን የተገኘው ፅሁፍ፣ በአምባሳደር ዩስፍ ል-ኦታይባ እና በእስራኤል ቲንክ-ታንክ መካከል የኳታርን ገፅታ የሚያበላሽ ሥራዎች እንቅስቃሴዎች መኖራቸው ያሳያል። ከዚህም በላይ በኳታር የሚገኘው የአሜሪካ የጦር ማዘዣ ጣቢያ ወደ ተባበሩት አረብ ኤሚሬት እንዲዘዋወር ማሴራቸውን ይፋ አድርጓል።

 

ሜይ 23 ቀን 2017

የኳታር የዜና ኤጀንሲ ድረገፅ ተሰበረ። በዚህ በሃከሮች የተሰበረው ድረ-ገፅ፣ የኳታር ኢሚር ሼክ ታሚሚ ቢን ሃማድ አል ታኒ አሳትመውታል የተባለ ጽሁፍ ለንባብ በቃ። የድረ ገጽ ቋት መሰበሩን ይፋ ያደረጉት የኳታር ከፍተኛ ሃላፊ በኢምሩ ስም ተፅፏል የተባለው መረጃ ሃሰት መሆን አስታወቁ። ዘግየት ብሎም የተሰበረውን የኳታር ሚዲያ ኤጀንሲን ቋት ለማስተካከል ኤፍ.ቢ.አይ መስታፉ ታውቋል። ሆኖም ግን ለሳዑዲ ዓረቢያና ለተባበሩት ዓረብ ኤሚሬትስ ቅርብ የሆኑ የቀጠናው ሀገራት የሚዲያ ተቋማት፣ ተሰብሮ የተፃፈውን ጽሁፍ በጥቀስ ለገልፉ ሀገራት በስፋት አሰራጭተውታል።

 

 

ዲሴምበር 2016

የሳዑዲ ንጉስ ሳልማን ቢን አብዱላዚዝ ዶሃ ተገኝተው ጉብኝት አደረጉ። የጉብኝቱ ዓላማ በመካከላቸው ያለውን ልዩነት ለማጥበብ ነበር።

 

በ2015

ዴይሊ ሜል፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ የውጭ ግንኙነት ዓላማቸውን ለማስተዋወቅ ተቀማጭነቱ በእንግሊዝ ሀገር የሆነ የኮንሰልታንት ድርጅት መቅጠራቸውን አስነበበ። ሁሉም እንቅስቃሴዎች በጥብቅ ሚስጥርነት እንዲከናወኑ ከሥምምነት መድረሳቸውንም ይፋ አድርጓል። ከተቀመጡት የውጭ ግንኙነቶች ዓላማዎች አንዱ፣ ኳታር ለአሸባሪዎች ድጋፍ እንደምታደርግ፣ ለባለድርሻ አካላት ግንዛቤ ማስጨበጥ ነበር።

 

በኖቬምበር 2014

ሳዑዲ አረቢያ፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ እና ባሕሪን ከስምንት ወራት በኋላ አምባሳደራቸውን ወደ ዶሃ ለመመለስ ከስምምነት ላይ ደረሱ።

 

ማርች 5 ቀን 2014

ሳዑዱ አረቢያ፣ ባሕሪን እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬት፤ ኳታር የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረትን ትደግፋለች በሚል ምክንያት ያላቸውን ግንኙነት አቋራጡ። ሳዑዲ አረቢያ እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ የሙስሊም ወድማማቾች ሕብረትን በአሸባሪነት ፈርጀውታል።

በኳታር ላይ የቀረበው ሌላው ክስ፣ ከገልፍ ካውስሉ ስምምነትን ውጪ ተግባር ላይ ተሰማርታለች የሚል ነው። ይኸውም በገልፉ ካውንስል የታቀፉ አባል ሀገራት፣ አንዱ በሌላው የውስጥ ጉዳይ እጁን አያስገባም የሚለውን አንቀጽ በመተላለፈ ጥላቻ የሚሰብክ ሚዲያ ትጠቀማለች ሲሉ ከሰዋታል፤ የአልጀዚራ የሚዲያ ጣቢያን መሆኑ ነው።

 

ማርች 3 ቀን 2014

የኳታር ዜግነት ያለው ግለሰብ በተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ ፍርድ ቤት የስምንት ዓመት እስር ተፈርዶበታል። የክሱ ጭብጥ አል-ኢስላህ የተባለ የኢስላሚስት ፖለቲካል ሶሳይቲ ደጋፊ ነው የሚል ነው። ድርጅቱ ደግሞ የሙስሊም ወድማማቾች ሕብርት አባል ነው በሚል የተፈረጀ ነው።

 

በ2011 የአረቦች ፀደይ የፖለቲካ ቀውስ

የአረቦች ፀደይ በገልፍ ካውንስል ሀገራት ላይ ያስከተለው ቀውስ ከፍተኛ የሚባል አይደለም። ባሕሪንን ቀውሱ እስካሁን ንጧታል። ከገልፉ ካውንስል ሀገራት ሳዑዲ አረቢያ እና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ ከተነሳው የማሕበራዊ ፍትህና የፖለቲካ ቀውስ አንፃር ድጋፋቸውን በተለየ መልኩ ለይተው ነበር። የመረጡት መስመር በሀገራት መካከል ውጥረትን ፈጠረ። በተለይ የሙስሊም ወንድማማቾች ኅብረት ፓርቲን ወደ ስልጣን መምጣት ተቃውመዋል።

 

 

በ2010

ሼክ ሃማድ ቢን ካሊፋ ቁጥራቸው በውል የማይታወቁ በመፈንቅለ መንግስት ተጠርጥረው ለታሰሩ የሳዑዱ አረቢያ ዜጎች ምህርት ሰጡ። ምህረቱ የተሰጠው የሳዑዲ ንጉስ በጠየቁት ጥያቄ መሰረት ነው። ለግንኙነታቸው መሻሻል ከፍተኛ ድርሻ ነበረው።

 

ጁላይ 2008

ኳታር እና ሳዑዲ አረቢያ ድምበራቸውን ለመከለል ተስማሙ። አልጋ ወራሽ ሱልጣን ቢን አብዱል አዚዝ በምላሹ ዶሃን ጎበኙ።

 

 

በ2006

ሳዑዲ አረቢያ ኳታር በሳዑዲ ግዛት አቋርጣ የነዳጅ ዘይት ማስተላለፊያ ወደ ኩዌት ለመዘርጋት ያቀረበችውን እቅድ ፈቅዳ የነበረ ቢሆንም፣ መልሳ ስባዋለች። በኳታር እና በኩዌት በኩል የመግባቢያ ሰነድ የፈረሙት እ.ኤ.አ. በ2000 ነበር። በስምምነቱ መሰረት ኩዌት ከኳታር ጋዝ ኢምፖርት ታደርጋለች። ሳዑዲ በግዛቷ በሚገኘው የውሃ ድንበር አቋርጦ የጋዝ ማስተላለፊያ ቱቦ እንዲዘረጋ ፈቃዷን የሰጠችው በ2003 ነበር።

ሳዑዲ በ2006 ኳታር ወደ ተባበሩት አረብ ኤሜሬት እና ኦማን ጋዝ ለማስተላለፍ ያቀረበችውን እቅድም ተቃውማለች። በአሁን ሰዓት ዶልፊን ፓይፕላይን ተብሎ ይታወቃል። በ2005 ሳዑዲ ከኳታር ወደ ተባበሩት አረብ ኤምሬትስ ሊዘረጋ የነበረውን ድልድይ ግንባታ ተቃውማለች። በኳታር እና በባሕሪን በኩል የተዘረጋውም ድልድይ በገንዘብ እጥረት ቆሟል።

 

በ2002

ሳዑዲ አረቢያ ከዶሃ አምባሳደሯን አስወጥታለች። ይህ የሆነውም በአልጀዚራ በተዘገበ መረጃ መነሻ ነው።

 

በ2000

የሳዑዲ አረቢያ አልጋ ወራሽ አብዱላህ ቢን አብዱል አዚዝ በኳታር ዶሃ በተደረገው ኢስላሚክ ኮንፈረንስ ሳይካፈሉ ቀርተዋል። ይህንን ያደረጉት ኳታር ከእስራኤል ጋር የንግድ ልውውጥ በመጀመሯ ነው።

 

በ1996

ኳታር እና ሳዑዲ አረቢያ ድምበራቸውን ለማካለል ከስምምነት ደርሰው ተፈራርመዋል። በስምምነቱ መሰረት በሶስት አመት ክለላው የሚጠናቀቅ መሆኑ የተገለጸ ቢሆንም ሳይካለል ከአስር አመታት በላይ ሆኖታል።

 

በ1992

በድንበር በተነሳ ግጭት ሶስት ሰዎች ህይወታቸው አልፏል።¾

በሳምሶን ደሣለኝ

 

የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ እና ፕሬዚደንት ዢ ጂንፒንግ የቻይናን የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ አሁን ያለውን የጂኦፖለቲካ መልካምድርን በአዲስ መልክ ለመፃፍ ያስችላል ያሉት ግዙፉ ፕሮጀክት ይፋ አድርገዋል። ዢ ይፋ ያደረጉት “New Silk Road” በሃያ አንደኛው ክፍለዘመን የባህር መርከብ ዝመና እና የኢኮኖሚ ትስስሮሽን (Economy belt) የሚያካተትተው እና አራት ቢሊዮን ሕዝብ እና አንድ ሶስተኛ የዓለምን ሃብት መጠን የሚያንቀሳቅስ ግዙፍ ፕሮጀክት ነው። ይህ የፕሮጀክት እቅድ መሰረት ያደረገው፤ የኃይል አቅርቦት፣ የደህንነት እና የገበያ ፍላጎት ላይ መሆኑ ተገልጿል።


እነዚህ የእቅዱ አንቀሳቃሽ ሞተሮች ከአንዱ ጫፍ ወደ ሌላኛው ጫፍ ሲነካኩ እንደሽመና እርስ በእርሱ የሚናበብ የትራንስፖርት መተላለፊያ እና የወደቦች አገልግሎት አቅርቦት በጣምራ የንግዱ እንቅስቃሴን ከፍ ማድረግ፣ የደህንነት ይዞታን ማጠናከር እና ስትራቴጂክ እርዳታ ለመስጠት የሚያስችል እድል ይፈጥራል ተብሎ ይጠበቃል። ይህ የሜጋ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ኤዢያ፣ አውሮፓ እና አፍሪካ የሚደርስ መሆኑን ሰነዶች ያሳያሉ።


የዢ ጂፒንግ ራዕይ ራሮት የበዛበት ነው ቢባልም፣ በቻይናን እና በአውሮፓ መካከል ያለውን ግንኙነት የሚያሻሽል እና ከቻይና አጎራባች ሀገሮች ጋር ከተቀረጸው የቻይና ፖሊሲ ጋር ተመጋጋቢ መሆኑ ማጣቀሻዎች ያሳያሉ። ይህ በትራንስፖርት መተላለፊያዎች ላይ የሚፈሰው የቻይና የኢንቨስትመንት እቅድ፤ አዲስ የአየርመንገድ አገልግሎት፣ የባቡር አገልግሎት እና የመንገድ መሰረተ ልማት ግንባታዎችን ያካትታል።


ዢ ይህንን የ“Silk road” እቅዳቸውን ይፋ ያደረጉት በሴፕቴምበር 7 ቀን 2013 በአስታና ከተማ፣ ካዛክስታን ነበር። በኤዢያ ማዕከላዊ ግዛቶች ጉብኝት በሚያደርጉበት ጊዜ፣ እየተንገዳገደ ያለውን የአካባቢውን ኢኮኖሚ በቻይና ኢንቨስትመንት ወደ ተሻለ ደረጃ ከፍ ለማድረግ ያለመ እቅድ መሆኑ ገልጸውም ነበር። ዢ የዚህን እቅድ ስያሜን “Economic Belt” ሲሉ ጠርተውታል። ባለሙያዎች ይህንን ስያሜ የተሰጠው፣ ሒላሪ ክሊንተን “New Silk Road” በሚል በጁላይ 20 ቀን 2011 በሕንድ ቼናይ ከተማ ካደረጉት ንግግር የተለየ መሆኑን ለማሳያት እንደሆነ ይናገራሉ። በርግጥም በእቅድ ደረጃ በጣም የተለያየ ነው። የሒላሪ እቅድ የነበረው፣ የአፍጋኒስታንን ኢኮኖሚ ለማገዝ ከሰሜን-ደቡብ ኤዢያ ሀገሮች ጋር በኢኮኖሚ ኮሪደሮች ማስተሳሰር ነበር፤ የቻይና መጠነ ሰፊ የኢኮኖሚ ትስስሮሽ ዕቅድ ነው።


የቻይና ፖሊሲ አውጪዎች “Silk Road” የሚለውን መገለጫ ታሪካዊ የባለቤትነት ጥያቄን ያነሳሉ፣ “የእኛ” ነው ይላሉ። በታሪክ አንድ ሲልክ ሮድ የለም፣ በጣም በርካታ መሆናቸው ነው የሚነገረው። በቅርብ ባሉት ጊዜዎች ሲልክ ሮድ የሚለውን ቃል የተጠቀመው በዓለም ዙሪያ እየተዘዋወረ ጥናት የሚያደርገው ጀርመናዊው ፈርዲናንድ ቮን ሲሆን፣ ወቅቱም በ18ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ አከባቢ ነው። ይኸውም፣ በ1868-1872 ወደ ቻይና ግዛት ጥናት ለማድረግ የተንቀሳቀሰውን ቡድን በመራበት ጊዜ፣ የተጠቀመበት መግለጫ ነው። የቀድሞ የአሜሪካ መንግስት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ሒላሪ ክሊንተንም ሲልክ ሮድ የሚል ቃል መጠቀማቸው፣ የቻይና ከፍተኛ ባለስልጣናትን ግራ ማጋባቱን ይነገራል። በተለይ የወ/ሮ ሒላሪ ቃል አጠቃቀም የአሜሪካ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መስመር መስሏቸው ግራ የተጋቡ የቻይና ባለስልጣኖች እንደነበሩ ተዘግቧል። አንድ የቻይና ዲፕሎማት አለ የተባለው፣ ‘‘when [the] U.S. initiated this we were devastated. We had long sleepless nights. And after two years, President Xi proposed [a] strategic vision of our new concept of Silk Road.”


በተጨማሪም በኦክቶበር 2014 በኢንዶኔዢያ ዢ ጂፒንግ፣ “Maritime Silk Road of the 21st century” ግንባታ እንደሚያካሂዱ ይፋ አድርገው ነበር። በዚህ የባህር መርከብ ኢንቨስትመንት የሚሸፈኑት አካባቢዎች፤ ደቡብ ምስራቅ ኤዢያ፣ የሕንድ ውቂያኖስ፣ የፕርሺያ ገልፍ እና ሜዲቴራንያን ናቸው። ኢንቨስትመንቱ የሚያተኩረው፣ የወደብ መሰረት ልማት መዘርጋት እና የአገልግሎት አሰጣጡን ማዘመን ላይ ነው።


ቻይና በአደባባይ ይፋ ያደረገችው “One Belt One Road” የኢኮኖሚ ዲፕሎማሲ ማዕቀፍ ዋና መገለጫዎች፣ የኢኮኖሚ ትስስር የምትዘረጋበት “Economic Belt” እና የወደቦች መሰረተ ልማት በመዘርጋት ኢኮኖሚዋን የምታስተሳስርበት “Maritime Silk Road” ናቸው። በቀጣይ የቻይና ዲፕሎማሲ የማዕዘን ድንጋይ እንደሚሆን የሚጠበቅ ይኸው የሜጋ የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ መሆኑ በስፋት ይታመናል።

 

ለምን? ሲልክ ሮድ ያስፈልጋል


እንደ ዬ ዚቼንግ (author of a treatise on china grand strategy) “የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ እና የቻይና ልዕለሃያል ሀገር የመሆን ግስጋሴ ቅርብ ቁርኝት አለው። ቻይና ልዕለሃያል ሀገር የማትሆን ከሆነ፣ የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ የተሟላ አይሆንም። ቻይና ልዕለሃያል ሀገር ከሆነች ብቻ ነው፣ የቻይና ሕዝብ ሕዳሴ ሙሉ ለሙሉ ተሳክቷል ማለት የሚቻለው” ብሏል።


ሲልክ ሮድ፣ በቻይና እና በአውሮፓ መካከል ከክርስቶስ ልደት በፊት በሶስተኛው ክፍለ ዘመን ተዘርግቶ የነበረ ትልቅ የንግድ መስመር ነበር። ቻይና በንግድ ኃያል ከነበረችበት ዘመን ጋር የሚቆራኝ ነው። የ ዢ ዕቅድም፣ ቻይናን ከአውሮፓ ሀገሮች ማያያዝ፣ በውጤቱም ልማት ማፋጠን፤ በተያያዥነትም ዓለም ዓቀፋዊ የንግድ ትስስር በአውሮፓ እና በኤዢያ መፍጠር፤ የውጭ ኢንቨስትመንት በአካባቢው እንዲመጣ መሳብና ለግጭት ተጋላጭ የሆነውን ቀጠና ደህንነቱን ማጠናከር ናቸው። ዢ እንደሚሉት አዲስ ቅርጽ ያለው የአካባቢው የኢኮኖሚ ማሕበረሰብ መፍጠር ነው። ወይም ዢ በሌላ አገላለጽ እንዳስቀመጡት፣ ‘‘a sense of common destiny’’ among the countries concerned.”


የቻይና ብሔራዊ መከላከያ ዩኒቨርስቲ ፕሮፌሰር ጂ ሚንግኩኪ በበኩላቸው፣ አዲሱ የሲልክ ሮድ እቅድ ለኢኮኖሚ ካሮት ዲፕሎማሲ ብዙ ጠቃሚ ነገሮች አለው። ይህም ሲባል፣ ቻይና ከጎረቤት ሀገሮች ጋር የሚገጥማትን የደህንነት ችግሮች ለመፍታት መደራደሪያ እንዲሆናት ፕሮጀክቱ ከፍተኛ ጠቀሜታ አለው። ይህ የኢኮኖሚ ካርድ በተጨማሪም፣ በቻይና ስትራቴጂካዊ ጥቅሞች ላይ ተፎካካሪ ወይም ፈተናዎች በሚሆኑት አሜሪካ እና ጃፓን ላይ ተፅዕኖ ለማሳረፍ ጠቃሜታው የጎላ ነው ብለዋል።


የቻይና ሲልክ ሮድ ኢኮኖሚ ትስስሮሽ ለሀገር ውስጥ ኢኮኖሚያቸውም ከፍተኛ መነቃቃት እንደሚፈጥር ተነግሯል። ባለሙያዎቹ እንዳስቀመጡት፣ የሲልክ ሮዱ የኢኮኖሚ መቀነት የሚጀምረው ከቻይና ምዕራብ ድንበር ወደ ማዕከላዊ ኤዢ አይደለም። ከቻይና ምስራቅ ክልሎች ነው። ይህም በመሆኑ ለፖሊሲ አውጪዎቹ፣ ዝቅተኛ የእድገት ደረጃ ላይ የሚገኙት የማዕከላዊ እና የምዕራበ የቻይና አውራጃዎችን ልማት ለመደገፍ እድል ይፈጥራል። በቀጠናው ካሉ አጎራባች ሀገሮች ጋር የንግድ ትስስር እንዲፈጥሩ ያግዛቸዋል፤ በመንግስት ቁጥጥር ሥር የሚገኙ ኩባንያዎችም ከፍተኛ ኢንቨስትመንት የሚያፈሱበት እድል ይፈጠራል።


በቻይና አመለካከት፣ የኢኮኖሚ ልማት ፅንፈኛ የእስልምና እምነት አክራሪዎችን ለመታገል ያግዛል። በምዕራብ ቻይና እና በማዕከላዊ ኤዢ አካባቢ ያለውን ደህንነት የበለጠ ለማጠናከር ይረዳል። ሆኖም ይህ የቻይና አተያየት ጥያቄ ይነሳበታል፤ ይኸውም ቻይና ሶስቱ ሰይጣኖች ብላ የምትጠራቸው መገንጠል፣ ፅንፈኝነት እና አሸባሪነት ናቸው። እነዚህ “የሰይጣን ምልክቶች” በቻይና ግዛት ዢንጂያንግ እና ቲቤት ግዛቶች ውስጥ የሚስተዋሉ ከመሆናቸው አንፃር፣ ችግሮቹን በኢኮኖሚ ልማት ብቻ መፍታት ይቻላል ወይ? የሚሉ ጥያቄዎች ያስነሳሉ።
የቻይና ብሔራዊ መከላከያ ዩንቨርስቲ ፕሮፌሰር ሜጀር ጀነራል ጂ ሚንከይ፣ የማሪታይም ሲልክ ሮድ እይታውን ጠቀሜታ እንዳስቀመጡት ከሆኑ “የማሪታይም ሲልክ ሮድ እቅድ የቀጠናውን ደህንነት እና ትብብር ከፍ ያደርጋል። የደብቡ ቻይና የባሕር ይገባኛል ጭቅጭቆችን ያቀዘቅዛል። ሁሉንም ተጠቃሚ በማድረግ የኤዢ ሕልሞችን ያሳካል።” ብለዋል።

ጂኦፖለቲክስ


የቻይናው ውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዋንግ ዪ እንደገለጹት፣ “Belt and Road” ፕሮጀክት የጂዖፖለቲካ መሣሪያ አይደለም። የኢኮኖሚ ትብብር በመስተመጨረሻው የፖለቲካ ተፅዕኖ መሣሪያ ካልሆነ፣ አስገራሚ ነው ሲሉ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩን አቀራረብ የሸነቆጡም አሉ። መሬት ላይ ባለው እውነት ከሆነ፣ የቻይና ፖሊሲ አውጭዎች ከጂዖፖለቲካ አንፃር ጉዳዩን እንዳዩት ምልክቶች አሉ። የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ዋንግ እራሳቸው እንደተናገሩት፣ “Belt and Road” የ“ዩሬዢያ ሀገሮች ሕዳሴ ነው” ያሉት። የጂዖፖለቲካ አባት የሚባሉት ሃልፎርድ ማክኢንደር የዩሬዢያ መነቃቃት “የዓለም ደሴት” ይፈጥራል ብለዋል። እድሜ ለቻይና፤ አሜሪካን ያገለለ የኢኮኖሚ ትብብር እና የማሪታይም መሰረተ ልማት ዝርጋታ በዩሬዢያ መፈጠሩ፣ በፓስፊክ እና በአትላንቲክ ሀገሮች መካከል ያለውን የንግድ ሥርዓት ወደሚዛናዊነት ይመልሰዋል ሲሉ ግምታቸውን አስቀምጠዋል።


የጂዖፖለቲካ መሣሪያነቱን አግዝፈው የሚያሳዩ መከራከሪያዎችም አሉ። በተለይ የማክኢንደር ቲዎሪ ተብሎ የሚጠራው “Heartland Theory” በጣም ተጠቃሽ ነው። as a vital springboards for the attainment of continental domination. (በአንድ አካባቢ ተፈላጊ የሆነ ማዕከላዊ ቦታን በተመለከተ የቀረበ ፅንሰ ሃሳብ ነው። ቦታው ለሁሉም ሕልውና አስፈላጊ ተደርጎ የሚወሰድ ነው። ቦታውን መቆጣጠር በዓለም ላይ ተፅዕኖ ለመፍጠር የመወናጨፊያ ቦርድ በመሆኑ ከፍተኛ እድልን ይፈጥራል።) ማክኢንደር ከጂዖፖለቲካ ጋር በተያያዘ የሚጠቀስላቸው ዝነኛ ጥቅስ አላቸው። ይኸውም፣ ‘‘Who rules East Europe commands the Heartland; who rules the Heartland commands the World Island; who rules the World Island commands the World.’’

 

የኢኮኖሚ እና ፖለቲካ አንደምታዎች


ባለሙያዎች እንደሚሉት የቻይና የረጅም ጊዜ እቅዷ የኤዢ ተፅዕኖ ፈጣሪ ሃይል መሆን ነው። ይህንን እቅዷን ለማሳካት መገንዘብ ያለበታ፣ ባገኘችው ልክ ለመስጠት ዝግጁ መሆን ነው፡፤ የውጭ ግንኙነቷ ፖሊሲ ሚዛናዊ እና ከብዝበዛም የጸዳ መሆንን ይጠበቅበታል ሲሉ አሳስበዋል።


እንዲሁም መካከለኛው ኤዢያ በተለምዶ በሩሲያ ተፅዕኖስር የቆየ ነበር። በሂደት ግን የቻይና እቅድ አንድ አካል ሆኗል። “Belt and Road” ፕሮጀክት የሌሎች ግዛቶችን ያቋርጣል። ሕንድንም ጨምሮ። በዘረጋችው እቅድ በፓኪስታን እና በቻይና የኢኮኖሚ ትብብር ማዕቀፍ የኢኮኖሚ ኮሪደሮች ለመስራት ወስናለች። ይህ ሕንድን ያሰጋታል። ሌላው ቻይና አዲሱ ፕሮጀክቷን ከሻንጋይ የትብብር ድርጅት ዓላማ ጋር ማጣጣም ይጠበቅባታል። በሻንጋይ ስምምነት መሰረት፣ ወታደራዊ የሰጥታ ትብብር እና የኢኮኖሚና ሶሻል ዴቬሎብመንት ግዴታዎችን ይጥላል። በዚህ ስምምነት የታቀፉት ሀገሮች፣ ቻይና፣ ካዛክስታን፣ ኪርጊዝታን፣ ሩሲያ፣ ታጃኪስታን፣ ኡዝቤኪስታን፣ ሕንድ እና ፓኪስታን ሲሆን፤ ቻይና ቀደም ብላ ከገባችበት ስምምነት የተቃረኑ ሥራዎች ከመስራት መቆጠብ አለባት።


በላቲን አሜሪካም ቻይና ብዙ ነገሮች ከግምት ሳታስገባ ትልልቅ ፕሮጀክቶችን ለመስራት መግባቷን አስታውሰዋል። ቢያንስ የሀገሮችን የውስጥ ፖለቲካ ሳትገነዘብ ነው የገባችው። በአሁን ሰዓት የቻይና ኢኮኖሚ እየተቀዛቀዘ ነው፤ ውጤቱም በቻይና ኢኮኖሚ ላይ በጣም ጥገኛ በሆኑት ሀገሮች ላይ ጫና እያሳደረ ነው። ለምሳሌ የታቀዱ ፕሮጀክቶች በኮሎምቢያ፣ በሜክሲኮ፣ በኒካራጓዋ እና ቬኑዜላ ተሰርዘዋል። ለምሳሌ፣ የባቡር ዝርጋታ ፕሮጀክት ከፓስፊክ ወደ አትላንቲክ ወጥነው ነበር፣ ይኸውም በፔሩ አድርገው በብራዚል ለመዘርጋት ያለዕቅድና ጥናት ባለመሆኑ ተሰርዟል።


አዲሱ ዕቅድ ከፍተኛ ተግዳሮት በየሀገሩ ይጠብቀዋል። የአሰሪና ሠራተኞች ሕጎች በተለይ የውጭ ሠራተኞችን ቀጥሮ ማሰራት ፈቃድ ማግኘቱ ከባድ ነው። ሙስና፣ በተፈጥሮ የሚገጥሙ ጋሬጣዎች፣ የአካባቢ ደህንነት ሥራዎች እና ሌሎችም ተግዳሮቶች ይሆናሉ ተብሎ ይጠበቃል።

ቻይና ዓለም ዓቀፍ ተፅዕኖ ፈጣሪ ለመሆን


በባለሙያዎች ከፍተኛ ራሮት አለው የተባለው፣ “Belt and Road” ፕሮጀክት በዓለም ዓቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ባለው መልኩ መፈጸም አለበት። ለዓለም ዓቀፉ ሕብረተሰብ እና ለአሜሪካ፤ ቻይና ይፋ ያደረገችውን ፕሮጀክት ዕቅድ መሰረታዊ አስተሳሰቡ እና ፍላጎቱን ጭምር ማስረዳት አለባት። ቻይና የቀጥታ ኢንቨስትመንት እና ንግድ ለመቀበል ከአጎራባች ሀገሮች መጀመር አለባት።


እንደሚታወቀው አሜሪካ የኤዢ ባንክ ሲቋቋም ሃሳቡን ውድቅ አድርጋለች። በአይ.ኤም.ኤፍ የመዋቅር ማስተካከያ ለመቀበል አምስት አመታት ወስዶባታል። ይኸውም፣ ቻይናን ጨምሮ ሌሎች በማደግ ላይ ያሉ ሀገሮች ከፍ ያለ ድምጽ እንዲኖራቸው የሚጠይቅ ነበር። አውሮፓዎችም ቻይና በዓለም የንግድ ድርጅት ውስጥ የማርኬት ኢኮኖሚ ደረጃ እንዳይሰጣት ግፊት ሲያደርጉ ነበር። አሜሪካም በTrade in Services Agreement (TiSA) ድርድር ውስጥ ቻይና እንዳትሳተፉ ተከላክላለች። ሆኖም ስልሳ ሀገሮች ያቀፈ የኤዢያ ባንክ ቻይና ማቋቋም በመቻሏ፤ አሜሪካን ቀዝቀዛ በቀል በፈጠረችው ዓለም አቀፍ ሶፍት ፖዎር አቅምሳታለች።


አሜሪካ አሁንም “Belt and Road” ፕሮጀክትን በጥንቃቄ ነው የምትመለከተው። በተለይ ቻይና በዘረጋውችው ፕሮጀክት በምትፈጥረው የኢኮኖሚ ተፅዕኖ፣ ዩዋን ዋናው የኢኮኖሚው ማንቀሳቀሻ የመገበያያ ገንዘብ እንዳይሆን ከፍተኛ ስጋት አላት። ስለዚህም ቻይና ከአሜሪካ እና ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር ፕሮጀክቱን በተመለከተ ተደጋጋሚ ውይይት ማድረግ ይጠበቅበታል ሲሉ ባለሙያዎች ያሳስባሉ።

ሃያ ስድስተኛው የግንቦት ሃያ በዓል ሊከበር ጥቂት ቀናት ይቀሩታል። ኢህአዴግ ይህችን ሀገር በመንግስትነት ማስተዳደር ከጀመረ ሩብ ክፍለ ዘመን ያለፈ በመሆኑ ባለፉት 26 ዓመታት ምን ተከወነ? ምንስ ቀረ ብሎ ለመነጋገር የሚያስፈልግበት ጊዜ ቢኖር አሁን ነው። ኢህአዴግ ባለፉት ሁለት አስርተ ዓመታት ከሄደበት ኢትዮጵያዊነት አንፃር ጥቂት ማለት ይቻላል። በኢህአዴግ አተያይ የዛሬ ሃያ ስድስት ዓመት በፓርቲው መተዳደር የጀመረችው ኢትዮጵያ አዲሲቷ ኢትዮጵያ ናት። ከዚያ በፊት የነበረችው ኢትዮጵያ ከህዝቦች አንድነት ይልቅ በግዛት አንድነት የተዋቀረች አገር ስለነበረች የብሄረሰቦች እስር ቤት ናት የሚል ስያሜ ተሰጥቷታል። በመሆኑም የቀደመው ኢትዮጵያዊ የአንድነት ቅኝቱ በአዲሱ የብሄረሰቦችን መብት እስከ መገንጠል ድረስ በደነገገው ህገ መንግስታዊ አንቀፅ እንዲተካ ተደረገ።

 

ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ ደረጃ የመገንጠልን መብት በህገ መንግስቷ በማረጋገጥ በታሪክ ሁለተኛ ሀገር ተደርጋ የምትጠቀስ ናት። ከዚህ ቀደም የመገንጠል መብትን በህገ መንግስቷ ያረጋገጠች ብቸኛ ሀገር የስታሊኗ ሩስያ ነበረች። ስታሊን የብሄረሰቦችን ጥያቄ በሀገር ደረጃ እንዴት መፍታት ይችላል? በሚለው ቀመሩ “የራስን እድል በራስ መወሰን” በሚለው ዓለም አቀፍ የዲሞክራሲ መብት ላይ “እስከመገንጠል” የሚለውን ቃል በመጨመር ሀሳቡን ለጠጠው።


ይህች “እስከመገንጠል” የምትለው ቃል አቀላል አልነበረችምና እየዋለ እያደረ ሲሄድ የተሰጠውን መብት ተጠቅመው ከዋናው ግዛት መነጠል የሚፈልጉ ግለሰቦችንና ቡድኖችን መነቃቃት ጀመሩ። በጊዜውም ፊላንድና ፖላንድ ከዋናዋ ሩስያ ሲገነጠሉ፤ ሩስያም ቀላል በማይባል የእርስ በእርስ ጦርነት ውስጥ አልፋለች። ከዚያ በኋላም በነበረው የአዲሱ የሶቪየት ህብረት መስረታ ላይ ይህ አንቀፅ በመቀጠሉ ሀገሪቱ በቀዝቃዛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ ሙሉ ህልውናዋ አክትሞ የሶቪየቱ አባላቱ በየራሳቸው የየግላቸውን መንግስት በመመስረት ወደ ቀድሞ ሉአላዊ ህልውናቸው ተመለሱ። በመጨረሻም የሩስያ ፌደሬሽን ብቻዋን መቅረት ግድ ሆኖባታል።


ከሩስያ ፌደሬሽን መቅረት በኋላ ሀገሪቱ በአዲስ ህገ መንግስት እንድትተዳደር ሲደረግ፤ ይህ ስታሊናዊ አንቀፅም ቀሪ እንዲሆን ተደርጓል። ከዚያ በኋላ ከሩስያ ግዛት ለመገንጠል የሞከረችው ቺቺኒያ በሀይልና በከባድ ደም መፋሰስ በሩስያ ስር ሆና እንድትቀጥል ተደርጓል። ከሶቪየት ህብረት ማክተም በኋላ የመገንጠል መብትን በብቸኝነት በህገ መንግስቷ ያካተተች ሀገር ኢትዮጵያ ናት። ኢትዮጵያ የመገንጠል መብትን አፅድቃ ፖለቲካዋን በአዲስ መልክ እንድትቃኝ በተደረገባቸው ዓመታት በበርካታ ውጣ ውረዶች ውስጥ አልፋለች። የኢትዮጵያ ህገ መንግስት ይህንን መብት ያለገደብ ከማስቀመጥ ባለፈ ሀገሪቱን በብሄረሰቦች ፊደራላዊ የግዛትና መንግስት አወቃቀር ሲያስቀምጣት ሁለት ወገኖች በግልፅ ነጥረው ወጥተዋል። በአንድ መልኩ የሀገሪቱ አንድነት በነበረበት እንዲቀጥል የሚፈልጉ ሲሆኑ በሌላ አቅጣጫ ደግሞ አዲሱ የብሄር ቅኝት ፖለቲካ እንዲሰርፅ የሚፈልጉ ናቸው። በሁለቱም ኃይሎች መካካል ከባድ የሀሳብና ጥላቻ የተቀላቀለበት የፖለቲካ ትግል ተካሂዷል። በዚህ በኩል ኢህአዴግን መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ፕሬሶች፣ በርካታ ዜጎችና ምሁራን አምርረው ታግለውታል። ኢህአዴግ በአንፃሩ እነዚህን ኃይሎች አምርሮ በመታገል ከፖለቲካው ሜዳ ገፍትሮ ለመጣል ብዙ ጥሯል።


አዲሲቷን ኢትዮጵያ ባስቀመጠው አቅጣጫ ለመቅረፅም ብዙ ርቀት ተጉዟል። ይህ የሄደበት ርቀትም በልዩነት ውስጥ ያለውን አንድነት ከማሳየት በላይ በአንድነት ውስጥ ያለውን ልዩነት የበለጠ አጉልቶ በማሳየቱ ላይ በማተኮሩ በመሰተመጨረሻ ከ26 ዓመታት በኋላ የታየው ውጤት የሀገሪቱን የአንድነት ምሶሶ የሚነቀንቅ ሆኖ ታይቷል። በቅርቡ በኦሮሚያና በአማራ ክልሎች የታዩት ህዝባዊ አመፆች የዚህ እውነታ በቂ መሳያዎች ተደረገው የሚወሰዱ ናቸው። ዛሬ ብሄርተኝነት የገመና መሸፈኛ የውስጥ ልብስ ተደርጎ ሲወሰድ ኢትዮጵያዊነት በአንፃሩ ሲበርድ ከላይ ጣል የሚደረግ የክት ልብስ ተደርጎ የሚታይበት ደረጃ ላይ ነው።


በተለይ ከ1993 የኢህአዴግ ተሀድሶና ከ1997 ሀገራዊ ምርጫ በኋላ በኢህአዴግ በኩል ሁሉም ነገር እየከረረ ሄደ። ቀደም ብሎ በነበሩት ዓመታትም የሥና ዜጋ ትምህርቶች በብሄህርተኝነት ላይ ባተኮረ መልኩ እንደቀረፁ ተደረገ። በከፍተኛ ተቋማት ደረጃ ይሰጥ የነበረው የታሪክ ትምህርት ቆመ። የታሪክ ዲፓርትመንቶች ሳይቀሩ ተዘጉ። ከፓርቲው አስተሳሰቦች ጋር አይሄዱም የተባሉ ምሁራን ተገለሉ፤ ቀስ በቀስም አንድ በአንድ ተሰናበቱ።


የሁሉም ነገር ማሰሪያና መፍቻ ብሄረሰብና ብሄር ብቻ ሆነ። ባንኮችና ኢንሹራንሶች ሳይቀሩ የብሄር አቅጣጫን ተከትለው መፍሰስ ጀመሩ። አደረጃጀታቸውና አገልግሎታቸውም የሰራተኛ ሹመታቸውና የሰው ሀይል ቅጥራቸውም ይሄንኑ የብሄር መሳሳብን የተከተለ ሆነ። እንኳን ሌላ ደንበኛው ገንዘቡን የሚቆጥበው የብሄረሰቡ ባለአክስዮኖች በተኮለኮሉበት ባንክ እየሆነ ሄደ። የእምነት ተቋማት ሳይቀሩ የብሄር ቡድንተኝነቱ ሰለባ ሆኑ።


የብሄር ፖለቲካው ጉዳዩን ሲያቀነቅኑ ከነበሩት ፖለቲከኞች አልፎ በዜጎች ደም ውስጥ መፍሰስ ብሎም መንተክተክ ጀመረ። “ከህብረ ብሄር እኛነት” ይልቅ “የብሄር እኔነት” አስተሳሰብ እየዳበረ ሄደ። ሁሉም በየብሄሩ ክልል ልሁን፣ ዞን ልሁን የሚል ጥያቄን ማንሳት ጀመረ። ማንነቴ አልታወቀም፣ ደንበሬ ተነካ የሚሉትና የመሳሰሉት ከማንነት ጋር የተያያዙ ጥያቄዎች ከጊዜ ወደ ጊዜ እየበረከቱ መሄድ ጀመሩ። በአንድነት ውስጥ ልዩነት እንደዚሁም በልዩነት ውስጥ አንድነት መኖሩ ቢታወቅም ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት በአንድነት ውስጥ ስላለው ልዩነት እጅግ ፅንፍ በወጣ መልኩ ሲሰበክ በመቆየቱና በአሰራርም ሳይቀር ወንዜነት፣ክልላዊነትና ብሄርተኝነት በኢትዮጵያዊነት ላይ ፍፁም የበላይነት እንዲወስድ በመደረጉ ኢትዮጵያ የምንላት ሀገር መቆሚያ ምሶሶ በርዕደ መሬት የተመታ ህንፃ ያህል ክፉኛ ተናጋ።


ትላንት በተወሰኑ ፖለቲከኞች ሲቀነቀን የነበረው ብሄርተኝነት በብዘዎች ልብ ውስጥ በቂ መደላድልን ያገኘበት ደረጃ ላይ በመደረሱ ቀላል የማይባለው ዜጋ በዚህ የብሄር ፖለቲካ ገመድ ጉተታ ውስጥ እንዲገባ አደረገው። ዛሬ አንድ ዜጋ በኢትዮጵያዊነት ይቅርና ተፈጥሯዊ በሆነው በሰው ማንነቱ መመዘን ወደ ማይችልበት ደረጃ ላይ ደርሷል። የማንነት ልኬቱ ተወላጅነት፣ የሆነ ብሄር ቋንቋ ተናጋሪነትና የብሄር አባልነት ሆኖዋል።


ባለሀብት መዋዕለ ነዋዩን ሲያፈስ ኢንቨስትመንቱን የሚያካሂደው በብዙ መልኩ አዋጪ ነው ብሎ በገመተው ዘርፍና ቦታ ነው። ሆኖም ቀላል የማይባለው ባለሀብት ከዚህ የቢዝነስ መርህ ውጪ ሀብቱን የሚያፈሰው አንድም በአዲስ አበባና ዙሪያዋ፤ ከበዛም በአዲስ አበባ ጂቡቲ መስመር እስከ አዳማ አካባቢው ባለው ኮሪደር ነው። ከዚህ ውጪ ሀብቱን የግብዓት ምርትን ተከትሎ ከክልሉ ውጪ ማፍሰስ የሚፈለገው ባለሀብት እጅግ ጥቂት ነው። ክልላዊነት በከረረበት ብሄርተኝነቱም ጫፍ እየረገጠ በሄደበት ሁኔታ ክልል ዘለል በሆነ መልኩ ባለሀብቶችን ማፍራት እየከበደ እንደሚሄድ ግልፅ ነው። በኢትዮጵያዊነት ማንነታቸው ክልል ዘለል በሆነ መልኩ ሀብት ያፈሩ ዜጎች ሀብታቸው በአንድ ጀምበር ወድሞ የህግ ጥበቃና ከለላ እንኳን ሳያገኙ የቀሩባቸው አጋጣሚዎች እጅግ ብዙዎች ናቸው።


ከ1983ቱ ለውጥ በኋላ ራሳቸውን በኢትዮጵያዊነት ብቻ መቁጠር የሚፈልጉ ሰዎች መቆሚያ ወለል እንዲያጡ ተደረገ። ዜጎች መታወቂያቸው ላይ የግድ የብሄር ማንነታቸው እንዲካተት ተደረገ። የብሄር ማንነት በኢትዮጵያዊ ህብረ ብሄራዊነት ላይ ሙሉ የበላይነትን እንዲወስድ ሁሉም ነገር ተመቻቸ። ስለአንድነት የሚያወሩ፣የሚናገሩና የሚሰብኩ ሁሉ “የቀደሙ ስርዓቶች ናፋቂዎች” በሚል በአንድ ቅርጫት ውስጥ ተከተው ተፈረጁ። “አዲሲቷ ኢትዮጵያ” የሚለው የብሄር ቅኝት ኢትዮጵያዊያን በዘመናት ሂደት ውስጥ የገነቧቸውን የጋራ እሴቶች ገሸሽ በማድረግ ኢትዮጵያን በብሄርና ብሄረሰቦች ድምር ቀመር ብቻ በማድረግ አስልቶ አስቀመጣት።


አሁን በክፉም በደጉም ለምንጣላባትና ለምንታረቅባት ሀገር መመስረት የጣሉ ብሎም በዘመናት የታሪክ ቅብብሎሽ ውስጥ በብዙ የወጡና የወረዱ ነገስታትና አባቶች “አንድነትን በጉልበት ጨፍልቀው ያመጡ” በሚል አፅማቸው ይወቀስና ይወገዝ ጀመር።


ማንም በዓለም ላይ ያለ በሀገር ደረጃ ሲጠነሰስ በዜጎች ስምምነት አልተመሰረተም። አሁን በዓለም ላይ ያሉ ከሁለት መቶ ያላነሱ ሀገራት የየራሳቸው ሀገራዊ የአመሰራረት ታሪክ ያላቸው ናቸው። በርካታ ሰፊ ግዛት የያዙ ሀገራት የየጊዜው ሃያላን የመስፋፋትና የኢምፓየር ውጤቶች ናቸው። ኢትዮጵያም ከእነዚህ ሀገራት የተለየ ታሪክ የላትም።


ሆኖም የየትኛውም ሀገር መንግስታት የተረከቡትን ሀገር ወይንም ከመስራቾቹ ተቀብለው ያቆዩትን ነገስታት ወደኋላ ሄደው ሲያወግዙና ሲኮንኑ አልታየም። ዛሬ በዲሞክራሲ ባህል ግንባታ ጫፍ የደረሱ ሀገራት ተደርገው የሚወሰዱት የአውሮፓ ሀገራትና አሜሪካ የዚህ ማሳያ ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው።


አሜሪካ ከእንግሊዝ ቅኝ አገዛዝ ነፃ ከወጣች በኋላ 13 ነፃ የወጡ ግዛቶች በአንድ ላይ ተስማምተው መሰረቷት። ሌሎች ግዛቶችም ነፃ እየወጡ ሲሄዱ አዲስ የተመሰረተውን ግዛት እየተቀላቀሉ ሄዱ። ዲሞክራሲያዊ ስርዓቱ ማቆጥቆጥ በጀመረበት ወቅት ግን በአሜሪካ በሁለት አቅጣጫ የጎሉ ልዩነቶች መታየት ጀመሩ። የሰሜን ግዛት የሆኑት የፌደራሉ አባል ሀገራት በኢንዱስትሪው ዘርፍ ሲበለፅጉ ደቡቦቹ በአንፃሩ ገና ግብርናው ላይ ዳዴ ነበር።


ሰሜኖቹ ከግብርና የኢኮኖሚ የበላይነት ወደ ኢንዱስትሪ የኢኮኖሚ ዘርፍ ማደጋቸውን ተከትሎ ብዙም የባሪያ ጉልበት የማያስፈልጋቸው መሆኑ በመረጋገጡ በሀገር አቀፍ ደረጃ የባሪያ ነፃነት እንዲታወጅ አጥብቀው መከራከር ጀመሩ። በአንፃሩ የደቡብ አሜሪካ ግዛት ነጮች ደግሞ ገና ከግብርናው ኢኮኖሚ መሰረት የተላቀቁበት ሁኔታ ስላልነበረ በሀገር አቀፍ ደረጃ የባሪያ ነፃነት መታወጁን በመቃወም መገንጠልን በአማራጭነት መውሰድን መረጡ።


ሁኔታው የበለጠ እየከረረ የሄደው የባሪያ ነፃነትን አጥብቀው የሚደግፉት 16ኛው የአሜሪካ ፕሬዝዳንት አብራሃም ሊንከን ተመርጠው ወደ ስልጣን ማምራታቸውን ተከትሎ ነበር። የሪፖብሊካን ወኪል የነበሩት አብራሃም ሊንከን ፕሬዝዳንታዊ ምርጫውን አሸንፈው ገና ስልጣን ሳይረከቡ በጊዜው ከነበሩት 34 የአሜሪካ ግዛቶች ውስጥ ሰባቱ የደቡብ ግዛቶች ከአሜሪካ ህብረት መገንጠላቸውን አስታወቁ።


በዚህም ወቅት በተገንጣዮቹና በአንደነት አቀንቃኞች መሃል ጦርነት ተከፈተ። ይህም ከ1861 እስከ 1865 የቆየ የእርስ በእርስ ጦርነት በታሪክ የአሜሪካ የእርስ በእርስ ጦርነት (American Civil War) በመባል የሚታወቅ ሲሆን፤ በዚህ የእርስ በእርስ ጦርነትም ከ620 ሺህ እስከ 750 ሺህ የሚሆን ህዝብ እንዳለቀ ይገመታል። ጦርነቱም በአብርሃም ሊንኮሎን የሚመራው የአንድነት ሀይል በአሸናፊነት በመጠናቀቁ የመገንጠል ጥያቄ ያነሱ ኃይሎች ታሪክ በዚያው አክትሟል።


አስራስድስተኛው የአሜሪካ ፕሬዝዳንት አብራሃም ሊኒኮሎን ታሪክ በዚህ የአንድነትና መገንጠል ግብግብና ደም መቃባት አክትሟል። ፕሬዝዳንቱ በጊዜው በመሰላቸው መንገድ የአሜሪካንን አንድነት አስጠብቀዋል። ዛሬ አሜሪካዊያን ወደ ኋላ ሄደው ፕሬዝዳንት አብራሃም ሊንከንን ሲያወግዙ አልታየም። ወይንም ደግሞ በታሪክ አጋጣሚ በተፈጠረው ጦርት ሰማዕት ለሆኑ ዜጎች አብራሃም ሊንከንን በማውገዝ ሀውልት ሲያቆሙም አልታዩም።


ይልቁንም የሊንከንን በበጎነት የሚያስታውሱ በርካታ መታሰቢያዎች በስማቸው የተሰየሙ መሆኑን የዛሬው የአሜሪካ እውነታ ይነግረናል። ከእነዚህ የሊንከንን መታሰቢያዎች መካከልም አንደኛው በዋሽንግተን ዲሲ የሚገኘው ግዙፉ የፕሬዝዳንቱ መታሰቢያ ሀውልት (Lincoln Memorial Monument) ይገኝበታል። እንደውም ፕሬዝዳንቱ የአሜሪካንን የመገነጣጠል አደጋ ታድገዋል በሚል ከአሜሪካ መስራች አባቶች (Founding Fathers) ተርታ የሚመድቧቸውም አሉ።


የጀርመን የጣሊያንም ሆነ የበርካታ የአውሮፓ ሀገራት ታሪክ ከዚህ የተለየ አይደለም። ታሪክን ዘወር ብሎ ማገላበጡ መልካም ነው። አሜሪካኖች አብርሃም ሊኒኮለንን እንደዚሁም ጀርመኖች ቢስማርክን ሲከሱና የታሪክ ተወቃሽ አድርገው ያወጉበትበት ሁኔታ የለም። በኢትዮጵያ የፖለቲካ አውድ ግን ይህ ሊታይ አልቻለም።


ለህትመት የሚበቁት መፃህፈት፣ በየጊዜው ለስርጭት የሚበቁት የመገናኛ ብዙኋን ውጤቶች መቶ ዓመታትን ወደኋላ ሄደው የታሪክ ቁርሾን የሚያጠነጥኑ ናቸው። እነዚህም የታሪክ እንኪያ ሰላንታዎች አዲሱ ትውልድ ከትውልዶች በፊት በተፈፀመ ድርጊት አዲሱ ትውልድ ቂም ቋጥሮ ጎራ በመለየት በጥላቻ እንዲፋለም አድርጎታል። ቂም ሰንቆም ለመጪው ትውልድ የማስቀመጥ አዝማሚያም ይታይበታል። ይህ እንደ ሀገር የኢትዮጵያን ህልውና የሚፈታተን ነው።


እነዚህ በዲሞክራሲ ሂደት በብዙ እጥፍ ወደፊት የተራመዱ ሀገራት የየዘመኑን የሀገራቸውን ውጣ ውረድ የሚለኩት በዚያው በዘመኑ መለኪያ እንጂ እነሱ ባሉበት ዘመን አይደለም። አውሮፓ ሰውን ከአንበሳ ጋር ታግሎ ሲበላና ሲቦጫጨቅ በሰገነታቸው ላይ ቁጭ ብለው ይዝናኑ የነበሩ ነገስታትን ያፈራ አህጉር ነው። ሆኖም ያ የብዙ ዘመናት የጨለማው ዘመን ታሪክ ግን በ21ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መነፅር እየታየ የእነዚያ ሰዎች አፅም አልተወገዘም። ያ ዘመን ያንን ፈቅዷልና። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት በሄሮሽማና ነጋሳኪ በአሜሪካ የአቶሚክ ቦምብ ጥቃት ደርሶባቸው በመቶ ሺዎች የሚቆጠር ህዝብ ያለቀባቸው ጃፓናዊያን በጦርነቱ ማግስት ደም ከተቃቧቸው ጋር የሰላም ስምምነት በመፈራረም ለበርካታ አስርተ ዓመታት በአለም ሁለተኛ ሆኖ ሲመራ የቆየውን ግዙፍ ኢኮኖሚ መገንባት የቻሉት በአሜሪካ እገዛ ነበር።


ጃፓናዊያን የኋላውን ረስተው ከአሜሪካ ጋር ስለመጪው ጊዜ ለማሰብ ጊዜ አልፈጀባቸውም። የዚያን ጊዜዎቹ ትውልዶች የኋላውን እያስታወሱ በአሜሪካዊያን ላይ በቂማቸው ቢቀጥሉ ኖሩ ዛሬ የደረሱበት ደረጃ ባልደረሱ ነበር። አሜሪካ ለጃፓን የኢኮኖሚ እድገት እንዴት መስፈንጠሪያ ማማ ሆና እንዳገለገለች ታሪክን ወደ ኋላ ሄዶ ማገላበጥን ይጠይቃል። መጪውን ጊዜ በጋራ ብሩህ ለማድረግ ሲባል በጋራ ታሪክ ክፉንም ደጉንም ያሳላፉ ብሎም በደምና በዘር ሀረግ የተሳሰሩ ህዝቦች ይቅርና ባዕዳን ሳይቀሩ በጎ በጎውን እንደሚያስቡ አሜሪካና ጃፓን በጎ ማሳያ ናቸው። ስድስት ሚሊዮን የሚሆን ዜጋ በናዚ ጭፍጨፋ ያለቀባቸው እስራኤላዊያን የዛሬውን ጀርመኖች በጥላቻ አይን አያዩም።


ኢትዮጵያዊያን ነገስታትም ቢሆኑ ጊዜው በፈቀደውና እነሱ በመሰላቸው መንገድ አሁን የተረከብናትን ሀገር ፈጥረዋል። ይህች ሀገር ባለችበት ለቀጣይ ትውልድ እንድትተላለፍም ከወራሪዎችና ከቅኝ ገዢዎች ጋር ተፋልመዋል። በጊዜው ዙሪያዋን ከከበቧት ሃያላን የአውሮፓ ቅኝ ገዢዎችን በመቋቋም የታወቀ የደንበር ችካል እንዲተከል አድርገዋል። በውስጥ የተነሱባውን የዙፋን ባላንጣዎች በሀይል ጨፍልቀዋል። አቅማቸው በፈቀደ ግዛታቸውን አስፋፍተዋል። በጊዜው በቀሪው አለም ሲደረግ የነበረውን ሀሉ አድርገዋል። ከዚህ የተለየ ታሪክ የላቸውም። ጥፋተኛ ሊባሉ ቢችሉ እንኳን የጥፋተኝነት መለኪያቸው ሊሆን የሚገባው በነበሩበት ዘመን መለኪያ እንጂ በ21ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የስልጣኔ ደረጃ አይደለም። በ18ኛውና በ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የህዝብ ሉአላዊነት፣ የህግ የበላይነት፣ ሰብአዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች የመንግስትና የሀይማኖት መለያየትና የመሳሰሉት በኢትዮጵያ አይደለም በአውሮፓም የሚጠበቅ አልነበረም። አለም አቀፍ ሰብአዊ መብት ድንጋጌዎችና ቃልኪዳኖች ሳይቀር በሰነድ ተደግፈው ተግባራዊ መሆን የጀመሩት እኮ የሁለተኛውን የዓለም ጦርነት መጠናቀቅ ተከትሎ የዛሬ ስልሳና ሰባ ዓመት አካባቢ ነው። ከዚያ በፊት የዓለም ታሪክ የነገስታት ታሪክ ነው። ከአሜሪካ ውጪ ባሉ ሀገራት ህዝብ ተገዢ ከዚህ ያለፈ እድል ፈንታ አልነበረውም። ኢትዮጵያም ከአለም የተለየ ታሪክ ሊኖራት አይችልም። በአለም የነበረው በኢትዮጵያ ነበር።


እነዚያ ባለፉት ሁለት አስርት ዓመታት ልዩነትን ትኩረት አድርገው የተዘሩት ዘሮች ዛሬ በሚገባ ፍሬ አፍርተው ኢህአዴግን እንደ ፓርቲ ሳይቀር መፈተን ጀምረዋል። ከሀገራቸው ጥቅም ይልቅ የፓርቲያቸውን ጥቅም ያስቀድማሉ እየተባሉ የሚታሙት ጥቂት የማይባሉ የአህአዴግ አመራሮችና አባላት የብሄር ጠቀስ ጎራው እየከረረ ሲመጣ ታማኝነታቸውን ከፓርቲነት ወደ ብሄር ማንነት አዙረውታል። ይህም ሁኔታ በውስጥ የፓርቲ ሚስጥር ዝግነት የሚታወቀውን ኢህአዴግ ሚስጥሮቹ ቀድመው እያፈተለኩ አደባባይ ላይ እንዲውሉ አድርጓቸዋል። ይህም በብሄር የአባል ድርጅቶቹ መካከል የእርስ በእርስ መጠራጠር ውስጥ እንዲገቡ ያደረጋቸው መሆኑን የራሱ የኢህአዴግ ሰነድና የቅርቡ የጠቅላይ ሚኒስቴር ኃይለማርያም ደሳለኝ ጋዜጣዊ መግለጫ አመላካች ነው። የአባላቱ ፓርቲያዊ ታማኝነቱ በብሄር ገመድ ጉተታ ውስጥ መግባቱ ኢህአዴግ እንደ ፓርቲ በራሱ የብሄር ፍልስፍና መጠለፉ አይቀሬ መሆኑን የሚያሳይ ምልክት ሆኗል።


ዛሬ የፓርቲው አባላት በማናቸውም አኳኋን በህግ ሲጠየቁ በብሔረሰባቸው ማንነት ጥቃት እንደደረሰባቸው አድርጎ ለማቅረብ የመሞከሩ ጉዳይ ብሔረሰባዊ አስተሳሰቡ የት ድረስ በርቀት ተጉዞ የአስተሳሰቡ አቀንቃኝ የሆነውን ፓርቲ ሳይቀር በቀጣይ ቀላል በማይባል መጠላለፍ ውስጥ እንደሚከተው ግልፅ ማሳያ ሆኗል። እነዚህ ሁሉ ማሳያዎች ከሀገር ወደ ፓርቲ የወረደው ቡድናዊ ብሄርተኝነት አንድ ቦታ መፍትሄ ካልተበጀለት በስተቀር ቀጣይ ሂደቱን ፈታኝ የሚያደርገው ይሆናል። ኢህአዴግ ግን ይሄንን የብሄር ፖለቲካ መጠላለፍ በትምክህትና በጠባብነት ጎራ በመፈረጅ ነገሩን ቀለል አድርጎ ማየቱን የመረጠ ይመስላል።

 

በሳምሶን ደሣለኝ

በኡጋንዳው መሪ ዩዌሪ ሙሴቬኒ የተጠራው የናይል ካውንስል የመሪዎች ስብሳባ ከሜይ 25 ወደ ጁን አጋማሽ እንዲዘዋወር ተደርገዋል፡፡ ዘገባውን ያስነበበው የግብጹ ዴይሊኒውስ ስብሰባው የተዛወረበትን ምክንያት ሲታት፣ ግብፅ የኢንቴቤው ስምምነት ተብሎ ለሚጠራው ውይይት ቀርፃ ያቀረበችውን ሰነድ ለመመልከት የኢትዮጵያ መንግስት ጊዜ በመጠየቁ ነው ብሏል፡፡

እንደዘገበው ከሆነ፣ ግብፅ የዓለም ዓቀፉን የውሃ ስምምነት መሰረት ያደረገ ሰነድ ይዛ መቅረቧን ገልጸል፡፡ ሆኖም፣ ሶስት መሰረተዊ ነጥቦች ማካተቱን ጽፏል፡፡ ይኸውም፣ የውሃ ደህንነትን፣ ቀድሞ ማሳወቅን ይጠይቃል እና የሚሰጡ ውሳኔዎች በመስማማት እንጂ በአብዛኛው ድምፅ ብልጫ እንዳይወሰን የሚጠይቅ ነው፡፡

ግብፅ አቀረበች የተባለው አዲስ የድርድር ስምምነት ሰነድ፣ ፈረንጆቹ እንደሚሉት “An old wine in a new bottle” አይነት ነው፡፡ ሌላው ቢቀር በናይል ውሃ ላይ የሚደረጉ ማናቸውም አይነት የልማት እንቅስቃሴዎች፣ ቅድሚያ ግብፅ ማሳወቅ የሚጠይቀው 1959 የቅኝ ግዛት የናይል ውሃ አጠቃቀም ውል ዛሬም ግብፅ ይዛ ቀርባለች፡፡ የድምፅ ውሳኔ አሰጣጥን በተመለከተ በስምምነት ብቻ የሚባለው፣ ግብፅ እስካሁን ስታካሂደው በነበረው አቋም የቅኝ ግዛት ውሎችን የሚጣረስ ነጥብ አትቀበልም፡፡ ይህ ማለት በአጭሩ ለፍታዊ የውሃ ክፍፍል ዝግጁ አይደለችም፤ ከላይኛው ተፋሰስ ሃገሮች ጋር አትስማማም ማለት ነው፡፡ ስለዚህም ውሳኔ የማያሳልፍ የናይል ውሃ ካውንስል እንዲመሰረት ከተፈለገ ብቻ ነው፣ ውሳኔ በአብላጫ ድምጽ እንዳይወሰን ጥያቄ የሚቀርበው፡፡ የውሃ ደህንነትን በተመለከተ ተመሳሳይ ነው፡፡

ጠቅላይ ሚኒስትር ኃ/ማሪያም ደሳለኝ ካምፓላን በጎበኙበት ጊዜ በሰጡት የጋራ ጋዜጣዊ መግለጫ ላይ ከጋዜጠኞች የናይል ውሃ ስምምነትን በተመለከተ ለቀረበላቸው ጥያቄ ሙሴቬኒ ይህንን ምላሽ ነበር የሰጡት፤ "I have not yet ratified because I want to dialogue. To get a consensus, it is better we have more dialogue, more talking." (እስካሁን አለፃደቅነውም፡፡ ምከንያቱም ከስምምነት ላይ ለመድረስ ውይይት እንፈልጋለን፡፡) የሚገርመው ኢትዮጵያ የናይል ውሃ ሃብትን አጠቃቀም የፈረመችው ኤንቴቤ በመገኝት ነበር፡፡ እዚህ ስምምነት ላይ ለመድረስ ከ1999 እስከ 2010 ድረስ ረጅም ጥረት ጠይቋል፡፡

ባለፉት አስርት አመታት በጋራ በመሆን የተሳተፉት ፕሬዝደነት ሙሴቬኒ፣ ዛሬ ላይም ውይይት አጥብቀው የመሻታቸው ጉዳይ አጠያያቂ ነው፡፡ ፍትሃዊ የውሃ አጠቃቀም ላይ የሙሴቪኒ አቋም መዋዠቅ መነሻዎች ምንድን ናቸው? ተራ የፖለቲካ ቁማር ውስጥ ምን ዘፈቃቸው? ኡጋንዳና ግብፅ ምን ዓይነት ተልዕኮ አንድ አደረጋቸው? ሙሴቬኒ ለምን የተንሸዋረረ አቋም ማራመድ ፈለጉ? እና ለሌሎችም ምላሾችን ከተለያዩ ምንጮች ከተገኙ መረጃዎች ጋር በማጠናቀር በዚህ መልኩ አቅርበነዋል፡፡

 

 

ኡጋንዳ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ከፍተኛ ጣልቃ ገብነት ያላት ሀገር ስትሆን፣ የፕሬዝደንት ሳልቫኪር መንግሥት ዋነኛ ሸሪክ ነች። ኡጋንዳ እና ኢትዮጵያ ከደቡብ ሱዳን ጋር ሰፊ ድንበር የሚጋሩ ሀገራት ናቸው። ከዚህም አንፃር ኡጋንዳ በደቡብ ሱዳን ፖለቲካ ውስጥ ግልፅ ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ፍላጎት አላት።

የኡጋንዳ መንግሥትን የሚቃወሙ ተቃዋሚ ኃይሎች በደቡብ ሱዳን ድንበር ላይ በመንቀሳቀስ፣ የኡጋንዳን ውስጣዊ ፖለቲካና መረጋጋት ሲያምሱ የነበሩ ኃይሎችን  በመደምሰስ የሳልቫኪር መንግሥት በሰጠው ድጋፍ መነሻ፣ አለቅድመ ሁኔታና ሚዛናዊነት የሳልቫኪርን የፖለቲካ ቡድን እየደገፈች ትገኛለች። የተሻለ ተጠቃሚም ለጊዜው መሆን ችላለች።

ኡጋንዳ፣ በደቡብ ሱዳን ውስጥ ከፍተኛ የኢኮኖሚ ፍላጎት አላት። ለኡጋንዳ የኢኮኖሚ መነቃቃት እጅግ ሰፊ የሆነ የግብርና ምርት ገበያ በደቡብ ሱዳን መገኘቱ  አስተዋጽኦ ቀላል የሚባል አይደለም። ኡጋንዳ፣ የአትክልትና ፍራፍሬ ምርት ለደቡብ ሱዳን ታቀርባለች። በደቡብ ሱዳን ውስጥ፣ በግንባታና የግንባታ ቁሳቁስ በማቅረብ ሥራ የተሠማሩ በርካታ ኡጋዳዊያን በዱጁባ፣ እንዲሁም ከሰሜናዊ ኡጋንዳና ከካምፓላ የመጡ በንግድ ሥራ ብቻ የተሰማሩ የኡጋንዳ ዜጎች ቁጥር እስከ ሶስት ሚሊዮን እንደሚደርሱ ይገመታል።

በሁለቱ ሀገራት መካከል ያለው የንግድ ሥርዓት ኢፍትሃዊነት ብዙ ጥያቄዎች ይቀርብበታል። ይህም ሲባል፣ ንግዱን የተቆጣጠሩት የፖለቲካ ሊሂቃን ናቸው። ተራው ዜጋ ከንግዱ ተጠቃሚ የሆነበት መንገድ በጣም ዝቅተኛ ነው። ከፍተኛው መጠን ያለው የንግድ እንቅስቃሴ በፖለቲካ ልሒቃን የንግድ መረብ የተተበተበ እንደሆነ በስፋት ይታመናል።

ከዚህም በተጨማሪ ከደቡብ ሱዳን ሕዝብ የተዘረፈ የፕሬዝደነት ሳልቫኪር እና በእሳቸው ዙሪያ የተሰለፉ የፖለቲካ ኃይሎች አንጃዎች ሐብት እና ንብረት በአብዛኛው በኡጋንዳ ማከማቸታቸው በሁለቱ ሀገራት መካከል ጥልቅና ሰፊ ወዳጅነት እንዲመሰርቱ አስችሏቸዋል። በአደባባይ የኡጋንዳ መንግስት በደቡብ ሱዳን ሰላም እንዲመጣ እንደሚሰራ ይናገር እንጂ፣ ከፕሬዝደነት ሳልቫኪር ውጪ ደቡብ ሱዳን እንድትመራ አይሻም። በተቃዋሚዎች የሚመራ የፖለቲካ ኃይል ስልጣን ከያዘ የኡጋንዳ መንግስት አሁን የሚያገኘውን ጥቅም ማስጠበቅ እንዳመይችል አድርጎ ነው የሚወስደው። ስለዚህም የኡጋንዳ መንግስት ለፕሬዝደንት ሳልቫኪር የፖለቲካ ቡድን ዋነኛው የስልጣን ምንጭ ሆኗል።

ኡጋንዳዊያን፣ ደቡብ ሱዳኖች በመቶ ሚሊዮኖች የሚቆጠር ዶላር ከነዳጅ ዘይት ቢያገኙም ከማሕበራዊ ምጣኔ ሃብት አንፃር ፍታሃዊ ክፍፍል የሌለ እንዲሁም፣ ወጥነት ባለው የፖሊሲ ስርዓት እንደማይመሩ በማወቃቸው ወደ ደቡብ ሱዳን ገብተው ከትልቅ እስከ ትንሽ በምርትና አገልግሎት አቅርቦት ሥራ ላይ ተሰማርተው ይገኛሉ። ይህ መሆኑ ብዙ አስደናቂ ጉዳይ አይደለም። በዚህ መካከል ከደቡብ ሱዳን ፔትሮ ዶላር የሚያገኙት የኡጋንዳ ኢኮኖሚ ላይ ያለው ተጽዕኖ ቀላል አይደለም። ማጣቀሻዎች እንደሚያሳዩት፣ እስከ 2008 (ኤ.ኤ.አ) ድረስ ኡጋንዳ በየዓመቱ ከ50 ሚሊዮን የአሜሪካን ዶላር ያላነሰ የውጪ ንግድ በደቡብ ሱዳን ብቻ እንዳከናወነች መረጃዎቹ ያሳያሉ።

ከኢትዮጵያ እና ኬንያ ወደ ደቡብ ሱዳን የሚገቡ ሰዎች ቁጥር እያደገ ቢመጣም፣ በደቡብ ሱዳን ከሚገኙት የውጪ ዜጐች አምስት በመቶ የሚሆኑት የኡጋንዳ ዜጎች ናቸው። ስለዚህም ከማንም በላይ የደቡብ ሱዳን የመንግሥት ሥርዓት ቢናጋ፣ ኡጋንዳን የሚያስከትልባት ሁለንተናዊ ቀውስ ቀላል አለመሆኑን ባለሙያዎች ይናገራሉ።  በተለይ ከ2013 በኋላ በተከሰተው የእርስ በእርስ ጦርነት ኡጋንዳ ወደ ደቡብ ሱዳን በምትልከው የውጪ ንግድ ላይ ከባድ ተፅዕኖ አስከትሎባታል። ከላይ ከሰፈሩት ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ አንፃር ኡጋንዳ፣ የደቡብ ሱዳን ተቃዋሚ የፖለቲካ ኃይሎችን ከሳልቫኪር እኩል እየተዋጋች ትገኛለች። ለደቡብ ሱዳን ተቃዋሚ ኃይሎችም መጠለያ ድጋፍ የሚሰጡ ሀገራትን እንደጠላት በመውሰድ በደቡ ሱዳን ሰላም ሒደት ላይ አሉታዊ ሚና እየተጫወተች ትገኛለች።

ኡጋንዳ፣ በደቡብ ሱዳን ያላት ፍላጎት ኢኮኖሚያዊ ብቻ ሳይሆን ረጅም ድንበር ከደቡብ ሱዳን ጋር የምትዋሰን መሆኑን በሁለቱ ሀገራት ድንበሮች አካባቢ የሚኖሩት ጎሳዎች ደግሞ በማንነት እጅግ ልዩ ልዩ መሆናቸው አካባቢውን ለውክልና ጦርነትና ለድንበር ግጭት ተጋላጭ አድርጎባታል። ይህን እንቅስቀሴ ለመመከት ከደቡብ ሱዳን መንግሥት ጋር በመተባበር እየሰራች ትገኛለች።

በደቡብ ሱዳን በተከሰተው የእርስ በእርስ ግጭት የኡጋንዳ ሚና ፍላጎቷን በግልፅ የሚያሳይ ነው። የደቡብ ሱዳን መንግሥት በበኩሉ ከኡጋንዳ የጠየቀው እገዛ በራሱ የሁለቱን ሀገራት ፍላጎት በግልፅ የሚጠቁም ነበር። ይኸውም፣ የኡጋንዳ አየር ኃይል የተቃዋሚ ኃይሎች ግስጋሴ ለመግታት የአየር ጥቃት እስከ መፈፀም መድረሱ የሚታወስ ነው። የኡጋንዳ ዜጎች በመከላከል ሽፋን፣ የአየር ማረፊያዎችንም በመቆጣጠር ያስገባውን የጦር ኃይል የመንግሥቱን ኃይሎችን ከመደገፍ በላይም ለሳልቫኪር መንግሥት መቆም ከለላ አቅርቧል። እስካሁንም መጠናቸው ቢቀንስም በደቡብ ሱዳን ውስጥ የሚንቀሳቀሱ የኡጋዳ ወታደሮች አሉ።

በአንፃራዊነት የኡጋንዳ ጣልቃ ገብነት መገታት፣ የሳልቫኪር መንግስትን የሚቃወሙ ኃይሎች እንቅስቃሴ እየበረታ መምጣቱ የኡጋዳን መንግስት ተስፋ መቁረጥ ውስጥ ከመክተቱም በላይ ቀጠናውን ወደ ማተራመስ እንቅስቃሴ ውስጥ እንዲገባ አድርጐታል። የተፈጠረባቸውን ጫና ለማቃለል በሚል ትልቁን የቀጠናውን ስዕል ማየት አቅቷቸው ቀጠናው እንዲታመስ ከሚፈልጉ ኃይሎች ጋር፣ ፕሬዝደንት ሙሴቬኒ የፖለቲካ ሽርሙጥና ውስጥ ገብተዋል።

ኡጋንዳ፣ የቀጠናውን ትልቁን ሰላም ከማየት ይልቅ የመረጠችው መንገድ፣ የደቡብ ሱዳን ፖለቲከኞች ሐብትና ፍላጎት ጠባቂና በመሆኑን ፍላጎቷን ማሟላት ነው። በተለይ ለሳልቫኪር የምትሰጠው ጭፍን ድጋፍ ለደቡብ ሱዳን ሰላም ማጣት ከፍተኛውን ድርሻ ወስዷል። ኡጋንዳ ፍላጎቷን በመለጠጥ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት እና ሌሎቹም የቀንዱ ሀገራት የደቡብ ሱዳን ተቃዋሚዎችን ለማጥፋት ትብብር እንዲያደርጉላት ትሻለች።

በተለይ ኢትዮጵያ ለዚህ ለኡጋንዳ ፍላጎት የማትተባበር ከሆነ፣ የኢትዮጵያን ተቃዋሚ ኃይሎችን ወደ ደቡብ ሱዳን በመሳብ እና ከናይል ውሃ አጠቃቀም ጋር በተያያዘ ከግብፅ ጋር በማበር ብሔራዊ ጥቅሟን ለመጉዳት እንደሚንቀሳቀሱ ምልክት እየሰጡ ይገኛሉ። ይህም ሲባል፣ በሕዳሴው ግድብ ግንባታ ሒደት ላይ እና በኢትዮጵያ ፖለቲካ ነፍጥ ላነሱ ቡድኖች ከለላና ድጋፍ በደቡብ ሱዳን ግዛት ውስጥ እንዲያገኙ እየተንቀሳቀሱ ናቸው።

ለዚህም ነው ፕሬዝደነት ሙሴቬኒ በደቡብ ሱዳን ፕሬዝደንት ሳልቫኪር እና ከግብፁ አቻቸው ፕሬዝደነት አልሲሲ ጋር በማገናኘት የተለያዩ ምሥጢራዊ ስምምነቶች እንዲኖሩ ለማድረግ የፖለቲካ ሽርሙጥና ውስጥ የተዘፈቁት። ሙሴቬኒ፣ ፕሬዝደንት አልሲሲ ኡጋንዳን በ2016 በጎበኙበት ወቅት ዲፕማሲያዊ አቅማቸውን ለማሳየት ሞክረዋል። ሙሴቬኒ፣ ከግብፁ ፕሬዚዳንት ጉብኝት በኋላ ወደ ጁባ አቅንተው ከሳልቫኪር ጋር በዝግ መምከራቸው ይታወሳል። የፖለቲካ ተንታኞች፣ ለደቡብ ሱዳን ተቃዋሚ ኃይሎች ድጋፍ ይሰጣሉ ተብለው በሁለቱ መንግስታት የሚከሰሱት ኢትዮጵያ እና ሱዳን ላይ ያነጣጠረ ስብሰባ መሆኑ በወቅቱ ገልጸዋል።

ኡጋንዳ ፍላጎቷን ለማሟላት፣ ግብፅን በቀንዱ ሀገራት ፖለቲካ ውስጥ እንድታምስ ያደረገችው ኢትዮጵያን ለማስፈራራት እንደሆነ ይታወቃል። ግብፅም ኢትዮጵያ ከጀመረችው የህዳሴው ግድብ የኃይል ማመንጫ ግንባታ የሚያጓትት ማንኛውም ነገር ከማድረግ እንደማትቦዝን ይታወቃል። ሙሴቬኒ፣ ከምን መነሻ የኢትዮጵያ መንግስት ግብፅን በመፍራት የኡጋንዳን ፍላጎት ያስፈጽማል ብለው እንዳሰቡ ለመገመትም አስቸጋሪ ነው።

የሙሴቬኒ ፍላጎት ከዚያም በላይ የተሻገረ ነው፣ ግብጽ ለኡጋንዳ ድጋፍ የምትሰጥበት አሰራር እንዲኖር እና ኡጋንዳ በበኩሏ ደቡብ ሱዳንን እንደመተላለፊያ በመጠቀም ለሱዳን እና ለኢትዮጵያ መንግሥት ተቃዋሚዎች የጦር መሣሪያና የገንዘብ ድጋፍ ማድረግ፤ እንዲሁም በደቡብ ሱዳን፣ በኡጋንዳ እና በኮንጎ አዋሳኝ አካባቢዎች ወታደራዊ ሥልጠና እስከመስጠት የሚደርስ ድጋፍ ለማቅረብ መወጠናቸውን ከተለያዩ የደህንነት ተቋማት የወጡ መረጃዎች ያሳያሉ።

የኢትዮጵያ መንግሥት በበኩሉ እንደዚህ አይነት ስጋት እንደሌለ በአደባባይ ይክዳል። ይልቁንም፣ ሙሴቬኒ በግብፅ የፖለቲካ ቀውስ በገባችበት ጊዜ ቃል ስለገቡ ነው፣ ከግብፅ ጋር እየመከሩ ያሉት ሲል አስተበብሏል። መሬት ላይ ያለው እውነት ግን፣ ኡጋንዳና ግብፅ ደቡብ ሱዳንን በመጠቀም በኢትዮጵያ እና በሱዳን ላይ ፖለቲካዊ እና ወታደራዊ ሴራዎች እየቀመሩ መሆናቸው ነው።

ግብጽ የደቡብ ሱዳንን ሰላም እንድታጣ በማድረግ የኢትዮጵያን የህዳሴ ግድብ እርምጃ ለመግታት ቢያቅታት እንኳን፣ የቀጠናው ሰላም የኢኮኖሚ ኮሬደር እንዳይሆን ለማድረግ እየሰራች ነው። ይህን የምታደርገው ከሕዳሴው ግድብ የሚመነጨው ኃይል ለማስተላለፍ መሰረተልማት ለመዘርጋት አመቺ እንዳይሆን ነው። ይህን ማድረግ ኢትዮጵያ ካቀደችው የኢኮኖሚ ግብ አንፃር አሉታዊ ውጤት ይኖረዋል። ይህንን ተግባር ለማስፈጸም ተራ የፖለቲካ ድለላ የሚሰሩት፣ ፕሬዝደንት ሙሴቬኒ ናቸው።

የግብጽ እና የኡጋንዳ ጋብቻ መገለጫ ተደርጎ የሚነገረው፤ ግብፅ የኢትዮጵያ ግድብ ፕሮጀክት ለማስቆም ያደረገችው ዓለም አቀፍ የዲፕሎማሲ ጥረት ባለመሳካቱ ነው፤ በተመሳሳይ ኡጋንዳ የደቡብ ሱዳን ተቃዋሚዎችን ለማዳከምና ለማጥፋት ያደረገችው ጥረት በተፈለገው ውጤት ባለመደምደሙ ነው። ሁለቱ ሀገራት ስትራቴጂክ ወዳጅነት እንዳላቸው ለማሳየት እየሞከሩ ያሉት በእነዚህ ነጥቦች ነው። ፍላጎታቸውም የትም አይደርስም ተብሎ የሚተው አይደለም። የኢትዮጵያ መንግስት በአደባባይ ሊሸፍነው የሚሞክረው ችግር ተደርጎም የሚወሰድ አይደለም። በግልፅ ለሕዝብ ሊነገር የሚገባ ፖለቲካዊ ቀውስ መሆኑን መገንዘብ ተገቢ ነው።

የሙሴቬኒ ሴራ አንድ እርምጃ ተደርጎ የሚወሰደው፣ ግብጽ የደቡብ ሱዳኑን ፕሬዚዳንት ወደ ሀገሯ በመጋበዝ ለማግባባትና ዘርፈ ብዙ ግንኙነት ለማድረግ መስማማታቸው ይፋ ማድረጉን ተከትሎ ነው። ግብፅም ታማኝ ወዳጅ መሆኗን ለመግለጽ ጊዜ ሳታባክን፣ ተቃዋሚዎቻቸውን በአየር ጥቃት ደብድባለች። ሳልቫኪርም፣ በቀላሉ ድጋፍ የሰመረላቸው ይመስላል። ግብፅ በኡጋንዳ ሴራ ጦር መሳሪያ በማቅረብ ሳልቫኪርን እየረዳች ነው።

ግብጽ በበኩሏ እየጎተጎተች ያለችው፣ የደቡብ ሱዳን መንግሥት በኢትዮጵያ ፖለቲካ ነፍጥ ላነሱ ኃይሎች የሽምቅ ውጊያ የሚያደርጉበት ቦታዎች እንዲሰጣቸው ነው። ሳልቪኪር በአደባባይ ባያደርጉትም፣ ባለፈው ሳምንት ስድስት የአርበኞች ግንባር አባላት ጦር መሣሪያ ሲገዙ ጁባ ላይ መያዛቸው መዘገቡ የሚዘነጋ አይደለም።

የግብፅ ፖለቲከኞች በአደባባይ የቆመውን የህዳሴው ግድብን ሥራዎች ለማስተጓጓል፣ ቀጠናውን ማመስ እንዴት እንደመፍትሄ እንደወሰዱት ግልጽ አይደለም። ምክንያቱም ወደፊት ነፍጥ አንስቶ ኢትዮጵያን የሚስተዳድረው የፖለቲካ ኃይል ቀርቶ፣ አሁን ኢትዮጵያ የሚያስተዳድረው ገዢው ፓርቲ እንኳን ከግብፅ ጋር ቢሻረክ የህዳሴው ግድብ ግንባታን መቀልበስ አይችልም። ደግነቱ፣ ሕዝባዊነት ያላቸው ትውልዶች በመሆናቸው በሀገራቸው ላይ አያሴሩም። ግንባር ቀድም ሆነው የተራመዱትም ለዚሁ ነበር። በርግጥስ፣ በቀጠናው ራሷን ለመለኮስ የምትፈልገው እሳት፣ ግብፅ ተመልሶ እንደማያቃጥላት እንዴት እርግጠኛ እንደሆኑ ሌላው ጥያቄ የሚያስነሳ ጉዳይ ነው።

ግብፅ፣ ከናይል ውሃ ጋር በተያያዘ ከዚህ በፊት ጅቡቲን እና ሶማሌን አረቦች ሳይሆኑ ዓረብ ሊግ እንዲገቡ አድርጋለች። የኤርትራ ጉዳይ አልተሳካለትም። ዛሬ ላይ ደግሞ ደቡብ ሱዳን የአረብ ሊግ ለማድረግ የማትሰራበት አጋጣሚ አይኖርም።  ሳልቨኪር በበኩላቸው ከአረብ ሊግ ጋር ለመስራት ዝግጁ መሆናቸው አስታውቀዋል።

የደቡብ ሱዳን ሰላም መናጋት ከማንም በላይ የሚጎዳው ኢትዮጵያ እና ኡጋንዳን ነው። ይህም በመሆኑ ሁለቱም ሀገራት ትልቁን የደቡብ ሱዳን ሰላም በመመልከት ሁሉነም አሳታፊ የሆነ መንግስት በደቡብ ሱዳን እንዲመሰረት መስራት ላይ ቢያተኩሩ ተመራጭ ነው።

ሙሴቬኒ በኢትዮጵያ ላይ የተንሸዋረረ አመለካከት ሊፈጠርባቸው የቻለው ምንአልባት፣ የኢትዮጵያ ውስጣዊ ፖለቲካ በከፍተኛ አለመረጋጋት ውስጥ ይገኛል የሚል ትንታኔ ይዘው፤ ወይም በቀድሞ ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ጊዜ የነበረው የውጭ ግንኙነት ፖሊሲ ተፅዕኖ አሁን ላይ የለም ከሚል ሊሆን ይችላል። ይህንን የሙሴቬኒን ሸውራራ አመለካከት የወለደውን የፖለቲካ ሽርሙጥና አካሄድ በፈጣን ተግባር ማምከን ከአመራሩ የሚጠበቅ ነው ተብሎ ይወሰዳል።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 21

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us