You are here:መነሻ ገፅ»የኔ ሃሳብ
የኔ ሃሳብ

የኔ ሃሳብ (270)

መ.ተ

 

በኋላ ሕይወታቸው አንባቢዎች እንዲሆኑልን የምንመኝላቸውን ሕፃናት የንባብ ፍቅር እንዲያድርባቸው ማድረግ የምንችለው በማለዳ የቤት ሥራችንን ሥንሠራና ከጨቅላ እድሜአቸው ማስጀመር ስንችል ነው። ለልጆቻችን ምግብ፣ ልብስ፣ መኖርያ ቤት በማሰናዳት  ለአካላዊ ዕድገታቸው እንጥራለን። ለአዕምሯዊ ዕድገታቸው የምንሰራ ከሆነ ደግሞ አዕምሮአቸውን ለማበልጸግ መፃሕፍት እንዲያነቡ ማድረግ አለብን።

አዕምሮን ለማበልጸግ ፕሌይ ስቴሽን፣ ሌሎች ጫወታዎች ማጫወት እና መጫወቻ ሽጉጥን የመሳሰሉ ቁሳቁስ ለልጆቻችን የምንሰጥ ወላጆች በርካታ ነን። ቴሌቪዥን እንዲመለከቱም የምናደርግም አለን። ነገር ግን እነ ፕሌይ ስቴሽን በበዙ ቁጥር የማንበብ ፍላጎትን በእጅጉ እንደሚቀንሱ በጥናት የተረጋገጠ ጉዳይ ነው። አርተፊሻል ሽጉጥ በሕፃንነቱ የሰጠነው ሕፃንም ምናልባት አነጣጥሮ ተኳሽ እንጂ ጥሩ አንባቢ ላይሆን ይችላል።

ልጆችን ጥሩ አንባቢ ለማድረግ ወላጆች የቤት ሥራቸውን መጀመር ያለባቸው ግን ከራሳቸው ከወላጆች ነው። ወላጆች ራሳቸው ማንበብ ይኖርባቸዋል። ልጆች ወላጆቻቸውን የሚመስሉት በመልክ ብቻ ሳይሆን ከወላጆቻቸው በሚማሯቸውም ነገሮች ነው። ማንኛውም ለልጁ ቅን አሳቢ ወላጅ ልጁ “እናቴን አይቼ ነው መጠጥ የጀመርኩት፣ አባቴ ይጠጣ ስለነበር እኔም ጠጪ ሆንኩኝ” ከሚል ይልቅ “እማዬ ስታነብ አይቼ ነው፣ አባቴ ሲያነብ አይቼ ነው ማንበብ የጀመርኩት” ቢል ይመርጣል። አንዳንድ ወላጆች ግን በእኩልነት ሰበብ፣ በማዝናናት ሰበብ ልጆቻቸውን መጠጥ ቤት በመውሰድ ለራሳቸው አልኮል መጠጥ ሲጠጡ ለልጆቻቸው ለስላሳ ሲገዙ እና “እስቲ ቅመስ ምን ምን ይላል” ሲሉ ይስተዋላል። ይህንን በዐይን አይቶ ማረጋገጥ የሚፈልግ በካዛንቺስ፣ በፒያሳ እና በአራት ኪሎ አልፎ አልፎም በሌሎች ከተሞች አንዳንድ መጠጥ ቤቶች መቃኘት በቂው ነው።

ወላጆች ይህን ከማድረግ ተቆጥበው ልጆቻቸው ከንባብ ጋር ፍቅር የሚወድቁበትን ሌሎች ዘዴዎች ቢቀይሱ ለራሳቸውም ለወላጆቻቸውም ለሀገርም የሚጠቅሙ አንባቢ ዜጎች ማፍራት ይቻላል። ይህን ከማድረጊያ ዘዴዎች አንዱ ልጆቻችን በሚገኙባቸው ሥፍራዎች ሁሉ ለእነሱ የሚሆኑ መጻሕፍት አስቀምጠን እንዲያነቡ ማበረታታት ነው። መፃሕፍቱን በመኝታ ቤታቸው፣ በመኪና ውስጥ፣ በመኖርያ ቤት ሳሎን፣ በሕፃናት ማቆያዎች እና መዝናኛዎች ወዘተ መሆን ይችላሉ።

ለልጆች የንባብ ባሕል መዳበር ወላጆች ኃላፊነቱን ለመምህራን ብቻ መተውም የለባቸውም። ወላጆችም መምህራንም ያልተናነሰ ሚና አላቸው።

ከሦሥት ዐሠርት ዓመታት በፊት በነበረ የትምህርት አሰጣጥ የቋንቋ መምህራን ማንበብ የሚችሉ ጎበዝ ተማሪዎችን ብቻ ሲያስነብቡ እንደነበር የዚህ ጽሑፍ አቅራቢ ከራሱ የአንደኛ ደረጃ ትምህርት ያስታውሳል። ይህ ግን በፍጹም ትክክል አይመስልም። ምክንያቱም ውጤታማ የሚደርገው እና አንባቢ እንዲሆኑ የሚገፋፋው ጥቂት ተማሪዎችን ብቻ ነውና።

እዚህጋ መምህራኑም ሆኑ ወላጆች ብዙ ወላጆች ልጆች እርስ በርስ እንዲያነቡ ዕድሉን ማመቻቸት ይኖርባቸዋል። ይህ በትምህርት ቤት አካባቢ ብቻ የሚከናወን አይደለም። ወላጆች በራሳቸው ጊዜ ልጆቻቸውን እና የጎረቤቶቻቸውን ልጆች በጋራ እንዲያነቡ ማድረጋቸው ተገቢ ነው።

እነዚሁ ወላጆች የልጆቻቸውን ልደት ሲዘክሩ ከሚገዙዋቸው ቸኮሌት፣ ከረሜላ፣ ሙዝ፣ ብርትኳን … ጋር መጽሐፍ በመግዛት ለልጃቸው ስጦታ ቢሰጡም የሚደገፍ ተግባር ነው። ከዚህም ሌላ ለልደት የተጠሩትን ልጆችም ሆነ ሌሎች የሰፈር ልጆችን በንባብ አወዳድሮ የተሻለ ውጤት ለሚያመጡት መፃሕፍት ቢሸልሙ ሌሎቹንም ያላሰለሰ ድጋፍ ቢያደርጉላቸው ለነገ አንባቢ ትውልድ መፈጠር ዛሬ መሠረት እየጣሉ መሆኑን ሊረሱት አይገባም።

የመሠረት መጣሉ ሥራም በዚህ ብቻ የሚበቃም አይደለም። በመኝታ ሰዓት ተረት ይነግራሉ ተብለው የሚጠበቁ እነዚሁ ወላጆች ለልጆቻቸው መጽሐፍ ማንበብ፣ ልጆቹን ማስነበብ እና ከልጆቻቸው ጋር አብረው ማንበብም ይችላሉ። አብሮ ማንበብ ለወላጅ ልጅ ፍቅር ይበልጥ መዳበርም ያግዛል ይባላል።

ከአብሮ ማንበብ ሌላ አብሮ ሽርሽርም ሆነ አያት ጥየቃ በሚኬድበት አጋጣሚ ሁሉ ልጆችን ከንባብ ጋር የማቆራኘቱ የቤት ሥራ በወላጆች ትከሻ ላይ የተንጠለጠለ ነው። እርስዎ እንደ ወላጅ ልጆችዎን አያትጋ መውሰድ ብቻ አይበቃዎትም። ስለ ወላጆችዎ ማለትም ሥለ ልጆችዎ አያቶች የተጻፉ ነገሮችን ለልጆችዎ አዕምሮ በሚስማማ መልኩ ማንበብ ቢችሉም ይመረጣል። የሚነበበው ነገር የግድ በመጽሐፍ መልክ የተቀናበረ ወይም በታዋቂ ደራሲ የተጻፈ መሆን አይጠበቅበትም። እርስዎ ራሶ መጠነኛ ጽሑፍ ማዘጋጀት ይችላሉ።

ልጆቼ እንዲያነቡ ምን አድርጌአለሁ ብለው ዘወትር ራስዎን በመጠየቅ የወላጅነት ወይም የአሳዳጊነት ሚናዎን መወጣት እንዳለቦት አይዘንጉ። እርሶ ትልቁን ሚና ይወጡ እንጂ መንግሥትም የተቀረውም ማኅበረሰብ ሚና እንዳለውም ያስታውሱ።

ሌላም እርስዎ ሊያደርጉ የሚችሉት ነገር አለ። ልጆችዎን በእረፍት ሰዓታቸው ቤተመጻሕፍት ይውሰዷቸውና እንዲያነቡ መንገዱን ይክፈቱላቸው። በአብያተ መጻሕፍት የታሪክ፣ የምግብ አሰራር፣ የፍልስፍና፣ የሥነ ሕይወት፣ የሥነ ጽሑፍ፣ የምህንድስና፣ የሃይማኖት፣ የልቦለድ፣ ሌሎችም መጻሕፍት እና ሌሎች ጥራዞች ለልጆች እንዲሆኑ ጭምር ሆነው የተዘጋጁ ስላሉ እነዚህንም ልጆችዎ እንዲያነቡ ያበረታቱዋቸው። ምንጊዜም ግን መርሳት የሌለቦት በቤተመጻሕፍቱም ሆነ በሌላ የማንበቢያ ሥፍራ ልጅዎ የመረጠችውን/ የመረጠውን እንዲያነብ/ እንድታነብ ምርጫውን ለእነሱ መስጠት ብልህነት ነው።

አብረው ማንበብ በሚኖርቦትም ጊዜ የልጅዎ ምርጫ እንደተጠበቀ ነው። ከዓሥር ዓመት በታች ያሉ ሕፃናት በብዛት ማንበብ ያለባቸው ጎላ ጎላ ባሉ ሆሄያት የተጻፉ ጽሑፎች ሥዕል በርከት ያለበት መጽሐፍ መሆን እንዳለበትም በዘርፉ በማስተማር እና በመመራመር የተሰማሩ ምሁራን ይመክራሉ። ምክሩን መቀበልዎ እንደተጠበቀ ሆኖ በጋራ ከልጅዎ ጋር በሚያነቡበት ጊዜ መጽሐፉ ሥዕላዊ ከሆነ ልጅዎ ስለ ሥዕሉ እንዲናገር ሥለ ጽሑፉም ምን እንደተረዳ መጠያየቁ ለወደፊት የሚያነበውን መጽሐፍ በበለጠ ጉጉት እንዲያነብ ይጋብዘዋል።

የልጅዎ የንባብ ጉጉት የሚቀንሰው ግን ማድረግ ያለብዎትን ሳያደርጉ ሲቀሩ እና ልጅዎ በቴሌቪዥን ፊልሞች እና በቪዲዮ ጌሞች ተጠምዶ እንዲውል የለቀቁት ጊዜ ነው። ቴሌቪዥን መመልከት፣ ኮምፒዩተር ላይ መጫወት፣ የቪዲዮ ጌም መጫወት እና ሰፈር ውስጥ ኳስ መጫወት የየራሳቸው ጠቀሜታ ቢኖራቸውም የልጅዎን አዕምሮ ሙሉ በሙሉ እስኪቆጣጠሩ ግን መጠበቅ አይኖርበትም። ሁሉም ነገር በልኩ ሲሆን ያምራልና። እርስዎ የቤት ሥራዎን በአግባቡ ከሠሩ ሁሉንም ነገሮች ከልጅዎ ጋር በመመካከር በመርሐግብር በማከናነወን የቤት ሥራዎን መሥራት አያቅቶትም።

ሁል ጊዜም ግን ማስታወስ ያለብዎት ልጅዎ ራሱን ችሎ ቢማርም በራሱ አይማርም። ብዙውን ነገር ከርስዎ ከአባቱ ከእርሶ ከእናቱ ነው የሚማረው። ሲወለድም አዕምሮው እንደ  ነጭ ሰሌዳ ሆኖ ነው። ነጭ ሰሌዳ የጻፉበትን ይጽፋል። ልጅዎም እንደዚያው ነው። በልጅዎ ነጭ ሰሌዳ ላይ በጎውንም መጥፎውንም፣ ስኬቱንም ውድቀቱንም መጻፍ የሚጀምሩት እርስዎ ወላጅ ወይም አሳዳጊው ነዎት። የቤት ሥራዎን በአግባባ ከሰሩ ልጅዎ አንባቢ ሆኖ ያድጋል።

 

በያሬድ አውግቸው

 

 

የተለያዩ ፍላጎቶችና አመለካከቶችን ለማስተናገድ  የሚያስችሉ ህጎችና አሰራሮችን ወደ ስራ ማስገባት ባለመቻሉ  በዘውዳዊውም ሆነ በደርግ አገዛዝ ዘመናት ብዛት ያላቸው ተቃውሞዎች ተቀስቅሰው እንደነበር ይታወሳል። ተቃውሞዎቹን ተከትሎ የተነሱ ግጭቶችም   መጠነ ሰፊ የህይወት መስዋእትነት አስከፍለውናል፡፡ የመስዋትነቶቹ ዋነኛ ምክንያት የህዝቦች ድምጽ የሚደመጥበት  የፖለቲካ ስርዓት ፈላጊዎችና ስልጣንን በብቸኝነት ለመቆጣጠር ልዩ መብት አለን በሚሉት ስርዓቶች መካከል ስምምነት መታጣቱ ነበር።

እነዚህን የጦርነት ተሞክሮዎቻችንን አሳልፈን ከማዋከብ ነጻ የሆነ የመድብለ ፓርቲ ስርዓትን እና ሰላማዊ የስልጣን ሽግግርን ብቸኛ ምርጫችን ለማድረግ ከስምምነት አለመድረሳችን ግራ አጋቢም አስገራሚም ነው። በተመሳሳይ ከማናቸውም  ሃገራት በተሻለ ለመደማመጥ የሚያስችሉን እንደ የገዳ ስርዓት አይነት ነባር ሃገራዊ የዲሞክራሲያዊ ባህሎች ባለቤቶች መሆናችንም የሌሎች ሃገሮች ሰላማዊ የስልጣን ሽግግር ባህሎችን ለማጥናት ብዙ መድከምም  አይጠበቅም።

በቅርቡ ገዥው ፓርቲ ምክንያታቸው የውስጤ ችግሮች ናቸው ያላቸው ህዝባዊ የተቃውሞ ሰልፎች በአማራና ኦሮምያ ክልሎች  መከሰታቸው ይታወቃል። ገዥው ፓርቲ የችግሮቹ ዋና መነሻ ስልጣንን ለግል ጥቅም ማዋል፣ የመልካም አስተዳደር እጦት እና ሙስና መሆናቸውን ገልጾ ህዝቡ በኢህአዴግ መሰረታዊ ፖሊሲዎች፣ ስትራቴጂዎች  እና እምነቶች ላይ ምንም አይነት ጥያቄዎች የሉትም የሚለውን ለረጅም ግዜ የቆየ እምነቱን አሁንም ደግሞታል። እንደ ተቃዋሚ ሃይሎች / በዚህ ጽሁፍ አማራጭ የፖለቲካ ሀይሎች እየተባሉ የሚገለጹት/ እምነት ግን የሃገሪቱ የፍትህ እና የምርጫ ስርዓቶች ነጻ ያለመሆን በሁለቱ ክልሎች ለተከሰቱ ህዝባዊ ተቃውሞዎች በዋነኛ ምክንያትነት ይቀርባሉ። በኔ ምልከታ ገዥው ፓርቲ እና አማራጭ ሃይሎች ለችግሩ መነሻነት ያቀረቧቸው ምክንያቶች "እሳትን የማጥፋት" እና "የስትራቴጂክ" የመፍትሄ አማራጮችን ያህል ልዩነት ያላቸው ሆነው አግኝቼአቸዋለሁ።   

እንደ አማራጭ ፓርቲዎች እምነት ከመሰረታዊ ችግሮቹ ውስጥ ሙስናና የመልካም አስተዳደር ችግሮችን ብቻ ነጥሎ ማውጣት ከችግሮቹ ይልቅ የበሽታው ምልክቶችን ለማከም እንደ መሞከር ይሆናል። ለዲሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ የተለያዩ ህጎችና አደረጃጀቶች መሻሻል እንዳለ ሆኖ በብዙ ምክንያቶች ሙስናና ብልሹ አሰራሮች ፍትህን ለመድፈቃቸው ዋነኛው ምክንያት በገዥው ፓርቲ በኩል የተጠያቂነት እና የቁርጠኝነት አለመኖር፤ የፍትህ እና የጸጥታ ሃይሎች ፍትህን ሳይሆን አስፈጻሚውን አካል ወክለው መስራታቸው፤ በአጠቃላይ ህገመንግስቱ እና እሱን ተከትለው የወጡ ማስፈጸሚያ ህጎች ላይ ክፍተቶች መኖርና ወደ ስራ መግባት አለመቻላቸው በምክንያትነት ይነሳሉ።  በቀጣይነት አስቸኳይ ግዜ አዋጁን ተከትሎ ወይም ጎን ለጎን በመንግስትና በአማራጭ የፖለቲካ ሀይሎች በኩል መወሰድ የሚገባቸው እርምጃዎችን አስመልክቶ የተወሰኑ አስታያየቶችን  አቀርባለሁ።

ከላይ እንደገለጽነው  ስልጣንን ያለአግባብ መጠቀም እና ሙስና የጥያቄዎቹ መነሻ ናቸው የሚል  ድምዳሜ  በመንግስት በኩል መቅረቡ ይታወቃል። ከበፊቱ የተሻለ የትምህርት ዝግጅት ያላቸው ግለሰቦች ወደ ፌደራልና ክልል ካቢኔዎች የመጡና ሌሎች በሙስና የተዋጡ የመንግስት ሃላፊዎች  ምርመራ እየተደረገባቸው መሆኑን የሚገልጹ ዜናዎች ይፋ የሆኑ  ቢሆንም በመሰረታዊነት በገዥው ፓርቲ የተገለጹትም ሆነ በሌሎች ወገኖች የሚነሱ ችግሮችን በዘላቂነት ለመፍታት ከግለሰባዊነት የጸዳ /Objective/ ተጠያቂነትን ማጠናከር፤ የመድበለ ፓርቲ ስርዓቱን ለመደገፍ የቆረጡ ፖሊሲዎችና ህጎች መኖር /ለምሳሌ ለአማራጭ የፖለቲካ ሃይሎች የሚደረጉ  ድጋፎችን ማሻሻል ዙሪያ/፤ ከተጽዕኖ የጸዱ የፍትህና የጸጥታ ተቋማት መኖር፤ እንዲሁም ፖሊሲዎቹንና ህጎቹን ለመደገፍ የሚኖሩ የአደረጃጀት ለውጦች አስፈላጊነት  እሙን ነው። የሌሎች በዲሞክራሲያዊ ስርዓት ላይ ልምድ ያላቸው ሃገሮች ተሞክሮም ይህንኑ ያሳያል። ከዚህ ቀደም የነበሩ በአማራጭ ሃይሎችና በገዥው ፓርቲ በኩል የሚታዩ የቃላትና የጽሁፍ ምልልሶች ገዥው ፓርቲ አማራጭ ሀይሎቹን ለማንኳሰስ፤ እነሱም የሚደርስባቸውን ተጽህኖ ለማሳየት  ከመሞከር የዘለለ ሆኖ እይታይም። በመሰረታዊነት ችግሮቹን ለመቅረፍ ከተፈለገ መወሰድ ያለበት መፍትሄ  ሁሉም አካላትን ያካተተ ችግሩን ለአንዴና ለመጨረሻ  ግዜ  መፍታት የሚያስችሉ ከላይ የተገለጹ ህጎችና አደረጃጀቶች ማዘጋጀት ይሆናል። 

የህግ ማእቀፎቹና እና እነሱን ለማስፈጸም የሚገነቡ አደረጃጀቶች ከገዥው ፓርቲ ተጽዕኖ ነጻ የሚያደርጋቸው ስርዓትም የሚዘጋጅላቸው መሆን ይገባል።  ለምሳሌነት ሃላፊነት የሚሰማቸው ጠንካራ አማራጭ የፖለቲካ ፓርቲዎችን በጠንካራ የህግ ከለላና ጥበቃ መውለድ የሚያስችል የተለጠጠ ህግ አንዱ ነው። ከዚህ በፊትም አንዳንድ ወሳኝ የህዝብ ወኪሎችን ከጥቃት ለመከላከል ሲባል ልዩ ከለላ  የሚሰጡ ህጎችን ስንጠቀም ቆይተናል።  ለምሳሌነት ከኃላፊነታቸው እስኪነሱ ድረስ የፓርላማ አባላት ያለመከሰስ መብት እንዲኖራቸው መደንገጉ ይታወሳል።  በተመሳሳይ  አማራጭ ሀይሎችን  ከጥቃት ለመጠበቅ ሲባልም ለአማራጭ ሀይሎች የሚደረጉ የገንዘብ ድጋፎች በህግ ጥበቃ የሚደረግላቸው ሆደ ሰፊ ተቋማት እንዲተዳደሩ ማድረግ ይገባል /ለምሳሌ የፖለቲካ ፓርቲዎች ካውንስል ሊቋቋምና ሊያስተዳድራቸው ይችላል/። ፓርቲዎቹ ስራ ላይ እስካሉ በምንም መስፈርት የማይነጠቁ ኪራይ የማይከፈልባቸው ወይም አነስተኛ ኪራይ የሚጠየቅባቸው  ለስራና ለስብሰባ ምቹ የመንግስት ቤቶችን ለአማራጭ ሀይሎች ማቅረብም ሌላው አማራጭ ሊሆን ይችላል። ገዥው ፓርቲ የያዘውን የመንግስት ስልጣን ተጠቅሞ በሃገር ሃብት ድርጅቱን ያጠናከረበት ተሞክሮ እዚህ ላይ ማስታወስ ግድ ይላል።  ለፖለቲካ ፓርቲዎች የስብሰባና የሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ ነጻነት  የሚያጎናጽፉ ህጎችም  የገዥው ፓርቲ  አባላት በህግ ማስከበር ሰበብ ጫናዎች እንዳያደርሱ ከለላ በሚሰጥ መልኩ መዘጋጀት  ይገባቸዋል። 

የምርጫ ህጉ፤ የምርጫ ቦርድ አደረጃጀት፤ የቦርዱ አባላት ምርጫ እንዲሁም  የምርጫ ቦርድን ጽ/ቤት ሃላፊዎችና ሰራተኞች አመላመል የተመለከቱ ህግና ደንቦች የአማራጭ ሀይሎችን የወሳኝነት ሚና በማያሻማ መልኩ ማረጋገጥ ይኖርባቸዋል። ዝግጅታቸውም አማራጭ ፓርቲዎችን ባሳተፈ ኮሚቴ መሆን ይኖርበታል።  የፖሊስና የሃገር መከላከያ ሰራዊት አደረጃጀቶችን በተመለከተ በሃገሪቱ የፖለቲካ መድረክ ጠንካራ አማራጭ ሃይሎች ነጥረው እስኪወጡና ገዥውን ፓርቲ በማናቸውም መልኩ መፎካከር እስኪችሉ ድረስ ለተወሰኑ ዓመታት የሰራዊቶቹ የበላይ አመራሮች አሰያየም እና ስረዛ  ቢያንስ አንድ ወንበር በፓርላማ ያላቸው አማራጭ ሃይሎችን ስምምነት የግድ እንዲያገኝ ገዥው ፓርቲ በህግ ማዕቀፍ ቁርጠኝነቱን ማሳየት ይኖርበታል።  ሌሎች የጸጥታና የሰብአዊ መብት  ተቋማትም በተመሳሳይ ስምምነት ሊኖርባቸው ይገባል።  በሌላ በኩል የሲቪክ ማህበራት ህዝቦች በተደራጀ መንገድ የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊ እና የፖለቲካ ጉዳዮቻቸውን  የሚያንሸራሽሩባቸው ተቋማት በመሆናቸው ገዥው ፓርቲ ለጥንካሬያቸው  በህግ ማዕቀፍ መስራት አለበት። የገንዘብ ምንጫቸው ላይ ያለበትን ከልክ ያለፈ ፍርሃትም ማስወገድ ይኖርበታል።

ሌላው የፖለቲካ ፓርቲዎች ግዜያዊ ተቀባይነት ለማግኘት በሚያስችል መልኩ ፕሮግራማቸውን ከማዘጋጀት ይልቅ  ተኣማኒነትንና  ዘላቂ ልማትን በሚያረጋግጥ መልኩ ማዘጋጀት  ይጠበቅባቸዋል። ለዚህም የጥናትና ምርምር ክፍል በፓርቲያቸው መዋቅር ስር ማቋቋምና መስራታቸው ወሳኝ ሚና ይኖረዋል። ለምሳሌነት በገዥው ፓርቲ በኩል በጥንት ዘመን ስነልቦናና ግንዛቤ የተተገበሩ ግጭቶችን ዛሬ እንደተደረጉ አጉልቶ  ማቅረብ ይስተዋላል።  በተመሳሳይ  በገዥው ፓርቲ ስራ አስፈጻሚ እንደ አቅጣጫ ተቀምጠው  በመንግስታዊ ተቋሞቻችን ውስጥ እቅድ እንዲዘጋጅላቸው መመሪያ የሚሰጥባቸው ከጥናት ያልተነሱ አንዳንድ ወሳኝ ስራዎች እይተናል፤ ሰምተናልም። ተጨባጭ መነሻ ስለሌላቸው ስራዎቹ   በአፈጻጸም ወቅት ተደጋጋሚ ስር ነቀል  ክለሳ ወይም ለውጥ ሲደረግባቸው ይታያል። በአንዳንድ ተቋማት በፍጥነት የሚለዋወጡ ባለስልጣናት ለስራዎች ባይተዋር መሆን ተከትሎ የሚመጡ የአመራር ክፍተቶችም  ለችግሩ የበኩላቸውን ሚና ሲጫወት ቆይተዋል።

ሌላው ትልቅ ድርሻ መያዝ የሚገባው እርምጃ የፖለቲካ ባህላችንን መገምመገምና ማስተካከያ ማድረግ ይሆናል፡፡ የፖለቲካ ባህላችም በጥልቀት ስንገመግም ″እኛ እና እነሱ″  በሚለው ጽንፍ በረገጠ  ማእቀፍ ወይም መነጽር  ስር ካልሆነ  በቀር ፖለቲካን ማራመድ የማንችል ይመስላል፡፡ ይህ  እኔን  ያልደገፈ ሁሉ የሃገር ጠላት ነው የሚያስመስል ጽንፍ የረገጠ ንቀት ለትብብርና  ውይይት ቦታ የማይሰጥ በመሆኑ  ለፖለቲካው ስርዓት እድገት ማነቆነቱ አያጠያይቅም።  ከዚህ ጽንፍ የረገጠ አስተሳሰብ ለመውጣት ገዥው ፓርቲም ሆነ ሌሎች አካላት ቁርጠኝነት ማሳየት ይጠበቅባቸዋል። ምክንያቱም ዘላቂ ሰላም እና የዜጎች ነጻነት እውን የሚሆኑት ሁሉም የሃገሪቱ ዜጎች የሚፈልጉትን ተወካይ ወደ  ውሳኔ ሰጭ ወንበሮች ማውጣት ሲችሉ ብቻ ነው። የምድራችን  የዲሞክራሲ ስርዓቶች ታሪክም ያለአንዳች ልዩነት ይህንኑ ያሳያል።

 

አማረ ሲሳይ (www.abyssinialaw.com)

 

(ክፍል 2)

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና የኢትዮጵያ ሕጎች


ሀገራችን ሁሉንም ሰብአዊ መብቶች ለማክበር፣ ለመጠበቅና ለማሟላት አለማቀፋዊ፣ አሕጉራዊና አገራዊ ግዴታ አለባት። ይህን ግዴታዋን ለመወጣትም በርካታ አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ሰነዶችን ፈርማለች። ከእነዚህ ሰነዶች በተጨማሪ አሉን የምንላቸው ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትን የሚመለከቱ ሀገራዊ ሕጎች እንደሚከተለው ተብራርተዋል።

 

ሀ. የኢ.ፌ.ዴ.ሪ ሕገ-መንግሥት
ከወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ መርህዎች መካከል አንዱና አስፈላጊው የተከሳሾች የሕግ ምክር የማግኘት መብት ሲሆን በሃገራችን የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥም ሕገ-መንግሥታዊ መሠረት ያለው ነው። ሕገ መንግሥቱ በአንቀጽ 20 (5) ከወንጀል ጉዳይ ጋር በተያያዘ “የተከሰሱ ሰዎች ‹‹በመረጡት የሕግ ጠበቃ የመወከል ወይም ጠበቃ ለማቆም አቅም በማጣታቸው ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም ከመንግሥት ጠበቃ የማግኘት መብት አላቸው” በማለት ደንግጓል።


በዚህ ድንጋጌ መሠረት በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲቆምለት የሚጠይቀው ሰው ክስ የቀረበበትና አቅም የሌለው መሆን ሲገባው በፍርድ ቤቱ እይታ ‹‹ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታም” ሊያጋጥም ግድ ይላል። መብቱ ለተከሰሱ ሰዎች ብቻ መሰጠቱ የተያዙ ሰዎችና በጥበቃ ሥር ያሉ ሰዎች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲቆምላቸው መጠየቅ የማይችሉ መሆኑን ያመለክታል፡፡

 

ከዚህም ሌላ ድንጋጌው ግልጸኝነት ስለሚጎድለው መንግሥት የሕግ ጠበቃ የሚያቆመው በየትኛው የክርክር ሂደትና በየትኛው የወንጀል ዓይነት ለተከሰሱ ሰዎች እንደሆነ በግልጽ አያመላክትም። በተጨማሪም አቅም የሌለው ማን ነው? እና ፍትሕ የሚጓደለውስ መቼ ነው? ለሚሉት ጥያቄዎች ምላሽ የሚሰጥ ባለመሆኑ አፈጻጸሙ ላይ ችግሮች ይስተዋሉበታል።

ለ. የፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 25/1988


በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 20 ንዑስ አንቀጽ (5) ከተጠቀሰው ድንጋጌ ባሻገር በመንግሥት ወጪ ስለሚቆም ተከላካይ ጠበቃ ውስን ድንጋጌዎችን የያዙ ሌሎች ሕጎች አሉ። በዚህ ረገድ ተጠቃሹ የፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 25/1988 ዓ.ም ሲሆን በአንቀጽ 16 (2) /በ/ ላይ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዝደንት የተከላካይ ጠበቆችን ቢሮ የማደራጀት ኃላፊነት እንዳለበት በግልጽ ደንግጓል።


በዚህም መሰረት የሙሉ ጊዜ ተቀጣሪ የሕግ ባለሙያዎችን የያዘ የተከላካይ ጠበቆች ቢሮ ተደራጅቶ በወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች በችሎት ቀርቦ የመከራከር፣ የማማከርና ሰነድ የማዘጋጀት አገልግሎት በመስጠት ላይ ይገኛል። ይሁን እንጂ ቢሮው ከተቋቋመ ሃያ ዓመት ቢሆነውም ያሉት ባለሙያዎች ቁጥር ማነስ፣ የሥራ መብዛት፣ ጠንካራ የአስተዳደርና የቁጥጥር ሥርዓት አለመኖርና አገልግሎቱ በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ብቻ የሚሰጥ መሆኑ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብትን ከማረጋገጥ አንጻር ገና ብዙ ይቀረዋል።

 

ሐ. የመከላከያ ሰራዊት አዋጅ ቁጥር 27/1988


ከፌደራል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጁ በተጨማሪ በመንግሥት ወጪ ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትን የሚመለከት ድንጋጌ የያዘ ሌላም አዋጅ አለ። ይህም አዋጅ በአዋጅ ቁጥር 343/1995 ማሻሻያ የተደረገለት የመከላከያ ሰራዊት አዋጅ ቁጥር 27/1988 ዓ.ም ሲሆን ተፈጻሚነቱ በመከላከያ ሰራዊት አባላት ላይ ብቻ ነው።
ይኸው አዋጅ በአንቀጽ 34 ንዑስ አንቀጽ (2) ከ5 ዓመት በማያንስ እስራት በሚያስቀጣ ወንጀል የተከሰሰ ሰው በራሱ አቅም ተከላካይ ማቆም ካልቻለ መንግስት ተከላካይ የሚመድብለት መሆኑን ይደነግጋል። በመሆኑም ድንጋጌው በነጻ ለሚሰጥ የሕግ ድጋፍ መሰረት ከመጣሉ ባለፈ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 20 ንዑስ አንቀጽ (5) ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ በሚል የተቀመጠውን ጥቅል ድንጋጌ ሕግ አውጪው እንዴት መተርጎም እንዳሰበ ለመረዳት ያስችላል።

 

መ. የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግ


ከሕገ መንግሥቱም ሆነ ከተጠቀሱት መሰረታዊያን ሕጎች በፊት ለዘመናት ሥራ ላይ የነበረው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕግም በቁጥር 61 የተያዘ ወይም የታሰረ ወይም በጊዜ ቀጠሮ ያለ ሰው ጠበቃውን የመጥራትና የማማከር መብት እንዳለው ይገልጻል። በተለይ ደግሞ አካለ መጠን ያላደረሱ ወጣቶች በጠበቃ መወከል እንዲችሉ በቁጥር 174 ሥር በተወሰነ መልኩ የተቀመጠ ነገር አለ።


ይኸውም አካለ መጠን ያልደረሱ ወጣቶች ከአሥር ዓመት በላይ ጽኑ እስራት ወይም በሞት በሚያስቀጣ ወንጀል በተከሰሱ ጊዜ ክሱ የቀረበለት ፍርድ ቤት የሚረዳቸው ጠበቃ የማዘዝ ኃላፊነት አለበት። ሆኖም ድንጋጌው ሁሉንም በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች የሚመለከት ባለመሆኑና በመንግሥት ወጪ ሊቆም ስለሚችል ጠበቃ የሚለው ነገር ስለሌለ በወንጀል ጉዳዮች ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ ጉልህ አስተዋጽዖ አላበረከተም።

ሠ. የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲ


ለዘመናት ሥራ ላይ ከነበረው የወንጀለኛ መቅጫ ሥነ-ሥርዓት ሕጉ በተሻለ በቅርቡ የወጣው የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲ በመንግሥት ተከላካይ ጠበቃ ስለመወከል እመርታዊ ለውጥ አምጥቷል ማለት ይቻላል። በፖሊሲው በግልጽ እንደተቀመጠው፣ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱን ውጤታማነት፣ ፍትሐዊነት፣ ቀልጣፋነት፣ ተደራሽነትና ሚዛናዊነት ለማረጋገጥ በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ከቀረበባቸው ክስ ራሳቸውን ለመከላከል በሚያስችላቸው ደረጃ በጠበቃ መወከላቸውን መርማሪው አካል፣ ዐቃቤ ሕግና ፍርድ ቤት የማረጋገጥ ኃላፊነት አለባቸው።


በተጨማሪም እነዚህ የፍትሕ አካላት በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ወይም ጠበቃቸው በማንኛውም የፍርድ ሂደት ከዐቃቤ ሕግ በእኩል ደረጃ ጉዳያቸውን የማሰማት መብታቸው በሚረጋገጥበት መልኩ የሥነ ሥርዓት ሕግ ድንጋጌዎች ተፈፃሚ መሆናቸውን ማረጋገጥ ይኖርባቸዋል። በተለይም ጉዳያቸው የሚታይበት ፍርድ ቤት ወይም ችሎት ይህንን መብት ከማስከበር አንፃር የጎላ ሚና ሊጫወት የሚገባ መሆኑን ፖሊሲው አጽንዖት ሰጥቷል።


ከዚህም ባለፈ በፖሊሲው መሰረት ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ የሕግ ባለሙያዎች፣ ጠበቆች ወይም የጠበቆች ማኅበር ጠበቃ ለማቆም አቅም ለሌላቸው ተከሳሾች ነፃ የሕግ አገልግሎት የሚሰጡበትን ሥርዓት የመዘርጋት ኃላፊነት አለበት። በዋናነት ደግሞ የተከሳሾችን መብት ለማስከበርና በወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱ ውስጥ ተከሳሾች በበቂ ሁኔታ መወከላቸውን ለማረጋገጥ ይቻል ዘንድ ነፃና ገለልተኛ የሆነ የተከላካይ ጠበቆች ተቋም ሊኖር እንደሚገባ ይገልጻል። ምንም እንኳ ፖሊሲው ጸድቆ ከወጣ አምስት ዓመታት ያለፉት ቢሆንም ፖሊሲውን ተግባራዊ በማድረግ የተሽመደመደውን የተከላካይ ጠበቆች ቢሮ የሚተካ ነፃና ገለልተኛ የተከላካይ ጠበቆች ተቋም ለማቋቋም አሁንም አልረፈደም።

 

ረ. የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ /ረቂቅ/


ከቅርብ ጊዜ ወዲህ የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲውን ተፈጻሚነት ሊያፋጥኑ የሚችሉ ፍንጮች በመታየት ላይ ናቸው። ከእነዚህም ቀዳሚው የወንጀል ስነ-ሥርዓት ሕግ ተሻሽሎ ለመውጣት መቃረቡ ነው። የጽሑፉ አዘጋጅ በስነ-ሥርዓት ሕጉ ረቂቅ ውይይት ላይ የተሳተፈ ሲሆን በረቂቅ ሕጉ በመንግሥት ወጪ የሚቆም ተከላካይ ጠበቃን የሚመለከቱ በርካታ ቁምነገሮች መካተታቸውን አስተውሏል።


ከበርካታዎቹ ጥቂቶቹን ለመጥቀስ ያህል ማንኛውም የፍርድ ሒደት የዐቃቤ ሕግን፣ የግል ከሳሽንና የተከሳሽን እኩልነት በሚያረጋግጥ መልኩ መካሄድ እንዳለበት ረቂቅ ሕጉ ይደነግጋል። በጥፋተኝነት ድርድርም /plea bargaining/ ይሁን በክስ ክርክር ወቅት በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ጠበቃ ለማቆም የገንዘብ አቅም የሌላቸው መሆኑ ከተረጋገጠና በዚህም ምክንያት ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም በመንግሥት ወጪ ጠበቃ ይመደብላቸዋል ይላል።


የተከላካይ ጠበቆች ዝርዝር ተግባርና ኃላፊነትም በረቂቅ ሕጉ ተመላክቷል። እንደ ፖሊሲው ሁሉ ረቂቅ ሕጉም ተከሳሾች ነፃ የሕግ አገልግሎት ስለሚያገኙበት አግባብ ሥርዐት የመዘርጋቱን ኃላፊነት ለቀድሞው ፍትሕ ሚኒስቴር ለአሁኑ ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ሰጥቷል። ይሁንና ጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ ከተከራካሪ ወገኖች አንዱ በመሆኑ ጠንካራ የሕግ ሥርዓት ሊዘረጋ ይችላል ወይ የሚል ጥያቄ ማስነሣቱ አይቀርም። ስለሆነም በወንጀል ፍትሕ ፖሊሲው ነጻና ገለልተኛ ሆኖ እንደሚቋቋም የተገለጸው የተከላካይ ጠበቆች ተቋም ኃላፊነቱን ቢወስድ የሚሻል ይሆናል።


በወንጀል የተከሰሱ አቅም የሌላቸው ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ የማግኘት መብት ብቻ ሳይሆን በመንግሥት ወጪ የተመደበላቸው ጠበቃ በሕግ መሠረት ሙያውን፣ እውቀቱንና ልምዱን በመጠቀም ኃላፊነቱን ሳይወጣ በቀረ ጊዜ በሌላ እንዲተካ ፍርድ ቤቱን የመጠየቅ መብትም በረቂቅ ሕጉ ተሰጥቷቸዋል። ከዚህም ሌላ ፍርድ ቤቶች ክስ መስማት ከመጀመራቸው በፊት ተከሳሾች አቅም በማጣታቸው ምክንያት በጠበቃ ያልተወከሉ መሆኑንና ያለጠበቃ ቢከራከሩ ፍትሕ ይዛባል ብለው ሲያምኑ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ እንዲመደብላቸው ማዘዝ ይጠበቅባቸዋል። እንደዚሁም (ተከሳሾች ጠበቃ ያገኙት ከክሱ መሰማት ጥቂት ቀናት በፊት ከሆነ ለዝግጅት የሚሆን በቂ ቀጠሮ መስጠት ይኖርባቸዋል።

 

ሰ. የሰበር ውሳኔ


ተከላካይ ጠበቃ ከማግኘት መብት ጋር ተያይዞ የፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎት የሰጠውን ውሳኔ እዚህ ላይ ማንሣቱ ተገቢ ይሆናል። ለችሎቱ የቀረበው ጉዳይ ከሶማሌ ክልል ሲሆን ተከራካሪዎቹ ከሳሽ የጅጅጋ ዞን ዐቃቤ ሕግና ተከሳሽ ሻምበል ሁሴን አሊ ናቸው። ተከሳሽ የተከሰሱት በከባድ ግድያ ወንጀል ሆኖ የእምነት ክህደት ቃላቸውን ሲሰጡም ይሁን የከሳሽ ምስክሮች በሚሰሙበት ጊዜ ፍርድ ቤቱ የመደበላቸው ጠበቃ ተገኝቶ አልተከራከረላቸውም። ሆኖም ፍርድ ቤቱ የከሳሽ ጠበቃ የሚቀርቡበትን ሁኔታ ሳይፈጥር ወይም ሌላ ጠበቃ ሣይተካ ክርክሩን አስቀጥሎ አመልካች በሞት እንዲቀጡ ወስኖባቸዋል።


ከዚህም በኋላ ተከሳሹ ይግባኛቸውን ለክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት አቅርበው ግራ ቀኙ እንዲከራከሩ ቢደረግም ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት በተከሳሽ ላይ በሥር ፍርድ ቤት የተሰጠውን የጥፋተኛነትና የቅጣት ውሣኔ ሙሉ በሙሉ አጽንቶታል። ከዚያም ተከሳሹ በክርክሩ ሂደት በጠበቃ የመወከል መብታቸው ባለመጠበቁ ምክንያት መሰረታዊ የሕግ ስህተት ተፈጽሟል በማለት የሰበር ይግባኛቸውን ለፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎት አቅርበዋል።


ሰበር ሰሚ ችሎቱም ተከሳሽ የተከሰሱበት ጉዳይ ከባድ መሆኑ እየታወቀ በጠበቃ ሣይወከሉ ክርክሩ መካሄዱና ውሣኔ መሰጠቱ ባግባቡ መሆን ያለመሆኑን በጭብጥነት ይዞ መርምሯል። ከዚያም በኋላ ፍርድ ቤቶች ተከሣሾች በመረጡት ጠበቃ የመወከል ሕገ--መንግሥታዊ መብታቸውን እንዲጠቀሙ በቂ ጊዜ ከመስጠት በተጨማሪ ይኸው መብት እንዳላቸውም በችሎቶቻቸው ሊገልጹላቸው የሚገባ መሆኑን አስምሮበታል። ይህም ብቻ ሣይሆን ተከሣሾች ብቃት ባለው ጠበቃ መወከላቸውን ማረጋገጥም የፍርድ ቤቶች የስራ ድርሻ እንደሆነ በውሳኔው አስፍሯል።


ከዚህም በላይ በወንጀል ፍትሕ አስተዳደር የተከሰሱ ሰዎችን በተመለከተ በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገመንግሥት የተካተቱት መብቶች ወዲያውኑ ሊተገበሩ የሚገቡ መሆናቸውን በመጥቀስ፤ በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 13/1/ ስር በተገለጸው አግባብ በወንጀል የተከሠሡ ሠዎችን ሕገ--መንግሥታዊ መብቶች የዳኝነት አካሉ የማክበርና የማስከበር ሕገ መንግሥታዊ ግዴታ ያለበት መሆኑን በማስገንዘብና የተከሠሡ ሰዎችን ሕገ መንግሥታዊ መብቶች የማክበርና የማስከበር ግዴታ በዳኛው ትከሻ የወደቀ ስለመሆኑ ሊስተዋል ይገባል በማለት የሥር ፍርድ ቤቶችን ውሳኔ ሙሉ በሙሉ ሽሯል።


በአጠቃላይ የወንጀል ፖሊሲውም ይሁን የወንጀል ስነ-ሥርዓት ረቂቅ ሕጉ እንዲሁም የፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎቱ የሰጠው ውሳኔ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓቱን ፍትሐዊነት፣ ሚዛናዊነትና ተደራሽነት ለማረጋገጥ መሟላት ከሚገባቸው መሰረታዊ ሁኔታዎች መካከል አንዱ የሆነውን ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ወደፊት ለማራመድ ያስችላሉ ብሎ በድፍረት መናገር ይቻላል። ለዚህ ደግሞ እንደመነሻ ሆነው ያገለገሏቸው በቀደሙት ክፍሎች የተብራሩት የአስገዳጅነት ውጤት ያላቸውና የሌላቸው አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ ሰነዶች መሆናቸው አያጠራጥርም።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና ክልላዊ ሕጎች

 

የሁሉም ክልሎች ሕገ-መንግሥታት አንቀጽ 20 ንዑስ (5) ከፌደራሉ ሕገ-መንግሥት ተመሳሳይ አንቀጽ ጋር ቃል በቃል ይመሳሰላል። በድንጋጌውም መሰረት በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች ለጠበቃ ከፍለው የቀረበባቸውን ክስ ለመከላከል አቅም የሌላቸው ከሆኑና በዚህም ምክንያት ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ሲያጋጥም ከመንግሥት ጠበቃ የማግኘት መብት አላቸው”። ይሁን እንጂ ሕገ-መንግሥታቱ በጠበቃ ስለመወከል ጥቅል ድንጋጌ ከማስቀመጥ የዘለለ መብቱ እንዴት እንደሚፈጸም ያስቀመጡት ግልጽ አቅጣጫ የለም።


የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲውም ተከላካይ ጠበቆች የሚሰጡትን ነጻ የሕግ ድጋፍ አስመልክቶ የክልል ፍትሕ ቢሮዎች የሕግ ሥርዓት የመዘርጋት ኃላፊነት እንዳለባቸው ያስቀምጣል። ፖሊሲው ከጸደቀ አምስት ዓመታትን ቢያስቆጥርም በክልላችን ፍርድ ቤቶች የሚሠሩ ተከላካይ ጠበቆች ወጥ በሆነና በተደራጀ የሕግ ሥርዓት እየተመሩ አይደለም። ስለሆነም የክልሉ ተከላካይ ጠበቆች የሚሰጡት አገልግሎት የሚመራው በዘፈቀደ ነው ማለት ይቻላል።


ከዚህም ባለፈ የሕገ-መንግሥታቱን ጥቅል ድንጋጌም ሆነ የወንጀል ፍትሕ ፖሊሲውን መሰረት አድርገው የወጡ ሙሉ በሙሉ ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትን የሚመለከቱ ሕጎች በክልሎች የሉም። ይህ ሲባል ግን በተለያዩ ሕጎች በተበታተነ መልኩ በጠበቃ ስለመወከል የሚያወሱ ውስን ድንጋጌዎች የሉም ማለት አይደለም።

ተከላካይ ጠበቃ የሚያስፈልገው ድሃ ማን ነው?


በዚህ ርእሰ-ጉዳይ ዙሪያ የሚጻፉ ጽሁፎች ተከላካይ ጠበቃ የሚያስፈልጋቸውን ድሃ ሰዎች ለመወሰን የቀረበባቸው ክስ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ክብደትና የሚያስከትለው ኢፍትሀዊነት ግምት ውስጥ ሊገባ እንደሚገባ ያመለክታሉ። በራሳቸው አቅም ጠበቃ ለማቆም የማይችሉ በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች በመንግሥት ወጪ ሊቆምላቸው እንደሚገባ ከዚህ በላይ ከተብራሩት ሕግጋት መረዳት ይቻላል። ነገር ግን ድህነት እንዴት እንደሚለካ በሕግጋቱ የተባለ ነገር የለም።


ድህነትን በተመለከተ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጡ አገሮች በመንግስት ወጪ ጠበቃ ሊቆምላቸው የሚገባቸውን ሰዎች ለመለየት የገንዘብ አቅምን በግልፅ ወስነው ያስቀምጣሉ። ለምሳሌ በታንዛኒያ የገንዘብ አቅም የሌላቸው ናቸው ተብለው ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጣቸው ሰዎች በአማካይ ከ82 የአሜሪካ ዶላር ያነሰ ወርሀዊ ገቢ የሚያገኙ ናቸው። በደቡብ አፍሪካ ደግሞ ነጻ የሕግ ድጋፍ እንዲሰጣቸው የሚጠይቁ ዜጎች በሀገሪቱ ገንዘብ /ራንድ/ በወር ከ5,500 በታች የሚያገኙ ሊሆኑ ግድ ይላል።


ድህነት በኢትዮጵያስ እንዴት ይለካል? ለሚለው ጥያቄ በቂ ምላሽ የሚሰጥ ኢትዮጵያ የፈረመችው አሕጉራዊም ይሁን ዓለማቀፋዊ ስምምነት ብሎም ሀገራዊ ህግ የለም። በዚህ ጽሑፍ ክፍል አንድ ላይ የተጠቀሱት ብሄራዊ ሕጎችም ቢሆኑ ተከላካይ ጠበቃ የሚያስፈልገውን ትክክለኛ ድሃ ሰው ለመወሰን የሚያስችሉ አይደሉም። ከዚህም የተነሳ ነጻ የሕግ ድጋፉ ጠበቃ ለማቆም አቅም ለሌላቸው ዜጎች ሳይሆን በተቃራኒው ላሉ የሚሰጥበት እድል ይኖራል።


በሌሎች ክልሎች ያለውን ሁኔታ ማካተት ባይቻልም በአማራ ክልል ያለው ሁኔታ ግን ከሀገራዊው ይለያል። ምክንያቱም ነጻ የሕግ ድጋፍ ተጠቃሚዎችን በጥብቅና አሰጣጥ፣ ምዝገባና በጠበቆች ስነ-ምግባር ማሻሻያ ደንብ ቁጥር 58/2000 ዓ.ም አንቀጽ 9 ንኡስ አንቀጽ (1) አማካኝነት መለየት ይቻላል። በዚህም መሰረት ነፃ የሕግ ድጋፍ ማግኘት የሚችሉት ወርሃዊ የገቢ መጠናቸው ከብር 240 በታች የሆነባቸው ሰዎች ናቸው።


እነዚህ ሰዎች በወር ከ240 በታች ከሚያገኙት ገቢም በተጨማሪ በትርፍነት ሊወሰድ የሚችል የማይንቀሳቀስና የሚንቀሳቀስ ሃብት የሌላቸው መሆን አለባቸው። ይህንንም የሚያሳይ በሶስት ምስክሮች የተረጋገጠ ማስረጃ ከሚኖሩበት ቀበሌ ማህበራዊ ፍ/ቤት ማቅረብ ይጠበቅባቸዋል። እንዲህ አይነት ጥብቅ መስፈርት በደንቡ መውጣቱ ነጻ የሕግ ድጋፍ በዘፈቀደ እንዳይሰጥ ያደርጋል፤ ለዚህ የተገቡ ትክክለኛ ተጠቃሚዎችን በመለየቱ ጊዜ የሚፈጠሩ አለመግባባቶችንም ይፈታል።


ይሁን እንጂ ያለንበት ነባራዊ እውነታ 240 ብር ወርሀዊ ሳይሆን እለታዊ ገቢ እየሆነ መምጣቱን ያሳያል። በመሆኑም ነጻ የሕግ ድጋፍ መሰጠት ያለበት በወር ከ240 ብር በታች የሆነ ገቢ ለሚያገኙ የህብረተሰብ ክፍሎች ነው የሚለውን ህግ ፈቃጅ ሳይሆን ከልካይ ያስመስለዋል። ስለዚህ ነጻ የሕግ ድጋፍ ሊሰጣቸው የሚገባቸውን ሰዎች ለመለየት የሚያስችል የገንዘብ አቅም በግልፅ ወስኖ ማስቀመጡ ተገቢ ሆኖ ሳለ የገንዘብ መጠኑን በእጅጉ ማሳነስ ግን ነጻ የሕግ ድጋፉን መልሶ እንደመከልከል አስቆጥሮታል፡።


ነገር ግን የዚህ ደንብ ተፈጻሚነት በግል ጠበቆች ላይ በመሆኑ በደንቡ የተቀመጠውን መሥፈርት አቅም ለሌላቸው የወንጀል ተከሳሾች በመንግሥት ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ለማቆም መጠቀሙ የሚከብድ ይሆናል። በተግባር እየተሠራ ያለውም ደንቡን መሰረት ተደርጎ አይደለም። የጽሑፉ አቅራቢ በርካታ የክርክር መዛግብትን ለማየት የቻለ ሲሆን ፍርድ ቤት ለወንጀል ተከሳሾች ተከላካይ ጠበቃ የሚመድበው የእምነት ክህደት ቃላቸውን ሲሰጡ የግል ጠበቃ ለማቆም አቅም ያላቸውና የሌላቸው መሆኑን ጠይቆ በሚሰጡት መልስ ላይ ተመስርቶ ብቻ መሆኑን ለማረጋገጥ ተችሏል።

ተከላካይ ጠበቃ የሚቆምበት የክርክር ሂደት


ከፌደራሉ ሕገ-መንግሥት ጋር ተመሳሳይ የሆኑት የክልሎች ሕግጋተ-መንግሥትም ይሁኑ ሀገራችን የፈረመቻቸው አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች በጠበቃ ተወክለው ለመከራከር አቅም ለሌላቸው የወንጀል ተከሳሾች መንግሥት ተከላካይ ጠበቃ ሊያቆምላቸው ይገባል ከሚሉ በስተቀር መብቱ ተግባራዊ የሚደረግበትን የክርክር ሂደት አያመላክቱም። በዚህ ጉዳይ በክፍል አንድ የተጠቀሱት የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው አሕጉራዊና ዓለማቀፋዊ ሰነዶች የተሻሉ እንደሆኑ መገንዘብ ያስፈልጋል።


በመሆኑም የተባበሩት መንግሥታት በወንጀል የፍትሕ ሥርዓትና በነፃ የሕግ ድጋፍ ተደራሽነት ላይ ያወጣው መርሕና መመሪያ እንዲሁም የአፍሪካ ሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን ያወጣው የላሎንጌ መግለጫና የድርጊት መርሐ-ግብር ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በየትኛውም የወንጀል ክርክር ሂደት መሰጠት እንዳለበት መደንገጋቸውን ለአብነት ያህል መጥቀሱ በቂ ይሆናል። ስለዚህ እነዚህ ሰነዶች የተከላካይ ጠበቆችን የሕግ ማዕቀፍ ለማዘጋጀት በመነሻነት የማገልገል ሚና ቢኖራቸውም በቀደመው ክፍል ከተገለጹት የተበታተኑ ድንጋጌዎች ውጪ የመንግሥት ጠበቃ የሚቆምበትን የወንጀል የክርክር ሂደት የሚያሳይ በክልሎች የወጣ አንድም ሕግ የለም።


በአማራ ክልል ያለውን ለአብነት ስናይ የተሻሻለው የክልሉ ዳኞች አስተዳደር ጉባኤ አዋጅ ቁጥር 209/2006 ዓ.ም በአንቀጽ 2 (8) ተከላካይ ጠበቃን ሲተረጉም በክልሉ ፍርድ ቤቶች በከባድ ወንጀል ተከሰውና ጠበቃ አቁመው መከራከር ለማይችሉ ሰዎች በጠበቃነት ተወክሎ የሚከራከር ባለሙያ መሆኑን ቢገልጽም በወረዳ ፍርድ ቤት በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች ቆሞ የሚከራከር የመንግሥት ጠበቃ እንደሌለ ተረጋግጧል። በከፍተኛ ፍርድ ቤት የሚገኙትም ቢሆኑ አዳዲስ የወንጀል ጉዳዮችን እንጂ ከወረዳ የሚመጡትንም ይሁን ወደ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የሚሄዱ ይግባኞችን አይቀበሉም፤ አያዘጋጁም። ስለሆነም በወረዳና በይግባኝ የክርክር ሂደት ሕገ-መንግሥታዊ የሆነው ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት እየተከበረ አይደለም ለማለት ያስደፍራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የሚያስቆሙ የወንጀል ዓይነቶች


በወንጀል የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው አቅም ጠበቃ አቁመው መከራከር የማይችሉ ከሆነና በዚህም ምክንያት ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን በመንግሥት ወጪ የሚቆም ጠበቃ የማግኘት ሕገ-መንግሥታዊ መብት እንዳላቸው የክልሎችም ይሁኑ የፌደራሉ ሕግጋተ-መንግሥት ያረጋግጣሉ። ይሁን እንጂ አንዳቸውም ፍትሕ የሚጓደለው መቼ እንደሆነ በግልጽ አያስረዱም። እንደዚሁም የመንግሥት ጠበቃ የሚያስፈልጋቸውን የወንጀል ዓይነቶች ለይተው አላስቀመጡም።


ስለሆነም ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ጥቅል ድንጋጌ በተመለከተ የሕግ አውጪውን ሀሳብ የሚጠቁሙ መሥፈርቶችንና ዝርዝር ሕጎችን መፈለግ የግድ ይላል። ይኸው ጥቅል ድንጋጌ ሲተረጎም ግምት ውስጥ ሊገቡ የሚገቡ በብዙ የሕግ ባለሙያዎች ተቀባይነት ያገኙ ሦስት ዓይነት መሥፈርቶች አሉ። እነሱም የጉዳዩ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ከባድነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም የሚሉት ናቸው። ስለዚህ እነዚህን መስፈርቶች በአግባቡ መመዘን ከተቻለ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት የሚከብድ አይሆንም።


ከመሥፈርቶቹ በተጨማሪ ሕግ አውጪው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን እንዴት መተርጎም እንዳሰበ የሚያሳዩ ውስን ሀገራዊና ክልላዊ አዋጆች ይገኛሉ። ከእነዚህ ቀዳሚው የመከላከያ አዋጅ ቁጥር 27/1988 ዓ.ም ሲሆን ከ5 ዓመት በማያንስ እስራት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል የተከሰሰ ሰው ተከላካይ የማቆም አቅም ከሌለው መንግሥት ተከላካይ ይመድብለታል በማለት ይደነግጋል። ይህም ድንጋጌ ከሦስቱ መሥፈርቶች የቅጣቱ ከባድነት ለሚለው ትኩረት በመስጠት ፍትሕ መቼ ሊጓደል እንደሚችል ለመጠቆም ይሞክራል።


የተሻሻለው የኦሮምያ ክልል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 141/2000 ዓ.ምም ተመሳሳይ ድንጋጌ ይዟል። ይህም አዋጅ በአንቀጽ 17 ንዑስ አንቀጽ (2) ከ5 ዓመት በማያንስ እስራት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል የተከሰሱ ሰዎች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ ሊቆምላቸው እንደሚገባ ይገልጻል። በዚህም አዋጅ ትኩረት የተሰጠው ከጉዳዩ ውስብስብነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም ከሚሉት መሥፈርቶች ይልቅ ለቅጣቱ ከባድነት እንደሆነ በቀላሉ መገንዘብ ይቻላል።


ምንም እንኳን እነዚህ አዋጆች በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የሚያስቆሙ የወንጀል ዓይነቶችን ለይተው ቢያስቀምጡም ከ5 ዓመት በታች በሆነ እስራት በሚያስቀጡ ወንጀሎች ክርክር ጊዜ ፍትሕ ሊጓደል አይችልም ወደሚል አቋም ስለሚወስዱ ምሉዕነት ይጎድላቸዋል። ለምን ቢሉ የፍትሕ መጓደል ከጉዳይ ጉዳይ ስለሚለያይና በቀላል ወንጀል ለተከሰሱ ሁልጊዜም ፍትሕ አይጓደልም በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ደግሞ ሁሌም ፍትሕ ይጓደላል ብሎ ለመደምደም ስለማይቻል ነው።


የተሻሻለው የትግራይ ክልል ፍርድ ቤቶች ማቋቋምያ አዋጅ ቁጥር 243/2006 ዓ.ም ደግሞ በአንቀጽ 6 (2) በወንጀል ተከሶ በራሱ ጠበቃ ሊቀጥር አቅም የሌለው መሆኑን ማስረጃ ለማቅረብ የሚችልና ያለ ጠበቃ ቢከራከር ፍትሕ ሊጓደልበት ይችላል የሚባል ከሆነ ፍርድ ቤት በመንግሥት ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ይመድብለታል ይላል። በተጨማሪም በአንቀጽ 13 (4) የተከላካይ ጠበቆች ደጋፊ የሥራ ሂደት በወረዳ ፍርድ ቤት ደረጃ እንደሚደራጅ ያስቀምጣል።


ከዚህ በመነሣት ይህ አዋጅና ከፍ ብሎ የተጠቀሱት አዋጆች በተወሰነ መልኩ ልዩነት እንደሚታይባቸው መናገር ይቻላል። ምክንያቱም ይህ አዋጅ ፍትሕ ይጓደላል ብሎ የሚያስበው በቅጣቱ ከባድነት ሳይሆን ተከሳሹ ጠበቃ ለመቅጠር አቅም በማጣቱ ነው። ይህም ሲባል ተከሳሹ በየትኛውም የወንጀል ዓይነት ቢከሰስ በግሉ ጠበቃ አቁሞ ለመከራከር የማይችል መሆኑን የሚያስረዳ ማስረጃ ካቀረበ ፍትሕ ሊጓደል የሚችልበት ሁኔታ ይኖራል ተብሎ ይታሰባል። ለዚህም ነው አዋጁ የተከላካይ ጠበቆችን የሥራ ሂደት በወረዳ ፍርድ ቤት እንዲደራጅ ያደረገው።


ሆኖም አዋጁ በራሳቸው ጠበቃ ሊቀጥሩ የማይችሉ የወንጀል ተከሳሾች የሚለዩበትንና የሚመለመሉበትን መሥፈርት ለይቶ አያስቀምጥም። ከዚህም የተነሣ በአዋጁ መሰረት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ጥቅል ድንጋጌ በአግባቡ ተርጉሞ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት ያስቸግራል። በተጨማሪም የድህነት ማስረጃው ከየት ተቋም እንደሚመጣ የሚገልጸው ነገር ስለሌለ በአፈጻጸሙ ላይ ችግር ማስከተሉ አይቀርም።


ወደ አማራ ክልል ስንመጣ የመንግሥት ጠበቃ የሚቆመው በክልሉ ፍርድ ቤቶች በከባድ ወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች መሆኑን ከፍ ሲል ያየነው ለተከላካይ ጠበቃ የተሰጠው ትርጓሜ ያስረዳል። ከባድ የሚባሉት የወንጀል ዓይነቶች ከ10 ዓመት በላይ እስራት የሚያስቀጡ ወንጀሎች እንደሆኑ ደግሞ በተሻሻለው የክልሉ ጠቅላይ ፍርድ ቤት የወንጀል የሥራ ሂደት ቢፒአር ሰነድ ላይ ተመልክቷል። ይህም ሁኔታ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለው በአማራ ክልል የሚመዘነው በቅጣቱ ከባድነት መሆኑን ያሳያል።


በዚህም አለ በዚያ ከዚህ በላይ የተብራሩት ሕጎች ፍትሕ ሊጓደል የሚችለው መቼ ነው የሚለውን ጥያቄ በበቂ ሁኔታ አይመልሱም። ምክንያቱም በከባድና ቀላል ወንጀሎች እንደቅደም ተከተላቸው ሁልጊዜ ፍትሕ ይጓደላል አይጓደልም ብሎ ለመደምደም ይከብዳል። በከባድ ግድያ ክርክር ሂደት ፍትሕ ላይጓደልና በቀላል ስርቆት ጊዜ ደግሞ ፍትሕ ሊጓደል እንደማይችል ምንም ዓይነት ማረጋገጫ ማቅረብ አይቻልም። ስለዚህ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ጥቅል ድንጋጌ እንደየ ጉዳዩ ዓይነት እያዩ ለመተርጎም የሚያስችል የሕግ ሥርዓት ሊኖር የግድ ይላል።


ለማጠቃለል የተባበሩት መንግሥታት የልማት ድርጅት (UNDP) እንደሚለው “ድህነት ለመብቶች መጣስ ያጋልጣል። መልሶ ደግሞ ለተጣሱት መብቶች መከበር ኃይል ያሳጣል።” በመሆኑም ለዚህ ዓይነቱ ዕንቅፋት ዓይነተኛ መፍትሔ ለሆነው ለፌደራሉና ለክልሎች ሕግጋተ-መንግሥት አንቀጽ 20 ንዑስ አንቀጽ 5 ድንጋጌ ማስፈጸሚያነት የሚያገለግሉ ዝርዝር ሕጎችን ማውጣቱ ለነገ የማይሉት የቤት ሥራ መሆን አለበት።

 

 

አማረ ሲሳይ (www.abyssinialaw.com)

መግቢያ


በአሁኑ ወቅት በስፋት ተቀባይነት ካገኙ የሰብአዊ መብት ድንጋጌዎች በወንጀል ተከሰው ለጠበቃ የመክፈል አቅም ለሌላቸው ሰዎች የሕግ ድጋፍ መስጠት አንዱ ነው። በመሆኑም ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት የተከሰሱ ሰዎች ካሏቸው ሕገ-መንግስታዊ መብቶች ቀዳሚው ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም። ለምን ቢሉ በዓለማቀፋዊም ይሁን በአሕጉራዊ ስምምነቶች እንዲሁም በዝርዝር ብሄራዊ ሕጎች እውቅና የተሰጣቸውና ጥበቃ የሚደረግላቸው የተከሰሱ ሰዎች መብቶች የሚከበሩበት በመሆኑ ነው።


የተከሰሱ ሰዎች ፍርድ ቤት ሲቀርቡ ሊከበሩላቸው የሚገቡ በርካታ መብቶች አሏቸው። ከእነዚህ ውስጥ በዳኝነት አካላት ፊት በእኩልነት የመታየት፣ ጥፋተኝነታቸው እስካልተረጋገጠ ድረስ ንፁህ ተደርገው የመገመት፣ ፍትሀዊ በሆነና በግልጽ ችሎት የመዳኘት፣ የተፋጠነ ፍርድ የማግኘትና ይግባኝ የማቅረብ መብቶች ይገኙበታል። በተጨማሪም ክሱን በጽሁፍ የማግኘት፣ ተከሳሾች በራሳቸው ላይ ያለመመስከር፣ የመከላከያ ምስክሮችንና ማስረጃዎቻቸውን የማቅረብ፣ ለአቃቤ ሕግ ምስክሮች መስቀለኛ ጥያቄ የማቅረብ፣ እንዲሁም በመንግሥት እጅ የሚገኙ ማስረጃዎችን የማግኘት መብቶቻቸውም ሳይጠቀሱ የማይታለፉ ናቸው።


ይሁን እንጂ እነዚህ ሁሉ በበርካታ ሕገ-መንግስታት፣ በዓለማቀፋዊና በአሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች እውቅና ያገኙ መብቶች ብዙውን ጊዜ ሲከበሩ ሳይሆን ሲጣሱ ነው የሚታየው። ይህም የሚሆነው ለእነዚህ መብቶች መከበር መሰረታዊ የሆነው የተከሰሱ ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕጉ ላይ በተቀመጠው ልክ በተግባር እየተፈጸመ ባለመሆኑ ነው።


ከዚህም በመነሣት የመብቱን መከበርና አለመከበር በማየት ብቻ መሠረታዊ የተከሰሱ ሰዎች መብቶች መከበራቸውንና መጣሳቸውን መገንዘብ ይቻላል። በመሆኑም ይህ ጽሑፍ በዚህ መነሻነት ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በተለያዩ ሕጎች ያለውን ጠቅላላ ገጽታ በቀጣዮቹ ሁለት ክፍሎች ለመዳሰስ ይሞክራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕጋዊ መሰረት


ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በተለያዩ ሀገሮች ሕገ-መንግሥታት በተለያየ መልኩ ሠፍሮ ይገኛል። የተወሰኑ የአፍሪካ ሀገሮችን ለአብነት ስንመለከት እንደ ቦትስዋና ያሉ ሀገሮች የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው ወጪ ተከላካይ ጠበቃ እንዲያቆሙ ያደርጋሉ። ሌሎችም እንደ ሱዳን ያሉ ሀገሮች በከባድ ወንጀሎች ለተከሰሱ ሰዎች ብቻ በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ እንዲቆምላቸው ይፈቅዳሉ።


እንደ ላይቤሪያ ባሉ ሀገሮች ደግሞ በየትኛውም የወንጀል ዓይነት የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው አቅም በሕግ ጠበቃ ለመወከል ካልቻሉ በመንግሥት ወጪ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብት ይሰጣቸዋል። አብዛኞቹ እንደ ደቡብ አፍሪካ ያሉ ሀገሮች ግን የተከሰሱ ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ እንዲያገኙ የሚፈቅዱት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ ነው። ከዚህም ባሻገር በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱ ሰዎች የመከላከል መብታቸውን የሚፈቅዱ ነገር ግን በማን ወጪ የሚለውን በግልጽ በሕገ-መንግሥታቸው ያላመላከቱ ወደ ሃያ የሚሆኑ ሀገሮች በአሕጉ ራችን መኖራቸውን ጥናቶች ያሳያሉ።


ተግባራዊ አፈጻጸሙ ገና ብዙ የሚቀረውና ከሀገር ሀገር የሚለያይ ቢሆንም፣ ከዚህ በላይ በተገለጸው መሰረት ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕገ-መንግሥታዊ እውቅና እንዳለው መገንዘብ ይቻላል። ይሁን እንጂ ይኸው መብት ተፈጻሚነት የሚኖረው በየትኛው የክርክር ሂደት ማለትም በቅድመ-ክስ፣ በክስ ወይም ከክስ በኋላ እንደሆነ ከላይ ለአብነት የተጠቀሱት ሕገ-መንግሥታት የሚሉት ነገር የለም። በመሆኑም የመብቱ ሕገ-መንግሥታዊነት የይስሙላ እንዳይሆን? የሚል ጥያቄ ያጭራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


በወንጀል ጉዳዮች ክርክር ጊዜ ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ማቆም በራሱ መብትና ለሌሎች የተከሰሱ ሰዎች መብቶች መከበር ዓይነተኛ ቅድመ-ሁኔታ መሆኑ አያጠያይቅም። ይህም መብት የሚመነጨው በበርካታ ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ውስጥ ከተደነገጉት እንደ ፍትሕ የማግኘት መብት፣ ንጹሕ ሆኖ የመገመት መብት፣ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደትና በሕግ ፊት እኩል መሆን ካሉ መሰረታዊ መርሕዎች ነው። በብዙ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች የተገለጸው የፍትሕ ተደራሽነትም ለተከሰሱ ሰዎች ሰብአዊ መብቶች መጠበቅ ያለው ሚና ሳይጠቀስ የሚታለፍ አይደለም።

ሀ. ሁሉን አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መግለጫ


ይህ መግለጫ በሀገሮች ላይ የአስገዳጅነት ውጤት ባይኖረውም በርካታ ሕገ-መንግሥታትና የሰብአዊ መብት ሰነዶች የሚተረጎሙት እሱን መነሻ አድርገው መሆኑ አይታበልም። በመሆኑም መግለጫው በአንቀጽ 11 (1) በወንጀል የተከሰሰ ማንኛውም ሰው ክሱ በይፋ በሚሰማበት ግልጽ ፍርድ ቤት በሕግ መሰረት የመከላከል መብቱ እንዲጠበቅለት በጥቅል ሁኔታ አስቀምጧል።


በዚሁ መግለጫ አንቀጽ 10 መሰረት “ማንም ሰው በመብቶቹና ግዴታዎቹ እንዲሁም በተከሰሰበት ማንኛውም ጉዳይ ውሳኔ ለማግኘት ሙሉ የእኩልነት መብቱ ተጠብቆ ነጻ በሆነና አድልዎ በሌለበት ፍርድ ቤት ሚዛናዊና ይፋ የሆነ ፍርድ የማግኘት መብት አለው”፡፡ ከዚህ ድንጋጌ መገንዘብ የሚቻለው መግለጫው ለተከራካሪዎች እኩልነትና ለሚዛናዊ ፍርድ በግልጽ ጥበቃ የሚሰጥ መሆኑን ነው፡፡ ሚዛናዊ የፍርድ ሒደት የሚኖረው ደግሞ ግለሰቦች በግልጽ በሚታወቅ ሕግ የተከሰሱበትን ነገር ተረድተው በሕግ ባለሙያ እገዛ ከተከራከሩ መሆኑ የሚያጠያይቅ አይደለም።

ለ. የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ዓለማቀፍ ስምምነት


ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ከማግኘት መብት ጋር በተያያዘ ዓለማቀፋዊ ከሆኑ ስምምነቶች ውስጥ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት በቀዳሚነት ይጠቀሳል። ስምምነቱ በአንቀጽ 14 (1) ሰዎች ሁሉ በፍርድ ቤቶችና በዳኝነት አካላት ፊት በእኩልነት መታየት አለባቸው በማለት ጥበቃ ሲሰጥ በንኡስ አንቀጽ 3 /መ/ ራሱ በተገኘበት የመዳኘት፣ ራሱን በግል ወይም በመረጠው ጠበቃ የመከላከል፣ ጠበቃ ከሌለው ትክክለኛ ዳኝነት የሚጓደል ሆኖ ሲገኝና የገንዘብ አቅሙ የማይፈቅድ ሲሆን ሳይከፍል ጠበቃ ወይም የሕግ አማካሪ ዕርዳታ የማግኘት መብት እንዳለው ያረጋግጣል።
ይህ ስምምነት በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ድሃ ሰዎች በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ እንዲያገኙ ፈራሚ ሀገሮች ላይ ግዴታ የሚጥል ቢሆንም፣ የስምምነቱ አንቀጽ 14 (3) /መ/ በሁለት መስፈርቶች የታጠረ ነው ማለት ይቻላል። ይኸውም ተከሳሹ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የሚቆምለት በግሉ ለማቆም አቅም ከሌለውና ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን ነው የሚሉት ሲሆኑ ለሀገሮች ሰፊ ፍቅድ ሥልጣን የሚሰጡ ናቸው።


የተባበሩት መንግሥታት የሰብአዊ መብቶች ኮሚቴ እንዲህ ዓይነቱን ፍቅድ ሥልጣን የስምምነቱ ፈራሚ ሀገሮች እንዴት መጠቀም እንዳለባቸው በጠቅላላ አስተያየት ቁጥር 32 ማብራሪያ ሰጥቷል። በማብራሪያውም መሰረት ሀገሮች ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን የሚለውን ሲተረጉሙ የወንጀሉን ከባድነትና እስከ ይግባኝ የመሄድ እድሉን ሁሉ ታሳቢ ሊያደርጉ ይገባል። በተጨማሪም ወንጀሉ ከባድ በሆነ ጊዜ ተከሳሾች በየትኛውም የክርክር ሂደት የሕግ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ሊቆምላቸው ይገባል ይላል። ሆኖም ግን በቀላል ወንጀሎች ጊዜም ፍትሕ ሊዛባ የሚችልበት ሁኔታ መኖሩን ማብራሪያው ግምት ውስጥ አላስገባም።


ማብራሪያው በተጨማሪነት እንደሚገልጸው በመንግሥት ወጪ የሚቆም ማንኛውም ተከላካይ ጠበቃ አቅም ያለውና የያዘውን ጉዳይ ውጤታማ ሊያደርግ የሚችል መሆን አለበት። ሌላው በማብራሪያው የተካተተው ነጥብ የሕግ ባለሙያው ምስክሮች በሚሰሙበት ጊዜ የግድ መገኘት ያለበት ከመሆኑም በላይ ከተከሳሹ ጋር በመመካከር ካልሆነ በቀር በሞት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል ተከሳሹ ሳያውቅ የይግባኝ መብቱ ሊቋረጥ አይገባም። እንደዚሁም ፍርድ ቤትን ጨምሮ ማንኛውም አካል በመንግሥት ወጪ የሚቆመውን የሕግ ባለሙያ ሥራ ማደናቀፍ አይኖርበትም። ማብራሪያው ሲያጠቃልል ሀገሮች በዚህ አግባብ ካልሠሩ ስምምነቱን እንደመጣስ ያስቆጥርባቸዋል።

 

ሐ. የሕጻናት መብቶች ዓለማቀፍ ስምምነት


ይኸው ስምምነት ለሕጻናት ሊሰጣቸው ስለሚገባ የሕግ ድጋፍ በተወሰነ መልኩ ይደነግጋል። በዚህም መሰረት የስምምነቱ አንቀጽ 37 /መ/ ማንኛውም ነፃነቱን እንዲያጣ የተደረገ ሕጻን የሕግ እርዳታ ባፋጣኝ ማግኘት እንዳለበት ይገልጻል።


አንቀጽ 40 (2) ደግሞ በወንጀል የተከሰሰ ማንኛውም ሕፃን ለቀረበበት ክስ መከላከያ አዘጋጅቶ ለማቅረብና ጉዳዩ በሚሰማበት ጊዜ የሕግ እርዳታ ያገኛል ይላል። ይሁንና እነዚህ ድንጋጌዎች ጥቅል ከመሆናቸው ባለፈ በወንጀል የተከሰሱ ሕጻናት በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ ሊቆምላቸው የሚገባ መሆኑን በግልጽ አያመላክቱም።

 

መ. የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው ዓለማቀፋዊ ሰነዶች


ከዚህ በላይ ከተብራሩት ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች በተጨማሪ የተባበሩት መንግሥታት በመንግሥት ወጪ የሚሰጥ የሕግ ድጋፍን የሚመለከቱ በርካታ ሰነዶች አውጥቷል። ከእነዚህ ውስጥ በጠበቆች ሙያ ላይ የሚያተኩረው መሰረታዊ መርሕ (UN basic principles on the role of lawyers) አንዱ ሲሆን በመጀመሪያውና በስድስተኛው መርሕ የፍትሕን ተደራሽነት በእኩል ለሁሉም ዜጎች ለማረጋገጥ መንግሥታት በየትኛውም የክርክር ሂደት በራስ ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ማቆም ለማይችሉ ተከሳሾች ነፃ የሕግ ድጋፍ መስጠት ይቻላቸው ዘንድ በቂ በጀት ሊመድቡ እንደሚገባ ይገልጻል። መርሕ 1 በተለይ ሰዎች ሁሉ በሕግ ፊት እኩል ናቸው የሚለውን በመያዝ ሀገሮችም ሆኑ የሕግ ሙያው በራሱ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብት ያለምንም የዘር፣ የሃይማኖት፣ የቀለም፣ የጾታ፣ የሁኔታ ወዘተ ልዩነትና አድልዎ ሳይደረግበት ለማንኛውም ሰው ተደራሽ መሆን አለበት ሲል ያስቀምጣል።


የተባበሩት መንግሥታት በወንጀል የፍትሕ ሥርዓትና በነፃ የሕግ ድጋፍ ተደራሽነት ላይ ያወጣው መርሕና መመሪያም (UN principles and guidelines on access to legal aid in criminal justice systems) በተመሳሳይ በመርሕ 3 በወንጀል ጉዳዮች የሕግ ጠበቃ በራሳቸው ወጪ ማቆም የማይችሉ ሰዎች ከተያዙበት እስከ ክርክሩ መጨረሻ ሂደት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ እንደ ጉዳዩ አጣዳፊነትና ውስብስብነት እንዲሁም እንደ ቅጣቱ ክብደት በሕግ ባለሙያ ሊታገዙ የሚገባ መሆኑን አስቀምጧል። በመርሕ 2 መሰረት ደግሞ የነፃ ሕግ ድጋፉን ሥርዓት ለማጠናከር ሀገሮች አስፈላጊውን የሰው ኃይልና በጀት ማሟላት ይኖርባቸዋል። በተጨማሪም በመርሕ 2 እንደተገለጸው ሀገሮች ነፃ የሕግ ድጋፍ የመስጠት ኃላፊነትና ግዴታ ያለባቸው መሆኑን በመገንዘብ ዝርዝር ሕግ ማውጣት ያለባቸው ሲሆን የሚወጣውም ሕግ ተደራሽ፣ ውጤታማ፣ ዘላቂና ተአማኒነት ያለው መሆን አለበት።


ይሁን እንጂ እነዚህ ሰነዶች እንደ ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ሁሉ ሀገሮች ላይ አስገዳጅ ግዴታ የሚጥሉ አይደሉም። ነገር ግን ሀገሮች የሕግ ማእቀፍ ሲያዘጋጁም ሆነ የፖሊሲ አቅጣጫ ሲነድፉ ለመነሻነት የሚጠቅሙ ወሳኝ ሰነዶች መሆናቸው አይካድም። በመሆኑም ሰነዶቹ ዓለማቀፉ ሕብረተሰብ በወንጀል ጉዳዮች ስለሚሰጥ ነፃ የሕግ ድጋፍ ወቅታዊ አቋሙን የገለጸባቸው በመሆናቸው ከአስገዳጅነት የዘለለ አስተዋፅኦ አላቸው ተብሎ ይታመናል፡፡


ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና አሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የቀረበባቸውን ክስ ለመከላከል ከሚያስችሏቸው በርካታ አማራጮች አንዱ በመንግሥት ወጪ የሚሰጥ የሕግ ድጋፍ መሆኑን ከፍ ብሎ የተገለጹት ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ያስረዳሉ። በዚህ ረገድ አሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችስ ምን ይላሉ? የሚለው ደግሞ በሚከተለው ዳሰሳ ይመለሳል።


አሕጉሮችም እንደ ሀገሮች ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን የሚፈርሙ ሲሆን በየአሕጉራቸው ደግሞ በአባል ሀገሮች ላይ ተፈጻሚነትና አስገዳጅነት ያላቸው የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን በራሳቸው ሥልጣን ያወጣሉ። በዚህም መሰረት በአፍሪካ፣ በአውሮፓና በአሜሪካ አሕጉሮች ወጥተው ሥራ ላይ ያሉ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን በዋናነት መጥቀስ ይቻላል።

 

የአፍሪካ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


ሀ. የአፍሪካ የሰዎችና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር


ይህ ቻርተር ከአሕጉ ራችን የሰብአዊ መብት ሰነዶች ቀዳሚው ነው። ቻርተሩ በአንቀጽ 7 (1) /ሐ./ እንደሚደነግገው ጸንተው በሚገኙ ስምምነቶች፣ ሕጎችና ልማዶች ዋስትና የተሰጣቸው መሠረታዊ መብቶቹን የሚጥሱ ድርጊቶች ሲፈጸሙበት ማንም ሰው በራሱ ወይም በመረጠው አማካሪ አማካኝነት ሥልጣን ላላቸው ብሔራዊ አካላት በደሉ እንዲሰማለት የማድረግ መብት አለው፡፡


እዚህ ላይ ሊነሳ የሚገባው ጥያቄ ራሱ ለመረጠው ጠበቃ የሚከፍለው ገንዘብ ባይኖረውስ የሚለው ሲሆን በቻርተሩ አንቀጽ 2 መሰረት ይሄው ድንጋጌ ለሁሉም አፍሪካዊያን በእኩልነትና አድሎአዊነትን ባስወገደ ሁኔታ ተፈጻሚነት እንዲኖረው በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱና በራሳቸው አቅም ጠበቃ ማቆም ለማይችሉ ሰዎች በመንግሥት ወጪ የሕግ ባለሙያ እገዛ እንዲያገኙ በሚያስችል መልኩ መተርጎም ይኖርበታል። አለበለዚያ ድንጋጌው ፅንሰ-ሀሳባዊ ሆኖ ከሚቀር በቀር ትርጉም አይኖረውም።


በተጨማሪም የቻርተሩ አንቀጽ 4 ማንኛውም ሰው በሕይወት የመኖር መብት እንዳለው ይገልጻል። ይሁንና አሕጉሩ የሞት ፍርድን ተግባራዊ የሚያደርጉ በርካታ አባል ሀገሮች ያሉበት ከመሆኑ አንጻር “የመብቶች ሁሉ እናት” የሚባለው ይህ መብት ያለ አግባብ በሚካሄድ የክርክር ሂደት ሊታጣ ይችላል። በመሆኑም መንግስት ቢያንስ እስከ ሞት ሊያስቀጡ በሚችሉ ከባድ የወንጀል ጉዳዮች ለተከሰሱ ሰዎች በነጻ ጠበቃ የማቆም ግዴታ ውስጥ ካልገባ የመብቱ መከበር ከወረቀት የዘለለ አይሆንም።

 

ለ. የአፍሪካ ሕጻናት ደህንነትና መብቶች ቻርተር


ይህ ቻርተር በአንቀጽ 17 በወንጀል ጉዳይ ከሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ ጋር የተያያዙ የተወሰኑ ድንጋጌዎችን ይዟል። በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1) መሰረት ማንኛውም የተከሰሰ ወይም ጥፋተኛ ሆኖ የተገኘ ሕጻን ከልጅነቱ አኳያ ልዩ እንክብካቤና ጥበቃ የማግኘት መብት አለው።


በተለይም ደግሞ የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) /ሐ/ እንደሚለው የተከሰሱ ሕጻናት መከላከያቸውን ሲያዘጋጁም ሆነ ሲያቀርቡ የቻርተሩ አባል ሀገሮች የሕግና ሌላም ተገቢ እገዛ መስጠት አለባቸው። ስለሆነም የወንጀሉና የቅጣቱ ዓይነት ምንም ይሁን ምን ሀገሮች በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሕጻናት በሕግ ባለሙያ እንዲወከሉ የማድረግ ግዴታ እንዳለባቸው ከዚህ ድንጋጌ መገንዘብ ይቻላል።

 

ሐ. የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው አሕጉራዊ ሰነዶች


ከፍ ብሎ ከተጠቀሱት ቻርተሮች በተጨማሪ የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን በወንጀል ጉዳይ የሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍን ተግባራዊ ለማድረግ የሚረዱ በዛ ያሉ የመፍትሔ ሀሳቦችን /Resolutions/ አውጥቷል። ከእነዚህም ውስጥ የዳካር መግለጫ፣ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና የሕግ እገዛ መርሕዎችና መመሪያዎች እንዲሁም የላሎንጌ መግለጫ በዋናነት ይጠቀሳሉ።


እንደ አውሮፓዊያን አቆጣጠር በ1999 ዓ.ም የወጣው የዳካር መግለጫ /Dakar Declaration resolution on the Right to a Fair Trial and Legal Aid in Africa/ የሚያተኩረው በሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና ነጻ የሕግ ድጋፍ ላይ ሲሆን በአንቀጽ 9 የፍትሕ ተደራሽነት ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብት ወሳኝ አካል መሆኑን በግልጽ ያስቀምጣል። በመሆኑም መግለጫው መንግሥታት በወንጀል ጉዳዮች የሚሰጥን ነጻ የሕግ ድጋፍ ማረጋገጥ አለባቸው ሲልም ከፍተኛ ኃላፊነት ይጥልባቸዋል።


በዚሁ አንቀጽ እንደተጠቀሰው አብዛኞቹ በወንጀል ጉዳይ የሚከሰሱ ሰዎች የተለያዩ የሕግ አገልግሎቶችን ለማግኘት ፍርድ ቤቶችም ሆኑ የሕግ ሙያተኞች የሚያስከፍሏቸውን ከፍተኛ ወጪ ለመሸፈን የሚያስችል አቅም የላቸውም። ስለዚህ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብት ይበልጥ ውጤታማ እንዲሆን ካስፈለገ መንግሥታት ለድሃ ሰዎች ነጻ የሕግ አገልግሎት የመስጠት ግዴታ ውስጥ መግባት አለባቸው።


የመግለጫው የመፍትሔ ሀሳብ በአጽንዖት እንደሚለው የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ቻርተር አባል ሀገሮች በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱ ድሃ ሰዎች ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጡባቸውን መንገዶች በአስቸኳይ ሊመረምሩ ይገባል። ይህም ተከላካይ ጠበቆችንና የተለያዩ የነጻ ሕግ ድጋፍ ማዕቀፎችን ይጨምራል። በመግለጫውም ሆነ በመፍትሔ ሀሳቡ በጥቅል እንደተቀመጠው መንግሥታት ከጠበቆችና ከሙያ ማኅበራት፣ መንግሥታዊ ካልሆኑ ድርጅቶች፣ ከሰብአዊ መብት ድርጅቶችና ከፍርድ ቤቶች ጋር በመተባበር ለድሃ ሰዎች የሚሰጠውን ነጻ የሕግ ድጋፍ ውጤታማ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።


በ2001 ዓ.ም ደግሞ የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን የዳካር መግለጫን መሰረት ያደረጉ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና የሕግ እገዛ መርሕዎችና መመሪያዎች /Principles and Guidelines on the Rights to a Fair Trial and Legal Assistance in Africa/ አውጥቷል። መርሕዎቹም በብሔራዊ ሕጎች ሊካተቱ የሚገቡ ከነጻ የሕግ ድጋፍ ጋር የተያያዙ ልዩ ልዩ የመፍትሔ አቅጣጫዎችን ይጠቁማሉ።


በእነዚህ መርሕዎች አንቀጽ 5 /ሰ/ መሰረት መንግሥታት የሕግ ባለሙያዎችን ተደራሽነት ለሁሉም ዜጎች ያለምንም አድልዎ የሚያረጋግጡ አስተማማኝ አሠራሮችን ሊከተሉ ይገባል። በተጨማሪም መንግሥታትና የሕግ ባለሙያ ማኅበራት የኅብረተሰቡን ንቃተ-ሕሊና በማሳደግ እንዲሁም በሕግ የተሰጡ መብቶቹንና ግዴታዎቹን በማስገንዘብ የሕግ ባለሙያዎች መሰረታዊ መብቶችንና ነጻነቶችን ለማስጠበቅ ያላቸውን ሚና የማሳወቅ ኃላፊነት አለባቸው።


የመርሕዎቹ አንቀጽ 5 /ሸ/ በወንጀል ክርክር ጊዜ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ ለተከሳሾቹ በመንግሥት ወጪ የሕግ ባለሙያ እገዛ መሰጠት እንዳለበት ሲደነግግ ፍትሕ የሚጓደለው መቼ ነው? የሚለውን ለመወሰን ሁለት ዓይነት መስፈርቶችን አስቀምጧል። እነዚህም የወንጀሉ አደገኛነትና የቅጣቱ ከባድነት ናቸው። ለትክክለኛ ፍትሕ ሲባል ይግባኝን ጨምሮ ማናቸውም ከባድ ጉዳዮች ምን ጊዜም የጠበቃ እገዛ ያስፈልጋቸዋል።


ይኸው ተመሳሳይ አንቀጽ በመንግሥት ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚመደቡ የሕግ ባለሙያዎች ማሟላት የሚገቧቸውን መስፈርቶችም ይዘረዝራል። በዚህም መሰረት ባለሙያዎቹ ብቁ መሆን ይኖርባቸዋል። ከያዙት ጉዳይ አኳያም አስፈላጊውን የሥራ ልምድና ክሕሎት ሊይዙ ይገባል። እንደዚሁም በማንኛውም የመንግሥት አካል ፊት ሙያዊ ነጻነታቸውን ማስጠበቅ የሚችሉ መሆን አለባቸው።


በ2004 ዓ.ምም ኮሚሽኑ በወንጀል የፍትሕ ሥርዓት ነጻ የሕግ ድጋፍን ተደራሽ የሚያደርግ የላሎንጌ መግለጫንና የድርጊት መርሐ-ግብር /Lilongwe Declaration on Accessing Legal Aid in the Criminal Justice System in Africa and Plan of Action/ ያወጣ ሲሆን መግለጫው በአንቀጽ 1 በወንጀል የፍትሕ አስተዳደር ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ እንደ መብት ዕውቅና ይሰጣል።


ይኸው አንቀጽ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሕግ ምክርን፣ የፍርድ ቤት ውክልናን፣ የንቃተ-ህግ ትምህርትንና የሽምግልና ስራን በሚያካትት መልኩ ሰፍቶ መተርጎም እንዳለበትም ይገልጻል። እንደዚሁም በነጻ የሕግ ድጋፍ አሰጣጡ ሂደት የሚሳተፉ አጋር አካላት ውስጥ መንግስታዊና መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ሀይማኖታዊ የበጎ አድራጎት ድርጅቶች፣ ማህበረሰብ አቀፍ ድርጅቶች፣ የሙያ ማኅበራትና የትምህርት ተቋማት መካተት እንዳለባቸው ያስገነዝባል።


በተጨማሪም በዚህ አንቀጽ መሰረት መንግሥታት ውጤታማና ግልጽ ነጻ የሕግ ድጋፍ ለድሃ ዜጎቻቸው መስጠት ይችሉ ዘንድ በቂ በጀት መመደብና እርምጃ መውሰድ ይጠበቅባቸዋል። ነጻ የሕግ ድጋፉ በየትኛውም የወንጀል ክርክር ሂደት መሰጠት ያለበት መሆኑን ደግሞ የመግለጫው አንቀጽ 3 ይደነግጋል።


ሀገሮች ነጻ የሕግ ድጋፍ የመስጠት ግዴታቸውን ለመወጣት የሚያስችላቸው ወጥ መንገድ የለም። ይሁንና ሁሉንም ዓይነት የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ ዘዴዎች አቀናጅቶና አደራጅቶ የመምራት ኃላፊነት አለባቸው። በመግለጫው አንቀጽ 6 እንደተጠቀሰው መንግሥታት ለድሃ የኅብረተሰብ ክፍሎች የፍትሕ ተደራሽነትን የማረጋገጥ ኃላፊነታቸውን ለመወጣት የሚያግዟቸው ብዙ የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ መንገዶች አሉ።
ከእነዚህም ውስጥ በመንግሥት ወጪ የሚቋቋሙ የተከላካይ ጠበቆች ጽ/ቤቶች፣ የፍትሕ ማዕከላት፣ የጠበቆች ማኅበራት፣ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የሕግ ትምህርት ቤቶች ወዘተ ዋና ዋናዎቹ ናቸው። ለነጻ የሕግ ድጋፉ የትኛውም ዘዴ ቢመረጥ አገልግሎቱን ከሚሹ ተገልጋዮች ፍላጎት አኳያ መደራጀት ይኖርበታል።


በመግለጫው አንቀጽ 9 ሥር እንደተመለከተው በብዙ የአፍሪካ ሀገሮች የሚሰጠው ነጻ የሕግ ድጋፍ አገልግሎት በለጋሾች ዕርዳታ ላይ የተመሰረተ ነው። ስለሆነም በማንኛውም ጊዜ ሊቋረጥ ይችላል። በዚህም ምክንያት ዘለቄታ ያለው የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ ሥርዓት መዘርጋት ያስፈልጋል።
ነገር ግን ከዚህ በላይ የተተነተኑት ሰነዶች እንደ ቻርተሮቹ የአስገዳጅነት ውጤት የላቸውም። ሆኖም ሰነዶቹ የአፍሪካ ኅብረት በወንጀል ጉዳዮች ስለሚሰጥ ነፃ የሕግ ድጋፍ የያዘውን አቋም በግልጽ ያሳውቃሉ። ስለዚህ የአሕጉሩን አባል ሀገሮች ብሔራዊ የሕግ ማዕቀፎች ለማዘጋጀት በመነሻነት የማገልገል ሚና አላቸው።

የአውሮፓና የአሜሪካ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


ሀ. የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት


ይህ ስምምነት በአንቀጽ 6 (3) /ሐ./ ማንኛውም በወንጀል የተከሰሰ ሰው ራሱን በራሱ ወይም በመረጠው ጠበቃ ወይም ለጠበቃ የመክፈል አቅም ከሌለው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ መንግሥት በነጻ በሚያቆምለት ጠበቃ የተከሰሰበትን ጉዳይ የመከላከል መብት አለው ሲል ይደነግጋል። ሆኖም አንቀጹ ፍትሕ የሚጓደለው መቼ ነው? ተብሎ ለሚነሣ ጥያቄ በቂ መልስ የሚሰጥ አይደለም።


በመሆኑም የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ፍርድ ቤት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ድንጋጌ ሲተረጉም ግምት ውስጥ የሚያስገባቸው መስፈርቶች አሉ። እነሱም የጉዳዩ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ከባድነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም የሚሉት ሲሆኑ እነዚህን መስፈርቶች በአግባቡ መመዘን ከተቻለ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት ወሳኝነት አላቸው።


በተጨማሪም የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ኮሚሽን እንደሚለው በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የሕግ ጠበቃ ከሌላቸው በሚዛናዊ የፍርድ ሂደት የሚኖራቸውን መብቶች አውቀው ሊያስከብሩ አይችሉም። ስለሆነም ኮሚሽኑ በጠበቃ የመታገዝ መብት ለሌሎች መብቶች መከበር ዋና መሰረት መሆኑን ያረጋግጣል።


ለ. የአሜሪካ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት


የአሜሪካ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት ደግሞ በአንቀጽ 8 (2) /መ/ በወንጀል የተከሰሰ ሰው ራሱን በራሱ የመከላከል ወይም በመረጠው ጠበቃ የመታገዝና ከጠበቃው ጋር በነጻነት ብቻውን የመገናኘት መብት እንዳለው ይደነግጋል። በተጨማሪም በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) /ሠ./ በወንጀል የተከሰሰው ሰው የተከሰሰበትን ጉዳይ በራሱ ወይም በመረጠው ጠበቃ አማካኝነት ለመከላከል የማይችል በሆነ ጊዜ በመንግሥት ወጪ የሚቆም ጠበቃ የማግኘት የማይገሰስ መብት አለው ሲል በግልጽ ያስቀምጣል።


በዚህ ድንጋጌ ውስጥ በሌሎች ስምምነቶች የተለመደው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለው ጥቅል አነጋገር አልተካተተም። ይህም መሰረታዊ ነጥብ ስምምነቱን የሚያስፈጽሙና የሚተረጉሙ አካላት በጥቅል ድንጋጌው ሳቢያ የሚቸገሩበትን ሁኔታ ያስቀራል። ጠቅለል ሲልም የስምምነቱ አባል ሀገሮች በወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች ያለ ምንም ቅድመ-ሁኔታ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የማቆም ግዴታ ያለባቸው መሆኑን መረዳት ይቻላል። (ይቀጥላል)

 

በሸዋፈራው ሽታሁን

በኢትዮጵያ ከአጠቃላይ ዜጋ ቁጥር በመካከለኛው ስሌት 53 በመቶ እጅ ኢንተርፕረነርሺፕ (የሚሆኑት በራስ ሥራ ፈጠራ) ችሎታን የጨበጡ ናቸው ሲል የሚተርከው በፕሮፌሰር ጣሰው ወልደሀና የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የምርምርና የቴክኖሎጂ ሽግግር ምክትል ፕሬዚዳንትና ከእድሜያቸው ዘለግ ላለ ጊዜ በልማት ኢኮኖሚክስ ላይ ጥናት በማድረግ ስም ያላቸው ዶክተር ወልዳይ አምሀ በጋራ ካጠኑት የጥናት ፍሬአቸውን ካሳተሙት መጽሔት ላይ ሰፍሯል። ሁለቱ የምጣኔ ሀብት ሳይንስ ቀንዲሎች ግኝታቸውን እንዲህ ይደረድራሉ። ፈጠራ ተኮር የሥራ እድል ምጣኔ (65%)፣ ከቁስ መር ኢኮኖሚ (63%) በአማካኝ ሲበልጥ ፈጠራን መሬት ላይ የማዋል ችሎታ ምጣኔ (69%)፣ ከቁስ መር ኢኮኖሚ (62%) በአማካኝ ያንሳል። በተጨማሪም እድሜ፣ የትምህርት ደረጃ፣ በሥራ ፈጠራ ላይ ያለ የማህበረሰብ አቋም እና ማህበራዊ ድርን የመሳሰሉ የስነ ሕዝብ ምንዝሮች የኢትዮጵያ እምቅ የኢንተርፕሪነርሺፕ አቅምና በእሱም ላይ የመሰማራት ዝንባሌን የሚወስኑ መስመሮች ናቸው።

የከተማ ጐልማሶች በገጠር ከሚኖሩት ይልቅ ፈጥነው በቀደመው ሥራ ፈጠራዊ ንቅናቄዎች ላይ የመሰማራታቸው ነገር በግልጽ ይታያል። የገጠሩ አካባቢ ሰዎች “የእወድቃለሁ ፍራቻ” ከልካይ እንደሆነባቸው ጥናቱ በአሀዝ ተንትኖ ያስረዳል።

ምርምሩ የእነዚህን ስንክሳር ቀስ በቀስ ለማንሳት በከፊልም ቢሆን የኢንተርፕሪነርሺፕ የተለያዩ መልኮች መግቢያና መውጫውን ፍራቻ ማስወገጃ ሥልቶችን ወደ አንጐል የሚያሰርጽ ትምህርት ሥርአት ውስጥ የማካተት ሐሳብን ያጋራል። ትምህርቱን የቀመሰው ሕብረተሰብ በማህበራዊ ድር ውስጥ አንዳቸው ለአንዳቸው እያካፈሉ በማዳረስ በውጤቱም የአመለካከት ለውጥን ልናይ እንችላለን ይላል። ከዚህ ጐን ለጐን ወጥ የኢንተርፕሪነርሽፕ ስትራቴጂ በማውጣት በፖኬጅ ወይም በክላስተር አሰራር የኢንተርፕሪነርሽፕ ኤክስቴንሽን ሰራተኞችን በማሰማራት ብዛትና ጥራት ያለው ድጋፈ ማድረግ እንደ የማያቋርጥ ስልጠናና ክትትል፣ የምርትና የገበያ ትስስር አገልግሎት የመሰረት ልማት አቅርቦት ሙሌት በስልጠናው ውሃ ልክ የተስተካከለ መሆንን፣ የኋላና የፊት የገበያ ቅንብር፣ ብድርና፣ ተስማሚ ወቅታዊ የስትራተጂና ፖሊስ እጅ እንዳይለያቸው ማድረግ ለአዲስ ጀማሪዎች ቢደረግ ሲል ጥናቱ ምክር የሰጠበት ሲሆን ለተጀመሩ አነስተኛና መለስተኛ ኢንተርፕራይዞች ደግሞ አይናችንን ሳንነቅል የማይቆም ድጋፍ እንዲኖር ማስቻል ነው ይላል። ጥናቱ በማጠቃለያው ላይ አስታውሶ ያለፈው የኢንተርፕርነርሺፕ መዋቅር ስእል ከከተማ ገጠር፣ ከክልል ክልል ስለሚለያዩ “ክልል ተኮር የኢንተርፕሪነርሽፕ እቅድ” ያስፈልጋል ሲል ይደመድማል።

ሕግና ኢንተርፕርነርሺፕ

የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 40 ንኡስ አንቀጽ 1 ላይ የንብረት መብትን በተመለከተ የሚከተለውን ይላል። “ማንኛውም የኢትዮጵያ ዜጋ  የግል ንብረት ባለቤት መሆኑ/መሆኗ ይከበርለታል /ይከበርላታል። ይኸ መብት የሕዝብ ጥቅም በመጠበቅ በሌላ ሁኔታ በሕግ እስካልተወሰነ ድረስ ንብረት የመያዝና በንብረት የመጠቀም ወይም የሌሎችን ዜጐች መብቶች እስካልተቃረነ ድረስ ንብረትን የመሸጥ፣ የማውረስ ወይም በሌላ መንገድ የማስተላለፍ መብቶችን ያካትታል። ወረድ ብሎ ይኸንኑ አንቀጽ ሲያጠናክር በአንቀጽ 41 ንኡስ አንቀጽ 1 ላይ የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊና የባሕል መብቶች ሥር “ማንኛውም ኢትዮጵያዊ በሀገሪቱ ውስጥ በማንኛውም የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ የመስማራትና ለመተዳደሪያው የመረጠውን ሥራ የመስራት መብት አለው” ሲል ያክልበታል። ያልተገደበ መብት፣ መብት አይባልም የተሰኝ የሕዝብና መንግሥት ልሒቃን አስተምሕሮት ያስታውሰናል። ዘንጋችንን ማወዛወዝ የምንችለው የሰው አፍንጫ እስካልነካን ድረስ ነው። የሌሎችን ሰላም፣ ሐይማኖት፣ ክብርና ማንነት እስካላጓደልን ድረስ አዲስ አበባ ላይ ይሁን ድሬዳዋ፣ ኦሮሚያ ይሁን ትግራይ ባሻው ሥፍራ ሄዶ አንዳች ጥቅም አገኝበታለሁ በሚለውና በወደደው የንግድ መስክ ይሁን በሌላ ሥራ ፈጠራና ተዛማጅ ሥራ መሰማራት እንደሚቻል የመብት ድንበሩን ያለብዥታ ያሳያል።

ታላቁ ሕግ /ሕገ መንግሥት/ ይኸንን በማያወላዳ አኳኋን ቢያስቀምጠውም በመሬት ላይ ያለው እውነት  ግን ከሕጉ መንፈስ በአብዛኛው ሊባል በሚችል ሁናቴ ራቅ ብሎ ይታያል። ይኸ የሆነው የሥራ ፈፃሚ የመንግሥት ወኪሎች ሥለ ሥራ ፈጠራ ያላቸው አስተሳሰብና አፈፃፀም መጓደል ታላቁን ሕግ /Grand Law/ የወረቀት ላይ ነብር አድርጐ ያስቀረዋል። ለዚህ ማስረጃ የሚሆነን ከወር በፊት የታየውን ግርግር መጥቀስ በቂ ነው።

የወረዳና የመዘጋጃ ቤት የቢሮ አለቆች የፕሮጀክት ግብአት ሳይሟላ ተደራጅቶ ሥራ እንዲፈጥር ወጣቱን ይሰብኩታል። ወጣቶቹም ቃላቸውን በማመን ወደ ቢሮአቸው ይነጉዳል። የአንድ ሳምንት ሥልጠና ይወስዳሉ። ሥራ ይጀመራል፤ ከወራት በኋላ የቢሮ አለቆች ከእነሱ ጐን አይገኙም። የአለቆች ካላንደራቸው ሲታይ በሚጠቅምና በማይጠቅም የፖለቲካ ጉዳይ ስብሰባ የታፈነ ነው። ወጣቶቹ ደጋፊ አጥተው ይበተናሉ። በራሳቸው ልምድና እውቀት የቆሙት ስላይደሉ። ቆመው ይሄዱ የነበሩት ኢንተርፕራይዞች መንገዳገድ ይጀምራሉ። በሂደትም ሲሟሙ አይተናል። በባሕር ዳር ዙሪያ ብሎኬትና ቢም ማምረት ላይ ተሰማርተው የነበሩ ወጣቶች ይኸንን መሰል እጣ ተጐንጭተውታል። ከአሥሩ የኢንተርፕርነርሺፕ ክህሎት መመዘኛ ሜትሮች ውስጥ ሁለቱ የወርቅ ደረጃ ያላቸው ናቸው። “ፈጣን፣ የተሻለ ርካሽ” እና “የተጠና ኃላፊነት  መውሰድ” የተሰኙት ናቸው። እነዚህ ሜትሮች በሁለቱም ወገን በሥራ ፈፃሚው የመንግሥት ወኪልና በወጣት ሥራ ፈጠራ ተሰማሪዎች ላይ ባልተሟላ አኳኂን የሚገኙ እንደሆነ ይስተዋላል። የሕግ ተርጓሚው አካል የሁከት ይወገድልኝ ጥያቄን ወይም የንብረት ጥበቃን ጥያቄ  ሳያስታምም የሕግ መስመሩን ተከትሎ እራሱን ለሕግና ሞራል አስገዝቶ ሊከውነው የተገባ ነው። ሰሞኑን ለሥራ ጉዳይ ወደ ባሕር ዳር ስንጓዝ እግረ መንገዳችንን ፍቼ ላይ ወርደን ሻይ ቡና እያልን ከተማዋን ዞርናት። አንድ አነስተኛ ሱቅ ያለውን ወጣት ፍቼ እንዴት ናት ስንል ጠየቅነው። “ዛሬ ዛሬ ትሻላለች፣ ሌቦች ባይጠፉበትም” አለ። እናንተስ በስብሰባዎቻቸው ሁሉ እየተሳተፋችሁ አታጋልጧቸውም ብለን ጥያቄአችንን አስከተልን። እነሱ ስብሰባ የሚጠሩት አምሳያዎቻቸውን ነው። ይቃወሙናል ብለው የሚጠረጥሩአቸውን አያሳትፉም፣ አይጠሩም” አለ። ታዲያ ባይጠሩአችሁም መሰብሰብ መብታችሁ አይደለም እንዴ አልነው “ከመሞት መሰንበት ይሻላል” ብሎን ወደ ጓዳው ገባ።

የሕብረተሰብና መንግሥት መሐል ክፍተት የፈጠረው የዝቅተኛና የመካከለኛ አመራር ንቅዘት እንደሆነና መንግሥትም ይኸንኑ ማመኑን ልብ ይሏል። በወረቀት ላይ ያሉ መተዳደሪያ ሕጐች ሥራ ላይ የሚያውላቸው በቀጥታ ከታችኛው ሕብረተሰብ ጋር የሚገናኙት እነሱ ስለሆኑ ነው። ተጠያቂነቱን ትከሻቸው ላይ የምንጥለው።

ዲሞክራሲና ኢንተርፕርነርሺፕ

ከምርጫ 97 በኋላ እንደ አ.አ 2002 ዓ.ም የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ስለ ልማታዊ መንግሥት ጽፈው ውይይት ሳይደረግበት በቀጥታ ሥራ ላይ እንዲውል አዘዙ። መለስ ዜናዊ- ነፍስ ይማር!!። የደቡብ ኮሪያ ታይዋን የሩቅ ምሥራቅ ኤስያ ሀገራትን ልምድን በመውሰድ ብዝሀነት በሞላባት ኢትዮጵያን በመሰል ሀገር ዲሞክራሲን ሰርዞ ልማታዊነትን ብቻ የማቀንቀን ውጤት ከ150 በላይ  ፋብሪካዎች በወጣቱ አመጽ ለቃጠሎ መዳረግ ሆኗል። የልማታዊ መንግሥትነት ያስገኘውን ስኬት ወደ ኋላ ስንቃኝ ቀዝቃዛ ጦርነት የበላይነት በያዘበት ከ50ዎቹ እስከ 80ዎቹ አመተ ምህረታት ጊዜ በካፒታሊዝም ጐራ ውስጥ የነበሩት እንደ ደቡብ ኮሪያ ያለው አገር ከሰሜን ኮሪያ ኮምዩኒዝም ለመታደግ አሜሪካ የዶላር ዝናብ ለወቅቱ የደቡብ ኮሪያው አምባገነን መሪ ጀነራል ፖርክ ታዘንብላት ስለነበረ የኢኮኖሚ እድገት በሀገሪቱ መጥቷል። ግን ዛሬ ትናንት አይደለም። ቀዝቃዛው ጦርነት በሶቭየት ህብረት መፈራረስ ምክንያት አክትሟል። በኢትዮጵያ ዲሞክራሲን ቦታ ነፍጐ የሚወጣ ፖሊሲ የመንግሥት ደጋፊ ያልሆኑትን የሕብረተሰብ አካላት በተለይም ምሁራን ከሲስተም ውጭ ያደርጋቸዋል። ስለሆነም ኢንተርፕሪነርሺፕ ቀጭጮ የሚፈስ መዋዕለ ንዋይ እጥረትን ያስከትላል። የሥራ እድል ይመነምናል። የዚህ መሆን ውጤቱ ከላይ የተጠቀሰው ይሆናል።

በኢትዮጵያ የኢኮኖሚ እድገት ስለመኖሩ የማይካድ ነው። እድገት ሲመጣ የመጀመሪያ ተጠቃሚዎቹ ካፒታልና እውቀት ያላቸው የመጀመሪያ ረድፍ የፍሬው ተቋዳሾች ናቸው። ይኸ በሌሎች አገሮችም እድገትን ሲጀምሩት የታየ እንጂ በኢትዮጵያ በልዩ ሁኔታ የሚታይ አይደለም። እድገቱ ወደ ደሀው እስኪወርድ ጊዜ ይወስዳል። እስከዚያው ድህነቱን እየተካፈለ ይኖራል። የደሀና የሀብታም የገቢ ልዩነት ይሰፋል፣ መጥበብ የሚችለው የኢኮኖሚ እድገቱ ወደ ኢኮኖሚ ልማት ሲሸጋገር ነው። እድገት የቁጥር ጭማሪን የሚያሳይ ሲሆን ልማት ደግሞ የአይነትና ጥራት እድገትን የሚያሳይ ነው። ይኸንን የኢኮኖሚ እድገት ጠባይ ለህብረተሰብ ግንዛቤ ማስጨበጥ ሥራ፣ የመንግሥት የሥራ ድርሻ ይመስላል። በገቢ ልዩነት ምክንያት ተደጋጋሚ አመጽና ብጥብጥ እንዳይከሰትና ኢኮኖሚያዊ እድገት እንዳይቀዘቀዝ አንድ  አይነት አስተዋጽኦን ሊያበረክት ይችላልና።

ዲሞክራሲን ቸል ያለ እድገት ሌላም ጣጣን ያስከትላል። የሀገሪቷ ሀብት በጥቂት ቡድኖች ቁጥጥር ሥር በመዋል በግብጽና በቱኒዚያ እንደተፈጠረው አይነት ፖለቲካል ኢኮኖሚ አሊገርኪ ለመፍጠር አይሳነውም። ከ80 በላይ ብሔር ብሔረሰብ ባለበት፣ ልዩ ልዩ ባሕል ባለበት፣ የማንነት ጥያቄዎች ጊዜ እየጠበቁ ብቅ በሚሉበት አገር ሥራ ፈጠራ፣ ልማት፣ እድገት ያለ ዲሞክራሲ ከፎርሙላ ውጪ ይሆናል።

አሜሪካዉው የኢኮኖሚክስ ሊቅ አማርትያ ሰን በ1998 እንደ እ.ኤ.አ. የኢኮኖሚክስ ኖቤል ሽልማት ያገኘበት ሃሳብ ይኸው ነበር። ዌልፌር ኢኮኖሚክስ ምንጩ የሰዎች መሰረታዊ ፍላጐት መሟላት፣ ከማናቸውም ባርነት ነፃ መውጣት፣ በመረጡት የሕይወት መንገድ ሲኖሩና የመረጡትንም ሲያገኙ ነው ይላል። የአለም ባንክ የዚህን ሊቅ ሰው ሐሳብ በመዋስ የሀገራትን እድገት የሚተልምበት መለኪያ አድርጐ እየተጠቀመበት ነው። መለኪያው የመልካም አስተዳደር ጠቋሚዎች /Good governance indicator/ ይሰኛል። ስለሆነም ዲሞክራሲ አማራጭ ሳይሆን ግዴታ ነው።

የሕዝብ ቁጥር እድገትና ኢንተርፕርነርሺፕ

ከዛሬ 20 አመት በኋላ የኢትዮጵያ ሕዝብ ቁጥር 150 ሚሊየን እንደሚደርስ ይገመታል። ከሌሎች የአፍሪካ አገራት ጋር ሲወዳደር ቁጥሩ ከፍተኛ ነው። በበጐ አይን ስናየው ለሀገሪቱ ኢኮኖሚያዊ እድገት ፀጋ ነው። ለጐረቤት ሀገራትና በዙሪያቸው ላሉት አፍሪካውያን የገበያ እድል ያስገኛል። በጐ ባልሆነ አይን ሲታይ ደግሞ የኢኮኖሚ እድገታችን  የሕዝብ ቁጥሩን ካልበጠ እዳ  ይሆናል። አሊያም እድገቱና ሕዝበ ምጣኔው ጋር እኩል መሆን አለበት። ሁለቱም ካልተሳኩ ግን በፈተና ጐዳና ላይ እናዘግማለን።

በ20ኛው ከፍለ ዘመን ሁለተኛው አጋማሽ ላይ በተለይም በ1950ዎቹ ሕንድ በረሐብ ወረርሽኝ ስትመታ የዛሬን አያርገውና ኢትዮጵያ ምግብና ጥራጥሬ ለሕንድ ልካ ነበር። የጠኔ ጊዜያቸው ጋብ ሲልላቸው በ1960ዎቹ ከምግብ እጥረት አርነት ያወጣቸውን “የአረንጓዴው አብዮት” ነጋሪትን ጐሰሙ። ሰሩም። ዛሬ ሕንድ በምግብ እራስዋን ከመቻልዋም በላይ ልዩ ልዩ ምርቶችን ለአለም ገበያ የምታቀርብ ባለፀጋ ሀገር ሆናለች።

ኢትዮጵያም ከሕንድ ልምድ በመውሰድ በቴክኖሎጂ የተደገፈ ኢንተርፕርነርሺፕ ሥራ ላይ ብታውል እንደሚበጃት ይታመናል። ለሥራ ፍለጋ ወደ አዲስ አበባ የመጡ የገጠር ኗሪዎች የእግረኛ መንገዶችን  አጨናንቀው ይታያል። የቁጥሩ መብዛት በአካባቢ የተፈጥሮ ሀብት ላይ፣ በትራንስፖርትና የመብራት ሀይል አቅርቦት ላይ ጫና ያሳድራል። ወጣትና ጐልማሶቹ አዲስ አበባን ሌሎች አብይ ከተሞችን ከሚያጥለቀልቁ ይልቅ በየቀዬአቸው መሬት ያላቸው ከመሬታቸው ላይ፣ የሌላቸው ከወላጆቻቸው መሬት ተካፍለው፣ ወላጆች ፈቃደኛ ካልሆኑ ያልታረሰ መሬት እየመነጠሩ የአካባቢ ሀብትን ለብክለትና ምክነት ሳይዳርጉ በጥንቃቄ የሚያበጁበት መሆን ይኖርበታል። ልምድና እውቀት እንደአቅማቸው የሙያ ችሎታ ያላቸው ከፋብሪካዎች ጋር ለማስተሳሰር የሚሞክርበት የፋብሪካን ምርት ለጅምላ ሻጭ ብቻ ከሚሸጥ ይልቅ ወጣቶች ብድር እየተሰጣቸው በቀጥታ ከፋብሪካው ምርትን እየገዙ ለህብረተሰቡ በየመንደሩ እንዲያከፋፍሉ የሚያስችል በዚህም የደላላና ልዩ ልዩ ወጪዎችን በማስቀረት በኢንተርፕርነርሺፕ ዘዴ ቁጥሩ ከፍ ያለ ወጣትን ወደ ሥራ የሚያሰማራ ፖሊሲና ስትራተጂ ያስፈልገናል።

በጥቅሉ የዲሞክራሲ፣ የሚዲያና የሲቪል ማህበራት ተናቦ የመስራት ጥምረት ጊዜ ሊሰጠው የማይገባ አጣዳፊ ሥራ ነው።

 

ሰንደቅ ጋዜጣ 12ኛ ዓመት ቁጥር 586 ረቡዕ ህዳር 21 ቀን 2009 ዓ.ም ዕትም ‘’የኔ ሐሳብ’’ በሚለው ዓምድ ስር ገፅ በ16 እና 19 ላይ ‘’የፓርላማው ገመና ሲዳሰስ’’ በሚል ርዕስ ሁለመናዬ አካሉ የተባሉ አስተያየት ሰጪ የምክር ቤቱና ፅ/ቤቱ ውስንነቶችና ዕጥረቶች ያሏቸውን ነጥቦች አንስተዋል፤ መፍትሔ እንዲበጅላቸውም ጠቁመዋል።

ችግሩ ግለሰቡ በፅሁፋቸው ምክር ቤቱንና ፅ/ቤቱን ባስነበቡት ፅሁፍ ለመዳሰስ መፈለጋቸው አይደለም።የግል አስተያየትን መግለፅ ህገ-መንግሰታዊ መብታቸው ብቻም ሳይሆን ጠቃሚና ገንቢ ከሆነ የሚበረታታና እሰዮ፤ በርቺ/ታ የሚያሰብል ነው። ቅቡልነቱም አጠያያቂ አይሆንም። ነገር ግን መፃፍ መፈለግ ብቻ በቂ አይደለም። ስለሚፃፈው ጉዳይ በቂ መረጃ መያዝ ቅድሚያ የሚሰጠው ተግባር  ነው። ይህ ካልሆነ ግን ፅሁፉ ለመፃፍ ብቻ የተፃፈ ይሆንና  ከመንደር ወሬ የዘለለ ረብ አይኖረውም። ከዚህ አንፃር አስተያየት ሰጪው በምክር ቤቱ በተለይ በፅ/ቤቱ ላይ የሰነዘሩት ትችት በተራ አሉ ባልታ ላይ የተመሰረተ ውሃ የማይቋጥር መሆኑን የፃፉት ፅሁፍ ያሳብቃል።

ፀሃፊው አንዱ ያነሱት ጉዳይ በፓርላማው  የአንድ ፓርቲ ውክልና ብቻ በመኖሩ ህይወት ያለው ክርክር አይካሄድም የሚል ነው። እንደሚታወቀው አገራችን የምትከተለው የምርጫ ስርዓት  በዴሞክራሲ ባህል የዳበሩ በርካታ የዓለም አገራት የሚከተሉት ዓይነት ነው። በዚህ የምርጫ ስርዓት  እስካሁን አምስት አገራዊና ክልላዊ ምርጫዎች የተካሄዱ ሲሆን፤ በርከት ያሉ የፓርላማ መቀመጫዎች በተቃዋሚ ፓርቲዎች የተያዙበት የምክር ቤት ዘመናት ተስተውለዋል። በተካሄዱ ነፃና ፍህታዊ ምርጫዎች በተለይ ከአንደኛው ምክር ቤት ጀምሮ እስከ ሶስተኛው ምክር ቤት በርካታ የተቃዋሚ አባላት  ፓርላማ ገብተዋል።

ሆኖም  በሂደት ኢህአዴግ የሚከተለው ፖሊሲና ፕሮግራም ከአገራችን ነባራዊ ሁኔታ አንፃር ትክክለኛ የልማት አቅጣጫ ሆኖ በህዝብ ዘንድ አመኔታን በማሳደሩ እና በተግባርም ህዝቡ የልማት ተጠቃሚ እየሆነ መምጣቱን ተከትሎ በ2007 ዓ∙ም በተካሄደ ሀገራዊና ክልላዊ ምርጫ የተለያዩ  የፖለቲካ ፓርቲዎች ፖሊሲና ፕሮግራሞቻቸውን በተለያየ መንገድ ለህዝብ አቅርበው ኢህአዴግ ያቀረባቸው እጩዎች በነፃና ፍትሃዊ ምርጫ አሸናፊ በመሆናቸው  ወደ ምክር ቤት ገብተዋል። ይህ በመሆኑም አሁን በምንገኝበት አምስተኛው ምክር ቤት ሁሉም መቀመጫዎች  በኢህአዴግና አጋሮቹ ተይዘዋል። ለዚህ ውጤት ዋነኛውና ወሳኙ ጉዳይ በአገሪቱ የምርጫ ህጎች መሰረት ሁሉም ወገኖች ተስማምተው በተካሄደው ምርጫ የተገኘ የህዝብ ውሳኔ በመሆኑ  ከዴሞክራሲ መርህ አንፃር ትልቅ ትርጉም የሚሰጠው ነው።

 ይህ ሁኔታ ፀሃፊው እንደሚሉት በፓርላማው ምንም ተቃዋሚ ስለሌለ ህይወት ያለው ክርክር አይደረግም ማለት አይደለም። ምንም እንኳ የተቃዋሚ ፓርቲ አባላት በፓርላማ መኖር ለዴሞክራሲ ስርዓት ግንባታ  አስተዋፅኦ እንደሚኖረው የሚታመን ቢሆንም፤ የአንድ ፓርላማ ዴሞክራሲያዊነትና ውጤታማነት መመዘኛው የተቃዋሚ ፓርቲ በፓርላማ ውስጥ መኖር ውይም ባለመኖር ብቻ የሚገለፅ አይደለም።

በዚህ ዙርያ ሁለመናዬ አካሉና  ሌሎች መሰል  ግለሰቦች ሊረዱት የሚገባው ጉዳይ የምክር ቤት አባላቱ ከአንድ ፓርቲ የመጡ ቢሆንም በፖሊሲና እቅድ አፈፃፀም፤ በወጡ ህጎች አፈፃፀም ላይ ጠንካራ ክርክር ከማድረግ የሚከለክላቸው አሰራር የለም። የምክር ቤቱ የክትትልና የቁጥጥር ስራም የሚያተኩረው በአፈፃፀም ዙሪያ የሚስተዋሉ ችግሮችን ነቅሶ አውጥቶ እንዲታረሙና እንዲከታተሉ ክትትል ማድረግ ነው። ለህዝብ ቅሬታ ምላሽ እንዲሰጥ ድጋፍና ክትትል ከማድረግ ባለፈ ድክመቱን በማያርምና በማያስተካክል አስፈፃሚ አካል ላይ ምክር ቤቱ እርምጃ የመውሰድ ስልጣንና አሰራር አለው።

 ሊሰመርበት የሚገባው ጉዳይ የኢህአዴግ አባላት በፓርላማ ውስጥ በፖሊሲና ፕሮግራም ልዩነት ፈጥረው መወያየት አይችሉም። ምክንያቱም ከመነሻው የፓርቲ አባለቱ የፓርቲውን ፖሊስና ፕሮግራም አምነው ተቀብለው ነው ፓርቲውን ወክለው በእጩነት የቀረቡት፤ ህዝቡም የመረጣቸው በፓርቲው ፖሊሲና ፕሮግራም ላይ አመኔታ ስላደረበት ነው። አሁን ያሉት የምክር ቤቱ አባላት የተጣለባቸውን የህዝብ ውክልና ኃላፊነት በጥራት እየተወጡ አይደሉም ማለት የሚቻለውም ህዝቡ የመረጠውን ፖሊስና ፕሮግራም እናስፈፅማለን ብለው ከተመረጡ በኋላ ተፃራሪ ውሳኔ ሲያስተላልፉ ቢስተዋል ነው። ከዚህ ውጭ ምክር ቤቱ የአፈፃፀም  ጉድለቶችን መሰረት በማድረግና በወቅታዊ አገራዊ ጉዳዮች ዙረያ ገደብ የለሽ ክርክር ማካሄድ ይችላል፤ እያካሄደም ይገኛል።

ምክር ቤቱ በ2008 በጀት ዓመት ያከናወናቸው ተግባራት የህዝብ ውክልናንም መወጣት መቻላቸውን የሚያሳይ ነው ። ጥቂት ማሳያዎችንም ማቅረብ ይቻላል።

የጋራ መኖሪያ ቤቶች ፕሮግራም ጉብኝትን ማንሳት ይቻላል። ጉብኝት የወጣው የምክር ቤቱ ሱፐር ቪዥን ቡድን ስለስራው ለምክር ቤቱ ሪፖርት አቅርቦ በርካታ  ችግሮች ታውቀው እንዲፈቱ አድርጓል። ከዚህ ባለፈ ያልተገነቡ ሕንፃዎች መኖራቸውን በሪፖርቱ አሳይቶ በአስተዳደሩ በኩል በመጀመሪያ  ‘’የአረገም የሰመጠም ሕንፃ የለም‘’ ተባለ። ጥያቄው ሲጠናከር ሕንፃዎቹ ከቦታው ችግሮች አኳያ ከታሰቡበት ቦታ ፈቀቅ ተደርገው እንደተገነቡ ተገለፀ። በመጨረሻ ግን ያልተገነቡ ሕንፃዎች መኖራቸው ታመነ። ቁጥራቸውም ከሰማኒያ አካባቢ እጅግ የበለጠ እንደሆነ ተጠቁሞ ውል ያተገባባቸውና ክፍያም ያልተፈፀመባቸው እንደሆኑ ተገለፀ። ቤቶቹ ለተጠቃሚ እንዲተላለፍ ዕጣ ሲወጣ በቀረቡ ሪፖርቶች እነዚህ ጉዳዮች በዝምታ የታለፉ ነበር።

የስኳር ፕሮጀክቶችንም በፕሮጀክቶቹ መዘገየት  ዙርያ የታሰበው ጥቅም ያለመገኘቱና የገንዘብ ብክነት ማስከተሉ ምክር ቤቱ በግልፅ ገምግሞታል። መንግስትም በድፍረት የተጀመሩ ፕሮጀክቶች ችግር እንደገጠማቸውና ከልምዱ በተወሰደው ትምህርት ስራዎቹ ስለሚጠናቀቁበት ሁኔታ መግለጫ እያቀረበ ይገኛል።

ከዋናው ኦዲተር የፋይናንስና የክዋኔ ኦዲት ግኝት መነሻ በማድረግ በባለ በጀት መስሪያ ቤቶች እየተጠሩ ሙሉ ቀን የፈጀ ግምገማ ሲካሄድ ነበር። የምክር ቤቱ የአሰራር ደንብ ማሻሻያ ተደርጎበት የአስፈፃሚ ሪፖርት አጠራጣሪ ሲሆን ሪፖርቱ ውድቅ የሚደረግበት ስርዓት ተዘርግቶ የሞቀ ግምገማ ተካሂዷል። በመብራት፣ በመጠጥ ውሃ አቅርቦት፣ በመስኖ ግድብ ፕሮጀክቶች እና በመሳሰሉት ጉዳዮች ዙሪያ የነበሩ ግምገማዎች ህዝቡን ተጠቃሚ አድርገዋል። የህዝብ የውክልና ስራም ናቸው።

ፀሀፊው ሌላው ያነሱት ጉዳይ“ በኢትዮዽያ ፓርላማ የተወከሉ የምክር ቤት አባላት ሁሉን አውቀው፤ በበቂ መረጃ ላይ ተመስርተው ውሳኔዎችን ለማስተላለፍ የዳበረ ልምድና የተሻሻለ አሰራርን በመተግበር ሚናቸውን ሊወጡ ይገባል” የሚል ማሳሰቢያ ነው። በሌላ መለኩ ደግሞ በአምስት የምክር ቤት ዘመናት ያለማቋረጥ የተወከሉ አባለት በምክር ቤቱ መኖራቸውን ፀሃፊው ይቃወማሉ። ፀኃፊው በአንድ በኩል የምክር ቤቱ አባላት የዳበረ ልምድ እድሚያስፈልጋቸው ያነሳሉ። የምክር ቤቱ አባላት የዳበረ ልምድ እንዲኖራቸው ከተፈለገ በተደጋጋሚ መመረጣቸው አስተያየት ሰጭው ካነሱት ሃሳብ አንፃር በአዎንታዊ የሚነሳ እንጂ መኮነን የሚገባው አይመስለንም። አስተያየት ሰጪው ፓርላማውን የመተቸት አባዜ ወስጥ ገብተው ነው እንጂ፤ በተደጋጋሚ የተመረጡ የምክር ቤት አባላት ቁጥር እዚህ ግባ የሚባል አይደለም። ይህ አልበቃ ብሏቸው“ እኔንና የሥላሴ ቤተክርስቲያንን ከአራት ኪሎ የሚነቅለን የለም፤ በማለት በኩራት የሚገልፁ  አሉ” የሚል የመንደር ወሬ አሉባልታ አስፍረዋል በፅሁፋቸው።

በመሰረቱ ፀሃፊው  የፌደራሉ መንግስት ትልቁ የሰልጣውን አካል የሆነውን ምክር ቤት  እጥረትና ውስንነት በመተንተን መፍትሄ ማስቀመጥ ከፈለጉ መጀመሪያ ከአሉባልታና ከግብታዊነት ርቀው በመረጃ የተደገፈ ጽሁፍ ሊያስነብቡን ይገባል፤ በአምስት የምክር ቤት ዘመናት ምክር ቤቱ የፓርላማ ዴሞክራሲን በመተግበር ያሳየውን እድገትና ለውጥ በፅሁፋቸው አንድ ቦታ እንኳ ለመግለፅ  አለመሞኮር  ሚዛናዊ ፀሃፊ አለመሆናቸው  በቂ ማስረጃ ነው ማለት ይቻላል ።

ምክር ቤቱ የተሻሻለ አሰራርን መተግበር እንዳለበት አስተያየት ሰጪው አንስተዋል። ፀሃፊው ዘንግተወት አልያም የመረጃ  ክፍተት ኖሮባቸው ይሆናል እንጂ የምክር ቤቱ አንዱ መገለጫ እኮ  ከአስፈፃሚ መንግስት አካላት አደረጃጀትና ነባራዊ ለውጦች አንፃር መሻሻሎች እያደረገ መምጣቱ ነው /adjusting to changing reality/። በ5ኛው ምክር ቤት አንደኛ አመት የስራ ዘመንም የምክር ቤቱ የአሰራርና የአባላት የስነ ምግባር ደንብ የአስፈፃሚ አካላት ተጠያቂነትን የበለጠ በሚያጠናክርና የምክር ቤቱን ውጤታማነት በሚያጎለብት አግባብ ተሻሽሏል። በምክር ቤቱ አካላት አደረጃጀት ላይም  መሻሻሎች ተደርጓል።

 የፀሃፊው ድፍረት የተሞላበት አስተያየት የአባላቱ አቅም፣ብቃትና ችሎታ ውስንነት አለበት የሚለው ነው። ፀሃፊው ይህን ድምዳሜ ለመስጠት ማስረጃቸው ምንድነው? ቢባል በመረጃ የተደገፍ ሳይሆን በስሜት ተነድተው የሰጡት ድምዳሜ ነው ብንል ማጋነን አይሆንብንም። የአባለቱ አጠቃላይ መረጃ የሚያሳየው /profile/ በተለይ የአምስተኛው ምክር ቤት አባላት የትምህርት ዝግጅታቸውም ከፍተኛ የሚባል ነው፤ በፖለቲካ አመራር ብቃታቸው ደግሞ ከወረዳ ጀምሮ በዞንና በክልል በተለያዩ አመራር ቦታዎች ያገለገሉና ከፍተኛ ልምድ ያካባቱ ናቸው።

ከዚህ በተጨማሪ የምክር ቤቱ አባላት የህዝብ ውክልና ኃላፊነትንና የክትትልና የቁጥጥር ተግባርን በአግባቡ ለመወጣትና በጥራት ለመፈፀም ያግዛቸው ዘንድ እንደየአስፈላጊነቱ የአቅም ግንባታ መድረክ በከፍተኛ አመራሩ ይመቻቻል።

በተሻሻለው የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የአሰራርና የአባላት የሥነ ምግባር ደንብ፣  በGTP I አፈፃፀምና በGTP II ረቂቅ ዕቅድ ላይ ውይይቶች ተካሂደዋል። እንደዚሁም በኢፌዴሪ ሕገ መንግስት መሰረታዊ ጽንሰ ሀሳቦችና ባህሪያት፣ በሕገ መንግስታዊ ስርዓት ግንባታ ም/ቤቱና አባላቱ ስለሚኖራቸው ሚና፣ የፍትሕ ዘርፍ ሚናና ተግዳሮቶች፣ የገጠር ትራንስፎርሜሽን ምንነትና ፋይዳው፣ በመሬት ስነ-ምህዳር መዋቅር፣ በህዳሴ ግድብ እና በተቀናጀ የተፋሰስ ልማት ዙሪያ የተካሄዱ ውይይቶች ለአባላቱ ሰፊ ግንዛቤ ያስጨበጡ ናቸው። ከዚህ በተጨማሪ ስለለውጥ መሣሪያዎች ይዘት፣ ስለዕቅድ አዘገጃጀት፣ ስለሪፖርት ግምገማና ግብረ መልስ አሰጣጥ የተሰጡ ስልጠናዎች አባላቱን በመገንባትና ለቀጣይ ስራ በማዘጋጀት በኩል ጠቃሚ እንደነበሩ ታይቷል። በጠቅላይ አቃቢ ህግ ማቋቋሚያ ረቂቅ አዋጅ ላይ የተዘጋጀው ሥልጠና በወንጀል ፍትህ አስተዳደር ሥርዓቱ ዙሪያ ያሉ አጠቃላይ ሁኔታዎችና ቀጣይ የፖሊሲ አቅጣጫዎችን በተመለከተ አባላቱ ሰፊ ግንዛቤ እንዲይዙ አስችሏል። የተሰጡ ስልጠናዎች በእውቀት ላይ የተመሰረተ ሃላፊነትን የምክር ቤቱ አባላት እንዲወጡ የሚያግዙ ናችው።

የምክር ቤቱ አባላት በፓርላማው የሚያካሂዷቸው ውይይቶችም በየጊዜው   ብስለት እየታየባቸው፤ ለህዝብ ጥያቄ ምላሽ መስጠት ላይ ያተኮሩ ናቸው። በተለይ በአምስተኛው ምክር ቤት አንደኛ ዓመት የስራ ዘመን የህዝብ ጥያቄዎችን  አደራጅተው ለሚመለከትው አስፈፃሚ አካል እያቀረቡ መስተካከል በሚገባቸው ጉዳዮች ላይ በህዝብና በአገር ወገንተኝነት ስሜት የመወያየትና የመከራከር ሁኔታ በሰፊው ተስተውሏል።

ከዚህ አንፃር የምክር ቤቱ ዓባላት የአቅም ውስንነት አለባቸው የሚለው የፀኃፊው የድምዳሜ መነሻው ምንድ ነው ብንል? ከግብታዊነት የመነጫ፤ ውሃ የማይቋጥር፤ ተራ አሉባልታ ነው ማለት ይቻላል። ፀሃፊው ሊስተካከሉና ሊታረሙ ይገባል። በመረጃ ያልተደገፈና ሚዛናዊ ያልሆነ ፅሁፍ መፃፍ ለራስም ሆነ ለአገር አይጠቅምም፤ለዳቦም ብቻ ሲሉ መፃፍም ብዙ ርቀት አያራምድም።

ፀኃፊው በአጠቃላይ በምክር ቤቱ ላይ ባነሷቸው ነጥቦች ዝርዝር መረጃ ከፈለጉ በፓርላማ መፅሔት ቅፅ 21 ነሐሴ 2009 ዓ∙ም ዕትም ከመንግስት ዋና ተጠሪ ሚኒስትር ከተከበሩ አቶ አስመላሽ ወ/ሥላሴ ጋር የተደረገውን ሰፊ ቃለ ምልልስ እንዲመለከቱ እንጠቁማለን።

ፀኃፊው የምክር ቤቱ ፅ/ቤቱ መሰረታዊ  ችግር አለበት ሲሉም ተችተዋል።

 የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ፅ/ቤት ለምክር ቤቱና አካላቱ ሙያዊ ድጋፍና አስተዳደራዊ አገልገሎት ለመስጠት በአዋጅ የተቋቋመ ነው ፅ/ቤት የሚሰጠው ሙያዊና አስተዳደራዊ አገልግሎት ለአገራችን የፓርላማ ዴሞክራሲ ስርዓት እድገት  የራሱ ዓይነተኛ አስተዋፅኦ ያለው በመሆኑ፤ የሰራተኛውን የአገልገሎት አሰጣጥ አቅም  ለማጎልበት የአጭር፣ መካከለኛና ረጅም ጊዜ ስልጠናዎች የሚሰጡበትን አግባብ  ለመፍጠር  በአገር ወስጥ ከሚያደርገው እንቅስቃሴ ባሻገር ከአቻ አገራት ፓርላማዎች ጋር ትስስር በመፍጠርና ለምድ በመቀመር ለምክር ቤቱና አካላቱ የሚሰጠውን ሙያዊና አስተዳደራዊ አገልገሎት ወደ ላቀ ደረጃ ለማሸጋገር ከፍተኛ ጥረት በማድረግ ላይ ይገኛል። ፅ/ቤቱ ቀልጣፋና ውጤታማ አገልግሎት ለመስጠት እንዲያስችለው በኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ በመደገፍ ወረቀት አልባ ምክር ቤት /paper less Assembly/ ለመፍጠር እና በሰው ኃይል፣ በአደረጃጀትና በመግባት አቅርቦት ዙርያ ያሉበትን ውስንነቶች ለመፍታት በአሁን ወቅት ትኩረት ሰጥቶ ከሚሰራባቸው ተግባራት መካከል ተጠቃሽ ናቸው።

  ፅ/ቤቱ  የተጣለበትን ከባድ ኃላፊነት  እንዲወጣ በአግባቡ  ተደራጅቷል ወይ? የሚል ቅሬታ አንስተዋል። በቅርብ ከስልጣን እና ተግባር አንፃር ውስንነቶችን ለመፈታት ታልሞ ፅ/ቤቱ በዋና ጸሐፊና መክትል ጸሐፊ እንዲመራና በስሩም ቁጥራቸው እንደ የአስፈላጊነቱ የሚወሰን መምሪያ ኃላፊዎች እንዲኖሩት በአዋጅ የተደረገውን መሻሻል በራሱ የግልፅነትና የተጠያቂነት ችግር አለበት ብሎ መናገር ትልቅ የአመክነዮ ስህተት ነው። በአዋጅ ተደንግጎ ምክር ቤቱ ተወያይቶበትና አምኖበት ያፀደቀውን የፅ/ቤቱን አደረጃጀት ግልፅነት የለውም በሎ መፈረጅ እውነት ያላዋቂ ሳሚ አያስብልምን?

“በእውቀትና በክህሎት አለመመራት፤ ከብቃት ይልቅ ትውውቅና የጥቅም ግንኙነት የነገሰበት አሰራር …” በፅ/ቤቱ እንዳለም ፀኃፊው ያነሳሉ።

በመሰረቱ የጽ/ቤቱ አመራሮች ምደባ በሹመት ሊሆን ይችላል። ነገር ግን አንድ ዳይሬክተር አንድ ክፍልን እንዲመራ ሲሾም የትምህርት ዝግጅቱና የስራ ልምዱ ከሚመራው ክፍል ጋር ተቀራራቢነቱና አግባብነቱ እንዲሁም የመምራት ቁርጠኝነቱ ታይቶ ነው የሚመደበው እንጂ አስተያየት ሰጪው እንደሚሉት በትውውቅና በጥቅም ግንኙነት አይደለም። ከተመደበ በኋላም በስራው ውጤታማ ሆኖ ካልተገኘ ፈጥኖ የሚነሳበትና በተሻለ ሰው የሚተካበት  አሰራር ነው ያለው። ስራውን በአግባቡ ያልመራ ተሿሚ ከቦታው በሾመው አካል ይነሳል። ይህም እየተደረገ ነው።

የሰራተኛውን ብቃት በተመለከተ ምክር ቤቱ ቀጥሮ እያሰራ ያለው የሀገሪቱ ዪኒቨርስቲዎች የሚያፈልቋቸውን ባለሙያዎች እንደማንኛውም የመንግስት ተቋማት በሲቪል ሰርቪሱ መመሪያና ደንብ በመሰረት ነው። ሆኖም ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው  የአመራሩንና የሰራተኛውን እውቀት፣ ክህሎትና አመለካከት እንዲሁም የአገልጋይነት መንፈስ ለማሳደግ ፅ/ቤቱ አያደረገ ያለው ጥረት ከፍተኛ የሚባል ነው።

 ይህ ሲባል ግን ፅ/ቤቱ ከባለሙያ አንፃር ችግር የለበትም ማለት አይደለም፤ የሰራተኛ ፍልሰት እንማንኛውም የመንግስት ተቋማት ይስተዋላል። ዋነኛው መክንያት ደግሞ የተሻለ ክፍያ ፍለጋ ነው፤ የተለያዩ ዘዴዎችን በመጠቀም ሰራተኛ ለማቆየት  በፅ/ቤቱ በኩል ጥረት እየተደረገ ነው።

የቀድሞ ምክር ቤት አባላት  በምክር ቤቱ ፅ/ቤት መመደብ እንደችግር ተነስቷል። የቀድሞ የምክር ቤት አባለት ከዚህ ቀደም አልፎ አልፎ ይመደቡ የነበረ ቢሆንም፤ በአሁን ወቅት ተፈፃሚ እየሆነ አይደለም፤ ይደረግ የነበረው ምደባውም ካላቸው ልምድ አንፃር ለፅ/ቤቱ እድገት አስተዋፅኦ ይኖረዋል በሚል እሳቤ እንጅ ለመጦር አይደለም። በመሰረቱ ህዝብን ያገለገሉ የምክር ቤት አባላት በፅ/ቤቱ መመደባቸው እንደ ትልቅ ጥቅም ታይቶ መነሳት አልነበረበትም። የእኛ አገር የእድገት ሁኔታ ስለ ሚገድብ እንጂ  የቀድሞ የምክር ቤት አባላት ሲሰናበቱ እንኳ ማግኘት የሚገባቸውን ጥቅማ ጥቅም እግኝተው አይደለም። እነሱም ቢሆን ማግኘት የሚገባንን ጥቅማጥቅም አላገኘነም ብለው ቅሬታ ሲያሰሙ ብዙም አይስተዋሉም።

ከጥቅማ ጥቅም ጋር በተያያዘ  በግልፅነትና በውድድር ላይ ተመስርቶ ነው የሚሰራው። የትምህርት ዕድልም ሲመጣ ሰራተኛው እንዲወዳደር መስፈርቱ በውስጥ ማስታወቂያ ይገለፃል። ዕድገትም በውድድር ነው። ቅጥርም እንደዚሁ። አዲስ የተቀጠሩ ሰራተኞች በአንድ ወቅት በስብሰባ ላይ ስለአሰራሩ ምስጋና ያቀረቡበት ወቅትም ነበር።

ሌላው ከንብረት ብክነት ጋር የሚያያዝ ሀሳብ ነው የተነሳው። በንብረት አያያዝም የተሻሻሉ አሰራሮች እንዲተገበሩ እየተሰራ ነው።

በውጭ አገር ጉዞ ስም ለፅ/ቤት ሰራተኞች የሚባክን ገንዘብ የለም። ለአጫጭር ስልጠናዎችና ለልምድ ልውውጦች የሚሆኑ የውጭ ጉዞዎች በዓመት አንድ ጊዜ እንኳን አያጋጥሙም። ይህም ቢሆን በጋባዥ አገር ወጪ የሚሸፈን ነው። የፅ/ቤቱ ኃላፊ ከዓለም ፓርላማ ህብረት ስብሰባ ጎን ለጎን ለሚካሄደው የምክር ቤቶች ፅ/ቤቶች በጸሐፊዎች መድረክ ለመገኘት የሚያደርጉት የውጭ ጉዞም በፕሮግራም የታወቀ ስለሆነ ለውጭ ጉዞ የሚባክን ገንዘብ የለም። የምክር ቤት አባላት ጉዞም ቢሆን ለአገሪቱ ከሚያስገኘው ጥቅም አንፃር እየተመዘነ የሚፈቀድ ነው። 

በግብዣና በድግስም ብክነት እንዳለም ተነስቷል። የምክር ቤቱ እንግዶች የሆኑ ከውጭ አገር ሲመጡ መስተግዶ ይደረግላቸዋል። መስተንግዶ ህጋዊ ነው። ምክር ቤቱ ከህዝብ ጋር የሚገናኝባቸው በርካታ መድረኮች አሉ። ምክር ቤቱ ለስራ ለጠራቸው እንግዶች ህጉ በሚፈቅደው መሰረት ዝግጅቶችን ያደርጋል። ምክር ቤቱ ሰኔ መጨረሻ ሲዘጋ ይህን ምክንያት አድርጎ ለምክር ቤት አባላትና ለሰራተኛው በአፈ ጉባኤው ስም ዝግጅት ይኖራል። እነዚህ አስፈላጊነታቸው ታምኖ በበላይ አመራር ተወስኖ የሚደረግ ስለሆነ ሰራተኛው በድግስ ተንበሽብሾ እንደሚኖር አስመሰሎ መፃፍ  የተሳሳተ መረጃ ማስተላለፍና ውዥንብር መፍጠር ነው። መታረም አለበት።

የመኪና ግዢም እንደብክነት ተወስዷል። እንደማንኛውም መንግስት ተቋማት ለአመራሮች እንደሚደረገው ሁሉ አቅምን ባገናዘበ መለኩ ሊፋን መኪናዎች ለቋሚ ኮሚቴ አመራሮችና ዳይሬክተሮች ተገዝቷል። ግዥው በመንግስት ግዥ ማዕቀፍ የተፈፀመ ነው። የተለየ ነገር እንደተደረገላቸው  አጋኖና አጩሆ መፃፍ ሚዛናዊነትና አስተዋይነት የጎደለው ነው።

መኪናው የተሰጣቸው ሰዎችም ስልጠና ተሰጥቷቸው መንጃ ፈቃድ ወስደው መኪናውን እያሽከረከሩ ይገኛሉ። መኪናዎቹ የመድን ሽፋን የተገባላቸው ስለሆነ ተገቢውን ዕውቀት ያልያዘ ሰው እንዲያሽከረክር አይፈቀድም።

የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባላት ለሁለት ምርጫዎች በራሳቸው የትራንስፖርት ወጪ የምክር ቤቱን ስራ ሲሰሩ ነበር። በ3ኛው ምክር ቤት ደግሞ ለመደበኛ ስብሰባ ቀን ብቻ አገልግሎት የሚሰጥ አውቶቡስ ሊገኝ ችሏል። ከ4ኛው ምክር ቤት ጀምሮ የመኪና ሰርቪስ አገልግሎት ከሰኞ እሰከ ዓርብ ሊሆን ችሏል። አሁን ደግሞ ለቋሚ ኮሚቴ አመራር ልፋን ደርሷል። ወደፊትም አገራችን ከምታስመዘግበው እድገት አንፃር እየተገመገመ የአመራሩም ሆነ የሰራተኛው ጥቅማ ጥቅም እንደሚሻሻል ነው የሚጠበቀው።

የመኪና ግጭት በአዲስ አበባ አገራዊ ችግር ሆኖ ሳለ የምክር ቤት አባላት የስራ መኪና ያዙ ተብሎ የአገሩን ችግር በነሱ ላይ ብቻ ለመጫን መሞከር አግባብ አይደለም። በየገደላገደሉ እየዞሩ መቀደስ የተኛውን ሰይጣን መቀስቀስ እንዲሉ አስተያየት ሰጪው እዚም እዛም እየረገጡ ህዝብን ከማሳሳት ቢቆጠቡ መልካም ነው እንላለን።

ሌላው የፓርላማ ካፍቴሪያ ጉዳይ ነው። የስራ አስኪያጁ አመጣጥ አይታወቅም የሚለው ስህተት ነው። ሁለት ጊዜ በአዲስ ዘመን ጋዜጣ ወጥቶ እና በብሔራዊ ሬዲዮ ማስታወቂያ ተነግሮ በተደረገ ምዝገባ በአስፈታኝ ድርጅት ከሌሎች ጋር ተወዳድሮና አሸናፊ ሆኖ ነው  ቅጥሩ የተፈጸመው። ቅጥሩም ግልጽና የሚታወቅ ነው።

የቦርድ አባላት የተሰየሙት ሁለቱ አፈ ጉባኤዎች ካፍቴሪያውን ለማስተዳደር ባወጡት መመሪያ መሰረት ነው። ከህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት 3 አባላትና ከፌዴሬሽን ምክር ቤት ደግሞ 2 አባላት ያሉትና የሁለቱ ፅ/ቤቶች የሰው ሀብት አስተዳደር ኃላፊዎች የተወከሉበት ቦርድ ነው። ለአገልግሎታቸው እንደማንኛውም የመንግስት ቦርድ አባል በየወሩ የሚከፈል አበል አለ። የስራ ዘመናቸውም አምስት ዓመት ነው። ዕድሜ ልክ አይደለም። ተመራጮቹ በምርጫው ካልቀጠሉ በአዲስ አባል ይተካሉ። የሚቀጥሎም ሆነ የአፈ ጉባኤዎቹ ይሁንታ ያስፈልጋል፤ አሰራሩ ይህ ነው።

ገቢ ወጪውም ሆነ ንብረቱ በውስጥ ኦዲተር ቁጥጥር ይደረግበታል። 2007፣ 2005 እና 2003 ዓ.ም ኦዲት ተደርጓል። ከትርፍ ገንዘቡም ከሠራተኛው ፍቃድ ውጭ የህዳሴ ግድብ ቦንድ አልተገዛም። ሰራተኛው መዝናናቱ ቀርቶብኝ የካፍቴሪያው አመታዊ ትርፍ ለህዳሴ ግድብ ይዋል ማለቱ ጥፋቱ ምኑ ላይ ነው?  ፀሃፊው ስንት አስተማሪ ነገሮችን መፃፍ እየቻሉ፤ መሰረት የለሽ በሬ ወለደ ወሬ ላይ ጊዜያቸውን ማባከን መፈለጋቸው ከንቱ ጉንጭ አልፋነት ነው።

ምክር ቤቱ ሌላውን እየተቆጣጠረ የጓዳው ነገር እንዴት ይዟል ነው የሚል ሀሳብም ተነስቷል። ፅ/ቤቱ በምክር ቤቱ ቁጥጥር ይደረግበታል። ከምክር ቤቱ ኮሚቴዎች አንዱ የሆነው የምክር ቤት ጉዳዮች አማካሪ ኮሚቴ ይከታተለዋል። የምክር ቤቱ የአሰራርና የአባላት የስነ ምግባር ደንብ ቁጥር 6/2008 አንቀፅ 153 ንዑስ አንቀፅ 4 ስለኮሚቴው ስልጣንና ተግባር ሲደነግግ “የምክር ቤቱን የሰው ሃይል፣ የፋይናንስ እና የንብረት አስተዳደር ይከታተላል፤ ይቆጣጠራል፤ አስፈላጊ ሆኖ ሲያገኘውም በአፈ ጉባኤው በኩል ተገቢ እርምጃ እንዲወሰድ አቅጣጫ ያስቀምጣል” በማለት ነው።

ከዚህ ባለፈ የምክር ቤቱ አባላትም አገልግሎት አሰጣጡን አስመልክተው እንደባለ ድርሻ የምክር ቤቱን ፅ/ቤት ይገመግማሉ። ቋሚ ኮሚዎቴችም ከሚሰጧቸው አገልግሎት አንፃር የምክር ቤቱን ፅ/ቤት ይገመግማሉ። እነዚህ ሁኔታዎች ተዳምረው ነው አሁን እየታየ ያለው ለውጥ የመጣው። የምክር ቤቱ ፅ/ቤት የራሱ ራዕይ አለው። ይህን ለማሳካትም አሁንም ብዙ ስራዎችን በማከናወን ላይ የሚገኝ ነው።

በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጽ/ቤት 

የኢንፎርሜሸን ኮሙዩኒኬሽን ዳይሬክቶሬት

 

ከበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት ኤጀንሲ

የኢ.ፌ.ዴ.ሪ በጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት ኤጀንሲ በአዋጅ 621/2001 ከተቋቋመ ጊዜ ጀምሮ የበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት እንዲስፋፉና ተልዕኳቸውን በሕግ መሰረት እንዲወጡ ብሎም አሰራራቸው ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት እንዲሆን እየሰራ ይገኛል። ኤጀንሲው በኢ.ፌ.ዴ.ሪ ህገ-መንግስት አንቀፅ 31 የተደነገገውን የዜጎች የመደራጀት መብት እውን ለማድረግ የበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራትን መዝግቦ ፈቃድ በመስጠት ዘርፈ ብዙ የክትትልና ድጋፍ ተግባራትን በማከናወን ላይ ይገኛል። በዚህ በተፈጠረው ምቹ ሁኔታ ማህበራት በሀገራቸው ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ እና የልማት ስራዎች ላይ የመሳተፍ እድል አግኝተዋል። በርካታ ቁጥር ያላቸው የሙያና የብዙሃን ማህበራት ተደራጅተው ፍቃድ በመውሰድ በሀገሪቱ በመንቀሳቀስ ላይ ይገኛሉ። ምንም እንኳ አብዛኞቹ ማህበራት ተመዝግበው መንቀሳቀስ የጀመሩት በቅርብ ዓመታት ውስጥ ቢሆኑም ከተመሰረቱ ግማሽ ምዕተ ዓመት በላይ እድሜ ያላቸው ማህበራትም አሉ። ሆኖም እንደ ቁጥራቸው ብዛትና እንደ እድሜያቸው ልክ የሙያ ማህበራት በሀገሪቷ የፖለቲካ ህይወት ውስጥ የራሳቸውን አሻራ አኑረዋል ማለት ግን አይቻልም። የሙያም ሆኑ የብዙሃን ማህበራት የህዝብን ጥያቄ በተደራጀ መልኩ እያቀረቡ እንዲፈቱ ለማስቻል በመንግስት እና በህብረተሰቡ መካከል እንደ ድልድይ ሆነው እያገለገሉ አይደለም። በበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት ኤጀንሲ ተመዝግበው ፍቃድ የወሰዱ በጥቅሉ 333 ገደማ የሚሆኑ የሙያና የብዙሃን ማህበራት ቢኖሩም የረባ ስራ ሰርተዋል ለማለት አያስደፍርም። ሆኖም በጥቅሉ ሁሉም ማህበራት ለተቋቋሙለት ዓላማ በተገቢው መልኩ አስተዋፅኦ አላበረከቱም ማለታችን አይደለም። ለዓብነት የሚጠቀሱ ስኬታማ ስራ መስራት የቻሉ ማህበራት መኖራቸው አይካድም። እንደ ኢትዮጵያ መምህራን ማህበር ያሉ ጥሩ ተሞክሮ ያላቸው በጣት የሚቆጠሩ ማህበራት መኖራቸው ልብ ሊባል ይገባል። 

አብዛኞቹ የሙያና ብዙሃን ማህበራት የሚፈለገውን ውጤት እንዳያመጡ እንቅፋት የሆነባቸው ሀገሪቱ በዘርፉ የምትከተለው ህግ መሆኑን በአፅንኦት ይገልፃሉ። ለምሳሌ የ10/90 ህግ ማህበራት የገንዘብ ድጋፍ ከውጭ ሀገር እንዳያገኙ በማድረጉ ለመዳከማቸው ትልቅ አስተዋፅኦ እንዳደረገ ይናገራሉ። ሆኖም ህገ-መንግስቱ በደነገገው መሰረት በማህበር የመደራጀት መብት የተሰጠው ለዜጎች ብቻ ነው። በአዋጅ 621/2001 መሠረት የኢትዮጵያ ማህበራት ፍቃድ ወስደው ለመስራት ሁሉም ዓባላት ኢትዮጵያዊ መሆን ይኖርባቸዋል እንዲሁም የገቢ ምንጫቸው ከሀገር ውስጥ መሆን እንዳለበት ተደንግጓል። በመሆኑም በህግ ከተፈቀደው ውጪ ከውጭ የገንዘብ ምንጭ መጠቀም አይቻልም። የሙያና ብዙሃን ማህበራት የአባላትን መብትና ጥቅም ለማስጠበቅ የሚሰሩ በመሆናቸው እንደ በጎ አድራጎት ድርጅቶች ሰፊ የሀብት መጠን ላያስፈልጋቸው ይችላል። 90 ከመቶ የሚሆነውን ሀብት ከሀገር ውስጥ በማመንጨት እንዲሁም 10 ከመቶ የማይበልጠውን ከውጭ ሀገር በማምጣት ከሰሩ የተቋቋሙለትን አላማ ከዳር ማድረስ ይችላሉ። ማህበራት የአባላትን መብትና ጥቅም ለማስከበር የውጭ እርዳታ ሳያስፈልግ በሀገር ውስጥ ሀብት መሰራት ይችላሉ። በመሆኑም በሀገራችን እየተንቀሳቀሱ ያሉ ማህበራት የ10/90 ህግ ውጤታማ ላለመሆናቸው ምክንያት ሊሆን አይችልም። ይህ ህግ ሲወጣ ማህበራት ሀብት የማግኘት አቅማቸው እንዳይዳከም ብዙ ታሳቢ የተደረጉ ጉዳዮች አሉ። ለዓብነት ያህል ማህበራት ከተቋቋሙለት ዓላማ ጋር ግንኙነት ባላቸው ብሎም ዓላማቸውን ለማስፈፀም ብቻ የሚውል የተለያዩ ገቢ ማስገኛ ስራዎች ላይ እንዲሰማሩ አማራጮች ተቀምጠዋል። የንግድ ህግ ጠብቀው ተጨማሪ ገቢ ማስገኛ ስራዎች ላይ መሰማራት ይችላሉ። የተለያዩ መንገዶችን ተጠቅመው ህዝባዊ መዋጮ በማካሄድ ከሀገር ውስጥ ሀብት ማመንጨት ይችላሉ። እነዚህ ሁሉ አማራጮችን ተጠቅመው ከጥገኝነትና ከተመፅዋችነት አመለካከት ተላቀው ራሳቸውን ችለው መንቀሳቀስ ስለሚችሉ የ10/90 ህግ አላሰራንም ማለት ምክንያታዊና ከህግ አንፃርም ተገቢነት የሌለው በመሆኑ ማህበራት ቆም ብለው ማጤን ይኖርባቸዋል። ህልውናቸው የሚወሰነው እራሳቸውን ለማጠናከር በሚሰሩት ስራ ነው።

ይህ ሲባል የብዙሃንና የሙያ ማህበራት ምንም ተግዳሮቶች የሉባቸውም ማለት አይደለም። አብዛኞቹ ስራ መስሪያ ቢሮ የላቸውም። ከዚህ በተጨማሪም ለስራቸው ግብዓት የሚሆኑ ቁሳቁሶችን የማግኘት ችግር አለባቸው። በየዘርፉ ያሉ የመንግስት ተቋማት ለሙያና ብዙሃን ማህበራት ድጋፍ ሊያደርጉላቸው ይገባል። የሙያ ማህበራትም ለአባላት ስልጠና እና የትምህርት እድልን ከማመቻቸት ባለፈ ያላቸውን እውቀት እና ክህሎት ተጠቅመው ችግር ፈቺ ጥናትና ምርምሮችን በማካሄድ ለፖሊሲና ስትራቴጂዎች ግብዓት የሚሆኑ የመፍትሄ ሀሳቦችን በማቅረብ እንዲሁም መንግስትን በማማከር ለሀገሪቷ አቅም መፍጠር አለባቸው። ይህንን ኃላፊነት በመወጣት ረገድ ማህበራት የጎላ አስተዋፅኦ አድርገዋል ማለት አይቻልም። በቀጣይ በመስኩ የሚፈለገው ውጤት እንዲመጣ የሙያ ማህበራት በየዘርፋቸው ከሚገኙ የመንግስት ተቋማት ጋር የጠበቀ ቁርኝት ፈጥረው የመልካም አስተዳደር ችግሮችን እጅና ጓንት ሆነው መፍታት አለባቸው። የሙያ ማህበራት ውጤታማ የሚሆኑት ያላቸውን እምቅ እውቀት እና ክህሎት ሳይሰስቱ ለሀገራቸው ማበርከት ሲችሉ ነው። በሌላ መልኩ 10/90 ለሚተገብሩ የኢትዮጵያ በጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማህበራት እንዲጠናከሩ መንግስት የማህበራዊ ተጠያቂነት ፈንድ (Social Accountability fund) ፍትሃዊ በሆነ መልኩ ተጠቃሚ እንዲሆኑ ማድረግ አለበት።  

የሙያና ብዙሃን ማህበራት በራሳቸው የዲሞክራሲያዊ ስርዓት ተምሳሌት መሆን መቻል አለባቸው። የዓባላትን መብትና ጥቅም በማስከበር፣ በጠቅላላ ጉባኤ መሪዎችን መምረጥ፣ የመልካም አስተዳደር ችግሮችን ነቅሶ በማውጣት እንዲፈቱ ማድረግ፣ ያልተመለሱ መብቶችን ሰላማዊ በሆነ መንገድ እንዲመለሱ አባላትን በማለማመድ እንደ ሀገር በሚደረገው የዲሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ መነሻና ትምህርት ቤት መሆን አለባቸው። የአንዳንድ ማህበራት የስራ ኃላፊዎች የጊዜ ሰሌዳቸውን ጠብቀው ጠቅላላ ጉባኤ በመጥራት የስራ አፈፃፀማቸውን አያቀርቡም። ከዚህ በተጨማሪም ለበርካታ አመታት ስልጣናቸውን ለሌሎች አባላት ሳይለቁ የሚቆዩበት ሁኔታ አግባብነት  የለውም። የመተዳደሪያ ደንባቸው ላይ በተቀመጠው መሰረት በየሁለት ዓመቱ በሚካሄዱ የጠቅላላ ጉባኤ ስብሰባዎችን በማካሄድ ስልጣናቸውን አዲስ ለሚመረጡ ለሌሎች አባላት አሳልፈው መስጠት አለባቸው። የማህበራት አመራር አባላቱን በአገራዊ ጉዳዮች ላይ እያወያዩ ዜጎች የጠራ አመለካከት ይዘው ለልማት እንዲነሳሱ የበኩላቸውን ሚና መጫወት አለባቸው። የሙያና ብዙሃን ማህበራት የሀገሪቷ አይን፣ ጆሮና አፍ መሆን አለባቸው። በሌላ መልኩ ማህበራት በውስጣቸው ሰፊ ቁጥር ያላቸው አባላትን በመያዛቸው ወሳኝ በሆኑ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ የሚኖራቸው የጠራ ግንዛቤ ብሄራዊ መግባባትን ለመፍጠር ትልቅ አስተዋፅኦ ማበርከት ይችላል።

የሙያና ብዙሃን ማህበራት ውስጣዊ አሰራርም ግልፅነት እና ተጠያቂነት የሰፈነበት መሆን አለበት። ይህ መሆን ሲችል ነው መልካም አስተዳደርና ዲሞክራሲያዊ አሰራር ሊጎለብት የሚችለው። ማህበራት በሀገሪቷ የፖለቲካዊ ህይወት ውስጥ የነቃ ተሳትፎ ማድረግ ሲችሉ የዜጎች ሰብዓዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች ማስከበር ላይ ጉልህ ሚና ሊጫወቱ ይችላሉ። አቅም ሲፈጥሩ በሀገሪቱ የዲሞክራሲ ስርዓት ግንባታ ውስጥ የበኩላቸውን አስተዋፅኦ ማበርከት ይችላሉ። በዚህ ረገድ የሙያም ሆኑ ብዙሃን ማህበራት በጉልህ የሚታይ ነገር አልሰሩም።

አሁን በሀገራችን ባለው ነባራዊ ሁኔታ የብዙሃን ማህበራት ገዢው ፓርቲ ያቋቋማቸውና ለሱ በመወገን የፖለቲካ ስራ እንደሚሰሩ አድርጎ የሚቆጥሩ አካላት አሉ። ነገር ግን የሙያና ብዙሃን ማህበራት ከየትኛውም የፖለቲካ ፓርቲ ነፃ ሆነው በገለልተኝነት ለዜጎች እኩል የሚሰሩ ናቸው። ህጉም ይህንኑ ነው የሚደነግገው። በሌላ መልኩ የሙያና ብዙሃን ማህበራት በመንግስት መዋቅር ያሉ ክፍተቶችን ነቅሰው በማውጣት እንዲፈቱ ጫና እየፈጠሩ አይደለም። በእርግጥ ማህበራት ይህንን እንዲያደርጉ መንግስት ምቹ ሁኔታ ፈጥሮላቸዋል ወይ የሚለው ጥያቄ በአግባቡ መፈተሽ አለበት። ሌላው ቀርቶ የአባላትን መብትና ጥቅም ማስጠበቅ የሚችሉበት ደረጃ ላይ አልደረሱም። ምንም እንኳን ሁሉንም ማህበራት የሚገልፅ ባይሆንም ማህበራት የሙያ ብቃት ባላቸው ግለሰቦች እየተመሩ አይደለም። ከዚህ በተጨማሪም እንዳንድ ማህበራት ስልጣን ለመያዝ በሚያደርጉት ሽኩቻ በመጠመዳቸው ትርጉም ባለው መልኩ ሀገራዊ ራዕይ አንግበው ሙያውን ለማሳደግ እየሰሩ አይደለም። ይህም በዘርፉ የሚፈለገው ውጤት እንዳይመጣ አሉታዊ አስተዋፅኦ አድርጓል። 

የሙያም ሆኑ ብዙሃን ማህበራት በስነ-ምግባር የታነፁ እና በእውቀት የበለፀጉ ሀገር ተረካቢ ዜጎችን በማፍራት ረገድ ትኩረት ሰጥተው መስራት አለባቸው። የአባላትን አቅም በመገንባት ዙሪያ ብዙም የተሰራ ስራ የለም። ማህበራት በተጨባጭ አባላትን ማፍራትና አቅም መገንባት መቻል አለባቸው። ማህበራት ሲጠናከሩ የአባላትን መብትና ጥቅም ማስከበር ይችላሉ። የፋይናንስ አቅማቸው እንዲጠናከር የሀገር ውስጥ ባለሀብቶችና ለጋሾች ድጋፍ እንዲያደርጉላቸው ጥረት ማድረግ አለባቸው። ከዚሁ ጎን ለጎን ማህበራት እንቅስቃሴያቸው በበጎ ፍቃደኞች እንዲደገፍ ለማስቻል የበጎ ፍቃደኝነት ባህል እንዲዳብር ያላሰለሰ ጥረት ማድረግ ያስፈልጋል።በሀገሪቱ የሚገኙ የህትመት እና የኤሌክትሮኒክስ ሚዲያዎች ትኩርት ሰጥተው የሙያና ብዙሃን ማህበራትን የስራ እንቅስቃሴ እንዲሁም ያሉባቸው ተግዳሮቶች ላይ ግንዛቤ የመፍጠር ስራ በሰፊው መስራት አለባቸው። ሚዲያዎች በዘርፉ ያሉ ድክመቶችን ለመፍታት የሚያስችል ጥልቅ እይታ መሰረት አቅጣጫ አመላካች የመፍትሄ ሀሳቦችን መስጠት መቻል አለባቸው።

የሙያ ስነ-ምግባር እና ብቃትን ከማሳደግ አንፃር የሙያ ማህበራት ብዙ መስራት ያለባቸው ስራዎች ቢኖሩም አሁንም የሚጠበቅባቸውን ያህል ርቀው መጓዝ አልቻሉም። ለዚህ እንደ ምክንያት የሚቆጠረው የሙያ ማህበራት ተዝቆ የማያልቅ ትልቅ አቅም እያላቸው ከስብሰባ የዘለለ ትርጉም ያለው ስራ ለመስራት ያላቸው ቁርጠኝነት ማነስ እንደ ድክመት የሚጠቀስ ነው። ሆኖም ለማህበራት ተገቢው እገዛ ሳይደረግ በድፍኑ መውቀሱ አግባብ ባይሆንም የሚመለከታቸው የመንግስት አካላት ለሙያና ብዙሃን ማህበራት ትኩረት ሰጥተው አስፈላጊውን ድጋፍ ማድረግ አለባቸው። የብዙሃንና የሙያ ማህበራት ያላቸውን ምርጥ ተሞክሮ ቀምሮ ማስፋፋት ያስፈልጋል። የሀገር ውስጥም ሆነ ያደጉ ሀገራት ተሞክሮዎችን ከሀገሪቱ ነባራዊ ሁኔታ ጋር አጣጥሞ ማስፋፋት ቅድሚያ የሚሰጠው ለነገ የማይባል ተግባር ሊሆን ይገባል:: እንደ ሀገር የሙያም ሆኑ የብዙሃን ማህበራት በዜጎች መብት ነክ ጉዳዮችና የዲሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ ሂደት ውስጥ በንቃት መሳተፍ የሚያስችላቸው አሰራር መዘርጋት አለበት እንላለን።

 

በአብዩ ግርማ (http://www.abyssinialaw.com)

ጣልያንን ለዘጠኝ ዓመታት የመሩት የቀድሞው የጣሊያን ጠቅላይ ሚኒስትር፣ የኤሲ ሚላን እግር ኳስ ክለብ ፕሬዚዳንትና ባለቤት እንዲሁም ቢሊየነሩ ሲልቪዮ ቤርሎስኮኒ በተከሰሱበት የታክስ ማጭበርበር ወንጀል ጥፋተኛ ሆነው በመገኘታቸው በሚላን ከተማ የሚገኘው ፍርድ ቤት ቤርሎስኮኒ የአራት ዓመታት እስራት ቢፈረድባቸውም የእስራት ቅጣቱ በተለያዩ ምክንያቶች ቀርቶ በተቃራኒው ቤርሎስኮኒ በአረጋውያን ማቆያና መንከባከቢያ ማዕከል ውስጥ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት እንዲሰጡ እ.ኤ.አ. በ2013 መወሰኑ ይታወቃል። በውሳኔው መሠረትም ቤርሎስኮኒ ሴሴኖ ከተማ ውስጥ በሚገኘውና ከ2000 በላይ በእድሜያቸው የገፉ፣ የአእምሮና የአካል ጉዳተኛ የሆኑ አረጋውያን በሚገኙበት ማዕከል ውስጥ ለአንድ ዓመት ያህል በሳምንት ለአራት ሠዓታት በማዕከሉ እየተገኙ አረጋውያኑን እንዲመግቡ፣ እንዲንከባከቡ፣ እንዲያንሸራሽሩ እንደ አጠቃላይም በማንኛውም መልኩ ከአረጋውያኑ ጎን እንዲሆኑ ተወስኖባቸው ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎቱን ፈፅመው አጠናቀዋል።        

ታዋቂው አሜሪካዊ የሙዚቃ አቀንቃኝ ቦይ ጆርጅም በመኖሪያ ቤቱ የኮኬይን ዕፅ ይዞ መገኘትና በሀሰት የመኖሪያ ቤቴ ተዘርፏል በሚል ካቀረበው የሀሰት ጥቆማና ሪፖርት ጋር በተያያዘ እ.ኤ.አ. በ2006 በማንሀተን የወንጀል ችሎት ጥፋተኛ ከተባለ በኋላ የተወሰነበት ቅጣት ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት እንዲሰጥ ይኸውም በኒውዮርክ ከተማ ለአምስት ቀናት ያህል የከተማዋን መንገዶች እንዲያፀዳ ሲሆን ከኒውዮርክ ከተማ የፅዳት አገልግሎት ክፍል ጋር በመሆን የከተማዋን አውራ ጎዳናዎች ለአምስት ቀናት ያህል በማፅዳት ቅጣቱን ፈፅሟል።

ሆላንዳዊው የእግር ኳስ ተጫዋች የነበረውና ለአያክስ አምስተርዳም፣ ኤሲ ሚላንና ባርሴሎና እግር ኳስ ክለቦች ተጫውቶ ያሳለፈው ፓትሪክ ክላይቨርትም የ19 ዓመት ወጣት በነበረበትና ለአያክስ አምስተርዳም እግር ኳስ ክለብ በሚጫወትበት ወቅት በአምስተርዳም ከተማ ከፍጥነት ወሰን በላይ መኪና ሲያሽረክር ባደረሰው የመኪና አደጋ የቲያትር ዳይሬክተር የነበሩ የ56 ዓመት ጎልማሳ ሕይወታቸው እንዲያልፍ በማድረጉ በፍርድ ቤት ጥፋተኛ ተብሎ ዕድሜው ገና 19 ዓመት የነበረና ተስፈኛ ስፖርተኛ መሆኑ ከግምት ገብቶ የተጣለበት የሶስት ወራት የእስራት ቅጣት በሁለት ዓመት የፈተና ጊዜ እንዲገደብ፣ ለ18 ወራት መኪና ከማሽከርከር እንዲታቀብ እና ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት እንዲሰጥ ተወስኖበታል። በሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎቱም ፓትሪክ ክላይቨርት ለ240 ሰዓታት ታዳጊ ሕፃናትን በእግር ኳስ ስፖርት እንዲያሰለጥንና ለሕፃናቱ መልካም አስተዳደግ አስተዋፅኦ እንዲያደርግ ተወስኖበት ቅጣቱን መፈፀሙም ይታወቃል። ከእነዚህ ሠዎች በተጨማሪ ሌሎች ሠዎችም ለፈፀሙት የወንጀል ድርጊት ቅጣት እንሆን ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት እንዲሰጡ ሲወሰንባቸው ይታያል።    

ለመሆኑ የወንጀል አጥፊዎች ላይ የሚጣሉ ቅጣቶች ምን ዓይነት ናቸው? ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ ምን ዓይነት ቅጣት ነው? ዓላማውስ ምንድን ነው? በኢትዮጵያ የወንጀል ሕግስ ሽፋን ተስጥቶታል ወይ? ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ የሚወሰነው ምን ምን ሁኔታዎች ሲሟሉ ነው? ስንት ዓይነት የግዴታ ስራዎች አሉ? ፍርድ ቤቶችስ የግዴታ ስራን አስመልክቶ በሕግ ተለይቶ የተሰጣቸው ሥልጣን ምንድን ነው? ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራን አስመልክቶ የሚስተዋሉ ችግሮችና መፍትሔዎቻቸው ምንድን ናቸው? የሚሉና ተያያዥ ነጥቦችን በዚህ ፅሁፍ በአጭሩ እንዳስሳለን።

በወንጀል ጥፋተኛ የተባሉ ሠዎች ላይ የሚጣሉ ቅጣቶች ምን ዓይነት ናቸው?

በወንጀል ጉዳይ ተከሰው በእምነት ቃላቸው ወይም በቀረበባቸው ማስረጃ መሠረት በፍርድ ቤት ጥፋተኛ የተባሉ ሠዎች ላይ የሚጣሉ ቅጣቶች ዓይነታቸው ዘርፈ ብዙ ነው። እነዚህም አጥፊውን በሞት ቅጣት እንዲቀጣ የሚወሰንበት፣ ነፃነትን በሚያሳጣ የቀላል ወይም ፅኑ እስራት ቅጣት የሚቀጣበት ወይም በገንዘብ መቀጮ የሚቀጡበት እንዲሁም የግዴታ ሥራ እንዲቀጣ የሚደረግባቸው የቅጣት ዓይነቶች ዋነኛ ተጠቃሽ ናቸው። በተጨማሪም እደ ተግሳፅና ወቀሳ፣ ከመብት መሻር እና ሌሎችም ይገኙበታል።        

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ ምን ዓይነት ቅጣት ነው?

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ በፍርድ ቤት ውሳኔ ጥፋተኛ የተባለ ወንጀል ፈፃሚ ሕብረተሰቡ ላይ ላደረሰው በደልና ጥፋት መካሻ እንዲሆን ያለክፍያ ለሕብረተሰቡ ጠቀሜታ ያለው ሕዝባዊ አገልገሎት እንዲሰጥ የሚደረግበት አጥፊው በእስራት ከሚቀጣ ይልቅ በአማራጭነት የግዴታ አገልግሎት እየሰጠ እንዲቀጣ ለማድረግ የተቀመጠ የወንጀል ቅጣት ዓይነት ነው።

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ ቅጣት ዓላማው ምንድን ነው?

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ እንደ ወንጀል ቅጣት የተጠቀመበት ዓላማ በአደገኝነት ዝቅተኛና መካከለኛ የሆኑ ወንጀል ፈፃሚዎች የሚጣልባቸው ቅጣት ነፃነታቸውን የሚያሳጣ እስር ከሚሆን ይልቅ የተበደለው ማሕበረሰብ ወንጀል ፈፃሚው ያለክፍያ በሚሰጠው ሕዝባዊ አገልግሎት ቀጥተኛ ተጠቃሚ እንዲሆን ማስቻል፣ ወንጀል ፈፃሚውን በማሰር የሚወጡ ወጪዎችን መቀነስ፣ ተቀጪውን ፍሬያማና አስተማሪ በሆነ መልኩ እንዲቀጣ ማስቻል መሆኑን በዘርፉ የተፃፉ ፅሁፎች ያስረዳሉ።

     

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ እንደወንጀል ቅጣት የሚወሰነው ምን ምን ሁኔታዎች ሲሟሉ ነው?

በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 103 እና ተከታዮቹ ድንጋጌዎች ላይ እንደተመለከተው ፍርድ ቤቶች በወንጀል ጥፋተኞች ላይ ሕዝባዊ አገልግሎት እንዲሰጡ የሚያስገድድ ውሳኔ ሊወስኑ የሚችሉት የሚከተሉት ሁኔታዎች በአስገዳጅነት ተሟልተው ሲገኙ ነው። እነዚህም፡ -

$1·             ወንጀል ፈፃሚው ጥፋተኛ የተባለበት ወንጀል ከባድነት የሌለው ሲሆን፤

$1·             ወንጀሉ የሚያስከትለው ቅጣት ከ6 ወራት የማይበልጥ ቀላል እስራት ከሆነ፤

$1·             ጥፋተኛው የሚጣልበትን ሕዝባዊ የግዴታ ሥራ ለመስራት ከእውቀት፣ ጉልበትና ሌሎች መመዘኛዎች አንፃር የሚችል ከሆነ፤ እና

$1·             ጥፋተኛው ለሕብረተሰቡ አደገኛ የማይመስል ከሆነ እንደሆነ ነው። ሆኖም እነዚህ መመዘኛዎች ባተሟሉበትም ሁኔታ ቢሆን ፍርድ ቤቶች ተቀጪው ላይ ነፃነትን በሚገድብ ሁኔታ የግዴታ ሥራ ቅጣትን መወሰን እንደሚችሉ በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 104 ላይ ተመክልቶ ይገኛል።

     

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ እንደ ወንጀል ቅጣት ሲወሰን ሊያካትት የሚገባቸው መሠረታዊ ነጥቦች ምንድን ናቸው?

ፍርድ ቤቶች በአንድ የወንጀል ጉዳይ ጥፋተኛ የተባለው ሠው ላይ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠትን በቅጣት መልክ ከወሰኑ ውሳኔው በዋናነት የሚከተሉትን ነጥቦች ማከተት ይኖርበታል። እነዚህም፡ -

$1·             ሕዝባዊ የግዴታ ሥራው የሚፈፀምበት ጊዜ ከአንድ ቀን እስከ 6 ወራት በሚደርስ ጊዜ ተለይቶ መጠቀስ አለበት፤

$1·             የግዴታ ሥራው የሚፈፀምበት ስፍራ እና የሕዝባዊ አገልግሎቱ ዓይነት ተለይቶ መጠቀስ አለበት፤

$1·             የግዴታ ሥራውን ተከታትሎ የሚያስፈፅመው አካልና የቁጥጥሩ ዓይነት መጠቀስ ይኖርበታል።

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ እንደ ወንጀል ቅጣት ሲወሰን ተቀጪዎች የሚሰሯቸው ሥራዎች ምንድን ናቸው?

በወንጀል ሕጉ ላይ ተቀጪዎች በፍርድ ቤት ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ እንዲሰሩ ሲወሰንባቸው የሚሰሯቸው ሥራዎች ዓይነት ሕዝባዊ ጠቀሜታ ሊኖረው የሚገባ መሆኑ ከመመልከቱ ውጪ የሕዝባዊ አገልግሎቱ ወይም ስራው ዓይነት ተለይቶ አልተጠቀሰም። ሆኖም በሀገራችን እና በሌሎች ሀገራትም የተለመዱና ተቀጪዎች የሚሰሯቸው የግዴታ ሥራዎች የሚከተሉት ናቸው። እነዚህም፡ -

$1·             የመንገድ ላይ ፅዳት፣

$1·             የአትክልት ሥራዎች፣

$1·             በየመንገዱ ያለአግባብ የተለጠፉ ማስታወቂያዎችና ሥዕሎችን ማንሳት፣

$1·             የአከባቢ ጥበቃ ሥራ መስራት፣

$1·             የቆሻሻ አወጋገድ ሥራ መስራት፣

$1·             የሕዝብ ፓርኮችን አያያዝ ማሻሻል፣

$1·             የበጎ አድራጎት ተቋማትና አካላትን የተለያዩ ሥራዎች ማገዝ፣

$1·             የተለየ ድጋፍና እንክብካቤ በሚያሻቸው የሕፃናት፣ አረጋውያንና አእምሮ ሕሙማን መንከባከቢያ ተቋማት ውስጥ የተለያዩ የግዴታ ሥራዎች እንዲሰሩ ማድረግ፣

$1·             እንደ ተቀጪው ልዩ ክሕሎት፣ ዕውቀትና ሙያ ለሕዝብ የሚጠቅሙ ሥራዎችን ማሠራት የሚሉት ዋነኛ ተጠቃሽ ናቸው።  

ተቀጪዎች ላይ የሚወሰነውን ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ ተከታትሎ የሚያስፈፅው ማን ነው?

በወንጀል ሕጉ ወይም ሌላ ሕግ ላይ ፍርድ ቤቶች በአጥፊዎች ላይ የሚወስኑትን ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት ወይም የግዴታ ሥራ እንዲያስፈፅም በግልፅ ተለይቶ ሥልጣን የተሰጠው ተቋም የለም። እንደ ደቡብ አፍሪካ፣ አየርላንድ እና የመሳሰሉ ሀገራት ፍትሕ ሥርዓት ውስጥ በማሕበራዊ ሥራዎች በሰለጠኑ ባለሙያዎች የተደራጁ ወንጀልን በመከላከል፣ አጥፊዎችን በመከታተል፣ የወንጀል ተጎጂዎችን በመንከባከብ፣ በተፈፀሙ ወንጀሎች ዙሪያ አስፈላጊ ተግባራትን የሚፈፅሙ፣ እንደ ግዴታ ሥራ የመሳሰሉ ቅጣቶችን ከፖሊስና ሌሎች አካላት ጋር ሆነው በዋናነት የሚያስፈፅሙ ከፍርድ ቤቶች ጋር ቀጥተኛ የሥራ ግንኙነት ያላቸው ራሳቸውን የቻሉ መንግስታዊ ተቋማት በሕግ የተቋቋሙ ሲሆን በሀገራችን በዚህ አግባብ የተቋቋመ ተቋም የለም። ሆኖ በፍርድ ቤቶች በኩል አጥፊዎች ላይ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት እንዲሰጡ ውሳኔ የሚሰጥበት አግባብ ብዙም ያልተለመደ ቢሆንም በጥቂት አጋጣሚዎች በተወሰኑ ውሳኔዎች ላይ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራዎችን ተከታትለው እንዲያስፈፅሙ የሚታዘዙት የወረዳ አስተዳደር ፅ/ቤቶች ናቸው። ነገር ግን ፍርድ ቤቶች ሕዝባዊ የግዴታ አግልግሎት አሠጣጡን ውጤታማ ለማድረግ እንዲቻል ያመኑበትን ማንኛውንም ተቋም ወይም አካል የግዴታ ቅጣቱን ተከታትሎ እንዲያስፈፅምና ውጤቱን እንዲገልፅ ከማዘዝ የመከለክላቸው ሕግ የለም።

    

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ እንዲሰራ የተወሰነበት ተቀጪ የተወሰነበትን የግዴታ ሥራ ቢያቋርጥ ምን ይሆናል?

ፍርድ ቤቶች በወንጀል ጥፋተኛ የተባለ ተቀጪ ላይ የሚወስኑት ቅጣት ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት በሚሆንበትና አጥፊው የተወሰነበትን ቅጣት መፈፀም ጀምሮ ካቋረጠ ውሳኔውን የሚስፈፅመው አካል በሚያቀርበው ሪፖርት ወይም በሌላ የሚመለከተው አካል ጠቋሚነት ተቀጪው ሳይሰራ በቀረው ጊዜ ልክ ቅጣቱ ወደ ቀላል እስራት ሊለወጥ እንደሚገባ የወንጀል ሕጉ አንቀፅ 104 /3/ ያመልክታል። ሆኖም ተቀጪው የግዴታ ሥራውን በሚፈፅምበት ጊዜ የታመመ እንደሆነ ተቀጪው ከሕመሙ እስከሚድን ድረስ የግዴታ ሥራው ተቋርጦ ተቀጪው ከሕመሙ ሲድን የግዴታ ሥራውን ካቆመበት እንዲቀጥል እንደሚደረግ ነገር ግን ተቀጪው ከሕመሙ ካልዳነና የግዴታ ሥራውን መቀጠል ከጤንነቱ ጋር ተስማሚ የሆነ ሌላ ሥራ እንዲሰራ እንደሚያደርገው ተቀጪውም በድጋሚ የተሠጠውን ተለዋጭ ትዕዛዝ መፈፀም ካልቻለ ፍርድ ቤቱ ሌላ ቅጣት እንደማይሰጥበት ሕጉ ያስገነዝባል።

         

በተቀጪዎች ላይ የሚጣለው የግዴታ ሥራ የት የት ሥፍራዎች ሊከናወን ይችላል?

በወንጀል ጥፋተኛ የተባለ ተቀጪ ላይ የሚጣለው የግዴታ ሥራ ቅጣት የሚፈፀመው ተቀጪው ዘወትር በሚሰራበት ስፍራ ወይም በሕዝባዊ ተቋም ወይም ሕዝባዊ ሥራ በሚካሄድበት ሥፍራ ሊሆን ይችላል። /የወንጀል ሕጉ አንቀጽ 103 /2// ተቀጪው በግዴታ ሥራነት እንዲሰራ የተወሰነበት ለዘወትር የሚሰራውን ሥራ ለተወሰነ ጊዜ በቅጣት መልክ እንዲሰራ ከሆነና ስራውን በመስራቱ ሊከፈለው ይችል ከነበረው የድካም ዋጋ /ደመወዝ/ ወይም በሥራው ፍሬ ከሚገኘው ጥቅም ላይ እስከ ሶስተኛ /ሲሶ/ የማይበልጠው ሒሳብ እየተቀነሰ ለመንግስት ገቢ መደረግ እንዳለበት ሕጉ ያስገነዝባል። ተቀጪው በሚሰራው የግዴታ ሥራ የሚገኝ ጥቅም ወይም ገቢ ካለም ከጥቅሙ ወይም ገቢው ላይ ሊቀነስ ስለሚገባው የገንዘብ ልክና ተያያዥ ዝርዝር ነጥቦች ውሳኔውን የሚሰጠው ፍርድ ቤት በፍርድ ላይ በዝርዝር የማስፈር ግዴታ ተጥሎበታል።

     

ስንት ዓይነት ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት አሠጣጥ አለ?

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ በወንጀል አጥፊዎች ላይ ሲወሰን ተቀጪው የግዴታ ሥራውን በሁለት መንገድ እንዲፈፅም ሊወሰን ይችላል። እነዚህም የግል ነፃነትን ከመገደብ ጋር የሚወሰን የግዴታ ሥራ እና የግል ነፃነትን የማይገድብ የግዴታ ሥራ ናቸው።

የግል ነፃነትን ከመገደብ ጋር የሚወሰን የግዴታ ሥራ

ተቀጪዎች ላይ የሚወሰነው የግዴታ ሥራ ቅጣት የተቀጪውን የግል ነፃነት በሚገድብ ሁኔታ ሊሆን ይችላል። የግዴታ ሥራው ነፃነትን በሚገድብ መልኩ የሚሆነውም ውሳኔውን የሚሰጠው ፍርድ ቤት ነፃነት የማሳጣት ቅጣቱ ከግዴታ ሥራው ጋር መጣመር እንዳለበት አስፈላጊ ነው ተብሎ ከታመነ በተለይም በወንጀል ሕጉ አንቀፅ 103 ወይም በዚህ ፅሁፍ የግዴታ ሥራን በቅጣትነት ለመወሰን መመዘኛ ተደርገው የተቀመጡ ግዴታዎችን ተቀጪው ሳያሟላ ከቀረ ወይም ተቀጪውን ከጎጂ አከባቢ ወይም መጥፎ ጠባይ ካላቸው ሰዎች ማግለል ሲያስፈልግ እንደሆነ በሕጉ ተመልክቷል።

የግል ነፃነትን ከመገደብ ጋር የሚፈፀም የግዴታ ሥራ ተቀጪውን ከአንድ ቦታ ወይም ከአንድ አሰሪ ዘንድ ወይም ከአንድ የሥራ ተቋም ሳይለቅ ወይም ከመኖሪያ ስፍራው ሳይወጣ ወይም በመንግስት ባለስልጣኖች ተቆጣጣሪነት በሚጠበቅ ከአንድ የተወሰነ ስፍራ ሳይለይ የግዴታ ሥራውን እንዲያከናውን የሚያደርግ ሊሆን እንደሚችል ተመልክቷል።

የግል ነፃነትን የማይገድብ የግዴታ ሥራ

ይህ የግዴታ ሥራ ዓይነት የተቀጪውን ነፃነት የማይገድብ ተቀጪው በተቆጣጣሪው አካል የግዴታ ሥራውን እየሰራና ቅጣቱን እየፈፀመ ስለመሆኑ ከሚደረግበት ክትትልና ቁጥጥር ውጪ የግል ነፃነቱ የማይገደብበት የግዴታ ሥራ ዓይነት ነው።

ፍርድ ቤቶች ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራን አስመልክቶ ያላቸው ሥልጣን ምንድን ነው?

በፍርድ ጥፋተኛ የሚሰኙ አጥፊዎች ላይ በቅጣት መልክ የሚጣለውን የግዴታ ስራ አስመልክቶ ሙሉ ሥልጣን ያላቸው ፍርድ ቤቶች ሲሆኑ የመወሰን ስልጣናቸው ዓይነቱ ዘርፈ ብዙ እና ሰፊ ነው። ይኸውም፡ -

$1·             ከመነሻው በተቀጪው ላይ ሊጣል የሚገባው ቅጣት እንደ ሕጉ ሁኔታ የሞት ቅጣት ወይስ የእስራት ቅጣት ወይስ የገንዘብ መቀጮ ወይስ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም ሌላ መሆኑን ምክንያቱን በመዘርዘር የመወሰን፤

$1·             ተቀጪው ምን ዓይነት ሕዝባዊ አገልግሎት መስራት እንዳለበት፤

$1·             ተቀጪው ሕዝባዊ አገልግሎቱን ለምን ያህል ጊዜያት መስራት እንዳለበት፤

$1·             ተቀጪው ሕዝባዊ አገልግሎቱን የት መስራት እንዳለበት፤

$1·             ተቀጪው ሕዝባዊ አገልግሎቱን በማን ቁጥጥር ስር ሆኖ መስራት እንዳለበት፤

$1·             ተቀጪው ሕዝባዊ አገልግሎቱን የሚፈፅመው ነፃነትን ከሚያሳጣ ሁኔታ ጋር ነው ወይስ ነፃነትን ከማያሳጣ ሁኔታ ጋር የሚለውን፤

$1·             ተቀጪው በግዴታ ሥራነት እንዲሰራ የተወሰነበት ለዘወትር የሚሰራውን ሥራ ለተወሰነ ጊዜ በቅጣት መልክ እንዲሰራ ከሆነና ስራውን በመስራቱ ሊከፈለው ከሚችለው ከነበረው የድካም ዋጋ /ደመወዝ/ ወይም ከሥራው ፍሬው ከሚገኘው ጥቅም ላይ እስከ ሶስተኛ /ሲሶ/ ከማይበልጠው ሒሳብ ውስጥ ምን ያህሉ እየተቀነሰ ለመንግስት ገቢ መደረግ እንዳለበት የመወሰን ፍቅድ ስልጣን ተሠጥቷቸዋል።

ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራን አስመልክቶ የሚስተዋሉ ችግሮች ምንድን ናቸው?

$1·         በፍርድ ቤቶች በኩል ወንጀለኛ ተብለው ጥፋተኛነታቸው በተረጋገጠ አጥፊዎች ላይ የእስር ቅጣትን መወሰንና አጥፊዎችን ማሰር እንደ ብቸኛና አስገዳጅ የቅጣት አማራጭ በመውሰድ የሚጣሉ እስራት ቅጣቶችን ወደ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠት ወይም የግዴታ ስራ መቀየር የሚቻልባቸውን የህግ ድንጋጌዎች በበቂ ሁኔታ ተግባራዊ አለማድረግና ጥፋተኛ የተባሉ ሠዎችን በብዛት እንዲታሰሩ መወሰን፤

$1·         በወንጀል ሕጉ ላይ ካሉ ጥቂት ድንጋጌዎች በስተቀር የግዴታ ስራን የሚመለከቱ ለአፈፃፀም አመቺነት ያላቸው ዝርዝር ሕጎች ያለመኖራቸው፤  

$1·         በፍርድ ቤቶች የሚወሰነውን ሕዝባዊ የግዴታ ስራ ተከታትሎ የሚያስፈፅም ስራውን እንደዋና ሥራ የሚሰራ በሕግ ተለይቶ የተቋቋመ ተቋም አለመኖሩ በዋነኛነት የሚጠቀሱ ችግሮች ናቸው።       

የመፍትሔ ሀሳቦች

$1·         የወንጀል ጥፋተኞችን የሚያርመው የግዴታ አጥፊዎችን በማሰር ብቻ አድርጎ ከማሰብ ይልቅ በተለይ የመጀመሪያ አጥፊዎች ሲኖሩና ከነገሮች አጠቃላይ ሁኔታ አንፃር አጥፊዎች የበደሉትን ሕብረተሰብ በቀጥታ ሊክሱና ራሳቸውም ሊታረሙ የሚችሉባቸው ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት መስጠትን የሚመለከቱ የሕግ ድንጋጌዎች በተሻለ ሁኔታ ተግባራዊ የሚደረግበት ሁኔታ በፍርድ ቤቶች በኩል ተግባራዊ ቢደረግ፤

$1·         ሕዝባዊ አገልገሎት ስለሚሰጥባቸው ሁኔታዎችና ተግባራዊ አፈፃፀሙን የሚመለከት ዝርዝር ሕግ ቢወጣ፤

$1·         በፍርድ ቤቶች የሚወሰኑ ሕዝባዊ የግዴታ አገልግሎት የመስጠት ውሳኔዎች በውጤታማነት ተከታትሎ የሚያስፈፅ ተቋም ቢቋቋም የሚሉት እንደመፍትሔ ተደርገው ሊወሰዱ ይችላሉ።

በዮሐንስ እንየው (http://www.abyssinialaw.com)

መግቢያ

ኢንቨስትመንት ቃሉ እንግሊዝኛ ሲሆን አሁን አሁን ግን በአማርኛ ሥነ ጽሑፍም በጣም እየተለመደ በመምጣቱ የአማርኛውን አቻ ቃል ማለትም “መዋዕለ-ንዋይ” የሚለው መጠሪያ እስከሚዘነጋ ድረስ በተለያዩ መገናኛ ብዙኃን በየእለቱ ይነገራል። የኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 ሳይቀር መዋዕለ ንዋይ ከማለት ይልቅ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል ሙሉ በሙል ተጠቅሟል፤ ስለዚህ በዚህ ረገድ አንባቢውን ግራ ላለማጋባት ሲባል ጸሐፊው ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል ለመጠቀም ተገዷል። የዚህ ጹሑፍ ዓለማ ለምን ምዋዕለ-ንዋይ የሚለው ቃል ኢንቨስትመንት እየተባለ ተጠራ የሚለው ጉዳይ ባይሆንም አገር በቀል መጠሪያዎችን መጠቀም እንድንለምድና እንድናዳብር አስተያየት ለመጠቆም ነው።

የአንድ ሃገር ለውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ተፈለጊ እና ሳቢ የሚያደርጋት የዘረጋችው ሃገራዊ ምቹ የኢንቨስትመንት ፖሊሲ ነው። ሆኖም ግን ምቹ የሕግ እና የፖሊሲ ማዕቀፍ መኖሩ ብቻ ፍሰቱን እንዲጨምር ላያደርግ ይችላል። ለምን ቢባል በተግባር የወጡት ፖሊሲዎች እና ሕጎች በአስፈጻሚው አካል ዘንድ የመተግበራቸው ሁኔታ ስለሚያጠያይቅ ጭምር ነው። እነዚህ አስተዳደራዊ ሥነ ሥርዓቶች ነጻ የኢንቨስትመንት ፈቃድ በሰጡ አገራት ጭምር ከፍተኛ ስጋት ያጭራሉ። በብዙ ሃገራትም በርካታ ኢንቬስተሮች የሚያቀርቡት ስሞታ እና እሮሮ በተለይም አሰልቺ ከሆኑ አሰራሮች (hectic bureaucracy) መኖር ጋር ይያያዛል።

እርግጥ ነው ኢንቨስትመንትን ለመሳብ ጥሩ የሕዝብ ግንኙነት ወይም የገበያ ጥናት ባለሙያዎች መኖራቸው መልካም ተግባር ነው።  በተለየም ቢዝነስ ተኮር የሕዝብ ዲፕሎማሲ በዚህ ረገድ ተጠቃሽ ተግባር ነው። ታዲያ በዚህ የማስተዋዋቅ ተግባር የተመሰጡ የውጭ ኢንቬስተሮች የተባለችውን አገር ሄዶ ሁኔታውን ለማየት ከመቼው ጊዜ ልባቸው ይነሳል። በዚህ ጊዜ ታዲያ የሚሄዱበት አገር አስተዳደራዊ ችግር በስፋት የሚታይበት ከሆነ ኢንቬስተሩ አስቀድሞ ስለሁኔታው ሊወስን ይችላል። ለአብነት ያህልም ኢንቬስተሩ/ሯ ወደ ተባለው አገር ለማምራት ቪዛ ተይቀው በጣም አሰልቺ ነገር ቢገጥማቸው ከራስ ተሞክሮ ውሳኔ ሊዎስኑ ይችላሉ። (ፍራንክ ሳደር፡እኤአ 2003፡2)

የተባለውን አስቸጋሪ ውጣ ውረድ አልፈውም ወደ አገር ቤት ሲገቡ ከሌሎች ቀደምት ኢንቨስተሮች ተሞክሮ በመውሰድ ሊያውጡ የሚችሉትን ወጪ፣ መዘግየት፣ የመንግስት ምላሽ እና ለችግሮች የሚሰጠውን መልስ ከግምት በማስገባት አስቀድመው ትረፍና ኪሳራ (cost-benefit analysis) በመስራት የተባለው አስተዳደራዊ ችግር ይኖራል ብለው ካመኑ ልክ እንደ ሌሎች ተጎጂ ላለመሆን ባመጣቸው እግር ወደ መጡበት አገር ይመለሳሉ።

ሌላው ጉዳይ ፈቃድ ሰጭው አካል የቀረበለትን ማመልከቻ ቶሎ መልስ ካልሰጠበት፣ ግለጸኝነት የሚጎድለው ከሆነ እና በጣም ሰፊ የሆነ ፈቃደ ስልጣን (discretionary power) ሚስተዋል ከሆነ ለሌላ ብልሹ አሰራር ማለትም ጉዳይን በቶሎ ከፍሎ ማስፈጸም (practice of “speed payments”) ተግባር አምርቶ ኢንቨስተሮች ፈቃድ ለማግ ኘት ሲሉ መደለያ እና ማግባቢያ ገንዘብ ለነቀዙ ባለስልጣናት ወይም ወኪሎች እንዲከፍሉ ሊገደዱ ይችላል።

ስለዚህ ዋናው የኢንቨስትመንት ኤጄኒሲዎች/ኮሚሽኖች ሥራ የሚሆነው ወደ እራስ ዞር ብሎ መመልከት ይሆናል ማለት ነው። ለምን ቢባል በኢንቨስትመንት ሊሰማሩ የነበሩ ባለሃብቶች የተባለው ማስታወቂያ እና በተግባር ያዩት ነገር ያልተጣጣመ እነደሆነ በኢንቨስተመንት ኢጄንሲዎች ላይ ተስፋ መቆረጥን ጨምሮ ተከድተኛል የሚል ስሜት ሊያድርባቸው ይችላል።

ይህንን አስተዳደራዊ ችግር ለማስቀረት በማሰብ በተለየም ለውጭ ኢንቬስተሮች የኢንቨስትመንት ኤጄንሲ የመጀመሪያው መግቢያ እንደ መሆኑ መጠን የተባሉ ተግዳሮቶችን ለመቅረፍ መፍትሔ ማበጀት ይጠበቅበታል። በተለይም እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ አካባቢ የአስተዳደራዊ እንቅፋቶችን ለማስቀረት በማስብ የአንድ መስኮት አገልግሎት (“One-Stop Shop Service”) ተጀመረ በዚህ የተነሳ በርካታ የኢንቬስተሮችን እሮሮ እና እንግልት ሊቀንስ ችሏል።

የዚህ ጹሑፍ ዋና ዓላማ ስለ አንድ መስኮት አገልግሎት ምንነት መዳሰስ ቢሆንም በመጠኑም ቢሆን ስለ ኢንቨስትመንት ምንነት ከዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆዎች አንጻር አጭር ዳሰሳካ ደርገ በኋላ፣ የኢንቨስትመንት አይነቶችን ይዘት፣ የአንድ መስኮት አገልግሎት ጥቅምና ጉዳት እንዲሁም በጉዳዩ ላይ ሌሎች አገራት ተሞክሮን የሚዳስስ ይሆናል።

$11.   የኢንቨስትመንት ምንነትና አስፈላጊነት ከዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆች አንጻር

በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ ስለ ኢንቨስትመነት ምንነት እና አስፈላጊነት ሲሆን በተለይም የታወቁ የዓለም አቀፍ ግንኙነት መርሆ አንጻርም በጥቂቱ እንመለከታለን።

ስለ ኢንቨስትመንት ትርጓሜ የተለያዩ ድርሳናት የተለያዩ ትርጉም ሰጥተውት እናገኛለን። የቢዝነስ መዝገበ ቃላትም ኢንቨስትመንት ማለት ገንዘብን ፈሰስ አድርጎ ንብረት ወይም ዋስትናን(security)መግዛት ሲሆን አላማውም ትርፍን ማካበት ነው። /Investment means putting money into a business venture, or to buy property or securities, with the intention and expectation of making a profit./

ከላይ ከተቀመጠው ትርጓሜ የምንረዳው ነገር ኢንቨስትመንት ማለት አንድ ባለሃብት ያለውን ንዋይ (ገንዘብ) ወጪ በማድረግ ሌላ ንብረት ለማግኘት የሚያደረገው እንቅስቃሴ ነው።

ሌላው የኢንቨስትመንትን ትርጓሜና ይዘትን አስመልክቶ አገራት በሁለትዮሽ ስምምነቶች ሊወሰኑት ይችላሉ። ለምሳሌ፡-የኢትዮ-እንግሊዝ የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነት አንቀጽ 1(ሀ) ላይ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል እንደሚከተለው ተርጉሞት እናገኛለን፡-

“ኢንቨስትመንት ማለት ምንም እንኳን በሚከተለው ዝርዝር ባይገደብም ማነኛውም ዓይነት የንብረት ፈሰስ በተለይም ተንቀሳቃሽና የማይንቀሳቀሱ ንብረቶችን ጨምሮ ሌሎች የንብርት መብቶች እንደ መያዣ ያሉትን፤በስቶክ ገበያ ያለ አክሲዮን እና የአክሲዮን ማህበራት የብድር ቦንድ( debentures) ፤ በውል አፈጻጸም ላይ ያለ ገንዘብ መብት ጥያቄ( Claims to money)፤የአዕምሮዊ ንብረት መብቶች፤መልካም ስም( goodwill)፤የቴክኒክ አካሄዶች እና የአሰራር እውቀት እንዲሁም የቢዝነስ ኮንሲሼዮን ማለትም የተፈጥሮ ሃብትን ለማውጣት የሚደረጉ የኮንሴሺዮን ውሎች( business concessions contracts) ሊይዝ ይችላል። ”

ከላይ ከተቀመጠው ትርጓሜ በአብዛኛው ሁሉንም ንብረቶች ማለት ይቻላል ጥበቃ እና ከለላ ይሰጣል። ወደ በኋላ የምናነሳው ቢሆንም ቅሉ ትርጓሜው ከዓለም አቀፍ መርሆዎች አንጻር በአገራት ቀዳሚነት(realism theory) የተቃኘ ይመስላል።

በአብዛኛው የኢትዮጵያ የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነቶች መጀመሪያ አናቅጽ ላይ ትርጓሜ ሲሰጡ የሚያስቀምጡት ሀረግ ኢንቨስትመንት ማለት መነኛውም ወይም ሁሉም ዓይነት ንብረት investment means “every kind of asset” or “any kind of asset” የሚል ነው።

በሌላ በኩል ደግሞ የኢትዮጵያ የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 አንቀጽ 2(1) ላይ ኢንቨስትመንት የሚለውን ቃል እንደሚከተለው ያስቀምጠዋል፡-

“ኢንቨስትመንት ማለት አዲስ ድርጅት ለማቋቋም ወይም ነባር ድርጅትን ለማስፋፋት ወይም ለማሻሻል በባለሃብት በገንዘብ ወይም በዓይነት ወይመ በሁለቱም የሚደረግ የካፒታል ወጪ ነው። ”

ይህ ዓይነቱ ትርጓሜ ደግሞ ከላይ በሁለትዮሽ ስምምነቶች ከተገለጸው ወጣ ባለመልኩ ማለትም አንድን ድርጅት ማቋቋምና ማሻሻል ይህም የንግድ ማሃበራትን ማቋቋም ጨምሮ በግል ካፒታልን ወጪ በማድረግ ሊሆንይቻላል።

ይህም ሲሆን የመዋጮው ዓይነትም ወይ በጥሬ ገንዝብ አሊያም በዓይነት ወይም በሁለቱም ሊሆን ይችላል። በዚህ አጋጣሚ ካፒታል ስንል ማነኛውም የአገር ውስጥ ወይም የውጭ አገርገንዘብ፣ ተላላፊ ሰነድ( negotiable instruments) ፣ የማምረቻ ወይም የመስሪያ ዕቃዎች፣ ግንባታዎች፣ የመስሪያ ገንዘብ፣ የንብረት መብቶች፣ የፈጠራ መብቶች (Patent rights) ወይምሌሎችየንግድሃብቶችሊሆንይችላል። (የአዋጅ.769/2005 አንቀጽ 2(3) ይመለከተዋል።)

ይህ በእንዲህ እንዳለ ኢንቨስትመንት ለአንድ አገር እድግት ወሳኝ በመሆኑ በሌላ አባባል የውጭ ምንዛሬ ማምጣቱ፤የሥራ እድል መፍጠሩ፤ የከተሞች መስፋፋትን ማፋጠኑ ወዘተ በማምጣቱ አስፈላጊነቱ የሚያጠያይቅ አይደለም ሆኖም ግን ከአካባቢያዊ ጥበቃ ሥራዎች እንዲሁም ከሰብዓዊ መብት ጥበቃ አንጻር በአስፈላጊነቱ ዙሪያ ጥላ ቢያጠላም ከእነ ጥቅም እና መዘዙ ክርክሩ አሁንም ቀጥሏል።

እንደሚታወቀው የኢንቨስትመንት አስፈላጊነት በተመለከት የተለያዩ አመለካከቶች አሉ። በተለይም በዓለም አቀፍ ግንኙነትም የሚጠቀሱ በርካታ ንድፈ ሃሳቦች አሉ። በዚህ ጹሑፍ ሦስቱን ብቻ ማለትም ሪያሊዝም (realism) አስተሳሰብ፣ ሊብራሊዝም (liberalism) እና ማርክሲስ (Marxism) አስተሳሰብን ከዓለምአቀፍ የፖለቲካ ምጣኔ ሃብት ንድፈ ሃሳቦች አንጻር በአጭሩ እንዳስሳለን።

1.1.  ሪያሊዝም (realism) ንድፈ ሃሳብ

በዚህ አስተሳሰብ የሰው ልጅ ታሪክ ኢንቨስትመንትን ጨምሮ ለኢኮኖሚያዊ የበላይነት ሲባል በጦርነቶች የታጀበ ነው። የዚህ አስተሳሰብ በተለይም ኢንቨስትመንትን ጨምሮ መሰልኢኮኖሚያዊ ጉዳዮችን በተመለከት መርካነታይል (mercantilism) ስርዓት ማለትም የንግድ ሚዛናዊነትን ለመጠበቅ ሲባል ወደ ውጭ አገራት ምርቶች እና ዕቃዎችን መላክ ላይ ትኩረቱን አድረጎ ይሰራል። በዚህ ንድፈ ሃሳብ መሰረት አገራት እራሳቸው በኢንቨስትመንቱ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ ተሳታፊ ይሆኑበታል። በተለይም አገራቱ በኮንሲሽናዊ ውሎች (concession contracts) ላይ ተሳታፊ በሚሆኑበት ወቅት ከኢንቨስትመንቱ ተቀባይ አገር (host state) ያለው ግንኙነት በቁልምጫ ካልሆነም በቁንጥጫ ወይም በመላ ካልሆነም በዱላ መርሆ (carrot and stick doctrine) ላይ የተመሰረተ ነው።

በተለይም የዓለም ንግድ አባል ሆነው ንግድን የሚመለከቱ የኢንቨስትመንት እርምጃዎች ስምምነትን(Trade related investment measures agreement) የፈረሙ አገራት ስለሚሰጡት የኢንቨስትመንት ጥበቃ እና ከለላ አንድም ልክ ለአገራቸው ዜጋ እንደሚያደረጉት(National treatment) በአንቀጽ 2 እንደተመለከተው ሊስማሙ ይችላሉ። አሊያም ድግሞ ልዩ ጥበቃና ጥቅም የሚያስፈልጋቸው አገራት (Most favored Nation) የሚሉ መርሆዎችን የሚያስቀምጡበት ምክንያትም ለአገራቸው በአጻፈው(tit-for-tat investment) የሚያገኙት ጥቅም ስላለ ነው። ለምሳሌ፡-በኢትዮ-እስራኤል የሁለትዮሽ የኢንቨስትመንት ስምምነት አንቀጽ 3 ላይ እንዲህ የሚል ዐ.ነገር እናገኛለኝ፡-“Neither Contracting Party shall, in its territory, …[sic]… to treatment less favorable than that which it accords …to investments or returns of investments of an investor of any third state.ይህም ማለት ሁለቱ አገራት ለሌላ ለሦስተኛ አገር እንደሚያደርጉት የኢንቨስትመንት ጥበቃ ሁሉ እርስ በእርሳቸውም ይህንን ለማድረግ ተስማምተዋል ማለት ነው።

በአጭሩ በሪያሊዝም አስተሳሰብ ኢንቨስትመንት አስፈላጊ የሚሆነው የአገርን ብሔራዊ ጥቅም የሚስከብር ሲሆን ነው።

 

 

1.2.ሊበራሊዝም (Liberalism) አስተሳሰብ

በዚህ አስተሳሰብ ደግሞ ኢንቨስትመንት ነጻውን የንግድ አካሄድ(free trade thesis) መሰረት በማድረግ መከናወን አለበት። ይህንንም እንቅስቃሴ አገራትም ሆኑ ዓለም አቀፍ ተቋማትምንም እንኳን ለአፈጻጸሙ ሕግጋትን እና ስታንዳርዶችን የማውጣታ አላፊነት ቢኖርባቸውም አተገባበሩን ማደናቀፍ የለባቸውም። ይህ አስተሳሰብ ኢንቨስትመንትን በተለያየ ምክንያት መገደቡን አጥብቆ ይቃወማል። ለምን የተሻለ የኢኮኖሚ እድገት ሊመጣ የሚችለው ኢንቨስትመንትን ጨምሮ መሰል የንግድ እንቅስቃሴዎችን ነጻ በማድረግ ነው። ለምሳሌ፡-የኢትዮጵያ የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 አንቀጽ 7 እና የኢንቨስተመንት ደንብ ቁ.270/2005 አንቀጽ 3 በተለይም የባንክ፣ ኢንሹራንስ፣ ብሮድ-ካስቲንግ፣ ወዘተ ዘርፎች ለአገር ውስጥ ባለሃብት ብቻ መሰጠቱ በዚህ ንድፈ ሃሳብ መሰረት ተቀባይነት የለውም።

 

 

1.3.ማርክሳዊ (Marxism) አስተሳሰብ

ይህ ግራ ዘመም አስተሳሰብ ደግሞ ከላይ ከተጠቀሱት በተቃራኒው ኢንቨስትመንት የጥቂቶች መጠቀሚያ እና የካፒታሊስቶች መመዝበሪያ መንገድ( investment as a means of exploitation) አድረጎ ያቀርባል። በተለይም የውጭ ቀጥታ ኢንቨስተምነት እየተባለ የሚደረገው የኢኮኖሚ ዘረፋ ካፒታሊስቱን የበላይ ቀሪውን ሕዝብ ደግሞ ጥገኛ ያደርጋል ብለው ይሞግታሉ።

 

 

2.የኢንቨስትመንት ዓይነቶች

በዚህ ክፍል ደግሞ ስለ ኢንቨስትመንት አመዳደብ በአጭሩ የምንመለከት ይሆናል። በታወቁ ድርሳናት ላይ ሰፍሮ እንደምናገኘው ኢንቨስትመንት ከገንዘብ ምንጭ አንጻር በሁለት ዐበይት ዘርፎች ይመደባል። እነዚህም፡- የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት እና የውጭ ኢንቨስትመንት ናቸው።

የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት የሚባለውም ፈሰስ የሚደረገው የካፒታል ወይምየገንዘብ ምንጭ ከአገር ውስጥ ሲሆን ነው። በአንጻሩ ደግሞ የውጭ ኢንቨስትመንት የሚባለው የካፒታል ምንጩ ከባህር ማዶ ሲሆን ነው።

የውጭ ኢንቨስትመንት በስፋት ስንመለከተው እንደገና በሁለት ዘርፎች ይከፈላል። ይህም የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት( foreign direct investment /FDI/) እና የተላላፊ ሰነዶች ኢንቨስትመንት     (portfolio investment) በመባል ይመደባሉ። የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ሚባለው ኢንቬስተሩ ወደ ኢንቨስትመነትቱ ተቀባይ አገር በቀጥታ በማምራት ለፕሮጀክቱ የሚውሉ መሳሪያዎችን በመትከል እንዲሁም በማቋቋም ሊሆን ይችላል። ዳሩ ግን በተላላፊ ሰነዶች የሚከናወነው ኢንቨስትመንት የሚባለው ደግሞ ኢንቬስተሩ ከባህር ማዶ ከሚገኝ አንድ ኩባንያ አክሲዮን(share) ወይም የግምጃቤት ሰነድ(bond) በመግዛት የሚያደርገው የገንዘብ ፍሰት ነው። የሆነው ሆኖ አሁን አሁን በሚፈረሙ በርካታ የሁለትሽ የኢንቨስትመንት ሥምምነት ሰነዶች ላይ በግልጽ ሰፍሮ እንደምናገኘው በውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንት እና በተላላፊ ሰነዶች የሚደረጉ ኢንቨስትመንቶች መካከል በተግባርም ሆነ በሕግ ጥበቃ ልዩነት አይደረግም። /አንቀጽ 1 ኢትዮ-እስራዔል ስምምነት ይመለከቷል። /

በመጨረሻም ከላይ የተጠቀሱት የአገር ውስጥም ሆነ የባሀር ማዶ ኢንቨስትመንት ከሚከተሉት ቅርጾች ውስጥ በአንደኛው መልክ ሊከናወን ይችላል። እነዚህም በግለሰብ (sole proprietorship) ፣ አገር ውስጥ ወይም ባህር ማዶ በተመሰረተ የንግድ ማህበር (business organizations) ፣ በሕግ በተቋቋመ የመንግስት የልማት ድርጅት (Public enterprises) እና አግባብነት ባለው ሕግ የተመሰረት ህብረት ሥራ ማሀበር (cooperatives’) ናቸው። (አንቀጽ 10 የኢንቨስትመንት አዋጅ ቁ.769/2005 ይመለከተዋል።)

3.የአንድ-መስኮት አገልግሎት

በዚህ ክፍል የምንመለከተው ደግሞ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ ስለ አንድ መስኮት አገልግሎት ጽንሰ ሃሳባዊ ምንነት፣ የሌሎች አገራት ተሞክሮ እንዲሁም መልካም አጋጣሚዎቹ እና ፈተናው ለመዳሰስ እንሞክራለን።

 

3.1.ጽንሰ-ሃሳባዊ ምንነት

የአንድ መስኮት አገልግሎት በመግቢያው ላይ ለማመልከት እንደተሞከረው አስተዳደራዊ ቅሬታዎችን አስቀድሞ ለመፍታት በማስብ የተወጠነ ዘዴ ነው። ይህም ኢንቬስተሩ አንድን የኢንቨስትመንት ፕሮጀክት ወጥኖ ተግባራዊ ሊያደርግ ሲል አጅግ በርካታ የሚባሉ ቅድመ ሁኔታዎች ከፊቱ ተጋርጠው ይጠብቁታል። በዚህም መሰረት አሰፈላጊውን ፈቃድ፣ ምዝገባ፣ እውቅና እንዲሁም የመሸኛ ፈቃድ (clearance) ለማግኘት እና ለማስፈጸም የተለያዩ የመንግስት መ/ቤቶችን በር ሊያንኳኳ ይችላል።

ነገሩ ወዲህ ነው! በመጀመሪያ ኢንቬስተሩ የቪዛና የሥራ ፈቃድ ካገኘ በኋላ ወደ ሚቀጥለው ሂደት ያመራል። ከዚያም ኢንቨስትመንቱ በማህበር የሚከናወን ከሆነ አንድም የሚቋቋመው ማህበር እንደገና መመዝገብ (registration) እና በተቀባይ አገር ሕግ መቋቋም (incorporation) ይጠበቅበታል። ቀራጮችም (tax authorities) የተባለውን ድርጅት ግብር ለመሰብሰብ እና ለማስከፈል ሲባል መመዝገብ አለባቸው።

እነዚህ የምዝገባ እና የፍቃድ ውሳኔ የሚያስፈልጋቸው ሁኔታዎች በተለይም የውጭ ምንዛሬ እና የገቢና ወጭ ግብይቶችን በተመለከተ ከፋይናንስ፣ ባንክ እንዲሁም የንግድ ጉዳዮች ቢሮ ዘንድ ቀርበው መጠናቀቅ ይጠበቅባቸዋል። ከዚያም በየደረጃው ያሉ ባለስልጣናት ኢንቨስትመንቱ የሚያርፍበትን ቦታ ከማዘጋጀት ጀምሮ ለግንባታው የሚያስፈልጉ ከተማ ነክ የሆኑ ድጋፎችን ማድረግን ይጠይቃል። ሌላው ሥራውን ለማስጀመርም የሚሆን የሰው ሃይል አስፈላጊ በመሆኑ በተለይም የሰራተኛ እና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር እንዲሁም የውጭ አገር ሰራተኞች የሚቀጠሩ ከሆነ ደግሞ የኢሚግሬሽንና ደህንነት ኤጄንሲዎች በጉዳዩ ላይ መፍቀድ ይጠበቅባቸዋል። ከዚህ በተጨመሪም አሁን አሁን ለአካባቢ ጥበቃ ልዩ ትኩረት እየተሠጠ ከመምጣቱ ጋር ተያይዞ የአካባቢ ተጽኖ ግምገማ (environmental impact assessment) መካሄድ ይኖርበታል። ለዚህም የአካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን በባለሙያ ጥናት እና ክትትል ማድረግ ይጠበቃል።

ታዲያ ይህን ሁሉ ውጣ ውረድ ለመቅረፍ በማሰብ የአንድ መስኮት አገልግሎት መስጠት አስፈላጊ እየሆነ ሊመጣ ችሏል። በጽንሰ-ሃሳብ ደረጃ የአንድ መስኮት አገልግሎት ማለት በአንድ መስሪያ ቤት ሁሉምን ጉዳዮች ማለትም ኢንቬስተሩ የትም ቦት ሳይሄድ የምዝገባ፣ የሥራ ፈቃድ፣ የአካባቢ ጥበቃ ጥናት እንዲሁም የመሸኛ ፈቃድ በአንድ ጣራ፣ በር ወይም መስኮት ስርአገልግሎትየሚያገኝበትአሰራርነው።

በተቃራኒው ደግሞ በተግባር እንደሚታየው ከሆነ የተለያዩ የአስተዳደር አካላት በሕግ በተሰጣቸው ስልጣን መሰረት ይህንን ፈቃድ የመስጠቱን ጉዳይ በአንድ ማዕከል መሰብስብ መደበኛውን አስራር ሊያፋልስ ስለሚችል ላይቀበሉት ይችላል። እንዳንዴም በአስተዳድራዊ መ/ቤቶች የቢሮክራሲ ግትር አቋም የአንድ መስኮት አገልግሎት ወደ በርካታ መስኮቶች ሊያመራ ይችላል። (ፍራንክ ሳደር፡እኤአ 2003፡3) The “One-Stop Shop” has actually turned into a “one more stop”, as investors are now forced to interact with one more entity in the process of implementing their projects.”

በኢትዮጵያም የዚህ መሰሉ አገልግሎት ከተጀመረ ሃያ(20) ዓመታትን ያስቆጠረ ሲሆን፤በይፋ የታወቀው ግን በአዋጅ ቁ.280/1994 ነበር። በተለይም በአንቀጽ 24 ላይየአንድ መስኮት አገልግሎት መጀምሩን እንዲህ ይገልጸዋል፡-

“የኢንቨስትመንት ፈቃድ የተሰጣቸውን ባለሃብቶች በሚመለከት አግባብ ባለቸው ህጎች መሰረት የሚሰጡ የንግድ ሥራ ፈቃዶችን መስጠት፣ ለውጭ ዜጋ ተቀጣሪዎች የሚሠጡ የሥራ ፍቃዶችን መስጠትና የንግድ ማህበራትን መመዝገብ የሚመለከታቸውን የፌዴራል መንግስትን ወይም የክልል አስፈጻሚ አካላትን በመወከል እንደአግባቡ በባልስልጣኑ ወይም በክልል የኢንቨስትመንት አካላት ይከናወናል።”

ከላይ በድንጋጌው ላይ በግልጽ ሰፍሮ እንደምናገኘው የአንድ መስኮት አገልግሎት በፌዴራሉ ኢንቨስትመንት ባለስልጣን ወይም በክልሉ ባለስልጣናት ይከናወናል። ይሀም የሆነበት ምክንያት አዋጁ የፌዴራል እና የክልል የኢንቨስትመንት ፈቃድ የመስጠት ስልጣን ብሎ በመክፈሉ ነው።

በተለይም በይዘት ረገድ አዋጁ የአንድ መስኮት አገልግሎት የሚሰጥባቸው ዘርፎች በጣም ጠበብ ያሉ ናቸው። አነዚህም የንግድ ፈቃድ የመስጠት፣ ከስራ ፈቃድ እና ከንግድ ማሀበራት ምዝገባ ጋር የተያያዙ ጉዳዮች ብቻ ናቸው።

በአንጻሩ ደግሞ አዋጅ ቁ.769/2005 የቀደመውን አዋጅ ቁ.280/1994 ሽሮ ከጸደቀ በኋላ የአንድ መስኮት አገልግሎትንበአንቀጽ 30 ላይ በይዘትም ጭምር አሻሽሎታል። በተለይም አገልግሎቱ ወደ ከጉምሩክ ነጻ የመሆን ማበረታቻ የመፍቀድ፣ የግንባታ ፈቃድ መስጠት፣ መመስረቻ ጹሑፍና የመተዳደሪያ ደንብ እንዲሁም ማሻሻያዎችን ማቅረብ፣ የንግድ ምዝገባ ማካሄድ፣ የንግድ ፈቃድ መስጠት፣ ለውጭ ዜጋ ተቀጣሪዎች የሥራ ፈቃድ መስጠት፣ ለኮንስትራክሽን ሥራ ተቋራጭነት ለሚሰማሩ ደረጃ መስጠት እና የግብር ከፋይ መለያ ቁጥር (tax identification number /TIN/ መስጠትን ይጨምራል።

ሆኖም ግን ከላይ በአንቀጽ 30(2) የተዘረዘሩ የአንድ መስኮት አገልግሎቶችን የሚያገኙ ባለሃብቶች በማምረቻ ዘርፍ (areas of manufacturing) የተሰማሩ ኢንቬስተሮች ናቸው። ይህም በአንቀጽ 30(1) ላይ በግልጽ ተመልክቷል። ታዲያ ይህ ማለት ኢንቬስተሮቹ ከማምረቻ ዘርፍ ውጪ ያሉ የኢንቨስትመንት ዘርፎች ላይ የሚሰማሩ ከሆነ የአንድ መስኮት አገልግሎት አያገኙም ማለት ይሆን? አዋጁ ወሳኝ የአገሪቱን የወደፊት አቅጣጫ በሚያመላክትበት በመግቢያው ላይ እንዲህ ይላል፡-የአገሪቱን የኢኮኖሚ ልማት ለማፋጠንና የሕዝቦቿን የኑሮ ደረጃ ለማሻሻል ኢንቨስትመንትንና በተለይም የማምረቻ ኢንዱስትሪ ዘርፍን በማበረታታትናበማስፋፋት የአገር ውስጥ የማምረት አቅምን ማጠናከር በማስፈለጉ እንደሆነ ይነግረናል።

ታዲያ ከዚህ የፖሊሲ እሳቤ በመነሳት ይሆን እንዴ የማምረቻው ዘርፍ የአንደ መስኮት አገልግሎት እንዲያገኝ አዋጁ በግልጽ እውቅና ለመስጠት የሞከረው ወይስ ሕጉ በግልጽ የማምረቻ ዘርፍ ይበል እንጂ በተግባር ግን በማነኛውም ዘርፍ የተሰማሩ ኢንቬስተሮችን የአንድ መስኮት አገልግሎት ይሰጥ ይሆን? ቀኝም ነፈሰ ግራ በሕግ አተረጓጎም ቀኖና (canons of interpretation) መሠረት ህጉ ግልጽ ከሆነ መተርጎም አይሰፈልግም ስለዚህ አንቀጽ 30(1) ላይ ህጉ በግልጽ የማምረቻ ብሎ ስላስቀመጠ አገልግሎቱም መሆን ያለበት በዚሁ ዘርፍ ለተሳማሩ ባለሃብቶች ነው። እንደሚታወቀው የአንድ መስኮት አገልግሎት ዓለማው የአስተዳደራዊ ውጣ ውረድን ለመቀነስ የሚተገበር ሥነ-ስርዓት እንጂ የኢንቨስትመንት ማበረታቻ አይደለም ስለዚህ ለማምረቻ ኢንዱስትሪ ብቻ ፈቅዶ ለሌሎች መስኮች ዝግ ማድረግ ከአጠቃላይ የኢንቨስትመንት ዓላማ አንጻር ተገቢ አይደለም።

 

3.2.የሌሎች አገራት ተሞክሮ

በአለም ባንክ በተካሄደ ጥናት መሰረት በዓለም ላይ የአንድ መስኮት አገልግሎትን በተመከተ በርካታ ሞዴሎች አሉ። የመጀመሪያው የአንድ በር አገልግሎት/one door or one roof approach/ ሲሆን ኢንቨስትመንትን የሚመለከቱ ፈቃድ ሰጭ አካላት በአንድ ጥላ ስር ሆነው ያለምንም መጉላላት ኢንቬስተሩ ጉዳዩን የሚያስፈጽምበት አካሄድ ነው። በዚህም አካሄድ የሚመለከታቸው ሚኒስቴር መ/ቤቶች እና ኤጄንሲዎች መተባበር ይጠበቅባቸዋል። ስለዚህ አመልካቹ በአንድ በኩል በአንድ ማዕከል ውስጥ ሆኖ የተለያዩ የመንግስት አካላትን ለየብቻ ሊያገኝ የሚችልበት መንገድ ነው። ምሳሌ፡-አንጎላ በዚህ ሞዴል ትጠቀሳለች።

ሁለተኛው ደግሞ የአንድ መስኮት አገልግሎት ሞዴል/one window shop/ የሚባለው ደግሞ ኢንቬስተሩ አገልግሎት ለማግኘት ብሎ ጥያቄ በሚያቀርብበት ጊዜ ወደ አንድ የመንግስት ተቋም ያመራና ከዚያም ማመልከቻው የቀረበለት አካል የራሱን የፈቃድ መስጠት አገልግሎት ጨምሮ የሌሎችንም ኤጄንሲዎች ሥራ ደርቦ በማከናወን ተገልጋዩ ኢነቬስተር ወደ ሌላ ቦታ መሄድ ሳያስፈልገው ጉዳዩን የሚያስጨርስበት አካሄድ ነው። በዚህም ፈቃድ ሰጭው አካል ስለሌሎች አካላት ፈቃድ አሰጣጥ ማወቅ እንዲሁም ስልጠና መውሰድ አለበት። ምሳሌ፡-ሮማኒያ

ሦስተኛው ሞዴል ደግሞ ከአንድ መስኮት ወደ ሌላ መስኮት ማለትም ክልዔ መስኮት/one more stop service/የሚስተናገድበት መንገድ ነው። በዚህ ዓይነቱ ሞዴል የምዝገባ ተግባራትን ለማስተባበር የሚመሰረት ማህበር ይኖራል። ይህም ማለት የንግድ ምዝገባ፣ የግብር ከፋይነት ምዝገባ እና ሌሎችንም ምዝገባዎች የሚያከናውን አዲስ ማህበር ይመሰረታል ማለት ነው። ለምሳሌ፡-ቡርኪና ፋሶ ውስጥ ይህንን ጉዳይ የሚያስፈጽምየኩባንያዎች ፎርማሊቲ ማዕከል/Center for Company Formalities/ የተባለ ማህበር አላቸው።

አራተኛ ደግሞ የተቀናጀ አገልግሎት (integrated functions) የሚባለው ደግሞ አንድ ወጥ የሆነ የምዝገባ ሥርዓት ያለው አገርዓቀፍ የመረጃ ዳታ ቤዝ የምዝገባ ተግባራትን ሲያከናውን ነው። የምዝገባ ማዕከሉ የግብር ምዝገባ፣ የውጭ ሰራተኞች ምዝገባ እንዲሁም የንግድ ምዝገባ በተመሳሳይ ጊዜ ያከናውናል። ሌሎች የኩባንያ ምዝገባዎችን ደግሞ በሕግ ባለሙያ እገዛ በሌላ ጊዜ ይከናወናል። ምሳሌ፡-ሩሲያ፣ አልባኒያ እና አዛርባጃን ተጠቃሽ ናቸው።

የመጨረሻው ሞዴል ደግሞ የመረጃ ቴክኖሎጂ ማደግ ጋር ተያይዞ በዌብሳይት አማካኝነት የሚከናወነው ስርዓት ነው። በዚህ ሞዴል መሰረት አመልካቹ ኢንቨስትመንትን በተመለከተ በቀጥታ የመረጃ መረብ ምዝገባ (online registration services) አገልግሎት ተጠቃሚ የሚሆንበት መንገድ ነው። ለምሳሌ፡ሲንጋፖር ማነኛውም የቢዝነስ ተኮር ምዝገባ በቀጥታ መረጃ መረብ ይከናወናል። ልሎችም አገራት እንደ ካናዳ እና ሃንጋሪ የዌብሳይት ምዝገባ ተጠቃሽ ናቸው።

በመጨረሻም ጸሀፊው ከላይ በአቀረባቸው ሞዴሎች መሰረት የሌሎች አገራት ተሞክሮ የሚያሳየው የአንድ መስኮት አገልግሎቱ አሰጣጥ ለሁሉም የኢንቨስትመንት ዘርፎች መሆኑን ልብ ማለት ያስፈልጋል። በዚህ ረገድ የኢትዮጵያው የአንድ መስኮት አገልግሎት ውሱኑነት ይታይበታል ለምን ቢባል የአንድ መስኮት አገልግሎቱ በማምረቻ ዘርፍ ለሚሰማሩ ኢንቬስተሮች ብቻ መሆኑ ነው።

 

 

3.3.መልካም አጋጣሚዎች እና ፈተናው

የአንድ መስኮት አገልግሎት ሲከናወን አልጋ በአልጋ የሆነ ሁኔታዎችን አግኝቶ ብቻ ሳይሆን ብዙ ውጣ ውረዶች እና ፈተናዎችን ተቋቁሞ ነው።

በመጀመሪያ ደረጃ መልካም አጋጣሚዎችንና ምቹ ሁኔታዎችን በጥቂቱ መለከት እናድርግ። የአንድ መስኮት አገልግሎት ጊዜና ገንዘብን የሚቆጥብ አሰራርበመሆኑ እንዲሁም ኢንቬስተሩ የሚፈልገውን አገልግሎት የሚያገኝበትበመሆኑ ሂደቱን ተጠባቂ (predictable process) ያደርገዋል። ሌላው ምቹ አጋጣሚ የሚሆነው በመላው የአለም አገራት ኢንቨስትመንትን በተመለከተ ተገባራዊ የሆነ አሰራር በመሆኑና ይህንን አሰራር የዘረጉ አገራት እንደ ኢንቨስትመንት ወዳጅ ተደርገው መወሰዳቸው ነው።

ወደ ተግዳሮቶቹ ስናመራ ደግሞ እንደሚታወቀው የአንድ መስኮት አገልግሎት ጥልቁ ጋሬጣ የአስተዳደር ሕግ ብሂሎች ማለትም የሥልጣን ክፍፍል መርሆ(principle of separation of power) እንዲሁም የውክልና ሥልጣን አለመወከሉ(non-delegablity of delegated power doctrine) የተባሉት አስተሳሰቦች ናቸው። ከዚህ በመነሳት ታዲያ የኢሚግሬሽን ጉዳዮች፣ የአካባቢ ጥበቃ ጉዳዮች፣ የታክስና ገብር ስወራ ጉዳዮች እንዲሁም ሌሎች ጉዳዮች ልዩ ችሎታ(specialized expertise) የሚጠይቁ በመሆናቸው የአንድ መስኮት አገልግሎት በመስጠት የተጠመዱ የኢንቨስትመንት ኮሚሽን/ኤጄንሲ ሰራተኞች የተባሉ ጉዳዮችን ለማስተናገድ የተባሉትን ጥንቃቄና ዝግጅት ማድረግ አለበቸው። ከዚህ ውጭ ከሆነ ግን የመንግስት ፖሊሲንና ስትራቴጂዎች የሚያፋልስ ይሆናል። በመጨረሻም የሚነሳው ችግር የአንድ መስኮት አገልገሎትን ለመስጠት የሚፈጀው ጊዜ ትኩረት የሚያሻው ጉዳይ ነው። ከዚህም በመነሳት አገልግሎቱን ለመስጠት የሚታዩ መዘግየቶች እንደ ፈተና ይወሰዳል።

 

 

4.ማጠቃለያ

ኢንቨስትመንት ማለት ገንዘብን ፈሰስ አድርጎ ንብረት ወይም የዋስትናን መብቶችን መግዛት ሲሆን አላማውም ትርፍን ማካበት ነው። የኢንቨስትመንትን አስፈላጊነት አስመልክቶ በርካታ ንድፈ ሃሳቦች ይቀርባሉ። ለአብነት ያህልም የሪያሊዝም (realism) አስተሳሰብ፣ የሊብራሊዝም (liberalism) እና ማርክሲስ (Marxism) ንድፈሃሳቦች ሲሆኑ በሪያሊዝም አስተሳሰብ መሰረት ኢንቨስትመንት የአገራትን ብሄራዊ ጥቅም ማስጠበቅ አለበት ሲል ሊብራሊዝም በአንጻሩ የአንቨስትመንትን አስፈላጊነት ከነጻ ንግድ ጋር ያያይዙታል በመጨረሻም ማርክሲዝም የተባለው አስተሳሰብ ደግሞ ኢንቨስትመንት አስፈላጊ ቢሆንም የካፒታል መደቡ መጠቀሚያ መሆኑን ግን ንደፈሃሳቡ ይቃወመዋል። ኢንቨስትመንት ከምንጩ በመነሳት የውጭ ኢንቨስትመንትና የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንት ተብሎ ሊመደብ ይችላል። ኢንቨስትመንት በሚከተሉት ቅርጾች ሊከናወን ይችላል። እነዚህም በግለሰብ፣ በንግድ ማህበር፣ በሕግ በተቋቋመ የመንግስት የልማት ድርጅት እና በህብረት ሥራ ማህበር መልኩ ሊሆን ይችላል። ኢንቨስትመንትን በተመለከተ የአንድ መስኮት አገልግሎት እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ አካባቢ ከተጀመረ አንስቶ በርካታ የሆኑ የአስተዳደራዊ እንቅፋቶችን በማስቀረት ረገድ የጎላ ሚና መጫወቱ የሚታወስነው። በአገራችንም የኢንቨስትመንትን ፈቃድ አሰጣጥን አስመልክቶ የአንድ መስኮት አገልግሎት ከተጀመረ ሁለት አስርት አመታትን ቢያስቆጥርም አሁን አሁን አገልግሎቱ ለማምረቻ ዘርፍ መደረጉ የአገልግሎቱን አድማስ ጠበብ አድርጎታል። በመጨረሻም የአንድ መስኮት አገልግሎት በማምረቻ ዘርፍ ብቻ የሚለው አሰራር በሌሎች የኢንቨስትመንት ዘርፎች የሚሰማሩ ኢንቨስተሮችን ገና ከጅምሩ ላያበረታታ ከማስቻሉ ባሻገር ኢንቬስተሮች በተለመደው የመንግስት አሰራር መሰላቸት የተነሳ ያላቸውን ንዋይ (ገንዘብ) ፈሰስ ላያደርጉ ወደ መጡበት አገር ሊያመሩ ይችላል። ስለዚህ የዚህን መሰሉ አገልግሎት ለሁሉም የኢንቨስትመንት ዘርፎች ቢሆን መልካም ነው።¾

 

ጾመ ነቢያት በየዓመቱ ከኅዳር ፲፭ ቀን ጀምሮ እስከ በዓለ ልደት ዋዜማ ድረስ የሚጾም፤ ከሰባቱ አጽዋማት መካከል አንደኛው ጾም ነው፡፡ እግዚአብሔር አምላክ ዓለምን ለማዳን ሲል የሰውን ሥጋ ስለ መልበሱ፤ ወደ ግብጽ ስለ መሰደዱ፤ በባሕረ ዮርዳኖስ ስለ መጠመቁ፤ በትምህርቱ ብርሃንነት ጨለማውን ዓለም ስለ ማብራቱ፤ ለሰው ልጆች ድኅነት ልዩ ልዩ መከራን ስለ መቀበሉ፤ ስለ መሰቀሉ፣ ስለ ሞቱ፣ ትንሣኤው፣ ዕርገቱና ዳግም ምጽአቱ በየዘመናቱ የተነሡ ቅዱሳን ነቢያት በመንፈስ ቅዱስ ተቃኝተው ትንቢት ተናግረዋል፤ ትንቢቱ ደርሶ፣ ተፈጽሞ ለመመልከትም ‹‹አንሥእ ኃይለከ ፈኑ እዴከ፤ ኃይልህን አንሣ፤ እጅህን ላክ›› እያሉ በጾም በጸሎት ተወስነው አምላክ ሰው የሚኾንበትን ጊዜ በቀናት፣ በሳምንታት፣ በወራትና በዓመታት እያሰሉ ሲጠባበቁ ቆይተዋል፡፡


ይህ ጾም የእግዚአብሔርን ሰው መኾን ሲጠባበቁ የኖሩት የነቢያት ትንቢትና ጸሎት በጌታችን መወለድ ፍጻሜ ያገኘበት ወቅት በመኾኑ ‹‹ጾመ ነቢያት (የነቢያት ጾም)›› እየተባለ ይጠራል፡፡ ለአዳም የተነገረው የድኅት ተስፋ ስለ ተፈጸመበትም ‹‹ጾመ አዳም (የአዳም ጾም)›› ይባላል፡፡ ስለ እግዚአብሔር ሰው መኾን በስፋት ትምህርተ ወንጌል የሚሰጥበት ወቅት በመኾኑም ‹‹ጾመ ስብከት (የስብከት ጾም)››፤ የጾሙ መጨረሻ (መፍቻ) በዓለ ልደት በመኾኑ ደግሞ ‹‹ጾመ ልደት (የልደት ጾም)›› በመባል ይታወቃል፡፡ እንደዚሁም ‹‹ጾመ ሐዋርያት›› ይባላል፡፡ ቅዱሳን ሐዋርያት ‹‹በዓለ ትንሣኤን ዐቢይ ጾምን ጾመን እናከብረዋለን፤ በዓለ ልደትንስ ምን አድርገን እናከብረዋለን?›› በማለት ነቢያት የጾሙትን ከልደተ ክርሰቶስ በፊት ያለውን ጾም ጾመዋልና፡፡


በተመሳሳይ መልኩ ይህ ጾም ‹‹ጾመ ፊልጶስ (የፊልጶስ ጾም)›› ተብሎ ይጠራል፡፡ ሐዋርያው ቅዱስ ፊልጶስ በአፍራቅያና አውራጃዋ ዅሉ እየተዘዋወረ በጌታችን አምላካችንና መድኀኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ስም ወንጌልን በማስተማር፣ ድንቅ ድንቅ ተአምራትን በማድረግ ብዙዎችን ወደ አሚነ እግዚአብሔር ሲመልስ ቆይቶ ትምህርቱን በማይቀበሉ የአፍራቅያ ሰዎች አማካይነት በሰማዕትነት ዐርፏል፡፡ ደቀ መዛሙርቱ ሥጋውን ሊቀብሩ ሲሉም ስለ ተሰወረባቸው የሐዋርያውን ሥጋ ይመልስላቸው ዘንድ ሱባዔ ይዘው፣ በጾም በጸሎት ተወስነው በለመኑት ጊዜ እግዚአብሔር ልመናቸውን ተቀብሎ በ፫ኛው ቀን መልሶላቸው ሥጋውን (አስከሬኑን) በክብር አሳርፈውታል፡፡ ደቀ መዛሙርቱ የሐዋርያውን ሥጋ ካገኙ በኋላ እስከ ጌታችን ልደት ድረስ ጾመዋል፡፡ ስለዚህም ጾመ ነቢያት ‹‹ጾመ ፊልጶስ›› እየተባለ ይጠራል፡፡ ከዚሁ ዅሉ ጋርም ወልደ አምላክ ክርስቶስን በግብረ መንፈስ ቅዱስ እንደምትፀንሰው እመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያምን መልአኩ ቅዱስ ገብርኤል ካበሠራት በኋላ እመቤታችን ‹‹ሰማይና ምድር የማይወስኑትን አምላክ ፀንሼ ምን ሠርቼ እወልደዋለሁ?›› በማለት ጌታችንን ከመውለዷ አስቀድማ ጾማዋለችና ይህ ጾም ‹‹ጾመ ማርያም›› በመባልም ይታወቃል፡፡


በአጠቃላይ በዚህ በገና ጾም ነቢያትም ሐዋርያትም ጾመው በረከት አግኝተውበታል፡፡ እኛ ምእመናንም እንደ እነርሱ በረከትን እናገኝ ዘንድ ይህንን ጾም መጾም እንደሚገባን የቤተ ክርስቲያን አባቶች ሥርዐት ሠርተውልናል፡፡ በዚህም መሠረት የነቢያት፣ የሐዋርያት፣ የጻድቃንና የሰማዕታት አምላክ ከእመቤታችን ቅድስት ድንግል ማርያም፣ ከቅዱሳን ነቢያትና ሐዋርያት በረከት እንዲያሳትፈን፤ መንግሥቱንም እንዲያወርሰን ዅላችንም በዚህ በጾመ ነቢያት ወቅት በጾም በጸሎት ተወስነን እግዚአብሔርን ልንማጸነው ይገባል፡፡
ምንጭ፡- ማኅበረ ቅዱሳን


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 20

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us