“በታሪክ የአማራ ገዥ መደብ የሚባል ስርዓት የለም”

Wednesday, 10 August 2016 14:14

“በታሪክ የአማራ ገዥ መደብ የሚባል ስርዓት የለም”

ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ

 

በይርጋ አበበ

 

 

ፕሮፌሰር ፍቅሬ ቶሎሳ በቅርቡ “የኦሮሞ እና አማራ እውነተኛ የዘር ማንነት” በሚል ርዕስ አንድ ታሪካዊ ዘውግ የተላበሰ መጽሀፍ አሳትመው ለንባብ አብቅተዋል። ፕሮፌሰር ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ በኢትዮጵያ ጥንታዊና የመካከለኛው ዘመን ታሪክ ስለ ኢትዮጵያ የቆየ የፌዴራሊዝም አስተዳደር ስርዓት ካለፉት 25 ዓመታት ወዲህ በስፋት ስለሚነገረው “የአማራ ገዥ መደብ” እና የኦሮሚያ ቋንቋ ለጽሁፍ የላቲን ፊደልን (ቁቤ) መጠቀሙን በተመለከተ እንዲሁም ስለ መጽሃፋቸው ይዘት ሰፋ ያለ ማብራሪያ ሰጥተዋል። የቃለ ምልልሳችንን ሙሉ ቃል ለአንባቢያን በሚመች መልኩ ከዚህ በታች አቅርበነዋል።

 

 

ሰንደቅ በቅርቡ ለንባብ ያበቁት የታሪክ መጽሐፍ (የኦሮሞ እና የአማራ ትክክለኛ ማንነት) አወዛጋቢ ነው እየተባለ ይነገራል። ለመሆኑ ለእርሰዎ የደረሰዎት ግብረ መልስ (Feedback) ምን ይመስላል?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- የመጀመሪያው ዙር አልቆ (5000 ቅጂ) ሁለተኛው እትም ዛሬ (ዓርብ ሀምሌ 29 ቀን 2008 ዓ.ም) ለገበያ ቀርቧል። ከአንባቢያን የሚደርሰኝ አስተያየት በጣም አስደሳች ነው። “መጽሀፍህ ፍቅርን ይሰብካል ማንነታችንን አሳውቆናል” እያሉ ነው የሚነግሩኝ።

ሰንደቅከቅርብ ዓመታት ወዲህ በአገራችን የተለመደ አንድ የመጽሀፍ ገበያ አለ። በሽፋን ስዕል እና ርዕስ በማጮህ ገበያ በመሳብ መሸጥ። የእርሰዎ መጽሐፍስ እንዲህ በጥቂት ቀናት ውስጥ ከገበያ አልቆ በድጋሚ ለመታተም ያበቃው እውነት በይዘቱ ብቻ ነው ማለት ይቻላል?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- አንባቢያን መጽሀፉ በጣም አስደስቶናል። የኢትዮጵያን ታሪክ እንደገና የሚጽፍ ነው እንዲያውም አብዮታዊ ነው። ሌላው ደግሞ መጽሀፉ ጥሩ መልዕክት አለው እያሉኝ ነው። አሁን በኢትዮጵያ ያሉት እና በውጭ የሚገኙት ኢትዮጵያዊያን በሙሉ ከፍ ሲል የዛሬ 4000 ዓመት ኢትዮጵያ ከሚባል በስሙ ኢትዮጵያ ብሎ ያስጠራት ጠቢብ ሰው ነበር። ጠቢብ ብቻ ሳይሆን ሊቀ ካህንም ነበር። እሱ የወለዳቸው አስር ልጆቹ አስር ጎሳ ሆነው እየተባዙ አሁን ኢትዮጵያ ውስጥ ያሉት ሁሉም ሰዎች (ሁሉንም ብሔር ብሔረሰቦች) በውስጣቸው የዚያ ሰው (የኢትዮጵ) ደም አለ። የሁላችንም አባት ኢትዮጵያ ሲባል እናታችን ደግሞ እልቅዮፓ ጊዮን ትባላለች። እኛ ሁላችንም ከእነሱ ነው የወጣነው። ስለዚህ እኔ በማስረጃ ከዚያ መውጣታቸንን በማቅረቤ ሁሉም ኢትዮጵያዊና ትውልደ ኢትዮጵያዊ የአንድ ዘር ፍሬዎች መሆናችንን ስለገለጽኩኝ አዲስ ሀሳብ ይዞ ቀርቧል መጽሀፉ። እንዲሁም እኛ የአንድ ዘር ፍሬዎች ከሆንን ይህችን የጋራ አገራችንን ተሳስበንና ተዋደን በፍቅር እና በሰላም ልንኖርባት ይገባል የሚል የፍቅርና የሰላም መልዕክት ስላለው ነው ህዝቡ የሚወደው።

ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ በአማራ እና በኦሮሞ መካከል አለመግባባት እና እንዲያውም እራሳቸውን አያውቁትም። ለምሳሌ ኦሮሞዎቹ ከኢስያ ፈልሰው በማዳጋስካር በኩል ወደ ኢትዮጵያ የመጡ ናቸው እየተባለ ይወራ ነበር። እነሱም አምነውበት ነበር። አማራንም ደግሞ እንደ ተክለጻድቅ መኩራያ ያሉ የታሪክ ተመራማሪዎች ከደቡብ አረቢያ የመጣ ነው ብለው ያስቡ ነበር። እነዚህ ሁለት አስተሳሰቦች የተሳሳቱ መሆናቸውን እኔ በምርምር አረጋግጫለሁ። ሁለቱም ነገዶች ከአንድ ግንድ የወጡ ናቸው። በዚህም ምክንያትም መጽሀፉ በሰዎች ዘንድ ሊወደድ ችሏል።

ሰንደቅ የኦሮምኛ ቋንቋ የጽሁፍ ፊደል የሚጠቀመው የላቲንን ፊደል (ቁቤ) ነው። ቁቤን መጠቀም ለምን አስፈለገ? ከቁቤ ይልቅ ሌላ ኢትዮጵያዊ ፊደል መጠቀም አይቻልም ነበር?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- ኦሮምኛን በቁቤ መጻፍ የተጀመረው በሀረር አካባቢ ይኖሩ የነበሩ ሚሲየናዊያን የአካባቢውን ሰው ለማስተማር የኢትዮጵያን ፊደል ስለማያውቁ ራሳቸው በላቲን ጽሁፍ ማስተማር ጀመሩ። በወቅቱ ከሚሲዮናዊያኑ ጋር አብሮ ይሰራ የነበረው ሀይሌ ፊዳ የላቲኑን አጻጻፍ ከተመለከተ በኋላ “ኦሮምኛ ቋንቋ መጻፍ ያለበት በቁቤ ነው” እያለ ይናገር ነበር። ከዚያ የተነሳ ነው ኦሮምኛን በቁቤ ቋንቋ መጻፍ የተፈለገውና የተጀመረው።

ከቁቤ በተሻለ በሌላ አገርኛ ፊደል መጠቀም አይቻልም ነበር ወይ ላልከው እኔም መጽሀፌ ላይ ገልጨዋለሁ ከቁቤው ይልቅ ግዕዙን መጠቀም በብዙ መንገድ የተሻለ ነበር። ይህን ለማሳየትም መጽሀፌ ላይ እንደገለጽኩት ሁለቱን ገጽ የግዕዝ ፊደል በቁቤ ስጽፈው ወደ ስድስት ገጽ ደርሷል። ይህ የሚያሳየው ቁቤን ከመጠቀም ይልቅ ግዕዙን መጠቀም ከጊዜ፣ ከኢኮኖሚ እና ከአናባቢ (ፕሮናውንሴሽን) አንጻር የተሻለ እንደነበረ ነው።

ሰንደቅመጽሀፈዎን በኦሮሞ እና አማራ ህዝብ የማንነት ታሪክ እንዲያጠነጥን ያደረጉት በሁለቱ ብሔሮች መካከል ያለውን የፖለቲካ ትኩሳት ተመልክተው ገበያውን አጥንተው ነው የሚሉ ሀሳቦች ይነሳሉ። በአጭሩ መጽሀፉን ያዘጋጁት ገበያውን ትኩረት አድርገው ነው?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- መጽሀፉ ላይ በጣም ተዘርዝሯል የሁለቱ ብሔሮች ዝምድና። በኢትዮጵያ ህዝብ ዝምድና በጥልቀት ብጽፍ ደስ ይለኝ ነበር። ነገር ግን ሁለቱ ህዝቦች (ኦሮሞ እና አማራ) በቁጥርም በዛ ያሉ ስለሆነና በመካከላቸውም አለመግባባት ተፈጥሮ አለመተዋወቅ አለመግባባት በመፈጠሩ ምክንያት እነዚህ ህዝቦች እርስ በእርሳቸው ሲቃረኑና ሲፋተጉ ለሌላው ኢትዮጵያዊ ሁሉ ጦሱ ይተርፋል። ምክንያቱም ሁለት ዝሆኖች ቢጣሉ የሚጎዳው ሳሩ ነው እንዲሉ ሁለቱ በሰላም መኖር ካልቻሉ ሌሎቻችን በሰላም እንኖራለን ማለት ዘበት ነው። ስለዚህ እነዚህ ሁለቱ ህዝቦች እውነተኛ ማንነታቸውን ቢያውቁ በኢትዮጵያ ሰላም እኩልነት እና ፍቅር እንዲሰፍን ይረዳል። እኔም ይህንን በማሰብ ነው ያዘጋጀሁት እንጂ ለገበያ አይደለም። ለገበያ ብዬ አራት ዓመት ሙሉ ገቢዬን እያጣሁ ጥናት (ሪሰርች) አላደርግም። ከመጽሀፉ የማገኘው ገንዘብ አሜሪካን አገር እያስተማርኩ ከማገኘው ጋር ሲወዳደር ሰፊ ልዩነት አለው። በዚህ ላይ ደግሞ መጽሀፉ ከያዘው ጭብጥ አኳያ ዋጋው ከ200 ብር ማነስ የሌለበት ቢሆንም ህዝብ በቀላሉ ገዝቶ እንዲያነበው ሲባል ነው ዝቅ እንዲል (91 ብር ነው) የተደረገው።

ሰንደቅካለፉት 25 ዓመታት ወዲህ በኢትዮጵያ ፖለቲካ በስፋት የተለመደ መግለጫ አለ “የአማራ ገዥ መደብ” የሚል። ለመሆኑ የአማራ ገዥ መደብ የሚባል ስርዓት በኢትዮጵያ ነበረ? ከነበረስ በየትኞቹ ዘናት ነው?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- የአማራ ገዥ መደብ የሚመባል ስርዓት በኢትዮጵያ ታሪክ ተፈጥሮ አያውቅም። በኢትዮጵያ የነገስታት ታሪክ ከንግስተ-ሳባ ልጅ ከቀዳማዊ ሚኒልክ እስከ ዮዲት ጉዲት (አስቴር) መነሳት ድረስ ያለው 1000 ዓመት የሰለሞን ስርወመንግስት ይባላል። ከዮዲት ህልፈት በኋላ ባለቤቷ መራ ተክለሀይማኖት አገው ላስታ ላይ ጀምሮ ለ360 ዓመታት በቆየው ስርዓት የዛጉዌ ስርወመንግስት መሰረተ። ከዛ በኋላ እንደገና ሰለሞናዊ ነኝ ብሎ ኦሮሞው የጊፍቲ አዊ መንዲያ ልጅ ተስፋየሱስ በአማራ ጦር እርዳታ የንግስና ስሙን ይኩኑአምላክ ተብሎ ነገሰ። ከእሱ ጀምሮ እስከ አጼ ኃይለስላሴ ድረስ (ለ700 ዓመታት) ኦሮሞዎች ገዙ። በሰለሞን ስርወመንግስት ስር የኦሮሞ ግዛት ነው። በእነዚህ ዘመናት ውስጥ የአማራ ግዛት የሚባል የለም።

ሰንደቅየሩቁን ትተን ከመካከለኛው ዘመን ብንነሳ እንኳ አጼ ቴዎድሮስን ጨምሮ አጼ ዮሃንስ አጼ ምኒልክና አጼ ኃይለስላሴ የዘር ሀረጋቸው ኦሮሞ እንዳልሆኑ ነው የሚነገረው። ከአጼ ዮሃንስ ውጭ ያሉት እንዲያውም የአማራ ብሔር ተወላጆች ናቸው። ታዲያ እንዴት የአማራ ግዛት የለም ማለት ይቻላል?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- እንዴት መሰለህ አጼ ቴዎድሮስም ሆኑ አጼ ምኒልክ አማራ ሆኑ አልሆኑ “የአማራ ስርወ መንግስት” ብለው አልነገሱም። የሰለሞን ስርወ መንግስት ነን ብለው ነው የነገሱት። የአጋዚ ወይም የእስራኤል ነን ብለው ሞ አንበሳ ዘ እምነገደ ይሁዳ እያሉ ነው የነገሱት። በአገራችን አንድ አባባል አለ “ከባለቤቱ ያወቀ ቡዳ ነው” ይባላል። ዘሬ አጋዚ እንጂ አማራ አይደለሁም ቋንቋዬም ግዕዝ ነው ካለ መቀበል አለብህ እሱ የሚልህን። እንዲያውም አለቃ አጽመጊዮርጊስ የሚባሉ ባለታሪክ እንደሚነግሩን አጼ ተዎድሮስ በዘራቸው “ቋራ ናቸው” እንጂ አማራ አይደሉም ይላሉ። በመንግሥታቸው አማራንም አያቀርቡም ነበር ነው የሚሉት። ምኒልክም እንዲሁ በውስጣቸው ኦሮሞ አለባቸው። ምክንያቱም የአጼ ልብነ ድንግል ዘር ናቸው። አጼ ልብነ ድንግል ደግሞ እናታቸው ኦሮሞ ናቸው። አጼ ምኒልክ የዚያ ዘር ናቸው።

ዋናው ነገር በዘር እና በቋንቋ ምንም ሆኑ ምንም የወከሉት እኛ አጋዚ ነን ብለው የሰለሞን ስርወ መንግስት እስከወከሉ ድረስ የአማራ ስርወ መንግስት ናቸው ማለት አይቻልም። አንዳንድ ሰዎች ግን አማራው በእነዚህ ስርወ መንግስቶች ተካፍሏል ይላሉ። እኔ ባደረኩት ምርምር በአክሱም ግዛት ጊዜ ሁለት ሴቶችን ነው ያገኘሁት አንዷ ሙሉ አማራ ሌላዋ ግማሽ አማራ የሆነች። የእነሱ ልጆች ንጉሰ ነገስት ሆነው ነግሰዋል። ያለው እውነታ ይኼው ነው።

ሰንደቅ እውነታው ይህ ነው ካሉ ታዲያ ለምን የአማራ ገዥ መደብ የሚባል ስርዓት አለ ተብሎ ሊነገር ቻለ?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- አማራው ገዥ መስሎ የታየው በመጀመሪያ አጼ ላሊበላ የሚባለው ላስታ ላይ የነበረው ንጉስ ሀርጴ ከሚባለው ወንድሙ ጋር ተጣልተው ሊገድለው ሲል ወደ እየሩሳሌም ሄደ። ቆይቶ ወደ አገሩ ሲመለስ በግብጽ ሲያልፍ ከላሊበላ 1850 ዓመት በፊት ቀድመው የሰፈሩ አማራዎች ነበሩ። እነዚያ አማራዎች የሚኖሩበት አካባቢ “አማርና ደልታ” ይባላል። አሁንም ድረስ አለ። ላሊበላ ወደ አገሩ ሲመለስ እዛ የቆዩትን አማሮች ይዞ መጣ። እናንተ ወንድሜን ታግላችሁ ጣሉልኝና አንግሱኝ እኔም በመንግስቴ አሰለጥናችኋለሁ (እሾማችኋለሁ) አላቸው። ከ1850 ዓመታት በኋላም ከወንድሞቻቸው ጋር ተገናኙ። ላሊበላ በአማራዎች ድጋፍ ሲነግስ ለውለታቸው ቋንቋችሁ ልሳነ ንጉስ ይሁን ብሎ አማርኛን የንጉሰ ነገስቱ ቋንቋ አደረገላቸው። እነሱንም የባለሟልነት ስልጣን ሰጣቸው እንጂ ዘውዱን አልሰጣቸውም። ዘውዱን የሰጠው ለራሱ እና ለልጁ ለይትባረክ እንጂ ለአማራዎቹ አልነበረም።

እንደገና የኦሮሞዋ ጊፍቲ መንዲያ ልጅ ተስፋየሱስ በአቡነ ተክለኃይማኖት አማካኝነት ሲነግስ አማራዎች ከኦሮሞዎቹ ጋር ሆነው የዛጉዌን ንጉስ ጥለው ነው ያነገሱት። ተስፋ የሱስ ሲነግስ ለአማሮች ውለታ እኔ ቤተመንግስት እና እኔ ጋ የሚመጣ አማርኛ የማይናገር እንዳይመጣ። አማርኛ የማይናገርም በመንግስቴ እንዳይሰለጥን ሲል አወጀ። በዚህ የተነሳ ሁሉም ለመሾም እና ለመሻሻል አማርኛን መልመድ ጀመረ። ይህ ሁሉ ሲሆን አማሮቹ ዝም ብለው ነው የሚያዩት እንጂ ምንም የሚሉት አልነበረም። ምክንያቱም ስልጣን አልነበራቸውም። ስለዚህ አማሮች ገዥ መስለው የታዩት ቋንቋቸውና ባህላቸው ስለ ሰለጠነ ብቻ ነው። በተለይ በጊፍቲ መንዲያ ልጅ ጊዜ በግዕዝ የነበሩትን የማዕረግ ስሞች “ራስ ቢትወደድ ባላንምባራስ ወዘተ…” ወደ አማርኛ ቀይሮ በአማርኛ እንዲሆን ተደረገ። ይህ ነው እንጂ ዋናውን ስልጣን ግን አላገኙም።

ሰንደቅአንዳንድ መረጃዎች ደግሞ አማርኛ የመንግስት ቋንቋ መሆን የጀመረው በአጼ ቴዎድሮስ ዘመን እንደሆነ ይናገራሉ። ከዚያ በፊት ግዕዝ ነበር ነው ይባላል። እርሰዎ ደግሞ አማርኛ የመንግስት ቋንቋ መሆን የጀመረው ቀደም ብሎ እንደሆነ እየተናገሩ ነው። ይህን ያስታርቁልኝ።  

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- ምኒልክ የሚለው ስም ራሱ እኮ አማርኛ ነው። አባትህ ቢያይህ ምን ይልህ ለማለት ነው። ከምኒልክ 500 ዓመት ቀደም ብሎ ደግሞ መረብ ሳቢ የሚባል ንጉስ ነበር። አማርኛ ከጥንት ጀምሮ የቆየ ቋንቋ ነው ቢያንስ ከ3700 ዓመት በላይ ይሆነዋል።

ሰንደቅእርሰዎ አሁን ሲናገሩ ቀደም ባሉት ዘመናት አገራችን በንጉሰ ነገስት ዋና ማዕከላዊነት ስትመራ በየአውራጃውና ንዑስ ግዛቶች ውስጥ አስተዳዳሪ የሆኑ ንጉሶች እንደነበሩ ይናገራሉ። ይህን ስንመለከት ደግሞ አገራችን የፌዴራሊዝም ስርዓትን መጠቀም ከጀመረች ቆየት ያለች መሆኗን ነው። በቀዳሚው ዘመን እና በአሁኑ ዘመን ያለውን ፌዴራሊዝም የሚያመሳስላቸውና የሚያለያያቸው ምንድን ነው ይላሉ?

ፕሮፌሰር ፍቅሬ:- በመሰረቱ ሁለቱም ተመሳሳይ ናቸው። የሚያመሳስላቸው አሁን እዚህ ያለው ማዕከላዊ መንግስት እንዳለው ሁሉ ጥንትም ጠንካራው ንጉሰ ነገስት የማዕከላዊ ስልጣኑን ይይዛል። እሱ ደሞ የአካባቢ ንጉሶችን ይሾማቸዋል። ንጉሰ ነገስቱ የአካባቢ ንጉሶችን ከሾመ በኋላ በመካከላቸው አይገባም። ግብሩን እስካስገቡና ትዕዛዙን እስከፈጸሙ ድረስ በአስተዳደር ገብቶ አያውካቸውም። ሙሉ ስልጣን ሰጥቷቸዋል መጀመሪያ።

አሁን ያለውን ፌዴራሊዝም ከድሮው የሚለየው በስም ብቻ ነው። ለምሳሌ የድሮው ጠቅላይ ግዛት ሲባል አሁን ክልል ይባላል። የድሮው ማዕከላዊው መንግስት ንጉሰ ነገስቱ ሲሆን አሁን ፓርቲው (ኢህአዴግ) ነው። ሌላው ልዩነታቸው ድሮ አንድ የጠቅላይ ግዛት ንጉስ ህዝብን ቢበድል ህዝቡ ብሶቱን ይዞ ወደ ንጉሰ ነገስቱ በመቅረብ “አቤት” ይላል። ህዝቡ በሰላማዊ ሰልፍ የኢትዮጵያን ባንዲራ ይዞ የእህል መያዣ እንቅብ ዘቅዝቆ በመያዝ ተበደልን ተበዘበዝን እያለ በደሉን ያሰማል። ንጉሰ ነገስቱም የህዝቡን አቤቱታ ሰምቶ ንጉሱን በመጥራት በሁለቱም ወገኖች መካከል ያለውን ውይይት ያደምጣል። ንጉሱ በድሎ ከተገኘ ይቀጣል ካሳም እንዲከፍል ይደረጋል። በዚያ ጊዜ ንጉሰ ነገስቱ ከዙፋኑ ወርዶ ፍርድ ሸንጎ ላይ ተቀምጦ የድሃን ጩኸት ይሰማ ነበር።

አሁን ባለው ስርዓት ግን በደል የደረሰበት ህዝብ ተበደልኩ ብሎ ወደ ማዕከላዊ መንግስት መጥቶ ሲያመለክት “እዚያው ተመለሱና ችግራችሁን ፍቱት” ተብለው የተመለሱበትን አጋጣሚ እናስታውሳለን። እንደዚህ አይነት ነገር ሲፈጠር (ችግራቸውን ማዕከላዊ መንግስት አላዳምጥ ሲል) ለማን አቤት እንበል እንባችንን የት እናብስ እያለ ህዝብ ያዝናል። ስለዚህ በህዝብ እና በማዕከላዊ መንግስት መካከል ቅራኔ ይፈጠራል። መሆን ያለበት ህዝቡን በማዳመጥ ክልል ያለውን ባለስልጣን ጠርቶ በመጠየቅ በደል ፈጽሞ ከሆነ መቅጣት አለበት። ህዝብ አጥፍቶ ከሆነም ህዝብን ጥፋተኛ እንደሆነ ማሳወቅ ይገባል።

ከእነዚህ ልዩነቶች (ከስያሜ እና ማዕከላዊ መንግስት የህዝብን ጥያቄ ከማዳመጥ እና ካለማዳመጥ) በስተቀር አወቃቀሩም ሆነ ስርዓቱ አንድ አይነት ነው። እኛ ግን የድሮውን ስለማናውቀውና “ፊውዳል” ብለን ስለምንበትነው ፌዴራሊዝም አዲስ ይመስለናል። እንደዚያ ባይሆንማ ኖሮ አገራችን እንዴት ትኖር ነበር። እንደዛ አይነት የመንግስት አወቃቀር ተፈጥሮ የፍትህ ስርዓት ባይኖር ፍጹም ቀውስ ተፈጥሮ ዳር ድንበር አይተርፍልንም ነበር።¾

ይምረጡ
(6 ሰዎች መርጠዋል)
693 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us