You are here:መነሻ ገፅ»የኔ ሃሳብ
የኔ ሃሳብ

የኔ ሃሳብ (278)

 

በፍቅር

 

ሰሞኑን የአንዲት ጓደኛዬን አባት ለመጠየቅ በራስ ደስታ ዳምጠው ሆስፒታል ተገኝቼ ነበር። በሆስፒታሉ ሕንጻ ታሪካዊነትና የአርቴክቸር ውበት እየተደመመኩ ወደ ሆስፒታሉ ግቢና የውስጥ ክፍል ሳመራ ደግሞ ንጽሕናው፣ በአበቦችና በአረንጓዴ ሳር በተዋበው መናፈሻው ልቤን በደስታና በአድናቆት ሞላው። ይህን አስደሳችና ቀለል ያለ ስሜት በውስጤ እያስተናገድኩ የጓደኛዬ አባት ወደተኙበት የራስ ደስታ የአጥንት ሕክምና ክፍል አመራሁ።


በክፍሉ ውስጥ ለተኙት ታካሚዎችና ለጓደኛዬ አባት እንደ ሀገራችን ባህል ፈጣሪ አምላክ በቶሎ ምሕረትን እንዲያደርግላቸው ልባዊ ምኞቴን ከገለፅኩ በኋላ ሰላምታ ተለዋውጬ አረፍ አልኩ። አባቷን እያስታመች ከምትገኘው ጓደኛዬና አብረዋት ካሉ ጠያቂዎች ጋር መጨዋወት ጀመርን። በድንገት ቁመቱ ዘለግ ያለ ጎልማሳ ሰው ታማሚዎች ወደተኙበት ክፍል እያዘገመ "እስረኛው ማነው፣ ፖሊሶቹስ የታሉ?!" ሲል ታካሚዎችን በዓይኑ እየገረመመ ጠየቀ። ከውጭ ተቀምጠው የነበሩ ሁለት ፖሊሶች ፈጠን ብለው "አቤት አለን!" እያሉ ወደ መኝታ ክፍሉ ገቡ። ወዲያውም አንዲት ነርስ በመኝታ ክፍሉ ውስጥ ያለን አስታማሚዎችና ሌሎቻችን ወደ ውጭ እንድንወጣ ቀጭን ትዕዛዝ አስተላለፈች።


ያ እስረኛው የታለ በማለት የጠየቀው ሰው ለካ የሕክምና ባለሙያ/ዶክተር ነው። በመሠረቱ ይህ ሰው የሕክምና ባለሙያ ስለመሆኑ የሚናገር የደንብ ልብስና የደረት ባጅ አላደረገም። ግን የሆስፒታሉ አስተዳደር በየግድግዳው ላይ በለጠፈው የህክምና ሥነ ምግባር ደንብ/መመሪያ በሆስፒታሉ ያሉ የሕክምና ባለሙያዎች የደንብ ልብስና የደረት ባጅ እንዲያደርጉ ይመክራል። ይህ ሰው ግን የሕክምና ባለሙያ ስለመሆኑ የሚገልጽ እንዳንች ነገር የለውም። ከዚህ በላይ ደግሞ የሚያሳዝነውና የሚያስተዛዝበው ጉዳይ ባለሙያው/ሐኪሙ  በክፍሉ ተኝተው ለሚታከሙ ታማሚዎች ከፍቅር የመነጨ ፈገግታንና ሰላምታን በማስቀደም ሳይሆን የገባው ስሜትን በሚረብሽ አኳሃን፣ "እስረኛው ማነው?!" በሚል ድርቅ ያለ ጥያቄን በማስቀደም ነው።


ከአንድ የሕክምና ባለሙያ በማይጠበቅ፣ ለታካሚዎቹ ፍቅርና ክብር የሌለው በሚመስል የተሰላቸ ስሜት፣ ሙያዊ ሥነ ምግባርና ጨዋነት በጎደለው ሁኔታ "እስረኛው ማነው?!" በሚል ጥያቄ የሕክምና እርዳታ ለመስጠት ጥያቄውን ያቀረበው ሐኪም ክፍሉን እንድንለቅ ካደረገ በኋላ የሕክምና እርዳታ ለመስጠት ሥራውን ጀመረ። ከመኝታ ክፍሉ ወደ ውጭ እንደወጣንም ከሰዎች ጋር በተፈጠረ ግጭት ተጎድተውና በፖሊስ ቁጥጥር ስር ውለው ለሕክምና በሆስፒታሉ የተገኙት አባት ልጅ የሆነችው ጓደኛዬ ስሜቷ ተለዋውጦና ዓይኗ በእንባ ተጋርዶ አየኋት። ጓደኛዬ በቅጽበት ስሜቷ እንዲያ የተለዋወጠበትንና ሐዘን ውስጥ የከተታት ጉዳይ ምን እንደሆነ ወዲያውኑ ገባኝ። እርሷም ዓይኗ እንባ እንዳቀረረ፣ "እንዴት በሥቃይ ውስጥ ሆኖ እያቃሰተ፣ የእርሱን እርዳታ እየተጠባበቀ ያለውን አባቴን በዚህ ሁሉ ሰው መካከል እስረኛው ማነው ይለዋል?! አባቴ ወላጆቹ ያወጡለት ስም አለው ... ሰው እንዴት እስረኛ ተብሎ ይጠራል ... አንድ የሕክምና ባለሙያስ ለታካሚዎቹ ስሜትና ሞራል አይጠነቀቅም ማለት ነው?! በእውነት አሳዝኖኛል፣ አናዶኛልም።" ስትል የተከፋ ስሜቷን አጋራችኝ።


በእርግጥም የሕክምና ባለሙያው በተናገረው ነገር እኔም ደንግጫለሁ፣ አዝኛለሁም። በምንም ሚዛን ትክክል አልነበረም። ሰው እንስሳ/ውሻ  አይደለም፣ አይታሰርም። ሰውን ያህል ክቡር ፍጥረትም "እስረኛ" ብሎ መጥራትም ነውር ነው። ከፍተኛ የሆነ ሥነ ምግባርና ጨዋነት የሚጠይቅ እጅግ የተከበረ የሙያ መስክ ውስጥ ያለ አንድ ሐኪም ታካሚውን "እስረኛ" ብሎ ሲጠራ መስማት ይቀፋል፣ በእጅጉ ያስደነግጣልም። እንደ ሀገራችን ሕግ/የፍትሕ ሥርዓት ማንኛውም በሕግ ቁጥጥር ስር የዋለ ሰው የፈፀመው ወንጀል እስኪጣራ ድረስ ተጠርጣሪ ተብሎ ነው የሚጠራው፣ በሕግ ቁጥጥር ስር የዋለ ሰው በሰነድ ማስረጃ፣ በሰዎች ምስክርነትና በሌሎች ቴክኒካዊ መረጃዎች ወንጀል መሥራቱ ተረጋግጦ በሕጉ አግባብ ፍርድ ሲሰጠው ደግሞ ታራሚ እንጂ በምንም መልኩ "እስረኛ" ተብሎ አይጠራም። የሕግ ዋንኛ ዓላማውም ሕግና ደንብን የተላለፈ ሰውን ማረምና ሌሎችም እንዲህ ዓይነት ወንጀል ውስጥ እንዳይገቡ ወይም እንዳይፈጽሙ ማስተማር ነው።


ይህ በሀገራችን እንዲሁ በዘልማድ በሕግ ቁጥጥር ስር የዋለን ሰው "እስረኛ" ብሎ መጥራት የተለመደና ረጅም ጊዜን ያስቆጠረ እንደሆነ የታወቀ ነው። ይሁን እንጂ በሀገራችን ባለፉት ሁለት አስርተ ዓመታት እንዲህ ዓይነት ተገቢ ያልሆኑ፣ የሰው ክብርና ማንነት፣ ሰብእና እና ሞራል የሚነኩ አዋራጅና ክብረ-ነክ ቃላት ተወግዘው እንዲወገዱ ተደርገዋል። ይሄም ብቻ ሳይሆን እነዚህን አዋራጅና ክብረ-ነክ/Pejorative and Deregatory ቃላትን መጠቀምም በሕግ ጭምር የሚያስጠይቅ መሆኑም በግልፅ ይታወቃል። አንድ የተማረ ሰው ሊያውም ደግሞ የሕክምና ባለሙያ ደግሞ ይህን በሚገባ ሊያውቅ ይገባል፣ ደግሞም ግድም ነው።


በመጨረሻም የሕክምና ባለሙያ በሥቃይ፣ በሕመም ውስጥ ያሉ ታካሚዎችን በእንዲህ ዓይነት የሚያሸማቅቅ፣ ስሜትን የሚጎዳና ሞራልን የሚነካ ቃላትን በመጠቀም ለሥነ ልቦናዊ ቀውስ ሊዳርጓቸው አይገባም። ይህ በሕግም ያስጠይቃል። የሕክምና ባለሙያዎች ከሙያቸው ባሻገር ለታካሚዎቻቸው ፍቅርንና ርህራሄን በማሳየት በመልካም ቃላትና አንደበት ጭምር ሊያክሙ እንደሚገባቸው ግልጽ ነው። በመሠረቱ የሕክምና ሙያ ተማሪዎች በትምህርታቸው ከፍተኛ ነጥብ ብቻ ስላመጡ የሚገቡበት ሙያ ሊሆን አይገባውም። ከምንም በላይ ፍቅርን፣ ርህራሄና ትሕትናን የተላበሰ ባህርይ ሊኖራቸው ይገባል። ይህ መልካም ባህርይና ሥነ ምግባር ወደ ሕክምና ሙያ ለሚገቡ ተማሪዎች ከትምህርት ውጤታቸው ባልተናነሰ እንደ መመዘኛ ሊቀመጥ ይገባዋል።¾

 

በያሬድ አውግቸው

ዲሞክራሲያዊ መብቶች የተከበሩባቸው ሀገሮች የሚኖሩ ህዝቦች ፍላጎቶቻቸውን በመደበኛነት በሚከናወኑ ሃገራዊና አካባቢያዊ ምርጫዎች በማስጠበቅ ይታወቃሉ። ጥሩ ለሰራው ድምጻቸውን በመስጠት ላልሰራው ደግሞ በመከልከል። በነዚህ ሀገሮች መንግስታት በኩል የሚተገበሩ ፕሮግራሞችና ፕሮጀክቶችም ዜጋቸውን ፍላጎት መሰረት ማድረግ ግድ ስለሚላቸው በከፍተኛ ጥንቃቄ የሚታቀዱና የሚተገበሩ ናቸው። በሌላ በኩል በተቃራኒው ወገን የሚገኙ ሃገራት መንግስታት የሚተገብሩዋቸው የፖለቲካም ሆነ ሌሎች ፕሮግራሞች ከጥናት ይልቅ የመሪዎቻቸውን ፍላጎት መሰረት በማድረግ የሚታቀዱ በመሆኑ የቀጣይነት፣የአዋጭነት እና የአንገብጋቢነት ችግር ይስተዋልባቸዋል። ልምዳችን እንደሚያሳየው ቀጣይነት፣ አዋጭነት እና አንገብጋቢነትን ያላገናዘቡ ፖሊሲዎችም ሆነ ተግባራት ህዝቦችን ለከፍተኛ የኢኮኖሚ፤ ማህበራዊና ፖለቲካዊ ኪሳራዎች ሲዳርጉ ቆይተዋል፤ እየዳረጉም ይገኛሉ።

የዚህ ጽሁፍ አላማ የመድብለ ፓርቲ ስርዓትን መገንባት በቀጣይነት እንዲኖር ለምንፈልገው ጠያቂና ምክንያታዊ ማህበረሰብ እና የተዋጣለት መንግስት ያለውን ሚና ማሳየት ነው። ዘርዘር ስናደርገው ሃገሩን የሚወድ ጠያቂና ምክንያታዊ ዜጋ እንዲፈጠር እንዲሁም የሚተራረሙና የሚጠባበቁ የፖለቲካ ፓርቲዎች እንዲኖሩ የሚያደርጉ እርምጃዎችን ተከትሎ የሚመጣን ዘላቂና የተረጋጋ የፖለቲካ ስርዓት ፍሬዎች በማሳየት፤ ባለመኖሩ የሚከሰቱ የጎንዮሽ ጉዳቶች ማስታወስ ይሆናል።

የአለማችንን የፖለቲካ ምህዳር ስናይ የመድብለ ፓርቲ ስርዓት የሰፈነባቸው ሁሉም ሃገሮች በሰላም፣ በኢኮኖሚና በማህበራዊ ዘርፍ የተሻለ የተጓዙ ወይም መንገጫገጭ በሌለው ሁኔታ ወደዚያው የሚገሰግሱ ሆነው ይገኛሉ። መድብለ ፓርቲ ስርዓትን ስናስብ ደግሞ የዴሞከራሲያዊ ስርኣት መገለጫ የሆኑ ነጻነቶች አስፈጻሚውን ወደማይፈለጉ ባህሪያት እንዳያዘነብል ለማስጠንቀቅ አለፍ ሲልም ለመጠየቅ ያግዛሉ የሚለውን እውነታ እናገኛለን። በሌላ አነጋገር አስፈጻሚው ራሱን 24/7 እንዲመለከት እድል ይሰጣሉ። 

ወደ ሃገራችን ስንመጣ ምንም እንኳን የዲሞክራሲያዊ ስርኣት ተቋማትን የሚያበረታታ ህገመንግስት ያለን ቢሆንም በተግባር ግን የዴሞክራሲ ኤለመንቶች የሚጨቆኑበትና ዋጋ የሚከፈልበት ሁኔታ ይስተዋላል። የገዥው ፓርቲ አባላት ታማኝነታቸውን ለማሳየት በሚወስዷቸው የማዋከብ እርምጃዎች የሲቪክ ማህበራትና አማራጭ የፖለቲካ ኃይሎች /ተቃዋሚ ተብለው የሚጠሩ ኃይሎች/    ቀጭጨዋል፤ ህብረተሰቡ በሃገሩ ጉዳይ የሚያደርገው ተሳትፎም ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተዳከመ ይገኛል። በብዙ ታክሲዎች ውስጥ ተለጥፎ የማየው “መብትዎ ታክሲ ውስጥ ብቻ አይታይዎ” የሚለው ቧልት አዘል ጥቅስ የጠያቂነት ባህል ቦታ እንደሌለው ከሚያሳዩ ምሳሌዎች አንዱ ነው።

የፖለቲካ ምህዳሩ መጥበብ በመበርታቱ ህዝቡ ከፖለቲካው መድረክ እራሱን እንዲቆጥብና እንዲሸማቀቅ አድርጎአል። በዚህ የተነሳም ተስፋ መቁረጥ በብዙዎች አዕምሮ እንዲሰርጽ አድርጎአል። ይህም በአደረጃጀትና በፕሮግራም የተልፈሰፈሱ አማራጭ የፖለቲካ ፓርቲዎች እንዲኖሩን ሚናውን አበርክቷል። ፓርቲዎቹ በውስጥ ችግሮቻቸው መታመሳቸውም የዚህ አብይ ማስረጃ ይመስለኛል። ይህም ህብረተሰቡ በሃይሎቹ ላይ እምነት እንዲያጣ አድርጓል። ገዥው ፓርቲ ከነድክመቱም ቢሆን ይቆይልን የሚለው የህብረተሰቡ ዝንባሌም የዚሁ አካል እንደሆነ ይሰማኛል። ይህ ዝንባሌ ጤናማ ቢመስልም እርካታን ግን አያመለክትም።  ምክንያቱም እውነተኛ የህዝብ እርካታ የሚመነጨው ከአንድ በላይ የሆኑ የፖለቲካ ፓርቲዎችን ለስልጣን ማወዳደር የሚስችል አቅም በእጁ መሆኑን ሲያረጋግጥ በመሆኑ ነው።

ከላይ እንዳየነው የአለማችን ተሞክሮ የሚያቀርብልን ምርጫዎች ሁለት ናቸው። አንደኛው የፖለቲካ ምህዳሩን በማስፋት የሃገሪቱ ህዝቦች ያለተጽዕኖ የዴሞክራሲያዊ ስርዓት ስጦታዎች ተጠቃሚ እንዲሆኑ ማስቻል ይሆናል። ይህም ገዥውም ሆነ አማራጭ የፖለቲካ ኃይሎች ለጎንዮሽ /Horizontal/ እና ቀጥተኛ /Vertical/ ተጠያቂነትና ምዘና እንዲጋለጡ ያስችላል። ይህ መጋለጥ ገዥው ፓርቲም ይሁን ወደ ስልጣን የሚወጡ ፓርቲዎች በተወሰኑ ዓመታት ልዩነት እንታደሳለን አይነት መሃላ ሳያስፈልጋቸው በእጃቸው ያለን እድል ላለማባከን በእያንዳንዱ እንቅስቃሴያቸው ንቁ እንዲሆኑ ያግዛል። ሁለተኛው ምርጫ ገዥው ፓርቲ እራሱን ሊያሳዩትና ሊጠይቁት የሚችሉ ዴሞክራሲያዊ ተቋማት እንዲጠናከሩ ባለመስራቱ በፓርቲው ውስጥና በመንግስታዊ መዋቅሩ በሚከሰት ዝቅጠት እንደተለመደው መመታት ይሆናል። ይህም ችግሮች ከመከሰታቸው በፊት መከላከልን ሳይሆን ከተከሰቱ በኋላ በእሳት ማጥፋት መሰል እርምጃዎች ህይወትሀብትና ጊዜያችንን እንድናቃጥል፤ ሲብስም ሃገራችንን እንድናጣ ያደርገናል።

ለማጠቃለል የሲቪክ ማህበራትና አማራጭ የፖለቲካ ኃይሎች መጠናከር ለተጠያቂነት ስርዓት መዳበር መሰረታዊ ቅድመ ሁኔታዎች መሆናቸውን አይተናል። ለዚህም የዳበረ የመድብለ ፓርቲ ስርዓት ያላቸውንም ሆነ ሂደቱን በቁርጠኝነት የጀመሩ ሃገሮች ተሞክሮ መመልከት ይቻላል። በፖለቲካው ሳይንስም ሆነ በኔ እምነት ሃገሪቷ ለተሟላ የዴሞክራሲያዊ ስርዓት እንድትጋለጥ የሚያግዙ ተቋማትን (አማራጭ የፖለቲካ ኃይሎችየሲቪክ ማህበራት እና ሌሎችም) በማጠናከር እርስ በእርሱ የሚተራረምና የሚጠባበቅ ስርዓት መፍጠር ይቻላል።  ሳይንሱንም ሆነ ያለፍንባቸውን ተሞክሮዎች በማየት ገዥው ፓርቲ ከአማራጭ የፖለቲካ ኃይሎች ጋር ለመጀመር ያሰበውን ውይይት በብስለትና በጥንቃቄ ያስኬደዋል የሚለው ተስፋዬ የጠነከረ ነው።

በይርጋ አበበ

ኢትዮጵያ ረጅም ዘመን የተሻገረ ታሪክ ብቻ ሳይሆን ረጅም ኪሎ ሜትር የሚሸፍን የመሬት ስፋት ያላት ግዙፍ እና ባለክብር አገር ነች። ይህች የአፍሪካ ኩራት የሆነች አገር ፈጣሪ ካጎናጸፋት የመሬት ስፋት በተጨማሪ ቁጥር ስፍር የሌላቸው የተፈጥሮ ሀብቶችና መስህቦችን አድሏታል። የዜና ዘጋቢዎች ሁለት የተለያዩ ሀሳቦችን በአንድ ላይ አጋብተው ሊዘግቡ ሲያምራቸው “በሌላ ዜና” ብለው ከመጀመሪያው ተቃራኒ የሆነ ሃሳብ ይዘግባሉ። እኔም የሙያ አጋሮቼን ባህሪ ተጋርቼ ቀደም ሲል ከገለጽኩት የተለየ ሀሳብ ላቅርብ። ኢትዮጵያ ፈጣሪ ከማያልቅበት በረከቱ ካደላት የተፈጥሮ ሃብትና የመሬት ስፋት እንዲሁም ጸጋዎች በተቃራኒ ተዘርዝሮ የማያልቅ ወንፊት ሙሉ ችግር የተከናነበች አገርም ናት።

በ2007 ዓ.ም ከህንድ ውቅያኖስ የሚነሳው እርጥበት አዘል ንፋስ ለኢትዮጵያ የሚለግሰውን ዝናብ በወቅቱ ሊለግስ ባለመቻሉ በአገሪቱ በርከት ያሉ አካባቢዎች ድርቅ ጠንከር ብሎባቸው ቆይቷል። የ2007 ዓ.ም ድርቅ (የኤልኒኖ ክስተት) ከተከሰተባቸው አካባቢዎች መካከል አንዳንዶቹ ከደዌያቸው ሲፈወሱ፤ አንዳንዶቹ አገግመው እንደገና ሲያገረሽባቸው (በኢንፌክሽን ሲጋለጡ)፤ አንዳንዶቹ ደግሞ የኤልኒኖው ጉዳት ይበልጥ በርትቶባቸዋል። በሶስት ደረጃ የተከፈሉትን የድርቁ ተጠቂዎች የመጎብኘት እድል ገጠሞኝ ነበር። በዛሬ የጉዞ ማስታወሻ የምንመለከተውም 18 የጋዜጠኞች ቡድን በተዘዋወረባቸው አካባቢዎች የታዘብኳቸውን አብይ ክስተቶችና ገጠመኞች ይሆናል።

መነሻችንን አዲስ አበባ አድርገን ወደ ምንጃር ሸንኮራ በማቅናት የጉብኝታችንን የመጀመሪያ ምዕራፍ ስናደርግ የትግራይዋ ዛላንበሳ ደግሞ የጉብኝቱ የመጨረሻ ከተማ ነበረች። ከአዲስ አበባ በሞጆ ምንጃር ሸንኮራ፣ መጥተህ ብላ (ቡልጋ)፣ ሽዋሮቢት፣ ጉባ ላፍቶ፣ አላማጣ፣ እንዳምሆኒ፣ ሀውዜን እያለ ዛላንበሳ ድረስ ያደረግነው የጉብኝት ጉዞ 2200 ኪሎ ሜትር የሸፈነ በመሆኑ የጽሁፉን ርዕስ “የ2200 ማስታወሻ” ተብሎ እንዲጠራ የተደረገው በዚህ ምክንያት መሆኑን አስቀድሞ መጠቆምን ወድጃለሁ።

 

 

ተስፋ ያጣችው የተስፋ አገር

ለሁለት ቀናት ቆይታ ያደረግንባት የምንጃር ሸንኮራ ወረዳ ዋና ከተማ አረርቲም ሆነች አርሶ አደሮቹን የጎበኘናቸው የገጠር ቀበሌዎች ውስጥ ለማስታወሻ የሚሆን ብዙም ቁም ነገሮችን ማየት አልቻልንም ነበር። በመሆኑም በዚህ የጉዞ ማስታወሻ ላይ የመጀመሪያ ምዕራፍ የሚከፈተው በቡልጋ ይሆናል። ዳሩ ቡልጋ የኢትዮጵያዊያን የቀለም አባት የሆነው ተስፋ ገብረሥላሴን የፈጠረች አይደለች!! የኢትዮጵያ ምሁራንን በር ከፋቹ ተስፋ የተወለዱባት ቡልጋ የዚህ ጸሁፍ በር ከፋች ሆናለች።

ኔልሰን ማንዴላ በይቅርባይነታቸውና በነጻነት ታጋይነታቸው የዓለም ህዝብ ከክብር ጋር አድናቆቱን ይለግሳቸዋል። ጥቁሩ የነጻነት ታጋይ ከተናገሯቸው ህልቆ መሳፍርት ገንቢ ንግግሮቻቸው መካከል “ዓለምን ለመለወጥ ብቸኛው መሳሪያ ትምህርት ነው” የምትለዋ መፈክራቸው በተለይም እንደ አፍሪካ ባሉ ድሃና መሃይምነት በሰፈነባቸው አካባቢዎች በከፍተኛ ደረጃ ትነሳለች። ኔልሰን ይህችን መፈክር የተናገሯት በ1990ዎቹ ቢሆንም ኢትዮጵያዊው የቀለም አባት ተስፋ ገብረሥላሴ ግን ገና በ1910 ገደማ “መሃይምነት ይጥፋ እውቀት ይስፋፋ፣ ይህ ነው የኢትዮጵያ ተስፋ” ሲሉ ኢትዮጵያ ለእድገትና ለስልጣኔ የምታደርገው ጉዞ ሊሳካ የሚችለው በትምህርት ብቻ መሆኑን ተናገረዋል።

እንዳለመታደል ሆኖ ተስፋ “ድንቁርና ይጥፋ” ብለው የመከሩት ምክር ተቀባይነት አላገኘ ወይም ደግሞ እሳቸው የተናገሩትን ገንቢ ቃል (powerful word) እንደ ራሳችን ወስደን አላከበርናቸው ስለ ትምህርት አስፈላጊነት ለመናገር አፋችንን ስንከፍት ቶሎ የምንጠቀማቸው መፈክሮች “የበላና የተማረ ወድቆ አይወድቁም” የሚለውን ሆድ አደር አገርኛ አባባልና ቀደም ሲል የተጠቀሰውን የኔልሰን ማንዴላ መፈክር ብቻ እንጂ “ድንቁርና ይጥፋ እውቀት ይስፋፋ ይህ ነው የኢትዮጵያ ተስፋ” የሚለውን ዘመን ተሻጋሪ አባባል አይደለም። በጣም የሚገርመው ደግሞ በተስፋ ገብረሥላሴ ፊደል ገበታ የተማረው ሁሉ ባለውለታውን ረስቶ የሩቅ አገሩን የማንዴላን ንግግር መናገሩ ነው። ለዚህ ይሆን “አባቱን ሳያውቅ አያቱን ይናፍቃል” የሚባለው?

የተስፋ ገብረሥላሴ አገር በቀድሞው ቡልጋ አውራጃ ሲሆን አሁን ስሙ ተቀይሮ “በረኸት ወረዳ” ተብሏል። የተስፋ ትውልድ መንደር ደግሞ ከምንጃር ሸንኮራ ወረዳ ዋና ከተማ አረርቲ ወደ ደብረ ብርሃን በሚወስደው መንገድ ከ28 ኪሎ ሜትር በኋላ ወደ መጥተህ ብላ ከተማ (የበረኸት ወረዳ ዋና ከተማ ነች መጥተህ ብላ) በሚወስደው መንገድ በግምት 15 ኪሎ ሜትር ከዋናው አስፋልት ርቃ ትገኛለች። በዚህች የገጠር ቀበሌ በታህሳስ 24 ቀን 1895 ዓ.ም የተወለዱት ተስፋ ገብረሥላሴ ዘ ብሔረ ቡልጋ የእውቀት አባትና የኢትዮጵያዊያን ምሁራን ብርሃን ፈንጣቂ ናቸው ድንቁርና ይጥፋ እውቀት ይስፋፋ ሲሉ የተናገሩት። ፊደልን ከቆዳ ላይ ጽፈው ማቲዎችን ሰብስበው ያስተምሩበት የነበረው የተስፋ ትምህርት ቤት (ትልቅ ዛፍ) ዛሬም በህይወት ተገኛለች። እዛች ቦታ ላይ ደግሞ ተስፋን የማይመጥን መታሰቢያ ሀውልት ቆሞላቸዋል።

የተስፋ አገር (በአሁኑ አጠራር በርኸት ወረዳ) ከባህር ጠለል በላይ ከ750 እስከ 850 ሜትር ከፍታ ያላትና የአየር ንብረቷም 80 በመቶ ያህሉ ቆላማ፣ 17 በመቶ ወይና ደጋ እና ሶስት በመቶ ደግሞ ደጋማ ነው። 42 ሺህ ከሚሆነው የወረዳው አጠቃላይ ህዝብ ውስጥ 18 በመቶ ማለትም 7500 ያህሉ የአርጎባ ብሔረሰብ ሲሆን ቀሪው አማራ ነው። ከዘመናት በፊት ድንቁርና ይጥፋ ሲሉ የተናገሩት ተስፋ ገብረሥላሴ ዛሬ አገራቸው (አጠቃላይ ኢትዮጵያ በተለይም ቡልጋ) ድህነት ቤቱን ሰርቶባታል። በተለይ ቡልጋ ወረዳ በአገሪቱ ከሚገኙ የድህነት መንደሮች ቀዳሚዋ ሳትሆን አትቀርም። ከ42 ሺህ ህዝቧ መካከል ባለፈው ዓመት 37 ሺህ በዚህ ዓመት ደግሞ 27 ሺህ የሚሆነው በከፋ ድህነት ውስጥ እንደሚገኝ ከወረዳው ግብርና ጽ/ቤት ያገኘነው መረጃ አመልክቷል። በጉብኝት ወቅት የታዘብነውም “መጥተህ ብላ” የሚባለው የወረዳው ከተማ “መጥተህ ብላ ከምትባል መጥተህ ጹም” ተብላ ብተጠራ የተሻለ ይሆናል። ምክንያቱም ከተማዋ ውስጥ ከፍተኛ ቁጥር ያለው ወጣት በስራ አጥነት ምክንያት በየቡና ቤቱ እና በየመንገዱ ጫት ሲቅሙ እና አርሶ አደሮቹም ቢሆኑ ለሰው እና ለእንስሳት መጠጥ ወሃ ፍለጋ ከሶስት እስከ አምስት ሰዓት በእግር መጓዝ ግዴታ ሆኖባቸው አይተናል። የተስፋ አገርም “ተስፋዋ” ደብዝዞ ስመለከት ተስፋ እንኳንም በዚህ ዘመን አልኖሩ ስል በሞታቸው ተጽናናሁ።

 

 

ውሃ የጠማቸው ወንዞች

ደራሲና ገጣሚ በእውቀቱ ስዩም “በገጠር ወንዙ ብቻ ሳይሆን ድልድዩም የእግዜር ስራ ነው” ሲል በአንድ ወቅት ተናግሮ ነበር። 2200 ኪሎ ሜትር በሸፈነው የድርቅ ምልከታ ጉዞዬ የታዘብኩት ግን በየመንገዱ የማገኛቸው ወንዞች የእግዜር ስራ የሆነው ውሃው ደርቆ የሰው ስራ የሆነው ድልድዮች ግን አገልግሎት እየሰጡ መሆናቸውን ነው። ሁሉም በሚያስብል መልኩ ወንዞቹ ውሃ ሳይኖራቸው ድልድይ ታቅፈው መኪና እና የቁም እንስሳት ሲተላለፉባቸው ይውላሉ። ወንዞቹ ለምን ውሃ ጠማቸው? የሚል ጥያቄ በአእምሮዬ አቃጭሎብኝ ነበር።

ለዚህ ጥያቄ ቀጥተኛ መልስ እንዲሰጠኝ የጠየኩት ሰው ባይኖርም በድርቅ ወደ ተጎዱት አርሶ አደሮች በተጓዝኩበት ጊዜ የታዘብኩት በአገሪቱ የደረሰው ድርቅ እንስሳቱንና ማሳውን ብቻ ሳይሆን ወንዞችንም ለውሃ ጥም እንደዳረጋቸው ነው። በአንድ ወቅት በተፈጠረ ዓለም አቀፍ የአየር ንብረት ለውጥ ምክንያት ለዓመታት መሬቱም ብቻ ሳይሆን እንስሳቱ እና ወንዞቹ ውሃ ሲጠማቸው ቆሞ የሚያይ ደካማ የአካባቢ ጥበቃ እና ስንኩል ኢኮኖሚ በአገሬ መገንባቱን ስታዘብ እነዛ ወንዞች በቀጣይም በውሃ ጥም የሚሰቃዩበት ጊዜ ላለመኖሩ ዋስትና የለኝም።

 

 

የአገሬ አምሳያ የሆኑት እንስሳት

ሀበሻ ሲተርት “ለላም ቀንዷ አይከብዳትም” ይላል። እኔ የቀንዱን ክብደትና የላሟን ስሜት ባላውቅም “እንደሚከብዳት” ግን እገምታለሁ። ለምን እንዲህ አልክ? ካላችሁኝ መልሴን ከዚህ እንደሚከተለው ሳላንዛዛ ረዘም አድርጌ አቀርባለሁ።

በውሃ ጥምና በምግብ እጥረት ስጋቸው አልቆ ቆዳቸው የሰፋቸው የቀንድ እንስሳት ምስራቅ አፍሪካ ድረስ የቴሌቪዥን ፐሮግራም መሳብ የሚችል አንቴና የሚመስል ቀንድ ተሸከመው ሲሄዱ ስመለከት ቀንዳቸው እንደከበዳቸው ገምቻለሁ። አውቃለሁ ቀንድ ጠላትን ለመመከት የሚያገለግል የእንስሳት የጦር መሳሪያ ነው። አውቃለሁ ቀንድ እንስሳት የሆነ ነገር ሲነካቸው ለማከክ የሚያገለግላቸው የእንስሳት ጥፍር ነው። እንዲሁም ቀንድ ለእነሱ ጌጣቸው ነው። ግን ሲበዛስ? ያኔ ሸክም አይሆንም ትላላችሁ?

ቀንድ ያላቸው እንስሳት ቀንድ ከሌላቸው ተመሳሳይ እንስሳት ጋር የሚያደርጉት ፍልሚያ በቀንዳሞቹ አሸናፊነት እንደሚጠናቀቅ ግልጽ ነው። አገርም እንዲሁ ነች። ከውጭ ወራሪ ጠላት ለመድፈር ይነሳል። ያኔ ጠንካራ መንግስት ህዝቡን አስተባብሮ ጠላትን ድባቅ ይመታና አገሩንም ራሱንም ያስከብራል። ነገር ግን የላሟ ቀንድ ከስጋዋ ከገዘፈ ቀንዱ ራሱ ጠላት እንደሚሆናት ሁሉ መንግስት በሙስና እና በአምባገነንነት ራሱን ከአገሩ በላይ የሚያገዝፍ ከሆነ አገርም እንዲሁ ናት። በቡልጋ፣ በምንጃር ሸንኮራ፣ በሽዋሮት፣ በራያ አላማጣ፣ በወሎ እና ሌሎችም አካባቢዎች ስዘዋወር የተመለከትኳቸው ቀንዳም ከብቶች ቀንዳቸው ውበታቸው ሳይሆን ሸክማቸው መሆኑን ተገንዝቤያለሁ። እነሱን ስመለከት አገሬን አሰብኳት።

 

 

የተኮነነችው የጻድቃን አገር

ኤርትራን ከኢትዮጵያ ገንጥሎ የወሰደው ሻዕቢያ በ1990 ዓ.ም በኢትዮጵያ ላይ ወረራ ፈጸመ። ወረራውን መክቶ የሻዕቢያን እብሪት ለማስተንፈስ የአገሪቱ ህዝብ እንደ አንድ ሰው ሆኖ በመነሳት ሻዕቢያን ድል ነስቶ ሻዕቢያ አቅሙን እንዲያውቅ አደረገ። በዚያ የጦርነት ወቅት በኢትዮጵያ በኩል ጦሩን ከሚመሩ ጀኔራሎች መካከል አንዱ በትውልድ ዛላንበሳ በእድገት ማይጨው መሆናቸው የሚነገርላቸው ሜጄር ጄኔራል ጻድቃን ገብረትንሳዔ ናቸው። ጄኔራሉ ጦሩን ከመሩባቸው ግንባሮች መካከል በተለይም በዘመቻ ጸሀይ ግባት ላይ የፈጸሙት የአመራር ብቃት በቀድሞ አለቆቻቸው ውዳሴን አትርፎላቸው ነበር ዳሩ ሲያልቅ አያምር ሆኖ በጠብ ቢለያዩም ከቀድሞ አለቆቻቸው ጋር።

በድርቅ የተጎዱ አካባቢዎችን በጎበኘንባቸው ወቅት የመጨረሻው የጉዞ መዳረሻ የነበረው የኢትዮጵያና የኤርትራ ወታደሮች በቅርብ ርቀት እንከካስላንትያ የሚገጥሙባት ዛላንበሳ ከተማ ነች። በዛላንበሳ ጉዟችን ወቅት ለጋዜጠኞች ቡድን ማብራሪያ የሚሰጡ የአካባቢው የመንግስት ኃላፊዎች ነበሩ። በዚህም ወቅት ታዲያ አንድ አነስተኛ መንደር በእጃቸው እያመለከቱ “ያ ቤት የጄኔራል ጻድቃን አባት ቤት ነው” አሉን። ማመልከቻ ጣታቸውን (ጂ ፒኤሳቸውን) ወደ ሌላኛው አቅጣጫ አዙረው “ያ ደግሞ የዶክተር ቴድሮስ አድሃኖም ወላጆች ቤት ነው” ሲሉ ገለጹልን።

የዓለም ጤና ድርጅት ዳይሬክተር ለመሆን በምርጫ እየተወዳደሩ ያሉት ዶክተር ቴዎድሮስ አድሃኖም እና የራያ ቢራ አክሲዮን ማህበር መስራቹ ጄኔራል ጻድቃን ገብረ ትንሳዔ ዛላንበሳ ተወልደዋል። ወይም ዛላንበሳ እነዚያን የመሰሉ ጎምቱ ሰዎች ከአብራኳ ወጥተዋል። በአሁኑ ወቅት ከ12 ሺህ የማያንስ ህዝብ እንዳላት የተነገረልን ዛላንበሳ 10 ሺህ የሚሆነው ህዝቧ የእለት ምግብ እርዳታ ፈላጊ ነው። የሁለቱ ጎረቤት አገሮች መጣላታቸውን ተከትሎ ወደ ኤርትራ የሚሄደውም ሆነ ከኤርትራ ወደ ኢትዮጵያ የሚገባው የንግድ እንቅስቃሴ በመቋረጡ ከተማዋ እንቅስቃሴ አልባ ሆናለች። ቀደም ሲል የነበረው ዱቄት ፋብሪካ ጨምሮ ሌሎች በርካታ የንግድ ተቋማትን የሚያስተዳድሩ ህንጻዎች በሙሉ በጦርነቱ እንደቆሰሉ ሳይታከሙ ሞታቸው ደርሶ አንቀላፍተዋል። (ነብሰ ሔር)

ድርቅ ደጋግሞ የሚያጠቃት ዛላንበሳ ጦርነቱ ተጨምሮ ፈተናዋን አብዝቶባት የኩነኔ ምድር ወይም አኬል ዳማ ሆና ሳያት ጻድቃንን እንዳልወለደች ኩነኔዋ ከየት እንደመጣ ባስብም መልስ ላገኝ ባለመቻሌ ማሰቤን ትቼ ጉዞዬን ወደ አዲግራት አደረኩ። ወደ አዲግራት ስንጓዝ በርቀት አንድ ገደላማ መንደር ውስጥ ከተሰገሰጉ የገጠር መንደሮች ውስጥ ሻምበል ምሩጽ ይፍጠር የተወለደው እዚያ መሆኑን ነገሩን። የምሩጽን ትውልድ መንደር በርቀት በሚያሳዩኝ ዕለት የምሩጽ ይፍጠር አስከሬን በአዲስ አበባው ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል በክብር እያረፈ ነበር።

 

 

አንዳንድ አመሎች

የመኪናውን አሽከርካሪ ጨምሮ 18 አባላትን ከያዘው የጉዞ ቡድን ውስጥ አንዳንዱ የተለመደ ባህሪ ሲኖረው ሌላው ደግሞ ወጣ ያለ ባህሪ ይኖረዋል። በዚያ ጉዞ የተመለከኩትም እንደ ሙሴ አይነቱ የቆሎ ምርኮኛ፣ የየኔአሁ ላይቭ ዘገባ እና የዚህ ጸሁፍ አዘጋጅ የቡና ፍቅርም የጉዞው አባላት የማይዘነጋው ገጠመኝ ነው። ዝርዝሩን ከዚህ በታች!!

ሙሴ የአንድ መንግስታዊ መገናኛ ብዙሃን ጋዜጠኛ ሲሆን ከተጓዡ ሁሉ ለየት ያለ ባህሪ አለው። ከአደርንበት ሆቴል ወጥተን መኪና ውስጥ እንደገባን ሁላችንም ሰላምታ ስንለዋወጥ ሙሴ ወሬውን የሚጀምረው “ቆሎ የለም እንዴ?” ብሎ በመጠየቅ ነው(የጋዜጠኛው ቡድን በዝግመተ ለውጥ ከፈረስ የመጣ ይመስል አንድ ኩንታል ቆሎ እና ከ300 ሊትር የማያንስ ውሃ ተይዞለት ነበር)። የገብስ ቆሎ የደም ዝውውሩን እንደሚቆጣጠርለት ሁሉ ሙሴ ቆሎ ሳይበላ ሌላ ስራ መስራት አይችልም። የጉዞውን አባላት ፈገግታ በመለገስ አሰልቺውን ጉዞ ያስረሳን ባለውለታችን ሙሴ ከቆሎ በተጨማሪ ሚሪንዳ በመጠጣት ተስተካካይ አልነበረውም። አባቱ የቀድሞው የኒያላ ግብ ጠባቂ እንደሆነ የነገረን ሙሴ “ኢትዮጵያ ቡና” ለሚባለው የአገራችን ክለብ ያለው ፍቅር ከፍተኛ ከመሆኑ የተነሳ “በቡና የሚመጣበትን በቆሎ ለመመከት” ታጥቆ የተነሳ ይመስለኝ ነበር።

አብዛኛው የጋዜጠኛ ቡድን ከኤሌክትሮኒክስ በተለይም ከማህበረሰብ ሬዲዮ ጣቢያዎች የመጣ በመሆኑ በየጉዞው መሀል ሾፌሩ መኪና እንዲያቆምለት የሚያቀርበው ምክንያት “ላይቭ” ልገባ ነው” በማለት ነው። በዚህም የተነሳ መኪና በሚቆምበት ወቅት “ማን ላይቭ ገባ” ይባላል። ከጋዜጠኞች “ላይቭ ልገባ ነው” በኋላ አንደኛው አባላችን አቶ ትዕግስቱ (ስሙ የተቀየረ) ለቁርስ ወይም ለምሳ አለዚያም ለሻሂ ረፍት መኪና ሲቆም ሲጋራ ለማጨስ ከቡድኑ ለየት ብለው ይቆማሉ። “የት እየሄድክ ነው” ተብለው ሲጠየቁ “ላይቭ ልገባ ስለሆነ እንዳትረብሹኝ ብዬ ነው” በማለት ራቅ ብለው አመላቸውን በመወጣት (ሲጋራቸውን አቡንነው) በመመለስ የጓደኞቻቸውን ምቾት ይጠብቃሉ።

ሌላው የጉዞው ልዩ ገጠመኝ አንዱ አባላችን (የዚህ ጸሁፍ አቅራቢ) ለቡና ካለው ፍቅር የተነሳ መኪና በቆመበት አጋጣሚ ሁሉ የሚሮጠው የጀበና ቡና ወደሚያፈሉ ቤቶች ነው። በዚህ ተደጋጋሚ ድርጊቱ አንዳንዶቹ በተለይም ሾፌሩ ቴዲ ሲበሳጭበት ቀሪዎቹ ግን “ተውት ይጠጣ አለበለዚያ ጉዞው አይገፋለትም” ሲሉ ይከላከሉለታል። በአንድ አጋጣሚ ግን አንዱ ጋዜጠኛ “ይርጋ ለምርጫ ተወዳደር ምልክትህን ግን ጀበና አድርግ” ሲል እንደ ዋዛ የጣላት ቀልድ ውላ እያደረች ቅጽል ስሙ ልትሆን ምንም አልቀራትም ነበር።

ስለሾፌራችን ካነሳን አይቀር የተወሰኑ ነጥቦችን ላክልና ላብቃ (ለነገሩ 17 መስመሮችን እንጂ 26 መስመሮችን አልጽፍ)። የመሪነትን ሀይል ያየሁት በዚያ ሾፌር ነው። ከተጓዝንበት 2200 ኪሎ ሜትር ውስጥ 60 በመቶ የሚሆነው እጅግ አስቸጋሪ መልክዓ ምድር እና የመንገድ መሰረተ ልማት ያልተሟላለት ወይም መሰረተ ልማቱ እንደ ባልቴት ጥርስ የወላለቀ በመሆኑ ለመኪና ጉዞ እጅግ አስቸጋሪ ነው። በተለይማ ከአረርቲ ደብረ ብርሃን የሚያገናኘው መንገድ በ2001 ዓ.ም የአስፋልት መንገድ ግንባታው የተጀመረ ቢሆንም ኮንትራክተሩ (አኬር ኮንስትራክሽን) ከ20 ኪሎ ሜትር በላይ የሚሆነውን መንገድ ሳይገነባ ጥሎት በመጥፋቱ መንገዱ ለመኪና አስቸጋሪ ነው። ከአንዳንድ ቧልቶ አዳሪዎች “በዚያ መንገድ እንኳን መኪና ውሃ ራሱ አቋርጦ ለማለፍ ይሰጋል” ሲሉ ምሬታቸውን በቀልድ እያዋዙ እንደሚኖሩ ነግረውኛል።

ያን የመሰለውን ለመኪናም ሆነ ለፈረሰኛ ፈታኝ መንገድ ያለፍነው ከፈጣሪ ረዳትነት ቀጥሎ በሾፌራችን ጠንካራ ስነ ልቦና እና ብቃት አማካኝነት ነው። የዚያን ሾፌር መሪ አጠቃቀም ብቃት ስመለከት አሁንም አገሬ ድቅን አለችብኝ። አስቸጋሪ መንገድ ሳይኖራት በደካማ ሾፌር መሪዋ ባለመስተካከሉ ጉዞዋ ወደ ገደል ሲሆን እያየሁ ዝም ማለት ባይኖርብኝም “ዝም” አልኩ።¾  

ጥር 21 ቀን 2009 ዓ.ም በወጣው የአማርኛ ሪፖርተር ጋዜጣ ቅጽ 22 ቁጥር 1748 ላይ የቀረበውን ዘገባ በመረጃ ያልተደገፈ፣ ሁሉም ባለድርሻ አካላት ያላካተተ እና ያላገናዘበ ሆኖ አግኝተነዋል። በመሆኑም ይህን ማብራሪያ እንደሚከተለው አቅርበናል።

በተጠቀሰው ዘገባ ላይ የተፈጥሮ ሃብት ልማትና የአካባቢ ጉዳይ ቋሚ ኮሚቴ የማዕድን፣ ነዳጅና የተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴርን ጥር 17 ቀን 2009 ዓ.ም የስድስት ወራት የሥራ አፈፃፀም ሪፖርት በተሰማበት ወቅት የፓርላማ የቋሚ ኮሚቴው ምክትል ሰብሳቢን በመጥቀስ ሚድሮክ ወርቅን የመንግሥት ጥቅም ከሚያስቀሩ ኩባንያዎች ጐራ ሊመድብ ሞክሯል።

ምክንያት ያደረገው “ባለፉት ሁለት ዓመታት የሳካሮ ማዕድን ሙከራ ላይ ነው እየተባለ ነገር ግን ምርት እየተከናወነ ነበር” በመሆኑም የመንግሥት ጥቅምን አስቀርቷል በሚል ነው።

አንድ የማዕድን ሥራ በልማት (በሙከራ) የሚቆይበት ጊዜ እንደ ማዕድኑ አሠራር፣ ባሕሪና ጂኦሎጂ የሚለይ ቢሆንም፣ የሳካሮ ማዕድን በልማት ወቅት ከተመረተው የወርቅ ምርት የመንግሥትን ጥቅም በምንም መልኩ አላስተጓጐለም።

ከሳካሮ የተመረተ ወርቅ የልማት ጊዜ (ሙከራ) ምርት ይባል እንጂ በሙከራ ጊዜም ሆነ በምርት ጊዜ የሚመረት ወርቅ እንደ ምርት ተቆጥሮ የሚሸጥ፣ ገቢውም በሕጉ መሠረት የሚመዘገብና ለመንግሥት የሚከፈለውም ገንዘብ የሚከፈል ነው። ስለሆነም በሙከራ ጊዜ የተመረተውና በምርት ጊዜ የሚመረተው ሁለቱም እንደ ምርት ተቆጥረው የሚስተናገዱ መሆናቸውን ካለመገንዘብ በስህተት የኩባንያውን ስም ለማጉደፍ መሞከሩ ተገቢ አይደለም። በተለይም ለሚድሮክ ወርቅ ኃላፊዎች አንድም መጠይቅ ሳይቀርብ እና ማብራሪያ ሳይጠየቅ የተመሰከረለት ጥራት ያለው ሥራ የሚሠራ ኩባንያ አለአግባብ ስሙን ማጥፋት ተገቢ አይመስለንም። ወደ ውጭ ሀገር መላኩ ላይ የጉምሩክና የብሔራዊ ባንክ ተወካዮች ባሉበት የሚከናወን ሥራ መሆኑም መታወቅ አለበት።

የሳካሮም ሆነ የለገደምቢ ማዕድኖች ያመረቱት ምርት ዕቅድ የየዓመቱ እና የአምስት ዓመቱ ሪፖርት ለማዕድን ሚኒስቴር ቀርቧል። በዚህ መሠረትም ሚኒስቴር መሥሪያ ቤቱ ክትትል ያደርጋል።

ስለሆነም በዚህ ረገድ የሳካሮ ማዕድን በልማት በቆየበት ጊዜ የመንግሥትን ጥቅም ያስቀረንበት አንድም ሁኔታ አለመኖሩን ሁሉም እንዲያውቀው ያስፈልጋል። በተጨማሪም ዘገባ ያቀረበው ጋዜጣ በተመሳሳይ ጉዳይ ከሁሉም አካላት መረጃ ሊጠይቅ እንደሚገባ ልናስታውስ እንወዳለን። “ጠይቀን ፈቃደኛ አልሆኑም” የሚለው የተለመደ እውነትነት የጎደለው አገላለጽም ያስተዛዝባልና መታረም ይኖርበታል።

የሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኃላ.የተ.የግ.ማኅበር¾  

በማዕረጉ በዛብህ

እያንዳንዱ አካባቢ፣ ገጠር፣ ከተማም ሆነ ጠቅላላው አገር በደስታም ሆነ በሐዘን የሚያስታውሳቸው ታሪካዊ ዕለታት አሉት። የ232 ዓመት ዕድሜ ባለፀጋ ለሆነችው ወልድያ ጥር 6 ቀን 2009 ዓ.ም አዲስ የታሪክ ሐውልት የተገነባበት ቀን ነው ሊባል ይችላል። መላው የወልድያና የአካባቢው ሕዝብ በታላቅ ጉጉት ይጠብቀው የነበረው የ“ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ስታድየምና ሁለገብ የስፖርት ማዕከል” እጅግ በጣም በደመቀ ሥነ-ሥርዓት ተመርቆ ለባለቤቱ ለወልድያ ከተማ ሕዝብ የተበረከተበት ዕለት ጥር 6 ቀን 2009 ዓ.ም ነው። ይህንን የስታዲየሙን ምርቃትና ርክክብ በዓል ታሪካዊ የሚያደርጉት ምክንያቶች ብዙ ናቸው።

ከታሪክ አንፃር ሲታይ ከጥቂት አስርት ዓመታት በፊት በዚህችው ከተማ በጨርቅ ኳስ ይጫወቱ በነበሩት የዛሬው ብቸኛ ኢትዮጵያዊ ቢሊየነር በሆኑት በሼህ አል-አሙዲና በአብሮአደግ ጓደኛቸው በዶ/ር አረጋ ይርዳው የገንዘብና የዕውቀት ቅንጅት የተሰራው ዘመናዊ ስታዲየም ለወልድያ ከተማ መሰጠቱ የከተማውን ሁለተኛ የዕድገት ታሪክ ምዕራፍ የከፈተ ዕለት ሆኖ መታየት አለበት፤ ምክንያቱም የስታዲየሙ መኖር ሌሎች ዘመናዊ የዕድገት ተቋማት እንዲቋቋሙ የሚገፋፋ ነው። ስታዲየሙ ካለው ተጨባጭ የአገልግሎት ጠቀሜታ በላይ መጭውን ብሩህ የዕድገት ተስፋ ዘመን የሚያንፀባርቅ ነው።

ስታዲየሙ ከሚገኝበት አካባቢ አንፃር ንብረትነቱ የወልድያ ከተማ ቢሆንም ጠቃሚነቱ በአጠቃላይ ለአገሪትዋና ከዚያም አልፎ ለቅርብ የጐረቤት አገሮችም አገልግሎት ሊሰጥ ይችላል። ስታዲየሙን በሚገባ በጥቅም ላይ ለማዋል የአገር ውስጥ ብቻ ሳይሆን ዓለም አቀፍ ውድድሮችንም የሚያስተናግድ መሆን አለበት። ያ ሊሆን የሚችለው ደግሞ ወልድያን ከአዲስ አበባና ከሌሎች የቅርብ ጐረቤት አገሮች ጋር የሚያገናኛቸው የአውሮፕላን ማረፊያና በቂ ዘመናዊ ሆቴሎች ሲኖሩዋት ነው። ስለሆነም የሚቀጥለው የወልድያ ልጆች፣ የክልሉ የአስተዳደሩ አመራር አባሎችና በተለይም የከተዋ ነዋሪዎች የቤት ስራ እነኚህን ዕቅዶች የሚያካትት መሆን ይኖርበታል።

ለምረቃው በዓል በሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ የተዘጋጀው መጽሔት እንደገለፀው ወልድያ የ24 ሰዓት የኤሌክትሪክ አገልግሎት ያላት ከመሆንዋም በላይ “ሰፋፊ ኢንዱስትሪዎችን ሊያንቀሳቀስ የሚችል” ኃይልና የ24 ሰዓት የውሃ አገልግሎት እንደምታገኝ ታውቋል። የእነኚህ አገልግሎቶች መኖር ከተማዋ ብዙ ተጨማሪ የእድገት ስራዎችን ልታስተናግድ መቻልዋን የሚያመለክት ነው።

በሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ሙሉ ወጪ የተገነባው የወልድያው ስታዲየምና የስፖርት ማዕከል 567,890,000 ብር የወጣበት ሲሆን፤ ከፊፋ የሚጠበቁትን አገልግሎቶች ሁሉ ያካተተ ነው። ስታዲየሙ 25,000 ተመልካቾችን በአንድ ጊዜ ሊያስተናግድ የሚችል፣ የውጤት መግለጫ ቦርዶች፣ የኦድዮ መሣሪያዎችና ዙሪያውን ከዝናብና ከፀሐይ ሙቀት መከላከያ ክፈፎች የተገጠሙለት፣ በዘመናዊነቱ በአገራችን ተወዳዳሪ የሌለው፣ በውበቱ ተመልካችን የሚያስደምም ነው።

የስፖርት ማዕከሉን ዝርዝር መግለጫ በተመለከተ የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ያዘጋጀው መጽሐፍ-አከል መጽሔት እንደገለፀው፤ ስታዲየሙ ከፍተኛ ኃይል ያላቸው መብራቶች የተገጠሙለት፣ ቀንና ማታ፣ በጋና ክረምት ሊያጫውት የሚችል፣ ለክብር እንግዶች የመዝናኛ፣ ለስፖርት ጋዜጠኞች ዜና ማስተላለፊያ ቢሮዎችና የተሟላ የኢንተርኔት አገለግሎት ያለው ነው። ከዚያም በላይ አራት ቡድኖች በአንድ ጊዜ የሚስተናገድበት የገላ መታጠቢያና፣ የመፀዳጃ ክፍሎች፣ የህክምና፣ የአስተዳደር ቢሮዎችና የመሰብሰቢያ አዳራሽ የያዘ ነው። በአጠቃላይ የስፖርት መወዳደሪያ ተቋማትን በተመለከተ፣ እጅግ የተዋበ የቴኒስ ሜዳና የመዋኛ ገንዳ፣ የቅርጫት፣ የመረብና የዕጅ ኳስ መጫወቻዎች፣ የመብራት፣ የውሃና የቴሌፎን ሲስተሞች የተዘረጉበት በጣም ዘመናዊ ተቋም ነው።

ሌላው የስታዲየሙን ምረቃ በዓል ታሪካዊ ያደረገው ምክንያት የምረቃው ሥነ-ሥርዓት በአገሪትዋ ጠቅላይ ሚኒስትር መከናወኑ ሲሆን፤ ድርጊቱ ኢትዮጵያ ውስጥ እጅግ ከፍተኛ መዋዕለንዋይ በመመደብ የአገራቸውን ልማት በመደገፍ ላይ የሚገኙትን ሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲን ለማመስገንና ለማክበር መልካም አጋጣሚ ከመሆኑም በላይ ስታዲየሙ በአጠቃላይ ለአገሪቱ የሚኖረውን ጠቀሜታም የሚጠቁም ነው።

ስታዲየሙ ከምኞት ወደ ተጨባጭ የአንድ የታሪክ ወቅት ትልቅ የድርጊት አሻራ ሆኖ መቻሬ ሜዳ ላይ ሊሰራ የቻለው የግንባታውን 600 ሚሊዮን የሚጠጋውን ወጭ መጠነ-ሰፊ በሆነው ደግነታቸው በለገሱት በሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ልግስናና ስራውን ከጽንሰ ሃሳብነት እስከ ፍፃሜው ድረስ ሙያዊ እውቀት ከተላበሰ አመራር እስከ ዝርዝር የሥራ ተሳትፎና ቁጥጥር ድረስ በቆራጥነት በመከታተል ኃላፊነታቸውን በተወጡት በዶ/ር አረጋ ይርዳው ነው። የእነኝህ ወልድያ ከተማ ላይ በአንድ ትምህርት ቤት በራድ ሻይና ፓስቲ እየተካፈሉ ያደጉ ሁለት ሰዎች ዛሬ በመቶ ሚሊዮኖች የሚካሄዱ ስራዎችን አብረው በመስራት ያስመዘገቡዋቸው የስራ ውጤቶችና የመተማመን ባህሪ ለሌሎች ትምህርት የሚሆን ነው። አንደኛው ለሌላው ያለውን ፍቅርና አክብሮት እንደሚከተለው ሲገልፁት ይሰማል።

“ይህን ስታዲየም ተገንብቶ በማየቴ ከልቤ ተደስቻለሁ። ስታዲየሙን በዚህ መልክ ሳይ በርግጥም ግንባታውን እንዲያስፈጽም ኃላፊነት የሰጠሁት ጓደኛዬና አብሮ አደጌ ዶ/ር አረጋ ይርዳውን ኮርቼበታለሁ”

ሼህ አል-አሙዲ [የሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ስጦታ ላሳደገች እናት አገር]

ከሚለው መጽሔት።

 

የወልድያ ሕዝብ ደግሞ ያለችውን ጥሪት አሟጦ ሁለገብ የስፖርት ማዕከሉን ለማስገንባት ዘራ፣ የዘራውን ዘር ፍሬ አፍርቶ ማየት ናፈቀ። በዚህ ጊዜ ነበር የቁርጥ ቀን ልጅ ያስፈለጉት። ምን ጊዜም ቃልህን የማታጥፈው ወንድሜ ሼህ መሐመድ እንዲገነባ በማድረግ ኮርቼብሃለሁ

ዶ/ር አረጋ ይርዳው፤ [ከላይ ከተጠቀሰው መጽሔት]

 

ሌላው ሁለቱ የወልድያ ልጆች አንድ የሚያደርጋቸው ለዚያች ዕድለኛ ከተማ ያላቸው የፍቅር ትዝታ ነው።

“በወልድያ ከተማ በስሜ የሚጠራው ስታዲየም ለኔ ልዩ ትርጉም አለው። ወልድያ ያደኩባት፣ የተማርኩባት፣ የምወዳቸውን ጓደኞቼን ያፈራሁባት፣ በኢትዮጵያዊነት ባህልና ወግ የታነጽኩባት፣ የልጅነቴ አሻራ ያረፈባት፣ ምንጊዜም ልረሳት፣ ልዘነጋት የማልችል ከተማ ነች።”

ሼህ አል-አሙዲ አሁንም [የሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ስጦታ ላሳደገች እናት አገር]

ከሚለው መጽሔት።

 

ዶ/ር አረጋ ደግሞ እንዲህ ይላሉ፤ “ወልድያ ሕዝቦችን ሊያስተሳስር የሚችል ልዩ ባህል የሚነደፍባት፣ ፍቅር ሆና ፍቅርን የምታካፍል የቆነጃጅት ከተማ ነች። በአጭሩ ወልድያ ለእኔ ፍቅር ናት።”

(ተምሳሌት ልዩ እትም፣ 2009)

 

የስታዲየሙን ግንባታ ተደናቂ ከሚያደርጉት ምክንያቶች አንዱ ከአንዳንድ በጣም አስፈላጊ ከሆኑት እንደ መብራት፣ የመሮጫ ወለል፣ የሳውንድ ሲስተም በስተቀር በአጠቃላይ አገር ውስጥ በተመረቱና በሚገኙ የግንባታ ዕቃዎችና በኢትዮጵያውያን መሐንዲሶችና የግንባታ ጠበብት ባለሙያዎች መሠራቱ ነው። የግንባታውን ሥራ በኅብረት ያከናወኑት ሁዳ ሪል ስቴት፣ ኮምቦልቻ የብረታ ብረት ምርቶች ኢንዱስትሪ፣ ዘመናዊ የሕንፃ ኢንዱስትሪ፣ አዲስ ጋዝና ፕላስቲክ ፋብሪካ፣ ዋንዛ ፈርኒሺንግ ኢንዱስትሪ፣ ቪዥን አልሙኒየም ማኑፋክቸሪንግ፣ አደጐ ሚድሮክ ትሬዲንግ፣ ሚድሮክ ሲኢኦ ማኔጅመንት እና አመራር አገልግሎት፣ ዩናይትድ የአውቶሞቢል ጥገና አገልግሎትና ሚድሮክ ጂኢኦ እና ኤክስፕሎሬሽን አገልግሎት የተባሉት የሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ንብረት የሆነው የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ኩባንያዎች ናቸው። ለስራው ከፍተኛ አመራር በመስጠትና የቅርብ ቁጥጥር በማድረግ ለስኬት ያበቁት ዶ/ር አረጋ ይርዳው፣ የሚድሮክ የቴክኖሎጂ ግሩፕ ዋና ስራ አስፈፃሚና የዩኒቲ ዩኒቨርሲቲ ፕሬዝደንት ናቸው።

ስታዲየሙ በሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ኩባንያዎች መሠራቱ የኢትዮጵያን የግንባታ ምሕንድስና ጥበብ ስራና ልምድ ዕድገት የሚያበስር ሲሆን፤ ለወደፊት ለሚሰሩ ተመሣሣይ የግንባታ ሥራዎች አገሪትዋ የራስዋን አስተማማኝ ባለሙያዎች ያፈራች መሆኑን የሚያረጋግጥ ነው።

“የሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ ስታዲየም እና የስፖርት ማዕከል” ምረቃ በዓል የሎጅስቲኩ ዝግጅትና ስፋት በጣም የሚደነቅ ድርጊት ነበር። ለበዓሉ የተጋበዘው እንግዳ በተወሰነ ቁጥር የተያዘ ሰው ሳይሆን ሕዝብ ነበር ማለት ይቀላል። ለአምስትና ለአራት ቀናት ያን ሁሉ ሕዝብ ቁርስ፣ ምሳ፣ ራት አብልቶና አጠጥቶ፣ ለእያንዳንዱ ሰው የስፖንጅ ፍራሽና የአየር አልጋ ሰጥቶ፣ መፀዳጃ ቤት አዘጋጅቶ ማስተናገድ ምን ያህል ወጭ እንደሚጠይቅና ሥራው ምን ያህል ከባድ እንደሆነ ፍርድ ለአንባቢ የሚተው ነው።

“የልማት አርበኛ” በተባለው መጽሔት እንደተገለፀው ሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ በእናት አገራቸው በኢትዮጵያ ባፈሰሱት መጠነ ሰፊ መዋዕለንዋይ ከ70 በላይ ድርጅቶችን በማቋቋም እስከ 40ሺህ ለሚደርሱ ኢትዮጵያውያን ወገኖቻቸው የሥራ ዕድል ፈጥረዋል። በመቀሌና ለቀምት ለሚገኙት ስታዲየሞች ግንባታ ከፍተኛ ገንዘብ ከመለገሳቸው በላይ ለቅዱስ ጊዮርጊስ ስፖርት ማኅበር 274 ሚሊዮን ብር፣ በሰሜን አሜሪካ ለሚገኘው የኢትዮጵያ ስፖርት ፌዴሬሽን ከ5 ሚሊዮን ብር በላይ ረድተዋል። (የልማት አርበኛ 2006)

ይህችን አጭር የትዝታ ማስታወሻ ጽሁፍ ዶ/ር አረጋ ሼህ አል-አሙዲንን በመረቁበት የወሎ ባህላዊ የአነጋገር ዘይቤ እደመድማለሁ። “አቦ ይባርክህ!!”¾

 

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ መንግሥት የሀገሪቱን ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ሁኔታዎች ሥር ነቀል በሆነ ሁኔታ በመቀየር መልካም አስተዳደር የተረጋገጠበት፣ ግልፅነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት መንገሥታዊ ሰራርን ለመዘርጋት አስተዋጽኦ ያላቸው በርካታ እርምጃዎችን እንደወሰደና አሁንም በመውሰድ ላይ እንደሚገኝ ይታወቃል። ከእነዚህም መካከል የመንግስት አሠራርን በግልጽነትና በተጠያቂነት ላይ ለመመስረት፣ ሙስና ብልሹ አሰራርን ለመከላከል እና መልካም አስተዳደርን ለማስፈን፣ እንዲሁም የመንግስት የሥራ ኃላፊነት እና የግል ጥቅሞች ሳይቀላቀሉ በየራሳቸው መንገድ የሚመሩበትን ግልጽ ሥርዓት በመዘርጋት ሊፈጠር የሚችለውን የጥቅም ግጭት ለማስወገድ የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ቁጥር 668/2002 ሚያዚያ 2002 ዓ.ም በኢ.ፌ.ዲ.ሪ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መፅደቁ ተጠቃሽ ነው።

አዋጁ የፌዴራል የሥነምግባርና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን የተሿሚዎችን፣ የተመራጮችንና የመንግሥት ሠራተኞችን ሃብት እንዲመዘግብ፣ አስፈላጊ ሆኖ ሲያገኘውም የምዝገባውን በሙሉ ወይም በከፊል የስነ-ምግባር መከታተያ ክፍሎችን በመወከል ሊያከናውን እንደሚችል፣ የሀብት ምዝገባ ሰነዶች ጠባቂ ሆኖ እንደሚያገለግል፣ ሃብታቸውን ላስመዘገቡ ተሿሚዎች፣ ተመራጮችና የመንግሥት ሠራተኞች የምዝገባ ማረጋገጫ የምስክር ወረቀት እንደሚሰጥ እና በአጠቃላይ ስላከናወነው የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ መረጃ በየሁለት ዓመቱ በሪፖርት መልክ ማውጣት እንደሚጠበቅበት ይደነግጋል።

በዚሁ መሠረት ኮሚሽኑ በመጀመሪያው ዙር (2003-2004) የተካሄደውን የተሿሚዎች፣ የተመራጮችና የመንግሥት ሠራተኞች የሃብት ማሳወቅና ምዝገባ አጠቃላይ የሁለት ዓመት የአፈፃፀም ሪፖርት አዘጋጅቷል። በሪፖርቱም የሀብት ማሳወቅና ምዝገባን አጠቃላይ ምንነትና ጠቀሜታ፣ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ በኢትዮጵያ፣ የኮሚሽኑን የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ዳይሬክቶሬት አመሰራረትና አደረጃጀት፣ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባን የሁለት ዓመት የተጠቃለለ የሥራ እንቅስቃሴ፣ በእስከአሁኑ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ወቅት ያጋጠሙ ተግዳሮቶች እና መፍትሄዎች፣ በቀጣይ ከሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ሥራ አንፃር ትኩረት የሚሹ ጉዳዮች እና አጠቀላይ የሀብት ምዝገባ መረጃዎች እንዲካተቱ ተደርጓል።

የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ አጠቃላይ ምንነት፣ የሌሎች ሀገሮች ተሞክሮና ጠቀሜታ

 የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ አጠቃላይ ምንነት

ሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ማለት የአንድን ሀገር መንግስታዊ አሠራር በግልጽነትና በተጠያቂነት ላይ ለመመስረት፣ ሙስናና ብልሹ አሰራርን ለመከላከል፣ መልካም አስተዳደርን ለማስፈን እንዲሁም የመንግስት የሥራ ኃላፊነት እና የግል ጥቅም ሳይቀላቀሉ በየራሳቸው መንገድ የሚመሩበት ግልጽ ሥርዓት በመዘርጋት ሊፈጠር የሚችለውን የጥቅም ግጭት ለመከላከልና ለማስወገድ እንደየሀገሩ ተጨባጭ ሁኔታ በሚደነገግ ሕግ መሰረት የህዝብ ተመራጮች፣ ተሿሚዎች እና/ ወይም የመንግስት ሠራተኞች የሀብትና የገንዘብ ጥቅሞቻቸውን (financial interest) የሚያሳውቁበትና የሚያስመዘግቡበት ሥርዓት ነው።

የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ሥርዓት እንደየሀገሩ ተጨባጭ ሁኔታ ምዝገባው በተወሰነ ጊዜ ወቅቱን ጠብቆ ዕድሳት የሚካሄድበት ሲሆን፣ ሀብታቸውን እንዲያሳውቁና እንዲያስመዘግቡ ግዴታ የሚጣልባቸው ሰዎችም የተለያዩ ናቸው። በምዝገባው የሚካተቱት የሀብት ዓይነቶች እና የገቢ ምንጮችም የየሀገራቱን ነባራዊ ሁኔታ ባገናዘበ መልኩ የሚከናወኑ በመሆኑ የተለያዩ ናቸው።

ሀብት ማሳወቅና ምዝገባ የተለያዩ ሀገራት ልምድ

በዓለማችን ቁጥራቸው ከ149 በላይ የሚሆኑ ሀገራት እንደየሀጋቸው ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ተጨባጭ ሁኔታ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባን በሕግ ደረጃ ደንግገውና የአፈፃፀም መመሪያ አውጥተው ህጉን ተግባራዊ በማድረግ የሥነ ምግባርና የፀረ-ሙስና ትግሉን የሚያግዝ አንድ ቁልፍ ተግባር አድርገውታል። እነዚህ ሀገራት በተለያዩ እርከን ላይ በሚገኙ የመንግስታዊና የህዝባዊ ድርጅቶች ኃላፊዎችና ሠራተኞች ላይ በማተኮር የሀብት ማሳወቅና ምዝገባን ያከናውናሉ። የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ አፈፃፀማቸውንም እንደየራሳቸው ተጨባጭ ሁኔታ በተለያየ መንገድ የሚያከናውኑ ሲሆን፣ በአጠቃላይ በዓለም አቀፍ ደረጃ ያለው ተሞክሮ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ተግባር በአራት ዋና ዋና ዘዴዎች ሊከናወን እንደሚችል ያሳያል።

እነዚህም፡-

$1·         የመንግስት ባለሥልጣናትን ሀብት ብቻ የመመዝገብ ዘዴ፣

$1·         የመንግስት ባለሥልጣናትን እና ሁሉንም የመንግስት ሠራተኞች ሀብት የመመዝገብ ዘዴ፣

$1·         የመንግስት ባለሥልጣናትን፣ የመንግስት ሠራተኞችን እና የእነዚህን ቤተሰብ፣ የቅርብ ዘመዶችና ወዳጆች ሀብት የመመዝገብ ዘዴ እና

$1·         የሁሉንም ዜጎች ሃብት የመመዝገብ ዘዴ ናቸው።

የመንግስት ባለሥልጣናትን ሀብት ብቻ የመመዝገብ ዘዴ

የዚህ የምዝገባ ዘዴ መነሻው ከፍተኛና ወሳኝ የሆነ ውሳኔ የሚሰጠው የመንግስት ባለሥልጣን ስለሆነ መመዝገብ ያለበት የባለሥልጣን ሀብት እንጂ በውሳኔ አሰጣጥ ሂደት አነስተኛ ወይም ምንም ተጽዕኖ ሊያሳድሩ የማይችሉ ሌሎች ሠራተኞች ሀብት መሆን የለበትም በሚለው የመከራከሪያ ሃሳብ ላይ የተመሠረሰተ ነው። የዚህ ዘዴ ጠንካራ ጎኑ ምዝገባው ቁልፍ በሆኑ ውስን ሰዎች ላይ ብቻ የሚያተኩር በመሆኑ ከአሰራርም ሆነ ከውጪ አንፃር ተፈፃሚነቱ በአንፃራዊነት የተሻለ (manageable) መሆኑ ነው። በሌላ በኩል ደግሞ በመንግስት ባለሥልጣናት ላይ ብቻ የሚያተኩርና ሌላውን የመንግስት ሠራተኛ የሚያካትት የሀብት ምዝገባ ዘዴ መሆኑ በውሳኔ አሰጣጥ ረገድ ቀላል የማይባል ሚና ያላቸውንና በየደረጃው የሚገኙ ሠራተኞችን አለመሸፈኑ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ዓላማዎችን ከማሳካት አንፃር ክፍተት እንዳለበት ይገልጻል። የዚህ ዓይነቱ የምዝገባ ዘዴ እንደ ጃፓን፣ ኒውዚላንድ እና አውስትራያ ባሉ ሀገራት ሥራ ላይ መዋሉ ዘዴው ያገኘውን ተቀባይነት መገመት የሚያስችል ነው።

የመንግስት ባለሥልጣናትን እና ሁሉንም የመንግስት ሠራተኞች ሀብት የመመዝገብ ዘዴ

ይህ ዓይነቱ የምዝገባ ዘዴ ሁሉም የመንግስት ባለሥልጣናት እና የመንግስት ሠራተኞች ሀብታቸውን እንዲያስመዘግቡ ግዴታ የሚጥል ሲሆን መነሻውም ከላይ እስከታች የሚገኙት የመንግስት ባለሥልጣነትም ሆኑ የመንግስት ሠራተኞች ይነስም ይብዛ በመንግስት ሥልጣን የመጠቀም አጋጣሚ ስላላቸው ሁሉም ሀብታቸውን የማሳወቅና የማስመዝገብ ግዴታ ሊጣልባቸው ይገባል የሚል ነው።

የዚህ የአመዘጋገብ ዘዴ ጠንካራ ጎን ሁሉንም የመንግስት ባለሥልጣት እና የመንግስት ሠራተኞች የሚያጠቃልል ከመሆኑ አንጻር ሰፊ ሽፋን ያለው መሆን ሲሆን፣ ደካማ ጎኑ ደግሞ ምዝገባውና የመረጃ አያያዙ ሥራ ሰፊና አድካሚ፣ ከገንዘብና ከሰው ኃይል አንፃርም ከፍተኛ ወጪ የሚጠይቅ እና ጊዜ ወሳጅ መሆኑ ነው። ይህ የምግዘባ ዘዴ በጥቂት አገሮች ለምሳሌ በፊሊፒንስና በላቲቪያ ስኬታማ ቢሆንም በአንዳንድ የአፍሪካ አገሮች ግን ተሞክሮ ውጤታማ መሆን ያልቻለ ነው።

የመንግስት ባለሥልጣናትን፣ የመንግስት ሠራተኞችን እና የእነዚህን ቤተሰብ፣ የቅርብ ዘመዶችና ወዳጆች ሀብት የመመዝገብ ዘዴ

ይህ የምዝገባ ዘዴ በከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናትና የመንግስት ሠራተኞች ላይ ብቻ ሳይወሰን የእነሱ ቤተሰቦች፣ ዘመዶችና ወዳጆ ጭምር ሀብታቸውን የሚያስመዘግቡበት ነው። የዚህ ዘዴ ጠንካራ ጎኑ ምዝገባው በከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናትና የመንግስት ሠራተኞች ላይ ብቻ ሳይወሰን የእነሱ ቤተሰቦች፣ ዘመዶችና ወዳጆች ጭምር ሀብታቸውን የሚያስመዘግቡበት እንደመሆኑ ከቀደሙት ዘዴዎች ጋር ሲነፃፀር የተሻለና ሰፊ ሽፋን ያለው መሆኑ ነው። የዘዴውን ደካማ ጎን ስንመለከት ደግሞ የዘመድ አዝማድና የወዳጆችን ንብረት ሁሉ እንዲመዘገብ ማስገደድ የግል ነፃነትን የሚጋፉ ነው የሚል ክርክር የሚቀርብበት መሆኑ ነው። የመንግስት ባለሥልጣናትና ሠራተኞች ወዳጆችና ዘመዶች ሀብታቸውን እንዲያስመዘግቡ የሚጠየቁት ከባለስልጣቱ እና ከሠራተኞቹ ጋር ዝምድናና ወዳጅነት ስላላቸው እንደሆነ ግልፅ ነው። ይህንን ዝምድናና ወዳጅነት ብቻ መሰረት በማድረግ ይህን መሰሉን ግዴታ በሌሎች ወገኖች ላይ መጣል የለበትም የሚለው ክርክር ጠንካራ ነው። በተጨማሪም ዘዴው ከላይ ከተጠቀሱት ሁለት የምዝገባ ስልቶች የበለጠ ወጪ፣ ጊዜና አቅም የሚጠይቅ ነው። ይሁንና ከእነችግሩም ቢሆን እንደነፔሩ ያሉ የላቲን አሜሪካ ሀገራት ጥቅም ላይ እያዋሉት ይገኛል።

የሁሉንም ዜጋ ሃብት የመመዝገብ ዘዴ

የሁሉንም ዜጋ ሀብት የመመዝገብ ዘዴ ከዚህ በላይ ከተገለፁት ሶስት የምዝገባ ዘዴዎች አንፃር የላቀ ሽፋን የሚሰጥ ከመሆኑ አንፃር የሀብት ምዝገባን ዓላማ ለማሳካት የተሻለ እድል ይፈጥራል ተብሎ ይታመናል። ይሁንና በመንግስታዊ ኃላፊነት ወይም ተቋም በምርጫ፤ በሹመት ወይም በቅጥር ላይ የማይገኙ ሰዎችን ሀብት ሁሉ ለመመዝገብ የሚሞክር ዘዴ እንደመሆኑ ምክንያታዊነቱ የላላ፣ ምዝገባው በፈቃደኝነት ላይ ተመስርቶ የመፈፀም ዕድሉ ጠባብ እንዲሁም አድካሚና አስተዳደራዊ ወጪውም ከፍተኛ መሆን የዚህ የምዝገባ ዘዴ ደካማ ጎኖች ተደርገው ይወሰዳሉ።

የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ጥቅሞች

የሀብት ማሳወቅና ማስመዝገብ ጥቅሞችን ከሚከተሉት ሶስት ዋና ዋና ሁኔታዎች አንጻር መመልከት ይቻላል፡-

$11.  ሙስናን አስቀድሞ ለመከላከል (preventive function)

$12.  የሙስና ወንጀልን ምርመራ ለማቀላጠፍ (investigative function)

$13.  የህዝብ አመኔታን ለመፍጠርና ለማጠናከር (Trust building functions) ናቸው።

ከላይ ከተቀመጡት ሶስት ዋና ዋና ጥቅሞች ባሻገር ሌሎች ዝርዝር ጥቅሞችንም ማየት ይቻላል። እነሱም፡-

$1·         ዜጎች የመንግስት ኃላፊዎችና ሠራተኞች ያላቸውን ሀብት ለማወቅ ስለሚያስችላቸው፣ በመንግስት አስተዳደር ላይ ያላቸው እምነት ይበልጥ ከፍ ይላል፣ ዜጎች በመንግስት ኃላፊዎችና ሠራተኞች የሀብትና የንብረት ይዞታ ላይ ሊያነሱ የሚችሉትን በማስረጃ ላይ ያልተደገፈ ጥርጣሬና ሃሜት ይቀንሳል፣ በዚህም የመንግስታዊ አገልግሎት ሰጪ አካላት ውጤታማነት እንዲጨምር ያግዛል፣

$1·         መልካም አስተዳደር እንዲሰፍን የራሱን አስተዋፅኦ ያደርጋል፣ ዜጎችና መንግስት በልማትና በሌሎች የመንግስት እቅዶችና ፕሮግራሞች ላይ የሚያደርጉትን ርብርብ በአንድ ልብ እንዲያከናውኑ አስተዋፅኦ ያደርጋል፤

$1·         ሙስናን ለመከላከልና ለመዋጋት በሚደረገው ርብርብ የማስረጃ ማሰባሰቡን ሂደት ለማቃለል ያግዛል፣

$1·         የፀረ-ሙስና ትግሉን ይበልጥ ለማጠናከር ይረዳል።

የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ በኢትዮጵያ

 የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ መንግሥት የሀገሪቱን ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ሁኔታዎችን ሥር ነቀል በሆነ ሁኔታ በመቀየር መልካም አስተዳደር የተረጋገጠበት እና ግልጽነትና ተጠያቂነት የሰፈነበት መንግስታዊ አሠራርን ለመዘርጋት የየራሳቸው አስተዋፅኦ ያላቸው በርካታ እርምጃዎችን እንደወሰደና አሁንም በመውሰድ ላይ እንደሚገኝ ይታወቃል። ከእነዚህም መካከል የሲቪል ሰርቪስ ማሻሻያ ፕሮራሞችና የዚሁ አካል የሆኑ ንዑስ ፕሮግራም አንዱ ሲሆን በዚህ ንዑስ ፕሮግራም አማካኝነት ሀገራችን የተያያዘችው የልማት፣ የዲሞክራሲና የመልካም አስተዳደር ሥርዓደት ግንባታ በሙስናና በብልሹ አሰራር እንዳይደናቀፍ የፀረ-ሙስና ትግሉን በግንባር ቀደምትነት የሚያስተባብሩና የሚመሩ የፌዴራል እና የክልል የሥነ ምግባር እና የፀረ-ሙስና አካላት መቋቋማቸው፣ ሙስናን በወንጀልነት የሚፈርጁ ህግጋት በወንጀል ሕጉ መደንገጋቸው እና የሙስና ልዩ ባህሪያትን መሰረት ያደረገ የፀረ-ሙስና ልዩ የሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ህግ መውጣቱ ከላይ የተጠቀሱት የማሻሻያ ፕሮግራሞች አካልና ውጤት ተደርገው ሊወሰዱ የሚችሉ ናቸው። የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የፀረ-ሙስና እንዲሁም የአፍሪካ ህብረት የፀረ ሙስና መከላከያና መዋጊያ ስምምነቶች መጽደቅ ከላይ የተመለከቱት ጠንካራ የመንግስት አቋምና እርምጃዎች ተጨማሪ ማሳያዎች ናቸው።

መንግስት ከላይ በተዘረዘሩት ጥረቶቹ ብቻ ሳይወሰን የመንግስት አሠራርን በግልጽነትና በተጠያቂነት ላይ ለመመስረት፣ ሙስናና ብልሹ አሰራርን ለመከላከል እና መልካም አስተዳደርን ለማስፈን፣ እንዲሁም የመንግስት የሥራ ኃላፊነት እና የግል ጥቅሞች ሳይቀላቀሉ በየራሳቸው መንገድ የሚመሩበትን ግልጽ ሥርዓት በመዘርጋት ሊፈጠር የሚችለውን የጥቅም ግጭት ለማስወገድ በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞድራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት አንቀፅ 55(1) መሠረት የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ቁጥር 668/2002 ሆኖ ሚያዚያ 4 ቀን 2002 ዓ.ም አውጥቷል።

የሀገራችን የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ ሕግ የተዘጋውም ከላይ በዝርዝር ያየናቸውን የሌሎች አገሮች የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ተሞክሮዎች እንዲሁም የአገራችንን ነባራዊ ሁኔታ በማገናዘብ ነው። ሕጉ የተሟላ ይሆን ዘንድም በዝግጅት ወቅት የውጪ አማካሪዎች በጥናት እንዲሳተፉ ከመደረጉም በላይ በተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች እንዲተችና እንዲዳብር ተደርጓል።

የሀገራችን የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ሕጋዊ መሰረቶች

 በአገራችን የተደነገገውን የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ቁጥር 668/2002 ከሕግ አንፃር ያሉትን ሕጋዊ መሰረቶች ስንመለከት በዋነኛነት ተጠቃሽ የሚሆኑት፡-

$1·         በ1987 የወጣው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀጽ 12

$1·         በ1997 የተሻሻለው የፌዴራል የስነምግባርና ፀረ ሙስና ኮሚሽን ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 433/1997፤

$1·         ኢትዮጵያ ተቀብላ ያፀደቀቻቸው የተባበሩት መንግስታት የፀረ-ሙስና ኮንቬንሽን እና የአፍሪካ ሕብረት የሙስና መከላከያና መዋጊያ ኮንቬንሽን እና

$1·         በ1996 ዓ.ም የወጣው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ. የወንጀል ሕግ ናቸው።

እነዚህን ዘርዘር አድርገን ስንመለከትም፡-

$11.  የኢ.ፌ.ዲ.ሪ. ሕገ መንግስት አንቀጽ 12 የመንግሥት አሰራር ግልጽነትና ተጠያቂነትን በሚመለከት እንደመርህ የሚወሰድ ድንጋጌ ነው። መርሁ ግልጽነትና ተጠያቂነትን የሚያካትት ሲሆን የመልካም አስተዳደርም የማዕዘን ድንጋይ ነው። የግልጽነትና የተጠያቂነት አሠራር የመንግስት ሥራ በግልጽ ሕግ እና የአሰራር ሥርዓት ላይ ተመሥርቶ ማከናወንን፤ የግል ጥቅምን ከሕዝብ ጥቅም ጋር አለማደባለቅን፤ በህጋዊ ሥልጣ ብቻ መገልገልን እና እናዚህ በተጓደሉ ጊዜ ተጠያቂነት ማስከተሉን ይጨምራል። በዚህ መሰረት የመንግስት አሠራር ለሕዝብ ግልጽ በሆነ መንገድ መከናወን አለበት የሚለው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ መንግስት አንቀጽ 12(1) አንዱ የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ሕጋዊ መሰረት ነው።

$12.  በተሻሻለው የፌዴራል የሥነ-ምግባርና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 433/1997 አንቀጽ 7(7) የመንግስት ባለሥልጣናትና በሕግ ሀብታቸውንና የገንዘብ ጥቅሞቻቸውን እንዲያስመዘግቡ ግዴታ የተጣለባቸውን የመንግስት ሠራተኞች ሀብትና የገንዘብ ጥቅሞች መዝግቦ የመያዝ ወይም ተመዝግበው እንዲያዙ የማድረግ ኃላፊነት ለኮሚሽኑ ተሰጥቶታል። ይህም ለአዋጁ መውጣት ሌላው ሕጋዊ መሰረት ነው።

$13.  አገራችን ያጸደቀቻቸው የተባበሩት መንግስታት ድርጅት የፀረ-ሙስና ኮንቬንሽን እና የአፍሪካ ሕብረት የሙስና መከላከያና መዋጊያ ኮንቬንሽኖችም እንደ ቅድም ተከተላቸው በአንቀጽ 8 እና 7 አባል ሀገራት በአገሮቻቸው ሕግ መሠረት የመንግስት ባለሥልጣናትን የሀብትና የገንዘብ ጥቅም ምዝገባ እንዲያከናውን ደንግገዋል። በተጨማሪ በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግስት አንቀጽ 9(4) መሠረት ኢትዮጵያ የጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምነቶች የኢትዮጵያ ህግ አካል እንደመሆናቸው ሀገሪቱ ከላይ የተጠቀሱትን የፀረ-ሙስና ስምምነቶች ተግባራዊ ማድረግ ይጠበቅበታል። ሀገራችን የአፍሪካ አንድነት ድርጅት እና የአፍሪካ ሕብረት ግንባር ቀደም መሥራችና መቀመጫ እንደመሆኗ እንደ አባል አገር በግል ድንጋጌዎቹን ሥራ ላይ ከማዋል በተጨማሪ ኮንቬንሽኖቹን በመተግበር በኩል ከፍተኛ የአርአያነት ሚና መጫወት ይጠበቅባታል።

$14.  ሌላው ለሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ሕጋዊ መሰረት የሚሆነው በ1996 ዓ.ም ተሻሽሎ የወጣው የኢ.ፌ.ዲ.ሪ የወንጀል ሕግ ውስጥ የተካተቱት ድንጋጌዎች ሲሆኑ እነሱም፡-

$1-    ሀብትና ንብረቱን የማስመዝገብ ኃላፊነት ያለበት ሰው ንብረቱን፣ የፋይናንስ አቋሙን ወይም ስጦታ መቀበሉን ሳያስመዘግብ ቢቀር እስከ አምስት ዓመት በሚደርስ ቅጣት እንደሚቀጣ በወንጀል ሕጋችን አንቀጽ 417/2/ መደንገጉ፤

$1-    ገንዘቡን ወይም ሀብቱን ያገኘው በህጋዊ መንገድ መሆኑን ማስረዳት ያልቻለ የንብረቱ መወረስ እንደተጠበቀ ሆኖ እስከ አምስት ዓመት በሚደርስ እስራት እንደሚቀጣ የኢ.ፌ.ዲ.ሪ የወንጀል ሕግ አንቀጽ 419 መደንገጉ፤

$1-    ንብረቱን እንዲያስመዘግብ በሕግ ግዴታ የተጣለበት ሰው ንብረቱን በሌላ ሰው ስም ማለትም በወንጀል ድርጊት የተገኘን ገንዘብ ወይን ንብረት ሕጋዊ አስመስሎ ቢያቀርብ ደግሞ በወንጀል ህጋችን አንቀጽ 684 መሠረት እንደሚቀጣ መደንገጉ ናቸው።

ምዝገባ የሚመለከተው ሰው ሀብቱን በሌላ ሰው ስም ሲያስመዘግብ ወይም በተለያዩ ምክንያቶች ላያስመዘግብ የሚችልባቸውን አጋሚዎች በማሰብ የህጉን ውጤታማነት የሚጠራጠሩ ወገኖች አሉ። እዚህ ላይ ልብ ልንለው የሚገባው ነገር ማንኛውም ወንጀል ተፈፅሞ ወንጀሉ መፈፀሙ ሳይታወቅ ወይም ወንጀሉ መፈጸሙ ታውቆም ወንጀለኛው ሳይታወቅ በተለያዩ ምክንያቶች የሚቀርበት ሁኔታ ሊኖር ይችላል። በተመሳሳይ ሁኔታ ሀብት የማሳወቅና የማስመዝገብ ግዴታ የተጣለበት ሰውም ሀብቱንና የገቢ ምንጮቹን ሳያስመዘግብ የሚቀርበት ሁኔታ ሊኖር ይችላል። ይሁንና መታየት ያበት ዋናው ነገር የህግ ማዕቀፍ መፈጠሩ፣ የሥርዓቱ መዘርጋትና አብዛኛው ሰው ወደ ሥርዓቱ የሚገባበት ሁኔታ መመቻቸቱ ነው። ከዚህ በተጨማሪም በአፈፃፀም ረገድ የሚታዩ ተግዳሮቶች ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተቀረፉ እንደሚሄዱ እና አፈፃፀሙን የሚፈታተኑ ወገኖች ቢኖሩ እንኳን ቁጥራቸው እየተመናመነ እንደሚሄድ ታሳቢ ማድረግ ተገቢ ነው።

በአጠቃላይ የህጉ መውጣት ከላይ የተዘረዘሩት የተመቻቹ ሕጋዊ መሰረቶች ስላሉት ሀብታቸውን ማስመዝገብ የሚገባቸው ሰዎች ሳያስመዘግቡ ሊቀሩ የሚችሉበት ዕድል መኖር የህጉን መውጣት አስፈላጊነት የሚቀንሰው አይሆንም።

የኢትዮጵያ የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ሕግ አዘገጃጀት

በቀዳሚዎቹ ክፍሎች በአገራችን የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ ሕግን ለመደንገግ ሕጋዊ መሰረቶች መኖራቸውን፣ ሕጉም ሙስናን አስቀድሞ ለመከላከል፣ የሙስና ወንጀል ምርመራን ለማቀላጠፍና የህዝብ አመኔታን እንደሁኔታው ለመፍጠርና ለማጠናከር እንደሚረዳ እንዲሁም እያንዳንዱ አገር ከራሱ ነባራዊ ሁኔታ በመነሳት ይበልጥ ዓላማዬን ያሳካልኛል ያለውን የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝቢያ ዘዴ እየመረጠ ተግባራዊ በማድረግ ዓለም አቀፍና አካባቢያዊ ስምምነቶችን ሥራ ላይ ለማዋል ጠቀሜታ እንዳለው ለማብራራት ተሞክሯል። ከዚህ አንፃር ለሀገራችን የተሻለው የሀብት ምዝገባ ዘዴ የትኛው ነው? የሚለውን ጥያቄ ለመመለስ በቅድመ ዝግጅት ወቅት ስለተከናወኑ ዋና ዋና ተግባራትና በፖሊሲ አቅጣጫዎች ላይ አጠር ያለ ማብራሪያ መስጠቱ ተገቢ ይሆናል።

ሕጉ ከመርቀቁ በፊት የሌሎች ሀገሮችን ተሞክሮ መሠረት በማድረግና የአገራችንን ነባራዊ ሁኔታ ከግምት በማስገባት የምዝባው ህግና የሚዘረጋው ሥርዓት የሚመሰረትበትን የፖሊሲ አቅጣጫ በግልጽ ለማወቅ ቀደም ሲል የተጠቀሱት አማራጮች በኮሚሽኑ አማካኝነት ለጠቅላይ ሚኒስትር ጽ/ቤት እንዲቀርቡ ተደርጓል። የእያንዳንዱን አማራጭ ጠንካራና ደካማ ጎኖች፣ የተሻለ የተባውን አማራጭ ጭምር በያዘው የውሳኔ ሀሳብ ላይ ቀጥሎ የተመለከተው የፖሊዲ አቅጣጫ የተሰጠ ሲሆን ውሳኔው የሚረቀቀውን ህግ ይዘት በመወሰን ረገድ ጉልህ ድርሻ ነበረው።

$1·         መንግስት የህዝብ ተመራጮችና የመንግሥት ተሿሚዎች ሁሉ ሀብታቸውን እንዲያስመዘግቡ፤ በዚህም የግልጸኝነት እና የተጠያቂነት አሰራር እንዲኖር፣ ለዚህም የሚረዳ ሥርዓት እንዲዘረጋ የማያወላውል ቁርጠኛ አቋም ያለው መሆኑ፣

$1·         የሚዘረጋው የሀብት ምዝገባ ሥርዓት ሙስናን በመከላከል ረገድ ሊያበረክት የሚችለው የመንግስት ሠራተኛውንም ጭምር የሚያካትትበት አግባብ እንዲኖር፣

$1·         የህዝቡን ተሳታፊነትና ባለቤትነት ለማረጋገጥ የሀብት ማሳወቅ እና ምዝገባ መረጃ ያለአንዳች ገደብ ለህብረተሰቡ ተደራሽ እንዲሆን መፈለጉ ናቸው።

የሀገራችን የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ ሕግ ሲቀረጽ ከላይ በተዘረዘሩት የፖሊሲ አቅጣጫዎች ላይ በመመስረት ዓለም አቀፍ ተሞክሮዎችን ከሀገራችን ተጨባጭ ሁኔታ ጋር ለማጣጣም ጥረት ተደርጓል። እያንዳንዱ አገር እንደየራሱ ሁኔታ ችግሬን ይበልጥ ይፈታልኛል በሚለው የራሱ መንገድ የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ ሕግ ተግባራዊ የሚያደርግ ቢሆንም በበርካታ አገሮች ያለው የሀብት ምዝገባ ለሚከተሉት ዋና ዋና ጥያቄዎች መልስ ለመስጠት ይሞክራል። በሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ረገድ አንዱ አገር ከሌላው አገር የሚመሳሰልበት ወይም የሚለይበት ምክንያትም በአንድ መልኩ ወይም በሌላ ለእነዚህ ጥያቄዎች በሚሰጥ መልስ ላይ የተመሠረተ ነው። ይህም፡-

$1·         ሀብታቸውን ማሳወቅና ማስመዝገብ ያለባቸው እነማን ናቸው?

$1·         የሚመዘገበው ሀብት የትኛው ነው?

$1·         በመዝገብ የተያዘው መረጃ ለሕዝብ በምን ዓይነት ሁኔታ ይገለፃል?

$1·         ምዝገባ መካሄድ ያለበት መቼና በምን ያህል ድግግሞሽ ነው?

$1·         ሀብትን ያለማስመዝገብ ምን ምን ቅጣቶችን ያስከትላል?

የመጀመሪያው የሀብት ማሳወቅና ምዝገባ ረቂቅ ሕግ ለሚኒስትሮች ምክር ቤት ከመላክ በፊት በተለያዩ መድረኮች ለመንግስት መስሪያ ቤቶችና የልማት ድርጅቶች ተወካዮች፣ ለክልል የሥነ-ምግባርና የፀረ-ሙስና ኮሚሽን ተወካዮች፣ ለወጣቶችና ለሴቶች ተወካዮች፣ ለሚዲያ ተቋማሰት፣ ለሲቪል ማህበረሰብና ለሃይማኖት ተቋማሰት ተወካዮች ረቂቅ ሕጉ ቀርቦ ውይይት የተደረገበት ሲሆን ከየመድረኮቹ በተገኙ ግብዓቶችም ረቂቅ ሕጉን ይበልጥ ለማዳበር ተችሏል። ረቂቅ ሕጉ በሚኒስትሮች ምክር ቤት ተደግፎ ለኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከቀረበ በኋላም ምክር ቤቱ በጠራው የህዝብ ማሳተፊያ መድረክ /Public Hearing/ ላይ የተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች ያነሷቸው በርካታ አስተያየቶችና ጥያቄዎች ረቂቁን ይበልጥ በማዳበር ረገድ የራሳቸውን አስተዋጽኦ አድርገዋል።

­­

የኢትዮጵያ ሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ይዘት

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሚያዚያ 4 ቀን 2002 ዓ.ም ያፀደቀው የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ አዋጅ ቁጥር 668/2002 በአራት ክፍሎች፣ በ25 አንቀጾችና በ50 ንዑስ አንቀጾች የተደራጀ ነው። ይኸውም፡-

መግቢያው ሀብትን ለማሳወቅና ለማስመዝገብ የወጣው አዋጅ ሊያስፈፅም የፈለገውን ዓላማና የሕገ መንግስቱን አንቀጽ 55(1) መሠረት በማድረግ መታወጁን ይገልጻል።

ክፍል አንድ፡-

ጠቅላላ ድንጋጌዎችን ያቀፈ ሆኖ የአዋጁን አጭር ርዕስ፣ በአዋጁ ውስጥ ጥቅም ላይ ከዋሉት ውስጥ አሻሚ ሊሆኑ ይችላሉ ተብለው የተለዩ ቃላት ትርጓሜንና የአዋጁን የተፈፃሚነት ወሰን ይዟል።

$1·         የተፈፃሚነት ወሰንን በሚመለከት አዋጁ በፌዴራል መንግሥት፣ በአዲስ አበባና በድሬዳዋ ከተሞች አስተዳደር ተሿሚዎች፣ ተመራጮችና የመንግስት ሠራተኞች ላይ ተፈፃሚ የሚሆን ነው፤

$1·         አዋጁ ትርጓሜ በሚለው አንቀጽ 2/4/ በተሿሚነት የዘረዘራቸው፤

$1-    የሪፐብሊኩን ፕሬዚዳንት፣ ጠቅላይ ሚኒስትሩን፣ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩን፣ ሚኒስትሮችን፣ ሚኒስትር ዴኤታዎችን፣ ምክትል ሚኒስትሮችን፣ ኮሚሽነሮችን፣ ምክትል ኮሚሽነሮችን፣ ዋና ዳይሬክተሮችንና ምክትል ዋና ዳይሬክተሮችን፣

$1-    የአዲስ አበባና የድሬዳዋ ከተሞች አስተዳደሮች ከንቲባዎችንና ሌሎች ተሿሚዎችን፣

$1-    የመደበኛና የከተማ ነክ ፍርድ ቤቶች ፕሬዝዳንቶችን፣ ምክትል ፕሬዝዳንቶችንና ዳኞችን፤

$1-    የመከላከያ ሠራዊትና የፖሊስ ተሿሚዎችን፤

$1-    አምባሳደሮችን፣ የቆንስላዎችና የሌሎች የዲፕሎማቲክ ሚሲዮን ኃላፊዎችን፤

$1-    ዋና ኦዲተርንና ምክትል ዋና ኦዲተርን፤

$1-    የብሔራዊ ባንክ ገዥና ምክትል ገዢን፤

$1-    የመንግሥት የልማት ድርጅት የሥራ አመራር ቦርድ አባላትን፣ ሥራ አስኪያጆችንና ምክትል ሥራ አስኪያጆችን፤

$1-    የመንግሥት የከፍተኛ ትምህርት ተቋሞች ፕሬዝዳንቶችንና ምክትል ፕሬዝዳቶች ናቸው።

የአዋጁን አንቀጽ 2/4/ /ለ/ እና /መ/ን በቅርበት ስናነብ የተሿሚዎች ዝርዝር በዚህ ሳይወሰን የአዲስ አበባና የድሬዳዋ ከንቲባዎችና ሌሎች ተሿሚዎች፣ እደዚሁም የመከላከያና የፖሊስ ተሿሚዎችን ይጨምራል። ይሁንና አዋጁ የድሬዳዋና የአዲስ አበባ ሌሎች ተሿሚዎች እነማን እንደሆኑ ያልዘረዘረ ወይም ያላመለከተ ሲሆን የመከላከያና የፖሊስ ተሿሚዎችንም በተመሳሳይ መንገድ ሳይዘረዝር ቀርቷል። ታዲያ አዋጁ የአዲስ አበባና የድሬዳዋ፣ የመከላከያና የፖሊስ ተሿሚዎችን በዝርዝር ባለማመልከቱ እነዚህ ተሿሚዎች እነማን እንደሆኑ በምን ዓይነት መንገድ መለየት ይቻላል?

የሀብት ማሳወቂያና ማስመዝገቢያ ሕግ ረቂቅ ላይ ግብዓት ለማሰባሰብ በተጠሩ መድረኮችና አዋጁ ከጸደቀ በኋላ አዋጁን ለማስረጽ በተዘጋጁ የውይይት መድረኮች ተመሳሳይ ጥያቄዎች ተነስተው ሰፊ ውይይት ተደርጎባቸዋል። እጅግ ጠቃሚ ግባቶችም ተገኝተዋል። ተሿሚዎችንና ተሿሚ ያልሆኑትን ለመለየት ከሚያስችሉተ መስፈርቶች ቀዳሚ የሚሆነው የፌዴራል መንግስት ተሿሚዎችን ከሌሎች ተሿሚዎች ለመለየት የተደነገገ የህግ ማዕቀፍ መኖር ነው። ይሁንና ይህ ሕግ በተሟላ ሁኔታ ስለሌለ ይህ የመፍትሄ አቅጣጫ በራሱ ምሉዕ ሊሆን አልቻለም። በዚህም ምክንያት ክፍተቱን ለሙላት የአዲስ አበባና የድሬዳዋ አስተዳደሮች በራሳቸው ሕግ ወይም አሠራር በተሿሚነት የለዩአቸውን መውሰድ የተሻለው አማራጭ ሆኗል። የመከላከያንና የፖሊስ ተሿሚዎችንም በተመሳሳይ መንገድ የየተቋማቱን ደንብ፣ መመሪያ ወይም አሰራር እንደመነሻ በመውሰድ ተሿሚዎችን ተሿሚ ካልሆኑት ለመለየት ይቻላል። ስለዚህ የሀብት ማሳወቅደና ምዝገባ አዋጅ በትርጉም ክፍሉ የአዲስ አበባና የድሬዳዋ ከተማ አስተዳደሮችን እንደዚሁም የመከላከያና የፖሊስ ተሿሚዎችን ለመለየት የማይቻል አላደረገውም።

የመንግስት ሠራተኞችን በተመለከተ በአዋጅ ቁጥር 668/2002 አንቀጽ 2 ንዑስ አንቀጽ 6 ከ‘ሀ’ - ‘ሐ’ የተጠቀሱት በግልጽ የተመላከቱ በመሆናቸው እንዳለ ተወስደዋል። ነገር ግን ኮሚሽኑ ሌሎች ሀብት የሚያስመዘግቡ ሰራተኞችን እንዲለይ በሚፈቅደው በዚሁ አዋጅ አንቀጽ 2 ንዑስ አንቀጽ 6/‘መ’ መሰረት ቀጥታ ውሳኔ የሚሰጡ፤ በውሳኔ ላይ ተፅዕኖ ማሳረፍ የሚችሉ ወይም ውሳኔ የማይሰጡ ቢሆንም ከሥራቸው ወይም ከሙያቸው አንጻር ለጥቅም ግጭት በሚያጋልጥ የሥራ መስክ ላይ የተሰማሩ ሠራተኞች በሀብት አስመዝጋቢዎች ዝርዝር ውስጥ እንዲካተቱ ተደርጓል።

ክፍል ሁለት፣

ይህ ክፍል የአዋጁን ዋና ዋና ጉዳዮች አካቶ የያዘ ሲሆን በዝርዝር ሲታይ የሀብት ምዝገባው የሚመለከተው ማንን እንደሆነ፤ ምዝገባው የሚያካትተውን ሀብት፣ ምዝገባውን ስለሚያስፈፅመው የመንግስ አካል፣ ስለምዝገባ ወቅት፣ በምዝገባ ሥርዓት ውስጥ የገባ አስመዝጋቢ ግዴታዎች፣ የምዝገባን ትክክለኛነት ስለማረጋገጥ፣ ስለምዝገባ መረጃ ተደራሽነትና ሀብትን አለማስመዝገብ የሚያስከትለውን ተጠያቂነት የሚመለከቱ ድንጋጌዎችን ይዟል።

ክፍል ሶስት፤

የጥቅም ግጭትን ስለማሳወቅ የተደነገጉ ድንጋጌዎችን የያዘ ሲሆን ስጦታን፣ መስተንግዶንና የጉዞ ግብዣን የሚመለከቱ ሁኔታዎችን፣ የጥቅም ግጭትን ለማስወገድ መውሰድ ስላለበት እርምጃ፣ የጥቅም ግጭት ከተከሰተ በኋላ ስለሚወሰድ እርምጃና የጥቅም ግጭትን ያለማሳወቅ ስለሚያስከትለው ውጤት የሚዘረዝር ነው።

ክፍል አራት፤

ይህ የአዋጁ የመጨረሻ ክፍል ሲሆን ጥቆማን፣ የአዋጁን ተፈፃሚነት ማረጋገጥን፣ ቅጣትን፣ ተፈፃሚነት የማይኖራቸው ሕጎችን፣ ደንብና መመሪያ የማውጣት ስልጣንና አዋጁ የሚፀናበትን ጊዜ የተመለከቱ ልዩ ልዩ ድንጋጌዎችን የያዘ ነው።  

ምንጭ፡- የፌዴራል የስነምግባርና የጸረ ሙስና ኮምሽን

የትኛውም ሀገር የራሱን ታሪክ ማንነት የመተረክ መብቱ የተጠበቀ ነው። ራስን መሆን፣ በራስ እሴቶች መቆም ማመን የሚመከር ነው። በተለይ የራስ ማንነትን ታሪክን ለማሳወቅ ብዙ መንገዶች አሉ። አንዱ ፊልም ነው። ፊልም በሲኒማ ማሳያ ቤቶች የሚቀርብ ወይም በቴሌቪዥን ተከታታይ ፕሮግራሞች የሚቀርብ ነው።

ብዙውን ጊዜ ፊልም የሚቀርብበት ፎርም ሳይሆን ይዘቱ አጨቃጫቂ ነው። አሉታዊ ወይም አዎንታዊ ገፅታዎችም አሉት። ፊልም ለመዝናናት የሚተወነ፣ በቀላሉ በምስል ተደግፎ የሚቀርብ ድርጊት በመሆኑ ተፅዕኖው ተደራሽነቱ ከፍተኛ ነው። በአንድ ጊዜ የተፈለገን መረጃ ወይም ጭብጥ ለብዙ ተመልካች ማቅረብ ማድረስ የሚያስችል ቀላል ዘዴ ነው። በፊልም የሚተላለፉት መልዕክቶች ተደራሽ እንዲሆኑ የሚመረጥበት መንገድ አደገኛ እና እጅግ አጨቃጫቂ ነው። ይኸውም፣ በወንጀል በግድያ በዝሙት በኃይል ላይ መሰረት ያደረጉ በመሆናቸው ነው።

በተለይ በሁከት፣ በጠብ እና በሃይለኝነት ላይ የተመሰረቱ ፊልሞች በሕፃናት እና በወጣቶች ባህሪ ላይ ያላቸው ሚና አሉታዊ ነው። በሌላ መልኩ ከፊልም ጋር ተያይዘው የሚቀርቡ የፖለቲካ ኢኮኖሚ ምርጫዎች፣ የፖለቲካ ስልቶች፣ የፖለቲካ ፍላጎት ማስፈጸሚያ መንገዶች በርካታ ናቸው። በሀገራችንም በቴሌቪዥን በተከታታይ የሚሰራጩ የተለያዩ የፊልም ጭብጦች መኖራቸው ይታወቃል። ከሁሉም በላይ ግን በቃና ቴሌቪዥን እየተላለፉ የሚገኙ ፊልሞች ይዘታቸው በሁከት በጠብ በሃይል ላይ ያተኮሩ መሆናቸው በሕፃናት እና በአዋቂዎች ቀጣይ ባሕሪ ላይ ያላቸው ተፅዕኖ ከፍተኛ ነው። አሉታዊ ተፅዕኖውም ያመዝናል። በቀጣይም ከፖለቲካ ጋር የተያያዙ ጭብጣቸው በተወሰኑ ሃይሎች ፍላጎት ላይ የተመሰረቱ መቅረባቸው አይቀሬ ነው።

በዚህ ጹሁፍ በወፍ በረር ለማቅረብ የተሞከረው ፊልም ባሕሪን ከመለወጥ እና የተለያዩ የፖለቲካ ፍላጎቶች ማስተላለፊያ መንገድ መሆኑን ለማመላከት ነው። እንዲሁም ከፖለቲካ ፍላጎቶች አንፃር ፊልም ያለውን ሚና እና ተፅዕኖ አመላካች ነገሮች ለማቅረብ ነው። በአሜሪካ ሀገር የተሰሩ በርካታ ጥናቶች ቢኖሩም ለማሳያነት አንድ ሁለቱን መመልከቱ አይጎዳም።      

በሀገረ አሜሪካ በአማካኝ በአንደኛ ደረጃ ትምህርት ከታቀፉ ልጆች መካከል፣ 8ሺ የግድያ እና 100ሺ የሁከት የወንጀል ፊልሞችን ለማየት የተጋለጡ ናቸው። እድሚያቸው አስራ ስምንት ዓመት ሲሞላቸው ቀደም ብሎ ከሰፈረውን አሃዝ በእጥፍ የመጋለጥ እድላቸውን የሰፋ ነው።

በዚህ መልክ ተጋላጭ የሚሆኑ ልጆች ባሕሪያቸው ተገማች ነው። የአመጸኝነት የሃይለኛነት ባሕሪ እና በቴሌቪዥን የሚቀርቡ ፊልሞች ቀጥተኛ ተያያዥነት አላቸው። በአሜሪካ የብሔራዊ የአእምሮ ጤና ተቋም ሪፖርት "Television and Behavior: Ten Years of Scientific Progress and Implications for the Eighties." እንደሚያሳየው፣ በመጫወቻ ቦታዎች እና በጎዳናዎች ላይ በቴሌቪዥን በሚሰራጩ የግድያ የአመጽ ፊልሞች መነሻ ሁከት፣ ብጥብጥ፣ ሃይል የተቀላቀለበት ድርጊት በከፍተኛ ሁኔታ እንዲጨምር አረጋግጠዋል። በአምስት አመታት ውስጥ በ732 ልጆች ላይ በተደረገው ጥናት፤ የተለያዩ ጠብ የሚጭሩ ባሕሪዎች ተስተውለዋል። ከወላጆች ጋር ግጭት መፍጠር፤ ግጭት እና ወንጀል መፍጠር፤ እነዚህ ባሕሪዎች ቴሌቪዥን ከሚመለከቱ ሰዎች ጋር ቀጥተኛ ቁርኝት እንዳላቸው አረጋግጠዋል።

በረጅም ጊዜ የተደረገው ጥናት ደግሞ በጣም የሚረብሽ ነው። በአሜሪካ በሚገኘው የኢሊኖይ ዩኒቨርስቲ ሳይኮሎጂስት የሆኑት ሌዎናርዶ አሮን፣ ልጆች በስምንት አመታቸው እና በድጋሚ የአስራ ስምንት አመት ወጣቶች ሲሆኑ ባጠኑት ጥናት እንዳሰፈሩት፣ ልጆች በስምንት ዓመት እድሚያቸው አካባቢ ቴሌቪዥን ማየት ልምድ ያደርጋሉ። ስለዚህም ከስምንት ዓመት እድሜያቸው ጀምሮ የኃይለኝነት ባሕሪ ይጫናቸዋል። በጣም የሁከት የብጥብጥ ፊልሞችን ከሶስተኛ ክፍል ጀምሮ ምርጫቸው ያደርጋሉ። ባሕሪያቸውም በጣም ኃይለኛ፤ ለጠብ የቀረቡ ይሆናሉ። ኤሮን ያስቀመጡት ማጠቃለያ፣ በቴሌቪዥን የሚተላለፉ የሁከት የብጥብጥ ፊልሞች በልጆች ላይ የሚያስከትሉት ውጤት ወይም ተፅዕኖ ተደማሪ ነው።

ኤሮን እና ሮዌል ከሃያ ዓመታት በኋላ በጥናታቸው ያገኙት፣ ስርዓተ ጥለቱ እንደቀጠለ (pattern) ነው። በጥናታቸው ያገኙት፣ በስምንት ዓመታቸው ጀምሮ ከፍተኛ መጠን ያለው የሁከት የብጥብጥ ፊልሞችን የተመለከቱ ልጆች፤ ወንጀል የመፈጸም፤ ሕፃናትን ማወክ፤ ፍቅረኛቸውን የማወክ እድላቸው እስከ ሰላሳ ዓመት እድሚያቸው የሚቀጥል ነው። የጥናታቸው መደምደሚያም እንደሚያሳየው፤ በከፍተኛ ሁኔታ ለሁከት ለብጥብጥ ፊልሞች ተጋላጭ መሆን፤ ለሃይለኝትን ባሕሪ መንስኤ ነው። የቴሌቪዥን ሁከት ብጥብጥ የሚጎዳው፤ በወጣትነት እድሜ የሚገኙትን ወንዶችንም ሴቶቹንም፣ በተለያዩ በማሕበራዊ-ምጣኔ እና በሁሉም የማሳብ ደረጃ የሚገኙትን ወጣቶችን ያካትታል።

ከፖለቲካ ኢኮኖሚ ጫናዎች አንፃር

ዳግላስ ኬለነር “Film, Politics, and Ideology: Reflections on Hollywood Film in the Age of Reagan*” በሚል ርዕስ ባሰፈሩት ጹሁፍ፣ ከቀደም ብለው በጻፉት መጽሃፍ ላይ “Politics and Ideology in Contemporary Hollywood Film (1988),” ያሰፈሩትን ፍሬ ነገር ጠቅለል አድርገው አቅርበውታል። ይኸውም፣ “ማይክል ራያን እና እኔ (ዳግላስ ኬለነር) የሆለዉድ ፊልሞች ከ60ዎቹ ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ ከፖለቲካ ንቅናቄዎች እና ከተለያዩ ትግሎች ከተፈጸመባቸው ታሪካዊ ወቅቶች ጋር የተያያዙ ናቸው ብለን እንሞግታለን። የእኛ የትርካ ታሪክ ካርታ፣ በ60ዎቹ የሥርነቀል ለውጥ አራማጆች የመውጣትና የማዘቅዘቅ፣ በ70ዎቹ የሊብራሊዝም ውድቀት እና የአዲስ ቀኝ ሃይሎች ማበብ እና በ80ዎቹ የቀኝ ሃይሎች አሸናፊነት እና ዓብይ የፖሊካ ኢኮኖሚ አስተሳሰብ መሆኑ የሚያሳዩ ናቸው። አረዳዳችን፣ አብዛኞቹ የ60ዎቹ ፊልሞች ሃተታ ፀረ-ጦርነት፣ አዲስ ግራ ዘመም እንቅቃሴዎች እና ፌሚኒዝም፣ ብላክ ፓዎር፣ ተቃርኖያዊ የባህል ንቅናቄ እና በማህበራዊ ሁኔተዎች ላይ አዲስ ጠንካራ ትችት ማፍለቅ ላይ ያተኮሩ ናቸው።” ብለዋል።

በዚህ ጹሁፋቸው በሀገራችን የፊልም አፍቃሪዎች ዘንድ ከፍተኛ አድናቂዎች ያላቸው ሮኪ እና ራምቦ የሰሯቸውን ፊልሞች በማሳያነት አቅርበዋል። ይኸውም፣ “The Rocky-Rambo syndrome” በሚል ማቀፊያ አስቀምጠውታል። ሮኪ እና ራምቦ የሚሰሯቸው ፊልሞች በማይታመኑ ድርጊቶች እና ብቃቶች የሚፈጸሙ ገድሎች ናቸው። ፀሐፊውም የሚሉት፣ ከሮኪና ከራምቦ ፊልሞች የዓለም ዓቀፉ ማኅበረሰብ የሚያገኘው ወይም የሚረዳው፣ “እውቅና እና ራስን ለማረጋገጥ የሚቻለው በሃይል እና ራስን የማይቀመሱ ተጋፊ አድርጎ በማቅረብ ነው።” በራምቦ ፊልሞች ማብቂያ ላይ አሳዛኝ የፍቅር ፍላጎቶች የሚንንጸባረቁት፣ ማኅበረሰብ በቂ በሆነ ሁኔታ መዋቅራዊ የጋራ ድጋፍ በግለሰቦች መካከል ለሚፈጠር ጤናማ ግንኙነት ማቅረብ እንደማይችል ነው። እንዲሁም የስታሎን ፊልሞች ጡንቸኝነት እና በወታደራዊ የበላይነት ራስን የማረጋገጥ ሁኔታዎችን የሚያወድሱ ናቸው።

ከላይ እንደማሳያ የቀረቡ ሁለት ሃተታዎች ፊልም ከባሕሪ እና ከፖለቲካዊ ተልዕኮው አንፃር እንድንመለከተው የሚያመላክቱ ናቸው። በሕፃናትና በወጣቶች ላይ የሚፈጠሩ አሉታዊ የባሕሪ ለውጦች ማሕራዊ ቀውስ ማስከተላቸው አይቀርም። ያስከትላሉም። እያስከተሉም ነው። ከፖለቲካ አንፃርም ስንወስደው የበለጸጉ ሀገሮች ወይም ዓለም ዓቀፉ የኮርፖሬት መዋቅር የሚፈልጉትን የፖለቲካ አስተሳሰቦች በሕዝብ ላይ የሚጭኑበት መንገድ ነው። የእነዚህን ውጤቶች ለመገንዘብ በአጭር ጊዜ ውስጥ የሚሆን አይደለም። አደጋቸው ተደማሪ በመሆኑ፣ ነገን ዛሬ ላይ ሆኖ መመልከት የሚችል አቅም ያስፈልጋል። አንዳንድ በዚህ የፊልም ኢንዱስትሪ የተሰማሩ ሰዎች በፊልም ዙሪያ የሚቀርቡ አስተያየቶችን ከኢኮኖሚ ጠቀሜታ አንፃር በማንሳት ሊያከሽፉት ሲራወጡ ማየት የተለመደ ነው።

ለምሳሌ በሀገራችን በቃና ቴሌቪዥን የሚተላለፉ ፊልሞች ከዘጠና አምስት በመቶ በላይ በሕፃናት ባሕሪ ላይ የሚያስከትሉት አሉታዊ ተፅዕኖ ከፍተኛ ነው። የቤተሰብ ጊዜ የሚባል በተለይ ከሥራ በኋላ የሚሰባሰበው ቤተሰብ ጊዜውን በፊልም ብቻ እንዲያጠፋ የውዴታ አስገዳጅነት ላይ ጥለውታል። ሕፃናት ነገን የሚያስታውሱት የሚናፍቁት፣ ቀጣዩን የፊልም ክፍል ነው። ትምህርት ቤት ውስጥ የሚያወሩት ያለፈውን የፊልም ታሪክ ነው።

በተለይ የፊልሞቹ ይዘት በጠብ በተንኮል በሃይል ላይ ያመዘኑ መሆናቸው የወጣቶችን አይምሮ የመዝረፍ እድላቸው ከፍተኛ ነው። የፊልሞቹ የመልዕክታቸው ይዘት እና የፊልሙ አተራረክና ድርጊት በራሱ ብቻ በአንድ ሰው ባሕሪ ላይ የሚያስከትለው ጫና በቀላሉ የሚገለጽ አይደለም። በፊልሞቹ ላይ አንዳንድ የቃላት አጠቃቀምና አመጣጠን ወላጅ ከልጆቹ ጋር በጋራ ሊያዳምጣቸው የሚገቡ አይደሉም። ልጆችንም አለእድሚያቸው ለወሲብ እንዲነሳሱ የሚጋብዙ ናቸው።

የፊልሞቹ ዘውግ አመራረጥ በራሱ ከተራ የኢኮኖሚ ትርፍ ተጠቃሚነት የዘለሉ አይደለም። አንድ ፊልም የሚሰራው በአብዛኛው ከአንድ ሀገር ተጨባጭ ሁኔታ ጋር በተያያዘ ነው። በሌሎች ሀገሮች ልክ የሆኑ እሴቶች፣ በዚህ ሀገር ውስጥ ተቀባይነት የሌላቸው ሊሆኑ ይችላሉ። ከዚህ በፊት የተለያዩ ፊልሞች ሲታዩ ያልቀረቡ ስጋቶች ለምን በቃና የቴሌቪዥን ተከታታይ ፊልሞች ላይ መሰንዘር አስፈለገ? የሚል ጥያቄ ማቅረብ አስፈላጊ ነው። ምላሹም፣ የቃና ፊልሞች ተደራሽነት ከፍተኛ በመሆኑ ነው። ለዚህ ምክንያቱ ደግሞ በሀገሪቷ የሥራ ቋንቋ ተተርጉሞ መቅረቡ ነው።

ቃና ወደፊት የሚያስከትለውን የማሕበራዊ ቀውስ በአስተማማኝ ሁኔታ ማስቀረት የሚችሉት፣ ወላጆች ብቻ ናቸው። የመንግስት ኃላፊነት የሚሆነው የፖሊሲ ማስተካከያዎችን ማስቀመጥ ነው። ምን አይነት ማስተካከያዎች፣ በጥናት የሚመለሱ ናቸው የሚሆኑት።

የቃና ኃላፊነት የሚሆነው፣ በማሕበራዊ ጉዳዮች ዙሪያ በርካታ ሕዝብ አሳታፊ የሆኑ ዘገባዎች እና ውይይቶች ማቅረብ ነው። በጋዜጠኞች እየተዘጋጁ የሚቀርቡ ሃሽ ታግ ምንድን ነው? የሚሉ ፕሮግራሞች በአዎንታዊ መልኩ የሚወሰዱ ናቸው።

እንደመውጫ ግን፣ ዛሬ ላይ ሆኖ ነገን መመልከት የሚችል የማሕበራዊ ጥናት ባለሙያ ወይም የመንግስት ኃላፊ ቃና ስለሚፈጥራቸው ቀጣይ ትውልዶች መመካከር ያለብን ይመስላል።

 

አብዱልማሊክ አቡበከር (www.abyssinialaw.com)

ይህ ድርጊት በፍትሐብሔርም በወንጀል ሕግም ጥፋት ነው የወንጀል ሕግ ቁጥር 613ን ተመልከቱ እነዚህ ቁጥሮች በኘሬስና ሀሳብን በነፃ የመግለፅ ሕገ መንግስታዊ መብት ላይ የተደረጉ ገደቦች ናቸው። በተመሳሳይ ሁኔታ የኢፌዲሪ ሕገ መንግስት አንቀፅ 39 /3/ ስር የኘሬስና የሌሎች መገናኛ ብዙሃን እንዲሁም የሥነ ጥበብ ፈጠራ ነፃነት መረጋገጡን ደንግጎ አንቀፅ 29/6/ ስር የሰውን ክብርና መልካም ስም ለመጠበቅ ሲባል ሕጋዊ ገደቦች በእነዚህ መብቶች ላይ ሊደነገጉ ይችላሉ ይላል። ስለሆነም በዚህ ገደብ አማካኝነት ጥበቃ የተደረገላቸው መልካም ስምና ክብር ናቸው።


ይህን ያህል ለመግቢያ ካልን አንዳንድ ነጥቦችን አንስተን እንወያይ የስም ማጥፋት ድርጊት የሚፈፀምበት ሰው በሕይወት ያለ መሆን አለበት ይህም የሰም ማጥፋት የሚደረገው ስሙ የጠፋው ሰው እንዲጠላ ወይም እንዲዋረድ ወይም እንዲሳቅበትና ብሎም ስሙ በጠፋው ሰው ላይ ሌላው እምነት እንዳይኖረው ለማድረግ ወይም መልካም ዝናው ወይም የወደፊት ዕድሉ እንዲበላሽ ለማድረግ ነው። ይህን ያደረገ ጥፋተኛ ነው።


አንዳንድ ምሳሌዎችን እንውሰድ። አንድ ሰው በወንጀል ሕግ የሚያስቀጣ ወንጀል ሳይፈፀም ሰርቷል ወይም አንድን የሕክምና ዶክተር ችሎታ እያለው ችሎታ የለውም ማለት፣ አንድን ነጋዴ ሳይከስር ዕዳውን ለመክፈል አይችልም ማለት፣ ተላላፊ በሽታ ሳይኖርበት እንዳለበት አድርጐ ማውራት ለስም ማጥፋት እንደምሳሌ ልንወስዳቸው እንችላለን። እንዲሁም ነገሩ እውነት ሆኖም ሰውዬውን ለመጉዳት ብለን ካደረግነው ድርጊታችን ጥፋት ይሆናል። /የወ.ሕግ 613/ አንድ ቃል ወይም አረፍተ ነገር ስም ማጥፋት ነው እንዲባል ቃሉ ወይም ዐረፍተ ነገሩ ለሶስተኛ ሰው ሊነገር ይገባል። ለሶስተኛ ሰው ሳይሆን ለራሱ ለተበዳዩ ቀጥታ የተነገረ እንደሆነ ስም ማጥፋት ሳይሆን ስድብ /insult/ ነው የሚሆነው።


ስም የማጥፋት ድርጊት በቃል ሊሆን ይችላል። በፅሁፍና እንዲሁም በሌላ ዘዴ /ለምሳሌ ሌላ የኪነ ጥበብ ውጤት/ ሊሆን ይችላል። ስም ማጥፋት አለ ለማለት የግድ የመጉዳት ሃሳብ መኖር የለበትም። 2045 /1/ እንዲሁም ቁጥር 2045/2/ ስር እንደተደነገገው በቡድን ስም /group defamation/ የለም። ስለሆነም አንድ ሰው ስም አጠፋ ለማለት በንግግሩ ወይም በፅሁፍ የማንንም ሰው ስም በተለይ ካልገለፀ በቀር ስም እንዳጠፋ አይቆጠርም። ሆኖም ግን ይህ አድራጉቱ ሌላ ሰው እንደሚጎዳ አስቀድሞ ለመረዳት መቻሉ ከተረጋገጠ አላፊ ሊሆን እንደሚችል ቁጥር 2041/3/ ይደነግጋል።


ቀጥለን መከላከያዎችን እንመለከታለን። የመጀመሪያው መከላከያ ቁጥር 2046 ስር የተደነገገው የሕዝብን ጥቅም በሚነኩ ጉዳዩች ላይ አሳብን መግለፅ ነው። ይህ የተገለፀው ሃሳብ ሌላውን ሰው በሕዝብ ዘንድ የሚያስወቅስ እንኳን ቢሆን እንደስም ማጥፋት አይቆጠርም። ሆኖም ስም አጠፋ የተባለው ሰው ጠፋ የተባለው ሰው ላይ የሰጠው አስተያየት ሃሰት መሆኑን በእርግጠኝነት ካወቀ ጥፋተኛ ይሆናል።


ሁለተኛው መከላከያ ደግሞ የተነገረው ነገር እውነት መሆኑ ነው። ይህንንም በማስረጃ መረጋገጥ አለበት። ሆኖም ግን የተባለው ነገር እውነት ቢሆንም ስሙ ጠፋ የተባለውን ሰው ሆን ብሎ ለመጉዳት ቃሉን ወይም ዓረፍተ ነገሩን የተናገረው ተከሣሽ ጥፋተኛ ይሆናል። /በቁጥር 2ዐ47/ ሶስተኛ መከላከያ ደግሞ የማይደፈር መብት በእንግሊዝኛው /immunity/ የሚባለው ነው። ይህ መብት ለተወሰኑ ሰዎች የተሰጠ ነው። ለፖርላማ አባላትና በፍርድ ቤት ፊት ለሚከራከሩ ወገኖች። አንድ የፖርላማ አባል በፖርላማ ውስጥ በሚደረግ ውይይት ሀሳቡን ሲገልፅ ግለሰብን አንስቶ ሊናገር ይችላል። ይህ ግን የፖርላማ አባሉን በስም ማጥፋት ተጠያቂ ሊያደርገው አይችልም።


በፍርድ ሂደት ክርክርም የሰዎች ስም ሊነሳ ይችላል። ለፍትህ አሰጣጥ የግድ ከሆነ ግለሰብ ሊነሳ ይችላል። ይህን ያነሳ ተከራካሪ በስም ማጥፋት ጥፋተኛ አይባልም።


በተጨማሪም ቁጥር 2045/2/ ስር እንደተደነገገው በምክር ቤት ወይም በፍርድ ቤት የተደረገን ንግግርና ክርክር እንዳለ /እንደወረደ እንደሚባለው/ የገለጠ ሰውም በአላፊነት ሊጠየቅ የሚችለው ስሙ በውይይቱ ወይም በክርክሩ የተነሳውን ሰውዬ ለመጐዳት ብቻ አስቦ ከሆነ ብቻ ይሆናል።


በመጨረሻም የስም ማጥፋት ተግባር በጋዜጣ ላይ ሊደረግ ይችላል። ይህ በሚሆንበት ጊዜ ስም አጠፋ የተባለው ሰው ጥፋተኛ የሚሆነው፣
አንድን ሰው ለመጉዳት ብሎ አስቦ ከሆነ፣ ይህንንም የፈፀመው በከፍተኛ ቸልተኝነት ከሆነ፣ ወዲያውኑ መልሶ ይቅርታ ካልጠየቀ ነው።


በሌላ አባባል ስም ማጥፋቱን የፈፀመ አንድን ሰው ለመጉዳት ሆን ብሎ አስቦ ሳይሆንና በቸልተኝነት ካልሆነ ይህንንም ካደረገ በኃላ ወዲያውኑ መልሶ ይቅርታ ከጠየቀጥፋተኛ አይሆንም። 2049/1/ ቁጥር 2049 /2/ እና /3/ የይቅርታው አጠያየቅ ጊዜ እና በምን ላይ መሆን አለበት የሚለውን ይመልሳሉ። በንዑስ ቁጥር ሁለት መሠረት ስም ማጥፋት ድርጊቱ የተደረገው ከአንድ ሳምንት በበለጠ ጊዜ በሚወጣ ጋዜጣ ላይ ከሆነ ይቅርታው የግድ የሚቀጥለው ጋዜጣ እስኪወጣ መጠበቅ የለበትም። ይህ ከሆነ ተበዳዩ ይጎዳል። የጠፋውንም ስምና ጉዳቱንም ማስተካከል የማይቻልበት ደረጃ ላይ ሊደረስ ይችላል። ስለዚህ ይቅርታው ተበዳዩ በሚመርጠው ጋዜጣ ላይ መውጣት አለበት። ይህ ጋዜጣ የበዳዩም ሊሆን ይችላል። የሌላ ሰው ጋዜጣም ሊሆን ይችላል። ተበዳዩ ጋዜጣ ካልመረጠ በንዑስ ቁጥር ሶስት መሠረት የስም ማጥፋቱ ነገርና የይቅርታው መጠየቁ የሚታተመው ስምን ማጥፋቱ በወጣበት ተከታይ ዕትም ላይ ይሆናል።¾

መ.ተ

 

በኋላ ሕይወታቸው አንባቢዎች እንዲሆኑልን የምንመኝላቸውን ሕፃናት የንባብ ፍቅር እንዲያድርባቸው ማድረግ የምንችለው በማለዳ የቤት ሥራችንን ሥንሠራና ከጨቅላ እድሜአቸው ማስጀመር ስንችል ነው። ለልጆቻችን ምግብ፣ ልብስ፣ መኖርያ ቤት በማሰናዳት  ለአካላዊ ዕድገታቸው እንጥራለን። ለአዕምሯዊ ዕድገታቸው የምንሰራ ከሆነ ደግሞ አዕምሮአቸውን ለማበልጸግ መፃሕፍት እንዲያነቡ ማድረግ አለብን።

አዕምሮን ለማበልጸግ ፕሌይ ስቴሽን፣ ሌሎች ጫወታዎች ማጫወት እና መጫወቻ ሽጉጥን የመሳሰሉ ቁሳቁስ ለልጆቻችን የምንሰጥ ወላጆች በርካታ ነን። ቴሌቪዥን እንዲመለከቱም የምናደርግም አለን። ነገር ግን እነ ፕሌይ ስቴሽን በበዙ ቁጥር የማንበብ ፍላጎትን በእጅጉ እንደሚቀንሱ በጥናት የተረጋገጠ ጉዳይ ነው። አርተፊሻል ሽጉጥ በሕፃንነቱ የሰጠነው ሕፃንም ምናልባት አነጣጥሮ ተኳሽ እንጂ ጥሩ አንባቢ ላይሆን ይችላል።

ልጆችን ጥሩ አንባቢ ለማድረግ ወላጆች የቤት ሥራቸውን መጀመር ያለባቸው ግን ከራሳቸው ከወላጆች ነው። ወላጆች ራሳቸው ማንበብ ይኖርባቸዋል። ልጆች ወላጆቻቸውን የሚመስሉት በመልክ ብቻ ሳይሆን ከወላጆቻቸው በሚማሯቸውም ነገሮች ነው። ማንኛውም ለልጁ ቅን አሳቢ ወላጅ ልጁ “እናቴን አይቼ ነው መጠጥ የጀመርኩት፣ አባቴ ይጠጣ ስለነበር እኔም ጠጪ ሆንኩኝ” ከሚል ይልቅ “እማዬ ስታነብ አይቼ ነው፣ አባቴ ሲያነብ አይቼ ነው ማንበብ የጀመርኩት” ቢል ይመርጣል። አንዳንድ ወላጆች ግን በእኩልነት ሰበብ፣ በማዝናናት ሰበብ ልጆቻቸውን መጠጥ ቤት በመውሰድ ለራሳቸው አልኮል መጠጥ ሲጠጡ ለልጆቻቸው ለስላሳ ሲገዙ እና “እስቲ ቅመስ ምን ምን ይላል” ሲሉ ይስተዋላል። ይህንን በዐይን አይቶ ማረጋገጥ የሚፈልግ በካዛንቺስ፣ በፒያሳ እና በአራት ኪሎ አልፎ አልፎም በሌሎች ከተሞች አንዳንድ መጠጥ ቤቶች መቃኘት በቂው ነው።

ወላጆች ይህን ከማድረግ ተቆጥበው ልጆቻቸው ከንባብ ጋር ፍቅር የሚወድቁበትን ሌሎች ዘዴዎች ቢቀይሱ ለራሳቸውም ለወላጆቻቸውም ለሀገርም የሚጠቅሙ አንባቢ ዜጎች ማፍራት ይቻላል። ይህን ከማድረጊያ ዘዴዎች አንዱ ልጆቻችን በሚገኙባቸው ሥፍራዎች ሁሉ ለእነሱ የሚሆኑ መጻሕፍት አስቀምጠን እንዲያነቡ ማበረታታት ነው። መፃሕፍቱን በመኝታ ቤታቸው፣ በመኪና ውስጥ፣ በመኖርያ ቤት ሳሎን፣ በሕፃናት ማቆያዎች እና መዝናኛዎች ወዘተ መሆን ይችላሉ።

ለልጆች የንባብ ባሕል መዳበር ወላጆች ኃላፊነቱን ለመምህራን ብቻ መተውም የለባቸውም። ወላጆችም መምህራንም ያልተናነሰ ሚና አላቸው።

ከሦሥት ዐሠርት ዓመታት በፊት በነበረ የትምህርት አሰጣጥ የቋንቋ መምህራን ማንበብ የሚችሉ ጎበዝ ተማሪዎችን ብቻ ሲያስነብቡ እንደነበር የዚህ ጽሑፍ አቅራቢ ከራሱ የአንደኛ ደረጃ ትምህርት ያስታውሳል። ይህ ግን በፍጹም ትክክል አይመስልም። ምክንያቱም ውጤታማ የሚደርገው እና አንባቢ እንዲሆኑ የሚገፋፋው ጥቂት ተማሪዎችን ብቻ ነውና።

እዚህጋ መምህራኑም ሆኑ ወላጆች ብዙ ወላጆች ልጆች እርስ በርስ እንዲያነቡ ዕድሉን ማመቻቸት ይኖርባቸዋል። ይህ በትምህርት ቤት አካባቢ ብቻ የሚከናወን አይደለም። ወላጆች በራሳቸው ጊዜ ልጆቻቸውን እና የጎረቤቶቻቸውን ልጆች በጋራ እንዲያነቡ ማድረጋቸው ተገቢ ነው።

እነዚሁ ወላጆች የልጆቻቸውን ልደት ሲዘክሩ ከሚገዙዋቸው ቸኮሌት፣ ከረሜላ፣ ሙዝ፣ ብርትኳን … ጋር መጽሐፍ በመግዛት ለልጃቸው ስጦታ ቢሰጡም የሚደገፍ ተግባር ነው። ከዚህም ሌላ ለልደት የተጠሩትን ልጆችም ሆነ ሌሎች የሰፈር ልጆችን በንባብ አወዳድሮ የተሻለ ውጤት ለሚያመጡት መፃሕፍት ቢሸልሙ ሌሎቹንም ያላሰለሰ ድጋፍ ቢያደርጉላቸው ለነገ አንባቢ ትውልድ መፈጠር ዛሬ መሠረት እየጣሉ መሆኑን ሊረሱት አይገባም።

የመሠረት መጣሉ ሥራም በዚህ ብቻ የሚበቃም አይደለም። በመኝታ ሰዓት ተረት ይነግራሉ ተብለው የሚጠበቁ እነዚሁ ወላጆች ለልጆቻቸው መጽሐፍ ማንበብ፣ ልጆቹን ማስነበብ እና ከልጆቻቸው ጋር አብረው ማንበብም ይችላሉ። አብሮ ማንበብ ለወላጅ ልጅ ፍቅር ይበልጥ መዳበርም ያግዛል ይባላል።

ከአብሮ ማንበብ ሌላ አብሮ ሽርሽርም ሆነ አያት ጥየቃ በሚኬድበት አጋጣሚ ሁሉ ልጆችን ከንባብ ጋር የማቆራኘቱ የቤት ሥራ በወላጆች ትከሻ ላይ የተንጠለጠለ ነው። እርስዎ እንደ ወላጅ ልጆችዎን አያትጋ መውሰድ ብቻ አይበቃዎትም። ስለ ወላጆችዎ ማለትም ሥለ ልጆችዎ አያቶች የተጻፉ ነገሮችን ለልጆችዎ አዕምሮ በሚስማማ መልኩ ማንበብ ቢችሉም ይመረጣል። የሚነበበው ነገር የግድ በመጽሐፍ መልክ የተቀናበረ ወይም በታዋቂ ደራሲ የተጻፈ መሆን አይጠበቅበትም። እርስዎ ራሶ መጠነኛ ጽሑፍ ማዘጋጀት ይችላሉ።

ልጆቼ እንዲያነቡ ምን አድርጌአለሁ ብለው ዘወትር ራስዎን በመጠየቅ የወላጅነት ወይም የአሳዳጊነት ሚናዎን መወጣት እንዳለቦት አይዘንጉ። እርሶ ትልቁን ሚና ይወጡ እንጂ መንግሥትም የተቀረውም ማኅበረሰብ ሚና እንዳለውም ያስታውሱ።

ሌላም እርስዎ ሊያደርጉ የሚችሉት ነገር አለ። ልጆችዎን በእረፍት ሰዓታቸው ቤተመጻሕፍት ይውሰዷቸውና እንዲያነቡ መንገዱን ይክፈቱላቸው። በአብያተ መጻሕፍት የታሪክ፣ የምግብ አሰራር፣ የፍልስፍና፣ የሥነ ሕይወት፣ የሥነ ጽሑፍ፣ የምህንድስና፣ የሃይማኖት፣ የልቦለድ፣ ሌሎችም መጻሕፍት እና ሌሎች ጥራዞች ለልጆች እንዲሆኑ ጭምር ሆነው የተዘጋጁ ስላሉ እነዚህንም ልጆችዎ እንዲያነቡ ያበረታቱዋቸው። ምንጊዜም ግን መርሳት የሌለቦት በቤተመጻሕፍቱም ሆነ በሌላ የማንበቢያ ሥፍራ ልጅዎ የመረጠችውን/ የመረጠውን እንዲያነብ/ እንድታነብ ምርጫውን ለእነሱ መስጠት ብልህነት ነው።

አብረው ማንበብ በሚኖርቦትም ጊዜ የልጅዎ ምርጫ እንደተጠበቀ ነው። ከዓሥር ዓመት በታች ያሉ ሕፃናት በብዛት ማንበብ ያለባቸው ጎላ ጎላ ባሉ ሆሄያት የተጻፉ ጽሑፎች ሥዕል በርከት ያለበት መጽሐፍ መሆን እንዳለበትም በዘርፉ በማስተማር እና በመመራመር የተሰማሩ ምሁራን ይመክራሉ። ምክሩን መቀበልዎ እንደተጠበቀ ሆኖ በጋራ ከልጅዎ ጋር በሚያነቡበት ጊዜ መጽሐፉ ሥዕላዊ ከሆነ ልጅዎ ስለ ሥዕሉ እንዲናገር ሥለ ጽሑፉም ምን እንደተረዳ መጠያየቁ ለወደፊት የሚያነበውን መጽሐፍ በበለጠ ጉጉት እንዲያነብ ይጋብዘዋል።

የልጅዎ የንባብ ጉጉት የሚቀንሰው ግን ማድረግ ያለብዎትን ሳያደርጉ ሲቀሩ እና ልጅዎ በቴሌቪዥን ፊልሞች እና በቪዲዮ ጌሞች ተጠምዶ እንዲውል የለቀቁት ጊዜ ነው። ቴሌቪዥን መመልከት፣ ኮምፒዩተር ላይ መጫወት፣ የቪዲዮ ጌም መጫወት እና ሰፈር ውስጥ ኳስ መጫወት የየራሳቸው ጠቀሜታ ቢኖራቸውም የልጅዎን አዕምሮ ሙሉ በሙሉ እስኪቆጣጠሩ ግን መጠበቅ አይኖርበትም። ሁሉም ነገር በልኩ ሲሆን ያምራልና። እርስዎ የቤት ሥራዎን በአግባቡ ከሠሩ ሁሉንም ነገሮች ከልጅዎ ጋር በመመካከር በመርሐግብር በማከናነወን የቤት ሥራዎን መሥራት አያቅቶትም።

ሁል ጊዜም ግን ማስታወስ ያለብዎት ልጅዎ ራሱን ችሎ ቢማርም በራሱ አይማርም። ብዙውን ነገር ከርስዎ ከአባቱ ከእርሶ ከእናቱ ነው የሚማረው። ሲወለድም አዕምሮው እንደ  ነጭ ሰሌዳ ሆኖ ነው። ነጭ ሰሌዳ የጻፉበትን ይጽፋል። ልጅዎም እንደዚያው ነው። በልጅዎ ነጭ ሰሌዳ ላይ በጎውንም መጥፎውንም፣ ስኬቱንም ውድቀቱንም መጻፍ የሚጀምሩት እርስዎ ወላጅ ወይም አሳዳጊው ነዎት። የቤት ሥራዎን በአግባባ ከሰሩ ልጅዎ አንባቢ ሆኖ ያድጋል።

 

በያሬድ አውግቸው

 

 

የተለያዩ ፍላጎቶችና አመለካከቶችን ለማስተናገድ  የሚያስችሉ ህጎችና አሰራሮችን ወደ ስራ ማስገባት ባለመቻሉ  በዘውዳዊውም ሆነ በደርግ አገዛዝ ዘመናት ብዛት ያላቸው ተቃውሞዎች ተቀስቅሰው እንደነበር ይታወሳል። ተቃውሞዎቹን ተከትሎ የተነሱ ግጭቶችም   መጠነ ሰፊ የህይወት መስዋእትነት አስከፍለውናል፡፡ የመስዋትነቶቹ ዋነኛ ምክንያት የህዝቦች ድምጽ የሚደመጥበት  የፖለቲካ ስርዓት ፈላጊዎችና ስልጣንን በብቸኝነት ለመቆጣጠር ልዩ መብት አለን በሚሉት ስርዓቶች መካከል ስምምነት መታጣቱ ነበር።

እነዚህን የጦርነት ተሞክሮዎቻችንን አሳልፈን ከማዋከብ ነጻ የሆነ የመድብለ ፓርቲ ስርዓትን እና ሰላማዊ የስልጣን ሽግግርን ብቸኛ ምርጫችን ለማድረግ ከስምምነት አለመድረሳችን ግራ አጋቢም አስገራሚም ነው። በተመሳሳይ ከማናቸውም  ሃገራት በተሻለ ለመደማመጥ የሚያስችሉን እንደ የገዳ ስርዓት አይነት ነባር ሃገራዊ የዲሞክራሲያዊ ባህሎች ባለቤቶች መሆናችንም የሌሎች ሃገሮች ሰላማዊ የስልጣን ሽግግር ባህሎችን ለማጥናት ብዙ መድከምም  አይጠበቅም።

በቅርቡ ገዥው ፓርቲ ምክንያታቸው የውስጤ ችግሮች ናቸው ያላቸው ህዝባዊ የተቃውሞ ሰልፎች በአማራና ኦሮምያ ክልሎች  መከሰታቸው ይታወቃል። ገዥው ፓርቲ የችግሮቹ ዋና መነሻ ስልጣንን ለግል ጥቅም ማዋል፣ የመልካም አስተዳደር እጦት እና ሙስና መሆናቸውን ገልጾ ህዝቡ በኢህአዴግ መሰረታዊ ፖሊሲዎች፣ ስትራቴጂዎች  እና እምነቶች ላይ ምንም አይነት ጥያቄዎች የሉትም የሚለውን ለረጅም ግዜ የቆየ እምነቱን አሁንም ደግሞታል። እንደ ተቃዋሚ ሃይሎች / በዚህ ጽሁፍ አማራጭ የፖለቲካ ሀይሎች እየተባሉ የሚገለጹት/ እምነት ግን የሃገሪቱ የፍትህ እና የምርጫ ስርዓቶች ነጻ ያለመሆን በሁለቱ ክልሎች ለተከሰቱ ህዝባዊ ተቃውሞዎች በዋነኛ ምክንያትነት ይቀርባሉ። በኔ ምልከታ ገዥው ፓርቲ እና አማራጭ ሃይሎች ለችግሩ መነሻነት ያቀረቧቸው ምክንያቶች "እሳትን የማጥፋት" እና "የስትራቴጂክ" የመፍትሄ አማራጮችን ያህል ልዩነት ያላቸው ሆነው አግኝቼአቸዋለሁ።   

እንደ አማራጭ ፓርቲዎች እምነት ከመሰረታዊ ችግሮቹ ውስጥ ሙስናና የመልካም አስተዳደር ችግሮችን ብቻ ነጥሎ ማውጣት ከችግሮቹ ይልቅ የበሽታው ምልክቶችን ለማከም እንደ መሞከር ይሆናል። ለዲሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ የተለያዩ ህጎችና አደረጃጀቶች መሻሻል እንዳለ ሆኖ በብዙ ምክንያቶች ሙስናና ብልሹ አሰራሮች ፍትህን ለመድፈቃቸው ዋነኛው ምክንያት በገዥው ፓርቲ በኩል የተጠያቂነት እና የቁርጠኝነት አለመኖር፤ የፍትህ እና የጸጥታ ሃይሎች ፍትህን ሳይሆን አስፈጻሚውን አካል ወክለው መስራታቸው፤ በአጠቃላይ ህገመንግስቱ እና እሱን ተከትለው የወጡ ማስፈጸሚያ ህጎች ላይ ክፍተቶች መኖርና ወደ ስራ መግባት አለመቻላቸው በምክንያትነት ይነሳሉ።  በቀጣይነት አስቸኳይ ግዜ አዋጁን ተከትሎ ወይም ጎን ለጎን በመንግስትና በአማራጭ የፖለቲካ ሀይሎች በኩል መወሰድ የሚገባቸው እርምጃዎችን አስመልክቶ የተወሰኑ አስታያየቶችን  አቀርባለሁ።

ከላይ እንደገለጽነው  ስልጣንን ያለአግባብ መጠቀም እና ሙስና የጥያቄዎቹ መነሻ ናቸው የሚል  ድምዳሜ  በመንግስት በኩል መቅረቡ ይታወቃል። ከበፊቱ የተሻለ የትምህርት ዝግጅት ያላቸው ግለሰቦች ወደ ፌደራልና ክልል ካቢኔዎች የመጡና ሌሎች በሙስና የተዋጡ የመንግስት ሃላፊዎች  ምርመራ እየተደረገባቸው መሆኑን የሚገልጹ ዜናዎች ይፋ የሆኑ  ቢሆንም በመሰረታዊነት በገዥው ፓርቲ የተገለጹትም ሆነ በሌሎች ወገኖች የሚነሱ ችግሮችን በዘላቂነት ለመፍታት ከግለሰባዊነት የጸዳ /Objective/ ተጠያቂነትን ማጠናከር፤ የመድበለ ፓርቲ ስርዓቱን ለመደገፍ የቆረጡ ፖሊሲዎችና ህጎች መኖር /ለምሳሌ ለአማራጭ የፖለቲካ ሃይሎች የሚደረጉ  ድጋፎችን ማሻሻል ዙሪያ/፤ ከተጽዕኖ የጸዱ የፍትህና የጸጥታ ተቋማት መኖር፤ እንዲሁም ፖሊሲዎቹንና ህጎቹን ለመደገፍ የሚኖሩ የአደረጃጀት ለውጦች አስፈላጊነት  እሙን ነው። የሌሎች በዲሞክራሲያዊ ስርዓት ላይ ልምድ ያላቸው ሃገሮች ተሞክሮም ይህንኑ ያሳያል። ከዚህ ቀደም የነበሩ በአማራጭ ሃይሎችና በገዥው ፓርቲ በኩል የሚታዩ የቃላትና የጽሁፍ ምልልሶች ገዥው ፓርቲ አማራጭ ሀይሎቹን ለማንኳሰስ፤ እነሱም የሚደርስባቸውን ተጽህኖ ለማሳየት  ከመሞከር የዘለለ ሆኖ እይታይም። በመሰረታዊነት ችግሮቹን ለመቅረፍ ከተፈለገ መወሰድ ያለበት መፍትሄ  ሁሉም አካላትን ያካተተ ችግሩን ለአንዴና ለመጨረሻ  ግዜ  መፍታት የሚያስችሉ ከላይ የተገለጹ ህጎችና አደረጃጀቶች ማዘጋጀት ይሆናል። 

የህግ ማእቀፎቹና እና እነሱን ለማስፈጸም የሚገነቡ አደረጃጀቶች ከገዥው ፓርቲ ተጽዕኖ ነጻ የሚያደርጋቸው ስርዓትም የሚዘጋጅላቸው መሆን ይገባል።  ለምሳሌነት ሃላፊነት የሚሰማቸው ጠንካራ አማራጭ የፖለቲካ ፓርቲዎችን በጠንካራ የህግ ከለላና ጥበቃ መውለድ የሚያስችል የተለጠጠ ህግ አንዱ ነው። ከዚህ በፊትም አንዳንድ ወሳኝ የህዝብ ወኪሎችን ከጥቃት ለመከላከል ሲባል ልዩ ከለላ  የሚሰጡ ህጎችን ስንጠቀም ቆይተናል።  ለምሳሌነት ከኃላፊነታቸው እስኪነሱ ድረስ የፓርላማ አባላት ያለመከሰስ መብት እንዲኖራቸው መደንገጉ ይታወሳል።  በተመሳሳይ  አማራጭ ሀይሎችን  ከጥቃት ለመጠበቅ ሲባልም ለአማራጭ ሀይሎች የሚደረጉ የገንዘብ ድጋፎች በህግ ጥበቃ የሚደረግላቸው ሆደ ሰፊ ተቋማት እንዲተዳደሩ ማድረግ ይገባል /ለምሳሌ የፖለቲካ ፓርቲዎች ካውንስል ሊቋቋምና ሊያስተዳድራቸው ይችላል/። ፓርቲዎቹ ስራ ላይ እስካሉ በምንም መስፈርት የማይነጠቁ ኪራይ የማይከፈልባቸው ወይም አነስተኛ ኪራይ የሚጠየቅባቸው  ለስራና ለስብሰባ ምቹ የመንግስት ቤቶችን ለአማራጭ ሀይሎች ማቅረብም ሌላው አማራጭ ሊሆን ይችላል። ገዥው ፓርቲ የያዘውን የመንግስት ስልጣን ተጠቅሞ በሃገር ሃብት ድርጅቱን ያጠናከረበት ተሞክሮ እዚህ ላይ ማስታወስ ግድ ይላል።  ለፖለቲካ ፓርቲዎች የስብሰባና የሰላማዊ ሰልፍ የማድረግ ነጻነት  የሚያጎናጽፉ ህጎችም  የገዥው ፓርቲ  አባላት በህግ ማስከበር ሰበብ ጫናዎች እንዳያደርሱ ከለላ በሚሰጥ መልኩ መዘጋጀት  ይገባቸዋል። 

የምርጫ ህጉ፤ የምርጫ ቦርድ አደረጃጀት፤ የቦርዱ አባላት ምርጫ እንዲሁም  የምርጫ ቦርድን ጽ/ቤት ሃላፊዎችና ሰራተኞች አመላመል የተመለከቱ ህግና ደንቦች የአማራጭ ሀይሎችን የወሳኝነት ሚና በማያሻማ መልኩ ማረጋገጥ ይኖርባቸዋል። ዝግጅታቸውም አማራጭ ፓርቲዎችን ባሳተፈ ኮሚቴ መሆን ይኖርበታል።  የፖሊስና የሃገር መከላከያ ሰራዊት አደረጃጀቶችን በተመለከተ በሃገሪቱ የፖለቲካ መድረክ ጠንካራ አማራጭ ሃይሎች ነጥረው እስኪወጡና ገዥውን ፓርቲ በማናቸውም መልኩ መፎካከር እስኪችሉ ድረስ ለተወሰኑ ዓመታት የሰራዊቶቹ የበላይ አመራሮች አሰያየም እና ስረዛ  ቢያንስ አንድ ወንበር በፓርላማ ያላቸው አማራጭ ሃይሎችን ስምምነት የግድ እንዲያገኝ ገዥው ፓርቲ በህግ ማዕቀፍ ቁርጠኝነቱን ማሳየት ይኖርበታል።  ሌሎች የጸጥታና የሰብአዊ መብት  ተቋማትም በተመሳሳይ ስምምነት ሊኖርባቸው ይገባል።  በሌላ በኩል የሲቪክ ማህበራት ህዝቦች በተደራጀ መንገድ የኢኮኖሚ፣ የማህበራዊ እና የፖለቲካ ጉዳዮቻቸውን  የሚያንሸራሽሩባቸው ተቋማት በመሆናቸው ገዥው ፓርቲ ለጥንካሬያቸው  በህግ ማዕቀፍ መስራት አለበት። የገንዘብ ምንጫቸው ላይ ያለበትን ከልክ ያለፈ ፍርሃትም ማስወገድ ይኖርበታል።

ሌላው የፖለቲካ ፓርቲዎች ግዜያዊ ተቀባይነት ለማግኘት በሚያስችል መልኩ ፕሮግራማቸውን ከማዘጋጀት ይልቅ  ተኣማኒነትንና  ዘላቂ ልማትን በሚያረጋግጥ መልኩ ማዘጋጀት  ይጠበቅባቸዋል። ለዚህም የጥናትና ምርምር ክፍል በፓርቲያቸው መዋቅር ስር ማቋቋምና መስራታቸው ወሳኝ ሚና ይኖረዋል። ለምሳሌነት በገዥው ፓርቲ በኩል በጥንት ዘመን ስነልቦናና ግንዛቤ የተተገበሩ ግጭቶችን ዛሬ እንደተደረጉ አጉልቶ  ማቅረብ ይስተዋላል።  በተመሳሳይ  በገዥው ፓርቲ ስራ አስፈጻሚ እንደ አቅጣጫ ተቀምጠው  በመንግስታዊ ተቋሞቻችን ውስጥ እቅድ እንዲዘጋጅላቸው መመሪያ የሚሰጥባቸው ከጥናት ያልተነሱ አንዳንድ ወሳኝ ስራዎች እይተናል፤ ሰምተናልም። ተጨባጭ መነሻ ስለሌላቸው ስራዎቹ   በአፈጻጸም ወቅት ተደጋጋሚ ስር ነቀል  ክለሳ ወይም ለውጥ ሲደረግባቸው ይታያል። በአንዳንድ ተቋማት በፍጥነት የሚለዋወጡ ባለስልጣናት ለስራዎች ባይተዋር መሆን ተከትሎ የሚመጡ የአመራር ክፍተቶችም  ለችግሩ የበኩላቸውን ሚና ሲጫወት ቆይተዋል።

ሌላው ትልቅ ድርሻ መያዝ የሚገባው እርምጃ የፖለቲካ ባህላችንን መገምመገምና ማስተካከያ ማድረግ ይሆናል፡፡ የፖለቲካ ባህላችም በጥልቀት ስንገመግም ″እኛ እና እነሱ″  በሚለው ጽንፍ በረገጠ  ማእቀፍ ወይም መነጽር  ስር ካልሆነ  በቀር ፖለቲካን ማራመድ የማንችል ይመስላል፡፡ ይህ  እኔን  ያልደገፈ ሁሉ የሃገር ጠላት ነው የሚያስመስል ጽንፍ የረገጠ ንቀት ለትብብርና  ውይይት ቦታ የማይሰጥ በመሆኑ  ለፖለቲካው ስርዓት እድገት ማነቆነቱ አያጠያይቅም።  ከዚህ ጽንፍ የረገጠ አስተሳሰብ ለመውጣት ገዥው ፓርቲም ሆነ ሌሎች አካላት ቁርጠኝነት ማሳየት ይጠበቅባቸዋል። ምክንያቱም ዘላቂ ሰላም እና የዜጎች ነጻነት እውን የሚሆኑት ሁሉም የሃገሪቱ ዜጎች የሚፈልጉትን ተወካይ ወደ  ውሳኔ ሰጭ ወንበሮች ማውጣት ሲችሉ ብቻ ነው። የምድራችን  የዲሞክራሲ ስርዓቶች ታሪክም ያለአንዳች ልዩነት ይህንኑ ያሳያል።


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 20

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us