You are here:መነሻ ገፅ»የኔ ሃሳብ
የኔ ሃሳብ

የኔ ሃሳብ (288)

 

ኦስማን መሐመድ (www.abyssinialaw.com)

1.    ስለዓለም አቀፍ ሕግ በአጭሩ

ዓለም አቀፍ ሕግ በሉዓላዊ አገሮች መካከል ያለን ግንኙነት ወይም በአገሮችና እንደተባበሩት መንግሥታት ያሉ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች መካከል ያለን ግንኙነት የሚገዛ የሁሉ አቀፍ ደንቦች እና መርሆዎች ሥርዓት ነው። በሌላ አነጋገር «International law is the universal system of rules and principles concerning the relations between sovereign States, and relations between States and international organizations such as the United Nations» የሚል ትርጉም ተሰጥቶት እናገኘዋለን። ቀደም ባሉት ጊዜያት በዓለም አቀፍ ሕግ እና በየሐገሩ በሚገኙ ዜጎች፣ ሉአላዊ ባለሆኑ አካላት (Transnational Corporations)እና መንግሥታዊ ባለሆኑ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች (International Non-Governmental Organization) ቀጥተኛ ግንኙነት ያለነበረ ቢሆንም አሁን አሁን ግን ይህ የታሰበው ቀጥተኛ ግንኙነት በስፋት እየታየ መሆኑን ዓለም አቀፍ ምሁራንን እያስማማ ነው።

ይሁን እንጂ ዓለም አቀፋዊ የሆነ ማዕከላዊ ሕግ አውጭ ባለመኖሩ፣ አለፎ አልፎ ከሚታዩት በስተቀር ዓለም አቀፍ ሕግን ውጤታማና ቀጣይነት ባለው መልኩ እንዲከበር የሚያደርጉ የእርምጃ ዘዴዎች ባለመጎልበታቸው፣ እራሱን የቻለ የተጠናከረ ማዕከላዊ አስፈጻሚ አካል ጎልቶ አለመታየቱ (የተባበሩት መንግሥታት የፀጥታው ምክር ቤት ሳይዘነጋ መሆኑ ይታወቃል)፣ ክርክሮችን ተቀብሎ እልባት የሚሰጠው ዓለም አቀፍ ፍርድ ቤትም ስራውን የሚያከናውነው እና ችሎት የሚቀመጠው አለመግባባት የታየባቸው አገሮች በራሳቸው ፍቃደኝነት ጉዳያቸውን ሲያቀርቡለት እንጂ አስገድዶ የማስቀረብ ሥልጣኑም ሆነ ተቋማዊ አደረጃጀት የሌሉት መሆኑ እና ዓለም አቀፍ ሕግ በዓለም ላይ ተጽዕኖ ፈጣሪ በሆኑ አገሮች ጥቅምና አምሳል የተፈጠረ በመሆኑ እና አፈፃፀሙም በእነሱ ተጽዕኖ ሥር በመውደቁ ፍትሃዊነቱ አጠያያቂ ነው፣ የደሃ ሐገሮችን ጥቅም አያስጠብቅም የሚሉ ትችቶችን ወ.ዘ.ተ. ግንዛቤ ውስጥ በማስገባት ዓለም አቀፍ ሕግ የሚባል ነገር እንደ ሕግ የመቆም ብቃት የለውም የሚሉ ወገኖች እየበረከቱ መጥተዋል። በተለይ የሕግ መሠረታዊ ባህሪ ነው ተብሎ የሚታሰበውን የአስገዳጅነት ተፈጥሮ አልተላበሰም በሚል የሕግ ዋጋ የለውም እያሉ ክፉኛ ያብጠለጥሉታል።  ሌሎች ደግሞ እንደ ሕግ ባለመከበሩና በመጣሱ ምክንያት ብቻ ሕግ ከመሆን የሚያግደው ነገር የለም ባይ ናቸው። እንደዚያም ከሆነ ብሄራዊ ሕጎችስ በተደጋጋሚ ሲጣሱ ይታዩ የለምን? ሲሉ በአጽእኖት ይጠይቃሉ፣ እናም የዓለማችን ግንኙነት እየሰፋ በመጣበት በአሁኑ ወቅት የዓለም አቀፍ ሕግን አሳንሶ መመልከትም ይሁን ጭራሽ እልውናውን መፈታተን እውነታን ያላገናዘበ ድምዳሜ ነው ሲሉም ትችት ያቀርባሉ።   

ዓለም አቀፍ ሕጎች በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ልንመድባቸው እንችላለን። እነሱም ዓለም አቀፋዊ የመንግሥት ሕግ (Public International Law) እና ዓለም አቀፋዊ የግል ሕግ (Private International Law) በማለት ሲሆን ዓለም አቀፋዊ የመንግሥት ሕግ በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ራሳቸውን በቻሉ ነፃ እና ሉአላዊ አገሮች መካከል የሚፈጠረውን የሁለትዩሽ ወይም ከዚያ በላይ ግንኙነቶች የሚገዛና የሚቆጣጠር ሕግ ነው። በሌላ በኩል ዓለም አቀፋዊ የግል ሕግ በፍትሐብሄር ጉዳዩች ዙሪያ የሚፈጠሩ ግንኙነቶች እና አለመግባባቶች በሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሆኑ አገሮች ዜጎችን በተፎካካሪነት ያሳተፈ ሲሆን አልያም የሌሎች አገር ተወላጆች ንብረት በአንዲት አገር የሚገኝ ከሆነ እንዲሁም የውጭ አገር ዜጎች አንዳንድ የፍትሐብሄር ድርጌቶችን ለምሳሌ ውርስ፣ ውል፣ ከውል ውጭ የሚያስጠየቁ ኩነቶችን የፈፀሙ እንደሆነ አለመግባባቱ መፍትሄ የሚያገኘው በዓለም አቀፍ የግል ሕግ አማካኝነት ነው።   

ዓለም አቀፍ ሕጎች የተለያዩ መሠረቶች ወይም ምንጮች እንዳሉዋቸው ዓለም አቀፍ የፍትሕ ፍርድ ቤትን (International Court of Justices) ባቋቋመው ሰነድ አንቀጽ 38(1) ላይ በግልጽ ተደንግጎ ይገኛል። ዓለም አቀፍ ሕግ ውስጥ የሚካተቱት የሕግ ምንጮች፦  

a.     በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ራሳቸውን በቻሉ ነፃ እና ሉአላዊ አገሮች መካከል የሚፈጠረውን የሁለትዩሽ ወይም ከዚያ በላይ ግንኙነቶች (Bilateral or Multilateral) የሚያፀድቁበት ዓለም አቀፍ ስምምነት ነው (Treaties)፣   

b.     ዓለም አቀፋዊ የባሕል ደንቦች (International Customary Law) በበርካታ አገሮች ለረጅም ጊዜ ተደጋግመው ሲሰራባቸው የነበሩ በዓለም እዝቦችና መንግሥታቶች ዘንድ እንደ ሕግ በመታየት ላይ ያሉ ደንቦች ናቸው። ዓለም አቀፋዊ ልማዶች እንድ ዓለም አቀፍ ሕግ ሊያገለግሉ የሚችሉትሁለት መሠረታዊ ነገሮችን ሲያሟሉ ነው። የመጀመሪያው በየሐገሮቹ ለረጅም ዘመናት ተደጋግሞየተከሰተ ልማድ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ መንግሥታትና ሕዝቦች ይህን ለማድ እንደ ሕግ እውቅና ሊሰጡት፣ ሊያከብሩትና ሊገዙት ይገባል።  

c.     ከበለፀጉት ሐገሮች የተገኙ አጠቃላይ የዓለም አቀፍ ሕግ መርሆች (General Principles of International Law Derived from Civilized Nations) ናቸው።

d.     የዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት ውሣኔዎች እና የዓለም አቀፍ ምሁራን ጽሁፎች (Judicial Decisions and Writings of Publicists) ምሁራኖች በነፃነት የሚያበረከቷቸው የተለያዩ የሕግ ጽንሰ ሐሣቦችና መርሆዎች በተለያዩ ሐገሮች የሚገኙ ሕግ አውጪዎችን በማሣመንና በእነርሱ ላይ ተጽዕኖ በማሣረፍ እንደ ሕግ ምንጭነት እንዲጠቀሙባቸው ያስችሏቸዋል። እ.ኤ.አ. ከ1945 ጀምሮ ከሰባዊ መብቶች እድገት ጋር በተያያዘ የሰብአዊ መብት ጥሰቶችን ገለልተኛና ነፃ በሆኑ ተቋማት እልባት የሚያገኙበት ሁኔታ ተመቻችቷል። ከነዚህ ተቋማት ውስጥም የኑረንበርግ የናዚ ጀርመን ጦር ወንጀለኞች ፍርድ ቤት፣ በተባበሩት መንግሥታት ሥር የሚገኘው ዓለም አቀፍ የፍትሕ ፍርድ ቤት፣ እ.ኤ.አ. ሃምሌ 17/1998 በ120 ሐገሮች ስምምነት ፀድቆ እሮም(Rome) ላይ የተመሠረተው ዓለም አቀፍ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት እንዲሁም በየክፍለ አህጉሩ የሚገኙት የፍትሕ ተቋማት ከሐገሮች የሚቀርብላቸውን አለመግባባቶች ዓለም አቀፍ ሕግጋትንና መርሆዎችን መሠረት በማድረግ ውሣኔ ያስተላልፋሉ።

ከላይ የተዘረዘሩትን የዓለም አቀፍ ሕግ አይነቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ያላቸው ሕጋዊ ተቀባይነትና ተፈጻሚነት በአጭሩ ማየቱ ጠቃሚ ነው። በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9 ንዑስ-አንቀጽ (4) ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የኢትዮጵያ የሕግ አካል መሆናቸውን ይደነግጋል።  ከተጠቀሱት የዓለም አቀፍ ሕግ አይነቶች ሕገ-መንግሥቱ የኢትዮጵያ ሕግ አካል ያደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን (International Agreements) ብቻ ነው። ስምምነቶቹም የኢትዮጵያ ሕግ አካል የሚሆኑት ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው (ratification) እንደሆነ ብቻ ነው። ኢትዮጵያ ያላፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የኢትዮጵያ ሕግ አካል አይደሉም።በዚህም መሠረት ዓለም አቀፍ ልማዳዊ ሕጎች፣ ከበለፀጉት ሐገሮች የተገኙ አጠቃላይ የዓለም አቀፍ የመርዕ ሕጎች፣ የዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት ውሣኔዎች እና የዓለም አቀፍ ምሁራን ጽሁፎች በአንቀጽ 9(4) አባባል የኢትዮጵያ ሕግ አካል አይደሉም። ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ግን በሐገር ውስጥ ተረቀው እንደፀደቁ ሕጎች ተፈፃሚነት  አላቸው።

እንደሚታወቀው በሐገራቸን ሕጎች ላይ የተጻፉ ማብራሪያዎችም ሆነ ትችቶች በጣም ጥቂት ናቸው። በተለይም በሃገሪቱ ቋንቋ የተፃፉት በጣት የሚቆጠሩ ናቸው። ከዚህ አኳያ ፅሁፉ የራሱ የሆነ በጎ አስተዋፆ የኖረዋል የሚል እምነት አለኝ። ይህ ጽሑፍ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት የሚያልፉበትን ሂደትና ሐገሮች ዓለም አቀፍ ሰምምነቶችን በነጋሪት ጋዜጣ ስለማተም ያላቸውን ልምዶችና ሕጎቻቸውን እንዲሁምበኢትዮጵያ የሕጎች የበላይና የበታች አሠላለፍ ላይ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ቦታ ወይም ደረጃ የት እንደሆነለመመርመር ይሞከራል። ከጉዳዩ ጋር አግባብነት ያላቸው የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች እና የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ውሣኔዎች በማስረጃነት ቀርበዋል። በተጨማሪም ጉዳዩን በንጽጽር ለማየት የሌሎች ሐገሮች የሕግ መዓቀፎች እና ልምዶች ለመዳሰስ ተሞከሯል።

2.   ዓለም አቀፍ ስምምነቶች(Treaties or Convention)

ዓለም አቀፍ ስምምነት ሉአላዊ ሐገሮች የተሰማሙበት አንድ ወይም ከዚያ በላይ የሆነ ሕጋዊ የጽሑፍ ሰነድ ሲሆን የሚመራው በዓለም አቀፍ ሕግ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ ሉአላዊ አገሮች አሁን አሁን ድግሞ ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ስውነት ያላቸው ድርጅቶች በዓለም አቀፋዊ፣ አህጉራዊና አካባቢያዊ /ክልላዊ/ ጉዳዩችን መሠረት በማድረግ በፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ ድፕሎማሲያዊና ባሕላዊ ርዕሶች ዙሪያ አስገዳጅ የሆኑ ደንቦችን እና መርሆችን በመንደፍ ተግባራዊ ለማድረግ ቃል የሚገቡባቸው አስገዳጅ ስምምነቶች ናቸው ማለት ይቻላል።    

በዓለም አቀፍ ሕግ ውስጥ “Treaty”, “Convention”, “Pact”, “Agreement”, “Protocol”, እና  “Instrument”በሚሉት ቃላት መካከል አንድና ወጥ የሆነ አጠቃቀም የለም። የሁሉም ቃላቶች ትርጉም በተመሳሳይነት የሚያመለክትው መንግሥታት ያደረጓቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ነው። የቃላቶቹ አመራረጥ የሚመራው በየሐገሮቹ ፍላጎት ስለሆነ ተመሳሳይ የሆነ አጠቃቀም የለም። በዓለም አቀፍ ሕግ ፍልስፍና ውስጥ ዓለም አቀፍ ሕግ የብሔራዊ ሕግ አካል የሚሆንበትን ግንኙነትና ትስስር የሚያሳዩ ቀደምትነት ያላቸው ሁለት ጽንስ ሀሳባዊ ሞዲሎች እንዳሉ እና በአሁኑ ወቅት ሰፊ ተቀባይነትን እና እውቅናን ያገኙ መሠረተ ሀሳቦች ናቸው። እነዚህም “Monism” (አህዳዊ) ሞዲል እና“Dualism” (መንታዊ) ሞዲል በመባል የሚታወቁት ናቸው። የመጀመሪያው (አህዳዊው) ቅድሚያ የሚሰጠው በዓለም ዓቀፍ ሕግ እና በብሔራዊ ሕግ መካከል አለ ለሚባለው ልዩነት እውቅና ስለማይሰጥ ወይም ሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች አንድ ናቸው ከሚል መሠረተ ሃሳብ ስለሚነሳ በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል ግጭት ሊፈጠር የሚችልበት ክፍተት የለም የሚልውን የቀበላል። ለዚህም የሚሰጠው ምክንያት ዓለም ዓቀፍ ሕግ እና ብሔራዊ ሕግ የአንድ ሥርዓት ሕግ አካል ናቸው የሚል ነው።በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል ያልተጠበቀ ግጭት ቢፈጠር የሕጉ አተረጓጎም እና አተገባበር ለዓለም አቀፍ ሕግ የበላይነት መስጠት አለበት የሚል ነው። የዚህ ጽንሰ ሃሳብ መከራከሪያ የብሔራዊ ሕግ መሠረታዊ ደንቦች በዓለም አቀፍ ሕግ ደንቦች ላይ የተመሰረቱ በመሆናቸው ለብሔራዊ ሕጎች ሕጋዊነት ማረጋገጫው የዓለም አቀፍ ሕግ መሠረታዊ ደንቦች ናቸው። ለብሔራዊ ሕግ አስገዳጅነት እና ተፈፃሚነት ዋነኛው መስፈርት ከዓለም አቀፍ ሕግ ጋር ያለው መጣጣም ነው። ብሔራዊ ሕግ ከዓለም አቀፍ ሕግ ጋር ከተቃረነ ውድቅ ሆኖ የዓለም አቀፍ ሕግ መርሆዎች ገዥ ሆነው ቀጥታ በሐገር ውስጥ ተፈጻሚ ሊደረጉ ይገባል የሚለወን መሠረተ ሃሳብ ይቀበላል።     

ሁለተኛው ሞዴል ለመጀመሪያው ሞዴል ተጻራሪ ሆኖ የቆመ ሲሆን የበለጠ ክብደት የሚሰጠው የብሔራዊ የሕግ ሥርዓት እና የዓለም አቀፍ የሕግ ሥርዓት የሚመሩትና የሚቆጣጠሩት ሙሉ በሙሉ የተለያዩ ጉዳዩችን በመሆኑ በመካከላቸው ግጭት ሊፈጠር የሚችልበት ሁኔታ የለም የሚለውን ይቀበላል። ዓለም አቀፍ ሕግ በምንግሥታት መካከል ያለውን የጎንዩሽ ግንኙነት (Horizontal Relationship) የሚገዛ ሥርዓት ሲሆን ብሔራዊ ሕግ ግን በመንግሥትና በሐገሪቱ ዜጎቹ ወይም ነዋሪዎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግንኙነት(Vertical Relationship)ለመምራትና ለመቆጣጠር ሲባል የሚውል ሥርዓት ነው። የብሔራዊ ሕግ የትኩረት አቅጣጫ የሐገሪቱ ዜጎች ወይም ነዋሪዎች ሲሆኑ የዓለም አቀፍ ሕግ የትኩረት አቅጣጫ መንግሥታት ናቸው። ብሔራዊ ሕግ በአንድ ሐገር ውስጥ ያሉ ጉዳዩችን ሁሉ የሚገዛና የአንድ ሐገር ወሰነ-ሥልጣን (Jurisdiction)ብቻ የሚመለከት የውስጥ ሕግ ነው፣ የአንድን ሐገር መንግሥትና ዜጎች የሚያስተሳስር ዋነኛ መሳሪያ ሲሆን ዓለም አቀፍ ሕግ በመንግሥታት መካከል ያለውን የውጭ ጉዳዩችና ግንኙነት የሚገዛ ሕግ ነው። በመሆኑም ብሔራዊ ሕግ እና ዓለም አቀፍ ሕግ እያንዳንዳቸው የተለያዩ እና በራሳቸው ጉዳይ ዙሪያ የበላይ ናቸው የሚለወን መሠረተ ሃሳብ ገዥ አድርጎ ይቀበላል።   

     

3.   ዓለም አቀፍ ስምምነትን የብሔራዊ ሕግ አካል የማድረግ ሥርዓት በኢትዮጵያ

«ዓለም አቀፍ ስምምነትን መዋዋል» (Treaty-Making) የሚለው አገላለጽ ዓለም አቀፍ ስምምነት ላይ መደራደርን፤ በረቂቁ ላይ ምልክት (ፓራፍ) ማድረግን፤ መፈራረምን፤ ዓለም አቀፍ ስምምነትን መቀበልን፤ ዓለም አቀፍ ስምምነቱ የጸደቀበትን ሰነድ መለዋወጥን፤ ብሔራዊ ሕግ አውጪ ምክር ቤት ስምምነቱን ያጸደቀበትን አዋጅ አሳትሞ ማውጣትን እና ከምንግስታትም ሆነ ከዓለም አቀፍ ድርጅቶች ጋር የተደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነት በሐገሩ ሕግ መሠረት የተፈጸመና በሕግ የተደገፈ መሆኑን እና ፈራሚውም ባለሥልጣን ዓለም አቀፍ ስምምነቱን ለመዋዋል ተገቢው ሥልጣን የተሰጠው መሆኑን ማረጋገጥንም ያጠቃልላል። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕግ ከመሆናቸው በፊት በየሐገሮቹ የሥራ አስፈፃሚው አካል ድርድር እና ውይይት(Negotiation)ይካሄድባቸዋል። ከእነዚህ ረጅም ሂደቶች በኃላ በየሐገሮቹ ሕግ ሆነው ለመቀጠል የግድ የብሔራዊ ሕግ አውጪ ምክር ቤቶችን ይሁንታ አግኝተው መፅደቅ አለባቸው።    

አገራችን ኢትዮጵያ ረጅም የመንግሥትነት ታሪክ እና የነፃነት ተጋድሎ ያላት በመሆኑ ከብዙ ዘመን ጀምሮ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ስትፈርምና ተግባራዊ ስታደርግ ቆይታለች። በንጉሱ ዘመን የነበሩት የ1931 ዓ/ም ሕገ-መንግሥት እና የ1955ቱ የተሻሻለው ሕገ-መንግሥት በወቅቱ ለነበሩት የሕግ አውጪ ምክር ቤቶች ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማፅደቅ ሥልጣን አልሰጣቸውም ነበር። ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የመዋዋል ሆነ በሐገር ውስጥ ስምምነቶቹን የማፅድቅሥራ ሙሉ በሙሉ የሥራ አስፈፃሚው ነበር። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገራችን ሕግ አካል የሚሆኑት ንጉሱ ካፀደቋቸው ብቻ ነበር። የኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማፅደቅ ሥልጣን የሰጠው ለሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ነው። የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 55 (12) እንዲህ ይነበባል፦

«የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የሕግ አስፈፃሚው አካል የሚዋዋላቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያፀድቃል»      

በዚህ አንቀጽ መሠረት በዓለም አቀፍ ስምምነቶች ዙሪያ የመደራደር፣ የመፈረምና የመዋዋል ሥልጣን የሥራ አስፈፃሚው ነው። ይህ የሥራ አስፈፃሚው ኃላፊነት በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 77 የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሥልጣን በሚለው ሥር በግልጽ የተቀመጠ አይደለም። የፌዴራል ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ የሥራ አስፈጻሚ አካላትን ሥልጣንና ተግባር ለመወስን በወጣው አዋጅ ቁጥር 4/1987 አንቀጽ 25 (2) ውስጥ በግልጽ እንደተደነገገው የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር አስፈፃሚውን በመወከል አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር ኢትዮጵያ ከሌሎች ሐገሮች ጋር የምታደርጋቸውን ስምምነቶች ለመደራደርና ለመፈረም ሥልጣን ተሰጥቶታል። ይሁንና ሥራ አስፈፃሚው ኢትዮጵያን ወክሎ የሚዋዋላቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በቀጥታ የሐገር ውስጥ ሕግ ሆነው ይሠራባቸዋል ማለት እንዳለሆነ ግልጽ ነው። አስፈፃሚው የፈረመውን ስምምነት የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ውይይት

ካደረገበት በኃላ ስምምነቱን ያፀደቀው ከሆነ የፀደቀው ዓለም አቀፍ ስምምነት በሪፐብሊኩ ፕሬዚዳንት በተፈረመ ጊዜ ወይም ለፕሬዚዳንቱ ከደረሰ ከ15 ቀናት በኃላ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ እንዲወጣ ይደረጋል።  

   

4.   ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን በነጋሪት ጋዜጣ ስለማተም /Publication of Treaties or Convention

በሕግ አወጣጥ ሥነ-ሥርዓት ውስጥ የመጨረሻ ሂደት ነው የሚባለው የሕትመት ደረጃ(Publication Stage)ነው። ስለዚህ የሕግ አወጣጥ ሂደት ተጠናቆ ሕጉም አስገዳጅ ሆኖና የሕግነት ደረጃ አግኝቶ በሥራ ላይ ዋለ የምንለው ከሕትመት ሥነ-ሥርዓት በኃላ ነው።በቀላሉ መረዳት እንደሚቻለውየሕትመት ዋናዓላማ ሕጎችን ለማሕበረሰቡ፣ ለመንግሥት ባለሥልጣናት፣ ለዳኞች፣ ለዐቃቢያነ-ሕግ፣ ለጠበቆች እና ለፍትሕ አካላት እንዲሁም በሐገር ውስጥ መዋለነዋያቸውን ኢንቭስት ማድረግ ለሚፈልጉ የውጭ ሐገር ዜጎች በተሰማሩባቸው መስኮች የሚገኙ ሕጎችን እንዲያውቁ ወይም ተደራሽ ለማድረግ ነው።በሌላአገላለጽ በአንድ ሐገር ውስጥ ለሚገኙ ሰዎችና ቡድኖች የተፈቀዱ መብቶችንና ግዲታዎችን በማሳወቅ እጣ ፈንታቸውንና ምርጫቸውን እንዲወስኑ ማስቻል ነው። ደግሞም አንድ ግለሰብ ወይም ቡድን ያላወቀውን ሕግ እንዲያከብር መጠበቅ ፍትሕ አልባነት ነው። ሕግን ሳያሣውቁ በተፈፀሙ ድርጌቶች ሰዎችን መቅጣት አይን ያወጣ ፍትሕ አልባነት ነው።   

ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ከማተም ጋር በተያያዘ ዓለም አቀፋዊ እውቅና ያገኙ ሁለት መሠረተ ሃሳቦች አሉ። የመጀመሪያው መሠረተ-ሃሳብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ባለው የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ሕገ-መንግሥቶቻቸው የሚያስገድዷቸውን ሐገሮች የመለከታል። በእነዚህ ሐገሮች ሕጎች እና የዳበሩ አሰራሮች መሠረት በሕዝብ ተወካዩች መክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እስካልወጡ ደረስ ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ አይሆኑም ተፈፃሚነት አይኖራቸውም። በሌላ አነጋገር በእነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ እንዲሆኑ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው መውጣታቸውን እንደ ቅደም ሁኔታ የሚያዩ ሐገሮች ናቸው። ለምሳሌ በፈረንሳይ፣ በፖርቱጋል፣ በቻድ፣ በቺሊ፣ በርዋንዳ፣ ክሮሺያን ጨምሮ በብዙ የምስራቅ አውሮፓ ሐገሮች እና በእንግሊዝ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ መሟላት ያለበት የሕግ ሁኔታ ነው። በእነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በዜጎችና በነዋሪዎች ዘንድ ገዥነትና አስገዳጅነት የሚኖራቸው በሕግ ጋዜጣ ታትመው በአዋጅ መልክ ሲገኙ ብቻ ነው።                                      

የሁለተኛው መሠረተ-ሃሳብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ባለው የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች አስገዳጅ እና ተፈፃሚ የሆኑ ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ መታወጅን ወይም መታተምን እንደ ቅደመ ሁኔታ አድረገው የማይቆጥሩ ሐገሮችን ይመለከታል። በእነዚህ ሐገሮች ሕጎች እና አሰራሮች መሠረት ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዩች መክር ቤት እንደ ጸደቁ ወዲያውኑ ያለሌላ ተጨማሪ ሕጋዊ መስፈርት ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ ሆነው ተፈፃሚነት ይኖራቸዋል። በሌላ አነጋገር እነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሮቻቸው የሕግ አካል እንዲሆኑ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው መውጣታቸውን አስፈላጊ ሕጋዊ ሁኔታ አድርገው አይወስዱም። ለምሳሌ በዩናይትድ ስቴትስ ከሴኔት አባላት መካከል የሁለት ሦስተኛውን አብላጫ ድምጽ ድጋፍ አግኝቶ በፕሬዚዳንቱ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በነጋሪት ጋዜጣ ታውጆ እንዲወጣ ማድረግ አስፈላጊ አይደልም። በመሆኑም የአሜሪካ ፍርድ ቤቶች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም እንኳ ተፈፃሚ እና ውጤት እንዲኖራቸው የማድረግ ግዴታ አለባቸው።    

ወደ ሐገራችን ኢትዮጵያ ስንመጣ፣ ከላይ ካየናቸው ሁለት ተቃራኒ ቡድኖች ውስጥ ኢትዮጵያ ከየትኛው ምድብ እንደምትካተት ግልጽ አይደለም። በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች አስገዳጅ የሕግ ውጤት ያገኙ ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ ያስፈልግ ወይም አያስፈልግ እንደሆነ በሕግ ባለሙያዎች፣ በዳኞችና በሕግ ምሁራኖች መካከል አንድና ወጥ የሆነ አመለካከት ወይም የጋራ መግባባት አለ ብሎ ለመናገር አይቻልም። በዚህ ጉዳይ ላይ በአሁኑ ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ ሁለት እርስ በርሳቸው የሚቃረኑ አመለካከቶች ይንፀባረቃሉ።

የመጀመሪያው አመለካከት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጻሚነት እንዲኖራቸው በነጋሪት ጋዜጣ የመታተማቸውን አስፈላጊነት በመደገፍ ይቆማል። በዚህ አመለካከት መሠረት በነጋሪት ጋዜጣ የማተም አስፈላጊነት በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት እየወጡ እንዳሉ ሕጎች ሁሉ በጸደቁ የዓለም አቀፍ ስምምነቶችም ላይ ተፈጻሚነት አለው የሚል ነው። የዚህ አመለካከት አራማጆች አዘውተረው በዋቢነት የሚጠቅሱት የፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 3/1987 አንቀጽ 2(3)ትን እና የሕገ-መንግሥቱን አንቀጽ 71(2) ነው። በዚህ አዋጅ አንቀጽ 2(3) መሠረት የፌዴራል ሕጎች በፍርድ ቤት እንዲታወቁና ተፈጻሚነትንም ያገኙ ዘንድ በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ እንዲታተሙ ማድረግ አስፈላጊ ነው። በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ እንዲያውጅ ለፐሬዚዳንቱ ሥልጣን ተሰጥቶታል። እንደ ሌሎቹ የሐገሪቱ ሕጎች ሁሉ የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት መክሮ ያጸደቃቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕዝቡ ያውቃቸው ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ ግዲታ ነው ሲሉ ይከራከራሉ። ስለዚህ በኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) መሠረት በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የሐገሪቱ የሕግ አካል የሚሆነው በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ሲታወጅ ብቻ ነው የሚል አቋም አላቸው። (ይቀጥላል)

 

ተሸከርካሪዎችን ወደ ሀገር ማስገባት የሚችሉት እነማን ናቸው?

-    በተሽከርካሪ አስመጪነት የንግድ ፍቃድ ያላቸው በዘርፉ የተሰማሩ አስመጪዎች፤

-    በኢንቨስትመንት ዘርፍ የተሽከርካሪ ማበረታቻ የተፈቀደላቸው ኢንቨስተሮች፤

-    በውጭ ሀገር ከ5 ዓመት በላይ ኖረው ጠቅልለው ወደ ሀገር ተመላሽ የሚሆኑ ዲያስፖራዎች ወይም ወደ ኢትዮጵያ ለመጀመሪያ ጊዜ ለመኖር የሚመጡ የውጭ አገር ዜጎች/እነዚህ ማስገባት (ማስመጣት የሚችሉት አንድ የግል መገልገያ አውቶሞቢል ብቻ ነው/።

የአንድ ተሽከርካሪ ቀረጥ ማስከፈያ ዋጋ እንዴት ይተመናል?

የመኪና ቀረጥ ማስከፈያ ዋጋ የሚተመነው በመኪናው የሲ.ሲ መጠን፣ መኪናው በተመረተበት ጊዜ እና መኪናው በተገዛበት ዋጋ ነው። እነዚህን ሶስት መተመኛዎች ከዚህ እንደሚከተለው ቀርበዋል።

 

 

1.      የሲ.ሲ መጠኑን መሠረት በማድረግ

ይህ የተሽከርካሪውን የሞተር ጉልበት/ የሲሊንደር አቅም/ መሠረት ያደረገ ነው።

1.1.    የተሽከርካሪው የሲሊንደር ዘይት ከ1300 ሲ.ሲ በታች ከሆነ

-    ተገጣጥሞ የሚገባ ያለቀለት 125.0075%

-    ለመገጣጠም የሚገባ 59.975%

1.2.    የተሽከርካሪው የሲሊንደር ይዘት ከ1300- 1800 ሲ.ሲ ከሆነ

-    ተገጣጥሞ የሚገባ ያለቀለት 176.24%

-    ለመገጣጠም የሚላክ 96.2%

1.3.    የተሽከርካሪው የሲሊንደር ይዘት ከ1800 በላይ ከሆነ

-    ተገጣጥሞ የሚገባ ያለቀለት 244.55%

-    ለመገጣጠም የሚላክ 100.05

2.      ለማነፃፀሪያ ሲባል አንድ ዓመት ወደፊትና ወደኋላ የሆነ የምርት ዘመን ማለት ነው።

ያገለገሉ ተሽከርካሪዎች ወደ ሀገር ሲገቡ የእርጅና ቅናሽ ከተሽከርካሪው የምርት ዘመን በመነሳት እስከ ሶስት ዓመት መጨረሻ ድረስ ከፎብ /Free on Board ore FOB/ ላይ በየዓመቱ የሚደረግ የ10 በመቶ ቅናሽ ሲሆን ቅናሹ ከ30 በመቶ አይበልጥም

 

ተሽከርካሪው ከተመረተበት ቀን ጀምሮ የሚደረገው የእርጅና ቅናሽ

የቆየበት የአገልግሎት ዘመን በመቶኛ

ከአንድ ዓመት በታች             0%

አንድ ዓመት                    10%

ሁለት ዓመት                    20%

ሶስት ዓመትና ከዚያ በላይ         30%

ይህ በአንቀጽ የተደነገገ ሲሆን ወደ ሀገር ውስጥ የሚገቡ ተሽከርካሪዎች ከተመረቱ በኋላ ምንም አይነት አገልግሎት ወይም ጥቅም ላይ ሳይውሉ ከአንድ ዓመት በኋላ የቆዩ ቢሆንም የእርጅና ቅናሽ ሳይደረግባቸው አዲስ በነበሩበት ጊዜ ያለው ዋጋ የቀረጥና ታክስ ማስከፈያ ዋጋ ተደርጎ ይወሰዳል።

$13.      የተገዛበት ዋጋ

በጉምሩክ ተቀባይነት ሲያገኝ የተገዙበት ዋጋ ላይ በአስመጪ እስከ ኢትዮጵያ መግቢያ በር ድረስ የተከፈሉ/ የሚከፈሉ አጠቃላይ ወጪዎችን በአዋጅ 859/2006 አንቀጽ 96 መሠረት በመደመር እና የተሽከርካሪ የታሪክ ምጣኔን በማባዛት ማስላት ነው።

ሆኖም የተገዙበት ዋጋ (FOB Price) በጉምሩክ ተቀባይነት በሚያገኝበት ጊዜ በመረጃ ተቋም ካለው ተመሳሳይ (አንድዓይነት) ተሽከርካሪዎች ጋር በማነፃፀርያ ዋጋ በመውሰድ ተጨማሪ ወጪዎችን በመደመርና ከታሪፍ አመዳደቡ ጋር በማነፃፀር የተገኘውን ውጤት ባለው ወቅታዊ የውጭ ምንዛሬ ቀረጥና ታክሱን ማስላት ይቻላል።

ተሽከርካሪዎች የዋጋ አተማመን ስሌት

1.  ለአዲስ ተሽከርካሪዎች (For new car)

Duty paying value = FOB + Freight + insurance + other cost 

2.  ላገለገሉ ተሽከርካሪዎች (For used car)

DPV = (FOB - depreciation) + Freight + insurance + others

ተጨማሪ ክፍያዎች በተጨባጭ መረጃ እና ማስረጃ ሊተመኑ ካልቻሉ በአዋጁ አንቀጽ 96 በተደነገገው መሠረት በሚከተሉት ሁኔታዎች በማስላት በቀረጥና ታክስ ማስከፈያ ዋጋ ይካተታሉ።

የትራንስፖርት ወጪ /Freight/ = 5% of FOB value

የኢንሹራንስ ወጪ /insurance/ + 2% of FOB value

መግለጫ

ያገለገሉ ተሽከርካሪ የምንለው በተመረተበት የምርት ዘመን በኋላ ጥቅም ላይ የቆየ ባለሞተር ተሽከርካሪ ነው።

የፎብ ዋጋ (FOB price)

ማለት የዕቃው መሸጫ ዋጋ እና በላኪ ሀገር እስከ የመጨረሻ መጫኛ ቦታ (ወደብ) ደረስ ለዕቃው የተከፈለ/ የሚከፈል ወጪ ድምር የሚያመለክት አንዱ የአለም አቀፍ የንግድ ስምምነት ዓይነት (INCOTERM) ሲሆን በመርከብ ለማስጫን፣ በማጓጓዝ፣ ለማራገፍ፣ ለመንከባከብ የወጣ ሲሆን ለኢንቨስትመንትና ሌሎች የሚወጡ ወጪዎችን አይጨምርም።

የሲ.አይ .ኤፍ ዋጋ (CIF price)

ማለት የዕቃው የመጫኛ ዋጋ እና በላኪ አገር እስከ የመጨረሻ ቦታ (ወደብ) ድረስ ለዕቃው የተከፈለ/ የሚከፈል ወጪ፣ የኢንሹራንስ፣ ዕቃውን ለማጓጓዝ የወጣ ወጪ ድምር የሚያመለክት አንዱ የዓለም አቀፍ የንግድ ስምምነት ዓይነት (INCOTERM) ሲሆን እስከ ኢትዮጵያ የጉምሩክ ክልል የመጀመሪያ መግቢያ በር ድረስ ዕቃውን ለማስጫን፣ ለማራገፍ፣ ለመንከባከብ እና ለዕቃው የተከፈሉ/ የሚከፈሉ ሌሎች ተጨማሪ ወጪዎችን ይጨምራል።

ምንጭ፡- ገቢዎና ጉምሩክ ባለሥልጣን

 

በአሜን ተፈሪ

 

ባለፈው ዓመት ህዝባዊ ቁጣ አይተናል። ህዝባዊ ቁጣ ከድህነት ጋር ይያያዛል። ድህነት ደግሞ ከፖለቲካ መዋቅር ችግር ጋር የተያያዘ ነው። በመሆኑም ከድህነት ለመላቀቅ ፖለቲካዊ መዋቅር እንዲሻሻል ማድረግ ያስፈልጋል። ፖለቲካዊ መዋቅርን ለማሻሻል ደግሞ ሰፊ ህዝባዊ ንቅናቄ አስፈላጊ ነው። ግን ሁሉም ህዝባዊ ንቅናቄዎች የህዝብን ህይወት የማሻሻል ውጤት ፈጥረው አይጠናቀቁም። በመጀመሪያ፤ የአንድን ህብረተሰብ አደረጃጀት የሚቀይር የለውጥ እንቅስቃሴ ሲደረግ፤ ለውጥ ፈላጊዎች እና ነባሩ እንዲቀጥል የሚፈልጉ ኃይሎች መኖራቸው የታወቀ ነው። የፖለቲካ ሥልጣኑን የያዙት እና የስርዓቱ ተጠቃሚ የሆኑት ወገኖች ለውጡን በመቃወም ይነሳሉ።
የሁሉንም የህብረተሰብ የለውጥ ሒደት የመመልከት ዕድል ያለው ታሪክ፤ እንደ ክርስቶስ በአጭር ቁመት - በጠባብ ደረት ተወስኖ በመካከላችን እየተመላለሰ ‹‹ህብረተሰባዊ ወንጌል›› (Social Gospel-ይህ ቃል ሌላ ፍቺ እንዳለው አውቃለሁ) ሊሰብክ እና ሊያስተምረን ቢመጣ፤ ‹‹ከኦሪት ዘፍጥረት›› እየጠቀሰ የሚነግረን፤ ህብረተሰብ ለውጥ ፈሪ መሆኑን ነው። በለውጥ ፈላጊው ሰፊ ህዝብ እና የፖለቲካ-ኢኮኖሚውን መዋቅር በፍላጎታቸው አምሳል ቀርጸው፤ ከመንበረ-ሥልጣን ተቀምጠው፤ በትረ-ሙሴን ጨብጠው፤ የሆነ ስርዓት አስፍነው ህዝብ በሚገዙ ወይም በሚያስተዳድሩ ልሂቃን በኩልም ሆነ በለውጥ ፈላጊ ህብረተሰብ ወገን በተደጋጋሚ የሚፈጸም የጅል ስህተት መኖሩን ይነግረን ነበር።


ህብረተሰባዊ ለውጥ ማምጣት ቀላል ነገር አይደለም። አሁን እንደቀላል ሊታዩ የሚችሉ፤ እንኳን በዕድሜ የበሰለ፤ በቀለም የተጠመቀ ሙሉ ሰው ቀርቶ፤ አፍ የፈቱ ህጻናት ጭምር የሚያውቁትን ነገር (ለምሣሌ መንግስት በህዝብ ምርጫ ሊቋቋም እንደሚችል ማሰብ) ለመረዳት እና ለመቀበል የማይቻልበት ዘመን አሳልፈናል። “ንጉሡ ከወረዱ ፀሐይ ትጠልቃለች” ሲሉ አምነን ተቀብለናል።


የአሁኑን ህገ መንግስታዊ ስርዓት ከማግኘታችን በፊት እንደአገር ተደጋጋሚ ስህተት ሰርተናል። ታሪክ በወንጌል ከሚነግረን እውነቶች መካከል ‹‹ህዝብ እና ገዢዎች ደጋግመው ካልተሳሳቱ በስተቀር የታሪክን ትምህርት አይረዱትም›› የሚል ቃል አንዱ ነው። ስለዚህ ሁሌም በለውጥ ፈላጊ ኃይል/ኃይሎች እና ነባሩ ስርዓት እንዲቀጥል በሚፈልጉ ወገኖች መካከል ፖለቲካዊ ግጭት ይኖራል።


ለውጡ አስፈላጊ መሆኑን በመረዳት፤ ከለውጡ ቅኝት ጋር ተስማሚ የሚሆን አቋም በመያዝ፤ ለለውጥ ፈላጊው ህብረተሰብ ጥያቄ ምላሽ በሚሰጥ አኳኋን ራሳቸውን አስተካክለው በመሄድ፤ በፖለቲካዊ ግጭት ምክንያት ሊፈጠር የሚችልን አደጋ በማስቀረት፤ ለህዝብ ጥያቄ ትኩረት ሰጥተው፤ አጽንተው ያቆሙትን የህብረተሰብ አደረጃጀት አፈራርሰው፤ በአዲስ አደረጃጀት በመቀየር ለመጓዝ የሚችሉ ገዢዎች ብዙ ጊዜ አይገኙም። ብዙዎቹ ነባሩን ነገር አጥብቀው በመያዝ ድርቅ ብለው ይቆሙና በለውጡ ማዕበል ተጠራርገው ከፖለቲካው መድረክ ተወግደው፤ ቅርሳቸውን በታሪክ ግምጃ ቤት አኑረው ይጠፋሉ።


በሌላ በኩል፤ ለውጥ ፈላጊዎቹም የለውጥ ባለሟል የሆኑት ‹‹ህሊናዊ እና ነባራዊ›› ሁኔታዎች ቀስ በቀስ አድገው፤ ለአቅመ- ለውጥ እስኪደርሱ ድረስ፤ የታሪክ ስር - ሚዜዎች ከየቦታው ተሰባስበው፤ ተኳኩለው - አምረው ለአጀብ እስኪገኙ ድረስ፤ ብቅ ጥልቅ የሚሉ የለውጥ እንቅስቃሴዎችን ተመልክተው የሚጎዱ ሰዎች ይኖራሉ። የለውጥ ንቅናቄ በአንድ ጀምበር ተጠንስሶ፣ ተሸፍሞ፣ ተብላልቶ፣ ፈልቶ፣ ጉሹ ጠርቶ እና ጠልሎ ለመጠጥ አይደርስም። በእርግጥ ጉሽ የለውጥ ጠላ ጠጥተው የሚሰክሩ ይኖራሉ። ሰክረውም ሊሳሳቱ ይችላሉ። የህዝብ የለውጥ ንቅናቄ እንደ ውቂያኖስ ለመምቴ ማዕበል እየሰገረ እና እየፎገላ መጥቶ፤ በግብታዊ ኃይል የስርዓቱን ዳር ዳር በእሣት ምላሱ እየላሰ ለወዲያው አስደንግጦ ይመለሳል።


እንደገና የወትሮውን ባህርይውን የያዘ መስሎ ተደላድሎ ይተኛል። የለውጥ ንቅናቄዎች ሁሉ ተፈላጊውን ለውጥ ወይም የብልጽግና ጎዳና በመክፈት አይጠናቀቁም። የለውጥ ንቅናቄዎች የለውጥ ኃይል ተሞልተው ይመጣሉ እንጂ፤ በፍጻሜው ግባቸውን ሊያሳኩ አሊያም ሊመክኑ ይችላሉ። በውድቀት ወይም በስኬት የመጠናቀቅ ዕድል ይዘው የሚጓዙ ናቸው። ስለዚህ ለውጥ ፈላጊዎች በታሪክ ፊት ደጋግመው ሲሳሳቱ የተመለከተ የታሪክ ‹‹ሊቀ ካህን›› በለውጥ ንቅናቄ የተነሳ ህዝብ አስተውሎ ሊሄድ እንደሚገባ ምክር መለገሱ አይቀርም።


የኢትዮጵያ ህዝብ በ 1966 ዓ.ም ያገኘውን ዕድል በሚያተርፍ ጎዳና ለመምራት አልቻለም። በ1966 ያገኘነውን የለውጥ ዕድል በጁንታዎች ተነጥቀን የመከራ ዘመን ጎትተናል። የግብጽ ህዝብም በቅርቡ ያገኘውን ዕድል የብዙዎችን ህይወት ሊቀይር በሚችል አግባብ ከዳር ሊያደርሰው አልቻለም። የግብጽ አብዮት አንድን ጨቋኝ የልሂቃን ቡድን፤ በሌላ ቡድን ከመተካት በቀር የሚሊዮኖችን ህዝብ ለመቀየር የሚያስችል ዕድል ይዞለት አልመጣም። አሁን ያለው ሁኔታ የእኛም ነገር ተመሳሳይ ዕድል እንዳይገጥመው በርትተን መስራት ይኖርብናል።

 

የተቋማት ምስጢር


እኛ አፍሪካውያን አንድ ችግር አለብን። በመልካም የለውጥ ዕድሎች በስፋትና በፍጥነት ተጠቃሚ ለመሆን ብዙ አንተጋም። በመጥፎ የለውጥ ወረርሽኝ፣ በስፋትና በፍጥነት ተጎጂ እንዳንሆንም በአስተዋይነት ጥፋትን አንከላከልም። ስለዚህ የታሪክ ፔንዱለም በአደገኛ ሁኔታ እንዲወናጨፍ እናደርገዋለን። እርግጥ አንዳንዴ አውሮፓና አሜሪካም በመጥፎ የለውጥ ወረርሽኞች ሳቢያ መጎዳታቸው አይቀርም። በዚህ ጊዜ ፔንዱለሙ በመጠኑ ይወናጨፋል። እንዲህ እንዳሁኑ በዶናልድ ትራምፕ አይነት መሪ አማካኝነት ፔንዱለሙን ያናውጡታል። የአውሮፓና የአሜሪካ መንግስታትም በፍትሕ መስፈን የረጋውን ፔንዱለም ሊያስቆጡት ይችላሉ። አሊያም በዓለም የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ማዕከል የሚሰሩ ባለሟሎች ወይም ለነዚህ ተቋማት የተቀጠሩ ምሁራን በሚያመጡት የለውጥ ሐሳብ የታሪክን ፔንዱለም ክፉኛ ሊስቆጡት ይችላሉ።


ግን በአስተዋይ ምሁራን፣ ፖለቲከኞች እና ዜጎች ጥረት ወረርሽኙን ለመከላከል፣ ለመመከትና ለመመለስ ይጣጣራሉ። በጥረታቸው በአገራቸው ለውጥ ለማምጣት ይችላሉ። በየጊዜው የሚነሳን ማህበራዊ ወይም ስርዓታዊ ወረርሽኝ ለመከላከል፣ ለመመከትና ለመመለስ ይችላሉ። እነዚህ ምሁራን፣ ፖለቲከኞችና ዜጎች ለውጥ ለማምጣት የሚችሉት፤ ችግር ሆኖ የታያቸውን ነገር ሁሉ ያለአንዳች ሰቀቀን ለመናገር የሚችሉ በመሆናቸው ነው። በሚናገሩት ነገር የተከፋ ሰው ወይም ቡድን ጥቃት ሊያደርስባቸው እንደማይችል ተማምነው የመናገር ድፍረት ስለሚኖራቸው ነው። ምናልባት ለማጥቃት የሚፈልግ ሰው ቢነሳ፤ እነሱን ከጥቃት ለመከላከል የሚችሉ የታመኑ ተቋማት ይኖራሉ። ስርዓት ለማጽናት ዋናው ጉዳይ የተቋማት ጉዳይ ነው። እንዲህ ያሉ ጠንካራ ተቋማት


(የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ…..) በሌሉበት አገር አስተዋይ ምሁራን፣ ፖለቲከኞች ወይም ዜጎች ብዙ ለውጥ አያመጡም። የባህል፣ የእምነት እና የታሪክ ጉዳዮችም መሰናክል ሆነው ቀፍድደው ሊይዟቸው ይችላሉ። ደግ የለውጥ ዕድሎችን በትጋት ለመጠቀም እና ክፉ የለውጥ ወረርሽኞችን ለመከላከል›› የምንችለው ጠንካራ ተቋማት ሲኖሩን ነው። ‹‹Why Nations Fail›› የተሰኘ መጽሐፍ የጻፉት ምሁራን ‹‹አገራትን ድሃ ወይም ሐብታም የሚያደርጋቸው፤ የልዩነታቸው ምስጢር እና የመለያየታቸው መንስዔ፤ በነዚህ አገራት የሚገኙ ተቋማት ናቸው›› ይላሉ። ትንታኔያቸውን በዚህ ሐልዮት ላይ አቁመው ሐሳባቸውን ያስነበቡን እነዚህ ምሁራን፤ ባለጸጋዎቹ አገራት የብልጽግና ጉዞ ሲጀምሩ የስራቸው መነሻ ፖለቲካዊ ተቋማትን ማሻሻል መሆኑን ይጠቅሳሉ። የዓለምን ፖለቲካዊ እና ኢኮኖሚያዊ ታሪክ እየፈተሹ ዋቢ እየጠቀሱ ሐሳባቸውን ለማብራራት ይሞክራሉ።


በዚህ ትንታኔአቸው ወደ ኋላ አራት መቶ ዓመታት በመሄድ ይነሳሉ። ከቅርቡም ‹‹የአረብ ጸደይ››ን ጠቅሰው፤ ሆስኒ ሙባራክን ከስልጣን ያስወገደውን የግብፅ ህዝባዊ አመጽ ያጣቅሳሉ። በሚያቀርቡት ትንታኔ፤ የዓለምን ህዝቦች ህይወት እንዲሻሻል ያደረገ የፖለቲካዊ ተቋማት ለውጥ የተፈጠረው ሰፊ የህዝብ ተሳትፎ ባለው ህዝባዊ ንቅናቄ መሆኑን ያመለክታሉ። ህዝቦችን ለብልጽግና ህይወት የሚያበቃ እንዲህ ያለ ሥር ነቀል የፖለቲካ ተቋማት ለውጥ (transformations) የሚያስከትል የህዝብ ንቅናቄ መቼ እና ለምን እንደሚፈጠር ለማወቅ ከቻልን፤ ህዝባዊ ንቅናቄዎቹ ከዚህ ቀደም በተደጋጋሚ እንደታዩት ንቅናቄዎች ስኬት አልባ ጥረት እንደሚሆኑ ለመረዳት ወይም የሚሊዮኖችን ህይወት የሚያሻሻል ስኬታማ ጥረት መሆን ወይንም አለመሆናቸውን ለመመዘን ጥሩ አቋም ያስይዘናል።


የፖለቲካ ተቋማት ጉዳይ የተጻፈ ህገ መንግስትን እና የዴሞክራሲ ጎዳና የሚከተል ህብረተሰብ የመኖር እና ያለመኖር ጉዳይን ያካትታል እንጂ በእነሱ ብቻ ተወስኖ የሚያበቃ ጉዳይ አይደለም። Political institutions include but are not limited to written constitutions and to whether the society is a democracy. የፖለቲካ ተቋማት ጉዳይ፤ የመንግስት በስልጣን የመጠቀም አቅም እና ህብረተሰብን የማስተዳደር ብቃት የመያዝ ጉዳይ ነው። እንዲሁም፤ መንግስት ሁሉም ሰው ህግ አክባሪ ሆኖ ህይወቱን እንዲመራ ለመቆጣጠር የሚያስችል ብቃት የመገንባቱን ጉዳይ ይመለከታል።


ይኸ ብቻ አይደለም። ነገሩን ሰፋ አድርጎ በማየት፤ በህብረተሰቡ ውስጥ የፖለቲካ ሥልጣን የሚከፋፈልበትን አግባብ የሚወስኑ ጉዳዮችን፤ በተለይም የተለያዩ ቡድኖች ዓላማቸውን ለማሳካት ያላቸውን ችሎታ ወይም ከእነርሱ ዓላማ ተጻራሪ የሆነ ግብ ይዘው የሚንቀሳቀሱ ሌሎች ሰዎች የሚያደርጉትን አፍራሽ እንቅስቃሴ ለመግታት ያላቸውን ችሎታም ይመለከታል። የፖለቲካ ተቋማት ጉዳይ እነዚህን ነገሮች እንደሚያካትት መገንዘብ አስፈላጊ ነው።


የተቋማት ጉዳይ፤ በህብረተሰብ ተጨባጭ ህይወት ውስጥ ሰዎች የሚኖራቸውን ባህርይ እና የስራ ተነሳሽነታቸውንም የሚወስኑ በመሆናቸው፤ የአገራትን ስኬት ወይም ውድቀት የመወሰን ችሎታ ያላቸው ናቸው። በየትኛውም የህብረተሰብ እርከን የግለሰቦች የፈጻሚነት ችሎታ ወሳኝ ነው። ሆኖም፤ ይህ የፈጻሚነት ችሎታ አወንታዊ ኃይል ወደ መሆን መሸጋገር የሚችለው ጥሩ ተቋማዊ ማዕቀፍ ሲኖር ብቻ ነው።


ለምሣሌ፤ የማይክሮ ሶፍት ባለቤት ቢል ጌትስ፤ በመረጃ ቴክኖሎጂ ኢንዱስትሪ ዘርፍ እንደ ተሰማሩ ሌሎች ሥመ ጥር ቱጃሮች (ፖል አለን፣ ስቲቭ ቦልመር፣ ስቲቭ ጆብስ፣ ላሪ ፔጅ፣ ስርጂ ብሪን እና ጄፍ ቤዞስ) እጅግ ከፍተኛ የፈጻሚነት ችሎታ እና ሥራ የመስራት ታላቅ መሻት ያላቸው ሰው ነበሩ። አሁንም ናቸው። ይህ እውነት እንደ ተጠበቀ ሆኖ፤ ዞሮ ዞሮ የቢል ጌትስ የፈጻሚነት ችሎታ እውን መሆን የቻለው፤ በአካባቢያቸው አበረታች ሁኔታ በመኖሩ እና ያን ምቹ ሁኔታ እንደ መስፈንጠሪያ ተጠቅመው መሥራት በመቻላቸው ነው። የቢል ጌትስ እና የሌሎች መሰሎቻቸው እምቅ የፈጻሚነት ችሎታቸውን እውን ለማድረግ የሚያስችል ልዩ ልዩ እና ድንቅ ክህሎቶችን ማግኘት ያስቻላቸው የአሜሪካ የትምህርት ዘይቤ ነው። የአሜሪካ የኢኮኖሚ ተቋማት እነዚህ ሰዎች ከባድ እንቅፋት ሳይገጥማቸው በቀላሉ ኩባንያ መስርተው ሥራ መጀመር የሚችሉበትን ቀና መንገድ ከፍቶላቸዋል።


እነዚህ የኢኮኖሚ ተቋማት፤ እነ ቢል ጌትስ ያረቀቁት ፕሮጀክት በፋይናንስ እጦት ከንቱ ህልም ሆኖ እንዳይቀር ለማድረግ የሚያስችሉ ናቸው። የአሜሪካ የጉልበት ገበያም ቢል ጌትስ የሰለጠነ የሰው ኃይል በቀላሉ መቅጠር፣ እንዲሁም በአንጻራዊ ሚዛን ውድድር በሰፈነበት የገበያ ስርዓት ውስጥ ኩባንያቸውን በየጊዜው በማስፋፋት እና ምርታቸውን ለመሸጥ የሚያስችል ሁኔታ አመቻችቶላቸዋል። እነዚህ ሥራ ፈጣሪ ሰዎች ገና ከመነሻው ያለሙት ፕሮጀክት እውን እንደሚሆን መተማመንን አሳድረው የተነሱ ናቸው። በተቋማቱ ላይ እምነት አላቸው። ተቋማቱን መሠረት አድርጎ የቆመው የህግ የበላይነት መርህ አለኝታ ሆኖ ይታያቸዋል። ስለ ንብረት መብቶቻቸው መከበር ጭንቀት አያድርባቸውም። በመጨረሻም፤ የፖለቲካ ተቋማቱ ሰላም፣ መረጋጋት እና ቀጣይነትን ያረጋግጡላቸዋል።


አንድ አምባገነን ተነስቶ ሥልጣን መያዝ የሚችልበት ዕድል እንዳይኖር እና የጨዋታ ህጉን እንዳያፈራርሰው፣ ሐብታቸውን እንዳይወርሰው፣ እነሱንም ወህኒ እንዳይረውራቸው፣ ህይወታቸውን እና የኑሮ መሠረታቸውን እንዳይንደው፤ እንዲህ ያለ ሰው ሥልጣን ለመያዝ የሚችልበት ዕድል ዝግ እንዲሆን አድርገዋል። የተለየ ጥቅም ለማራመድ የተደራጁ ቡድኖች ኢኮኖሚውን ገደል ውስጥ በሚከት ጎዳና እንዲጓዝ ለማድረግ ተጽዕኖ በመንግስት ላይ ለማሳረፍ አይችሉም። ምክንያቱም፤ የፖለቲካ ስልጣን በህግ የተገደበ እና ሁነኛ በሆነ መጠን ለተለያዩ አካላት እንዲከፋፈል በመደረጉ፤ ለብልጽግና ለመሥራት ተነሳሽነት መፍጠር የሚችሉ ኢኮኖሚያዊ ተቋማት እንዳያብቡ አንቆ የሚይዝ ችግር አይገጥማቸውም። ስለዚህ የፖለቲካ እና የኢኮኖሚ ተቋማትን በማጠናከር ተሐድሶው ጥልቀት እንዲያገኝ በርትተን መስራት ይኖርብናል።

 

መ.ተ

በሀገራችን ኮምፒዩተርን ለተማሪዎች ለማዳረስ የተወጠነ ዕቅድ እንዳለ ብዙዎቻችን እናውቃለን። እንዲያውም አንድ ላፕቶፕ ለአንድ ልጅ የሚል መርሐግብር ተዘርግቶ መተግበርም ጀምሮ እንደነበር እናስታውሳለን። ደቡብ ኮርያ ደግሞ በትምህርት ቤት የወረቀት ደብተርን ለማስቀረት ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ደፋ ቀና እያለች ትገኛለች። እንደዚህ አይነት እንቅስቃሴ የጠቀሜታውን ያህል አላስፈላጊ ተጽእኖም እንዳለው ነው በዓለማችን ዙርያ የተደረጉ ጥቂት ጥናቶች እያሳዩ ያሉት። ከነዚህ ጥናቶች አንዱን ለዚህ ገጽ እንዲሆን አድርገን በማሳጠር እንዲህ ተርጉመነዋል። መልካም ንባብ።

በመኖርያ ቤት እና ትምህርት ቤት የተማሪዎች ኮምፒዩተር አጠቃቀም በጣም እያደገ መምጣት ጥያቄዎች እያስነሳ ነው። ጥያቄዎቹም የኮምፒዩተር ቴክኖሎጂ እንዴት አኗኗራቸውን ይቀይራል በሚል ፍሬሐሳብ ዙርያ ያጠነጥናሉ። የቤት ሥራቸውን ለመሥራት እንዴት ይጠቀሙበት? ድብርትንስ እንዴት በዚህ መከላከል ይቻላል? ነውጠኛ ባሕርይንስ ለመከላከል እንዴት ጥቅም ላይ ይውላል? የሚሉ ይሆናሉ። ይህ ጽሑፍ  በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር አጠቃቀም ዙርያ የተደረገውን ውስን ጥናት እና በልጆች አካላዊ፣ አዕምሮአዊ እና ማኅበራዊ ዕድገት ላይ ያለውን ተጽዕኖ በመጠኑ ያስቃኛል።

በዚህ ጥናት ከተካተቱ ተማሪዎች አንዱ 16 ዓመት የሆነው ወጣት የኢንተርኔት አቅርቦት እስካለ እና ድመቴን ይዤ እስከሔድኩ ድረስ ወደ አንታርክቲካ መሔድ እፈልጋለሁ ብሏል። ይህ የሆነው የዛሬ15 ዓመት አካባቢ ነው። ዛሬም ቢሆን ነገሮች ብዙም የተለወጡ አይመስልም።

በዚህ ዙርያ የተካሔደው መነሻ ጥናት የኮምፒዩተር በቅርበት መኖር ልጆቹ ቴሌቪዥን እና ኮምፒተር ላይ የሚያሳልፉትን ጊዜ በመጨመር ሌሎች ተግባራት የሚያከናውኑበትን ጊዜ ከመቀነሱም ሌላ ላልተፈለገ ውፍረት እንደሚያጋልጣቸው ጠቁሟል። በተመሳሳይ መልኩ የአዕምሮ እድገትን አስመልክቶ በተደረገው ጥናት የኮምፒዩተር ጌሞች የኮምፒዩተር ዕውቀትን የሚጨምሩ ሲሆን በዚያውም የማንበብ እና ሥዕሎችን በሦሥት ማዕዘን የማየት ዐቅማቸውን እንደሚያሳድጉ ጠቁሟል።

የተገኘው ውስን መረጃ እንደሚያመለክተው የኮምፒዩተር አጠቃቀም የትምህርት ውጤትን በመጠኑ እንደሚያሻሽል ነው። ይሁን እና የልጆቹን ማኅበራዊ ዕድገት አስመልክቶ የጥናቱ ውጤት ይበልጥ የተቀላቀለ ነው። ከምክንያታዊ የኮምፒዩተር አጠቃቀም እስከ ጌም (ጨዋታ) መጫወት በልጆቹ የጓደኝነት እና ቤተሰባዊ ሕይወት ላይ አፍራሽ ተጽእኖ እንዳለው የተባለው ጥቂት ቢሆንም ከዚያ ወዲህ በተደረጉ የዳሰሳ ጥናቶች ግን የተራዘመ የኢንተርኔት አጠቃቀም ወደ ብቸኝነት እና ድብርት እንደሚያመራ አሳይቷል። ከነዚህ ውስጥ በጣም አሳሳቢው ኃይል የተቀላቀለበት የኮምፒዩተር ላይ ጨዋታ የልጆቹን ጀብደኝነት በመጨመር ነውጠኛ አድርጎ ልጆቹን ለስቃይ ማጋለጡ ነው። እውነተኛ ሕይወትን ከቁም ቅዠት እንዳይለዩም ይጋርዳቸዋል ተብሏል። የዳሰሳ ጥናት አጥኚዎቹ በመደምደሚያቸው የኮፒዩተር አጠቃቀም በልጆች ላይ የሚያመጣውን ተጽእኖ በመቀነስ እና ልጆች የበለጠ ተጠቃሚ እንዲሆኑ ለማድረግ ተጨማሪ እና የተጠናከረ ጥናት ያስፈልጋል ነው ያሉት።

በቤት ውስጥ ኮምፒውተር መጠቀም በልጆች ላይ የሚያስከትለውን ተጽዕኖ የማጥኛው ጊዜ አሁን ነው። በሀገራችን የተደረጉ መሰል ጥናቶች መኖራቸው ለጊዜው መረጃ ባይኖረንም በአሜሪካ አብዛኞቹ ልጆች በመኖርያ ቤታቸው ውስጥ ኮምፒዩተር እንዳላቸው  ቀደም ሲል የተጠቀሰው ጥናት ገልጧል።

ኮምፒዩተሮቻቸውንም ከትምህርት ቤት የተሠጣቸውን የቤት ሥራ ከመስራት እስከ ጓደኞቻቸው ጋር በኢሜይልና በመሰል መገናኛ እስከ መጨዋወት ይጠቀሙባቸዋል። እ.አ.አ በ1999 ልጆች ካሉዋቸው የሀገሪቱ ቤተሰቦች 67% የኮምፒዩተር ጌሞች ነበሩዋቸው። 60% በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር፣ 37% ደግሞ ከኢንተርኔት የሚያገናኙ ኮምፒዩተሮች ነበሩዋቸው። የኢንተርኔት ተጠቃሚዎቹ በ1996 ማለትም ከሦሥት ዓመት በፊት ከነበረው በእጥፍ ያደገ ነበር። ምንም እንኳ ልጆቹ አብዛኛውን ጊዜያቸውን ኮምፒዩተር ከመጠቀም ይልቅ ቴሌቪዢን በመመልከት ቢያውሉትም በረሀ የሚገኝ ደሴት ላይ ብትሔዱ ምን ይዛችሁ ትሔዳላችሁ ተብለው ከተጠየቁ ዕድሜአቸው ከ8 ዓመት እስከ 18 ዓመት ካሉ ልጆች ውስጥ ኢንተርኔት ያለው ኮምፒዩተር እንደሚመርጡ ነው የተናገሩት።

ስለ ልጆቻቸው በ1999እ.አ.አ ከተጠየቁ ወላጆች በተገኘው መረጃ መሠረትም በጥናቱ የተካተቱ ልጆች በቀን 4ሰዓት ከ48ደቂቃ ቴሌቪዥን ወይም ኮምፒዩተር ላይ አፍጠው ይውላሉ።

ይህ አይነት አካሔድ በአዕምሮ ላይ ከሚያመጣው ተጽዕኖ በተጨማሪ በአካልም ላይ ተጽእኖ አለው ነው የሚሉት አጥኚዎቹ። በዚህ ከሚመጡ ጉዳቶች አንዱ ከመጠን ያለፈ ውፍረት የማስከተል ዕድሉ የሰፋ መሆኑ ነው። የልብ ምት መጠንንም ያዘበራርቃል ይላሉ አጥኚዎች። በእጅ ላይም ጉዳት ሊያስከትል ይችላል፤ የልጆች አብዝቶ ከኮምፒዩተር ጋር መቆራኘት።

የተሟላ ጥናት በመስኩ እስካሁን አልተካሔደም ነው የሚሉት ይህን መነሻ ጥናት ያጠኑት አጥኚዎች። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር መጠቀም የልጆችን የትምህርት ተሳትፎ ያሳድጋል መባሉም ሆነ የአካል እና የአዕምሮ ጉዳት ያስከትላል መባሉን ደምድሞ መናገር አይቻልም። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር ያለን ወላጆች ልጆቻችን ኮምፒዩተር እንዲጠቀሙ ከመፍቀዳችን እና ከመከልከላችን በፊት ደጋግመን ልናስብብት ይገባል።

 

መ.ተ

በሀገራችን ኮምፒዩተርን ለተማሪዎች ለማዳረስ የተወጠነ ዕቅድ እንዳለ ብዙዎቻችን እናውቃለን። እንዲያውም አንድ ላፕቶፕ ለአንድ ልጅ የሚል መርሐግብር ተዘርግቶ መተግበርም ጀምሮ እንደነበር እናስታውሳለን። ደቡብ ኮርያ ደግሞ በትምህርት ቤት የወረቀት ደብተርን ለማስቀረት ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ ደፋ ቀና እያለች ትገኛለች። እንደዚህ አይነት እንቅስቃሴ የጠቀሜታውን ያህል አላስፈላጊ ተጽእኖም እንዳለው ነው በዓለማችን ዙርያ የተደረጉ ጥቂት ጥናቶች እያሳዩ ያሉት። ከነዚህ ጥናቶች አንዱን ለዚህ ገጽ እንዲሆን አድርገን በማሳጠር እንዲህ ተርጉመነዋል። መልካም ንባብ።

በመኖርያ ቤት እና ትምህርት ቤት የተማሪዎች ኮምፒዩተር አጠቃቀም በጣም እያደገ መምጣት ጥያቄዎች እያስነሳ ነው። ጥያቄዎቹም የኮምፒዩተር ቴክኖሎጂ እንዴት አኗኗራቸውን ይቀይራል በሚል ፍሬሐሳብ ዙርያ ያጠነጥናሉ። የቤት ሥራቸውን ለመሥራት እንዴት ይጠቀሙበት? ድብርትንስ እንዴት በዚህ መከላከል ይቻላል? ነውጠኛ ባሕርይንስ ለመከላከል እንዴት ጥቅም ላይ ይውላል? የሚሉ ይሆናሉ። ይህ ጽሑፍ  በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር አጠቃቀም ዙርያ የተደረገውን ውስን ጥናት እና በልጆች አካላዊ፣ አዕምሮአዊ እና ማኅበራዊ ዕድገት ላይ ያለውን ተጽዕኖ በመጠኑ ያስቃኛል።

በዚህ ጥናት ከተካተቱ ተማሪዎች አንዱ 16 ዓመት የሆነው ወጣት የኢንተርኔት አቅርቦት እስካለ እና ድመቴን ይዤ እስከሔድኩ ድረስ ወደ አንታርክቲካ መሔድ እፈልጋለሁ ብሏል። ይህ የሆነው የዛሬ15 ዓመት አካባቢ ነው። ዛሬም ቢሆን ነገሮች ብዙም የተለወጡ አይመስልም።

በዚህ ዙርያ የተካሔደው መነሻ ጥናት የኮምፒዩተር በቅርበት መኖር ልጆቹ ቴሌቪዥን እና ኮምፒተር ላይ የሚያሳልፉትን ጊዜ በመጨመር ሌሎች ተግባራት የሚያከናውኑበትን ጊዜ ከመቀነሱም ሌላ ላልተፈለገ ውፍረት እንደሚያጋልጣቸው ጠቁሟል። በተመሳሳይ መልኩ የአዕምሮ እድገትን አስመልክቶ በተደረገው ጥናት የኮምፒዩተር ጌሞች የኮምፒዩተር ዕውቀትን የሚጨምሩ ሲሆን በዚያውም የማንበብ እና ሥዕሎችን በሦሥት ማዕዘን የማየት ዐቅማቸውን እንደሚያሳድጉ ጠቁሟል።

የተገኘው ውስን መረጃ እንደሚያመለክተው የኮምፒዩተር አጠቃቀም የትምህርት ውጤትን በመጠኑ እንደሚያሻሽል ነው። ይሁን እና የልጆቹን ማኅበራዊ ዕድገት አስመልክቶ የጥናቱ ውጤት ይበልጥ የተቀላቀለ ነው። ከምክንያታዊ የኮምፒዩተር አጠቃቀም እስከ ጌም (ጨዋታ) መጫወት በልጆቹ የጓደኝነት እና ቤተሰባዊ ሕይወት ላይ አፍራሽ ተጽእኖ እንዳለው የተባለው ጥቂት ቢሆንም ከዚያ ወዲህ በተደረጉ የዳሰሳ ጥናቶች ግን የተራዘመ የኢንተርኔት አጠቃቀም ወደ ብቸኝነት እና ድብርት እንደሚያመራ አሳይቷል። ከነዚህ ውስጥ በጣም አሳሳቢው ኃይል የተቀላቀለበት የኮምፒዩተር ላይ ጨዋታ የልጆቹን ጀብደኝነት በመጨመር ነውጠኛ አድርጎ ልጆቹን ለስቃይ ማጋለጡ ነው። እውነተኛ ሕይወትን ከቁም ቅዠት እንዳይለዩም ይጋርዳቸዋል ተብሏል። የዳሰሳ ጥናት አጥኚዎቹ በመደምደሚያቸው የኮፒዩተር አጠቃቀም በልጆች ላይ የሚያመጣውን ተጽእኖ በመቀነስ እና ልጆች የበለጠ ተጠቃሚ እንዲሆኑ ለማድረግ ተጨማሪ እና የተጠናከረ ጥናት ያስፈልጋል ነው ያሉት።

በቤት ውስጥ ኮምፒውተር መጠቀም በልጆች ላይ የሚያስከትለውን ተጽዕኖ የማጥኛው ጊዜ አሁን ነው። በሀገራችን የተደረጉ መሰል ጥናቶች መኖራቸው ለጊዜው መረጃ ባይኖረንም በአሜሪካ አብዛኞቹ ልጆች በመኖርያ ቤታቸው ውስጥ ኮምፒዩተር እንዳላቸው  ቀደም ሲል የተጠቀሰው ጥናት ገልጧል።

ኮምፒዩተሮቻቸውንም ከትምህርት ቤት የተሠጣቸውን የቤት ሥራ ከመስራት እስከ ጓደኞቻቸው ጋር በኢሜይልና በመሰል መገናኛ እስከ መጨዋወት ይጠቀሙባቸዋል። እ.አ.አ በ1999 ልጆች ካሉዋቸው የሀገሪቱ ቤተሰቦች 67% የኮምፒዩተር ጌሞች ነበሩዋቸው። 60% በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር፣ 37% ደግሞ ከኢንተርኔት የሚያገናኙ ኮምፒዩተሮች ነበሩዋቸው። የኢንተርኔት ተጠቃሚዎቹ በ1996 ማለትም ከሦሥት ዓመት በፊት ከነበረው በእጥፍ ያደገ ነበር። ምንም እንኳ ልጆቹ አብዛኛውን ጊዜያቸውን ኮምፒዩተር ከመጠቀም ይልቅ ቴሌቪዢን በመመልከት ቢያውሉትም በረሀ የሚገኝ ደሴት ላይ ብትሔዱ ምን ይዛችሁ ትሔዳላችሁ ተብለው ከተጠየቁ ዕድሜአቸው ከ8 ዓመት እስከ 18 ዓመት ካሉ ልጆች ውስጥ ኢንተርኔት ያለው ኮምፒዩተር እንደሚመርጡ ነው የተናገሩት።

ስለ ልጆቻቸው በ1999እ.አ.አ ከተጠየቁ ወላጆች በተገኘው መረጃ መሠረትም በጥናቱ የተካተቱ ልጆች በቀን 4ሰዓት ከ48ደቂቃ ቴሌቪዥን ወይም ኮምፒዩተር ላይ አፍጠው ይውላሉ።

ይህ አይነት አካሔድ በአዕምሮ ላይ ከሚያመጣው ተጽዕኖ በተጨማሪ በአካልም ላይ ተጽእኖ አለው ነው የሚሉት አጥኚዎቹ። በዚህ ከሚመጡ ጉዳቶች አንዱ ከመጠን ያለፈ ውፍረት የማስከተል ዕድሉ የሰፋ መሆኑ ነው። የልብ ምት መጠንንም ያዘበራርቃል ይላሉ አጥኚዎች። በእጅ ላይም ጉዳት ሊያስከትል ይችላል፤ የልጆች አብዝቶ ከኮምፒዩተር ጋር መቆራኘት።

የተሟላ ጥናት በመስኩ እስካሁን አልተካሔደም ነው የሚሉት ይህን መነሻ ጥናት ያጠኑት አጥኚዎች። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር መጠቀም የልጆችን የትምህርት ተሳትፎ ያሳድጋል መባሉም ሆነ የአካል እና የአዕምሮ ጉዳት ያስከትላል መባሉን ደምድሞ መናገር አይቻልም። ስለዚህ በቤት ውስጥ ኮምፒዩተር ያለን ወላጆች ልጆቻችን ኮምፒዩተር እንዲጠቀሙ ከመፍቀዳችን እና ከመከልከላችን በፊት ደጋግመን ልናስብብት ይገባል።

 

በያሬድ አውግቸው

የተለያዩ  አለም አቀፍ የዜና ማሰራጫዎች የአሜሪካዎቹ ፌደራልና ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤቶች  ፕሬዝደንት ዶናልድ ትራምፕ  በሰባት  የኣለማችን ሀገራት ዜጎች ላይ  ያስተላለፉትን ወደ ሃገሪቱ ያለመግባት እገዳ  ውድቅ  ማድረጋቸውን  በቅርቡ አሰምተውናል።  ይህንንም ተከትሎ ፕሬዝደንቱ ህጉን የፍርድ ቤት ንትርክን ለማምለጥ በሚያስችል መልኩ አሻሽለው ለመተግበር  እንቅስቃሴ ላይ  ይገኛሉ ። በተመሳሳይ የጎረቤታችን ኬንያ ፌደራል ፍርድ ቤት የሃገሪቱ መንግስት የዳዳብ የስደተኞች መጠለያን ለመዝጋት ያስተላለፈውን ውሳኔ  ውድቅ ማድረጉም  ከቅርብ ግዜ ዜናዎች መካከል ይጠቀሳል። ምንም እንኳን ውሳኔዎቹ በላይኛዎቹ ፍርድ ቤቶች ሊለወጡ የሚችልበት እድል ያለ ቢሆንም ሂደቱ ግን  አስፈጻሚ አካላቱ ተቆጣጣሪ እንዳላቸው ያሳያል። የዚህ ጽሁፍ አላማ ወደ አሜሪካ እንዳይገቡ የተከለከሉ የሰባቱ ሃገራት ዜጎች አሊያም  የዳዳብ ስደተኞች መጠለያ ነዋሪ ሶማሊያውያን መብት መከበርን  ለማንሳት አይደለም። ይልቁኑም የሁለቱ ሃገራት የፍትህ ስርዓት የደረሰበትን የነጻነት ደረጃ ለማንሳትና ለሃገራችን  የፍትህ ስርዓት ተመሳሳይ ነጻነት በመመኘት እንጂ።

በኔ እምነት በተለይ የኬንያው የፍትህ ስርዓት  ብዙ ልንማርበት የሚገባ እንደሆነ ይሰማኛል።  ጉዳዩን ልንማርበት ይገባል ለማለት ያስደፈረኝ ፍርድ  ቤቶቹ ውሳኔ ያስተላለፉት በውስብስብና  የመንግስት ወገን መከራከሪያዎች የመከሰት እድላቸው ሰፊ በሆነባቸው ጉዳዮች መሆኑ ነው። ሁለቱ ሃገራት  በአለም አቀፍ አሸባሪ ተቋማት መዝገብ ላይ ካላቸው የቀዳሚ ኢላማነት ደረጃ አንጻር የሽብር ተግባራት  የመከሰት እድላቸው የእርግጠኛነት ደረጃ  ይደርሳል ለማለት ይቻላል።  ይህም የፍርድ ቤቶቹ ውሳኔዎች  መብትን በማስከበር የሚቆም ሳይሆን በሃገራቱ ላይ አደገኛ አደጋ ይዞ ሊመጣ የሚችል ያደርገዋል።  ለዚህም ነው ዶናልድ ትራምፕ የሽብር አደጋ ከተከሰተ ተጠያቂው  የሃገራቸው  ፌደራል ፍርድ ቤት ነው ያሉት። አስገራሚው ጉዳይ የሁለቱም ሃገራት ፍርድ ቤቶች በዚህ አጣብቂኝ መካከል ቆመው  የሃገራቸውን ብቻ ሳይሆን አለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎችን ጭምር ለማስከበር  ወደ ኃላ የማይል ነጻነት ያላቸው መሆኑ ነው።

የሃገራችን የፍትህ ስርዓት  በተግባር ያለበትን ነጻነት ለመናገር ጥናት የሚፈልግ መሆኑ ባያጠያይቅም ምኞቴ ግን  የሃገራችን የሲቪክ ማህበራት እና ሌሎች ጉዳዩ የሚመለከታቸው የሰብዓዊ መብት ተቋማት በፍትህ ስርዓቱ ላይ እምነት ጥለው የኬንያውን ያህል ክብደትና ሪስክ ባላቸው ትልልቅ ጉዳዮችም ጭምር  የመንግስትን ከፍተኛ አካል በህግ ፊት መሞገት የሚያስችል ነጻነታቸውን ሲጠቀሙ መመልከት ነው። ለምሳሌ እንደ ኬንያው ውስብስብና ሰፊ ሪስክ / Risk/ ያላቸውን ጉዳዮች ትተንየሚኒስትሮችምክርቤትበስልጣንዘመኑከሚያስተላልፋቸውብዛት ያላቸውውሳኔዎችመካከልቢያንስአንዱእንዲሻሻል የፍርድ ቤት የክርክር መዝገብ የሚከፍቱ የሲቪክማህበራት  ጉዳይ ላይ ፍርድ ቤቶች  ውሳኔ ሰጥተው የነጻሜዲያውየትንታኔ  ርእስሲሆኑ መመልከት  ህዝቡበፍትህስርዓቱላይያለውንመተማመን  ይጨምራል። ምክንያቱም የየትኛውም የአለማችን ሃገር ተመሳሳይ ደረጃ ያለው አካል  እንደ አሜሪካና ኬንያ አስፈጻሚ አካላት  የሃገር ውስጥም ይሁን አለም አቀፍ ስምምነቶች  ሊጥሱ  የሚችሉበት ሁኔታ ስላለ።  ሌላው ምሳሌ መንግስት  ከአለም አቀፍ ተቋማት ጋር ከሚዋዋላቸው ብዛት ያላቸው የብድር ስምምነቶች መካከል  ቢያንስ አንዱ አዋጭ ባለመሆኑ ሌላ አማራጭ ይፈለግለት ከሚል ሲቪክ ማህበር አስፈጻሚው አካል የፍርድ ቤት ሙግት ሲገጥመው መመልከት  የሲቪክ ማህበራትን ሚና ከቃላት በላቀ  ጥልቀት የሚያስተምር  ሊሆንም ይችላል።  መንግስት በታችኛው ፍርድ ቤት  የሚያካሂደው ክርክር ውድቅ ሆኖበት ወደ ቀጣዩ  ፍርድ ቤት ጉዳዩን  ወስዶ ሲከራከር ማየትም እንዲሁ በፍትህ ስርኣቱ ላይ ያለን የዜጎች እምነት ያሳድጋል።

እነዚህን ሁሉ ምሳሌዎች ማንሳቴ መንግስት ውሳኔዎቹ ውድቅ ሲሆኑበት  ለመመልከት ካለ ተራ ፍላጎት የመነጨ አይደለም።  ይልቁንም  አስፈጻሚው አካል ውሳኔዎቹን በገለልተኝነት የሚፈትሽለት አካል መኖሩ  ለራሱም  ስለሚጠቅመው እንጂ።  ምክንያቱም አስፈጻሚው አካል  ህገ መንግስቱን& ሌሎች ሃገራዊ ህጎች ወይም አለም አቀፍ  ስምምነቶችን ሊጥስ የሚችልበት ሁኔታ  ይኖራል::

ለማጠቃለል የሲቪክ ማህበራትና የፍርድ ቤቶች ነጻነት መጠናከር ለሰብኣዊ መብቶች መከበር ለብልሹ አሰራሮች መወገድና ሃብትን በተሻለ ለመጠቀም እንዲሁም የመጭውን ትውልድ መብቶች ከማስጠበቅ ኃላፊነት አንጻር የሁላችንንም በተለይ የመንግስትን  ቁርጠኝነት ይፈልጋል።   

 

ከአባ መላኩ

የዓድዋን ድል 121ኛ ዓመትን ለመዘከር ጥቂት ቀኖች ቀርተውናል። ስለ ዓድዋ ድል አንጸባራቂነትና ዘመን ተሻጋሪነት በርካታ የታሪክ ተመራማሪዎች የየራሳቸውን ምስክርነት ሰጥተዋል። ሁሉም የታሪክ ጸሃፊዎች የዓድዋ ድል የኢትዮጵያን ብቻ ሳይሆን የአፍሪካን፣ ከዚያም አልፎ የመላ ጥቁር ህዝቦችን ታሪክ ቀያሪ ክስተት እንደሆነ ይስማማሉ። ኢትዮጵያ ኢትዮጵያዊያኖች ልዩነታቸውን አቻችለው አገራቸውን ሊወር የመጣውን ዘመናዊ መሳሪያ የታጠቀውን የአውሮፓ ሃይል በኋላቀር መሳሪያ መመከት መመከት ችለዋል። ለዓድዋ ድል መገኘት ዋንኛና ትልቁ ምክንያት የኢትዮጵያ ብሄሮች፣ ብሄረሰቦችና ህዝቦች ልዩነታቸውን አቻችለው አንድነታቸውን አጠናክረው ወራሪውን የቀኝ ገዥ ሃይል መመከት በመቻላቸው ነው።


የዓድዋ ድል አውሮፓዊያን አፍሪካን የሚያዩበትን የተሳሳተ መነጽር እንዲለውጡት አስገድዷቸዋል። በአውሮፓዊያን ስለአፍሪካ ያላቸውን የንቀት አተያይ እንዲያጤኑት፣ ጥቁሮች ለመብቶቻቸው የሚሞቱ መሆናቸውን እንዲረዱት አድርጓቸዋል። አውሮፓዊያን አፍሪካን የሚወስዷት የኋላቀርና አቅም የሌላቸው ህዝቦች መኖሪያ አድርገው የነበረውን አስተሳሰብን ያስወገደው የዓድዋ ድል ነው። የዓድዋ ድልን የተመለከቱ የአለም ጥቁር ህዝቦች የፀረ-ቅኝ አገዛዝ ንቅናቄ እንዲያቀጣጥሉ ሞሯል ሆኗቸዋል። ወራሪውን ኃይል ጨምሮ በዘመኑ የነበሩ አውሮፓ ሃያላን መንግስታት በአፍሪካን ለመቀራመት የሚያደርጉትን ሩጫ እንደገና እንዲያጤኑት አስገድዷቸዋል። ለአብነት የኢትዮጵያን ነፃና ሉዓላዊ አገርነትን ሳይወዱ በግድ እንዲቀበሉ ሆነዋል። ከዓድዋ ድል ማግስት ምዕራባዊያኖች በአዲስ አባባ ኤምባሲያቸውን ከፍተው ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነታቸውን ጀምረዋል።


የዓድዋ ድል ሁሉንም ኢትዮጵያዊያን በአንድ ጥላ ማሰባሳብ የቻለ አለምን ያስደመመ ታላቅ ተጋድሎ ነው። የዓድዋ ድልን ልዩ ከሚያደርጉት ነገሮች መካከል በቀዳሚነት የሚነሳው ሁሉም ኢትዮጵያዊያን በመካከላቸው ያሉትን በርካታ ልዩነቶቻቸውን ወደጎን በማድረግ የጋራ ጠላታቸው የሆነውን የውጭ ወራሪ ለመመከት መዝመታቸው ነው። ሁሉም የአፍሪካ አገሮች እዚህ ግባ በማይባል ትግል አገራቸውን ለአውሮፓ ቅኝ ገዢዎች አሳልፈው ሲሰጡ ኢትዮጵያዊያኖች ግን በተጋድሎ የአገራቸውን ዳር ድንበር ማስከበር ችለዋል።


እንደ ዶናልድ ሌቪን ያሉ የታሪክ ተመራማሪዎች እንደሚሉት የአድዋ ድል ለኢትዮጵያ ህዝቦች የኋላ ታሪካቸው የትብብር ማሳያ ነው ሲሉ ጽፈዋል። አዎ ይህ አባባል ትልቅ መልዕክት ያለው ነው። የኢትዮጵያ አርሶ አደሮች ስንቅና ትጥቃቸውን ተሸክመው በእግራቸው ሺህ ኪሎሜትሮችር ተጉዘው የአውሮፓ ዘመናዊ መሳሪያን የታጠቀን ጦር ገጥመው ድል ማድረግ መቻላቸው ምን ያህል ጥልቅ የአገር ፍቅር እንዳላቸው የሚያሳይ ነው። የዓድዋ ድል የአያቶቻችንን የአገር ፍቅር ጽናት ያረጋግጣል፤ የዓድዋ ድል የአያቶቻችንን የመቻቻል ባህል ያሳያል፤ የዓድዋ ድል አያቶቻችን በመካከላቸው ያለውን ልዩነቶች እንዴት በአግገባብ እንደያዙት ያስተምራል፤ ባዕዳን በልዩነታቸው እንዳይጠቀም እንደተከላከሉ ያሳያል ፤ አዎ አዲሱ ትውልድ ከዓድዋ ድል በርካታ መልካም ነገሮችን ሊቀስም ይገባል።


በዓድዋ ጦርነት ወቅት የታየው የአንድነትና የትብብር መንፈስ ሁኔታ አለምን ብቻ ሳይሆን ኢትዮጵያዊያን መሪዎችን ጭምር የሚያስገርም ነበር። ጥሪ የደረሰው የትኛውም ብሄር፣ ብሄረሰብና ህዝብ ለጦርነቱ ስኬት የሚችለውን ሁሉ አድርጓል። ሁሉም በአቅሙ ስንቅ ከማዘጋጀት እስከ ግንባር መሰለፍ ድረስ ተሳትፎ አድርጓል።


በቅኝ ግዛት ዘመን የአውሮፓ ወራሪ ኃይሎች አፍሪካን ለመቀራመት ይጠቀሙበት የነበረው ቀዳሚ ስትራቴጂ ከፋፍለህ ግዛው የሚባለውን ስትራቴጂ ነበር። ወራሪው የኢጣሊያ ሃይልም የኢትዮጵያ ህዝቦችን የትግል መንፈስ ለማዳከም ሲል የተለያዩ የመከፋፈያ ስልቶችን ለመጠቀም ቢሞክርም ህብረተሰቡ በአገሩ ሉዓላዊነት ላይ አንደራደርም በማለቱ የከፋፍለህ ግዛ ፖሊሲው ሊሳካለት አልቻለም።


የአባቶቻችን የአንድነት የትግል መንፈስ ለአሁኑም ሆነ ለቀጣዩ ትውልድ ትልቅ ትምህርት ሊሰጥ የሚችል ነው። እንደእኔ እንደኔ ዛሬ ያ የአያቶቻችንና መንፈስ ያስፈልገናል። በቅርቡ እንደተመለከትነው አንዳንድ ወገኖች የግብጽና ኤርትራ መንግስታትን ድብቅ አጀንዳ ለማሳካት ሲሯሯጡ ተመልክተናል። እነዚህ አካላት አያቶቻችን ለአገራቸው አንድነት ሲሉ የከሰከሱትን አጥንት ያፈሰሱትን ደም እየረገጡ እንደሆነ ያስተዋሉት አይመስለኝም።


በቅኝ ግዛት ማስፋፋት ሩጫ ወቅት የአውሮፓ ወራሪ ሃይል በርካታ የአፍሪካ አገሮችን በቀላሉ ማንበርከክ ቢችሉም ኢትዮጵያ ግን ዘመናዊ መሳሪያ የታጠቀውን የጣሊያን ጦር አሳፍራ በመመለስ ለነጻነቷ አሻፈረኝ የሚሉ ህዝቦች መኖሪያ መሆኗን በተግባር አሳይታለች። ኢትዮጵያዊያን ልዩነታቸውን ማቻቻል የሚችሉ፣ ምንም ያህል የውስጥ ቅራኔ ቢኖራቸውም የጋራ ጠላት በመጣ ጊዜ ሁሉም ኢትዮጵያዊያን አንድ መሆን የሚችሉ መሆናቸውን በአድዋ ድል በተግባራ አሳይተዋል።


ለጦርነት ስኬት ዘመናዊ መሳሪያ ብቻውን ፋይዳ እንደሌለው ይልቁንም የአላማ ጽናትና ፍቅር ትልቁን ድርሻ እንደሚይዝ በዓድዋ ጦርነት ኢትዮጵያዊያን ለአለም አረጋግጠዋል። ጣሊያኖች በወቅቱ ለራሳቸው ዘመናዊ መሳሪያና በቂ ዝግጅት በሰጡት ትልቅ ግምት እንዲሁም ኢትዮጵያዊያንን የተከፋፈሉና ኋላቀር መሳሪያ የታጠቁ ናቸው በሚል ስሌት ሳቢያ የአውሮፓው ግዙፍ ሰራዊት በኢትዮጵያ አገር ወዳድ አርሶ አደሮች ሽንፈትን ተከናንቧል። በዚህም ሳቢያ በቅኝ ገዠዎች ዘንድ ትልቅ መደናገርን ፈጥሯል።


ከላይ ለማንሳት እንደተሞከረው ለዓድዋ ድል ሰኬት የኢትዮጵያ ብሄሮችና ብሄረሰቦች የነበራቸው ልዩነት ወደጎን በማድረግ በወራሪው ጠላት ላይ በጋራ መሰለፍ መቻላቸው ነው። አዎ ኢትዮጵያዊያን ሁሌም በውስጥ ጉዳያቸው ማንም ጣልቃ እንዲገባ እንዲሁም ማንም የውጭ ሃይል የአገራቸውን ህልውና እንዲደፍር አይፈቅዱም። ለዚህ በርካታ ማሳያዎችን ማንሳት ይቻላል። በቅርቡ በኢትዮ- ኤርትራ ጦርነት ወቅት የኤርትራው መንግስት ኢትዮጵያ ተከፋፍላለች፤ ከእንግዲህ ህዝቡ በአንድነት ሊቆም አይችልም በሚል የተሳሳተ እሳቤ ወረራ ፈጽሞ ነበር። ይሁንና ኢትዮጵያዊያን ምንም አይነት ልዩነት ቢኖራቸውም በአገር ጉዳይ ላይ አንድ ናቸው። ይህንንም በተግባር አሳይተዋል። የኤርትራ መንግስት ለዓመታት የገነባውን ሰራዊት በቀናት ምናልባትም በወራት ውስጥ ነበር የወራሪውን ሃይል አከርካሪ መስበር የቻሉት። ይህ ነው አንድነት፤ ይህ ነው ኢትዮጵያዊነት።


አያቶቻችን ባላቸው የአገር መውደድና የጀግንነት መንፈስ ወራሪውን የጣሊያን ጦር መመከት መቻላቸው አገራቸውን ከቅኝ ግዞት ታድገዋታል። እኛንም በራሳችን ስብዕና እንድንኮራ አድርገውናል። እኛም ድህነትን በመዋጋት የተሻለች ኢትዮጵያን ለቀጣዩ ትውልድ ማውረስ ይኖርብናል። በመሆኑም የዚህ ትውልድ ገድጅ መሆን ያለበት ድህነትን መዋጋት ነው። የድህነት ወጊያ ደም አይጠይቅም፤ አካል መጉደልንም አይጠይቅም፤ ከዚህ ትውልድ የሚፈለገው በተሰማራበት የስራ መስክ በታማኝነትና በቅንነት ህብረተሰብን ማገልገል ብቻ ነው።


የዓድዋ ድል ኢትዮጵያዊያኖች በቅኝ ግዛት ላይ የማያወላዳ አቋማቸውን ያስመሰከሩበት ትልቅ ገድል ነው። የዓድዋ ድል የፍትህ መጓደልን ሰዎች በጋራ መከላከል እንደሚችሉ የሳየ ታላቅ የዓለማችን ክስተት ነው። ምክንያቱም በዚያን ወቅት፣ እንደዚህ ያለ ታላቅ ህዝባዊ ተጋድሎ በየትኛውም የዓለም አገር ተደርጎ አይታወቅም።


ዓድዋ የመላው አፍሪካዊያን ብቻ ሳይሆን የመላው ጥቁር ህዝብ ከዚያም አልፎ የመላው ፍትህ የተጓደለበት ህዝብ ድል ነው። የአሁኑ ትውልድ ከዓድዋ ድል ሊቀስመው የሚገባ ዋናው ትምህርት በአገራዊ ጉዳይ ላይ ልዩነት ማድረግ እንደማይገባ ነው። የውስጥ ችግሮቻች እንዳሉ ሆነው ከውጭ የሚቃጣ ወረራንም ይሁን ከውስጥ የሚነሳን አገር የማፍረስ ዘመቻን በጋራ የመከላከል ኃላፊነትን ካለፉት ትውልዶች ልንማር ይገባል።

 

በሐይለስላሴ ካሳ

እ.ኤ.አ በ1995 የተመሰረተዉ "Project Syndicate" የተሰኘዉ የድረ ገጽ ሚድያ (online Media) በተለያዩ ዓለም አቀፋዊ ጉዳዮች ላይ ታዋቂ ፖለቲከኞች እና ምሁራን ምርምር ነክ ፅሁፎችን (Articles) የሚያቀርቡበት ነዉ። መቀመጫዉን ቼክ ሪፐብሊክ ፕሬግ ያደረገዉ ይህ ሚድያ ከቀናት በፊትም “The politics of Historicide" በሚል ርዕስ አንድ ጽሁፍ አስነብቦ ነበር። ጸሀፊዉ እዉቁ አሜሪካዊ ዲፕሎማት እና በርካታ በዓለም አቀፍ የጸጥታ ስጋቶች (International Security Threats) እና የዉጭ ግንኙነት ፖሊሲ (Foreign Policy) ላይ ያተኮሩ መጽሐፍትን የጻፉት ዶ/ር ሪቻርድ ናታሃን ሀስ ናቸዉ። ይህ ጽሁፍ ከቅርብ ጊዜያት ወዲህ በሽብር ቡድኖች እየወደሙ ስለሚገኙ ታሪካዊ ቅርሶች ሀይ ባይ ማጣት ያትታል። ጽሁፉ የቀደምት ስልጣኔ ታሪክ ባለቤቶች በሆኑት ሶርያ እና ኢራቅ የአይ ኤስ  የሽብር ቡድን በተቆጣጠራቸዉ ከተሞች የሚገኙ እሰላማዊ ቅርሶች ላይ ያደረሰዉ ዉድመትን ይተርካል። ወዲህ ከእኛዉ አህጉር ደግሞ የቱአሬግ አማጽያን በማሊ ቲምቡክቱ የነበሩ ቅርሶች እንዳልነበሩ ማደረጉን ፀሐፊዉ ያወሳሉ። ታዲያ ይህ የቀደመዉ ትዉልድ ከወደፊቱ ጋር የሚገናኝበትን ድልድይ ማፍረስ ነዉ የሚሉት ዶ/ር ሪቻርድ ሀስ ሁኔታዉንም ሒስትሪሳይድ (Historicide) ወይም "ቀደምት ታሪኮችን ሆን ብሎ የማጥፋት ዘመቻ" ሲሉ ይገልጡታል።

ታዲያ ዶ/ር ሪቻርድ "Historicide" የሽብር ቡድኖች እንደሚያደርጉት ቁሳዊ በሆኑ የታሪክ ቅሪቶች ላይ ብቻ የሚፈጸም ሳይሆን የቀደሙ የህዝቦች መገለጫዎችን፣ እሴቶችን እና የጀግንነት ታሪኮችንም (ልክ እንደ አድዋ ያሉትን ማለት ነዉ) ማጥፋትንም ይጨምራል ይላሉ። ይህ በዋናነት በሀገራት መሪዎች የሚፈጸም እንደሆነም ይገልጣሉ። በሁለቱም አይነት የሚፈጸሙ ጥፋቶች መነሻዉ ደግሞ የሽብር ቡድኖች ወይም የሀገራት መሪዎች የቀደሙ ታሪኮችን ሆን ብለዉ በማደብዘዝ አልያም በማጥፋት ለወደፊት የሚተላለፍ የስኬት ታሪክን ከራስ ለማስጀመር ከመሻት የሚመነጭ የታሪክ ሽሚያ እሽቅድድም ነዉ ይላሉ ዶ/ር ሪቻርድ። ይህንንም ሀሳብ እንዲህ ይገልታል፡  "Leaders wishing to mold a society around a new and different set of ideas, loyalties and forms of behavior first need to destroy adults’ existing identities and prevent the transmission of these identities to children. Destroying the symbols and expressions of these identities and the ideas they embody, the revolutionaries believe, is a prerequisite to building a new society, culture and/or polity"

"መሪዎች አንድ ህዝብን እነሱ በሚፈልጓቸዉ አዳዲስ ሀሳቦች፣ ባህሪዎች እና ታማኝነት ለመቃኘት ሲፈልጉ መጀመሪያ የሚያደርጉት ነገር የቀደመ መገለጫ ማጥፋት እና ይህ ወደ ልጆች እንዳይተላለፍ ማድረግ ነዉ። ይህን የህዝቦች መገለጫ ማጥፋቱ  ድግሞ አዲስ አይነት ማህበረሰብ እና ታሪክ ለመፍጠር እንደሚያስችላቸዉ እነዚህ መሪዎች ያምናሉ።" እንደማለት ነዉ። ታዲያ የአድዋ ድል ታሪክም ከዚህ ጸሀፊዉ ካስቀመጣቸዉ የመሪዎች ፍላጎት በመነጨ የሒስትሪሳይድ (Historicide) ሰለባ ነዉ ለማለት እንችላለን። ይህን ድምዳሜዬን ደግሞ እንደሚከተለው ላስረዳ።

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ክብር ማኅተም እና የጥቁር ህዝቦች የነፃነት ተጋድሎ ቀንዲል የሆነዉ የአድዋ ድል ለእኛ ለኢትዮጵያዉያን የአንድነታችን፣ ህብረታችን እና ጥንካሬያችን መገለጫ ነዉ። ይህ ማለት ደግሞ አድዋን ስንዘክር ለዚህ ያበቁንን ጀግኖች አባቶቻችንን እና መሪዎቻችንን የምንዘክርበት ብቻ ሳይሆን እነዚህ የጋራ የሆኑ መገለጫዎቻችንን ለማጎልበት እና ለማጠናከር በዚህም ጠንካራ ኢትዮጵያን በጋራ ለመፍጠር የምናልምበት ጭምር ነዉ ማለት ነዉ። ታዲያ ይህ ከሆነ በአሉን የበለጠ የሚያጎላና የሚገባዉን ያክል ክብረ በመስጠት የአድዋ ድል የአፍሪካዉያን ጭምር እንዲሆን የሚጥር መንግስት ሊኖር ግድ ነዉ። እንግዲህ ከዚህ አንጻር በአሁኑ መንግስት አድዋ ድል እና ጀግኖች አባቶቻችን እንዲጎሉ ተደርገዋል ወይ ብለን መጠየቅ ይገባናል። ለእኔ መልሱ "አድዋ የአሁኑ መሪዎቻችን ያደበዘዙት የትላንት ትዉልዶች የድል ስጦታ ነዉ" የሚል ነዉ። በሌላ አገላለጥ አድዋ በአሁኑ መሪዎቻችን የሂስትሪሳይድ (Historicide) ሰለባ ከሆኑ ህዝባዊ መገለጫዎቻችን መካከል አንዱ ነዉ ባይ ነኝ። ለዚህ ማሳያዎች የምላቸዉን ላስቀምጥ። በዚያ ሁሉም አፍሪካውያን በባርነት ቀንበር ስር ሊወድቁ ግድ በሆነበት ወቅት ላይ በአድዋ አልደፈር ባይነቱን ካስመሰከርው አፄ ሚኒሊክ ይልቅ በሀገር ዉህደት ወቅት በተካሄዱ ጦርነቶች ጨፍጫፊ ተደርጎ በአሁኑ መሪዎቻችን የተሳሉት ሚኒሊክን የአሁኑም ሆነ ቀጣይ ትወልዶች የበለጠ እንዲያወቁት ብርቱ ስራ ተሰርቷል። ይህ በመሪዎቻችን የተሰራ የአድዋ ድል አንድ የሂስትሪሳይድ ሰለባ ስለመሆኑ ማሳያ ነዉ።

ሌላዉ ማሳያ የ አድዋ በአልን ጨምሮ ሌሎች በየካቲት ወር የሚከበሩ የቀደሙ አባቶቻችን ተጋድሎ በአላት አከባበር እና በዚህ ወርም ሆነ ቀደም ብለዉ የሚከበሩ ፓርቲያዊ በአላትን የአከባበር ሁኔታ መመልከቱ በቂ ነዉ። በእርግጥ የአድዋን  በአል ዘንድሮ በበቂ ደረጃ ባይሆንም ከቀደሙት በተሻለ ለማክበር ጥረት ተደርጓል። ነገር ግን አሁንም የቀጣዩ ትዉልድ ባለቤቶች የሆኑት ሕጻናት ከየካቲት 12 ወይም 23 በላይ ህዳር 29ን፣ ወይም ሕዳር 11ን አልያም የካቲት11ን የበለጠ እንዲያወቁት ተደርገዉ ነዉ እየተቀረፁ ያሉት። ለዚህ ደግሞ በቀላሉ ሚድያዎችን መመልከት በቂ ነዉ። የካቲት 11ን ለ42ኛ ጊዜ ለማክበር አሸሸ ገዳሜ ሲሉ የነበሩት ሚድያዎች በተለይ (የመንግሰት ሚድያዎች) ከ30ሺ በላይ ኢትዮጵያዉያን በጣሊያን ስለተጨፈጨፉበት የካቲት 12 ግን ምንም ሳይሉ ማለፋቸዉ ምን ያክል የአሁኑ መንግስት ታሪክን ከራሱ ለመጀመር በማሰብ የቀደሙትን ተጋድሎዎች እያደበዘዘ ስለመሆኑ ጥሩ ማሳያ ይሆነናል። ፒያሳ ላይ ካለዉ የሚኒሊክ ሀዉልት ይልቅ ስለ አኖሌ ወይም ጨለንቆ ሀዉልቶች ብዙ እንዲወራ እና እንዲባል በመንግስት መፈለጉም ሌላዉ ተያያዥ ማሳያ ነዉ።

ሌላዉ እንደ ማሳያነት ላነሳዉ የምፈልገዉ በየቦታዉ እንደጠበል ዩኒቨርስቲዎችን ስንከፍት የአድዋ ድልን አፍሪካዊነት ለማጉላት እና ምርምሮችን ለማስፋት ያስችላል ለተባለለት Pan African University መከፈት ዛሬ ነገ በሚል ተልካሻ ምክንያት መንግስት እጄ አጠረ ማለቱ ታሪኩ እንዲጎለብት ሳይሆን እንዲደበዝዝ ስለመፈለጉ ያሳያል። እነዚህ የአድዋ ድል እና ባለውለታዎች ምን ያክል የሂተሪሳይድ ሰለባ ስለመሆናቸዉ ጥቂቶች ማሳያዎች ናቸዉ።

ጉዳዩን ከላይ ካስቀመጥኩት የዶ/ር ሪቻርድ ሀስ ሀሳብ ጋር ስናስተሳስረዉ ይህ መንግስት ለምን ይህን እንዳደረገ ግልጥ ይሆንልናል። ዋነኛ ምክንያቱ የቀደሙ ታሪኮችን በማደብዘዝ ከተቻለም በማጥፋት ኢትዮጵያ የምትባለዋ ሀገር እና ታሪኳ ከራሱ እንዲጀምር ካለዉ ጽኑ ፍላጎት የመነጨ ነዉ። ይህን ደግሞ ማህበረሰቡም ሆነ የቀጣዩ ትወልድ ተረካቢ ህጻናትን ራሱ በሚፈልገዉ መልኩ ለመቅረጽ ያመቸዋል። በነገራችን ላይ ይህን አይነት የቀደሙ ታሪኮችን በማጥፋት (Historicide) ታሪክን ከራስ ለማስጀመር የሚደረጉ አካሄዶች በእኛዉ መንግስት ብቻ የተጀመረ አይደለም። ይልቁንስ እንደ ስታሊን፣ ማኦ እና ሂትለር አይነት መሪዎችም ተግባራዊ አድርገዉታል። አምባገነኑ ስታሊን የዛኔዋ ሶቭየት ህብረት ታሪክ ወደ ቀጣዩ ትወልድ ሲተላለፍ ከ ራሱ እንዲጀመር ካለዉ ፍላጎት በመነጨ የህብረቱ ጥንካሬ መገለጫ የነበሩት እንደ ሌኒን አይነት መሪዎችን ታሪክ አፈር ዉስጥ ከቶታል። ለጠንካራዋ ጀርመን መፈጠር ዋና ምክንያት የነበረዉ ኦቶማን ቢስማርክም ቢሆን በሂትለር እንደ ወንጀለኛ የሚቆጠር እና ታሪክ አልባ እንዲሆን ብዙ ተደክሞበታል። የቻይናዉ መሪ ማኦም ቢሆን ቻይና የምትባል ሀገር ከ1949 ወዲህ የተመሰረተች እሰከሚመስል ድረስ የቀደሙ የሀገሪቱን ታሪኮች በማጥፋት በራሱ ፍላጎት የተቃኘ ታሪክ ለቀጣዩ ትዉልድ እንዲተላለፍ ብዙ ደክሟል። ይህም በአብዛኛዉ የተሳካለት ይመስላል።

እንግዲህ ዶ/ር ሪቻርድ እንዳስቀመጡት እንደ አድዋ ያሉ ታሪኮችን በማደብዘዝ የራስን ታሪክ ለመፍጠር መሪዎች ከደከሙ ሀገሪቱ የታሪከ ክፍተት (Historical Gap) የሚያጋጥማት እና በአለፈዉ ትወልድ እና በአዲሱ ትወልድ መካከል ያለዉ ትስስር የሚቆረጥበት እድል ይፈጠራል። ይህ ደግሞ የህዝቦችን አንድነት እና ትስስር ከማላላቱ ባለፈ በትላንት ታሪኩ ላይ ተመስርቶ የዛሬዉን ማንነቱን የሚገነባ ጠንካራ ቀጣይ ትዉልድ እንዳይገነባ ያደርጋል።

ስለዚህም ይህ በአድዋ ድል በአል ላይ እና መሰል የአንድነት እና ህብረታችን መገለጫ በሆኑ ቅርሶቻችን ላይ መሪዎቻችን የሚያደርሱትን ሂስተሪሳይድ (Historicide) ትተዉ ይህን በማጉላትና የሚገባዉን ክብር በመስጠት ከሚገኘዉ ዉጤት ለማትረፍ ቢሰሩ መልካም ነዉ እላለሁ። ይህ እንዲሆን ከተፈለገ ደግሞ የሚከተሉት ነገሮች መደረግ አለባቸዉ። የመጀመርያው በአሉ ከፓርቲያዊ በአሎች ባልተናነሰ በድምቀት ለማክበር ተነሳሽነት መኖር ነዉ። በእርግጥ ዘንድሮ የባህል እና ቱሪዝም ሚኒስቴር 121ኛ የድል በአል በደማቅ ሁኔታ ለማክበር ደፋ ቀና ሲል ቆይቷል። ይህ ሊመሰገን የሚገባ ነዉ፤ ግን ቀጣይነቱ እና በአሉን ከዚህ በላይ ለማድመቅ መስራት ላይ  ሊታሰብበት ይገባል።  ከዚህ ጎን ለጎን ደግሞ ድሉን እና የድሉን ባለቤቶች ታሪክ ለማጠልሸት የሚደረጉ ጥረቶች ሊቆሙ ይገባል። ይህ ሲሆን ቀጣዩ ትዉልድ የዛሬይቱ ኢትዮጵያ ምን ያክል የደም ዋጋ የተከፈለላት ስለመሆኗ ተረድቶ እንዲጠበቃት እና እንዲወዳት ለማድረግ ያስችላል።

ሌላዉ ድሉ የኢትዮጵያዉያን ብቻ ሳይሆን የአፍሪካዉያን ጭምር እንደሆነ ለማመላከት የሚያስችለዉ ግንባታን ማፋጠን ተገቢ ነዉ። በተጨማሪም የባህል እና ቱሪዝም ሚኒስቴር ጦርነቱ የተካሄደባቸዉ ሸልዶ ተራራ ወይም (ሶሎዳ ተራራ)፤ ማርያም ሸዊቶ፤ አዲ ተቡን፤ ረቢ አርእየኒ (እግዚሃር አሳየኝ)… በመሠኘት የሚታወቁት ገመገሞችና ተራራማማ የአድዋ ስፍራዎችን በማልማት ዋና የቱሪስት መዳረሻ ለማድረግ መስራት ይኖርበታል። በአንድ ወቅት በእነዚህ ተራራዎች አናት ላይ የአድዋ ስም ተቀርጾ ሊሰቀል እንደነበረ መወራቱን አስታዉሳለሁ፤ ምንም እንኳን የዉሀ ሽታ ሆኖ ቢቀርም። ስለዚህም ይህንን እና መሰል የቱሪዝም ልማቶችን በመስራት ታሪኩ ከእኛ ባለፈ ለሌሎችም እንዲሆን መጣር ይገባል። እነዚህን አይነት ተግባራትን መንግስት ማከናወን ሲቻል የቀደሙትን፣ የአሁኑን እና የወደፊቱን ትውልድ የሚያስተሳሰሩ ታሪኮች ያለን ጠንካራ ህዝቦች ለመሆን እንችላለን። ይህ ደግሞ የቀደሙ ታሪኮችን ያጠፋ (Historicide) ተወቃሽ ባለታሪክ ከመሆን ያድናል ብዬ አምናለዉ።

መልካም የአድዋ የድል በአል!

በዳንኤል ክብረት (www.danielkibret.com)

 

የቼሮቄ ጎሳዎች በደቡብ ምሥራቅ አሜሪካ የነበሩ ጥንታውያን የአሜሪካ ሕዝቦች ናቸው። የቼሮቄ ወጣቶች ለዐቅመ አዳም መድረሳቸውን የሚገልጡበት አንድ ከባድ ፈተና አላቸው። ወጣቱን አባቱ ይዞት ሊመሻሽ ሲል ወደ ጫካ ይሄዳል። ዓይኑን በጨርቅ ይታሠራል። ምንም ነገር ለማየት አይችልም። ያንን ጨርቅም ከዓይኑ ላይ ለማንሣት አይፈቀድለትም። አንድ ቦታ ላይ ይቀመጣል። ከተቀመጠበት ቦታም መንቀሳቀስ አይፈቀድለትም። ጨለማው አልፎ ፀሐይ እስክትወጣ ድረስ በዚያ ጫካ ውስጥ ለብቻው አንድ ቦታ ተቀምጦ ማሳለፍና ‹ወንድነቱን› መፈተን አለበት። አካባቢው ጸጥ ያለ ነው። ከአራዊት ጩኸትና ኮሽታ በቀር ሌላ የለበትም። ሰውም በአካባቢው አይደርስም። ምግብና ውኃ የሚያቀብለውም የለም። የልብ ምቱን እያዳመጠ ሌሊቱን በጸጥታ ያሳልፈዋል። ይህን ሌሊት ያለ ችግር ለማሳለፍ የቻለ ወጣት ለዐቅመ አዳም ደረሰ ማለት ነው። እንዴት እንዳሳለፈውና ምን እንዳጋጠመው ከእርሱ በታች ላሉት ልጆች ለመናገር አይፈቀድለትም። እያንዳንዱ ወንድ የራሱን ማንነት በባህሉ መሠረት መፈተሽ አለበትና። 


በዚህ ሥርዓት መሠረት አንድ የቼሮቄ ወጣት በምሥራቅ ቴነሲና በሰሜን ካሮላይና ወደሚገኘው የቼሮቄ ደን ተወሰደ። ፀሐይ እየጠለቀች መሆኑን እያየ ነው የተጓዘው። አባቱ የዓይን ማሠሪያውን ጨርቅ ይዟል። ሌሎች ሸኚ የጎሳ አባላት ደግሞ ይከተሉታል። ጥቅጥቅ ያለውን ደን አቋርጠው ከዛፎቹ ርዝማኔ የተነሣ ፀሐይን ለማየት ወደማይቻልበት ሆድ ውስጥ ገቡ። ሌሊቱን የማሳለፊያው ቦታ ተመረጠ። ወጣቱም ዓይኑን በጨርቅ ታሠረ። ታዛቢዎችም ዓይኑ በሚገባ የታሠረ መሆኑን አረጋገጡ። ከዚያም አንድ ቦታ እንዲቀመጥ ተደረገ። በመጨረሻም ሁሉም ሰዎች ተራ በተራ እየተሰናበቱት አካባቢውን ለቅቀው ሄዱ። ኮቴያቸው እየራቀው እየራቀው ሲሄድ ይታወቀዋል።


አካባቢው ጸጥ ረጭ አለ። መጀመሪያ አካባቢ የዛፎቹ ንጽውትውታ ይሰማ ነበር። ነፋሱና ቅጠሎቹ ኅብረት ፈጥረው እያዝናኑት ነበር። እየቆየ ግን ሁሉም ነገር ረጋ። እዚህም እዚያም ‹ኮሽ› የሚል ነገር ይሰማል። ቱርር ብለው የሚያልፉ ነገሮች አሉ። በቼሮቄ ተረቶች ውስጥ ስለ ቼሮቄ ደን የሰማቸውን ተረቶችና ታሪኮች አስታወሰ። አዳኞች ወደዚህ ጫካ መጥተው ያፈጸሟቸው ጀብዱዎች፣ ያጋጠሟቸውንም ፈተናዎች፣ ያለፉባቸውንም ውጣ ውረዶች ይተርኩ ነበር። በዚያ ዘመን ደኑን በእግር አቋርጦ መውጣት ራሱ እንደ ጀግንነት ይቆጠር ነበር። መጀመሪያ በበትር እየገለጡ ለመሄድ የሚስቻለው ደን እየቆየ ግን ዓይን እስከመውጋት ይደርሳል። ጥቅጥቅ ይልና ቀኑን ጨለማ ያደርገዋል። በዚህ ደን ውስጥ አልፎ አልፎ በጎሳዎች መካከል ውጊያ እንደተደረገ ይወራል።


ሌሊቱ እየጨመረ ሲሄድ ፍርሃት ይመጣበት ጀመር። ለምን እዚህ እንደመጣ፣ ይህንን ፈተና ሲያልፍ የሚያገኘውን ክብር፣ ክብሩ ለእርሱ ብቻ ሳይሆን ለቤተሰቡና ለጎሳው ሁሉ እንደሚተርፍ ሲያስበው እንደገና የብርታት መንፈስ ይወረዋል። 650ሺ ሄክታር በሚደርሰው የቼሮቄ ደን ውስጥ ከ20 ሺ በላይ የእንስሳትና የዕጽዋት ዝርያዎች ይኖራሉ። ረዣዥም ተራሮች፣ ጫካ አቋርጠው የሚጓዙ ወንዞች፣ ገበታ የመሰሉ ሸለቆዎች፣ አስቸጋሪ ገደላ ገደሎችና ለጥ ያሉ ሜዳዎች በውስጡ አሉ። እነዚህን ሁሉ ወጣቱ ያስባቸዋል።


 ከሁሉም በላይ የሚያስጨንቀውና የሚያስፈራው አንድ ነገር ነው። ብቻውን መሆኑ። ቼሮቄዎች ‹አሲ› ብለው በሚጠሯቸው ባህላዊ ቤቶቻቸው ውስጥ በአንድ ቤት አብረው የሚያድሩት ብዙ ቤተሰቦች ናቸው። ብቻውን የሚኖርም ሆነ ብቻውን የሚያድር የለም። አደን ሲሄዱ በጋራ ነው፤ ወንዝ ሲወርዱም በጋራ ነው። አሁን ግን ለብቻው በቼሮቄ ደን ውስጥ ያውም በሌሊት ቁጭ ብሏል። ዕንቅልፉ ይመጣና ይሄዳል። ብርታቱ ይመጣና በፍርሃት ይተካል፤ እንደገና ደግሞ በጀግንነት ስሜት ይወረራል። አንዳች አውሬ ቢመጣበት ምን ለማድረግ ይችላል? ሳያየው በድምጹና በአካሄዱ ብቻ ማንነቱን መለየት አለበት። ዓይኑ እንደተሸፈነ መከላከልና መቋቋምም አለበት። ያውም ብቻውን። የሚረዳው የለም፤ ምን እንደሆነ እንኳን ታሪኩን ሊነግርለት የሚችል የለም። ቢቆስል የሚያክመው፤ አውሬው ይዞት ቢሄድ የሚያስጥለው የለም። ይህንን ሁሉ ሲያስብ ፍርሃቱ ያይላል።
በሐሳብ ወዲያና ወዲህ እየተማታ ሌሊቱ ይገሠግሣል። አራዊቱ ይጮኻሉ። እንዲያውም አንዳንዶቹ በአጠገቡ ናቸው። ከሹክሹክታ፣ እስከ ግሣት፣ ከሲርታ እስከ ፉጨት ድምጻቸው ይመጣል ይሄዳል። ዙሪያውን እየከበቡ የሚተራመሱ አራዊትም አሉ። በእግሩ ሥር ሲያልፉ፤ ሰውነቱን ታክከውት ሲሄዱ ይሰማዋል። ባህሉ ግን ካለበት ቦታ እንዲነቃነቅ አይፈቅድለትም። በጽናትና በትዕግሥት፣ ያለ ፍርሃትና ያለ ጭንቀት ባለበት እንደተቀመጠ የፀሐይዋን ምጽአት መጠበቅ አለበት። 


አራዊቱም፣ ነፍሳቱም፣ የጫካው ግርማም አያስጨንቀውም። የሚያስጨንቀው በዚያ ከልጅ እስከ ቅድመ አያት በአንድነት በሚኖርበት ማኅበረሰብ ውስጥ አድጎ በዚህ ጫካ ውስጥ ብቻውን መሆኑ ነው። ከአራዊቱ ይልቅ ብቸኝነቱ ያስፈራዋል። ለአራዊቱ አራዊት፣ ለነፍሳቱም ነፍሳት፣ ለዛፎቹም ዛፍ አላቸው። እርሱ ግን ብቻውን ነው። እንደዚህ ሌሊት ሰው ተመኝቶ አያውቅም። ግን ብቻውን ነው። እንደዚህ ሌሊት ሰው ናፍቆት አያውቅም። ግን ብቻውን ነው።


 ሌሊቱ እየገሠገሠ ነው። ድካሙም እየጨመረ ነው። በዚያ የብርታቱ ሰዓት ያልመጡት አራዊት በዚህ የድካሙ ሰዓት ቢመጡ ምን ሊውጠው ነው? የኦኮናሉፍቴ ወንዝ ከዐለቱ ጋር እየተጋጨ ሲወርድ የሚፈጥረው ድምጽ ይሰማዋል። ወንዙ ከዐለቱ ጋር የሚጋጭበት ጋ ሲደርስ መልኩ ቡናማ ይሆናል። ወዲያው ደግሞ አካባቢው ቀስተ ደመና ይፈጥራል። አሁን ግን ሌሊት ነው። ምን እየሆነ እንደሆነ አያውቅም። 


ሸለብ ሊያደርገው ሲሞክር የወፎቹን ድምጽ ሰማ። እየነጋ መሆኑን ሲያስብ ብርታቱ ተሰብስቦ መጣ። የመከራው ሌሊት እያለፈ ነው። ለዐቅመ አዳም የሚደርስበትና ሠፈሩ በከበሮ የሚናወጥበት ሰዓት እየደረሰ ነው። ጥቂት ከቆየ ፀሐይዋ ብቅ ትላለች። ዓይኑ የተሸፈነበትን ጨርቅ ማሞቅ ስትጀምር ያን ጊዜ ጨርቁን ይፈታዋል። ይህንን የብቸኝነት ጫካ እየዘለለ ለቅቆ ጎሳው በጉጉት ወደሚጠብቅበት ሥፍራ ይገሠግሣል። 


እንደጠበቃት ፀሐይዋ መውጣቷን ዐወጀች። ዓይኑ የታሠረበት ጨርቅ መሞቅ ጀመረ። አሁን ጨርቁን መፍታት ይችላል። ብርዱ ያቆረፈደውን እጁን አፍታትቶ ጨርቁን በፍጥነት መፍታት ጀመረ። ቋጠሮዎቹን ቀስ በቀስ አላቅቆ ዓይኑን ነጻ ሲያወጣ። ለጥቂት ሰከንዶች አካባቢው ተደናበረበት። ጸጥ ብሎ ቆየና ዓይኖቹን አሻቸው። ቀስ በቀስም አካባቢው በብርሃን እየተገለጠለት መጣ። ፊት ለፊት ወዳለው ጫካ ዓይኑን ሲወረውር ጉብታው ላይ አባቱን አየው። ውርጩ በላዩ ላይ ዘንቦበታል። ጦሩን ተክሎ ቀስቱን አንግቶ ተቀምጧል። 
ተወርውሮ ሄደና አቀፈው። ‹መቼ መጣህ?› አለው የልብሱ ቅዝቃዜ እየተሰማው። 


‹እዚሁ ነበርኩ› አለው አባቱ።
‹ከመቼ ጀምሮ› አለው ልጁ።
‹ከመጀመሪያ ጀምሬ› 
‹ሌሊቱን እዚህ ነው እንዴ ያደርከው›
‹አዎ›
‹እኔኮ ብቻየን የሆንኩ መስሎኝ ነበር›


‹ብቻህን አልነበርክም። እኔ በንቃት እየተከታተልኩህም፣ እየጠበቅኩህም ነበር። አንተ ስታሸልብ እኔ ግን አላሸልብም ነበር። እዚሁ ነበርኩ። እያየሁህ ነበር። ምናልባት ግን ስለማታየኝ የሌለሁና ብቻህን የሆንክ መስሎህ ይሆናል። ግን አልነበርክም። ይህችን ቅጠል ታውቃታለህ? › አለው አባቱ ጎንበስ ብሎ አንዲት ሸካራ ቅጠል እየቆረጠ። 


‹አላውቃትም› አለ ልጁ።
‹ይህቺ ቅጠል እባብና እርሱን የመሰሉትን የምታባርር ናት። ሽታዋን ከሩቁ ካሸተቱ በአካባቢዋ አይቀርቡም› አለው። ያንን ወንዝስ ታውቀዋለህ?› አለው በሩቁ ፀሐይዋ የምትንቦጫረቅበትን ወንዝ እያሳየ። ‹እርሱንማ አውቀዋለሁ፤ የኦኮናሉፍቴ ወንዝ አይደል እንዴ› አለና መለሰለት። ‹ታድያ የቱ አውሬ ነው ይህንን ገደላማ ወንዝ ተሻግሮ የሚመጣብህ› አለ አባቱ እየሳቀ። ልጁም ሳቀ። ‹ይህንን ሌሊት ሌሊት የሚመጣ ወፍስ ታውቀዋለህ› አለና አንድ ሽው ብሎ ያለፈ ወፍ አሳየው። ልጁ ወፉን ለማየት የሚችልበት ርቀት ላይ አልነበረም። ወፉም በሽውታ ነው ያለፈው። 


‹አላየሁትም› አለው ልጁ።
‹ይህ ወፍ ሌሊት ሌሊት ያጉረመርማል። እርሱ ወደሚያጉረመርምበት ቦታ አራዊት አይቀርቡም። እነዚህ ሁሉ ሳያውቁህና ሳታውቃቸው አንተን ሲጠብቁህ ነው ያደሩት። አየህ ልጄ አብረውህ ሲጠብቁህ ያደሩ ብዙ ናቸው። ወንዙ፣ ዛፉ፣ ተራራው፣ እነዚህ ሁሉ አብረውህ ነበሩ። ከሁሉም በላይ ደግሞ እኔ አባትህ አብሬህ ነበርኩ። አንተ ግን ብቻዬን ነበርኩ አልክ። ብቸኝነትህን ያመጣው ብቻህን መሆንህ አይደለም። አብሮህ ያለውን አለማወቅህ እንጂ። ከዚህ ሌሊት እንድትማር የምንፈልገው አንዱ ትምህርት ሰው ምንጊዜም ብቻውን እንዳልሆነ እንድታውቅ ነው። አካባቢህን ካላወቅህ በሰዎች መካከል ሆነህ እንኳን ብቻህን ትሆናለህ። አካባቢህን ካወቅከው ግን መቼም ብቻህን አትሆንም።› 
አባትና ልጅ በደስታ እየተጨዋወቱ ከጫካው ወጥተው በጉጉት ወደሚጠብቃቸው ሕዝብ ተቀላቀሉ።¾

 

1.  ኦሮሞ አቦ ነጻነት ግንባር (ኦአነግ)

2.  ኦሮሞ ነጻነት አንድነት ግንባር (ኦነአግ)

3.  ኦሮሞ ብሔራዊ ኮንግረስ (ኦብኮ)

4.  ኦሮሚያ ነጻነት ብሔራዊ ፓርቲ (ኦነብፓ)

 

በአሁኑ ወቅት በኢህአዴግ የሚመራው መንግስት ከተቃዋሚ የፖለቲካ ፓርቲዎች ጋር በመደራደር በአገሪቱ ውስጥ ሁለገብ ሰላምን ለማምጣት እያደረገው ያለውን እንቅስቃሴ ከልብ የምንደግፍ ሲሆን ነገር ግን ሂደቱ አቅጣጫውን ስቶ የባሰውን ችግር እንዳይፈጥር ያለንን ስጋት መግለጽ ብቻም ሳይሆን መስተካከል ያለባቸውን ጉዳዮች ከወዲሁ ለመጠቆም ነው።

 

ዛሬ ከኢህአዴግ ጋር ግንባር ቀደም ተደራዳሪ ሆኖ የቀረቡ አገር አቀፍ ፓርቲዎች ሁሉም የማያምኑበት ቢሆንም በኛ እምነት የአገራችን ትልቁ ችግር በኢትዮጵያ ከረጅም ዘመን ጀምሮ ተንሰራፍቶ የቆየው የብሔር ብሔረሰብ ጭቆና ነው። ይህን ሃቅ ደግሞ ገዢው ኢህአዴግ ከሁሉም የበለጠ ይገነዘባል የሚል እምነት አለን።

 

በተቃራኒው ግን ዛሬ ከኢህአዴግ ጋር እየተደራደሩ ያሉት አገር አቀፍ ፓርቲዎች አንዳንዶቹ በኢትዮጵያ የብሔር ብሔረሰብ መብት ጥያቄን የጎሳ ፖለቲካ በማለት የብዙሃን ሕዝብ የማንነት ጥያቅን ዝቅ በማድረግና በማሳነስ የሚከራከሩ ፓርቲዎች ናቸው። ስለሆነም እነዚህ ፓርቲዎች የራሳቸውን ትምክህተኛ ፍላጎት በሕዝብ ላይ በኃይል ለመጫን የሚያደርጉት ድርድር እንጂ የሰፊውን የኢትዮጵያ ብሔርብሔረሰቦችና ሕዝቦች መብት የሚጠብቅና የሕዝባችንን የመብት ጥያቄን የሚመልስ ነው የሚል እምነት የለንም። በመሆኑም ድርድሩ የይስሙላ ጉዳይ ሳይሆን የሕዝቦች የመኖርና ያለመኖር የሕልውና ጉዳይ ነው። ይህን አባባል ግልጽ ለማድረግ ኢህአዴግ በብሔሮቻቸውና በብሔረሰቦቻቸው ስም በክልል ደረጃ የተደራጁት ፓርቲዎችን ወደ ጎን በመተው ከአገር አቀፍ ፓርቲዎች ጋር ድርድር ሲጀምር የፕሮቶኮል ጉዳይ ካልሆነ በስተቀር እነዚህ ፓርቲዎች አሁን ያለውን ሕገ-መንግስት ለብሔርብሔረሰቦች የሰጠውን መብት የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ የመንግስት አወቃቀርን የማይቀበሉና ለቀድሞ ዓይነት አሃዳዊ መንግስት የሚታገሉ በመሆናቸው ነው። የእነዚህ ፓርቲዎች ዓላማ ምንም ይሁን ምን የኛ ተቃውሞ መንግስት ለምን ከእነሱ ጋር ይደራደራል ማለት አይደለም። ፓርቲዎቹን ዓላማቸውን ለማሳካት ተግባቡም አልተግባቡም ከመንግስት ጋር መደራደር መብታቸው እንደሆነ እንገነዘባለን።

 

የኛ ጥያቄ እነዚህ ፓርቲዎች በስመ-የኢትዮጵያ አንድነት የብሔር ብሔረሰቦችን የማንነት ጥያቄንና የተገኘውን አንጻራዊ የመብት ጥያቄ ምላሽን ደብዛ እንዲጠፋ ተግቶ የሚሰሩ በመሆናቸው የኦሮሞንም ሆነ የሌሎች ብሔር ብሔረሰቦችን ውክልና ይዘው መደራደር ስለማይችሉ ድርድሩ እንደ ዋዛ የማይታይ ስለአልሆነና የመብትና የማንነት ጥያቄ ስለሆነ በአንድ ሀገር የክልል እና የፌዴራል ድርድር የሚባል ሊኖር ስለማይችል ድርድሩ ሁሉ አቀፍ እንዲሆንና የክልል ፓርቲዎችንም ሁሉ ያካተተ መሆን ይኖርበታል። ምናልባትም ይህ ድርድር እንደ የፓርቲዎች የጋራ ምክር ቤት ሁሉ በክልል ደረጃም ወደታች ይወርዳል ይባል ይሆናል። ነገር ግን እንደኛ እምነት ስለሕዝባችን መብት የምንነጋገረው ከክልሉ መንግስት ወይም ገዢ ፓርቲ ብቻም ሳይሆን በማንኛውም ደረጃ ባሉት ፓርቲዎችና ሌሎች ጉዳዩ ከሚመለከታቸው ወገኖች የሕዝባችን መብት ለመሸራረፍ ከሚሞክሩና ድጋፍ ከሚሰጡ ሁሉ ጋር በመሆኑ ነው።

 

በመሆኑም አሁን በድርድሩ እየተሳተፋችሁ ያላችሁት አገር አቀፍ ፓርቲዎችና ገዢው ፓርቲ ኢህአዴግ የክልል ፓርቲዎችን ያላቀፈ በተለይም የኦሮሞን ሕዝብ መብት ወደ ጎን የሚተው ድርድር ብዙም ርቀት ሊያስኬድ የማይችል መሆኑን ተገንዝባችሁ ለሁሉ አቀፍ ድርድር በር እንድትከፍቱ በጋራ እንጠይቃለን።

ድል የሕዝብ ነው

ከአራቱ የኦሮሞ የፖለቲካ ፓርቲዎች

የካቲት 13/2009

ፊንፊኔ


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 21

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us