You are here:መነሻ ገፅ»የኔ ሃሳብ
የኔ ሃሳብ

የኔ ሃሳብ (310)

 

በጋምቤላ ክልል በእርሻ ኢንቨስትመነት ተሰማርተን የምንገኝ የአገር ውስጥ ባለሀብቶች ከኢትዮጵያ ልማት ባንክ ብድር በመውሰድ የልማት እንቅስቃሴ ስናደርግ ቆይተናል። በክልሉ ስራ ከጀመርንበት ወቅት አንስቶም በተለያየ መልኩ ሃገራችንና ህዝባችንን እየጠቀምን እንገኛለን። የተለያዩ የግብርና ስራዎችን በማስተዋወቅ፣ ለህብረተሰቡ የስራ እድል በመፍጠር፣ በአካባቢው የስራ ባህል እንዲዳብር በማገዝ፣ የተለያዩ የመሰረተ ልማት አውታሮችን በመዘርጋት፣ ማህበራዊ ኃላፊነታችንን በመወጣት፣ እንዲሁም ምርቶቻችንን ወደ ውጭ በመላክ የውጭ ምንዛሬ በማስገኘት ረገድ የሃገራችንን ልማት በማፋጠን ረገድ የበኩላችንን አስተዋጽኦ እያደረገን ነው።

ሆኖም መንግስትና ከግብርና ኢንቨስትመንት ጋር ግንኙነት ያላቸው አካላት ሁሉ በማንኛውም ጊዜ የሃገር ውስጥ ባለሀብቶችን እንቅስቃሴ በተለያየ መልኩ በማገዝ አቅማቸውን መገንባትና ማበረታታት ሲገባቸው፣ ነገሮች በዚህ መልኩ እየተካሄዱ አይደሉም። በተለይ የኢትዮጵያ ልማት ባንክ የሃገር ውስጥ ባለሃብቶችንና አምራቾችን አቅም፣ ልምድና ጥንካሬን ከግምት ባለማስገባት ጥረታችንን በሚያዳክም መልኩ እየሰራ ይገኛል። እናም በጋምቤላ ክልል እየሰራን የምንገኝ ባለሃብቶች እያጋጠሙን ያሉ ችግሮች እየተባባሱ በመሄዳቸው ስራችንን አደጋ ላይ ጥለውታል። የልማት ባንኩም ይህን ችግር በመፍታት ረገድ የሚያደርገው ጥረት አሉታዊ ሆኗል።

በዚህ ማመልከቻ ጉዳዩን ለሚዲያ እና ለሚመለከታቸው የመንግስት አካላት ይፋ ለማድረግ ከመገደዳችን በፊት በመልካም አስተዳደር ጉድለት ምክንያት በኢትዮጵያ ልማት ባንክ እያጋጠሙን ያሉት ችግሮች የልማት ስራዎቻችንን በአግባቡ እንዳናከናውን እያደረጉን ስለመሆናቸው ለባንኩ ዋና መስሪያ ቤትና ለቅርጫፎቹ በተለያዩ አጋጣሚዎች ስንገልፅና አቤቱታችንን በተከታታይ ስናሰማ ቆይተናል።

በማህበራችን አማካኝነት ይህን ስናደርግ የቆየነው በልማት ባንክ ሲታዩ የነበሩት ችግሮች ወደ ባሰ ደረጃ ሳይሸጋገሩ በጊዜ ቢፈቱ ውጤቱ ለእኛ ለባለሃብቶቹ ብቻ ሳይሆን ለሃገሪቱ እድገትም ሚናው የላቀ መሆኑን በመገንዘብ ነው። ይንን ታሳቢ በማድረግ የማህበሩ አባላት ከዋናው መስሪያ ቤት ኃላፊዎችና ከባንኩ ዲስትሪክት ማኔጀሮች ጋር ተደጋጋሚ ውይይቶች ብናደርግም ሰሚ ማግኘት አልቻልንም።

ባንኩ አሰራሮችን ፈትሾና መርምሮ ድጋፍ ማድረግ፣ እንዲሁም የኛንም ጉድለቶች በመፈተሽ አቅማችንን በሚያጎለብትና ስራችንን በሚያቀላጥፍ መልኩ ማገዝ ሲገባው፣ በጊዜ ማከናወን የነበረበትን ስራ ዘንግቶ አሁን ከ110 የእርሻ ፕሮጀክቶቻችንን በላይ ወደ ታማሚ ምድብ ወይም NPL ጎራ እንዲገቡ አድርጓቸዋል።

በኢትዮጵያ ልማት ባንክ ብልሹ አሰራር ምክንያት እና አጠቃላይ በክልሉ ባሉት ተጨባጭ ሁኔታዎች ባለፉት ተከታታይ ዓመታት ያጋጠሙንና በግልፅ ያስተዋልናቸው ችግሮች የሚከተሉት ናቸው።

1.  የባንኩ አገልግሎት አሰጣጥ እና አሰራሮች በፍፁም የማያሰሩ እና ለውድቀት የሚዳርጉ ናቸው።

2.  በመንግስት የእርሻ ኢንቨስትመንት መመሪያና ህግ መሰረት እያንዳንዱ ብድር ከአንድ እስከ ሁለት ዓመት የእፎይታ ጊዜ /grace period/ መሰጠት ሲገባው፣ ባንኩ የእፎይታ ጊዜ እንዳይኖረን በማድረግ ፕሮጀክቶቻችን በውድቀት አፋፍ ላይ እንዲያርፉ/ በከፍተኛ ሪስክ ውስጥ እንዲወድቁ አድርጓል።

3.  የእርሻ የኢንቨስትምንት ስራ ከፍተኛ የመንግስት ድጋፍ እንደሚያስፈልገው ይታወቃል። ሆኖም ግን ባለፉት ዓመታት መንግስት በጋምቤላ የሚካሄዱት የእርሻ ኢንቨስትመንቶች ምንም ዓይነት የምርጥ ዘር፣ የኬሚካል አቅርቦት፣ የገበያ. . . ወዘተ ድጋፎች ባለማድረጉ ኢንቨስተመንቱ በከፍተኛ ደረጃ ሲጎዳ በመቆየቱ፤

4.  በጋምቤላ ክልልና አካባቢው በተደጋጋሚ የሚፈጠሩ የፀጥታ ችግሮች ባለሀብቱ ተረጋግቶ እንዳይሰራ በማድረግ ረገድ የጎላ ድርሻ ነበራቸው፤

5.  በ2006 እስከ 2008 ዓ.ም ተፈጥሮ የነበረው የመሬት መደራረብ ለመፍታት ብዙ ጊዜ በመውሰዱ በአካባቢው የሚንቀሳቀሱ ባለሃብቶች በቂ የዝግጅት እና የማምረቻ ጊዜ አላገኙም።

6.  በክልሉ 2007/2008 ዓ.ም ተከስቶ በነበረው ሰፊ ቦታ የሸፈነ ድርቅ ምክንያት የዝናብ እጥረት በማጋጠሙ፣ ባሀብቶች ከእርሻ ልማታቸው በቂ ምርት አላገኙም።

7.  በክልሉ ውስጥ ተከስተዋል ተብሎ በተወራው መጠነ ሰፊ ችግሮች ለመፍታት በጠቅላይ ሚኒስትር ጽ/ቤት በተዋቀረ አጣሪ ቡድን አማካኝነት ከአንድ ዓመት በላይ የፈጀ ጥናት ሲካሄድ የባከነው ጊዜ ትልቅ ነበር። ይህም የእርሻ ስራውን ከማስቆም በላይ ባለሀብቱ ተረጋግቶ እንዳይሰራ አድርጎታል።

8.  በተለያዩ ጊዜያት በሚታየው ያልተረጋጋ የሃገር ውስጥና የውጭ ገበያ ምክንያት ባለሃብቱ ምርቱን በኪሳራ ሲሸጥ ቆይቷል። ይህም ሄዶ ሄዶ ለኪሳራ ዳርጎታል።

በክልሉ የሚንቀሳቀሱት ባለሀብቶች ከላይ የተዘረዘሩትን ችግሮች እየተጋፈጡ እንደ ዜጎች ለሃገር ልማት የበኩላቸውን ለማበርከት ሲጥሩ ቆይተዋል። ሆኖም ችግሮቹ አብዛኞቹን የልማት ፕሮጀክቶች ተጠናክረው እንዳይጥሉ በማድረግ ከፍተኛ አጣብቂኝ ውስጥ እንዲገቡ አድርገዋቸዋል። የኢትዮጵያ መንግስት እንዲህ አይነት ችግሮችን ከግምት በማስገባት ባለሀብቶችን እንደሚያበረታታ እናውቃለን። ሃገራዊ ኃላፊነት የሚሰማው ማንኛውም አካልም የባለሃብቶችን እንቅስቃሴ ሲያስብ ከላይ የተዘረዘሩትን ችግሮች ከግምት እንደሚያስገባ ግልፅ ነው።

ሆኖም የኢትዮጵያ ልማት ባንክ ከሃገራዊ አሰራርና ኃላፊነት ውጪ በመሄድ፣ የሃገር ውስጥ ባለሃብቶች አቅማቸው እንዳልዳበረ እያወቀ፣ ከውጪዎቹ ባለሀብቶች በተለየ መንገድ ሃገራዊ ባለሃብቶችን የመደገፍ ኃላፊነት እንዳለበትም እየታወቀ፣ ከላይ የተዘረዘሩትን ችግሮች ከግምት ማስገባት ሲገባው፣ ሀገርና ህዝብን በሚጎዳ መልኩ በማን አለብኝነት ጥረታችንን ለማልማት ህልማችንን ለማምከን ቆርጦ ተነስቷል። በእንቅርት ላይ ጆሮ ደግፍ እንደሚባለው፣ በአስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ሆነው ሀገር የሚያለሙትን ዜጎች ከማቀጨጭና ከጨዋታ ውጪ እንዲሆኑ ከማድረግ ይልቅ፣ ጥረታቸውን ከግምት አስገብቶ የተለየ ድጋፍ፣ ማበረታቻና እገዛ መስጠት በተገባ ነበር። በዓለም ላይ ከሃገር ውስጥ ባለሀብቶች ተሳትፎ ውጭ ያደገ ሃገር እንደሌለ ልብ ይሏል።

ባንኩ እያደረሰብን ባለው የመልካም አስተዳደር ችግር ምክንያት ከስረን ከጨዋታ ውጭ ብንሆን ጉዳቱ ከኛና ከቤተሰቦቻችን አልፎ፣ በስራችን የሚተዳደሩ ሰራተኞች፣ የክልሉ ህዝብና መንግስት እንዲሁም የሀገሪቱ ጉዳት እንደሚሆን ማንም ኃላፊነት የሚሰማው አካል ይገነዘበዋል።

ባለሀብቶቹ ብድር ከወሰዱ ገና ከአንድ እስከ ሁለት ዓመት ብቻ ነው ያስቆጠሩት። እላይ በተጠቀሱት ችግሮች ውስጥ ሆነው በመስራት በመንግስት ድጋፍ በሚቀጥሉት ተከታታይ ዓመታት ብድሮቻቸውን እየመለሱ ውጤታማ ስራ እንደሚያከናውኑ ይጠበቅ ነበር። ሆኖም ባለሃብቶቹ ብድር ከወሰዱ ከአንድ እስከ ሁለት ዓመት ባልሞላ ጊዜ ውስጥ ምንም አይነት ድጋፍ ሳይደረግላቸው፣ የሚያጋጥሟቸው ችግሮች ከግንዛቤ ሳይገቡ፣ በመንግስት መመሪያ የተፈቀደው የእፎይታ ጊዜ ተከልክለው፣ የተሰጣቸውን መሬት በወጉ አጥንተውና አልምተው ሳይጨርሱ፣ የኢትዮጵያ ልማት ባንክ ባለሃብቶቹ የያዙዋቸውን ፕሮጀክቶች ወደ ታማሚ ጎራ በማስገባት በሃራጅ እንዲሸጡ እስከማመቻቸት መድረሱ ተገቢነት የለውም። ይህ ኃላፊነት ከሚሰማው የመንግስት ተቋም የሚጠበቅ ተግባር አይደለም።

የባንኩ አመራሮች ችግሮቹን በመገንዘብ ፕሮጀክቶቹ ወደ ታማሚ ጎራ ከመግባታቸው በፊት አስቸኳይ የማስተካከያ ውሳኔ እንዲሰጡን በተደጋጋሚ ብንጠይቅም እስካሁን ድረስ ትርጉም ያለው መፍትሄ ሊሰጡን አልቻሉም። በዚህ ምክንያት በአሁኑ ወቅት በጋምቤላ ክልል በእርሻ ኢንቨስትመንት ተሰማርተው ብድር ከወሰዱ 194 የአገር ውስጥ ባለሀብቶች መካከል ከ110 በላየ ፕሮጀክቶች በታማማ /NPL/ ጎራ ገብተው ይገኛሉ። ይህን ሁኔታ በፅኑ እንቃወማለን። መንግስት ባለበት ሀገር ውስጥ እንዲህ አይነት ተግባር መፈፀም እንደሌለበትም እናምናለን።

ስለሆነም እኛ በጋምቤላ ክልል በእርሻ ኢንቨስትመንት ስራ የተሰማራን ባለሀብቶች የሚዲያ ተቋማችሁ በኢትዮጵያ ልማት ባንክ እየደረሰብን ያለውን የመልካም አስተዳደር በደል በአግባቡ ተገንዝቦ እና ሁኔታውን በጥልቀት ፈትሾ የሚከተሉትን መልዕክቶች በዜናና ፕሮግራም እንዲያስተላልፍልን በአክብሮት እንጠይቃለን።

1.  ባንኩ በስራዎቻችን መሃል በተደጋጋሚ እያጋጠሙን የቆዩትን ችግሮች በጥልቀት ገምግሞ የብድሮቻችን የመመለሻ የጊዜ ገደብ እንዲያራዝምልን፤

2.  እስካሁን ድረስ በተለያዩ ጥቃቅን ምክንያቶች ከሁለት መቶ ሚሊዮን ብር በላይ /200,000,000/ የስራ ማስኬጃ ገንዘብ የተያዘባቸውን ፕሮጀክቶች ችግር በመፍታት ወደ መደበኛ ስራቸው እንዲመለሱ ውሳኔ እንዲሰጠን፤

3.  በተለያዩ ምክንያቶች የስራ ማስኬጃ እጥረት ያጋጠማቸው ድርጅቶች ተጨማሪ የስራ ማስኬጃ ብድር እንዲፈቀድላቸው፤

4.  በመንግስት የኢንቨስትመንት መመሪያ መሰረት ለባለሀብቶች የተቀመጠው የእፎይታ ጊዜ በእኛ ማህበር ስር ላሉት ባለሃብቶችም ተግባራዊ እንዲደረግ፤

5.  በባንኩ ችግር ምክንያት ከቀን ወደ ቀን እየተዳከሙ ወደ ታማሚ ጎራ /NPL/ እና ወደ ሐራጅ እየገቡ ያሉ ፕሮጀክቶች ችግር በመፍታት በዚህ ክረምት ስራ እንዲያስጀምራቸው፤

6.  መንግስትም ችግራችንን በጥልቀት በመረዳት የዘር ወቅት ሳያልፍ አስቸኳይ የማስተካከያ መፍትሄ እንዲወሰድ እንጠይቃለን።    

 

በመሐሪ በየነ

 

በወሩ መጨረሻ የሚወጣው 40/60 የጋራ መኖሪያ ቤቶቸ የብዙሃኑን ቀልብ ስቧል ቢባል የተጋነነ አያስብልም። መጠለያ ለሰው ልጅ ከሚያስፈልጉ መሰረታዊ ፍላጎቶቸ አንደኛውናዋነኛው መሆኑ ጥያቄ ውስጥ የሚገባ አይሆንም። መጠለያ ማረፊያ ብቻ ሳይሆን ማህበራዊ መስተጋብር (social relations) የሚከናወንበት ተደርጎ መወሰዱ አያስደምም።

 

በዚህ ረገድ አዲስ አበባ ከተማ የጋራ መኖሪያ ቤቶቸን በአራቱም አቅጣጫዎች በመገንባት የነዋሪውን የመጠለያ እጦት ለመቅረፍ "ሀ ብላ" ጉዞ ጅምራለቸ። እነዚህ የጋራ መኖሪያ ቤቶቸ ከፍተኛ ወጪና ድካም የተገነቡ ሲሆን አስተዋፅአቸውም የትየለዩ ነው ማለት ይቻላል።
ማህበራዊ  ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ፋይዳው የሚናቅ አይሆንም። በግለሰብ ደረጃም ቤተሰብ ለመመስረትና ትውልድ ለማፍራት ጉልህ አስተዋፅኦ እንደሚኖረው እሙን ነው። ከዚህ በተጓዳኝ ራስን ለመቻልና ለማስተዳደር ምቹ ኩነት ይፈጥራል።


በእነዚህ የጋራ መኖሪያ ቤቶቸ የነዋሪውን ፍላጎት ለማሳካት በሚል እሳቤ የኮንዶምኒየሙን ህንፃ ታክከው ከትሟል። ሱቆች፣ የህንፃ መሣሪያ፣ መሸጫ መደብሮች፣ ቁንጅና ማስዋቢያ ማዕከላት፣ ሸቀጣ ሸቀጥ መሸጫዎቸ፣   ካፌና ሬስቶራንቶቸ፣ የባልትና ውጤት መሸጫ ሱቆች እንዲሁም አልኮል መጠጥ መሸጫ ኪዎስኮች ይገኛሉ።


በእነዚህ የጋራ መኖሪያ ቤቶቸ በጎ ነገሮቸ እንደሚከናወኑ ሁሉ አስነዋሪና ጠያፍ የወንጀል ድርጊቶቸ የሚፈፀሙበት ቦታ እየሆነ እንደሚገኙ የአደባባይ ምስጢር ነው። ዝርፊያ፣ ስርቆት፣ ማጭበርበር፣  ቅጥፈትና ውንብድና እንዲሁም አደንዛዝ ዕፅና  ኢ -ግብረ ገባዊ ዝሙት ተጧጡፏል።
የነገሬ አብይ ጭብጥ የሚያነጣጥረው በእነዚህ መኖሪያ ቤቶቸ የሚገኙ የአልኮል መጠጥ መሸጫ ኪዎስኮቸ ይሆናል።


በነዚህ ኪዎስኮች አፍን በእጅ በአሉታዊ መልኩ የሚያስጭኑ ርኩስና ኢ- ሥነ ምግባራዊ ብሎም ባህላዊ ወጉን የሚጣረሱ ኩነቶቸ በመበራከታቸው ሰላማዊና ጤናማ ትውልድን ለማፍራት እሾኸና አሜኬላ በመሆን ማህበረሰቡ በስጋት፣ በሰቀቀንና በፍረሃት ኑሮውን እየገፉ ይገኛል።
በኪዎስኮቹ በተለይ ሲመሽ ለየቅልናየተዘበራረቀ አላማ ሸክፈው የሚመጡ ግለሰቦች ቤት  ይቁጠራቸው።


ቅጥ ባጣ አለባበስ ወንድም ሆነ ሴቶቸ በመሽቀርቀር የሚፈታተኑ ነዋሪዎቸና ፀጉረ ልውጦቸ ስፍር  ቁጥር የላቸውም። ገሚሱ የሌሎቹ ትኩረት ለመሳብ እንደተዋናይ የሚቅበጠበጥ ሞልቷል። 


ሌሎቹም ደግሞ ለቁሳዊና ለስሜት በሚል ሥነ- ልቦናዊ ብልጣብልጥነትን አጉረው ያነጣጠሩበትን ግለሰብ ትዳርም ያለው የሌለውም ሊሆን ይችላል  እመዳፋቸው ለማስገባት ከኪዎስኮቹ  ባለቤት     አስተናጋጅና አጎብዳቾች እንዲሁም ከሌሎች የመንግስት ሠራተኞቸ  ማለትም ፖሊስ  የወረዳ አመራር አካላትና ሰነድ በመቧጠጥ የተካኑ አንዳንድ የመንግስት ቅጥረኞቸና ደላላዎቸ ጋር በመመሳጠር ሴራ የሚጠነስሱ እንደአሽን ፈልቷል ተብሎ ቢነገር ያፈነገጠ ፅንሰ ሃሳብ አይሆንም።


አስጠያፊና የማንኛውም አካላት ትኩረት የተነፈገው ጉዳይ በኪዎስኮቹ በቤተሰቦቻቸው ግፊት የተነሣ ጡት ጠብተው ያልጨረሱ እንቦቅቅላ ህፃናት መገኘታቸው የህግ ያለህ ያስብላል። ህፃናቱ አይናቸውን በአንፀባራቂው የመብራት ጮራዎች ሲያዪ አንዳች የመርበትበት መንፈስ መላ አካላታቸውን በመውረር በለቅሶ ጩኹታቸውን ሲያሰሙ ይታያል።


የከረፋው የመጠጥ ሽታ እንኳን ለህፃናት ይቅርና ለአዋቂም ይሰነፍጣል። ቅጥ ያጣው የሙዚቃ ድምፅ የህፃናቱን ጆሮ ግንድ ሰርስሮ ገብቶ የወላጆቻቸውን ማባበያ ድምፅ ለመስማት ሲሳናቸው ይታያል። በሙዚቃው ተማርካ እስክስታዋን ያስነካቸው የህፃኑ እናት ሙዚቃው ሲያከትም ላብ ያጠመቀውን ገላዋን ለህፃኑ በማስተላለፍ እንግዳ ለሆነ ጠረን በመዳረጉ አንብቶ በአባቱ እቅፍ ለመውደቅ ይሳሳል።


"ለህፃናት ወተት እንጂ አጥንት አያሻውም። " የሚባለውን የህፃናት አስተዳደግ ህግ በመተላለፍ ወላጆቸ በስካር ጦዘው ለስላሳና ጮማ ሲግቱት ይስተዋላል።
በህጻት ላይ ወሲባዊ ድርጊት መፈፀምና መሰል ኢ ግብረ ገባዊና የህፃናትን መብት የሚጋፋና በሕግን የሚያስቀጣ የወንጀል ድርጊት ነው። ወላጆችም የልጆቻቸውን ፍላጎት  ጤናና ማህበራዊ ዋስትና እንዲረጋገጡ በህግ በሚገባ ተደንግጓል። ከዚህሞ አልፎ  ተርፎ ማግኙት የሚገባቸውን ጥቅማ ጥቅምናምቹ የመጫወቻ ሜዳዎቸ እንዲዘጋቸላቸው በማድረግ ቀስ በቀስ እንቁላል በእግሯ ትኔዳለቸ የሚባለውን የነገ የሀገሪቷን ሁለተናዊ እምርታ በህፃናት ላይ ይጥላሉ።


በዚህ መነሾ "ንባብ ይገላል ትርጉም  ያድናል"   የተባለውን አነጋገር በመጋራት ሦስቱ የመንግስት አካላት ማለትም ህግ አውጪው  ፈፃሚውና ተርጓሚው በጋራ ከመንግስታዊ ካልሆኑ ተቋማት ሲቪል ማህበራት ተፅዕኖ ፈጣሪ አካላት (pressure group) እና ብዙሃን መገናኛ በመቀናጅት ለህፃናት ህግ አፈፃፀምና አተገባበር ቀን ከለሊት መስራት ይጠበቅባቸዋል።

 

 

ስሜነህ

 

ሃገራችንን መካከለኛ ገቢ ካላቸው አገራት ተርታ ለማሰለፍ የአጭር፣ የመካከለኛና የረጅም ጊዜ እቅድ በመንደፍና በአግባቡ በመተግበር ባለፉት 12 ተከታታይ ዓመታት የሚያበረታታ የምጣኔ ሀብት እድገት ማስመዝገብ መቻሉን መንግስትን ጨምሮ አለም አቀፍ ተቋማት የተለያዩ እና ዘርፈ ብዙ ማሳያዎች ጠቅሰው በተደጋጋሚ አረጋግጠዋል።


በሁለተኛው ዙር እቅድ በግልጽ እንደተቀመጠው ሃገራችንን ወደዚህ ደረጃ ለማምጣት ልዩ ትኩረት የተሰጠው የማኑፋክቸሪንግ ኢንዱስትሪ ዘርፍ ነው። በእቅዱ መሠረት በማኑፋክቸሪንግ ዘርፍ ከ446 ነጥብ 5 ሚሊዮን እስከ 2 ነጥብ 63 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር የውጭ ምንዛሪ ማግኘት የሚያስችል ፕሮግራም ተነድፏል፤ ስትራቴጂም ተዘርግቷል ።በእቅድ ዘመኑ መጨረሻም ዘርፉን እስከ 23 እጥፍ ለማሳደግ እየተሰራ መሆኑን መረጃዎች ያሳያሉ።


መንግሥት የዘርፉን ውጤታማነት ለማረጋገጥ በዘርፉ የተሰማሩ ባለሃብቶች የተቀላጠፈ የፋይናንስ፣ የጉምሩክና የሎጅስቲክ አገልግሎቶች ድጋፍ እንዲያገኙ በማድረግ ላይ ነው። ከድጋፍና እገዛዎቹ መካከልም እንደ መለዋወጫዎች፣ አክሰሰሪዎችና ኮምፒውተሮች የመሳሰሉ መሣሪያዎች በአገር ውስጥ እንዲመረቱ የማድረግና ከውጭ በሚመጡት ላይም የጥራት ፍተሻ አገልግሎት በመስጠት፤ ከዚህም በተጨማሪ የገበያና የምርት ግብይት ትስስር፣ የገበያ ማፈላለግ ማስተዋወቅና ማስተሳሰር እገዛዎች ዋነኞቹ ናቸው።


መንግሥት ዘርፉን ለማገዝ ቀላል የማይባል እርምጃዎችን በየደረጃው ወስዷል። የማኑፋክቸሪንግ ኢንዱስትሪ ምርቶችን ጥራት በማረጋገጥ በዓለም ገበያ ተወዳዳሪ እንዲሆን ለማድረግ ያላሳለሰ ጥረት አድርጓል። በዘርፉ ለተሰማሩ ባለሀብቶች የተለያዩ ማበረታቻዎችንም ተደርገዋል። የጉምሩክና የቀረጥ ማበረታቻ አዋጅ ወጥቶ ሥራ ላይ እንዲውል ማድረጉ ስለትጋቶቹ አንደኛው ማሳያ ሲሆን ከዚህ በተጨማሪነት ደግሞ ዘርፉን ተወዳዳሪ ለማድረግ ኤጀንሲ አቋቁሞ የሥራ አመራር ሥርዓትን ለማስረጽ በመስራት ላይ መገኘቱም በተመሳሳይ ሊሰመርበት የሚገባው ነጥብ ነው።


ዘርፉን ለማገዝ ከተወሰዱ ሌሎች እርምጃዎች መካከል የኢንዱስትሪ ዞንን የመከለል ተግባር ይገኝበታል። በአገሪቱ የኢንዱስትሪ ልማት ዞን በሚመለከት የሕግ ማዕቀፍ ተዘጋጅቶ የማልማቱ ተግባር እየተቀላጠፈ ይገኛል። ኢንዱስትሪው በቀጣይ 13 ዓመታት ሊመራበት የሚችል ስትራቴጂ የጥናት ሰነድ በመዘጋጀት ላይ መሆኑም ለዘርፉ የተሰጠው ትኩረት ከፍተኛ መሆኑን ያሳያል። ከሰሞኑ ደግሞ የተለያዩ ከፍተኛ የመንግስት ባለስልጣናትን ያካተተ የልኡካን ቡድን ወደቻይና በመሄድ ዘርፉን በተሻለ ለማሳደግ እና ውጤታማ ለማድረግ የሚያስችሉ ስምምነቶችን ለማድረግ መቻሉ በእርግጥም የማኑፋክቸሪንግና ለዚሁ ዘርፍ መደላድል የሚሆነው መሆኑን ማረጋገጫ ነው።


ሰሞነኛው ጉዞ ቻይና የሆነበት የተለያዩ ምክንያቶች አሉ። አውሮፓውያንና አሜሪካውያን ከደሃ አገራት በተለይም ከአፍሪካ ጋር ያላቸው ግንኙነት እርዳታ ከመስጠትና ከመቀበል የሚመነጭ መሆኑ የመጀመሪያው ነው። አውሮፓውያንና አሜሪካ ለአስተዳደር ዘይቤያችን ላይመቹን ይችላሉ የሚሏቸውን የአፍሪካ መሪዎች በአመጽና በመፈንቅለ መንግስት እንዲወገዱና የራሳቸውን አሻንጉሊት መንግስታት እንደሚያስቀምጡ የሚታወቅ ሲሆን፤ እንዲህ አይነት ተግባር የቻይና አጀንዳ አለመሆናቸውም ሌላኛው ምክንያት ስለመሆኑ የፖለቲካው ዘርፍ ተመራማሪዎች ይገልጻሉ።


አውሮፓውያን ቅኝ ገዢዎች ከአፍሪካውያን ጋር የነበራቸው ታሪካዊ ግንኙነት የቆሸሸ በመሆኑና አውሮፓውያኑ ያንን ግንኙነት ለማስተካካልና ለማጽዳት የወሰዱዋቸው እርምጃዎች እዚህ ግባ የሚባል አለመሆኑም ሌላኛው ነው። በተለይ አፍሪካ ባላት የተፈጥሮ ሃብት ልማትን እንዳታመጣና የመልካም አስተዳደር ችግሮቿን በራሷ መንገድ እንዳትፈታ የአውሮፓ አገራትና ታላላቅ ኩባንያዎቻቸው ከጀርባ ሆነው የሚሰሯቸው ደባዎችም ሊጠቀስ የሚገባው ምክንያት እንደሆነ ቢያንስ ምርጫ 97ን እና ወ/ሮ አና ጎሜዝን የሚያስታውሱ ሁሉ አይረሱትም።


አፍሪካና ሌሎች ታዳጊ አገራት ራሳቸውን ለማልማት የሚያቀርቡዋቸውን እቅዶች ውድቅ ለማድረግና ብድርና እርዳታ ለመከልከል አለምዓቀፉ የገንዘብ ድርጅትና የአለም ባንክ የሚያስቀምጧቸው ቅድመ ሁኔታዎች ምጣኔ ሃብታዊ ሳይሆኑ ፖለቲካዊና ርእዮተ አለማዊ በመሆናቸው አፍሪካውያን አሁን ለደረሱበት መነቃቃት የቻይና ባንኮችና የገንዘብ ተቋማት አማራጭ ለመሆን ችለዋል። ይህንን አማራጭ በሚገባ እየተጠቀሙ ከሚገኙ የአፍሪካ ሃገራት መካከል ደግሞ ሃገራችን ቀዳሚ ስትሆን ይህም በመጀመሪያው ዙር የእድገትና ትራንስፎርሜሽን ውጤት የተረጋገጠ ሲሆን ፤የሁለተኛው ዙር ሂደቱም የቀጠለው ይህንኑ ነው። በተለይ ለማኑፋክቸሪንግ ዘርፍ ወሳኝ በሆኑቱ የኢንዱስትሪ ፓርኮቻችን ላይ የቻይና ሚና የማይናቅ እና ወደፊትም የሚቀጥል መሆኑን የሰሞንኛው ጉዞ መነሻ ነው።


ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ የተመራ የልዑካን ቡድን ከግንቦት 7 ቀን 2009 ዓ.ም ጀምሮ የቻይና የተለያዩ ግዛቶችን ሲጎበኝ እንደነበር ይታወቃል። በዚህ ጉብኝት ላይ ሃገራችን ካተረፈቻቸው የልማት ድጋፎች መካከል በአዳማ ከተማ ለሚገነባው ኢትዮ - ሁናን ኢንዱስትሪ ፓርክ የሚውል 260 ሚሊዮን ዶላር ከቻይና ኤግዚም ባንክ በብድር ማግኘቷ ሊጠቀስ የሚገባው ይሆናል።


ባንኩ ብድሩን የሰጠው የቻይናው ፕሬዚዳንት ዢ ፒንግ በ2006 ዓ.ም ኢትዮጵያን በጎበኙበት ወቅት በተፈረሙት የሁለትዮሽ የመግባቢያ ሰነድ መሰረት ነው። ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም በብድር ስምምነቱ ወቅት እንደገለጹት፤ ፓርኩ የከባድ ማሽኖች፣ የኃይል ቁሳቁሶችን የሚያመርትና ለሃገሪቷ ልዩ ሊሆን የሚችል ነው። በተለይም ኢትዮጵያ የውጭ ቀጥታ ኢንቨስትመንትን ለመሳብ የሚያስችላት ልዩ ፓርክ ከመሆኑ አንጻር ብድሩ የተለየ ትርጉም ይኖረዋል። በዚሁ ላይ የቻይና ኩባንያዎች በኢትዮጵያ የመሰረተ ልማት፣ የሃይል ማመንጨትና ማስተላለፊያ መስመር ግንባታ፣ በማቀነባበሪያ ኢንዱስትሪ ልማትና የቴክኖሎጂ እውቀት ሽግግርን ከመፍጠር አኳያ አስደናቂ ስራ እያከናወኑ መሆኑም በማኑፋክቸሪንግ ዘርፍ የእቅድ ዘመኑ የተሳካ እንደሚሆን ከወዲሁ ለመገመት ያስችላል።


በዚህ ስምምነት መሰረት ኢትዮጵያ ከሁናን ግዛት በዘመናዊ ግብርና፣ የኢንዱስትሪ ሽግግር እና በኢንዱስትሪ ፓርኮች ልማትና አስተዳደር ዘርፍ ልምድ ትቀስማለች። የቻይናዋ ሁናን ግዛት ‹በቤልት ኤንድ ሮድ ኢንሺዬቲቭ› አማካኝነት በአለም አቀፍ ቀላልና ዘመናዊ የትራንስፖርት ስርዓት ዘጠኝ ፓርኮችንና 11 ቢሮዎችን ትከፍታለች።


የሁናን ግዛት ኩባንያዎች በኢትዮጵያ ኢንቨስት እንዲያደርጉ የተለያዩ ማበረታቻዎች የቀረቡላቸው ሲሆን፤ እኤአ 2016 ዓ.ም መጨረሻ ጀምሮ በተለያዩ ዘርፎች የ180 ሚሊዮን ዶላር ኢንቨስትመንት ማካሄዳቸውም ጥያቄውን ተቀብለው እንደሚመጡና መካከለኛ ገቢ ወዳላቸው ሃገራት ተርታ ለመሰለፍ የሚደረገውን ጉዞ እንደሚያሳልጡ ከወዲሁ ለመገመት የሚያስችል ይሆናል።


ይህን ከመሰለው የቻይና ድጋፍ ባሻገር ሃገራችን የመንግስታቱ ድርጅት ዘላቂ የልማት ግቦችን ለሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን ዕቅድ ትግበራ ዋነኛ መሳሪያዎች አድርጋ መውሰዷም የእቅዱን ስኬት የበለጠ ያፈጥነዋል። የሁለተኛው ዙር እቅድ ድህነትንና ረሃብን ማጥፋት፣ ጤናማ ህብረተሰብ መፍጠር፣ የስርዓተ ፆታ እኩልነትን ማረጋገጥ እንዲሁም የመሰረተ ልማት ግንባታና የውሃ ስነ-ምህዳርን መጠበቅ የሚሉትን የድርጅቱን ግቦች መነሻ በማድረግ የተዘጋጀ ነው። ስለሆነ በተለይ የልማት ግቦቹ በመላ አገሪቱ ኢንቨስትመንትን በማስፋፋትና የክልሎችን የወጪ ንግድ ሚና በማሳደግ ረገድ ልዩ ትኩረት የሰጠ መሆኑና ዕቅዱ ወጣቶችን በማብቃት፣ ስራ ፈጠራን በማገዝና ወደ ስራ በማሰማራት ላይ ትኩረት ያደረገም ነው።


በሁለተኛው ዙር እቅድ ዘመን ከአጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት የማኑፋክቸሪንግ ዘርፉ ከነበረበት የ4 ነጥብ 9 በመቶ ወደ 5 ነጥብ 4 በመቶ እንዲሁም የኮንስትራክሽን ዘርፉም ከ8 ነጥብ 2 በመቶ ወደ 9 ነጥብ 5 በመቶ ማደጉ ለተመዘገበው ሀገራዊ ኢኮኖሚ እድገት የጎላ ድርሻ የሚይዝ ይሆናል። የዜጎች የነፍስ ወከፍ ገቢም ከ691 የአሜሪካን ዶላር ወደ 794 ዶላር ከፍ ማለቱም ሂደቱ የተሳካ መሆኑን ያሳያል ።በጤናው ዘርፍ የእናቶችን ሞት


በመቀነስ፤ በትምህርት ዘርፉም በአንደኛና በሁለተኛ ደረጃ፣ በመሰናዶና በከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የተማሪዎች ተሳትፎ የተከናወኑት ስራዎች ስኬቱን ከወዲሁ የሚያጠይቁ ሲሆን፤ በአንፃሩ በኤክስፖርት ሴክተርና ከሀገር ውስጥ ምርት አኳያ የታክስ አሰባሰብ ክንውን ከሌሎች የአፍሪካ አገራት ጋር ሲነጻጸር ዝቅተኛ አፈጻጸም ታይቷልና ሊታሰብበት ይገባል።

 

ከአበባዉ መሐሪ

 

ኢትዮጵያ እየተከተለችዉ ያለዉን ፌደራሊዝም በተመለከተ ግንቦት 18 ቀን 2009 ዓ.ም በሒልተን ሆቴል ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት፤ የተቀዋሚ የፖለቲካ ፓርቲ መሪዎችና የሲቪክ ማህበራት በተሳተፉበት ከፍተኛና ጠቃሚ ዉይይት ተካሒደል። የኢትዮጵያ መንግሥትም ሰዶ ከማሳደድ ይልቅ እንደነዚህ ያሉ ስብሰባዎች እንዲዘጋጁ በማድረግ ከሚሰጡ አስተያይቶችና ምክሮች ትምህርት በመዉሰድ የአመራር እርምጃዉን ቢያዘምን በአገራችን ሰላም ይወርዳል፤ እራሱንም ከአደጋ ሊከላከል ይችላል የሚለ እሳቤ አለኝ፡፤


በሒልተን ሆቴል በተደረገዉ ስብሰባ ላይ ተገኝቸ ሦስት የፌደራሊዝም ምሁራን በኢትዮጵያ ፌደራሊዝም ጠንካራና ደካማ ጎኖች ላይ ያቀረቦቸዉን የጥናት ጽሁፎች በጥሞና ተከታትያለሁ። ከተሳታፊዎችም ሥር የወጉና መሰረታዊ የሆኑ አስተያይቶችና ጥያቄዎች ቀርበዋል። ምሁራኖቹ ያቀረቡት የጥናት ጽሁፍ የኢትዮጵያ ፌደራሊዘም ሰር~ል ወይስ ከሽòል፤ በዚህ ጉዳይ ላይስ ሕዝቡ ምን አስተያይት እየሰጠ ነዉ የሚሉትን ያካትታል ብዬ ጠብቄ የነበረ ቢሆንም የጠናቱ ጽሁፍ አንደነዚህ ያሉትን አንገብጋቢ ጉዳዮች ያካተተ አልነበረም፤ በጉዳዩ ላይ ሕዝቡስ ምን አስተያየት አለዉ የሚል እንè የተካተተበት አልነበረም።


እንደሚታወቀዉ ሁሉ በዓለም ላይ የተለያየ ቅርጽና ይዘት ያላቸዉ የፌደራሊዝም ዓይነቶች እንዳሉ ግልጽ ሲሆን በሁለቱ ዋና ዋና የፌደራሊዝም ዓይነቶች ላይ በተለያየ ጊዜና በተለያዩ ምሁራን ሰፊ ጥናት ተካሒዶባቸዋል። እነዚህ የፌደራሊዘም ዓይነቶችም፡-


1. በዘር ግንድና በቋንቋ ላይ የተመሰረተ ፌደራሊዘም (Language and Ethnic based Federalism) ነዉ።
ይህ የፌደራሊዘም ዓይነት በብዙ ሀገራት ተግባራዊ ሆኖ ከጥቅሙ ይልቅ ችግሩ የሰፋ በመሆኑ የተነሳ አገሮቹ ወደማይወጡት ማጥ ዉስጥ ገብተዉ የሚገኙ ሲሆን በፌደራል መንግሥቱ ሥር የሚገኙ አካላት አንድም ከፌደራል መንግሥቱ ጋር ወይም እርስ በእርሳቸዉ በግጭት ዉስጥ ስለሚገቡ የሰባዊና ቁሳዊ ሀብታቸዉ በግጭቱ ይወድማል። በዚህ የተነሳም እድገታቸዉ ቀጭጮ፤ ዜጎቻቸዉ በድህነት አዘቅት ዉስጥ የሚማቅቁ ናቸዉ።


ይህን ዓይነት የፌደራሊዝም ሥርዓት ከሚከተሉ ሀገራት መካከልም፡- የቀደሞዋ ሶቤት ሕብርት፤ ዩጎዘላቢያ፤ በልጂየምና ኢትዮጵያ ይገኙበታል።
በዚህ ዓይነት የፌደራሊዝም ሥርዓት ዉስጥ የሚገኙ ሀገራት የአበዮታዊ ዲሞክራሲን መርህ ስለሚከተሉ ከግለሰብ መብት መከበር ይልቅ ለቡድን መብት መከበር ቅድሚያ ይሰጣሉ። የአገራችንን ሁኔታ እንደምሳሌ ብንወስድ በኢህአዴግ እምነትና መርህ መሠረት የአማራዉን መብት የብሔረ አማራ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት (ብአዴን)፤ የኦሮሞን የሰባዊ መብት ኦህዴድ፤ የትግሬዎችን መብት ሕወሓት ወዘተ. ያስከበራል በሚል ያምናል። ይሁን እንጂ እሰከአሁን ድረስ በአለን ተሞክሮ መሠረት እነዚህ የፖለቲካ ድርጅቶች የየራሳቸዉን የፖለቲካ አባላት የፖለቲካ፤የኢኮኖሚና የማህበራዊ መብትና ጥቅም እንጂ የሚወክሉትን የአጠቃላይ ሕዝብ መብትና ጥቅም ለማስጠበቅ በቂ ጥረት ሲያደርጉ አልታዩም። በእንደነዚህ ዓይነቶች ችግሮች ምክንያት በአነዚህ አገሮች የሚታየዉ ያልተረጋጋ ፖለቲካ፤ ዝቅተኛ የኢኮኖሚ እድገትና ዝቅተኛ የአንድነት ስሜት፤ በአጠቃላይ የመበታተን እጣ ፋንታ (unstable politics, low economic development, less integrity and in general fragmentation) ይታይባቸዋል


2ኛ. ሁለተኛዉ የፌደራሊዝም ዓይነት ደግሞ በጂኦግራፊ፤ በኢኮኖሚና፤ በማህበራዊ ትስስር ላይ የተመሠረተ ነዉ/ That based on Geography, Economic and social ties)። ይህን ዓይነት የፌደራሊዝም ሥርዓት ከሚከተሉ ሀገራት መካከልም፡ ዩስ አሜሪካ፤ጀርመን፤ ብራዚል፤ ታላቋ ብሪታኒያ እንዲሁም ደቡብ አፍሪካና ናይጀሪያ ይገኙበታል። እነዚህ ሀገራት የሊቨራል ዲሞከራሲን መርህ ስለሚከተሉ በመጀመሪያዉ ረድፍ ከተጠቀሱት በተቃራኒ ከቡድን መብት ይልቅ ለግል መብትና ጥቅም ቅድሚያ ስለሚሰጡ ሰላም፤ የተረጋጋ ፖለቲካና የኢኮኖሚ እድገትን የሚያጣጥሙ ከመሆናቸዉ በተጨማሪ አንድና ጠንካራ ሀገር ያላቸዉ ናቸዉ። ለምሳሌ ብራዚል ይህን ዓይነት የፖለቲካ መስመር በመከተላ ምክንያት ዛሬ ከድህነት ወጥታ ለዓለም ሀገራት የምግብና የተለያዩ ቁሳቁሶችን በማቀረብና ፈጣን የሆነ ኢኮኖሚ በመገምባት ላይ ትገኛለች።


ከዚህ ላይ ጥልቅ ጥናት የተደረገበትና ሕዘባችን የተሳተፈበት ዉሳኔ የሚያስፈልገዉ የትኛዉ ፌደራሊዝም ነዉ ለኢትዮጵያ የሚጠቅመዉ? የሚለዉ ነዉ። በአኔ አስተያየት የዜጎች ባህል፤ ቋንቋ፤ ማንነትና የሰባዊ መብት ተከብሮ፤ የማእከላዊ መንግሥትም የአካባቢ መስተዳድሮችን ሥልጣን ሳይሸራርፍ እንዲያከብር ሆኖ ፤ እንዲሁም የሊቨራል ዲሞክራሲ- መሠረቱ የአያንዳንዱ ዜጋ መብትና ድምጽ ተከብሮ የመንግሥት ሥልጣን ብቸኛዉ ባለቤት ሕዝብ መሆኑን መቀበል ነዉ። በዚሁም መሠረት የዜጎች ማለትም የግለሰቦች የመጻፍ፤ የመናገር፤የመደራጀት፤ መሪዉን ያለምንም ቅድመ ሁኔታ የመምረጥና የመመረጥ፤የእምነት ነጻነት፤ ንብረት የማፍራት ነጻነትና የሌሎችንም የሲቪክና የፖቲካ ነጻነት ሳይሸራረፉ እንዲከበሩ ዋስትና መሥጠት ነዉ። ይህን የምልበት ምክንያትም ዛሬ የኢትዮጵያ ፈደራሊዝም የዜጎችን ከቦታ ቦታ ተዘዋዉሮ የመሥራት መብትን ገድቧል፤ በፌደራል መንግሥቱና በአንዳንድ ክልሎች መካከል እንዲሁም በየክልሎች መካከል የእርስ በእርስ ግጭትን በመፍጠር የዜጎች ሕይወትና የአገሪቱ ንብረት እንዲወድም አድረጓል እንዲሁም አገሪቱ የተረጋጋች እንዳትሆን ከፍተኛ ምክንያት ሆኖባታል።ለምሳሌ- በኦሮሚያና በኢትዮጵያ ሶሚሌ፤ በኮንሶና በአሪ፤በጉጂና በቦረና እንዲሁም በአፋርና በአማራ …. መካከል ከፍተኛ የሆነ ግጭትን በመፍጠር ዜጎች በማይጠቅም ጉዳይ እንዲጋደሉና ብዙ ንብረትም እንዲወድም አድረጓል እያደረገም ይገኛል።በሌላ በኩል ዜጎች በአካባቢያቸዉ መዳኘትና ፍትህ ማግኘት ሲገባቸዉ የዘር ግንዳቸዉን በመቁጠር በዙ ኪሎ ሜትሮችን በማቋረጥ ለፍትህ ፍለጋ ሲነገላቱና ሲቸገሩ ይታያሉ። ለምሳሌ የምንጃር ወረዳ ሕዝብ በ20 ኪሎ ሜትር ከሚገኘዉ ከአዳማ ፍትህ ማግኘት ሲኖርበት የዘር ግንዱን ፈልጎ በ800 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ወደ ሚገኘዉ ባህርዳር ድረስ እንዲሔድ ያስገደደዉ ይህ ዓይነቱ ፌደራሊዝም መሆኑ ነዉ።


ስለዚህ የኢትዮጵያ አንድነትና መረጋጋት የሕዝበም እድገትና ብልጽግና ይሰምር ዘንድ ከላይ በተጠቀሱ የሊቨራል ዲሞክራሲ መርሆዎች ላይ በመመርኮዝ በዘር ግንድና በቋንቋ ላይ የተመሰረተ ፌደራለዝም ሳይሆን በጂኦገራፊ፤ በኢኮኖሚና በባህል ትስስር ላይ የተመሰረተ ፌደራሊዝም ለኢትዮጵያ መተኪያ የሌለዉና ጠቃሚ መሆኑ ሊሰመርበት ይገባል።
ፈጣሪ ኢትዮጵያንና ሕዝባን ይባርክ

 

ፌደራሊዝም/Fedralis
1. በዓለም ላይ ሁለት ዓይነት ፌደራሊዝም አሉ/ There are two kinds of Fedralism.
1.1 አንደኛዉ በጂኦግራፊ፤ በኢኮኖሚና ፤ በማህበራዊ ትስስር ላይ የተመሠረተ/ That based on Geography, Economic and social ties:-


America, German, Brazil and UK and Nigeria
-Peace and Stable politics, Economic development, one and strong country


2. በዘርና በቋንቋ ላይ የተመሠረተ/ That Ethnic and language based:


2.1. Russia, Ugozlavia, Ethiopia……


unstable politics, low economic development, less integrity and in general fragmentation


ከዚህ ላይ የትኛዉ ፌደራሊዝም ነዉ ለኢትዮጵያ የሚጠቅመዉ ይህ ነዉ ጥልቅ ጥናት የተደረገበት ዉሳኔ የሚያስፈልገዉ
በአኔ አስተያየት የዜጎች ባህል፤ ቋንቋ፤ ማንነትና የሰባዊ መብት ተከብሮ እንዲሁም የማእከላዊ ምንግሥት የአካባቢ መስተዳድሮችን ሥልጣን ሳይሸራርፍ እንዲያከብር ሆኖ ፤ በአንደኛዉ ላይ እንደተጠቀሰዉ በኢኮኖሚ፤በጂኦገራፊና በባህል ትስስር ላይ የተመሰረተ ፌደራሊዝም ለኢትዮጵያ ጠቃሚ ነዉ ብየ አምናለሁ


ይህን የምልበት ምክንያት ዛሬ በዘር ግንድና በቋንቋ ላይ የተመሠረተ የኢትዮጵያ ፈደራሊዘም የዜጎችን ከቦታ ቦታ ተዘዋዉሮ የመሥራት መብት ገድቧል፤ክልሎች በግጭት ዉስጥ እንዲገቡ በማድረጉ የተነሳ አገሪቱ የተረጋጋች እንዳትሆን አድርጓታል፤


ለምሳሌ- በኦሮሚያና በሶሚሊያ፤ በኮንሶና በአሪ፤ በጉጂና በቦረና እንዲሁም በአፋርና በአማራ መካከል…. ከፍተኛ ግጭት በመፍጠር ዜጎች በማይጠቅም ነገር እንዲጋደሉና በዙ ንብረትም እንዲወድም አድረጓል።


የሊቨራል ዲሞክራሲ- መሠረቱ የአያንዳንዱ ዜጋ መብትና ድምጽ ተከብሮ የመንግሥት ሥልጣን ብቸኛዉ ባለቤት ሕዝብ መሆኑን መቀበል ነዉ። በዚሁም መሠረት የዜጎች ማለትም የግለሰቦች የመጻፍ፤ የመናገር፤የመደራጀት፤ መሪዉን ያለምንም ቅድመ ሁኔታ የመምረጥና የመመረጥ፤ የእምነት ነጻነት፤ በየትኛዉም ክልል ንብረት የማፍራት ነጻነትና የሌሎችንም የሲቪክና የፖቲካ ነጻነት ሳይሸራረፉ እንዲከበሩ ዋስትና መሥጠት፡፡

 

በያሬድ አውግቸው

ኢህአዴግ የሃሳብ ብዙህነትን የሚያስተናግድ ስርዓት አስፈላጊነት ላይ  ቁርጠኝነት  እንዳለው ሲነግረን የአንድ ጎረምሳ እድሜ አስቆጥሮአል። ሆኖም ተጨባጩ ነባራዊ ሁኔታ እንደሚያሳየን ይህ  ብዙ  የሚባልለት  ብዙሀነት በኢህአዴግ ድርጅታዊ  ህገ ደንቦችና አሰራሮች ሲታፈንና ሲጨቆን ይታያል። ካለቦታቸው በመተግበር የዲሞክራሲ ህልማችንን ካጨነገፉ የፓርቲው የአመራር ፍልስፍናዎች መካከል ደግሞ  “ዴሞክራሲዊ ማእከላዊነት” በመባል የሚታወቀው የአመራር ፍልስፍና አንዱ ነው። ይህ የእምነትን ያክል ጥልቀትና ስፋት የደደረውና ከሶሻሊስታዊ ርዕዮተ ዓለም የተቀዳው የአመራር ባህል  ፓርቲውንና  ሃገራችንን  ህይወት  አልባ አድርጎአቸዋል።

እስቲ አንዳንድ ማሳያዎችን እንይ። እንደ ብሄራዊ ፕላን ኮሚሽን የቅርብ ግዜ   ጥናታዊ ሪፖርት  ከሆነ ህግ አውጪ  የሆነው የተወካዮች ምክር ቤት በአስፈጻሚው አካል ተጽህኖ ስር  ወድቆ ይገኛል። በተገለጸው ጥልቀትና መጠን ተጽህኖ ስር የወደቀ ህግ አውጪ  ደግሞ በአስፈጻሚው የሚቀርቡ  ረቂቅ ህጎች፤ ተቋማዊ አደረጃጀቶች እና  ህገወጥ አሰራሮችን ፈትሾ እርማት እንዲደረግባቸው አምርሮ ይሰራል ተብሎ አይጠበቅም። የአለማችን ሀገራት ተሞክሮ እንደሚያሳየንም ህግ ተርጓሚና ህግ አውጪ ተቋማት አስፈጻሚውን ወደ መስመር የማያስገቡ ከሆነ በስልጣን መባለግ፤ አድርባይነት፤ መሞዳሞድ፤ ደንታቢስነት እና የሃብት ብክነት  የአስፈጻሚው መገለጫ ባህርያት መሆናቸው አይቀሬ ነው። ከምስራቅ አውሮፓ ሃገራት ተሞክሮ እንደምናየው ከልክ ያለፈ ዲሞክራሲያዊ ማእከላዊነት መገለጫ  የሆነባቸው ገዢ ፓርቲዎች ከላይ የተገለጹ  ባህርያት ወደ ውድቀት መርቶአቸዋል።

ሌላው የሃገራችን ከልክ ያለፈ ዲሞክራሲያዊ ማእከላዊነት ጣጣ ደግሞ የመንግስት ሃላፊዎች የተመደቡባቸውን ተቋማት በሙሉ አቅማቸው እንዳይመሩ ማድረጉ ነው። ሃላፊዎቹ በሃገሪቱ ፖሊሲዎችና መመሪያዎች ተመርኩዘው ወደ  ውሳኔ መድረስ ሲገባቸው የዲሞክራሲ ማእከላዊነት ባህልን ላለመጋፋት ሲሉ ደህንነታቸውን በሚያስጠብቀውና ምናልባትም እንደ ሃገር አክሳሪ መንገዶችን ብቻ እንዲመርጡ  አድርጎአቸዋል።  ይህ ልምድ ለየት ያለ ውሳኔ ለመወሰን የበላይ አካል መመሪያ ጥበቃ  በሚያንጋጥጥ የበታች አመራር የተሞላ የሲቪል ሰርቪስ መዋቅር እንዲኖረን ዋናውን  ሚና እየተጫወተ ይገኛል። ለምሳሌነት መረጃ በመስጠት በኩል የአገራችን ተቋማት ሃላፊዎች ውስጥ ያሉ ችግሮችን ማንሳት ይቻላል። በመጀመሪያ የበታች አመራሮች ቁንጮ የፓርቲና የሃገር አመራሮች ለቃለመጠይቅ ከሚመርጡዋቸው የተወሰኑ  ሚዲያዎች ውጪ  መግለጫ መስጠት ዋጋ ያስከፍላል ብለው  ስለሚያምኑ በራቸውን   ይዘጋሉ። በመቀጠል መግለጫ የሚሰጡባቸው ጉዳዮችም ቀደም ብሎ በከፍተኛ  በሃላፊዎቹ  ይፋ የወጡ ጉዳዮች ላይ  ብቻ እንዲያጠነጥን ይጠነቀቃሉ። እነዚህ  የገደል ማሚቶ መሰል መግለጫዎች የሃገራችን የመንግስት ተቋማት መገለጫዎች ሆነው ቀጥለዋል። 

ሌላውና በገዥው ፓርቲ ውስጥ ከሚንሸራሸሩ የፖለቲካ ባህሎችና ፍልስፍናዎች  መካከል በጭፍን በሚያምን አመራር ሃገሪቱ እንድትሞላ ያደረጋት ደግሞ “ከእኔ የፖለቲካ ፍልስፍና ውጪ  የሆነ አመለካከትም ሆነ ድርጊት ለሃገሪቱ አጥፊ ነው” መሰል  አመለካከት ሲልም ይፋ የወጣ ተግባር ነው። ይህ  አስተሳሰብ ወደ ዲሞክራሲ እየተጓዝኩ ነው ከሚል ፓርቲ የሚጠበቅ አልነበረም። ሂውማን ራይት ዎች፤ ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል፤ ለጋዜጠኞች መብት ተሟጋች ድርጅቶች እና  መሰል ተቋማትን  የሊበራል ዲሞክራሲ ርእዮተ አለም መሳሪያዎች ናቸው  ብሎ የመፈረጅ ባህል በምሳሌነት ይጠቀሳል። የሚገርመው ለሃገራችን ግንባር ቀደም እርዳታና ብድር አቅራቢ ሃገራት እነዚህ ተቋማት አላማውን ያራምዱለታል የሚባለው የሊበራል ዲሞክራሲ ጎራ መሆኑ ነው። እንግሊዝና ዩ ኤስ አሜሪካን በምሳሌነት መጥቀስ ይቻላል። እዚህ ላይ መገለጽ ያለበት በፓርቲው ውስጥ የሰፈነው የጠነከረ የዲሞክራሲዊ ማእከላዊነት አስተሳሰብ በዚህ ምክንያታዊነት ገዥ በሆነበት ዘመን እንኳን ፓርቲው እራሱን ብቻ አንዲያዳምጥ ጠፍሮ ይዞታል። በእኔ እምነት ድርጅቱ ለውስጣዊ ትግል እራሱን ክፍት ቢያደርግ ወደ ዘመኑ አስተሳሰብ  እየተገፋም ቢሆን ይቀላቀል ነበር የሚል ጽኑ እምነት አለኝ።

በአጠቃላይ የዲሞክራሲዊ ማእከላዊነት መዘዝ በፓርቲ መዋቅር ላይ ብቻ የሚቆም አይደለም። በመንግስት ሶስቱም ክንፎች፤ በመንግስት በጀት በሚተዳደሩ የዲሞክራሲ ተቋማት እና  በሲቪክ ማህበራት ዙሪያ በሚወጡ ህጎች ላይ መንጸባረቁ  አይቀሬ ነው። አስተሳሰቡ ግትርና ለለውጥ እድል የማይሰጥ በመሆኑ ህብረተሰቡን በቀላሉ ከሚቀርጹት በተቃራኒ ጎራ ካሉ ጉልበታም አስተሳሰቦችና ፍልስፍናዎች ጋር  ታግሎ የመዝለቅ እድሉ እጅግ የመነመነ ነው። ስለዚህ ገዥው ፓርቲ በአዲስ ተካሁባቸው ከሚላቸው አመራሮች ጋር ግትር የሆኑና ለመሻሻል እድል የማይሰጡ አስተሳሰቦች  እና የፖለቲካ  ፍልስፍናዎችን ጡረታ ሊያወጣ ይገባል እላለሁ።¾

 

በደጀኔ ደንደና

 

 

ሀገራችን ኢትዮጵያ የብዙ ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ህዝቦች ሀገር እንደመሆኗ በብዙ ባህላዊ ዕሴቶቿ ትታወቃለች። ከነዚህ ባህላዊ ዕሴቶች መካከል ሀገረሰብ የዳኝነት ሥርዓቶች ረጅሙን ታሪካዊ ጉዞዎችን በማድረግና አስቸጋሪ ተግዳሮቶችን ተቋቁሞ ለዚህ ትውልድ መድረሱን ስንመለከት ባህላዊ ዕሴቶቻችን ምን ያህል ጠንካራ እንደነበሩና ዘመን ተሻጋሪነታቸው አግራሞትን የሚፈጥሩ ናቸው። የጥንካሬያቸውም ትልቁ ምስጢር ደግሞ በዋናነት ግንባር ቀደም ተጠቃሹ የባህሉ ባለቤት የሆነ ህዝብ ሲሆን፤ ለባህላዊ ዕሴቶቹ ያለው ፍቅር፣ ክብር፣ ታዛዥነት፣ ከታላላቆች መማር፣ የተማረውንም ለሌሎች ማስተላለፍ ወዘተ. በመሆኑ ከዘመን ዘመን ተሻግሮ ለዚህ ትውልድ እንደ ዱላ ቅብብሎሽ ማድረሱ የባህሉን ባለቤት ጠንካራነት የሚገልፅ ነው።

 

የሀገራችን ህዝቦች ባህላዊ ዕሴቶች ለአብሮ መኖር፣ ለሰላምና አንድነት፣ ለፍቅርና መቻቻል ከዚህ ባለፈ ለህዝቦች የጋራ ተጠቃሚነትን የሚያረጋግጡ ስለመሆናቸው እሙን ነው። ከዚህ የተነሳ ሀገራችንን በሌሎች ሀገሮች ዘንድ በቱባ ባህላዊ ዕሴቶቿ እንድትታወቅ ከማድረጋቸው ሌላ ከመልካም ተምሳሌትነታቸውና ተሞክሮዎቻቸው ሌሎች እንዲማሩና እንዲወዱ በር የከፈተ መሆኑን እንረዳለን። በተለይ ባህላዊ የዕርቅ አስተዳደሮች መንግስት ለተለያዩ ፀጥታ ጉዳዮች የሚያውለውን የፋይናንስና የሰው ኃይል ከመቆጠባቸውና ከመቀነሳቸው ባለፈ በቱሪዝም ዘርፍም እያበረከቱ ያሉት አስተዋፅኦ በቀላሉ የሚገመት አይደለም። ስለሆነም በዚህ አጭር ጥናታዊ ጽሁፍ የሀላባን ብሔረሰብ ባህላዊ ዳኝነትና የጥቁር ዕርድ ሥነ-ሥርዓት ያለውን አጭር ቅኝት ከብዙ በጥቂቱ እንመለከታለን።

 

በጥናቱ ሂደት መረጃዎች የተሰበሰቡት በመስክ ምልከታ (field observation)፣ በቃለ-መጠይቅ (Interview) እና በተመረጠ የቡድን ውይይት (Focus Group Discussion) ነው።

 

ባህላዊ የዳኝነት ሥርዓት በሀላባ ብሔረሰብ

ባህላዊ የዕርቅ ሂደቱ ከመጀመሩ በፊት ከተለያየ አቅጣጫ የመጡ የሀገር ሽማግሌዎች፣ የጐሣ መሪዎች፣ የእምነት አባቶች እና ሌሎች ተሳታፊዎች የዕለቱን የዳኝነት ሥርዓት ለመጀመር ሁኔታዎች ምቹ መሆናቸውንና አለመሆናቸውን እርስ በርስ መረጃዎችን የሚለዋወጡበት ሥርዓት “ዱዱቦ” ተብሎ ይታወቃል። በዚህ የመረጃ ልውውጥ ሁሉም የሰማውን ያየውን ሁሉ ለዕርቅ ለተሰበሰበው ጉባኤ ተጨባጭና እውነትነት ያላቸውን መረጃዎችን ይሰጣል። በዚህ የመረጃ ልውውጥ እንደ ትልቅ ጉዳይ መነሳት ያለባቸው ለምሳሌ ስለ ሀገር ሰላምና ፀጥታ፣ የአየር ንብረት፣ የግብርና ሥራ፣ የቤተሰብ ሁኔታ፣ የጐሣዎች ጉዳይ፣ የሴቶች፣ የሕፃናትና የወጣቶች ጉዳይ፣ የአጐራባች ህዝቦችና ድንበር አካባቢ ያለው ወቅታዊ መረጃዎችና የመሳሰሉት ጉዳዮች ይነሳሉ።

 

በዚህ መልኩ መረጃዎችን ከተለዋወጡ በኋላ የዕለቱን የዳኝነት ሂደት ለመጀመር ምቹ ሁኔታ ካለ ይቀጥላል። ነገር ግን ከተሰጡት መረጃዎች ውስጥ የዕለቱን የኦገቴ ሴራ እንዳይቀጥልና የዳኝነት ሥርዓቱን አደጋ ውስጥ የሚከት መረጃ ከሆነ ወይም ሌላ ከዕለቱ አጀንዳ በላይ በጣም አስቸኳይና አንገብጋቢ ጉዳዮች አንዳንድ ጊዜ ስለሚፈጠሩ ሴራው የዕለቱን አጀንዳ ለሌላ ጊዜ ለማስተላለፍ ይገደዳል። በብሔረሰቡ ባህል መሠረት እንዲህ ዓይነቱ ጉዳዮች ሲያጋጥሙ ካየ በቀነ ቀጠሮ የዕለቱን አጀንዳ ያስተላልፉና እጅግ አጣዳፊና አንገብጋቢ የሆኑ ጉዳዮች በኦገቴ ሴራው መታየት ይጀምራሉ። ወይም ችግሮቹ ወደተከሰቱበት አካባቢ በመንቀሳቀስ የተፈጠረውን ጉዳይ በማጣራት ችግሮቹ ዕልባት እንዲያገኙ ይደረጋል።

 

በብሔረሰቡ ማንም ግለሰብ ትንሽ ወይም ትልቅ ጥፋት ካጠፋ በኮርማ ይቀጣል። ኮርማ መጥራት የብሔረሰቡ ወግና ልማድ ነው። ይህ “ዎርጃሞ” ተብሎ ይታወቃል። የኮርማ መቀጮ በብሔረሰቡ ባህል ቋሚ እንስሳ ወይም ጥሬ ገንዘብ ሊሆን ይችላል። በአጠቃላይ ዎርጃሞ መቀጮ ወይም የኮርማ ቅጣት እንደ ማለት ነው። በብሔረሰቡ በኮርማ መቀጣት ከጥንት ጀምሮ እስከ ዛሬ የተለመደና አሁንም እየተሰራበት ያለ ጠንካራ ባህል ነው። ማንም በጥፋተኝነት የተፈረጀ ሁሉ ኮርማ ይቀጣል። በዳይ ወይም ጥፋተኛ ግለሰብ ኦገቴ ፊት ቀርቦ ስለጥፋቱ ያምናል። ለዕርቅ የተሰበሰበው ዕድምተኛ ይህ ግለሰብ ጥፋት አጥፍቶ ይኸው በከበረው ኦገቴ ፊት ቀርቧልና ምን ይደረግ? ተብሎ ሲጠየቅ ተሰብሳቢው በአንድ ድምፅ ይቀጣ ይላል። የኦገቴ መሪው ምን ይቀጣ ብሎ ተሰብሳቢውን ይጠይቃል። በመቀጠል ተሰብሳቢው ጥፋተኛው በመጀመሪያ ዋስ ይጥራ ይላል። ጥፋተኛው ግለሰብ ለዕርቅ ከተሰበሰቡት ውስጥ ለዋስትና ይሆነኛል ብሎ ያመነበትን አንዱን ግለሰብ ይጠቁማል። ለዋስትና የተጠራው ግለሰብም ዋስትናውን መቀበል አለመቀበሉን ይጠየቃል። መቀበሉን ሲያረጋግጡ ጥፋተኛው ግለሰብ ኮርማ እንዲቀጣና ቅጣቱን ካልከፈለ ግን ዋሱ እንደሚከፍል ካሳሰቡ በኋላ ወደ ዋናው ጉዳይ በማለፍ ስለ ተከሰተው ግጭትና ስለደረሰው ጥፋት መመልከት ይጀምራሉ። የጥፋት አይነቶቹ ቀላል ይሁኑ ከባድ ሁሉም የዕርቅ ሂደቶች የሚጀመሩት በዚህ መልኩ ይሆናል።

 

በኮርማ ላይ የሚጨመር ሌላ ተጨማሪ መቀጮ በባህሉ ይኖራል። ይህ “ወደፋ” በመባል ይታወቃል። ይህም የማር ቅጣት ነው። በብሔረሰቡ አንዳንድ ቀለል ያሉ የጥፋት አይነቶች በማር ክፍያ የሚያልቁ ናቸው። ለምሳሌ በቤተሰብና በጐረቤት አካባቢ የሚነሱ ተራ አለመግባባቶች፣ የሴቶችና ህፃናት ግጭቶችና ታላላቅ አባቶችን አለማክበርና የመሳሰሉት ግጭቶችን የአካባቢው ሽማግሌዎች ጉዳዩን አቅልለው በመፍታት ጥፋተኛ ሆኖ የተገኘ ግለሰብ ማር እንዲቀጣ ያደርጋሉ። የማር ቅጣቱም አንድ ሙሉ እንስራ ሆኖ ግማሹን በብርዝ መልክ ጥፋተኛው ግለሰብ ለዕርቅ ሥርዓቱ የወጡትን ሽማግሌዎችና የተበዳይ ቤተሰብን በማጠጣት የሚቀጣበት ሂደት ይሆናል። በመጨረሻም ሽማግሌዎቹ በሁለቱ ወገኖች በበዳይና በተበዳይ ላይ ከዋንጫ ብርዝ እየተጎነጩ እንትፍ እያሉ ይመርቋቸዋል።

 

በብሔረሰቡ የወንጀል ድርጊት በፈፀመ ግለሰብ ላይ ባህላዊ የጥፋተኝነት ውሳኔዎች ከመተላለፋቸው በፊት ጥፋተኛው ግለሰብ ዋስ እንደሚጠራ የታወቀ ሲሆን ይህ የዕርቅ ሂደት በብሔረሰቡ ዘንድ “ሩበቴ” ተብሎ ይታወቃል። ይህም የሆነበት ምክንያት ለግለሰቡ ለማናቸውም ጉዳዮች ጥፋተኛውን በሚመለከት ኃላፊነትን የሚወስድ ሰው የግድ ስለሚያስፈልግ ነው። ወንጀል ፈፃሚው ካመለጠ ወይም የተላለፈውን የቅጣት አይነት በጊዜና በሰዓቱ የማይከፍልና የማይፈጽም ከሆነ በቀላሉ ዋሱ ስለሚጠየቅ ነው። ጥፋተኛውም ግለሰብ ዋስ (ሩበቴ) የሆነለትን ግለሰብና ቤተሰቡን ችግር ውስጥ ላለመክተት ብሎ ለባህላዊ የዕርቅ ውሳኔዎች ሁሉ ተገዥና ታዛዥ ይሆናል።

 

በቤተሰብ፣ በቤተዘመድ፣ በጎረቤት፣ ጐሣ ከጐሣ፣ አንድ ጎሣ ከሌላ ጎሣ እንዲሁም ከአጐራባች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ጋር ድንገት ሳይታሰብና በስህተት የተፈጠረ የግድያ ድርጊትን በብሔረሰቡ በባህላዊ የዳኝነት ሥርዓቱ /ኦገቴ/ የሚፈታበት የዕርቅ ሂደት “ጉዳ” ይባላል። በዚህ በጉዳ ሥርዓት ከገዳይ የጥቁር ዕርድ ብቻ ይጠበቅበታል።

 

“ጉማ” አንድ ግለሰብ ሆን ብሎ አስቦበትና አቅዶ በቂም በቀል የግድያ ድርጊትን ከፈፀመ በኦገቴ ባህላዊ የዳኝነት ሥርዓት አንድ መቶ (100) የቁም ከብቶች የሚቀጣበት የባህላዊ የፍርድ ሂደት ነው። ምንም እንኳን አንድ መቶ የቁም ከብቶች ለአንድ ሰው ከአቅም በላይ የሚሆንበት ጊዜ ቢኖርም የገዳዩ የቅርብ ቤተዘመድና ጐሣ የቁም ከብቶችን በማዋጣት ይተባበሩታል። ምክንያቱም ገዳዩ ችግር ውስጥ ሳይገባ በፊት ለሌሎች ችግር የደረሰ በመሆኑ ዛሬ እንዲህ ያለ ችግር ውስጥ ገብቶ እንዴት ዝም እንላለን የሚል የመተባበርና የመተጋገዝ ባህሉ በብሔረሰቡ ዘንድ የነበረና ያለ ስለሆነ የተላለፈበት የቅጣት ውሳኔ በዚህ መልኩ ይከፍላል። ከብቶቹ በዋናነት ጊደሮችና ላሞች ይሆናሉ። ምክንያቱም የደረሰው በደል አስከፊ በመሆኑ ላሞችና ጊደሮች ወላድና የሚራቡ በመሆናቸው የሟች ቤተሰብን ሞራል ይጠብቃል፤ ሊካሱ ይችላሉ ተብሎ ስለሚታመን ቅጣቱ በዚህ መልክ ይወሰናል። በሌላ መልኩ በባህሉ እንደ ጥፋቱ ቅለትና ክብደት አንድ ጥፋተኛ ግማሽ ጉማ ወይም ሩብ ጉማ የሚከፍልበት ሁኔታ ይኖራል።

 

ሆን ተብሎ በቂም በቀል፣ ድንገትና በስህተት /ጉማና ጉዳ/ ለሚፈፀሙ የግድያ ድርጊቶች ሁሉ ለዕርቅ ሂደቱ የጥቁር ዕርድ ሥርዓት ይፈፀማል። ጥቁር መልክ ያለው እንስሳ የሚመረጥበት ዋናው ምክንያት በሟች ቤተሰብም ይሁን በገዳይ ቤተሰብ በኩል የደረሰው ነገር እጅግ መራራ፣ የከፋ፣ ጨለማና መሪር ሐዘን መድረሱን ያመላክታል። ይህ የዕርድ ሥነ-ሥርዓት ከጠንት ጀምሮ እስከ ዛሬ ድረስ መኖሩን የሀገር ሽማግሌዎች ይናገራሉ። ከሚታረዱት እንስሳት መካከል በጎችና የቀንድ ከብቶች ይጠቀሳሉ። ፍየል ጭራዋ አጭርና የተገለበጠ በመሆኑ በማናቸውም የዕርቅ ሥርዓቶች ላይ ለእርድ አትመረጥም።

 

የደረሰው የግድያ ሁኔታ በነዚህ ጥቁር መልክ ባላቸው እንስሳት ደም መፍሰስ ሁለቱም ቤተሰቦች ላይ የደረሰው ችግር፣ መከራና ስቃይ ጨለማ ስለ ነበር ይህ ድቅድቅ ጨለማ ተገፎ ወደ ብርሃን የሚቀየረው ጥቁር መልክ ያለው እንስሳ ሲታረድ ብቻ ነው ተብሎ ስለሚታመን ነው። ግድያው ከተፈፀመበት ዕለት ጀምሮ ሁለቱም ቤተሰቦች ከማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ የጋራ መስተጋብሮች በእጅጉ ተለያይተው የቆዩ በመሆናቸው በመጨረሻዋ የዕርቅ ዕለት በሆነው የጥቁር እርድ ሥነ-ሥርዓት በኋላ የሚተያዩ ይሆናል። የዕርቅ ዕለት የገዳይ ቤተሰቦች ያመጡትን ጥቁር መልክ ያለው በግ፣ ላም፣ ወይፈን ወይም ጊደር ታርዶ ደም እስኪፈስ ድረስ ሁለቱም ወገኖች አይተያዩም። በዕርቅ ስፍራው ሁለቱም ቤተሰቦች ፊታቸውን አዙረውና ጀርባቸውን ተሰጣጥተው ይቆማሉ።

 

የታረደው እንስሳ ደም ከፈሰሰ በኋላ ፊታቸውን ያዞራሉ። ወዲያው ከታረደ እንስሳ ሆድ ዕቃዎች ውስጥ ሳንባ አውጥቶ በታረደው እንስሳ ላይ ያስቀምጡና የገዳይ ቤተሰቦች በሙሉ ሳንባውን በጣታቸው ነካ አድርገው ቅንድቦቻቸውን በማስነካት በፈሰሰው ደም ላይ እየተሻገሩ ወደ ሟች ቤተሰብ ይቀላቀላሉ። ይህም ማለት ሁለቱም ወገኖች ከግድያው ዕለት ጀምሮ እርስ በርስ ያለመተያየታቸውን ሲያመለክት፤ ነገር ግን ከዛሬ ጀምሮ በፍቅር ዓይን እንተያያለን፤ እርም ወጥቷል የሚል ባህላዊ ትርጉም ያለው ሥነ-ሥርዓት ነው። በተጨማሪም የታረደውን እንስሳ ቆዳ በአምባር መልክ አዘጋጅተው የሁለቱ ወገኖች እንዲያጠልቁ ይደረጋል። ይህ የቆዳ አምባር “ሜንጥቻ” የባላል። ቆዳ የማሰሩ ትርጉም ዕርቅ መውረዱንና ሁለቱም ቤተሰቦች አንድ መሆናቸውን ያመለክታል። የታረደው እንስሳ ሥጋ በክትፎ መልክ ይዘጋጅና በገዳይ መዳፍ ላይ በማኖር ቀድሞ እንዲቀምስና ለሟች ቤተሰብ ተወካይ ከመዳፉ እንዲያቀምስ ይደረጋል። ይህም ሥርዓት ከዚህ በኋላ ሁለቱም ቤተሰብ ከቂም በቀል ነፃ መሆናቸውንና ዕርቅና ሰላም መውረዱን ያሳያል።

 

በመጨረሻው የዕርቅ ዕለት ከጥቁር ዕርድ ሥነ-ሥርዓት ጐን ለጐን ከሚካሄዱት ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓቶች መካከል ሌላው ቁልፍ ተግባር የማርና የኮሶ መርጨት ሥነ-ሥርዓት ነው። ይህ ሥነ-ሥርዓት የሚከናወነው የገዳይ ቤተሰብ ለዕርቅ ቀን ከጥቁር ዕርድ ጋር ኮሶ ያዘጋጃሉ። የመርጨቱን ተግባር የሚያከናውኑት የገዳይ እህት ወይም አክስት ሲሆኑ ሁለቱም ከሌሉና የማይገኙ ከሆነ ግን ከገዳይ ቤተሰብ በኩል ሌላ ሴት ልትሆን ትችላለች።

 

ኮሶ የመርጨቱ ጉዳይ የደረሰው የግድያ ሁኔታ ልክ እንደ ኮሳ የመረረ መሆኑንና ከዕርቁ በኋላ ይህ መራራ ነገር መውጣቱን አመላካች ሲሆን፣ የማር መርጨቱ ሥነ-ሥርዓት ደግሞ በሟች ቤተሰብ በኩል ይፈፀማል። የምትረጨው ማንም ሴት ስትሆን በእርግጥብ ግራዋ ቅጠል ተነክሮ ይሆናል። ይህም በሟች ቤተሰብ በኩል የሚከናወነው መራራ ሐዘን ወጥቶ ጣፋጭና ፍቅር ይግባ የሚል መልዕክት ያለው ባህላዊ አንድምታ አለው። በሟች ቤተሰብ በኩል ከማር ሌላ ወተትም ሊረጭ ይችላል። ይህም ፍፁም ሰላም መውረዱን ያመለክታል። ለሀገር ሽማግሌዎችም በዋንጫ ማርና ወተት ተሞልቶ ይሰጥና በሁለቱም ቤተሰቦች ላይ እየተጐነጩ እንትፍ እያሉ ይመርቋቸዋል።

 

በመቀጠል በገዳይ ቤተሰብ በኩል የመጣውን ጋቢ /ቡሉኮ/ እንደ ድንኳን ተዘርግቶ ሁለቱም ቤተሰብ በስሩ እነዲሰበሰቡና ምርቃት እንዲቀበሉ ይደረጋል። ይህም ከዚህ በኋላ አንድ ቤተሰብ ሆነናል፣ የተፈጠረው ችግር ተፈትቷል፣ ዕርቅ ወርዷል፣ ወደ ቀድሟችን የርስ በርስ ፍቅርና ሰላም ተመልሰናል ለማለት ነው። በመጨረሻም የተዘጋጁትን ባህላዊ ምግቦች ከአንድ ገበታ ይበላሉ። ባህላዊ መጠጦችም ከአንድ ዋንጫ ይጠጣሉ፤ ተመራርቀው ይሸኛኛሉ። አልፎ አልፎ አሁንም በብሔረሰቡ ቀለል ያሉና ድንገት በስህተት የተፈፀሙ የወንጀል ድርጊቶች በማር መርጨት ብቻ እንደሚያልቁ የአካባቢው ነዋሪዎች ይናገራሉ። በዚህ መልኩ ዕርቅ ከወረደ በኋላ ገዳይም ይሁን ቤተሰቦቹ ያለ ምንም ስጋት ከሟች ቤተሰብ ጋር በሰላምና በፍቅር እንደ ቀድሟቸው በባህላዊ፣ ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮች አብሮ መኖር ይጀምራሉ። ከዚህ ባለፈ ደግሞ በሁለቱም ቤተሰቦች መካከል የበለጠ ወዳጅነትና ዝምድና እንዲኖርና እንዲጠናከር በቅርብ በደም የማይገናኙ ከሆነ ለአቅመ ሔዋን የደረሱ ልጆች ካሏቸው በጋብቻ ይተሳሰራሉ።

 

ማጠቃለያ

ባህላዊ የዕርቅ ሥርዓቱ በአሁኑ ወቅት በብሔረሰቡ በሰፊው እየተተገበረ የሚገኝ ሲሆን፤ ከዘመናዊ ዘዴ ይልቅ ተመራጭነቱም ከፍተኛ እንደሆነ መረጃ የሰጡ ግለሰቦች ይመሰክራሉ። በተለይ ከቂም በቀል የነፃ ዕርቅ ከማውረዱ፤ ከወጪ ቆጣቢነቱና ቤተሰብ እንዳይበታተን ከማድረጉ አንፃር ህዝቡ ባህላዊውን በመምረጥ በማንኛውም ሁኔታ የሚከሰቱትን ግጭቶችን ለመፍታት እንደ ብቸኛ አማራጭ አድርገው ህዝቡ በመገልገል ላይ የሚገኝ ባህላዊ ዕሴት ነው። ባህላዊ ዕርቁ ዘመናዊውን ዘዴ ሙሉ በሙሉ ሳይቃረንና ሳይቃወም ጎን ለጎን መንግስት ለእርቅ ስርዓቶች በማለት የሚያወጣቸውን የሀብት ብክነትን ከመቆጠብ ባለፈ ወደ ማስቀረት ደረጃም የደረሰበት ሁኔታ እንዳለ እንዲሁም ለሰላም፣ አብሮ ለመኖር፣ ለመቻቻልና ለልማት እያበረከተ ያለው አስተዋፅኦ ከፍተኛ መሆኑን መረጃ የሰጡ ግለሰቦች ይናገራሉ። በመሆኑም በብሔረሰቡ ባህላዊውም ይሁን ዘመናዊው የዕርቅ ስርዓቶች ለህዝብ ጥቅም ጎን ለዕን በመሆን ስራዎች እየተሰሩ መሆናቸውን በጥናት ወቅት ለመመልከት ተችሏል። ይህ መልካም ተሞክሮ መቀጠል አለበት።

    

ምንጭ፡- ቅርስ መፅሔት

 

ከብሩክ

 

የወያኔና የሻብያ ሠራዊት ደርግን አሸንፈው መላው ኢትዮጵያን ከተቆጣጠሩ በኋላ የኤርትራ ከኢትዮጵያ የመነጠል ሁኔታ የማይቀር ሆነ፣ ሕጋዊነት ያገኘው ግን በ1993 እኤአ በተካሄደው ሕዝበ-ወሳኔ (ረፈረንደም) ነበር። ያኔ የኤርትራ የጫጉላ ሰሞን “ኢትዮጵያ የጋራችን ኤርትራ የግላችን” ተብሎ ነበር። አባባሉ አንዳንዶቻችንን ፈገግ ያሰኘ ሌሎቻችንም አረ ጉድ ያስባለ ነበር። ይህ አባባል እውነት ኤርትራውያን ያሉት ነው ወይስ የዘመኑ የኤርትራውያኖች ሽርጉድ ታዝበው ያዲስ አበባ ልጆች ለማሾፍ ያሉላቸው እንደሆን አላውቅም። እስኪ ወረድ በለን ኋላ እመለስበታለሁ።

የኤርትራ ሕዝበ ውሳኔ የቀድመው ጠሚቅላይ አቶ መለስ ዜናዊ ሚና፣


አንድ ሕዝብ ከነበረበት ሕብረት፣ ሪፖብሊካውም ይሁን ዘውዳዊ ስርዓት እወጣለሁ የሚል ጥያቄ ካስነሳ፣ ምን ማድረግ ይቻላል? መብቱ ስለሆነ የሚደረግ ነገር የለም፣ ሕዝቡን በሕዝበ ውሳኔ መልክ ተጠይቆ ፍላጎቱ ማሟላት ብቻ ነው የሚኖረው አማራጭ። የኩቤክ በካናዳ፣ የስኮትላንድ በብሪጣንያ፣ እንዲሁም የደቡብ ሱዳን ከሱዳንና የታላቋ ብሪጣንያ ከኤውሮፓ ሕብረት መነጠልንና አለመነጠልን በምሳሌነት በማየት የሕዝበ ውሳኔን ትርጉም ከወዲሁ በሰፊው መገንዘብ ይቻላል። የሱማሊ ላንድ ያየን እንደሆነ ሕዝበ ወሳኔ እንዲደረግ የሚፍቅድ የሱማልያ መንግስት ስለሌለ ነው ወይስ በሌላ ምክኒያት ባንዴራቸው እስካኡን ዓለማቀፍ እውቅና ሳያገኝ ቆይቷል።


የኤርትራ ሕዝበ ውሳኔ እንዲያካሄድ የኤትዮጵያ መንግሥትን ወክለው የፈቅዱት ብቻ ሳይሆን፣ የመክሩትንም፣ ሂደቱ በሰላማዊ መንገድ እንዲካሄድ ትልቅ አስተዋጽኦ ያደረጉት፣ ከሕዝበ-ውሳኔ በኋላም በቀደምትነት ለኤርትራ እውቅና የሰጡት፣ ነፍስሄር ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ፣ ስለመሆናቸው አልጠራጠርም። ላርቆ አሳቢነታቸ አስተዋይነታቸው ትልቅ አክብሮትም አድናቆትም አለኝ። ሌላ ምን አማራጭ ይኖር ነበር? ያኔ ኢትዮጵያ ባትፈቅድስ ኖሮ? አቶ ኢሳያስ በኃይል የያዙት ግዛት በአለም ማሕበረሰብ እውቅና ባያገኝስ ኖሮ? የመሳሰሉ ጥያቄዎች ማንሳት ይቻላል። የአቶ ኢሳይያስ አፈርውቅን ማንነት ለማያውቁና የእርሳቸው የክፋትና የጥፋት ተግባር ለማያውቁ፣ ኢትዮጵያውያን ውጤቱ ምን ሊሆን ይችል እንደነበር ማየት ሊሳናቸው ይችላል። እውነቱ ግን አቶ ኢሳይያስ ያንን ዕድል ቢያገኙ ኖሮ፣ በኤርትራ ብቻ መወሰን አይችሉም ነበር፣ ፍላጎታቸውም ምኞታቸውም እሱ አልነበረም።


የእርሳቸው ተጽኖ በመላው ኢትዮጵያና ከዚያም በሰፋ ሁኔታ አካባቢውን ክፉኛ ይጎዳ ነበር። የአቶ ኢሳይያስ የጥፋት ተልእኮ መቶ ሚሊዮን የሚሆነውን፣ የኢትዮጵያ ሕዝብና ከዚያም አልፎ የአካባቢውን ሕዝብ በከፍተኛ ሁኔታ ያውክ ነበር። አምሥት ሚሊዮን ሕዝብ ያላት ኤርትራ ከአለም ዋነኛ የስደተኞች አመንጭ አገር ከሆነች፣ መቶ ሚሊዮን ሕዝብ ያላት ኢትዮጵያ ምን ልትሆን ትችል እንደነበር መገመት አያስቸግርም። በዚህ ጉዳይ ዙርያ ላይ አቶ መለስ ዜናዊ የተጫወቱት ሚና ምን ነበር ብለን ስንመለከት፣ ሁለት ዋነኛ ነጥቦች እናገኛለን። አንደኛው፣ የኤርትራ (ያኔ ክፍለ ሃገር) ሕዝብ እንደማንኛውም ሕዝብ፣ ረፈረንደም (ሕዝበ ውሳኔ) የማድረግ መብቱን ነው ያከበሩለት።


የሕዝበ ውሳነ መብት ለማንም የሚከለከል አይደለምና። ብዙ ኢትዮጵያውያን በሕዝበ ውሳኔው ውጤት ላይደሰቱ ይችላሉ። በኤርትራ መገንጠል ያልተደሰቱት ዋነኛው ሰው ግን አቶ ኢሳይያስ አፈርቂ ለመሆናቸው በቅርብ የሚያውቁዋቸው ጠንቅቀው ያውቃሉ። ያኔ በነኸርማን ኮኸን በለንደን የነበረው ሽምግልናም ዝርዝሩ ይፋ ይሁን ቢባል ይበልጥ ግልጽ ይሆን ነበር። በዚህ ምክኒያት የተነሳ ነው አቶ ኢሳይያስ ከወያኔና ከአቶ መለስ ጋር ጥልቅ የሆነ ድብቅ ቂምና ጥላቻ ያሳደረባቸው። ያቅም ጉዳይ ሆኖባቸው ከዝያ ማለፍ አልቻሉም፣ ግዜና ሁኔታዎችን መጠበቅ ነበረባችው፣ ቂምን ይዞ ግዜ ጠብቆ መበቀልም ትልቁ የክፋት መሳሪያቸው ነውና።


አቶ መለስ ሁለተኛ ያደረጉት ሌላው ጉዳይ፣ የአቶ ኢሳያስ አፈወርቅ የክፋት ተግባር በኤርትራ ብቻ እንዲወሰን (contain እነዲሆን) ነው ያደረጉት። ይህ ሁኔታ እንዲያው ባጋጣሚ የሆነ ሳይሆን ብዙ የታሰበበትና የተሰራበትና የወያኔን የትግል አቅታጫ ያስያዘ፣ ትልቅ ስትራተጂካዊ ውሳኔ ይመስለኛል። የምስራቁ ርእዮተ-ዓለም እየተዳከመ ሲሄድ፣ እሱን የተከተሉ ሃገሮች እነ ሶቬት ሕብረትና ዩጎዝላቭያ የጉዳቱ ሰለባ ሆነዋል። የድርግ መውደቅም ቁልቁለቱን ሲይዝ፣ ወያኔ ቆም ብሎ ማሰብ ቻለ፣ ብቻውን ታግሎ የትም እንዳማይደርስ፣ ትግራይን ብቻ ከድርግ ነጻ ማውጣት ብዙም ትርጉም እንደማይኖረው በማስተዋል ሌላውን የኢትዮጵያ የትግል ኃይሎችን (ምርኮኞችን መኮንኖችንም ሳይቀር) በማስተባበር ኢሕአዴግን በማቋቋም ትግሉን ወደ ተሻለ ሁኔታ ፈር ያስያዘ እና፣ ዳርም ያደረሰ የአቶ መለስ ዜናዊ የላቀ የመሪነት ችሎታ ነበረ። አቶ መለስ ያነ ስለኤርትራ ሁኔታት የንበራቸው ትዕዝብት፣ የኤርትራ የፖለቲካ አቅጣጫ ጥሩ እንደማይሆን ከአሜርካዊው ፖል ሀንዝ ጋር በዳረጉት ቃለ ምልልስ ገልጸውታል፣ ተነብየዋልም።


አሁን ውጤቱ ከታየ በኋላ ለሁሉም ግልጽ ነው ያኔ ግን አቶ መለስ የታያቸው ነገር እሱ ነበር ማለት ነው። የኢሕአዴግ መንግስት ያኔ አስገንጣዮች ተብሎው በብዙ ኢትዮጵያውያን ቢወቀሱም፣ ይህ ውሳኔያቸው ኢትዮጵያን ምን ያህል ክጥፋት እንዳዳናት አሁን እያየነው ነው። አንድ ላይ ቢኮን አቶ ኢሳይያስ ያን ያህል ኃይልና በመላው ኢትዮጵያ ተሰሚነት አይኖራቸውም ነበር፣ የሚል ክርክር ሊነሳ ይችላል። የነ ሂትለርን የስታሊንን ኢድ አሚኒንና ቃዛፊን ወዘተ ታሪካቸውንና አመጣጣቸውን ብንመለከት፣ አቶ ኢሳይያስ ለጥፋት የሚያስፈልጉ መስፈርቶቹን ከሚገባ በላይ በተራቀቀ ሁኔታ የሚያሟሉ እንጂ የሚያንሱ አይደሉም። ስለዚ አቶ መለስና የትግል አጋሮቻቸው፣ የአቶ ኢሳይያስን ባሕርይ፣ አጥፊ ምኞትና የክፋት አባዜን ተረድተው ነው - ለኤርትራ ነጻነት ታግላችኋል ጥጋችሁን ያዙ - ያሏቸው።


የአቶ መለስ ራእይ የየራሳችን ባንዴራ ይዘን አንዱ ሌላውን ሳይጫን፣ አንዱ በሌላው ሳይገዛ በመከባበርና በመተባበር አብሮ ማደግና ድሕነትን አስወግዶ በአለምአቀፍ መድረክ አለን ለማለት እንድንችል እንጂ፣ ኤርትራ ተገንጥላ ለአረቦች እንድትሸጥና ምድሯ፣ ባሕርዋና የአየር ክልሏ ኢትዮጵያን ለማጥቃት ለግብጾችም ሆነ ለሌሎች መንደርድርያ እንዲትሆን አይደለም። በ90ዎቹ አጋማሽ በሃኒሽ ደሴት ምክኒያት በኤርትራና በየመን ፍጥጫ ሲፈጠር፣ ኢትዮጵያ ዝም አላየችም፣ የኢትዮጵያ መከላከያ ሰራዊት በአሰብና አከባቢውን ሚሳይሎችን ተክሎ አለኝታውን የገለጸበት አጋጣሚም ለዚሁ እንደምሳሌ መውሰድ ይቻላል። ሌላው በዚ አጋጣሚ የአቶ መለስ አበርክቶ፣ ለመጥቀስ ይህል፣ ያዘጋጁት ሰላማዊ የሥልጣን ሽግግር ሂደት ነው፣ በሃይማኖትም በብሔርም በኢትዮጵያ ታሪክ ብዙም የማይጠቀሱ “ወላሞ” ሲባሉ ከነበሩት ነው መሪ ያደረገው።

ኤርትራውያን የተፈረደባቸው መቼና ለምንስ?


ለምን ግን አቶ መለስ የአቶ ኢሳይያስን ክፋትና ተንኮል እያወቁ፣ ኤርትራውያን እንዲህ ፈረዱብን፣ የሚል ጥያቄ በኤርትራውያን በኩል ሊነሳ ይችላል። አቶ መለስም ሆነ አጋሮቻቸው ከዚያ በላይ መድረግ የሚችሉት ነገር የነበረ አይመስለኝ። ጆሮ ያለው ይስማ አእምሮ ያለው ያስተውል ነበር ነገሩ። ፕሮ. ተስፋጼን መድሃኔም ያኔ በኤርትራውያን ዘንድ ይታይ የነበረውን ሆሃታና ፈንጠዝያ ይህንን ምን ይሉታል ሲባሉ የሕዝብ እብደት mass insanity ብለውታል ይባላል።


በሌላ በኩል ስንመለከተው ኤርትራውያን የተፈረደባቸው አሁኑ ሳይሆን ከመቶ ዓመት በፊት ነው፣ በአቶ መለስ ዜናዊ መንግስት ሳይሆን በአፄ ሚኒልክ ነው። አቶ መለስ ሲወርድ ሲዋረድ የነበረውን አንዱ ያገር መሪ በሌላው ሲተካ የነበረውን የደም መፍሰስ ልምድን ነው ከእልባት ያረጉበት። ከዘመነ መሳፍንት ጀምረን እንኳ ታሪካችንን ስንመለከተው፣ ደም ያልፈሰሰበት ግድያ ያልነበረበት ሰላማዊ የሆነ የሥልጣን ሽግግር ሂደት አልነበረም። አንዱ ሌላውን አጥቅቶ በጦርነት ድል እየነሳ፣ አለያም ሳቦታጅ እያድረገ ነው ሥልጣን ከአንዱ ወደ ሌላው ሲወርድ ሲዋረድ የነበረው። የእርስበርስ የሥልጣን ትግል (power struggle) የነበረና ያለ ቢሆንም ሰበቡ ለሚቀጥሉትን ትውልድ ውረድ ተዋረድ ሕዝቡን የጎዳው፣ እስካሁን ድረስም ዋጋው እየተከፈለ ያለው የአፄ ሚኒሊክ ትልቅ ስትራተጂካዊ ስህተት (strategic mistake) ነው።


እሱም እነ ዮሐንስ እነ አሉላ ስንት የተዋጉለትንና መስዋእትነት የተከፈለበትን የባሕረ ነጋሽን ግዛት (ኤርትራ) በጣልያን እንዲያዝ ማድርጋቸው ብቻ ሳይሆን እና ዕውቅናም መስጠታቸው ነበር። ይህ ላይ ልዩ የአቅም ማነስ ቢመስልም ውስጠ ሚስጥሩና መነሻው ሃሳብ ግን ትግሬውን የሕብረተሰብ ክፍል ለሁለት ከፍሎ አቅሙ እንዲዳከምና የጃንሆይ ሥልጣን ዳግመኛ ተሻሚ እንዳይሆን የተደረገ የሸዋ መንኮንንት ዱሎት ስትራተጂካዊ ውሳነ ስለመሆነ የኋላ ኋላ ግልጽ እየሆነ የሄድ ጉዳይ ነው። ዋጋውንም ደግሞ ለቀጠሉት የአፄ ኃይለስላሴንና የኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማርያምን መንግስታት መውደቅ ሰበብ ሆኗል፣ እስካሁን ዋጋውን እየከፈልን እንገኛለን።


የስልጣን ሽግግር በኢትዮጵያ፣


ለትውስታ ያህል ታሪካዊ አካሄዱ ባጭሩ እንዲ ነበር፣ አፄ ቴዎድሮስ ብርታቱና ብልሃቱን ሰጥቷቸው፣ በመቶዎቹ አመታት የቆየውን የተበታተነ ዘመነ መሳፍንትን አስወግደው እንደድሮው አንድ ጠንካራ ማእከላዊ መንግስትን ለማቋቋም ወሰኑ። አካባቢያቸውን ከተቆጣጠሩ በኋላ ወደ ሸዋ ሲዘምቱ፣ የሚኒልክ አባት ንጉሱ ሳሕለስላሴ በድንገት ሞተው የሸዋ መኳንንት ሐዘን ላይ ተቀምጠው ቆዩዋቸው። አፄ ቴዎድሮስ ግጥሚያውን በፎርፌ አሸንፈው ሚኒልክን ማርከው ወሰዱ። ነግበኔ ያሉት የተምቤኑ ንጉስ ያኔ ካሕሳይ ምራጭም፣ ዳግም በአፄ ቴዎድሮስ ላለመታሰር ወይም ላለመገደል፣ ይበልጥ ግን የራሳቸውንም የሥልጣን ምኞት ለማሳካት አፄ ቴዎድሮስ በእንግሊዞች ቢወገዱላቸው ጥሩ አጋጣሚ ስለፈጠረላቸው፣ እንግሊዞችንም ጋር ተባብሮዋል፣ መንገድ መርተዋል።


ላደረጉት ትብብር በተሰጣችውን የሸፍጥ ገጸበረከትም አቅማቸው ፈርጠም ሲል፣ የእህታቸው ባል የነበሩትን የዋጉን ንጉስ ተክለጊዎርጊስንም አፄነታቸውን እንዳይሳካ ከማደናቀፋቸውም አልፈው፣ በፊልምያ ድል ነስተው፣ እቴጌቱን እህታቸው ድንቅነሽ ምራጭን ይዘው ሄደው፣ በመቀሌ ጃንሆይነቱ ተቀብተው አፄ ዮሐንስ 4ኛ ሆነው ተሰየሙ። ሚኒልክም ቀናቸውን መጠበቅ ነበረባቸው። ከአፄ ዮሐንስ ጋር በጋብቻ ተቆራኝተው (ልጆቻቸውን አጋብተው) ለግዜው ተስማሙ። አየ ሹመት…ኋላ ግን በሰፈሩት ቁና መሰፈር አልቀረም፣ አፄ ዮሐንስ ያ አንድ ብቸኛ ልጃቸው አርአያ ስላሴ (የቤጌምድር አገረገዥ)፣ ዕድሜ አላገኘም፣ አሟሟቱን እግዜር ይወቀው፣ ብሁለት ዓመት አባቱን ቀድሞ ሞተ፣ አፄ ዮሐንስም አልጋ ወራሽ አልባ ሆነው ቀሩ።


የሸዋ መኳንንትም ስራቸውን ሰሩ፣ ንጉስ ሚኒሊክም የሥልጣን መንገዳቸውን ማበጀት ነበረባቸው፣ በመተማ ድርቡሾች በጋራ ለመግጠም ተስማሙ፣ ሆኖም ንጉስ ሚኒሊክ ከነሠራዊታቸው ለግጥሚያው በቀጠሮው ግዜ አልተገኙም። የአፄ ዮሐንስ ሠራዊት ብቻውን ድርቡሾቹን ተፋለመ፣ ክፉኛ ተጠቅቶ ሕይወታቸውንም አሳጣ፣ አንገታቸው በድርቡሾች ተቆረጦ ተወሰደ። በአፄ ዮሐንስ ኑዛዜ ያጎታቸው አልጋ መውረስ የሞክሩት ራስ መንገሻ ዮሐንስም አልሆነላቸውም ከትንሽ መፍጨርጨር በስተቀር ከራስነት አላለፉም፣ የትግሬ መኳንንትም አላገዟቸውም። ነገሩ አላዋጣ ሲል ለሚኒልክ ይቅርታ ጠይቀው የትግራይን አገረግዥነት ተቀብለው፣ አርፈው ተቀመጡ።


ጣልያን ከአሰብ ጀምሮ እየተንፏቀቀ የባሕረ ነጋሽን ግዛት የባሕር ዳርቻውን ሲያስቸግር ነበረ፣ በራስ አሉላ መሪነትም በአፄ ዮሐንስ ሠራዊት በተደጋጋዊ ይመታ ነበር። ኋላ ግን የአሉላ ሠራዊት በዛም በዚሕም ሲዋከብና፣ አካባቢውን ለቆ ወደ ምዕራብ ሲዘምት ነው፣ ጣልያን ዕድሉን ተጠቅሞ ሽቅብ መውጣት ጀመረ፡፡ የአስመራና አከባቢው መቆጣጠር ቻለው። ጣልያን አፄ ዮሐንስ ከሞቱ በአንድ አመታቸው፣ አፄ ሚኒልክም በደንብ ሥልጣናቸውን ሳያደላድሉ ነው ባሕረነጋሽን ግዛቴነች ብሎ በ1890 እ.አ.አ. ኤርትራ አጠመቃት። አፄ ምኒልክ ጂቡትን በ90 አመት ውል ለፈርንሳይ ሲሰጡ፣ ኤርትራን ግን ያለውል ነው ዝም ያሉት።


ጣልያን ከመረብ ምላሽ ሳይውሰን መንፏቀቁን ሲቀጥለው ግን አፄ ምኒልክ ዝም ብሎ ማየት አልቻሉም። ከሰሜን ከደቡብ ሁሉንም ሹማምንትን አስተጋብረው ጣልያን ላይ ዘመቱ፣ አድዋ ላይ 1896 ድል ተቀዳጁ። ሆኖም ገን ዘመቻውን ግን እንደ አፄ ዮሐንስ እና ራስ አሉላ ባሕር ድረስ አልቀጠሉትም፣ የኤርትራን ሕዝብ በጣልያን እንዲገዛ ፈረዱበት፣ ለጣልያንም እውቅና ሰጡት። የትግሬ መኳንንትም ወደ እርስበርስ ፍጥጫ ገቡ፣ የአፄ ዮሐንስ ወንድም ራስ ሐጎስ ምራጭና እና የጦር አበጋዝ የነበሩት ራስ አሉላ አባነጋ እርስ በርሳቸው ተፈልመው ተጋደሉ። ትግሬ ከፊሉ በጣልያን ስር፣ ከፊሉ ደግሞ ባለበት አርፈህ ተቀመጥ ተባለ።

የፖለቲካ ጠለፋ (high jacking)፣ ፍቅርና ጥላቻ!


ከ60 ዓመታት በኋላ ነው በ1952 ከብዙ ውጣ ውረድና የተባበሩት መንግስታት አቤቱታን በኃያላን ሀገሮች ወሳኝነት ኤርትራ ከኢትዮጵያ በፈድደራልዊ መስተዳድር ውሕደት እንድትፈጥር ተደረገ። የምኒልክ ወራሽ የነበርችውን የዘውዲቱን እንድራሴ ተብሎ የተሾሙት ራስ ተፈሪም፣ እንደራሴነታቸውን ትተው እርሷን ገልብጠው የእህቷን ልጅ እያሱን አስሮው፣ የእያሱን አባት የወሎ’ውን ንጉስ ሚካኤል በጦር ወግቶው ሥልጣናቸውን አደራጁና፣ ጃንሆይ ግ.ቀ. ኃይለሥላሴ ዘእምነገደ ይሁዳ ነኝ ብለው እርፍ አሉ።


የኤርትራ የፌደራል መስተዳደር ለሌሎት የዘውዱ ግዛቶች የራስ መስተዳደር አርአያ እንዳይሆንና የዘውዱን ፍጹም ሥልጣን እንዳይሸራርፍ የሰጋው ጃንሆይ፣ የኤርትራን የፈደራል መንግስት መስተዳደር አፍርሰው ፓርላማውን በትነው በንዴራዋን አወረዱ። የኤርትራ ሕዝብም ተቆጣ፣ ተቃውሞም አስነሳ። አጋጣሚ በመጠቀም ግብጾች የኤርትራ ፓርላማ ሊቀመንበር የነበሩትን ሌሎች በግብጽ ኤርትራውያን የዩኒቨርስቲ ተማሪዎችን በማሰባሰብ የተቃውሞውን አቅጣጫ ጠለፉ (highjack)፣ ጀብሃም ተመሰረቱ።


የኤርትራው ራስምታት ለዘውዱ መገርሰስም ሰበብ ሆነ። የአብዮትን አቅጣጫ ጠልፎ (highjack) የጃንሆይን አስከሬን ወንበራቸው ስር ቀብረው፣ ዙፋን ላይ የተኮየጡት ኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማርያምም፣ ከቀድሞዎቹ አለተማሩም። ሕዝቡን ከጎድናቸው አላሰለፉትም ሃቁ ብያውቁም ማለት የእነአቶ ኢሳይያስ ወንበድየነትና ሽፍታንትን በነበራቸው መረጃ መሠረት ቢደርሱበትም፣ ማስተዳደሩን ግን አልቻሉበትም፣ ሰከን ብለው የመሪነትን ሚና መጫወት አልቻሉም። በስልጣን ሽኩቻው ታውረው በኮምዩኒስት ጫጫታ ደንቁረው ኪሳራ ብቻ ሆኑ። ያገሩን ሳር ባገሩ በሬ እንዲሉ ጀነራል አማን አንዶም፣ በቆላማውም ሆነ በደጋማው የኤርትራ ሕዝብ ትልቅ ተሰሚነትን አግኝቶ ነበር። በአቆርደት ከተማ ሄደው በአረብኛ ቋንቋ ያሰሙት ንግግር ህዝቡ አፉን አስከፍተዋል።


እንዲሁም በአስመራ ስታድዮም በትግርኛ ያቀረቡት ንግግር በሕዝቡ ዘንድ ከፍተኛ ተቀባይነትን አግኝቶ ነበር። በዛን ግዜ እነ አቶ ኢሳይያስ የሚይዙት የሚጨብጡት ጠፍቶአቸው ወከባ ውስጥ ገብቶው የጀነራል አንዶምን ስም ማጥፋት ጀምረው ነበረ። ጀነራል አማን አንዶም ትንሽ ዕድሜ አግኝተው ቢሆን ኖሮ የኤርትራ ጉዳይን በቀላሉ መፍትሔ ይፈጥሩ እንደነበር ብዙ ኤርትራውያን ይናገራሉ። መፍትሔውም ያው የፌደራል አስተዳድር ወደ ነበረበት መመልስ ነበር።


ሕዝቡ የተነጠቀውን የራስን የመስተዳድር መብቱን ለማግኘት ሲል ከውንበዴው ጋር አበረ፣ ከሽፍቶች በረት ውስጥ ታጎረ። ኮሎኔሉም መሬቱ ተንዶ ጎርፉ ቁልቁል ዝምባብዌ ድረስ አደረሳቸው። የፈሩት ኤርትራ ለአረቦች መሸጥም ያውና ግዜው ደርሷል። አቶ ኢሳያስ የሰውራውን ዓላማ ጠልፈው የሕዝቡን ምኞትና ፍላጎቱን አከሸፉት። ወጣቱ ተሟጦ ወጥቶ ያውና አሰብ ለቐጠሮች፣ ዳክላክ ለግብጾች እየተሸነሸኑ ይገኛሉ። ታድያ ይህ የጥፋት ድባብ ኤርትራ ላይ የሚያቆም ይመስላል? የጣልያኖች መንፏቀቅ በአሰብ ጀምሮ መረብ ላይ እንዳላቆመ ሁሉ፣ ይህ የአረቦች መጋፋትም መረብ ላይ እንደማያቆም የታውቀ ነው።


ኢትዮጵያን ለማጥቃት መንደርደርያ ነው። ኤርትራ የግላችን ማለት ታድያ እራሳችንን በራሳችን እናስተዳድር በንዴራችን ይኑረን ማለት እንጂ ኢትዮጵያ ምናችንም አይደለችም የጋራ ታሪካችን፣ ባህላችን ልምዳችን ቀለማችን ሃይማኖታችን ወዘተ . . . ማንነታችን እርግፍ ብሎ ይቅር ማለት አይደለም። አሁንም ኢትዮጵያ የጋራችን ነች፣ ማለቱ ትክክል ነው፣ ማንም ኤርትራዊ ኢትዮጵያ እንድትጠቃ፣ ወይ እንድትጎዳ አይፈልግም። ኢትዮጵያ ከሌለች ኤርትራ ልትኖር አትችልም አንዱ ያለ ሌላው አይኖርም። የኤርትራዊኖችና የኢትዮጵያዊያኖች ክብር አብሮ፣ የሚሄድና ተያዝዞ የሚኖር ነው። አይሲሶች በሊብያ የዜጎቻችንን አንገት ሲቀጥፉ፣ አንተ ኢትዮጵያዊ ነህ፣ አንተ ኤርትራዊ ነህ ብለው አልለያዩቸውም፣ ሁሉንም ነው አንድ ላይ በሚዘገንን ሁኔታ የቀጠፏቸው።


ታድያ ይህ ሁኔታ እንዴት ማቆም ይቻላል፣ የሚሊልክ ስህተት ስትራተጂካዊ ሰበቡ ከመቶ ዓመታት ብኋላ እኛ ተከታታይ ትውልድ ዕዳውን እየከፈልን እንዳለነው ሁሉ፣ አሁንም በአቶ ኢሳይያስ የጥፋት መልእከትኝነት የገባ ኃይልና የተፈረመ ውል፣ የመጭው ትውልድ በአረቦች እየተዋረደን እንድኖር መፍረድ ነው። በመከባበርና በእኩልነት እንዲሁም የሕዝቡን መብትና ደሕንነት ላይ የተመረኮስ ውሎችና ስምምነቶችን በምንግስታት መካከል ይደረጋል፣ አቶ ኢሳይያስ ግን ለራሳቸውም ሆነ ለሕዝባቸው ክብር ስለሌላቸው፣ እልክና ክፋትና ጥፋት እንጂ እርባና የሚኖረው አገርን የሚጠቅም ስምምነት ሊያደርጉ ባሕሪያቸው አይፈቅድላቸውም። መፍትሔው ደግሞ የጥፋቱን መልእክተኛ ሳይውል ሳያድር ማስወገድ እና የጋራን ጥቅም ማስጠበቅ ነው።


የግብጾች ጠባጫሪነት የተመለክትን እንደሆን፣ ግብጾች ኢትዮጵያን መተናኮላቸው አሁን አዲስ አይደለም። አልሆን ብሏቸው ነው እንጂ የአባይ ወንዝ ምንጭ የመቆጣጠር ምኞታቸው ከጥንት ጀምሮ የነበረና ወደፊትም የሚኖር ነው። በ13ኛው ክ/ዘመን አፄ ዳዊት አስዋን ድረስ ዘምቶባቸው እንደነበረና ከዝያም አልፎው የአባይንም ወንዝ እዘጋዋለሁ ብለው ሲነሱ፣ የዘመኑ የግብጹ ፍርዖን፣ የግብጹን ፓትሪያሪክ አማልዱኝ ብሎ ለምነው እንዳስቆሟቸው ታሪክ ይዘግባል፣ ያኔ ለማስታረቂያነትም የላኳቸው ገጸ ገጸበረከቶች በልጃቸው በአፄ ዘርአያቆብ በግሸን ማርያምና በሌሎች ቅዱሳን ቦታዎች በእማኝነት ተቀምጠው ይገኛሉ። ኋላም በአፄ ዮሐንስ ግዜ በጉንደትና በጉራዕ በራስ አሉላ ሰራዊት ድባቅ እንደተመቱ ታሪክ ይናገራል።


ከዝያም የግዜው የግብጹ መሪ በኋላ በር ገብቶ የወሎን መሳፍንት እነ ራስ ዓሊን አባብሎ ከግብጾች ጋር እንዲወግኑ ለማድረግ ሞክሮ እንደነበርና፣ አፄ ዮሐንስም ራስ ዓሊን ከግብጾች ጋር ወግናችሁ የኢትዮጵያን ሕዝብ ማስተዳድር አትችሉም፣ ወይ ግብጾችን ወይ ሥልጣናችሁን አንዱን መምረጥ ነው ሲሏችው፣ የሚበጃቸውን መርጠው፣ ማዕረግ የንጉስ ተጨምሮላቸው፣ ጋብቻም ተሰጥቷቸው የአፄ ምኒሊክ ልጅ ባል ሆነው ነበር።


አሁንም በአቶ ኢሳይያስ የግብጾች አማላጅነትና ስራ አስፈጻሚነት ወይም ተላላኪነት፣ የተለያዩ ተቃዋሚ ኃይሎችን በማስተባበር በተለይም የኦሮሞ ኃይሎችን ለመደልል እየተሞከረ፣ ነው። ግብጾች ለዘመናት ሲሰጉበት የነበረውን የአባይን ወንዝ ጉዳይ አሁን እውን እየሆነ ነው። የወንዙ የበላይንታችው ከምንግዜም በላይ ዛሬ ፈተና ውስጥ ገብቷል። ግብጾች በቀጥታ የትንሳኤ ግድብን ሊመቱት ይቃጣቸው ይሆናል ግን በጸሓፊው ግምት አያድርግቱም። ምክኒያቱም የነብር ጅራት መያዝ ይሆንባቸዋል፣ ጦርነቱ ከተነሳ የወንዙን እስከነካቴው መዘጋትን ሊያስከትል ይችላልና። ጀነራል ሲሲም የጦርነትን ሰበብና ውጤት (consequence) ሊያጡት አይችሉም።


ሆኖም በእጃዙር በጥፋት መልእክተኛው አቶ ኢሳይያስ ተጠቅመው ማድረግ የሚችሉትን ሁሉ ከማድረግ አይቆጠቡም። የአቶ ኢሳይያስ የተካነ ተስጥዋቸውም የረዥም ዓመታት ልምድ ያዳበሩበት፣ መጻሕፍትም አንብበው ሊቅነቱን ያገኙበት፣ ጦርነትን መፍጠር፣ ህዝብን ማመስና ማዋከብ፣ እርስ በርሱ ማተራመስ፣ እንዳይተማመን ማድረግ፣ በስልጣን ማታልልና መደለል፣ ቃላቸውን ማጠፍና ሸምጥጦ መካድ፣ ገንዘብ የሚያስገኝ ሁሉ ሕገ ወጥ መንገድ መጠቀምን የመሳሰሉትን የክፋትና ጥፋት የማፍያ ተግባሮችን ይገኙበታል። አቶ ኢሳይያ ከ70ዎቹ መጀመርያ ገደማ ጀምረው በእነ ኮንጎ በአልማዝ ዝርፊያ የጦር መሳርያ የእጸፋርስ ንግድ የመሳሰሉት መጥፎ ሥራዎች ተሰማርተው እንደነበሩና እንዳሉ፣ የስንቱን ታጋይ ሕይወትንም እንዳጠፉ ፣ ከእርሳቸው የሞት ጽዋል ያመለጡ የሚስጥራዊ ወንቸል ፈጻሚዎቻቸው ከነበሩት ይናገራሉ። አቶ ኢስይያ ኤርትራን እንደ ቤተ ሙከራ (laboratory) ተጠቅመው የሙከራ የጥፋት ውጤታቸውን በሰፊው ለመተግበር ወደ ኢትዮጵያና ሌሎችም የአፍሪቃና የመካከለኛ ምስራቅ አገሮች ለማዛመት ተዘጋጅተዋል። አቶ ኢሳይሳስን ትልቅ ደስታና ፍሰሃ የሚስጣቸውን ነገር ቢኖር እርሳቸው ባስከተሉት ግርግር (crisis) ሰፊው ህዝብ ለስቃይና ሰቆቃ ሲዳረግ ማየት ነው።

 

ጆሮ ያለው ይስማ!


ስለዚህ ለማጠቃልል፣ አቶ መለስ ጆሮ ያለው ይስማ ሲሉ፣ ጆራቸውን ዳባ ያለበሱት ኤርትራውያኖች፣ ዘመነ ፍዳ ውስጥ ገብተው መውጣት ተስኗቸዋል። አሁንም ለኢትዮጵያንን ጆሮ ያለው ይስማ እያልን ነው። የወያኔም ደጋፊዎችም ሆኑ ተቃዋሚዎች ኢትዮጵያውን፣ እንዲሁም ኤርትራውያን በኢትዮጵያ ስርዓት ውስጥ ያሉ ድክመቶች፣ ሙስና፣ የመጠን ሐብትና ዕድል አለመመጣጠን (lack of equity and opportunity) መስተካከልና መሻሻል ያለባቸው ቢሆንም፣ እንዲሁም ይዲሞክራሲ ምሰሶዎችና (democratic institutions) የመቆጣጠርያ መሳርያዎች (check and balance instruments) መጎልበትና መመቻቸት ያለባቸውና ገና ብዙ የሚቀራቸው ቢሆንም፣ የኢትዮጵያ መበታተንና መዳከምን የሰላሟንም መደፍረስን ግን ማየት እንድማይፈልጉ ግን የታውቀ ነው። የሂትለር ስልጣንና በጀርመን ብቻ ባለመውሰኑ ኤውሮጳውያን ምን ያህል የሕይወትና የንዋት ዋጋ እንደከፈሉ፣ አይተናል።


በመጨረሻም የጀርመኖች ችግር በጀርመኖች ብቻ ይፈታ አልተባለም። ሌላው በቀዝቃዛው የዓለም ጦርነት በአንጻራዊ ጎራ ሆነው ሲተናነቁ የነበሩት ሶቬትና አሜርካ እንኳ አንድ ላይ ወግነው ነው ሂትለርን የዘመቱበት። ስለዚህ “አብላኝ ያለ በላ፣ አውጣኝ ያለ ወጣ፣ ተኝቶ ያደረ አሳማ ተበላ” እንዲሉ፣ ሰከን ብሎ ማሰብና የቤት ስራውን በሚገባ መስራት ካልተቻለ፣ መበላትን ሊያስከትል ይችላል። 

በሓጎስ ኣረጋይ (PhD)

 

ቀላል ቁጥር የማይባል የህብረተ ሰብ ክፍል በፅሁፍም በቃላትም በኢትዮጵያ የአስተዳደር ጉዳይ በተለያዬ ወቅት የተለያዬ ኣስተያየት ሲዘነዘር /ሲነገር ይታያል /ይሰማልም። ስለዚህ ርእሱን መነሻ በማድረግ የሚከተሉትን ጥያቄዎች መነሻ በማድረግ ያለኝን እይታ ለማድረስ እፈልጋሎህ።

 

1. ኢትዮጵያን የሚያስተዳድረው ህውሓት ነውን?
2. የኣሁኑ የፊደራል ስርዓት ኣወቃቀር ለኣንድ ብሄር ጥቅም ብቻ ነውን የተዋቀረው?
3. በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ የኢትዮጵያን ሃብት ለኣንድ ብሄር መጠቀምያ ነውን እየተደረገ ያለውን?

 

ስለዚህ ይህንን ፅሁፍ ከሚያነቡ ሰዎች ሊንፀባረቅ ከሚችለው ኣስተያዬትና ግንዛቤ ለሞጋች መድረክ ማደግ የራሱ የሆነ ኣስተዋፅኦ ይኖረዋል ብየም ኣምናሎህ። ሃሳቦችን በተለያዬ መልኩ ማንሸራሸር ከተቻለ ደግሞ እውነቱን ሊንፀባረቅ ይችላል ብዬ ኣምናሎህ። እውነትን ማንፀባረቅ ከታቸለ ደግሞ በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ የሚታለለውን ሰው መቀነስ ይቻላል ማለት ነው።


በዚህ መልኩ የሃሳብ ልውውጥ ከተደረገ በኢትዮጵያ ውስጥ ያለን ህዝቦች (ብሄር ብሄረ ሰቦች) በኣንድ ኣገር ጥላ ስር ሁነን ከኣድልዎ ነፃ የሆነ፣ በእኩልነትና በጋራ ተጠቃሚነት ማእቀፍ ተከባብረንና ሰርተን መኖር የምንችልበት ስርዓት እንሻለን እላለሁ። ነገር ግን የስልጣን ሱስ ያለባቸው ጥቂት ግለ ሰቦች ኣይጨምርም። ስለዚህ ወደ ዋናው ሃሳብ ልውሰዳችሁ።


ሀ. ኣሁን ያለው ስርዓት በማን ይተዳደራል? ማነው የሚመራው?


ያለው ስርዓት ጥሩ ነው ኣይደለም ለሚለው ጥያቄ ወደኋላ ኣስተያዬትን ማሰቀመጥ እፈልጋሎህ። ለመንደርደርያ ይሆን ዘንድ ግን በኣሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ ውስጥያለው የመንግስት የስልጣን መዋቅር /ቅርፅ/ይዘት/ ማየቱ ለትችትና ለጠቅላላ ግንዛቤ በመነሻነት ያገለግላል ብዬ ኣምናሎሁኝ። ወደዚህ እሳቤ ለመግባት ደግሞ በኢትዮጵያ ውስጥ ከፍተኛ ስልጣን ያለው ኣካል ማነው ብለን ብንጠይቅ መልሱ “የኢትዮጵያ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው” የሚሆነው። እንዲሁም የኢትዮጵያ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚቋቋመው በቀጥታ በሀዝብ ከየክልሉ በሚመረጡ ኣባላት ነው። ከየክልሉ የሚወከሉት የኣባላት ባዛትም እንደ የክልሉ የህዝብ ብዛት ይለያያል። በዚህም መሰረት ከየክልሉ የተወከሉ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ብዛት በሚቀጥለው ሰንጠዥ ይመልከቱ።

 

ሰንጠረዥ 1. ከየክልሉ የሚውከሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የኣባላት ብዛት የሚያሳይ

 

ሶማሊ

ብዛት

38

8

138

178

9

3

23

2

123

23

547

%

                     

 

1. የኢትዮጵያ የሀዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተግባርና ሃላፊነት ባጭሩ እንደሚከተለው ማስቀመጥ ይቻላል።


1ሀ. የኣገሪቱ በጀት ያፀድቃል፥ በፊዴሪሽን ም/ቤት ኣማክኝነት በሚቀርበው ቀመር መሰረት ለየክልሎቹ የበጀት ድጎማ ያፀድቃል /ይወስናል/፥ ኣዋጆችን መርመሮ ያፀድቃል፥ ደንቦችና ከውጭ ኣገር ያለው ግንኙንት ይወስናል፥ መመርያ ያወጣል ወዘተ


1ለ. በፊዴራል ደረጃ ያሉት የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃል እንዲሁም የስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላል፥ ይገመግማል፥ ይቆጣጠራል ጉድለት ሲገኝም ያርማል ወዘተ

 

1.2. በኣገሪቱ በከፍተኛ የስልጣን እርከን ያሉትን ስብጥር
በኣገሪቱ ከፍተኛ የስልጣን እርከን ደረጃ የሚባሉትና የብሄር ስብጥራቸው በሚቀጥለው ሰንጠዥ ይመልክቱ፥


ሰንጠረዥ 2: በክፍተኛ የስልጣን እርከን ያሉ ባለ ስልጣናትና ብሄራቸው

 

1

ኣገቱፕረዚደን

2

የህዝብተወ/ቤት

3

ንስተር

()

4

ሽን/ቤት

5

ኣዲቲባ

6

ንስተር

ልጤ()

 

ሌሎች የፌደራል የመንግስት የስልጣን ደረጃዎች በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ ከላይ በተጠቀሱት ከፍተኛ ባለስልጣናት በቀጥታ የሚሾሙ /የሚሻሩ ናቸው። ሚኒስትሮች በጠቅላይ ሚንስተር ኣቅራቢነት በህዝብ ተወካዮች ም/ቤት እንዲፀድቅ ይደረጋል። ከሚ/ር በታች የሆኑ የመንግስት የስልጣን እርከን ግን ደግሞ በጠቅላይ ሚንስተር ይሾማሉ ወይም በተዋረድ ያሉ ባለስልጣናት በስራቸው ያሉ የመንግስት ሃላፊነት ይሾሟሉ።

 

2. የክልል የመስተዳድር ተቋዋማት ምን ይመስላል


በኣገሪቱ ያሉት ዘጠኝ ክልሎች በዋናነት ቋንቋን መሰረት ያደረጉ ናቸው ቢባል ማጋነን ኣይሆንም። የየክልሉ ነዋሪ ህዝብ የየክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ኣባላትን ይመርጣሉ። እንዲሁም በየክልሉ የሚቋቋሙት የየክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤቶች ለየክልላቸው ከፍተኛው የስልጣን እርከን ናቸው። ብዛታቸውም እንደ ክልሉ የህዝብ ብዛት በሰንጠረዡ እንደተመለከተው ይወሰናል።

 

ሰንጠረዥ 3. የየክልሉ የሚውከሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የኣባላት ብዛት የሚያሳይ


 

ሶማሊ

ብዛት

152

96

294

537

99

155

273

36

348

 

 

የየክልሉ ም/ቤቶች ዋና ዋና የስራ ተግባራት፥
2ሀ. የክልሉ በጀት ያፀድቃል፥ ከፌዴራል ህገ መንግስት የማይፃረሩ ኣዋጆች፥ ደንቦች፥ መመርያ ያወጣል ወዘተ


2.ለ. በክልል ደረጃ ያሉትን የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃል እንዲሁም የስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላል፥ ይገመግማል፥ ይቆጣጠራል ጉድለት ሲገኝ ም ያርማል ወዘተ


ስለዚህ የክልል ርእሰ መስተዳድር (ፕሪዝደንት) በክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ኣማካኝነት ይሾማል። የክልሉ የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት በርእሰ መስተዳደሩ ኣቅራቢነት በክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ይፀድቃል። በእርግጥ በርእሰ መስተዳድር የሚሾሙ ኣካላትም ኣሉ። ለምሳሌ ም/ቢሮ ሃላፊዎች፥ የክልሉ የተለያዩ የመንግስት መ/ቤት ሃላፊዎች ወዘተ። የክልል ፕረዚደንት ተጠሬነቱ ለክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ነው። ስለዚህ በክልልና በፊደራል መስሪያ ቤቶች የሚያገናኝ ድልድይ ህገ መንግስቱ ነው እንጂ ምንም ሌላ የህግ ማእቀፍ የለም። ህገ መንግስት ግን የክልልና የፊዴራል ስልጣን ለይቶ ያስቀምጣል። ኣንደኛው ኣዛዥ ሌላው ታዛዥ ኣርጎ ኣያስቀምጥም። የሚገናኙት በህገ መንግስት የተቀመጠው የየድርሻቸው ነው የሚወጡት። ይህን የሚያሳየን የኢትዮጵያ ኣንድነት በመፈቃቀድ እንጂ በግዴታ እንዳልሆነ ያሳያል።


ስለዚህ የመንግስት ኣወቃቀር ሂደት የኣንድ ክልል ወይም ፊዴራል ባለስልጣን የሌላውን ክልል ባለስልጣን የማዘዝ ወይም የመሾም መብት እንደሌው በግልፅ ያሳያል።

 

2.1. በወረዳ ደረጃ የሚቋቋም ም/ቤት ኣለ


በወረዳ ደረጃ የሚቋቋመው ም/ቤት ከወረዳው ህዝብ በተመረጡ የህዝብ ተወካዮች ናችው። የወረዳው የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተብልው ይጠራሉ። ስራቸውም የወረዳው በጀት ያፀድቃሉ፥ የወረዳው የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃሉ እንዲሁም ስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላሉ፥ ይገመግማሉ፥ ይቆጣጠራሉ ጉድለት ሲገኝ ም ያርማሉ ወዘተ

 

3. ስለ መንግስት ኣወቃቀርን ያለኝን ጥያቄ ኣዘል ማጠቃለያ


ከፊዴራል እስከ ወረዳ ያለው የመንግስት ኣወቃቀር ከላይ በተገልፀው መሰረት ከሆነ፤


· በምን መልኩ ነው የሌላ ክልል ሃብት (ከመሃል ኣገር) ወደ ትግራይ ሊጓጓዝ የሚችለው?


· እንዴት ነው በፊዴራል የከፍተኛ ኣመራር ኣካላት ያሉት ሰዎች ከሌላ ብሄር ሁነው “ትግራይ ትልማ ሌላው ይድማ” በሚል መፈክር ኣምነው የወከላቸውን ህዝብ ትተው ለትግራይ ብቻ የተለየ ገንዘብ ሊበጅቱ የምችሉት?


ኣንድ መሰረታዊ ነጥብ ላንሳ፥ በኢትዮጵያ የነበረው ኣገዛዝ ለመጣል የኣብዛኛው ኢትዮጵያውያን ፍላጎት ነበር ማለት ይቻላል። ፍላጎት ብቻም ሳይሆን በተለያዬ ኣገባብ ታግለዋልም። የታሪክ ኣጋጣሚ ሁኖ የነበረው ኣገዛዝ ለመጣል የህወሓት/የትግራይ ህዝብ የማይተካ ሚና ነበረው ብንል ማጋነን ኣይሆንም። ኣላማውም በኢትዮጵያ ያለው ብሄራዊ ጭቆና ታግለን ማሽነፍ ኣለብን ከሚል ፅኑ እምነት የተነሳ ነበር። ከኣላማ ኣንፃር ሲታይ በኣብዛኛው የኢትዮጵያ ብሄር፣ ብሄረ ሰቦችና ህዝቦች ተቀባይነት የነበረው ነው። በመሆኑም ታግለውና ኣታግለው የደርግን ያህል ሰራዊት ለማንበርከክ በቅተዋል።


በእርግጥ በኢትዮጵያ የከፋ ብሄራዊ ጭቆና የሚለውን ፍልስፍና/ጽንሰሃሳብ፥ ህወሓት ወደ ኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ኣቀናጅተው ወደ የትግል ስትራተጂና ውጤት ኣሻገሩት እንጂ፥

 

· በሶሻሊስት ርእዮትም የብሄር ብሄረሰቦች መብትና ጥቅም ታትተዋል። እንዲሁም በኣለም ኣካባቢ ጭምር የማይኖሪቲ ራይት የሚል ሃሳብም በብዙ መልኩ ታትተዋል።


· በኢትዮጵያ ለመጀመርያ ግዜ ዋለልኝ የሚባለው ኣስተዋይና ምሁር በኣምስት ገፅ የተጠቃለለ፣ ነገር ግን እጅግ ገላጭ በሆነ መልኩ በኢትዮጵያ ኣስከፊ ብሄራዊ ጭቆና መኖሩን በግልፅ ኣስቀምጦታል። እንዲያውም ኢትዮጵያ የብሄር ብሄረ ሰቦች እስር ቤት እንደሆነች ገልፆ፥ ኢትዮጵያዊ ለመሆን የኣማራ ገዢ መደብ ማንነት ተላብሰህ መቅረብ የግድ እንደነበር በማያሻማ ሁኔታ ገልፆታል። በዚህ ኣባባል የኣማራ ገዢ መደብ መስለህ ካልቀረብክ ኢትዮጵያዊ ኣይደለህም ማለት ነው።


o ከዚህ ኣብሮ የሚሄድ የተከበሩ ፕሮፊሰር በየነ ጴጥሮስ ትምህርት ቤት ሲገቡ በወላጆቻቸው የወጣላቸው ስም እንዲቀየር ተደርጎ የኣሁኑ ስም እንዲይዙ መደረጉ በኣሜሪካ ድምጽ ሪዴዮ የኣማርኛ ፕሮግራም ኣንድ ወቅት ሲናገሩ ሰሚቻሎህ። ዲርጊቱ ምን ያህል ኣስቸጋሪና ኣስከፊ እንደነበር ያሳያል።


· ኣቤ ጎበኛም የነበረው ስርዓት ኣስከፊ እንደነበር ለማሳየት “ኣልወለድም” በሚል ልበ ወለድ መፅሃፉ በትክክል ገልፆታል፥


· በሽምቅ ውግያ የተደራጀ የመንግስትን ሃይል ማሽነፍ መቻል የሚያሳየው ስርዓቱ በጣም ኣስከፊና በህዝብ የተጠላ እንደንበር በግልፅ ያሳያል።
ስለዚህ ብሄራዊ ጭቆና ነበር ብሎ መነሳቱንና ይህንን ፍልስፍና ተግባራዊ እንዲሆን ማድረጉ ነው የህወሓት ችግር?


የጥያቄዎቹ መልሶች ከፊዴራል ስርዓት ኣከላለል በማያያዝ ወደኋላ እንመለከተዋለን።

 

ለ. የኣሁኑ የፊደራል ስርዓት ኣከላለል ና ክዚያ ብፊት


ጉዞው ከየት ወዴት እንደነበር ለማሳየት በደርግ ስርዓትና ከዚያ በፊት የነበረውን የኣከላለል ስርዓትና በኣሁኑ ካለው የኣከላለል ስርዓት በንፅፅር ማየቱ ጠቃሚ ይሆናል ብዬ ኣምናሎህ። በመሆኑ ሁለቱም እንደሚከተለው ቀርበዋል።

1. በቀደምት ስርዓቶች የነበረው የኣስተዳደር ኣከላልና ስርዓት


በኣፄዎቹ ሆነ በደርግ ዘመን ህገ መንግስታዊ መሰረት ያደረገ የኣከላል ስርዓት ኣልነበረም። ይህ የሆነበት ምክንያት ከኣማራ ገዢ መደብ ውጭ የሆነው ሰው ኣሽከር እንጂ ባለ መሬት መሆኑን ኣይታመንበትም ነበር። ስለዚህ በሁሉም ኣካባቢ ያለው ቦታ የገዢዎቹ መሆኑን ያምናሉ። እንደምሳሌ ለመጥቀስና ብዙዎቹ እንደሚያውቁት


1.1. በኣፄ ኃ/ስላሴ ዘመን ስንመለከት ፊውዳሎችን ማእከል ያደረገ ክ/ሃገር በሚል ስያሜ ተሸንሽኖ ነበር። በክፍለ ሃገር ውስጥም ለፊውዳሎች በሚያመች መልኩ በፈለጉት ሰዓት መሸንሸን ይቻል እንደነበርም ያሳያልር። ለምሳሌ ትግራይ እስክ 1949ዓ/ም ኣለውሃ ነበር የሚያዋስነው። ነገር ግን ህግን ማእከል ባደረገ መልኩ ሳይሆን እንዲሁ ከመሬት ተንስተው በ1949 ዓ/ም የትግራይ ወሰን ወደ መቶ (100 ኪ/ሜ) ኪሎ ሜትር ወደ ትግራይ ውስጥ ዘልቆ እንዲካለል ተወሰነ። ማለትም የትግራይ ወሰን ወደ ማይጨው ኣካባቢ ተጠጋ። በኦሮሞ ኣካባቢም ብንወስድ ደግሞ ኦሮሞውቹ ለኣማራ ገዢ መደብ /ነፍጠኞች/ ጭሰኛ ሁነው ያገለግሉ ነበር።


1.2. በደርግ ግዜ ሲታይ ደግሞ በርግጥ መሬት ላራሹ ታውጀዋል። የኣከላለል ስርዓቱ ግን በክ/ሃገሮቸ ስያሜ እስከተወሰነ ደረጃ ቀጥሎ ነበር። በሂደት ግን በጎንደር ክ/ሃገር ይታወቅ የነበረው ሰሜን ጎንደር፥ ደቡብ ጎንደር ወዘተ ብሎ ከፋፍሎት ነበር።


ከኣሁን በፊት የነብሩት ስርዓቶች በብሄር ብሄረ ሰቦች ያደርሱት የነበረው ግፍና ጭቆና መሬት መንጠቅና ጭሰኛ ማድረግ ብቻ ኣልነበረም። ከዚህ በላይ እጅግ በጣም የገዘፈና የከበደ ነው። ምክንያቱም በኣንድ ወይም ቤሌላ መልኩ


· የኣንድን ብሄር ማንነት (ሰብዓዊ ክብር) ዝቅ እንዲል በማድረግ ስነልቦናዊ ጫና መፍጠር


· ገዢዎቹ ከመሰላቸው ጭካኔ የታከለበት እርምጃ መውሰድ ነበር።


ለምሳሌ በኦሮሞና በትግራይ ተወላጆች ያደርሱት የነበረ ግፍ ባጭሩ እንደሚከተለው ቀርበዋል።


1.2.1. በትግራይ ተወላጆችና ኣካባቢው ያደረሱት የነበረው ጫና ና ጭካኔ


· ከጣልያን በመስማማት የትግርኛ ተናጋሪ የሆኑ ሰዎች ለሁለት መክፈል ነበር (ኤርትራና ትግራይ)። ይህን ያደረጉበት ምክንያት የትግርኛ ተናጋሪዎች የሃይል ሚዛን ለመከፋፈል እንደነበር ብዙዎች ይስማማሉ።


· ደርግ በሃውዜን ገበያ ላይ የተሰብሰበውን ሀዝብ በሰኔ 15/1981 ዓ/ም ከ2500 ንፁሃን ሰዎች በኣየር ገድለዋል (ህዝቡ እየተገበያዬ በነበረበት ወቅት ነው ጭፍጨፋቸው የተካሄደው እንጂ የመቃወም፥ ድንጋይ የመወረወር የሚባል ነገር በወቅቱ ኣልነበረም)።


· በቀዳማይ ወያኔ ኣመጽ ላነሱ ገበሬዎች ኑ እንታረቅ፥ ስምምነት እንፍጠር ብለው ገበሬዎቹን ወደ መቕለ እንዲመጡ ከተደረገ በኋላ ኣሁን ቀዳማይ ወያኔ (ድፍኦ) ተብሎ በሚጠራው ኣከባቢ ከሰበሰቧቸው በኋላ በኢንግሊዝ መንግስት ደጋፊነት በ1935 ዓ/ም በኣየር ጨፈጨፉዋቸው።


· ትግራይ ምንም ገቢ የሌላት፥ የከርሰ ምድር ሃብት የሌላት፥ ድሃ ና በሌላ የምትደጎም ኣድርጎ መሳል። ይህንን የስነልቦናዊ ጫና በትግራይ ተውላጆችና በሌሎች የሃገሪቱ ኣካባቢ ነዋሪዎች እንዲሰርፅ ተደርገዋል። ለዚህ ኣባባል በመረጃ ለመደገፍ የኢትዮጵያ ፕሪዚደንት የነበሩት መንግስቱ ሃይለማርያም ከቤተ መንግስት ያገኙትንና ያነበቡልን በዋቢነት እጠቅሳለሁ


o ከትግራይ የምናገኘው ገቢ ለኣከባቢው የሚውል ጠመኔ እንኳን ኣይበቃም ብለው ነበር


o ኢትዮጵያ ችጋራም የምትባለው በትግራይ ህዝብ ነው። ድርቁም ምናምንቴው በትግራይ ህዝብ ድሃነት እንደሆነ ባደባብይ ተናግረዋል።


ስለዚህ የኣማራ ገዢ መደቦች በትግራይ ህዝብ ላይ ይደረግ የነበረውን የማጥላላትና የስነልቦና ጫና በከፊል ለማስቃኝት ሞክሪኣሎሁ። ጫናዎቹ በዝርዝር ለመመልከት ከፈለጉ የመምህር ገ/ኪዳን መፅሃፍ ማንበብ ጠቃሚ ነው።

 

1.2.2 በኦሮሞ ተወላጆች የነበረ ጫና


· ኦሮሞዎች ከማዳጋስካር ተሰደው እንደመጡ ኣርገው በታሪክ ትምህርት በግልፅ እንዲቀመጥና ተማሪዎች ኢንዲማሩት ኣርገዋል። ይህ ኣሰራር የተደረገበት ዋና ምክንያት ኦሮሞዎቹ በኢትዮጵያ የባለቤትነት ስሜት እንዳይኖራቸው ለማድረግና ስነልቦናቸውን ተሰልበው ኣገልጋይ ሁነው እንዲቀመጡ ለማድረግ ነው።


· በኦሮሞ ተወላጆች በተለያዩ ኣከባቢዎች ለተነሱት የገበሬዎች ኣመፅ ጭካኔ በተሞላበት መልኩ መጨፍጨፋችው ታሪክ ዘግቦታል። ለምሳሌ ጭካኔው በኣሩሲና ሃረርጌ ኣከባቢ (ኣኖሌ) የውላጅ እናቶች ጡት እስከ መቁጥ ያጠቃልላል


· ሰው እንዳትገድል ጋላም ቢሆን የሚለው ኣባባል የኣፄ ሚኒሊክ ኣባባል እንደነበር በሰፊው ይነገራል። ምን ማለት እንደሆነ ብዙም ሃተታ ኣያስፈልገውም


· በደርግ ግዜ የቀይ ሽብር ሰለባ ከነብሩት ማህበረ ስቦች ናችው

 

1.3 በእርግጥ እንደሌሎች ብሄር ብሄረ ሰቦች የስነ ልቦና ጫና ባይደርስባቸውም፥ የኣማራ ገዢ መዶቦች ለጭቁን ኣማራዎችም ቢሆን በስም ከመነገድ ኣልፎ እዚህ ግባ የሚባል ጥቅም ኣድርገዋል ብሎ መናገር ይከብዳል።


· ለምሳሌ በ66ዓ/ም የወሎ ድርቅ ሲከሰትና ብዙ ህዝብ ሲያልቅ ኣፄዎቹ ግን ውስኪ ሲጎናጩ ነበር። ለኣለም ኣሳውቆ እርዳታ ማድረግና ህይወትን ማዳን ኣልቻሉም (የጥላሁን ገሰሰ ዋይ ዋይ ሲሉ . . . የሚለውን ዘፈን ማየት በቂ ነው)።


2. በኣሁኑ ሰዓት ያለው የኣከላለል ስርዓት


በመጀመርያ በኣሁኑ ሰዓት ያለው የክልሎች ኣከላለል ህገ መንግስታዊ መሰረት ያለው ነው። ኣንዳዶቹ በራሱ በህገ መንግስቱ ጥያቄ ሲያነሱ ይስተዋላሉ። ለጊዜው በእንደዚያ ዓይነት ክርክር ውስጥ ኣልገባም። ነገር ግን ህገ መንግስቱ መሰረት ተደርጎ የተፈፀመው ኣከላለል፣ በተጠቃሚዎች ዘንድ ምን እንድምታ ኣለው?


የዚህ ጥያቄ መልስ የኣሁኑ ኣከላለል ስርዓት ፋይዳ/ጉዳት ሊያሳየን ይችላል።


ፍፁምነት ኣለው ብለን ደፍረን መናገር ባንችልም ከኣሁን በፊት ከነበሩት የኣከላለል ስርዓቶች ሲወዳደር በጣም የተሻለ ነው ለማለት ይቻላል። ምክንያቱም በኢትዮጵያ የነበረው ብሄራዊ ጭቆና በመሰረቱ የቀየረ ነው። ይህንን ለማረጋገጥ ብዙ ርቀት መጓዝም ኣያስፈልግም። በኣማራ ገዢ መደብ ቀንበር ስር የነበሩት ኦሮምዎች፥ ሶማሊያዎች፥ ኣፋሮች፥ ደቡብ ህዝቦች፥ ቤንሻንጉሎች፥ ጋምቤላዎች፥ ሃረሪዎች፣ ትግሬዎች እንዲሁም በስማቸው ከመነገድ በስተቀር ያገኙት ጥቅም የሌላቸውና በጋራ ተጣቃሚነት የሚያምኑ ኣማሮች (የዋለልኝ ፅንሰ ሃሳብ የተቀበሉ ኣማሮች ብዙ ናችው) ይቀበሉታል። መቀበል ብቻ ሳይሆን ይህ ኣከላለል ባጭር ግዜ ላይቀየር ኣራት ነጥብ ያረፈበት ነው ብል ማጋነን ይሆናል። እንዲሁም በኣከላለል ዙርያም ለሚፈጠሩ ችግሮችም መፍትሄ ይሆናሉ ያላቸውን ህገ መንግስቱ በዝርዝር ኣስቀምጠዋል። በዚህም መሰረት በኣንዳንድ ኣካባቢ ለተፈጠሩት የወሰን ችግሮች በህገ መንግስቱ መሰረት መልስ እያገኙ ናቸው።


· ታድያ በጎንደርና በትግራይ ኣካባቢ የነበረው ኣከላለል ከህገ መንግስቱ ውጭ ነበርን? ችግር ካለም በህገ መንግስቱ መሰረት መፍታት ኣይቻልም ነበርን?


ታሪክ ምን ይላል የሚለው ወደጎን እንተወው (በታሪክም ቢሆን ችግር የለም የመምህር ገ/ኪዳን መፅሃፍ ማንበብ ይቻላል) ምክንያቱ
· የህዝቦችን ኣሰፋፈር እንጂ ርስት ኣይደልም ክርክራችን።


· ሁለተኛ የክልል መስተዳደር ወሰን የሚደረገው የህብረተ ሰቡ ባህል፥ ወግ፥ ስነስርዓት ጠብቆ ለመሄድ እንጂ ራሱ የቻለ ኣገር መመስረት ኣይደለም። ምክንያቱም ህገ መንግስቱ የሚያንፀባርቀው መሬት የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረ ሰብና ህዝቦች ሃብት ነው ይላል።

 

ስለዚህ በጎንደርና በትግራይ የተደረገው ኣከላለል፥


3.1 በኣማራ ክልል ሁኖ በሌሎች የወሰን ኣከላለል የተለየ ስለ ሆነ ነውን?
3.2 ከሌሎች ክልሎች የኣከላለል ስርዓት የተለየ ነውን?። ለምሳሌ በመተክል ኣካባቢ ድሮ ጎጃም ተብሎ ይጠራ ከነበረው ኣሁን ወደ ቤንሻንጉል የተካለለ መሪት ኣለ፥ ከወሎ ወደ ኣፋር የሄደ መሬት ኣለ፣ ወዘተ ስለዚህ በሌሎች ኣካባቢ የተወሰደው መስፈርትና በህገ መንግስቱ ያለው መስፈርት እንውሰድ። ወልቃይት የሚኖሮው ህዝብ ማነው?
3.2.1. ትግርኛ ተናጋሪ ነውን?
3.2.2. የኣከባብቢው የቦታ፥ የወንዝ ወዘተ ስያሜዎች በትግርኛ ናቸውን?
3.2.3. በኣሁኑ ሰኣት ጥያቄ እያቀረበ ያለው በወልቃይት የሚኖረው ህዝብ ነውን?
3.2.4. እውን ክልሎች ከተዋቀሩ ከሃያ ኣምስት በኋላ ነው የጎንደር መሆኑን የታወቀውን?


እነዚህ ጥያቄዎች ወደ እውነታው ሊውስዱን ይችላሉ ብየ ኣስባሎህ። ስለዚህ


· በ3.2.1. የተቀመጠው መመዘኛ ምንም የሚያከራክር ኣደለም። ሌላው እንተወውና የመቶ ኣመት የገዢ መደቦች ጫና ተቋቁመው ባህላቸውና ወጋቸው ጠብቀው እየኖሩ የነበሩ ህዝቦች ናቸው ማለት ይቻላል። በኣከባቢው ለብዙ ግዜ የኖሩና ነገር ግን ኣማርኛን መናገር የማይችሉ በጣም ብዙ ሰዎች ኣሉ ። ከዚህ በተጨማሪ የህዝብና ቤቶች ቆጠራ ሰነድ በወልቃይት ያለው ኣብዛኛው ህዝብ ትግርኛ ተናጋሪ መሆኑን ያረጋግጣል። ማየት የሚፈልግ ሰው ማጣራት ይችላል የድሮም ቢሆን።


· በ3.2.2 ለተቀመጠው መመዘኛ የኣከባቢው የወንዝ፥ የቦታ ስያሜዎች በትግርኛ ነው። ይህንንም በደርግ ግዜና ከዚያ በፊትም ቢሆን የግብር ደረሰኝ በግልፅ ሊያሳይ ይችላል (ለምሳሌ ዓዲ ረመፅ፣ ማይካድራ፣ ዓዲ ጎሹ ወዘተ ሙሉ በሙሉ የትግርኛ ቃላት ናቸው እንዲሁም መሃል ትግራይ ካለው ኣሰያየም ኣንድ ኣይነት ነው። ነገር ግን ኣማራ ካለው የቦታ ኣሰያያም (ኣዲስ ዘመን፣ ነፋስ ማውጫ፣ ትክል ድንጋይ) በፍፁም ኣይቀራረብም። ስለዚህ ወልቃይት ሀዝቡ ብቻ ሳይሆን ቦታውም እኔ ትግሬ ነኝ ነው የሚለን ያለው።


· በ3.2.3 ለተቀመጠው መለስ በእርግጠኝነት ለመናገር ጥያቄ እያቀረበ ያለው በጎንደርና በውጭ ኣገር ያሉ ሰዎች ናቸው እንጂ በወልቃይት የሚኖር ህዝብም ኣይደለም። ይልቅኑ የወልቃይት ህዝብ በተለያዩ መድረኮች እያስተጋባ ያለው ስለ ወልቃይት ማንነት ጥያቄ እያቀረቡ ያሉ ሰዎች ለህግ እንዲቀርቡለት እየጠየቀ ይገኛል። ከዚህ በተጨማሪ በግንቦት ሰባት ተመልምለው በኤርትራ ወደ መሃል ኣገር ሊገቡ የሚሞክሩትን ኣንቆ በመያዝ ለመንግስት በማስረከብ ላይ የሚገኝ ጀግና የትግራይ/ኢትዮፕያዊ ህዝብ ኣካል ነው።


· በ3.2.4 ለተጠየቀው መልስ፥ ከተካለለ ከሃያ ኣምስት ዓመት በኋላ የወልቃይት ጉዳይ እንደ ጥያቄ ማቅረብ በስተጀረባ ሌላ ኣጀንዳ መኖሩን ያሳያል። ለምሳሌ በረብሻና በኣመፅ ኣጀንዳ የተጠመዱ ሃይሎች የጎንዴሬው ህዝብ በምን ቀልቡን መሳብ እንደምችሉ ብዙ ግዜ የባዝኑብት ይመስለኛል። በመጨረሻ የወልቃይትን ጥያቄ ሳይሆን የጎንደርን ወጣት የነሱ መሳርያ ሁኖ እንዲያገለግላቸው ማድረግና በኣማራና ትግራይ ህዝቦች የነበረው የጠበቀ ግንኙነት ለማላላት የተጠቀሙበት ስልት ይመስለኛል።


· ከዚህ በተጨማሪ በትጥቅ ትግል ግዜ ለ17 ዓመታት ሙሉ የወልቃይት ህዝብ ለህወሓት ደጅን በመሆን የታገለና ያታገለ ጀግና ህዝብ ነውና ምንጊዜም ቢሆን የማይረሳ ታሪክ በኢትዮጵያ ሰርተዋል.።


ከላይ ያሉት መረጃዎችና ማስረጃዎች ኣልተመቸንም የሚል ወገን ካለ ወደ ወልቃይት በመሄድ ከህዝቡ ጋር በመኖር የህዝቡን ስነልቦና መጋራት ይቻላል ። ጥያቄ ካለም በህገ መንግስቱ መሰረት ተክትሎ ለሚመለከትው ኣካል ማቅረብ ህገ መንግስታዊ መብት ነው።


ኣንዳድ ሰዎች የሚያናፍሱት ወሬ ኣለ። ወደ ወልቃይት ከሄድን ወያኔ ያስረናል ይላሉ። ህጉ ካልተከተሉ (በኣመፅ ከሆነ የሚጓዙት) በወልቃይትም ሆነ በጎንደር መንግስት ስነስርዓትን የማስከበር ሃላፊነትና ግዴታ ያለበት ይመስለኛል። መንግስት እስካለ ድረስ በዓመፀኞች ላይ የትም ቢሆን ተመጣጣኝ እርምጃ መውሰዱ ኣይቀርም። ይልቁኑ እውነቱን ከምንሸፋፍን ወልቃይት ብንሄድ የሚከተለን ሰው የለም ብትሉ የተሻለ ይመስለኛል። ስለዚህ በኣመፀኘች ኣመለካከት ስንመለከተው፣ ዝም ከምንል ጎንደር ላይ ግርግር እንፍጠርና የሚቀጥለው ደግሞ ሌላ ስልት እንቀይሳለን የሚል ኣስተሳሰብ ይዘው የተነሱ ይመስለኛል። ግምቴ ትክክል ከሆነ ኣላማቸው ኣሳክተዋል ለማላት እደፍራለሁ።


የኣመፅ ኣጋፋሪዎች (የትም ቦታ እንዳሉ ባላውቅም) በደመ ነፍስ ጎንደሪን ክተት፥ ርገጥ፥ በለው፣ ጨፍጭፈው ወዘተ በሚል የደርግ ቢሂል ኣሰማርተዋል። ምክንያቱ በእንደዚህ ዓይነት ሰበካ ያስከተለው ነገር ቢኖር በሃምሌና ነሃሴ ያየነው ጉድ ነው። በኔ እምነት የተኛውን ጥያቄ ቢኖር ከመንግስት ጋር መጋፈጥ ነው እንጂ ራሳቸው መከላከል በማይችሉና በጎንደር ኣካባቢ በሚኖሩ የትግራይ ተወላጆችን ዘራቸውን መሰረት በማድረግ ጭፍጨፋ ማካሄድ መልካም ነው ብዬ ኣልውስድም።


ኣይኔ ያየውን ላውራችሁ ከ1000-1500 በሚደርሱ በቡዱን ተከፋፍለው፣ በኣመፅ የተሳተፉ የኣማራ ተወላጆች በሚያስደነግጥ ኣኳሃን ሆ ሆ ሆ እያሉ ወደ ትግራይ ተወላጆች የሚኖሩበት/የሚሰሩበት ቤት እየለዩ በቤቱ ላይ ድንጋይ ሲወረውሩ፥ የግለ ሰቦች ንብረት ሲያቃጥሉ ማየቴ በጣም ሰቅጥቶኛል። ከዚህ በተጨማሪ ከሰዎች ያገኝሁት መረጃ እንደሚያመለክተው በመተማ፥ ሸዲ፥ መተከል ወዘተ የትግራይ ተወላጆች ሲሮጡ በኣመፁ የተሳተፉ የኣማራ ተወላጆች ሲያባርሩቸው የትግራይን ተውላጆች መውጫ ቀዳዳ ኣሳጥተዋቸው ባሉበት ሰዓት


· የሱዳን ወታደሮች ደርሶውላቸው ትንፋሽ ዘርተው ለመዳን/መትረፍ እንደቻሉ ይገልፃሉ፣


· በመተከል ኣከባቢ ደግሞ የቬንሻንጉል ጉምዝ ፀጥታ ኣካላት ደርሰውላቸው መትረፍ መቻላችውን ይገልፃሉ፣


· በዚህ መልኩ በሂወት የተረፉ እንዳለ ሁኖ ቁጥራቸው በትክክል ባይታወቅም ሂወታቸው ያጡ የትግራይ ተወላጆች እንዳሉ ክቡር ጠቅላይ ሚንስተር ኣንድ ውቅት በቃለ መጠየቅቻው ጠቅሰዋል።


ድርጊቱ በምሳሌ ላስረዳ፥ ሁለት በሪዎች ቢዋጉና ኣንደኛው ቢያሸንፍ፥ ኣሸናፊው ተሸናፊውን ኣይከተለውም። ማሸነፉን ካረጋገጠ በኋላ ኣቅም ለሌው በሬ ተከትሎ ማጥቃት ኣይመርጠውም። የእንስሳት ስነልቦና ይህ ከሆነ ጎንደሪ ምን ነካው? ያገሪ ሰው ልብ ማለቱ ይበጃል። ቢሆን ቢሆን መልካሙን ማሰብ ምክንያቱም በጎንደር ኣካባቢ ከሌላው የኢትዮጵያ የኣከላለል ስርዓት የተለየ ነገር የለውምና። በኣንድ ኣገር ውስጥ መሆናችንም ደግሞ ኣንዘንጋ።


በጎንደር ኣከባቢ ከተፈፀመው ጭካኔ የተሞላበት ዲርጊት ኣንድ ነገር ግን ኣስታወሰኝ። እሱም የነኣፄዎችና የደርግ ጭካኔ ነው። በጎንደር ከተስተጋባው መፎክሮች ልጥቀስ፣ ህገ መንግስቱ ወደጎን ትተው፣


· “ትግሬ እንጂ ትግራይ ተከዜን ተሻግሮ ኣያውቅም” የሚለውን ስነቃል ብንውስድ ወልቃይት ያለው ህዝብ ትግሬ ነው ነገር ግን መሬቱ የኛ ነው የሚል የኣማራ የገዢ መደብ የትምክህት ኣጀንዳ መሆኑን መገንዘብ ቻልኩኝ።


· በኣሁኑ ሰዓት በትግራይ ህዝብ ህጋዊ ውክልና ኣግኝተው በፊዴራልና በትግራይ ክልል ያሉ ባለስልጣናትን ፎቶ ማቃጠል፣ ማውገዝና ኣፀያፊ የሆኑ ቃላትም ኣስተጋብተዋል (ሌባ፣ ዘራፊ ወዘተ) (በእኔ እይታ እነዚያ ቃላት የጎንደርን ህዝብ ኣይመጥኑትም ማለት እችላሎህ)። በእርግጥ በኣሁኑ ሰዓት እነዚህ የትግራይ ባለስልጣናት በኣማራ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስትም ሆነ በፊዴራል ደረጃ ወሳኝና ከፍተኛ የመንገስት ስልጣን ባለው ቦታ ከነኣካቴው የሉም፣ በሌላ መልኩ ደግሞ ኣማራን የሚያስተዳድሩና ኣማራን ወክለው በፊዴራል የሚገኙ የብኣዴን ኣመራር እንዲሁም ኣገሪቱ በመምራት ላይ ያሉ ከፍተኛ ባለስልጣናት (ጠቅላይ ሚንስተር፣ የኣገሪቱ ፕሪዚደንት፣ የተወካዮች ም/ቤት ኣፈ ጉባኤ) ላይ ምንም ያሉት ነገር የለም። ለምን እንዲዝያ ሆነ ብለህ መጠየቅ ግድ ይላል። እነዚህ ሰዎች በቀጥታ ደርግን ታግለው ማሽነፋቸው ከሌሎች ለየት ያደርጋቸቅል። ስለዚህ የተገወገዙበት ምክንያት የቀድሞ ስርዓትን በማሸነፋቸው/ የትግራይ ተውላጆች በመሆናቸው ከሆነ ያጠያይቃል። ከዚህ ፅንሰ ሃሳብ በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ ብንነሳ በጎንደር የተካሄደው ዓመፅ ያዘጋጁት ሰዎች ኣስተሳሰብ የሚያመላክተው የገዢ መደብ ኣቀንቃኝ መሆናቸውንና የነበረው ስርዓት ለመመለስ ያላቸው ምኞትን ያሳያል።


ስለዚህ የኣማራ ገዢ መደቦችን ስራ ኣስታወሰኝ። ገዢዎቹ በዘላቂነት የሚሆነውን ሳይሆን የሚያሱቡት ጊዚያዊ ድል ከምንም በላይ ልባቸው ያሽንፈዋል። ወደ ፊት የሚሆኖውን ቢያሱቡ ኑሮ ኣሁን ባልተቸገርን ነበር። ባሁኑ ሰዓት ያለው የስጋት ኣደጋ ከኣፄዎቹ ኣስከፊ መስተዳድር በተያያዘ መልኩ ነው። በዲርጊት እንደ ጎንደር በመሳሰሉት በቃላት ደግሞ


የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀ መንበር የነበሩት ኢንጅነር . . . . ከሪድዮ ፋና ጋር ቃለ ምልልስ ኣድርገው ነበር። በቃለ ምልልሳቸው ከገልፁት ብውስድ “በኢትዮጵያ ጎሳ እንጂ ብሄር የለም ብለው እርፍ ኣሉ።” ጋዜጠኛው እንዴ! ምነው ኦሮሞ፣ ትግራይ፣ ሶማሊያ ወዘተ ምን ሊባሉ ነው ብለው ቢጠይቃቸው። እነሱ ወያኔ የፈጠራቸው ናቸው እኔ እምልህ ኣዳምጠኝ ጎሳ ካልሆነ በኢትዮጵያ ብሄር የሚባል የለም ፐሪዬድ ብለው እርፍ።


ስለዚህ ይህ ኣባባል ኣንድ ወቅት በኢትዮጵያ የኣጼዎች ስርዓት ተመልሶ ይመጣ ይሆን ብለው የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረ ሰቦች ስጋት ላይ በመሆናቸው ኣያስገርምም። ለምሳሌ በኦሮሞ የተካሄደው ኣመጽ የእንደዚህ የመሳሰሉት የስጋት ኣባዜ ባይኖር ኑሮ ችግሩ ባልተከሰተ ነበር እላለሁ።


ከኣንድ የኦሮሞ ተወላጅ ያገኘሁትን ሃሳብ ላጫውታችሁ “በኣሁኑ ሰዓት ከሁሉ የኢትዮጵያ ኣካባቢ (ከኣማራ፥ ትግራይ፥ ሃዋሳ ወዘተ) ሰዎች ወደ ኣዲስ ኣበባ በመጉረፋቸው ኦሮሞዎች እየተገፋን ኣዳማ መድረሳችን ምን ቀረን። ስለዚህ ማንነታችን በሌላ እየተበረዘ በመሄድ ላይ ነው። ቦታችንም እየለቀቅን ነው፥ ገበሪዎችም እየተፈናቅሉ ነው። እየተገፋን ከሄድን ከተወሰነ ኣመት በኋላ የነዛ የኣጼዎች ስርዓት ተመልሶ ኣይመጣም ብለን እንዴት እናስባለን። ታሪክ ራስዋ እየደገመች መሆኑን እያዬን ነው ኣለኝ። ለመሆኑ በዚህ ኣካሄድ ከቀጠለ ከኣንድ ኣምሳ ኣመት በኋላ ኦሮምያ ትኖራለች ብለህ ታምናለህ? በማለት መልሶ ጠየቀኝ


ስለዚህ በ2008 ዓ/ም ይሁን ከዚያ በፊት በኦሮምያ ተክስቶ የነብረው ኣመጽ በዋናነት ከስጋት የሚመንጭ መሆኑን እንመለከታለን። ኦሮሞዎች በተለያዬ ግዜ ለማንነታቸው ስጋት ነው ብለው ያስቀመጡዋቸው፣ የኣዲስ ኣበባ ፍንፊኔ ዙርያ የጋራ ማስተር ፕላን፣ ከኣዲስ ኣበባ ዙርያ የገበሪዎች መፈናቅል፣ በህገ መንግስቱ የተቀመጠው ለኦሮምያ ልዩ ጥቅም የሚለውን ኣለመከበር፣ ኣፋን ኦሮሞ የስራ ቋንቋ እንዲሆን እና ሌሎች ጥያቄዎች ቀርበው እንደነበር ይታወሳል። ነገር ግን በወቅቱ ተገቢው ምላሽ ኣላገኙም ወይም በትክክል ከህብረተ ሰቡ ምክክር ተደርጎ መግባባት ኣልተደርሰበትም ለማልት ይቻላል።


ምናልባት ኣካሄዱ ትትክክል ላይሆን ይችላል። ነገር ግን በኦሮሞያ ኣካባቢ የተነሳው ጥያቄ በኢትዮጵያ ህገ መንግስት ሊመልስ የሚችል ነው ብዬ ኣምናሎህ፣ እስከ መገንጠልም ቢሆን። ስለዚህ በኦሮምያ የተካሄደው ኣመፅ በእርግጥ የመልካም ኣስተዳደር ችግር ነው ብንል ተኣማኒነት ኣለው።


በኔ እምነት ማንም ኢትዮጵያዊ ከስጋት ነጻ መሆን ኣለበት እላለሁ። ከስጋት ነፃ የሆነ ህብረተ ሰብ ደግሞ መተማመን፣ መከባበር፣ ኣብሮ መስራትን የመሳሰሉትን የጋራ የባህል እሴቶች ያዳብራል በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ብዙ ብሄር ባሄረ ሰቦቸ የያዝች ኣገር። ኣብሮ የመኖርንም ርዕዮት ይገነባሉ።


በዚህ ኣስተሳሰብ ያልተገነባ ማህበረ ሰብ ደግሞ ልዩነትን፣ ጭካኔን፣ መናናቆርን ወዘተ ያንፀባርቃል። ስለዚህ የፊዴራል መንግስትን በመፈታተን ላይ ያለው የስጋት ኣባዜ ናቸው ብዬ ኣስባሎህ። እነዚህ የስጋት ኣባዜዎች ከለላ/ ዋሻ ይፈልጋሉ። ስለዚህ ምንም ዓይነት የኣመለካክት ግንኙነት ባይኖራቸው ከሰይጣንም ቢሆን ማበር ግድ ይላችዋል።


የስጋት ኣባዜውቹም፣


· የቀድሞ ስርዓት ተመልሶ እንዳይመጣ መስጋት። በዚህም የተነሳ የተለያዬ ኣመለካከት ያላቸው ሰዎችም ቢሆኑ ከማንነታቸው የተየያዘ ለማበር የመጀመርያ ምርጫቸው ይሆናል፣


· በብሄራዊ ጭቆና ቀምበር ወስጥ ነበርን የሚሉ ብሄር ብሄረ ሰቦች የቀድሞን ስርዓት ጠባሳ የሚደጋግሙት በኛ ላይ መበቀል ስለፈለጉ ነው በሚል ኣስተሳስብ ራስን ለመጠበቅ በያምኑበት ጎራ መሰለፍ። ለምሳሌ የቅድሞ ስርዓት የተሻለ ነው ከሚሉት ሃይሎች ማበር።


የሁለተኛው ነጥብ መገልጫ በጎንደር ክተከሰተው ጋር ማያያ ይቻላል። ምክንያቱም በኣማራ ኣካባቢ የታየው ግልፅ የሆነ ኣመፅ ኣካሄዱ ብቻ ሳይሆን ይዘቱንም የትምክህት ድባብ የተላበሰ ነበር ለማለት ይቻላል። መገለጫውም ለብዙ ዓመት ኣብረን የነበርን ህዝቦች ወያኔ ከፋፈለን በሚል ሃሳብ ብዙን ግዜ ሲባዙኑ ይታያሉ። ባጠቃላይ ከብሄር ብሄረ ሰቦች የተያያዘ መብት ኣይጥማቸውም። ለዚህ መነሻ የሚሉትን ህወሓት ኣምርረው እንዲጠሉ ኣድርጓቸዋል። ለዚህ መገለጭ የሆነው


· በ2008 ዓ/ም ቅማንቶችን ለምን የመብት ጥያቄ ኣቀረባችሁ በማለት ጭፍጨፋ ኣካሂደዋል


· በ2008 በትግራይ ተወላጆች ትልቅ የሚባል ዘመቻ ኣካሂደዋል። ከ11000 ሰዎች ተፈናቅለዋል፣ በጣም ብዙ ንብረት ወድመዋል፣ ሳይኮሎጂካል ጫና ኣሳድረዋል። በትክክል ባይገለፅም ቀላል የማይባል የትግራይ ተወላጆች በማያውቁት ሁኔታ (ኣገር ሰላም ነው ባሉበት ሰዓት) በዱቡዳ ህይወታቸው ኣጥተዋል። በዚህ የተነሳ በኣማራና በትግራይ የነበረው የወዳኝንት ትግል በጥርጣሬ ላይ እንዲውድቅ ኣድርገዋል ለማለት ይቻላል።

 

ስለዚህ በጎንደር የነብረው ኣመፅ በየተኛውም መመዘኛ ከመልካም ኣስተዳድር ጋር ይያያዛል ብዬ ኣላስብም። እንዲታወቅልኝ የምፈልገው በኣማራ የመልካም ኣስተዳደር ችግር የለም እያልኩኝ ኣይደልም። በኔ ኣባባል የዓመፁን መነሻ /እምብርት ቢያምኑበትም ባያምኑበትም የቀጣይ የህይወት ዋስትናን የመፈለግ ኣባዜ ነው።


በኦሮሞና በኣማራ የተካሄደው ኣመፅ ችግራቸው በግልፅ ማውጣት መቻልና ያለመቻል ነው። ምክንያቱም ኦሮሞዎቹ የሚያቀርቡትን ጥያቄ ከህገ መንግስቱ ጋር ስለ ማይቃረን በግልፅ ቢያቀርቡ ተሰሚነት ኣለው። የኣማራ ግን የብሄር ብሄረ ሶቦች መብት መከበር ለኛ ኣደጋ ነው ሊሉ ኣይችሉም ምክንያቱም ለስጋታቸው ትልቅ ስጋት በራሱ ስለሚሆን። ኣንድ ወቅት በኣንድ ወይም በሌልላ መልኩ የህብረተ ሰብ ተጠቃሚነትን በተመለከተ ከኣማራ ተወላጆች ጋር የተጨዋወትኩትን ላካፍላችሁ፣


ሁሉም ተመሳሳይ ሃሳብ ኣላቸው። ከኣንደኛው ጋር ብዙውን ግዜ እንቀላለድ ነበር። ብዙም ሃሜት ነበር እከሌ ጠቅላይ ሚንስተር ይሆናል በሚል። በዚህ መካከል ኣቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ ጠ/ሚንስተር ሁነው ተመረጡ። በነበረን የቀልድ ኣባዜ መሰርት ለቀልድ ያህል እንኳን ደስ ኣለህ ከ11 ቁጥር ወጣችሁ ኣልኩት። እሱም ያልጥበቁት ሃሳብ ተናገረኝ ። ምን ዋጋ ኣለው መከላከያና ደህንነት እኮ ኣለ ኣለኝ። ውስጤ ተጎዳና እንዴ መከላክያና ደህንነት እኮ ዘበኞች ናቸው የመወሰን ስልጣንም የላቸውም . . . . በማለት በጣም ብስጭት ብዬ ተናገርኩት። እሱም ተሰማውና ስሜን ጠቅሶ ኣሁን ያለው ስርዓት ከተጣቃሚነት ኣንፃር ሲታይ እጅግ የተሻለ ነው። ነገር ግን ወያኔ ኣማራን በነፍጠኛ፣ ገዢ መደብ፣ ወዘተ እያለ በኢትዮጵያ ውስጥ በሁሉም ቦታ እንድንጠላ ኣድርገዋል ። ስለዚህ ነው. . . . ኣለኝ።


ስለዚህ በኔ እምነት ሊቃረኑ የማይገባቸው ነገር ግን እጅግ በተራራቀ ጎደና በመጓዝ ላይ ያሉ ኣስተሳሰቦች ኣሉ ብዬ ኣስባሎህ። በመሆኑም ይህ ኣስተሳሰብ ማስተካከል ካልተቻለ በኣገሪቱ የሚፈጥረው ጫና በቀላሉ የሚታይ ኣይመስለኝም። በርግጥ ኣስተሳሰቦቹ ኣንደኛው እሳት ሲሆን ሌላኛው ጭድ ናቸው። ምናልባትም በጋራ ተወያይተን መፍታት ካልቻልን ሁላችንም ኢትዮጵያውያን ኣብረን የምንሰጥምበት ባቡር ውስጥ በመሳፈር ላይ ነን እላለሁ።


ማጠቃለያ


ብሄራችው ማን ይሁን ማን ኣፄ ሚኒሊክ፣ ሃ/ስላሴ፣ መንግስቱ ወዘተ በኣንድ ወቅት የኢትዮጵያ መሪዎች ነበሩ። ስለዚህ ህላችንም መተቸት ኣለብን። የተቸው ትችት የግለሰቡ ስራ እንጂ ብሄራችው መሆን የለበትም። ኣንድ ታላቅ ሙዝየም ተሰርቶ ከኣሁን በፊት የተደረገው ሁሉ በኣስተማሪነቱ ቢገለፅና ህዝብ ቢጎበኘው። የውይይት መድረኮች ቢዘጋጁ።


የውይይት መድረኮች ደግሞ እጅግ በሰከነ መልኩ መሆን ይኖርበታል። የኣንዱን ኣሸናፊ የሌላውን ተሻናፊነትን ለማሰየት ሳይሆን በቅን ልቦናና በቀጣይ የጋራ ኣቛም ለመያዝ በሚያስችል መልኩ እንዲሆን በባለሙያዎች ተጠንቶ መዝጋጀት ይኖርበታል።


ከላይ ለመግለፅ እንደሞኮረው መስራት ካልተቻለ ግን በበሄር ደረጃ እያታየ ያለው፣


· ኣንድ ወገን ዳግማዊ ሚኒልክን እንደ ህያው መላኣክ የሚያመልክ በሌላ ወገን ደግሞ እንደ ዲያብሎስ የሚፈርጅ ባለበት ሁኔታ እንዴትነው ስጋትን በቀጣይ ማስወገድ የምንችለው?


· የጋራ ታሪካዊ እሴቶችን ባልተገነባበት ሁኔታ እንዴትነው ኣንድ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ማህበረ ሰብ መፍጠር የሚቻለው?


ስለዚህ ከላይ የተገልፁት ምክረ ሃሳቦች በተግባር ውለው መተማመን ካልተቻለ ኣንደኛው እሳት ሲሆን ሌላኛው ጭድ ይሇናል። ምናልባትም በጋራ ተወያይተን የጋራ ታሪካዊ እሴቶቻችን መገንባትና ልዩነቶችን ማጥበብ ካልተቻለ ሁላችንም ቢሆን ተጠቃሚ መሆን የምንችል ኣይመስለኝም።

 


በዮሴፍ አለሙ

 

ኢትዮጵያ ላለፉት አስርት አመታት እያንዳንዳቸው 30 ሚልዮን ዶላር ያስመዘገቡ 30 አዳዲስ ባለሀብቶች የተፈጠሩባት ሀገር ሲል አስቀምጧታል። በሁለት አሀዝ ኢኮኖሚያዊ እድገትም ወደፊት እየተራመደች ለመሆኗ በደንብ ተመስክሮላታል።


ነገር ግን በሌላ በኩል ደግሞ ከ29 ሚሊዮን በላይ የሚሆነው ህዝብ ከድህነት ወለል በታች ማለትም በከፋ ድህነት ውስጥ ነው ይለናል አለም ባንክ በ2015 ጥናት። ከዚህ ውስጥ ደግሞ የኢትዮጵያ መንግስት በ2011 አጠናሁ ብሎ ባወጣው ሪፖርት መሰረት "በድፍን" አገሪቱ ከ150ሺ እስከ 200ሺ የሚሆኑት ዜጎች በጎዳና ላይ ሕይወታቸውን የሚገፉ ወጣቶች ናቸው፡፡ በልመና የሚተዳደሩ የእኔ ቢጤ ደካሞችን ሳይጨምር። በተጨማሪም በዚሁ ጥናት መሰረት በመዲናችን አዲስ አበባ ብቻ ከ50 ሺ እስከ 60ሺ የሚደርሱ የጎዳና ልጆችን ቆጥሬአለሁ ሲል መንግስት በራሱ ሰነድ ላይ አስቀምጦታል።


ነገር ግን የተባበሩት መንግስታት የአለም ዩኒሴፍ በ2011፦ ሀገራችን ኢትዮጵያ አቅመ ደካሞችን ሳይጨምር ከ600ሺ በላይ የሚሆኑት የጎዳና ልጆቿ "መንገድ አዳሪ" መሆናቸውን በጥናት አረጋግጫለሁ ይለናል። በአዲስ አበባ ጎዳናዎች ላይ ደግሞ ከ100ሺ በላይ የሚሆኑት አሳዳጊ አልባ ልጆች መንገድ ላይ በችጋር አለም ህይወትን የሚገፋ ናቸው፤ በዩኒሴፍ ጥናት መሰረት። ምክኒያቱ ደግሞ ወላጆቻቼው ደካሞችና በሽተኞች ፥አለዛም ደግሞ የመተዳደሪያ ገቢያቸው በጣም ዝቅተኛ የሚባል በመሆኑ ወይ' ደግሞ ወላጆቻቸው ከእነ አካቴው በሞት የተለዩአቸው በመሆናቸው ምክንያት ይህን አሰልቺ የጎዳና ህይወት ሊገፉት ተገደዋል ሲል ዩኒሴፍ ይገልፃል።


አስኪ አንድ ነገር በጨረፍታ ታዝብን እንቀጥል፦ ከላይ በሀገራችንም ሆነ በከተማችን አዲስ አበባ የሚኖሩ ጎዳኒስት ልጆችን አስመልክቶ በመንግስት በኩል የተቀመጠው የቁጥር መረጃ ከዩኒሴፍ ጥናታዊ መረጃ ጋር ሲነፃፀር ለምን ያን' ያክል ሰፊ የቁጥር ልዩነት ተፈጠረ? ደ'ሞስ ለመረጃ ያክል የትኛውን ማመን ይቀላል? መገመት የምንችል ይመስለኛል፦ በእኔ ሀሳብ መንግስት ገመናውን በትክክል አደባባ ላይ ያወጣል የሚል ግምት የለኝም። በዩኒሴፍ በኩል ደግሞ የገመና ጉዳይ ሳይሆን የሚያስጨንቀው ጎዳና ላይ ቁርና ፀሀይ ለሚያሳቅቃቼው ልጆች ህይወት መስጠቱ ላይ ነው። ዓላማውም ዘመድ አልባ ለሆኑ ታዳጊ ልጆች ዘመድ መሆን ነው። ታዲያማ በዩኒሴፍ በኩል የተቀመጠው የቁጥር መረጃ ተቀባይነት ያለው አይመስላችሁም? ያም ሆነ ይህ ትዝብት ለመውሰድ ያክል አነሰውት እንጅ ጉዳያችን የቁጥር መሸዋወዱ ላይ አይደለም።


ይልቅ ዋናው ትኩረታችን መሆን ያለበት፦ መች ነው በኢትዮጵያ ምድር የልመና ስራና ልማድ የሚወገደው? መች ነው የከተሞቻችን ጎዳናዎች ከልመና መድረክ ነፃ የሚሆኑት? መቼ ነው በየስርቻው ወድቀው ለሚያጣጥሩ ሰዎች ዘላቂ መፍትሄ የሚፈየድላቸው? መንግስትስ በቅርቡ ምን አቅዶ ይሆን? የሚለው ላይ ነው።

 

ኤልሻዳይ /አዲስ እራይ ማሰልጠኛ ተቋም/


እንደሚታወቀው ከዚህ ቀደም መንግስት ለታዳጊ የጎዳና ተዳዳሪ ወጣቶች በኤልሻዳይ ማሰልጠኛ ተቋም በተደጋጋሚ የስልጠና እድል አመቻችቶ እንደነበር የሚካድ አይደለም። መልካም ከሚባሉት የቅርብ ጊዜ ትውስታዎች መካከል አንዱ ነው ለማለት ያስደፍራል። ምክኒያቱም በዚህ ተቋም ውስጥ የትምህርት እድል ያላገኙ ወጣቶች በሚፈልጉት ሙያ፥ የሙያና የአቅም ግንባታ ስልጠና ስነ ልቦናዊ ትምህርትን ጨምሮ ጥሩ እድል አግኝተው እንዲሁም ከስልጠና መልስ በሰለጠኑበት የሙያ መስክ በልዩ ልዩ ተቋማት ተመድበው እራሳቸውንም ሀገርንም እንዲጠቅሙ መደረጉ ድንቅ ጅማሮ ነበረ።


እናም ይህን መልካም አጋጣሚ በመጠቀም በተመደቡበት ቦታ ስራቸውን አክብረው ታግለው በመስራት ጥሩ ደረጃ ላይ የደረሱ ጥቂት የማይባሉ የጎዳና ወጣቶችን በብዙ ድርጅቶች ውስጥ መታዘብ ችለናል፦ በደብረዘይት ኢንጅነሪንግ ብረታ ብረት ፋብሪካ፣ በወንጂ ስኳር ፉብሪካ፥ በደብረ ብርሀን ማሺኒግ ፋብሪካ፥ በጣና በለስ፥ በህዳሴው ግድብ እና በአጠቃላይ በሀገሪቱ ውስጥ በሚገኙ ልዩ ልዩ ድርጅቶች ውስጥ ብዙ የኤልሻዳይ ፍሬዎች ይገኛሉ። ኤልሻዳይ ከጎዳና ላይ አንስቶ ዶዘር፣ ግሬደር፣ ትርክተር፣ ክሬን የሚያንቀሳቅሱ ኦፕሬተሮችን፥ የገልባጭ መኪና ሹፌሮችን ጨምሮ እንዲሁም ልዩ ልዩ ቴክኒሻኖችን በማፍራት የብዙ ታዳጊ ወጣቶችን ህይወት በመለወጥ መልካም የሚባል ጅማሮ እያደረገ ይገኛል።


ነገር ግን ይህ የምስጉኖቹ የሙያ ቤት ኤልሻዳይ በብዙ ሺ የሚቆጠሩ ወጣቶችን ከወደቁበት ጎዳና አንስቶ አፋር-አዋሽ 40 ድረስ ወስዶ የሀገር ሀብት በጀት ተደርጎበት፣ በስንት ድካም ካሰለጠነ በኋላ ከጥቂቶቹ በቀር ብዙዎቹ ሰልጣኝ ወጣቶች በተሰማሩበት ቦታ ብዙም የረባ ስራ ሳይሰሩ፥ ራሳቸውንም ሳይጠቅሙ ከምድብ ቦታቸው ጠፍተው ተመልሰው ወደ ነበሩበት የጎዳና ሕይወት ተመልሰዋል፡፡ ይህ ወጣቶቹ በቂ የሆነ የስነልቦና ዝግጅት ሳይኖራቸው ወደአዲስ ሕይወት እንዲገቡ መደረጉን አመልካች ሲሆን በአብዛኛው በመንገዶች ድልድይ ስር ተዝረክርከው የምናያቸው የጉዳና ልጆች በመንግስት ክትትልና ድጋፍ ማነስ ኤልሻዳይ ያመቻቸላቸውን መልካም እድል ረግጠው የመጡ ለመሆናቸው ከራሳቸው ከልጆቹ አንደበት ሰምተን እርግጠኛ መሆን እንችላለን።


በከተማችን አዲስ አበባ ጎዳናዎች ላይ በተለይ ደግሞ ቦሌ መድሃኒያለም ዙርያ እና አድዋ ፓርክ አካባቢ የሚኖሩ የጎዳና ወጣቶች በኤልሻዳይ "አዲስ እራይ ማሰልጠኛ ተቋም ውስጥ" ሰልጥነው በተለያየ የሙያ ዘርፍ ሙያ ያላቸውና አልፎ አልፎም አንዳንዶቹ ባለማወቅ ስልጠና አቋርጠው የወጡ ናቸው፡፡ አንዳንዶቹ በቅርፃቅርፅ አንዳንዶቹ ደግሞ በሹፍርና፥ በኦፕሬተር፣ በቴክኒሻን አውቶ እንዲሁም በስኳር ፋብሪካ ውስጥ ሲሰሩ የነበሩ፥ ሌላኛዎቹ ደግሞ በልዩ ልዩ የጥገና መስክ እና በሌሎችም ሙያዎች ተክነው በስራ ቦታ ተሰማርተው የነበሩ ናቸው። ነገር ግን ለምን ወደ ጎዳና ህይወት እንደተመለሱ ስጠይቃቸው አብዛኛዎቹ ከስልጠና መልስ መንግስት ወደ ስራ ሲያሰማራቸው የምድብ ቦታቸውን ባለመውደድ ምክንያት፥ የቅጥር ደመወዛቸው ከድርጅት ድርጅት፥ ከቦታ ቦታ ሰፊ የሆነ ልዩነት መኖሩ ፍትሀዊ ያልሆነ የደመወዝ አከፋፈል ስርዓት በሚል ሰበብና ጭራሽ አንዳንድ የምድብ ቦታዎች ላይ በጣም አነስተኛ ደመወዝ ይከፈላቸው ስለነበር እንደሆነ ይናገራሉ። አንዳንዶቹ ደግሞ በሰለጠኑበት ሙያ ቀርቶ በሌላ ባለመዱት የሙያ ዘርፍ ሲመድቧቸው ምድባቸውን ባለመቀበል ወደ ጎዳና የተመለሱ ናቸው።


የተወሰኑት ደግሞ ሩቅ ማየት ባለመቻላቸው ምክንያት የስልጠና ቦታቸውን/አፋር አዋሽ-40 አሚባራ ወረዳ/ከመጀመሪያው ባለመውደድ ስልጠናውን አቋርጠው ጠፍተው የወጡ መሆናቸውን ያስረዳሉ። በተለይም በስራ መስክ ሲሰማሩ ደግሞ በምድብ ቦታቸው ላይ የመንግስት ክትትልና ድጋፍ ባለመኖሩ ምክንያት ሀሳባቸውን ሊረዳ የሚችል፥ ስነ-ልቦናቸውን ሊጠብቅ የሚችል መሪ ባለመኖሩ ምክንያት ድጋሚ ጎዳናን እንድንመርጥ ተገደናል ይላሉ።


ያም ሆነ ይህ፥አሁን ይህ የጎዳና ህይወት በጣም አንገሽግሾናል፥ እጅጉን አንገላቶናል፤ ባለማወቅ ነው እንጅ በኤልሻዳይ መኖር መልካም ነበረ፤ ባለመረዳት ህይወታችንን አበላሽተናል፤ ያን መልካም አጋጣሚ ማበላሸት አልነበረብንም። መንግስት ድጋሚ ይህንን የኤልሻዳይ የትምህርትና የሙያ እድል ለአራተኛ ጊዜ ቢያመቻችልን አሁንም በተስፋ አራተኛውን ዙር እየጠበቅን ነው። መንግስት ይህን እድል በድጋሚ ቢያመቻችልን የትም ቦታ በየትኛውም ደመወዝ በተመደብንበት ቦታ በቀጥታ በሙያችን ለመስራት ፈቃደኞች ነን ሲሉ ያነጋገርኩዋቸው የጎዳና ልጆች ቁጭታቸውን ይናገራሉ።
በተጨማሪም መስራት ለማይችሉት አቅመ ደካማ በልመና ለሚተዳደሩ ሰዎች ደግሞ በየዘርፉ እየስሩ ካሉ መንግስታዊ ያልሆኑ ሀገር በቀል እና ኢ-አገር በቀል ግብረ ሰናይ ድርጅቶች ጋር መንግስት ከጎናቸው በመቆም ይበልጥ አጠናክሮ በመስራት እና ራሱም መንግስት የአንበሳውን ድርሻ ወስዶ የደካሞች መጦሪያ ተቋማትን እንደ ሰለጠኑት አለማት በመክፈት አቅመ ደካሞች ቀሪ ሕይወታቸውን በሠላም ኖረው፣ ሲያልፉም ጧሪ ቀባሪ እንዲያገኙ በማድረጉ በኩል መንግስት የማያወላዳ ኃላፊነት አለበት።

 

በዳንኤል ክብረት (www.danielkibret.com)

 

እሳቱን ግር አድርገው አንድደው ይለበልቡታል። ዕዳው የጀመረው ‹ትንሽ እሳት ይስማው› ብለው የጣዱት ጊዜ ነው። እሳቱ ሞቅ ሲያደርገው ሽንኩርቱን አቀመሱት። ሽንኩርቱ ብቻውን አልመጣም። ወደል ማማሰያ ይዞ እንጂ። ባልተወለደ አንጀቱ ሆዱን ያተራምስለት ገባ። አንዴ እያማሰለ፤ አንዴም ሆዱን እየፋቀ የክብደት አንሽ እግር የሚያህለው ማማሰያ ድስቱን ይፈቀፍቀዋል። ሽንኩርቱ አጋም ሲመስል ደግሞ ውኃውን ቸለስ አደረጉበት። እፎይ አለ ድስቱ። ግን ምን ዋጋ አለው እፎይታው የዘለቀው እስኪንፈቀፈቅ ድረስ ብቻ ነው።


የድስቱ ዙሪያ መጀመሪያ ጠቆረ፣ ቀጥሎም ጥላሸት ተቀባ። በመጨረሻም ራሱ ከሰለ። ሁለቱ ጆሮዎቹ ከሥሩ የሚነደውን ገሞራ እያዩ ‹ማርያም ማርያም› ይላሉ። ሥጋው ከገባበት በኋላማ ከሥሩ ማገዶውን፣ ከሆዱ ማማሰሉን እያከታተሉ ስቃዩን አበዙት። ደግሞ የጉልቻው መከራ። ይቆረቁራል። ‹‹የእናት ሞትና የድንጋይ መቀመጫ እየቆዩ ይቆረቁራል›› እንዲሉ በአንድ በኩል የድንጋዩ ጉብጠት፣ በሌላ በኩል የድንጋዩ ትኩሳት፣ እንኳን ለመቀመጫነት ለሲኦልነት እንኳን ሲበዛበት ነው።


ለአራት ሰዓታት ያህል በውስጥ በአፍኣ አሳሩን ሲበላ ቆይቶ እዚያው ምድጃው ላይ ተዉት። እርሱም ተንፈቅፍቆ - ተንፈቅፍቆ፣ በመጨረሻ በክዳኑ በኩል ትንፋሹ እያወጣ ያንኮራፋ ጀመር። እሳቱም እየደከመውና ዓይኑ እየተስለመለመ ሄዶ አሸለበ። አልፎ አልፎ ብቻ ቆይተን የዚህን ድስት መጨረሻ እናያለን ያሉ ጉማጆች የዐመድ ሻሽ ለብሰው፣ ዓይናቸውን ከፈት ከደን እያደረጉ ሙቀቱ ጨርሶ እንዳይጠፋ አድርገውታል። ጉልቻውም ዋናው እሳት የተወውን እኔ ‹ከባለቤቱ ያወቀ ቡዳ› አልሆንም ብሎ መቀዝቀዝ ጀምሯል።


ድስቱ ግን ዕንቅልፍ ሊወስደው አልቻለም። ኳ - ኳኳ - ቂው - ቂው ቂው - ቻ - ቻቻ - የሚል ድምጽ ማዕድ ቤቱን ሞላው። እዚህና እዚያ የሚጣደፉ ሰዎች ይታያሉ። ይወጣሉ፤ ይገባሉ። ይከራከራሉ፤ ይነታረካሉ። ድስቱን ረበሸው። እንዲያም ሆኖ ድካሙ ስለበረታበት ክዳኑን አናቱ ላይ ጣል አድርጎ ሸለብ ማድረግ ሲጀምር - ኳ - የሚል የቅርብ ድምጽ ሰማ። ይበልጥ ያነቃው ደግሞ - ኳ - የሚለው ድምጽ እዚያው ድስቱ አካባቢ የተሰማ መሆኑ ነው።


የድስቱ ክዳን ተነሣ። ‹እባብ ያየ በልጥ ይደነግጣል› እንዲሉ ለአራት ሰዓታት ያህል ያሰቃየው እሳት ደግሞ ሊመለስ ነው ብሎ ሰቀጠጠው። ግድንግዱ ማማሰያ መጥቶ ሊወቅጠኝ ነው ብሎ ሲጠብቅ አንዲት አንገቷ የሰለለ፣ አናቷ የሞለለ ጭልፋ ቀጫ ቀንቧ እያለች ስትመጣ ታየች። ‹ይቺ ደግሞ ምንድን ናት?› አለ ድስቱ። የሚገርመው ነገር ብቻዋን አልነበረችም። ሁለት ድንቡሽ ያሉ ወጣት ሴቶች አንዲት እንደነርሱ ድንቡሽ ያለች ሰሐን ይዘዋል። ዙሪያዋን በአበባ ምስል ተጊጣለች። ሁለመናዋ ነጭ ነው። አንድም የቆሸሸ ነገር አይታይባትም። እንዲያውም ከሁለቱ ወጣት ሴቶች ጀርባ ፎጣ ይዛ አንዲት ልጅ ትከተል ነበር። ያቺ ሰሐን አንዳች ነገር ጠብ ሲልባት ፈጠን ብላ ጠረግ ታደርግላታለች።


ጭልፋዋ ወደ ወጡ ጎንበስ ስትል ድንገት አንዲት ፍንጣቂ ዘልላ ሰሐኗ ላይ ዐረፈች። ያቺ እንደ ደንገጡር ከኋላ የምትከተል ወጣት እንደ ጀት ፈጥና በያዘችው ፎጣ ጥርግ አደረገችላት። ድስቱ ተገረመ። አራት ሰዓት ሙሉ ሲንፈቀፈቅ፣ ከታች የሚመጣ እሳት፣ ከውስጥ የሚፈነጥቅ ወጥ እንዲያ ጥቁርና ቀይ ሲያደርገው ዘወር ብሎ ያየው የለም። ጠቁሮ - ጠልሽቶ -ከስሎ - እንኳን ሌላ ራሱ ድስቱ ራሱን እስኪረሳው ድረስ - ካሉት በታች ከሞቱት በላይ ሆነ። ያን ጊዜ ቀርቶ ወጡ በስሎ ሲያልቅ እንኳን ልጥረግህ፣ ልወልውልህ ያለው የለም - አየ ድስት መሆን።


‹ደግሞ አንቺ ማነሽ?› አላት ድስት በሁለት ቆነጃጅት እጆች የተያዘችውን ሰሐን።
‹የወጥ ማቅረቢያ ሰሐን ነኝ› አለችው ፈገግ እያለች።
‹ምን ልታደርጊ መጣሽ?› አለ ከዚህ በፊት እዚያ አካባቢ አይቷት አያውቅም።
‹ለእንግዶቹ ወጥ ልወስድ ነው› አለች የወጡ ፍንጣቂ እንዳይነካት ፈንጠር እያለች።
‹ማን የሠራውን ማን ያቀርበዋል?› አለ ድስት እንደመፎከር ብሎ።
‹ድስቶች ለፍተው የሠሩትን ሰሐኖች ተዉበው ያቀርቡታል› አለችውና ፍልቅ ብላ ሳቀች።


‹የት ነበርሽ አንቺ ለመሆኑ? እሳት ከሥር፣ ማማሰያ ከላይ ሲኦል እንደገባ ኃጥእ ሲያሰቃዩኝ? ለመሆኑ ሽኩርቱ ሲቁላላ፣ ቅመሙ ሲዋሐድ፣ ሥጋው ሲወጠወጥ፣ ጨው ጣል ሲደረግ፣ ማማሰያው ሆዴን ሲያተራምሰው - ለመሆኑ አንቺ የት ነበርሽ? የመሥዋዕቱ ጊዜ የት ነበርሽ፣ የመከራው ጊዜ የት ነበርሽ፣ የችግሩ ጊዜ የት ነበርሽ፣ ሽንኩርቱ፣ ቅመሙ፣ ቅቤው፣ ሥጋው መልክና ስማቸውን ቀይረው ‹ወጥ› እስኪባሉ ድረስ የት ነበርሽ? አሁን ወጥ ሆኑ ሲባል ነው የምትመጭው› አላት ድስቱ ከጉልቻው ላይ እየተወዛወዘ።


‹ስማ ድስቱ› አለችው ሰሐኗ። ‹ዋናው መሥዋዕትነቱ አይደለም። አቀራረቡ ነው። ሰውኮ ድስቱን ሳይሆን ወጡን ነው የሚፈልገው። ወጡ ደግሞ በእኛ በኩል ነው የሚቀርበው። በድስት ይሠራ፣ በበርሜል ይሠራ፣ በገንዳ ይሠራ፣ በጉድጓድ ይሠራ ማን ያይልሃል። ተጋባዦቹምኮ አዳራሹን እንጂ ማዕድ ቤቱን አያዩትም። ለመሆኑ ምግብ ቤት ገብቶ ‹አስተናጋጇ በደንብ አላስተናገደችኝም› የሚል እንጂ ‹ወጥ ሠሪዋ በሚገባ ለብሳ፣ ጤናዋን ጠብቃ፣ ከአደጋ የሚከላከል ልብስ አጥልቃ፣ አካባቢዋን አጽድታ አልሠራችውም› ብሎ የሚያማርር ተስተናጋጅ ሰምተህ ታውቃለህ? ወዳጄ ዘመኑ ለድስቶች ሳይሆን ለሰሐኖች ነው ዋጋ የሚሰጠው›› አለችው።


ድስቱ አልተዋጠለትም። በተለይ ደግሞ አራት ሰዓት ሙሉ ከሥር ከላይ የከፈለውን መሥዋዕትነት ሲያስበው - እንኳን ሊዋጥለት፣ ሊጎረስለት አልቻለም።


የለፋነው እኛ፣ የነደድነው እኛ፣ የተማሰልነው እኛ፤ መከራውን የቀመስነው እኛ - ለመሆኑ ከየት የመጣ ወጥ ነው ብሎ ነው ተጋባዡ የሚያስበው? ለመሆኑ ያለ አኛ እናንተ መኖር ትችሉ ነበር? ያንቺ ውበት የኔ መቃጠል ውጤት አይደለም? አንቺ በሁለት እልፍኝ አስከልካዮችና በአንዲት ደንገጡር እንድትከበቢ ያደረግንሽ እኛ አይደለንም? እኔና የወጥ ማማሰያ የከፈልነው መሥዋዕትነት እንዴት ቢረሳ ነው አንቺና ጭልፋ በመጨረሻ መጥታችሁ የምትሽረቀሩት››


ሁለቱ ሴቶች ወጡን እያወጡ ወደ ሰሐኗ ሲጨምሩ - ‹ስማ› አለቺው ሰሐኗ ‹አንተ የተናገርከው እውነቱን ነው። እኔ የምነግርህ የሚያዋጣውን ነው።በዚህ ዘመን በሚፈለገውና በሚያስፈልገው መካከል ልዩነት መፈጠሩን አልሰማህም መሰል። በዚህ ዘመን ማራቶኑን የምትፈልገው ለጤና ከሆነ ዐርባ ሁለቱን ኪሎ ሜትር ሩጥ፤ ማራቶኑን የምትፈልገው ለሽልማቱ ከሆነ ግን ዐርባውን ሌሎች ይሩጡልህ፣ አንተ ግን ሁለት ኪሎ ሜትር ሲቀር ገብተህ ቅደም። ያን ጊዜ ልፋቱን ሌላው ይለፋል -ሽልማቱን አንተ ትወስዳለህ። እስኪ ለሀገራቸው ዋጋ የከፈሉትን፣ የተሠዉትን፣ የሞቱትን፣ የደከሙትንና ሀገሪቱን ሀገር ያደረጉትን አስባቸው። ምን አገኙ? እነርሱ እንዳንተ ማዕድ ቤት ውስጥ ተረስተው ቀርተዋል። ስለ እነርሱ የሚደሰኩረውና የሚተርከው ግን ዛሬ የት ነው ያለው? ዘመኑ የዐርበኞች ሳይሆን የድል አጥቢያ ዐርበኞች ነው።››


ይህንን ስትነግረው ወጡ ተጠቃልሎ ወጥቶ ደንገጡሯ የተፈናጠቀውን እየጠረገች ነበር። በድስቱ ክዳን አናት ላይ ባለችው ቀዳዳ አበባ ተደረገባት። ሰሐንዋን የያዘችው ወጣት ለሌላዋ ወጣት ስትሰጣት እንደ አራስ ልጅ በባለ አበባ ጨርቅ አደግድጋ ተቀበለቻት። ጭልፋ የያዘችው ወጣት ከፊት እንደ እልፍኝ አስከልካይ እየመራች፣ ፎጣ የያዘችው ወጣት እንደ ደንገጡር እየተከተለች አጅባት ሄደች። ድስቱም ‹እዚህ ሀገር እንደ ጠረጲዛ አበባ ፊት ሆኖ የሚታየውን እንጂ፣ እንደ ጄነሬተር ከኋላ ሆኖ የሚሠራውን የሚያየውና የሚያከብረው የለም ማለት ነው?›› አለ። ይህን ሲናገር ሁለት ወጠምሻ ጎረምሶች መጥተው ከጉልቻው አውጥተው ድስቱን ዐመድ ላይ ጣሉት።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 23

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us