You are here:መነሻ ገፅ»የኔ ሃሳብ
የኔ ሃሳብ

የኔ ሃሳብ (296)

 

 

ሙሉጌታ በላይ (በማናቸውም ፍ/ቤት የሕግ አማካሪና ጠበቃ)

 

ሁሉም ሰው ባዮሎጂካዊ አባት አለው። ሁሉም ሰው ግን ህጋዊ አባት ላይኖረው ይችላል። ይህ አረፍተ ነገር በብዙዎቻችሁ ጭንቅላት እንዴ! የሚል ግርምት እንደሚያጭር እገምታለሁ። በተለይ ሁሉም ልጅ እኩል ነው ልጆች አባትና እናታቸውን የማወቅ ሕገ መንግሥታዊ መብት አላችሁ የሚለው አነጋገር አብዝቶ ከመሰማቱ የተነሳ በሕግ አባት የሌለው ልጅ ሊኖር ይችላል ብሎ መገመት ሩቅ ሊሆን ይችላል በቀጣዩ ጽሑፍ በመግቢያዬ የገለፅኩት ሀሳብ ምን ያህል እውነት እንደሆነ ለማሳየት እታትራለሁ።
በሕገ መንግሥቱ አንቀፅ 36(1)(ሐ) ላይ ለህፃናት ከተደነገጉላቸው መሠረታዊ መብቶች አንዱ ህፃናት እናት አባታቸውን የማወቅ የእነሱንም ክትትልና እንክብካቤ ማግኘት ነው። ታዲያ ይህ ጥያቄ ተግባራዊ ምላሽ ሊያገኝ የሚችለው በየክልሎቹ የቤተሰብ ሕግና በፌደራሉ የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ መሠረት ነው። ይሁን እንጂ በነዚህ የቤተሰብ ሕጎች ላይ ሁሉም ልጆች እናታቸውን እንጂ አባታቸውን ለማወቅ አልታደሉም የዚህ ጽሑፍ ማጠንጠኛም እነዚህ በሕግ አባታቸውን ለማወቅ ማወቅ አይደለም በሕግ አባት የሌላቸው ልጆች በእንዴት አይነት ሁኔታ የተወለዱ ልጆች ናቸው? እጣፋንታቸውስ ምንድን ነው የሚለውን ሀሳብ መፈተሽ ነው። በተለይም ከእውነትነቱ ይልቅ በእምነትነቱ ይበልጥ የሚገለፀው የአባትነት ጥያቄ በቤተሰብ ሕጉ እንዴት ይመለሳል? በተለይም ይህን ጥያቄ ከመመለስ በኋላ የሚከተሉትን ሌሎች የሕግ ጥያቄዎችን (ውርስ፣ ቀለብ…) ባግባቡ ለመመለስ ይዚህ ጥያቄ ምላሽ እጅግ አስፈላጊ ነው።


በሕግ የአንድ ልጅ አባት ማነው?


እንግዲህ የአንድን ልጅ አባትና እናት ለማወቅ በመጀመሪያ መመልከት ያለብን በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ ስለ እናትነትና አባትነት ስለማወቅ የተደነገገበትን የሕግ ክፍል በመመልከት ነው። በዚህ የሕግ ክፍል መሠረት የአንድን ልጅ አባት በሶስት የተለያዩ መንገዶች ማወቅ ይቻላል።

 

1. አባትን በሕግ ግምት ማወቅ (አንቀጽ 126)
እውነቱ ምንም ይሁን በመጀመሪያ የአንድ ልጅ አባት ነው የሚባለው ልጁ በጋብቻ ውስጥ የተፀነሰ ወይም የተወለደ ልጅ ከሆነ ባልየው ነው። ልጁ በጋብቻ አብረው በማይኖሩ ይልቁንስ እንዲሁ ከጋብቻ ውጭ እንደባልና ሚስት አብረው በሚኖሩ ሰዎች ግንኙነት ውስጥ የተፀነሰ ወይም የተወለደ እንደሆነ የልጁ አባት የሚባለው በዚህ ግንኙነት ከእናትየዋ ጋር አብሮ የሚኖረው ሰውዬ ነው።

2. ልጅነት ስለመቀበል (አንቀጽ 131)
ሁል ጊዜም ቢሆን የአንድን ልጅ አባት በተ.ቁ 1 በተገለፀው መንገድ ማወቅ አይችልም። በመሆኑም ልጅን በተ.ቁ 1 በተገለፀው የሕግ ግምት መነሻነት የልጁን አባት ማወቅ ያልተቻለ እንደሆነ በ2ተኛ ደረጃ የተቀመጠው መንገድ ልጁን ልጄ ነው ብሎ በሕጉ በተቀመጠው ስርኣት መሠረት የልጁን ልጅነት የሚቀበል ሰው የተገኘ እንደሆነ ነው። ይህም መንገድ ሁልጊዜም ቢሆን ልጁ አካለ መጠን ያልደረሰ እንደሆነ የእናትየዋን ይሁንታ ልጁ አካለ መጠን ደርሶም እንደሆነ የልጁን ይሁንታ ወይም አምኖ መቀበል ይጠይቃል።

3. አባትን በፍርድ ስለማወቅ (አንቀፅ 143)
የመጨረሻው የአንድ ልጅ አባትነት የሚታወቀው በፍርድ ሲሆን ይሄው በሕጉ ተቆጥረውና ተለይተው በታወቁ 5 ምክንያቶች ብቻ ፍ/ቤት በሚሰጠው የፍርድ ውሳኔ አባት ሊታወቅ ይችላል። እነዚህ ምክንያቶችም 1ኛ እናቲቱ ልጁ በተፀነሰበት ጊዜ ተደፍራ ተጠልፋ ከሆነ፣ 2ኛ አገባሻለሁ በሚል የተስፋ ቃል በተንኮል ድርጊት፣ ስልጣንን ያለአግባብ በመጠቀም ወይም በሌላ ተመሳሳይ መንገድ በእናቲቱ ላይ የማሳት ድርጊት ተፈፅሞባት ከሆነ፣ 3ኛ አባት ነው የተባለው ሰው በማያሻማ ሁኔታ አባትነቱ የሚያረጋግጥ ደብዳቤ ወይም ሌሎች ፅሁፎች ትቶ እንደሆነ፣ 4ኛ በሕግ የታወቀ ግንኙነት ሳይኖራቸው ለረዥም ጊዜ እናቲቱ ከአንድ ሰው ጋር ቀጣይነት ያለው የግብረ ሥጋ ግንኙነት ፈጽማ ከሆነ፣ 5ኛ አባት ነው የተባለው ሰው ልጁን በመንከባከብ ወይም በማሳደግ ተግባር ላይ የተሳተፈ ከሆነ ለፍርድ ቤት በሚቀርብ ክስ አማካኝነት ከፍ ሲል ከተገለፁት ምክንያቶች የአንዱን ምክንያት መኖር በማስረጃ በማረጋግጥ የልጁ አባት በፍርድ እንዲታወቅ ማድረግ ይቻላል።


ከዚህ ቀጥሎ የሚመጣው ጥያቄ ታዲያ በርግጥ ከፍ ሲል በተገለፁት ምክንያቶች ሁሉም ልጆች አባታቸውን ማወቅ ይችላሉ ወይም ለሁሉም ልጅ ከፍ ሲል በተቀመጡት መንገዶች አባት ሊገኝ ይችላል። እንግዲህ እዚህ ጋር ነው የጽሑፍ አርዕስት የሆነው አባት አልባው ልጅ የሚመጣው።

 

አባት አልባነት


በሕግ ከታወቁት ግንኙነት ውጪ ማለትም ከጋብቻ እና እንደ ባልና ሚስት አብሮ ከመኖር ግንኙነት ውጭ ልጆች መወለዳቸው በብዛት የምንመለከተው አጋጣሚ ነው። ሁሉም ልጅ ልጄ ነው የኔ ነው የሚለው አባት እንደማያገኝም ግልፅ ነው። በሕጉ በፍ/ቤት ክስ መሠረት በፍርድ አባትን ለማወቅም ሕጉ ክስ ለማቅረብ በቂ ናቸው በማለት የፈቀዳቸውን ምክንያቶችንም ለይቶ እና በቁጥር በ5 ብቻ ወስኖ አስቀምጧቸዋል። አባትነትን ለማረጋገጥ ከፍ ሲል ከተገለፁት ምክንያቶች ውጭ አባትነት ሊረጋገጥ እንደማይችል ሕጉ አባትነት ማወቂያ መንገዶች በማለት መንገዶቹን በደረጃ ጭምር በዝርዝር ማስቀመጡ፤ እነዚህ ምክንያቶችም ብቸኛ መንገዶች መሆናቸውን የአንቀፆቹ አቀራረፅ በራሱ አስረጅ ሲሆን ይህም መንገዶቹን በሚያሳዩት ድንጋጌዎች ስር "ከዚህ በላይ በተመለከተው ድንጋጌ የልጁ አባት ያልታወቀ እንደሆነ…" በሚል ሀረግ ስር ሶስቱም መንገዶች መቀመጣቸው በተለይም በቤተስብ ሕጉ አንቀፅ 145 ላይ አባትነት ከላይ ከተዘረዘሩ ምክንያቶች ውጭ በፍርድ ሊታወቅ አይችልም በማልት በግልፅ መደንገጉ ሲታይ ሕጉ አባትንት ማወቂያ ብሎ ከዘረዘራቸው ምክንያቶች ውጭ አባትንት ሊታወቅ የማይችል በተለይም አንዲት ሴት በሕግ ከሚታወቁት ግንኙነቶች ውጭ እንዲሁም በሕጉ ተዘርዝረው ከተቀመጡት አምስት ምክንቶች ውጭ አርግዛ ብትወልድ ለምሳሌ ሳትደፈር፣ ሳትታለል፣ ቀጣይ የሆነ የግብረ ስጋ ግንኙነት ከአንድ ሰው ጋር ሳይኖራት፣ የልጁን አባት ማን እንደሆነ የሚያረጋግጡ ፅሁፎች ሳይኖሩ፣ ልጁ ከተወለደ በኋላም ልጁን በመንከባከብ በማሳደግ ተግባር ላይ የሚሳተፍ ሰው ሳይኖር ልጅ ቢወለድ ይህ ልጅ በሕግ አባት የሌለው ልጅ ሆነ ማለት ነው። ለዚህ አይነተኛ ምሳሌ ሊሆን የሚችለው እናቲቱ በአንድ ቀን የፍቅር ግንኙነት ወይም አዳር ወይም ቀጣይ ተብሎ በማይገለፅ ግንኙነት ከአንድ ሰው ጋር በፈፀመችው የግብረ ስጋ ግንኙነት ምክንያት የተወለደ ልጅ ከፍ ሲል በገለፅኳቸው መንገዶች አባቱ ሊታወቅ አይችልም። በመሆኑም ሕጉ ለክቶ እና ለይቶ ባስቀመጣቸው አባትን የማወቂያ መንገዶች የዚህ ልጅ አባት አይታወቅም። በመሆኑም በሕግ ከሚታወቁት መንገዶች ውጭ ምናልባትም በሳይንሳዊ የምርመራ ዘዴ የልጁ ባዮሎጅካል አባት ሊታወቅ ይችላል እንጅ የልጁ ህጋዊ አባት ሊታወቅ አይችልም። በዚህ ግንኙነት የተወለደን ልጅ በተመለከተ ህጋዊ አባት እንጂ ባዮሎጅካል አባት መሆን ልጁን ከአባቱ ጋር አባትየውን ከልጁ ጋር በመብት እና በግዴታ ሊያስተሳስር የማይችል፣ በሕግ ፊት ትርጉም የሌለው ግንኙነት ነው። እዚህ ላይ ልብ ሊባል የሚገባው ግን ባዮሎጅካል አባት ህጋዊ አባት መሆን አይችልም እየተባለ ሳይሆን በዚህ ጉዳይ ባሎጅካል አባት መሆን ትርጉም የለውም ለማለት ብቻ ነው፤ ይህ አረፍተ ነገር እንዴት እውነት እንደሆነ በቀጣዩ አርአስት ስር ስለምንመለስበት ይበልጥ ግልፅ ይሆናል። ስለዚህ ምንም እንኳ ባዮሎጂካዊ በሆነው መንገድ ልጁን ያስገኘ አባት ቢኖርም በሕግ ከልጁ ጋር በመብትና በግዴታ የሚተሳሰር ህጋዊ አባት ግን አይኖርም። ለዚያ ነው ሁሉም ሰው ባዮሎጂካል አባት አለው ሁሉም ሰው ግን ህጋዊ አባት ላይኖረው ይችላል በሚል የተነሳ ነው።


በተለይም በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 107(1) ላይ ልጁ በጉዲፈቻ አማካኝነት አባት ካለገኘ ወይም የልጁን ልጅነት የሚቀበል ሰው ከሌለ በስተቀር በሕግ ከታወቁት ማለትም ከጋብቻና እንደ ባልና ሚስት አብሮ ከመኖር ግንኙነቶች ውጪ ባለ በሕግ እውቅና ካልተሰጣቸው ግንኙነቶች የተወለዱ ልጆች ከእናታቸው ጋር ካልሆነ በስተቀር ከሌላ ሰው ጋር ማናቸውም አይነት ህጋዊ ግንኙነት አይኖራቸውም በማለት በግልፅ ደንግጎ ይገኛል። ይህ ድንጋጌ ልጆች ሁሉ እኩል ናቸው እናት እና አባታቸው የማወቅ የነሱንም እንክብካቤ የማግኘት መብት አላቸው ከሚለው የሕገመንግስቱ አንቀፅ 36 አኳያ፣ የሁሉንም ልጆች መብት ከማስከበር አኳያ እንዲሁም በቤተሰብ ሕጉ ውስጥ በተለይም በአንቀፅ 143 መሰረት አባትነት በሕግ ተለይተው የታወቁ ምክንያቶች በማለት በገለፅናቸው 5 መንገዶች እንደሚረጋገጥ በተደነገገበት ሁኔታ ልጁ በሕግ ከታወቁት ግንኙነቶች (ጋብቻ እና እንደ ባልና ሚሲስት አብሮ ከመኖር) የተወለደ ካልሆነ በስተቀር ከእናቱ ጋር ብቻ እንጅ ከሌላ ሰው ጋር ህጋዊ ግንኑነት የለውም ማለቱ እራሱን በራሱ የሚቃራን፤ የድንጋጌውን ህጋዊ ውጤት ያላገናዘበ፤ ግብታዊነት የሚታይበት ቢያደርገውም ሕግ አውጭው ይህ ጉዳይ እንደተፈለገ ልቅ እናዳይሆን መፈለጉን ይልቁንስ ጉዳዩን አጥብቦና ወስኖ ማስቀምጥ መፈለጉን ያሳያል። (የዚህን አንቀጽ ተገቢነት እና ሕገ መንግሥታዊ መሠረት ያለው መሆኑ አለመሆኑ እንዲሁም በቤተሰብ ሕጉ ካሉ ሌሎች ድንጋጌዎች ጋር ያለውን መጣረስ በተመለከተ በዚሁ ዌብ ሳይት አንቀፁን በተመለከተ የፃፍኩት ትችት ብትመለከቱ ይበልጥ ደስ ይለኛል)

 

"DNA" አባትነትን መካጃ እንጂ ማወቂያ ማስረጃ ስላለመሆኑ፣


DNA ወይም ሌላ አይነት የሳይንስ የምርምራ ውጤት ብዙ ጊዜ በሙያ አጋሮቼም ይሁን በፍርድ ቤቶች ልማድ የአንድን ሰው አባት ለማረጋገጥ እንደሚቀርብ ቅቡል ማስረጃ ሲቆጠር እመለከታለሁ። በዚሁ ፅሁፍ አቅራቢ እምነት ግን DNA አንድ ሰው የልጁ አባት አይደለም ለማለት የሚቀርብ ማስተባባያ ማስረጃ እንጂ ሰውዬው የልጁ አባት ነው ለማለት የሚቀርብ ማረጋገጫ ማስረጃ አይደለም። ይህም እንዴት ትክክል እንደሆነ ለማሳየት የተወሰኑ ሐሳቦችን መሰንዘር ያስፈልጋል።


ከፍ ሲል አባትነትን ማወቂያ መንገዶች በሚለው ርእስ ስር በተገለፀው ሀሳብ መሠረት በሕጉ የአንድን ልጅ አባትነት ለማወቅ የተቀመጡ መንገዶች ሶስት ናቸው።ከእነዚህ አማራጮች ውጭ በሕግ የአንድ ልጅ አባትነት ሊታወቅ የሚችልበት እድል የለም ሕጉ ከነዚህ ሶስት መንገዶች ውጪ አባትነት ሊታወቅ እንደማይችል ይበልጥ ሲያረጋግጥ በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ አንቀፅ 145 ላይ በተለይም በሕግ ግምትና ልጅነት የሚቀበል አባት ካላተገኘ በስተቀር ከፍ ሲል ከተገለፁት ምክንያቶች ውጪ አባትነት በፍርድ ሊታወቅ እንደማይችል በግልፅ ደንግጎ ይገኛል። ይህ ማለት ደግሞ በሕጉ ተለይተው የተቀመጡ ምክንያቶች መኖራቸውን በማስረጃ በማረጋገጥ አባትነት በፍርድ ይታወቃል እንጂ ከነዚህ ምክንያቶች ውጪ እንዲሁም በDNA ምርመራ አባት መሆኑ ይረጋገጥልኝ በማለት አባትነት በፍርድ ሊታወቅ አይችልም። እነዚህ በሕግ የታወቁ 5 ምክንያቶች ሲኖሩ አባት የሚታወቀው ደግሞ እነዚህ ምክያቶች መኖራቸውን በሌላ ማስረጃ በማረጋገጥ እንጂ እነዚህ ምክንያቶች በሌሉበት የDNA ማስረጃ በማቅረብ ወይም እንዲቀርብ በመጠየቅ ሊረጋገጥ አይችልም። ይልቁንስ የDNA ፅንሰ ሀሳብ በቤተሰብ ሕጉ ሊካተት የቻለው እና በማስረጃነት ተቀባይነት እንዳለው የተገለፀው በሕግ እውቅና የተሰጣቸው ምክንያቶች በመኖራቸው ወይም በነዚህ ምክንያቶች መነሻነት አባትነት በፍርድ እንዲረጋገጥ ክስ በመቅረቡ ክሱ የቀረበበት ሰው የተባሉት ምክንያቶች ቢኖሩም እሱ ግን የልጁ አባት አለመሆኑን ለማስረዳት ወይም ለማስተባበል የሚቀርበው የማስረጃ አይነት ነው። ይህ ስለመሆኑ በሕጉ አንቀፅ 144/ሀ/እና/ሐ/ ላይ ሰውየው የልጁ አባት ላለመሆኑ ከተረጋገጠ ወይም አባት ነው የተባለውና ክስ የቀረበበት ሰው በደም ምርመራ ወይም በሌላ አስተማማኝ የህክምና ዘዴ የልጁ አባት ሊሆን የማይችል መሆኑ ሲረጋገጥ በፍርድ ቤት የልጁ አባትነት ይታወቅልኝ በሚል የቀረበው ክስ ተቀባይነት አያገኝም በማለት ግልፅ በሆነ ቋንቋ አስቀምጧል።


በተጨማሪም በፍርድ አባትነት እንዲታወቅ ከሚቀርቡት 5ቱ ምክንያቶች በፍርድ ቤት ክስ በመቅረቡ ብቻ ሳይሆን በሕጉ ግምት አባት ነህ በተባለ ሰውም ቢሆን ማለትም በፀና ጋብቻ ውስጥ ያለ ባል ወይም እንደባልና ሚስት አብሮ በመኖር ግንኙነት ውስጥ ያለ ሰው ምንም እንኳ በዚህ ግንኙነት ውስጥ እያሉ የተፀነሰ ወይም የተወለደ ልጅ የሱ ነው የሚል የሕግ ግምት ቢኖርም ይህ ሰው ይህ በግንኙነት መሀል የተወለደ ልጅ የኔ አይደለም ብሎ ካመነ ለፍርድ ቤት የመካድ ክስ የማቅረብ፣ ይህን በሕጉ የተያዘ ግምት ማስተባበል ይችላል። ይህ የሕግ ግምት ከሚስተባበልባቸው መንገዶች ውስጥ አንዱና መሠረታዊው የማያጠራጥር ማስረጃ ደግሞ DNA ነው ማለት ይቻላል። ይህም ስለመሆኑ በቤተሰብ ሕጉ አንቀፅ 167 እና ተከታዮቹ የተቀመጡት ድንጋጌዎች ገፅ ንባብ ዋቢ ናቸው። ምንም እንኳ የመካድ ክስ እንዲሁ በዘፈቀደ የሚቀርብ ክስ ባይሆንም አሳማኝ ምክንያቶች መኖራቸውን ፍርድ ቤቱ ካመነ ሰውየው አባት አለመሆኑ በማያጠራጥር ሁኔታ ለማስተባበል ሕጉ የፈቀደለት የማስረጃ አይነት የዘረመል የምርመራ ውጤት ነው።


በመሆኑም በዚህ ፀሀፊ እምነት በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ መሠረት DNA አባትነትን ማስተባበያ እንጂ ማረጋገጫ ማስረጃ አይደለም የሚለው ሀሳብ እጅግ ሚዛን የሚደፋ ሆኖ አግኝቶታል። ይሁን እንጅ ይህ በቤተሰብ ሕጉ ያለው የፀሃፊው እውነት በበርካታ ምክንያቶች ተገቢ ባለመሆኑ፣ በቤተሰብ ሕጉ የአባትነት ድንጋጌ ላይ ያለውን ትችት ለማጉላት የሚከተለውን አውጇል።
አዋጅ ቁጥር RFC 2009 አባት የሌለው ልጅ በቤተሰብ ሕጉ ውስጥ የተገኘ መሆኑን ለማመላከት የወጣ አዋጅ


መግቢያ
ይህ አቀራረብ በተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ ያለውን ክፍተትና እውነት ለአንባቢያን ለማሳየት ለጉዳዩ ትኩረት ለመስጠት ያህል እንዲሁ ፀሀፊው የተከተለው መንገድ በመሆኑ እንደአንድ የፅሁፍ አቀራረብ ብቻ እንዲታይልኝ እየጠየኩ ይህም ፀሃፊው የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ ስለአባትነት የደነገገው የሕግ ክፍል የተረጎመበት መንገድ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል።

 

1. አጭር ርዕስ
ይህ አዋጅ አባት አልባ ልጅ በቤተሰብ ሕጉ ውስጥ ስለመኖሩ ለማመልከት የወጣ አዋጅ ቁጥር RFC 2009 ተብሎ ሊጠቀስ ይችላል።

2. ሕጉ የሚፀናበት ጊዜ
ይህ የ2009 አባት አልባ ልጅ በቤተሰብ ሕጉ ውስጥ ስለመኖሩ ለማመላከት የወጣ አዋጅ የቤተሰብ ሕጉ እስከሚሻሻልበት ያልታወቀ ጊዜ ድረስ የፀና ይሆናል።

ምዕራፍ 1
አባትነትን ስለማወቅ


ጠቅላላ


1. አባትነትን ስለማወቅ (መሠረቱ)


አባትነት በሶስት መሠረታዊ መንገዶች ይታወቃል። ይሄውም በሕግ ግምት፣ ልጅነት በመቀበል እና በፍርድ ቤት ውሳኔ አባትነት ሊታወቅ ይችላል።

2. ባል አባት ነው ተብሎ የሚገመት ስለመሆኑ
በጋብቻ ውስጥ የተፀነሰ ወይም የተወለደ ልጅ አባቱ ነው የሚባለው ባልየው ነው።በዚህ መሠረት ጋብቻው በተፈፀመ 180 ቀናት በኋላ ወይም ጋብቻው በፈረሰ በ300 ቀናት ውስጥ የተወለደ ልጅ በጋብቻ ውስጥ እንደተፀነሰ ይቆጠራል። ለዚህም ተቃራኒ ማስረጃ ማቅረብ አይችልም።

3. ጋብቻ ሳይፈፀም እንደባልና ሚስት አብሮ መኖር
ጋብቻ ሳይፈፀም እንደባልና ሚስት አብረው በሚኖሩበት ጊዜ የተፀነሰ ወይም የተወለደ ልጅ አባት በዚሁ ግንኙነት ከእናትየዋ ጋር አብሮ የሚኖረው ሰው ነው በአንቀጽ 2 የተቀመጠው የመፀነሻ ጊዜ ለዚህ አንቀፅ ተፈፃሚነት ይኖረዋል።

4. ልጅነትን ስለመቀበል
ሁልግዜም ቢሆን በሕጉ ግምት ብቻ አባትነት ሊታወቅ ስለማይችል አንድ ሰው አንድን የተፀነሰ ወይም የተወለደ ልጅ የርሱ ልጅ መሆኑን አምኖ በመቀበል ቃሉን በሕግ አግባብ የሰጠ እንደሆነ የልጁን አባት ተቀበለ ይባላል። ይሁን እንጂ ልጁ አካለመጠን ያላደረሰ እንደሆነ ይህ የመቀበል ሁኔታ እናቲቱ እውነትነት ያለው መሆኑን ካላመነች በስተቀር ዋጋ አይኖረውም። እንዲሁም ልጁ አካለ መጠን አድርሶ እንደሆነ ልጁ ይህ የሰውየውን መቀበል አምኖ ካልተቀበለው በስተቀር ዋጋ አይኖረውም።

 

5. በፍርድ ቤት ውሳኔ አባትነት እንዲታወቅ ስለማድረግ
ከዚህ በላይ ባሉት ምክንያቶች አባትነት ያልታወቀ እንደሆነ ከዚህ በታች በተዘረዘሩት ምክንያቶች ብቻ አባትነት በፍርድ ሊታወቅ ይችላል።


5.1/ ልጁ በተፀነሰ ጊዜ በእናቲቱ ላይ የመደፈር ወይም የመጠለፍ ተግባር ሲኖር
5.2. በተንኮል፣ ስልጣንንነ በመጠቀም አገባሻለሁ በሚል ተስፋ ወይም በሌላ ተመሳሳይ ተግባር ልጁ በተፀነሰ ጊዜ በእናቲቱ ላይ የማሳት ተግባር ከተፈፀመ፣
5.3. አባት ነው የተባለው ሰው በፃፋቸው የማያሻሙ አባት መሆኑን የሚገልፁ ፅሁፎች ያሉ እንደሆነ፣
5.4. በሕግ በታወቀ የእርግዝና ጊዜ ውስጥ ቀጣይነት ባለው ሁኔታ የግብረ ስጋ ግንኙነት በሁለቱ መካከል ያለ እንደሆነ፣
5.5. ልጁን በመንከባከብ በማሳደግ ተግባር ውስጥ እንደ አባት የሚሳተፍ ሰው ያለ እንደሆነ ነው።
5.6. ከዚህ በላይ ከተዘረዘሩት ምክንያቶች ውጪ አባትነት በፍ/ቤት ሊታወቅ አይችልም።

6. አባት የሌለው ልጅ ስለመኖሩ
1. ከፍ ሲል በተገለፁት መንገዶች ልጁ አባት ያላገኘ እንደሆነ ልጁ ከእናቱ ጋር ካልሆነ በስተቀር ከአባቱ ጋር ምንም አይነት ህጋዊ ግንኙነት አይኖረውም። ይሁን እንጂ ስለጉዲፈቻ የተደነገጉ ድንጋጌዎች እንደተጠበቁ ናቸው።


2. በተለይም በአንድ ቀን ግንኙነት ወይም አዳር ወይም ቀጣይነት በሌለው ግንኙነት እናቲቱ የግብረ ስጋ ግንኙነት በመፈፀሟ የተፀነሰ ወይም የተወለደ ልጅ በአንቀጽ 4 መሠረት ወይም በጉዲፈቻ ሕግ መሰረት በልጅነት የሚቀበለው ሰው ከሌለ በስተቀር በሕግ አባት እንደሌለው ይቆጠራል።

 

ምዕራፍ 2
ስለ ደም ምርመራ (DNA)

 

በጠቅላላው


7. የደም ምርመራ አባትነት ማስተባበያ እንጂ ማረጋገጫ ማስረጃ ስላለመሆኑ

 

1. አባትነት የሚታወቀው በዚህ አዋጅ ከአንቀፅ ከ1 እስከ 5 በተመለከተው አግባብ በመሆኑ አባትነት በደም ምርመራ ሊታወቅ አይችልም።
2. ይሁን እንጂ በክፍል 1 በተገለፁ መሰረት በሕግ ግምት ወይም በፍርድ ቤት ክስ አባትነህ የተባለው ሰው በርግጥም የልጁ አባት ስላለመሆኑ ለማረጋገጥ የሕጉን ግምት ወይም የቀረበው ክስ ለማስተባበል ሲባል በማስረጃነት ሊያቀርበው ይችላል።

8. አዋጅ የማውጣት ስልጣን
ይህ አዋጅ ከልጆች መብት ጥቅም አኳያ ተገቢነት የለውም። በተለይም በሕገመንግሥቱና በአለም አቀፍ ስምምነቶች ላይ የተቀመጠውን የህፃናት መብት ይሸረሸራል የሚል ከሆነ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሊሽረው ይችላል።

9. ይህ ሕግ በሌላ እንደገና በሚሻሻል የቤተሰብ ሕግ እስከሚሻር ድረስ የፀና ይሆናል።
                                                                                  ምንጭ፡- (www.abyssinialaw.com)¾

 

በስንታየሁ ግርማ ( This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. )

ኢዲሱ ዲፕሎማሲ ከሴፕተምበር 9/11 በኋላ በስፋት ተቀባይነት እያገኘ እንደመጣ አንዳንድ ምሁራን ያስረዳሉ፡፡ ለአዲሱ ዶፕሎማሲ መጠናከር ዋነኛ ምክንያቶች ተብለው የሚጠሩት ግሎባላይዜሽን (ሉላዊነት) እየተስፋፋ መምጣቱ እና ዓለም በኢንፎርሜሽን ኔትወርክ በጥብቅ  መቆራኘት በዋነኝነት ይጠቀሳሉ፡፡

አዲሱ ዲፕሎማሲ ከመንግስት ለመንግስት ብቻ ያተኮር የነበረው “አሮጌውን ዲፕሎማሲ”  በህዝብ ዲፕሎማሲ እንደተካው የሚያምኑ ብዙ ናቸው፡፡ አሁን ባለንበት ዘመን የውጭ ጉዳይ ፖሊሲ ዓላማዎችንና ግቦችን ለማሳካት መንግስትን ብቻ ማሣመን በቂ አይደለም፡፡ የህዝብ አስተያየትን መቅርዝ ህዝብ ማሳመን እና ሰጥቶ መቀበል  የአዲሱን ዲፕሎማሲ ዋነኛ ማጠንጠኛ ነው፡፡ በሉላዊነት ዘመን በተለያዩ ዓለም ክፍል ያሉ ሠዎች በኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ በተለይም በኢንተርኔት በጥብቅ የተሣሠሩ በመሆኑ ከዜጎች መረጃ በመደበቅ የውጭ ጉዳይ ፖሊስን ዓላማን እና ግብ ማሳካት ከማይቻልበት ደረጃ ተደርሷል፡፡ ያገባናል የሚሉትም እየበዙ ናቸው ፡፡በዚህም ምክንያት በሌላ ሀገር የሚኖሩ ሠዎችን አስተሳሰብ እና አስተያየት መቅረጽን እና በጋራ መግባባት ላይ መድረስ ትኩረት እየተሰጠው ነው፡፡

የኢትዮጵያን የፐብሊክ ዲፕሎማሲ ስኬታማነትን ካሳዩት መካከል የሰላም አስከባሪ ሀይላችን በተሰማራባቸው በአፍሪካ ሀገሮች ያሣየው የሥነምግባር ብቃት፣ ለልማት እያደረገ ያለው አስተዋፅኦ ይገኝበታል፡፡  ይህንን ደግሞ  ዓለም የመሠከረው ነው፡፡ አልጀዚራ “the secret to Ethiopian’s Counter terrorism Success’’ ጁላይ 30/2015 በሚል ርዕሰ አንቀጽ ባወጣው ዘገባ መሠረት የቀድሞው ፕሬዝዳንት ኦባማ አሜሪካ ከኢትዮጵያ የፀረ ሽብር ስትራቴጅዎች መማር እንደምትፈልግ ገልፀዋል፡፡  አልጄዝራ በመጣጥፉ ኢትዮጵያ በፀረ ሽብርተኝነት የተሳካው ዋነኛው ምክንያት በፖለቲካ ነው ይላል፡፡ በኢትዮጵያ እምነት ወታደራዊ እና የወንጀል ፍትህ በፖለቲካ ሊመሩ ይገባል የሚል እምነት ይዛ በመተግበር ውጤታማ ሆናለች ይላል፡፡ የፖለቲካ ስራው ከአካባቢው ማህበረሰብ ጋር መወያየት እና እነርሱ እራሳቸውን በፈቃደኝነት አደራጅተው ሽብርተኝነትን እንዲዋጉ ማስቻል ነው፤ ወታደሩ የፖለቲካውን እና የሲቪል ስራውን ከመርዳት ያለፈ ሚና የለውም፡፡ ኢትዮጵያ ይህንን ስታደርግ የአካባቢውን በዓል በማክበርና ግምት ውስጥ በማስገባት ነው ይላል አልጀዚራ፡፡ ከተለመደው ግዛትን ይዞ ከመቆየት ይልቅ ኢትዮጵያ የአካባቢውን ህብረተሰብ በማወያየት እና ሀሳባቸውን በማክበር፣ በማሠልጠን፣ በማስታጠቅ እና የአካባቢ አስተዳደር እንዲቋቋሙ በመርዳት ራሳቸውን ከሽብርተኝነት እንዲከላከሉ በማድረግ በኩል ውጤታማ ሆናለች ይላል አልጀዚራ፤  የኢትዮጵያ ሰላም አስከባሪ ሀይል በተሠማራባቸው ሀገሮች በልማት ጭምር መሣተፍ የኢትዮጵያን ገፅታ በመገንባት በኩል የራሱን ሚና እየተጫወተ ነው፡፡ ይህ ደግሞ ኢትዮጵያ እንዴት Hard Power (ወታደራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሃይልን) ወደ ተሰሚነት (Soft Power) መቀየር እንደሚቻል ያሣየች ሀገር ናት፡፡ ተሰሚነት የፕብሊክ ዲፕሎማሲ አንዱ መሣሪያ ነው፡፡ 

ሁለተኛው የኢትዮጵያ ተቀባይነት ያለው ፐብሊክ ብዙ ዲፕሎማሲ እና ተሰሚነቷን ያሣደገላት ጉዳይ የስደተኝነት አያያዟ ነው፡፡

ዛሬ ድፍን አውሮፓ እና አሜሪካን በተጠናወታቸው የዘረኝነት ሱስ በእነርሱ ምክንያት ከሶሪያ፣ ከሊቢያ ወዘተ… እየተሰደዱ ያሉ ዜጎችን እንዴት እንደሚቀበሏቸው ዓለም እየታዘበ ነው፡፡ ምዕራቡ ዓለም የነጮች ብቻ መሆን አለበት ከሚል እሳቤያቸው በመነሳት በእነርሱ ምክንያት ሀገራቸውን እና ሀብታቸውን ጥለው የሚሠደዱ ዜጎችን የምርጫ ዓላማ በማድረግ ፅንፈኛ ፣ዘረኞች በየሀገሮቹ ሥልጣን በመቆናጠጥ ስደተኖችን ቁምስቅላቸውን እያሳዩ ነው፡፡

ዘ ክርስቲያን ሳይንስ ሞኒተር ፀሐፊ ጀምስ ጀፈሪ አፕሪል 17, 2017 “ Instead of wall an open door, Why ethiopian welcomes an enemy’s refugees” በሚል ርዕስ አንቀጽ ባወጣ መጣጥፍ  ኢትዮጵያ ከጎረቤት ሀገር ኤርትራን ጨምሮ በመቶ ሺህ በላይ ስደተኞችን ተቀብላ በአግባቡ እያስተናገደች መሆኑን ዘግቧል፡፡  ዮርዳኖስ የተባለች የኤርትራ ዜጋ የኢትዮጵያን ወታደሮች “እንደወንድሞቿ” እንደምታያቸው ምስክርነቷን ሠጥታለች፡፡ ኢትዮጵያ ህዝብን እና መንግስታትን ለይታ እንደምታይ ዘክርስቲያን ሞኒተር ዘግቧል፡፡ 

ኢትዮጵያ ስደተኞችን በአግባቡ ማስተናገዷ እና በሯን ክፍት በማድረግ (Open door policy) መከተሏ ስትራቴጅካዊ ጠቀሜታዎ እንዳሏት ጀነፈር ሬጋን የተባሉ በአርካዲያ ዩኒቨርስቲ (ፔንሳይልቫንያ) ስለ ኤርትራ ስደተኞች በኢትዮጵያ ያጠኑ የዓለም አቀፍ ግንኙነት ጥናቱ ተባባሪ ፕሮፌሰር ይገልፃሉ፡፡ “ኢትዮጵያ ስደተኞችን በአግባቡ ማስተናገዷ ለቀጣይ ግንኙነት ምቹ መንገድ ይከፍታል” ብላ ታምናለች ይላሉ ፕሮፌሰሩ፣ ዘ ክርስቲያን ሞኒተር አክሎም ኢትዮጵያ በምታስገነባቸው የኢንዱስትሪ ፓርኮች 30 ሺህ የሌላ ሀገር ዜጎቿን የሥራ ዕድል ተጠቃሚ ለማድረግ ማቀዷን ገልፀዋል፡፡

ኢትዮጵያ በተለያዩ ዩኒቨርስቲዎች የኤርትራ እና የሌሎች ሀገር ዜጎችን የትምህርት እድል ማመቻቸቷ ይታወቃል፡፡ ይህ ደግሞ የህዝብ ለህዝብ ግንኙነት ለማሻሻል ወሳኝ የፕብሊክ ዲፕሎማሲ ዘዴ መሣሪያ ነው፡፡

3ተኛው የኢትዮጵያን ፕብሊክ ዲፕሎማሲ ውጤታማነት ማሣያ ደግሞ ታላቁ ሩጫ ነው፡፡ ታላቁ ሩጫ በአፍሪካ በአስደሣችነቱ እና በአሳዛኝነቱ ሣይቀር የመጀመሪያው መሆኑን   እነጋርዲያን ሣይቀር ምስክርነት የሰጡበት ነው፡፡  በታላቁ ሩጫ የሚሳተፍ የውጭ ሀገር ዜጎችም በተደጋጋሚ ስለኢትዮጵያ ህዝብ እንግዳ ተቀባይነት እና ስለ አኩሪ ባህሏ ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል፡፡ ታላቁ ሩጫ ከኢትዮጵያ አልፎ ወደ ጎረቤት ሀገር ደቡብ ሱዳን ኤክስፖርት መደረጉ ይታወቃል፡፡

ምንም እንኳን ኢትዮጵያ የፕብሊክ ዲፕሎማሲው እና የተሰሚነት ደረጃ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተሻሻለ እና እያደገ የመጣ ቢሆንም አሁንም ያለን አቅምንና ያለበትን ደረጃ ብዙ ይቀረዋል፡፡ ይሁንና ተሰሚነቱ በየጊዜው እያደገ የሚሄድ በመሆኑ ሌሎች እምቅ አቅሞቻችንን መለዬት እና በአግባቡ ለውጭ ዓለም የመሸጥ አቅማችንን (Promoting Capacity) እያሳደግን መምጣቱ ይገባናል።

 

በአፍሪካ ቀንድ የሚገኙትና አገራችን በረጅም ጊዜ ታሪክ የተሳሰረቻቸው ጎረቤት አገሮች ማለትም ኬንያ፣ ሱዳን፣ ሶማሊያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ጅቡቲ እና ኤርትራ እንዲሁም እንደ ዩጋንዳ ያሉ አገራት ለአገራችን ሰላም፣ ዲሞክራሲና ዘላቂ ልማት መረጋገጥ ትልቅ አስተዋፅኦ እንዳላቸው የማይካድ እውነታ ነው። አገራችን ከሌሎች አገሮች ጋር ስለሚኖራት የሁለትዮሽ ግንኙነት ስናነሳ ጎረቤት አገሮችን በቀዳሚነት ማንሳት እንዳለብን በውጭ ጉዳይና አገራዊ ደህንነት ፖሊሲና ስትራቴጂ በግልፅ የተቀመጠ ጉዳይ ነው። በዚህም፡-

1. ኢትዮጵያ ከነዚህ አገራት ጋር ተመሳሳይ ቋንቋ፣ ባህል፣ ታሪክና የተፈጥሮ ሀብት የሚጋሩ ህዝቦች ያሏት መሆኑ አገራቱ ከሌሎች አካባቢዎች በተለየ ከአገራችን ጋር ቀጥተኛ የሆነ ትስስር እንዲኖራቸው አድርጓል።

2.  በእነዚህ አገሮች የሚኖር ሰላም እና ፀጥታ በአንድም ሆነ በሌላ መልኩ በአገራችን ላይ ቀጥተኛ ተፅእኖ አለው። ከዚህም በመነሳት አገራችን ከጎረቤት አገራት ጋር ባላት ግንኙነት ዙሪያ ከፍተኛ ትኩረት ተሰጥቶት እየተሰራበት ነው። በአንድ በኩል ከብዙዎቹ ጋር ስትራቴጂክ አጋርነት መፈራረም ተችሏል፡ በሌላ በኩል ሰላም እና መረጋጋት የራቃቸው ጎረቤቶቻችንን ለማረጋጋት ህይወትም ገንዘብም እየገበርን ነው። ይህም በአፍሪካ ቀንድ ለሚገኙ አገራት በአገራችን በኩል ለተሰጠው ትኩረት እንደ ማረጋገጫ ነው። 

3. በተመሳሳይ ኢትዮጵያ በአፍሪካ አንድነት ድርጅት በኋላም የአፍሪካ ህብረት ላይ ከሌሎች የአፍሪካ አገሮች ጋር ተባብራ ስትሰራ መቆየቷ ይታወቃል። ይህ እንዳለ ሆኖ አገራችን ባለፉት አስር አመታት ያስመዘገበችው ኢኮኖሚያዊ ለውጥ በብዙዎች ዘንድ ከአገራችን ልምድ የመማር ፍላጎትን አጭሯል።

በያዝነውም አመት (እ.ኤ.አ. 2017) የውጭ ጉዳይ በህግ በተሰጠው ሀላፊነት መሰረት የተከናወኑ ተግባራትን ብናይ፡-

• ጠ/ሚኒስትር ኃ/ማርያም ደሳለኝ በዩጋንዳ፣ በታንዛንያ እና በዛምቢያ ይፋዊ ጉብኝት (Official Visit) አድርገዋል እንዲሁም በሶማሊያ በአለ ሲመት ላይ ተገኝተዋል።

• የደቡብ ሱዳን፣ የጅቡቲ፣ የላይቤሪያ፣ የሱዳን ፕሬዝዳንቶች በአገራችን በመገኘት ይፋዊ ጉብኝት አድርገዋል።

• ክቡር የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዶ/ር ወርቅነህ ገበየሁ በተመሳሳይ በኬንያ፣ በጅቡቲ፣ በሱዳን ወዘተ በመገኘት ከአገሪቱ መሪዎች እና ከፍተኛ ባለስልጣናት ጋር ተነጋግረዋል።

 በመሪዎችና የውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ደረጃ በተካሄዱት ይፋዊ ጉብኝቶች  ምን ውጤት ተገኘ?

1. ከ20 በላይ ስምምነቶች ከደቡብ ሱዳን፣ ጅቡቲ፣ ላይቤሪያ፣ ዛምቢያ፣ ዩጋንዳ ጋር ተፈራርመዋል። ስምምነቶቹ በጸጥታ፣ በፖለቲካ፣ በኢኮኖሚ እና ሌሎች ማህበራዊ ጉዳዮች ላይ የተመሩ ነበሩ።

  ምሳሌ፡- በመንገድ ግንባታ የኢትዮ-ደቡብ ሱዳን ጋር የንግድ እና ወንጀለኞችን አሳልፎ የመስጠት፣

- በመንገድ ግንባታ የኢትዮ-ደቡብ ሱዳን የወዳጅነት መንገድ ግንባታ ዕቅድ ይፋ ሆኗል፣

- ከታንዛኒያ ጋር በስትራቴጂካዊ አጋርነት መስክ ለመተባበር የተፈረሙት ስምምነቶች ይጠቀሳሉ።

2. ጉብኝቶቹን ተከትሎ የደቡብ ሱዳን መንግስት በናይል ላይ የተፈረመውን Comprehensive Frame work Agreement (CFA) ለመቀበል ካቢኔ ስብስቦ ውሳኔውን አሳውቋል። በታንዛኒያ መንግስት በኩል የናይልን ውሃ በተመለከተ እ.ኤ.አ. 1929/59 የተደረሰው የቅኝ ግዛት ስምምነት ተቀባይነት እንደሌላው በማያወላዳ ቋንቋ አስቀምጧል። የCFA ጉዳይ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ዕልባት ለማበጀት መሪዎቹ ተስማምተዋል።

3. የምስራቅ አፍሪካ የኢኮኖሚ ማህበረሰብን (EACC) ለማቋቋም መሪዎቹ በድጋሜ ቁርጠኝነታቸውን የሚያረጋግጡበት ዕድል ፈጥሯል።

4. ዛምቢያ እና ታንዛኒያ ውስጥ በህገወጥ ገብተው በቁጥጥር ስር የነበሩ በመቶዎቹ (600) የሚቆጠሩ ወገኖቻችን ተፈተው አገራቸው እንዲመለሱ መግባባት ላይ ተደርሷል።

5. የምስራቅ አፍሪካ የልማት በየነ መንግስታት ኢጋድ እንዲጠናከር፣ ለሶማሊያ ዳግም ግንባታ ድጋፍ እንዲደረግ፣ ለደቡብ ሱዳን ሰላም የተፈራረመው ስምምነት ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ እንዲሆን ጥሪ የቀረበበትና በምስራቅ አፍሪካ ያለውን የድርቅ ችግር በጋራ ለመፍታት እንዲሁም ለጋሾች የእርዳታ እጃቸውን እንዲዘረጉ ጥሪ አቅርበዋል።

I. ጅቡቲ

ኢትዮጵያና ጅቡቲ ለረጅም ዘመናት የቆየና የጠበቀ ወዳጅነት ያላቸው አገራት ናቸው። በሁለቱ አገራት ህዝቦች መካከልም ከፍተኛ የሆነ ግንኙነት መኖሩ የበለጠ የተሳሰሩ እንዲሆኑ አስችሏቸዋል። በአገራቱ መካከል ያለውን ግንኙነት የበለጠ ለማጠናከር በፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ትስስሮች ዙሪያ ትኩረት ተሰጥቶ እየተሰራ ይገኛል። እስካሁንም የተለያዩ የመሰረተ ልማት ግንባታዎች ማለትም የባቡር መስመር ዝርጋታ፣ የመንገድ ግንባታ፣ የውሀ መስመር፣ የስልክ መስመር እንዲሁም የኤሌክትሪክ መስመር ዝርጋታ የመሳሰሉት መገንባታቸው በሁለቱ እህትማማች አገራት መካከል ያለውን ትስስር የበለጠ ለማጠናከር መንገድ ከፋች ነው። የክልሉን ሰላምና ፀጥታም አስመልክቶ በሁለቱ አገራት መካከል እየተሰራ ያለው ስራ ቀላል የማይባል ነው። ሁለቱ አገራት በሚገናኙባቸው እንደ ኢጋድ፣ ኮሜሳ፣ አፍሪካ ህብረት እና የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ላይ እያሳዩ ያሉት ትብብር የሁለቱን አገራት ወዳጅነት ማሳያ ነው።

የጅቡቲ ሪፐብሊክ ፕሬዝዳንት ክቡር እስማኤል ኦማር ጌሌ ከመጋቢት 07-09 ቀን 2009 ዓ.ም በኢትዮጵያ ይፋዊ ጉብኝት ባደረጉበት ወቅት ፕሬዝዳንቱ ፓርላማ በመገኘት ንግግር አድርገዋል። ከዚህ በተጨማሪም በጉብኝቱ ወቅት አራት ስምምነቶችን መፈራረም ተችሏል፡-

• ወንጀለኞችን አሳልፎ የመስጠት ስምምነት (Agreement on Extradition)፣

• በወንጀል መከላከል ጉዳዮች ላይ የጋራ የህግ ስምምነት(Agreement on Mutual Legal Assistance on Criminal Matters)፣

• በፍትህና የህግ ስልጠና ዘርፎች ለመተባበር የጋራ መግባቢያ ሰነድ (Memorandum of Understanding on Cooperation in the Fields of Justice and Legal Training)፣ እና

• (የንግድ ስምምነት) Agreement on Trade፣ 

በአጠቃላይ የሁለትዮሽ ውይይቱ በትክክለኛ አቅጣጫ ላይ የሚገኘውን የሁለቱን አገራት የኢኮኖሚ ውህደት ለማፋጠን መሪዎቹ ቁርጠኝነታቸውን ያሳዩበት መድረክ ነበር። ከዚህ በተጨማሪም ውይይቱ የቀጠናውን የፖለቲካ እንቅስቃሴዎች ላይ አገራቱ በጋራ በመመካከር ለመስራት መግባባት ላይ የተደረሰበት ነበር።

II. ሱዳን

አገራችን ከሱዳን ጋር የቆየና የጠበቀ ግንኙነት አላት። ሁለቱ አገራት ረጅም ድንበር የሚጋሩ ከመሆናቸውም ባሻገር በአገራቱ መሪዎች መካከል የጠበቀ ግንኙነት ያለ መሆኑ በሁለቱ አገራት መካከል ላለው ትስስር ከፍተኛ አስተዋፅኦ አለው። ሁለቱ አገራት በክልሉ ሰላምና ፀጥታ ዙሪያ በቅርበት እየሰሩ ያሉ ከመሆናቸውም ባሻገር በኢኮኖሚያዊ ጉዳዮች ዙሪያም በጋራ በተለይ በድንበር አካባቢ ባሉ ህዝቦች ላይ በማተኮር እየሰሩ ነው። ሁለቱ አገራት በመንገድ፣ በኤሌክትሪክ እንዲሁም በባቡር የተገናኙ ሲሆን በያዝነው አመትም (እ.ኤ.አ. 2017) የየብስ ህዝብ ማመላለሻ አገልግሎት (passenger road transport) መጀመሩ የሁለትዮሽ ግንኙነቱን ይበልጥ ጠንካራ እንዲሆን አድርጓል።

እ.ኤ.አ. ከአፕሪል 04-06, 2017 ባሉት ቀናት የሱዳን ፕሬዝዳንት ክቡር ኦማር ሀሰን አልበሽር አገራችንን ጎብኝተዋል። በጉብኝቱ ወቅት መሪዎቹ የሁለቱ አገራት ግንኙነቶች የበለጠ በሚጠናክሩባቸው አቅጣጫዎች ዙሪያ ተወያይተዋል። ከነዚህም በአገራቱ መካከል ያለውን ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ግንኙነትን ማጠናከር፣ ከዚህ በፊት በአገራቱ መካከል ከዚህ ቀደም የተፈረሙ ስምምነቶችን ማጠናከር፣ በናይል ዙሪያ ያላቸውን ትብብር የበለጠ ማስኬድ እንዲሁም በደቡብ ሱዳን ሰላም ለማስፈን በአገራቱ እየተሰሩ ያሉ ስራዎችን የበለጠ ማጠናከር ላይ በስፋት መወያየታቸው የሚጠቀሱ ናቸው።

 

III. ደቡብ ሱዳን

በኢትዮጵያና በደቡብ ሱዳን መካከል ያለው ግንኙነት የተለየ ግንኙነት ተብሎ ሊጠቀስ የሚችል ነው። ሁለቱ አገራት ድንበር ከመጋራታቸውም ባሻገር የሚጋሩት ተመሳሳይ ህዝብ ያላቸው አገራት ናቸው። ደቡብ ሱዳኖች ለነፃነት ካደረጉት ትግል አንስቶ ነፃ እስከወጡበት ጊዜ ድረስ በአገራችን በኩል ከፍተኛ እገዛ ሲደረግላቸው የቆየ ሲሆን ከነፃነት በኋላም በደቡብ ሱዳን በተቀሰቀሰው የእርስ በርስ ጦርነት አገራችን በግልም ሆነ እንደ ኢጋድ ዋና ሊቀ መንበርነቷ ከፍተኛ የሆነ ሚና ተጫውታለች። ጦርነቱን ሸሽተው ወደ አገራችን ለተሰደዱ ደቡብ ሱዳናውያን የተደረገው አቀባበልና መስተንግዶ በሁለቱ አገራት መካከል ላለው ከፍተኛ ትስስር ምስክር ነው። 

የደቡብ ሱዳን ፕሬዝዳንት ክቡር ጄኔራል ሳልቫ ኪር እ.ኤ.አ. ከየካቲት 23-25, 2017 ባሉት ቀናት በአገራችን ይፋዊ የስራ ጉብኝት አድርገዋል። ጉብኝቱ በአገራቱ መካከል የዘለቀውን ወዳጅነትና ትብብር የበለጠ እንዲጠናከር አድርጓል። በጉብኝቱ ወቅት ስምንት ስምምነቶች የተፈረሙ ሲሆን እነዚህም፡

• በመንገድና በድልድይ ለማገናኘት የሚያስችል የትብብር ስምምነት (Agreement on Cooperation on Roads and Bridges);

• በመንገድ ግንባታ የጋራ ትብበር ለማድረግ የሚያስችል የመግባቢያ ሰነድ (MoU on Bilateral cooperation on the Construction of Roads);

• በነዳጅ ማስተላለፍ ሂደት የመግባቢያ ስምምነት (Memorandum of Understanding on Diesel Off-take Arrangement);

• በሀይል ዘርፍ የመግባቢያ ስምምነት (Memorandum of Understanding in the Field of Energy);

• የድንበር ንግድ ፕሮቶኮል (Border Trade Protocol);

• የተመረጠ የንግድ ስምምነት (Preferential Trade Agreement);

• በጤና ዘርፍ ለመተባበር የመግባቢያ ስምምነት (MoU on cooperation in the field of Health); እና

• በኮሚኒኬሽን፣ በመረጃ ልውውጥ በመገናኛ ብዙሀን ተጨማሪ ስምምነቶች (An Additional Agreement on Communication, Information and Media)

ከተፈረሙት ስምምነቶች በተጨማሪ መሪዎቹ የአገራቱን የኢኮኖሚ ግንኙነት የበለጠ ለማጠናከር የእቃዎችና የሰዎች ነፃ ዝውውር አስፈላጊ በመሆኑ በአስቸኳይ የGambella - Pagak - Palouge እንዲሁም የDima - Raad - Boma - Bor መንገዶች ግንባታ እንዲጀመር ወስነዋል። ይህም ከዚህ በፊት የነበረውን የአገራቱን ግንኙነት ወደ ተሻለ ደረጃ እንደሚያሳድግ ታምኖበታል።

IV. ዩጋንዳ

አገራችን ኢትዮጵያና ዩጋንዳ ጠንካራና የረጅም ጊዜ የሁለትዮሽ ግንኙነት ያላቸው ከመሆናቸው ባሻገር በክልላዊ እንዲሁም በአለም አቀፍ ጉዳዮች ላይ በመሳተፍ አጋርነታቸውን ያሳዩ አገራት ናቸው።  በክልሉ ዘላቂ ሰላም ለማስፈን በሚከናወኑ ስራዎች ላይ በተለይም በሶማሊያና በደቡብ ሱዳን ሰላም የማስፈን ጥረቶች ሁለቱ አገራት በተናጠልም ሆነ በጋራ በኢጋድ ማዕቀፍ ውስጥ ያበረከቱት ቀላል የማይባል አስተዋፅኦ አገራቱ ከፍተኛ የሚባል አጋርነት ያላቸው ለመሆኑ ምስክር ነው። በአገራቱ በመሪዎች ደረጃም ጭምር ያለው ጠንካራ ትስስር በየጊዜው እየተገናኙ በክልላዊ እንዲሁም በአህጉራዊ ጉዳዮች ላይ ስለሚኖራቸው ሚናና የጋራ ጥቅም ሀሳብ እንዲለዋወጡና የጋራ አቋም እንዲያራምዱ አስችሏቸዋል። ኢትዮጵያ እ.ኤ.አ. በተቀላቀለችው የ Northorn Corridor Development Projects ስር ባሉት ፕሮጀክቶች ዩጋንዳ የምታስተባብረውን Standard Guage Railway ዘርፍ መቀላቀሏ ከዩጋንዳ ጋር የበለጠ ለመስራት እድሉን ይከፍታል።

የኢ.ፌ.ዲ.ሪ ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ኃይለማሪያም ደሳለኝ በዩጋንዳ ሪፐብሊክ ከየካቲት 23-25 /2009 ያደረጉት ይፋዊ የስራ ጉብኝትም በአገራቱ መካከል የነበረውን ትስስር ይበልጥ ያጠናከረ እንደነበር እሙን ነው። በጉብኝቱ ወቅት የሁለቱ አገራት መሪዎች በአራት ዋና ዋና ጉዳዮች ላይ ተወያይተዋል፡-

• በናይል ተፋሰስ አገሮች ስምምነት (Comprehensive Framework Agreement (CFA)) ዙሪያ ዩጋንዳ ስምምነቱን አለመፈረሟን በማንሳት የተወያዩ ሲሆን በዩጋንዳ በኩል የናይል ተፋሰስ አገራት የናይልን ውሃ በጋራ እና በተመጣጠነ መልኩ (Equitable) የመጠቀም መብት ስላላቸው የጋራ መግባባት ፈጥረው ሁሉም አገራት ስምምነት ላይ እንዲደርሱና ስምምነቱ እንዲፈረም እየሰሩ እንደሆነ ስለገለፁ ስለ CFA ጉዳይ በመሪዎች ደረጃ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ እልባት ለማበጀት ተስማምተዋል።

• በአገራቱ አስተፅኦ አማካኝነት በሶማሊያ የተፈጠረውን አንፃራዊ ሰላምም በማስቀጠል ዙሪያ ተወያይተው በአለም አቀፉ ማህበረሰብ የሶማሊያን ወታደራዊ ሀይል የማጠናከር ስራ እንዲሁም ለአገሪቱ  የኢኮኖሚና ማሕበራዊ ድጋፍ በማድረግ አገሪቱ እንድትቆም የማስቻል ስራ እንዲሰራ ጥሪ አቅርበዋል።

• በኢጋድ አደራዳሪነት የተፈረመው የደቡብ ሱዳን የሰላም ስምምነት እንዲተገበርና national dialogue እንዲሳካ እንዲሁም Regional protection force (RPF) በአገሪቱ በአስቸኳይ እንዲሰማራ ጥሪ አቅርበዋል።

• በንግድ መስክ ሁለቱ አገሮች ተባብረው መስራት እንዲቻል በመሰረተ ልማት መስክ የማገናኘት ስራ ስለመስራት ተወያይተዋል።

በጉብኝቱ ወቅት ሁለት ስምምነቶች ተፈርመዋል እነዚህም፡

• በሴቶችና ህፃናት እንዲሁም በወጣቶችና ስፖርት ዘርፍ አብሮ ለመስራት የሚያስችሉ ስምምነቶች 

 

V. ታንዛኒያ

ኢትዮጵያና ታንዛኒያ የቆየ ወዳጅነት ያላቸው አገራት ናቸው። ሁለቱ አገራት ግንኙነት በተለይም ከአፍሪካ ህብረት ምስረታ በኋላ በፖለቲዊና ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቶች እየተጠናከረ የመጣ ነው። ሁለቱ አገራት በሚገናኙባቸው አለም አቀፍም ሆነ አህራዊ መድረኮች ላይ የጋራ አቋም በመያዝ አጋርነታቸውን ጠብቀው የቆዩ አገራት ናቸው።  

ክቡር ጠ/ሚንስትር ኃ/ማርያም ደሳለኝ እ.ኤ.አ. ከማርች 31 እስከ ኤፕሪል 1 2017 ዓ.ም. ድረስ በታንዛኒያ ይፋዊ የስራ ጉብኝት አካሂደዋል። በጉብኝቱ ወቅት ጠቅላይ ሚንስትሩ ከ ታንዛኒያው መሪ ጆን ማጉፉሊ ጋር ባደረጉት ቆይታ በ15 ነጥቦች ላይ ከመግባባት ደርሰዋል። መግባባት ከተደረሰባቸው ነጥቦች መካከል በማእድን ቁፋሮ፣ በገቢዎችና ጉምሩክ፣ በግብርና፣ በቴሌኮም እንዲሁም በቱሪዝም ዘርፎች የልምድ ልውውጥ ለማድረግ፣ የቪዛ ጥያቄን የማስቀረት፣ ኤምባሲ የመክፈት፣ የዳሬሰላምን ወደብ የመጠቀም እንዲሁም የ400 ሜጋ ዋት ኤሌክትሪክ ለታንዛኒያ መላክ ወ.ዘ.ተ. የሚጠቀሱ ናቸው። ከዚህ በተጨማሪም 3 ስምምነቶች ተፈርመዋል እነዚህም፡-

• ስትራቴጂካዊ አጋርነት ምስረታ(Establishment of strategic partnership)

• የሚንስትሮች የጋራ ኮሚሽን ማቋቋም (Establishment of Joint ministerial commission)

• በቱሪዝም ዘርፍ የመግባቢያ ስምምነት(MOU on cooperation on Field of tourism)

VI. ዛምቢያ

ኢትዮጵያና ዛምቢያ የረጅም ጊዜ የዲፕሎማሲያዊ ግንኙነት ያላቸው አገራት ናቸው። ዛምቢያ ነጻነቷን ለመቀዳጀት ላደረገችው ጥረት የዲፕሎማቲክ ድጋፍ ከሰጡት አገሮች መካከል ኢትዮጵያ አንዷ ናት። የሁለቱ ሃገሮች ግንኙነት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተጠናከረ የሚገኝ ሲሆን በአህጉራዊ እና በአለም አቀፋዊ መድረኮች የጋራ አቋም በመያዝ እየሰሩ ይገኛሉ። ኢትዮጵያና ዛምቢያ በአሁኑ ወቅት በአፍሪካ አህጉር ሰላም እንዲሰፍንና በአገሮች መካከል የኢኮኖሚ ግንኙነት እንዲጠናከር ተቀራርበው እየሰሩ ከመሆናቸውም ባሻገር ይህ የፖለቲካ ግንኙነት ስር እንዲሰድ በኢኮኖሚው ዘርፍ መተሳሰር እና መጎልበት እንደሚገባው በማመን የሁለቱ ሀገሮች ባለስልጣናት የጋራ ቋሚ ኮሚሽን ትብብር እንዲቋቋም በመወሰናቸዉ እ.አ.አ በ2015 ዓ.ም የማቋቋሚያ ስምምነት ተፈርሟል።

ክቡር ጠ/ሚንስትር ኃ/ማርያም ደሳለኝ እ.ኤ.አ. ከማርች 29-31 ቀን 2017 ዓ.ም. በዛምቢያ ይፋዊ የስራ ጉብኝት አካሂደዋል። በጉብኝቱ ወቅት ሁለት ስምምነቶች ተፈርመዋል፡

• በኮሚኒኬሽን፣ በመረጃ ልውውጥ በመገናኛ ብዙሀን (Communication, Information and Media) እና በውሃ ሀብት አጠቃቀም መስኖና ሀይል ዘርፎች ትብብር(Cooperation in the Fields of Water Resource Management, Irrigation and Energy)

VII. ላይቤሪያ

የሁለቱ አገሮች ግንኙነት ቀደምት ነው። ኢትዮጵያና ላይቤሪያ በአፍሪካ በቅኝ ያልተያዙ፣ ከአጉሪቱ ፖለቲካዊ ነፃነታቸውን ያላስደፈሩ አገሮች በመሆናቸው ብቸኛ ያደርጋቸዋል። በመሆኑም ከአፍሪካ አገራት ውስጥ ቀዳሚ የተባበሩት መንግስታት አባል አገራት ናቸው ። ከዚህ ጋር ተያይዞ የሁለቱን አገሮች ግንኙነት ታሪካዊ መሆኑን እንረዳለን። ከ250 ሽ በላይ ዜጎቿን በእርስበርስ ጦርነት ያጣችውን ላይቤሪያ ለመታደግ የመከላከያ ሰራዊታችን ወደዚያው አቅንቶ ታሪክ የማይረሳው ውለታ የሰራበት ክስተት ነው።

ፕሬዝዳንት ኤለን ጆንሰን ሰርሊፍ በኢትዮጵያ ይፋዊ የስራ ጉብኝት አድርገዋል። በዚህም ከፕሬዝዳንት ሙላቱ ተሾመና ከጠቅላይ ሚንስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ ጋር በጋራ አገራዊ አጀንዳዎች ላይ ውይይት አካሂደዋል። ሁለቱ አገራት አራት ስምምነቶችንም ተፈራርመዋል።

• በትምህርት ፣

• በእንስሳት ሃብት፣

•  በጤና እና ህክምና ሳይንስ እና

•  በኢንዱስትሪ ልማት ስምምነቶቹን  ተፈራርመዋል።

VIII. ኬንያ

ኢትዮጵያና ኬንያ ለዘመናት የቆየ የሁለትዮሽ ግንኙነት ያላቸው አገራት ናቸው። የሁለቱ አገራት ግንኙነት ኬንያ ነፃነቷን ካገኘችበት ጊዜ አንስቶ በየትኛውም የመንግስት ስርአት ለውጥ ያልተፈተነ ነው። ሁለቱ አገራት ባህልና ቋንቋ የሚጋራ ህዝብ ያላቸው ናቸው። በሁለቱ አገራት መካከል ያለው ትስስር ለሌሎች ሀገራት ምሳሌ መሆን የሚችል ነው። ሁለቱ አገራት የህዝብ እንቅስቃሴን በተመለከተ ዜጎቻቸው ያለምንም ቪዛ መዘዋወር እንዲችሉ ስምምነት አላቸው። ከዚህም በተጨማሪ በክልሉ ሰላምና ፀጥታ ዙሪያ ያላቸው አስተዋፅኦ በተለይም በሶማሊያና ደቡብ ሱዳን ላይ ከፍተኛ መሆኑ ሁለቱ አገራት የበለጠ ተቀራርበው እንዲሰሩ አግዟቸዋል። በNorthern Corridor Development Projects በሚገነቡ ፕሮጀክቶች ስር ኬንያ የምታስተባብረውን የሀይል ማመንጨት፣ ማስተላለፍና ትስስር (Power Generation, Transmission and interconnectivity) ዘርፍ አገራችን ኢኒሽየቲቩን መቀላቀሏ ሁለቱ አገራት ከዚህ ቀደም ከጀመሯቸው የኢኮኖሚ ትስስርን ከሚያፋጥኑ ስራዎች በተጨማሪ የአገራቱን አብሮነት የበለጠ ያጠናክራል።

ክቡር የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ዶ/ር ወርቅነህ ገበየሁ  እ.አ.አ ከማርች 8-10 ቀን 2017 ዓ.ም በኬንያ የስራ ጉብኝት አድርገዋል። በቆይታቸው ከክብርት አምባሳደር አሚና ጋር በተለያዩ ጉዳዮች ላይ ውይይት አድርገዋል። እነዚህም፡

• በአገራቱ ሁለትዮሽ ግንኙነቶች በተለያዩ ዘርፎች እየተሰሩ ያሉ ስራዎችን የበለጠ ስለማጠናከርና በሃገራችን እና በኬንያ መካከል እ.አ.አ በ2012 ዓ.ም የተፈረመው የልዩ ደረጃ (Special Status) ስምምነት አፈፃፀም ዙሪያ ስለ መስራት፣ 

• በአዲስ አበባ እ.አ.አ በኦገስት 2015 ዓ.ም የተፈረመውን የደቡብ ሱዳን የሰላም ስምምነት ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ እንዲደረግ አስፈላጊውን ድጋፍ ስለ መስጠት፣

• ሶማሊያ ራሷን ችላ እንድትቆም የተጠናከረ እገዛ እንደሚያደርጉ፣ እንዲሁም በድርቅ ምክንያት ለተከሰተው ረሃብ የዓለም አቀፉ ማህበረሰብ እርዳታ እንዲያደርግ ጥሪ ማድረግ እና ሌሎች ክልላዊ ጉዳዮች ላይ ተወያይተዋል።

ከባህረ ሰላጤው አገሮች ጋር የተደረጉ ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቶች

IX. ኳታር

የኳታርና የኢትዮጵያ ግንኙነት ከነበረበት ደረጃ አንጻር ይመዘናል። ግንኙነቱ የተመሰረተው እ.ኤ.አ. በ1995 በመሆኑ ገና ልጅ ነው ማለት ይቻላል። ከግንኙነቱ እድሜ አንጻር ሲመዘን አሁን ያለው ግንኙነት የላቀ ነው ብሎ መውሰድ ይቻላል፡።

የኳታሩ ኢሚር Sheikh Tamim Bin Hamad Al-Thani ሚያዚያ 2 ቀን 2009 ዓ.ም ይፋዊ ጉብኝት አድርገዋል። ኢሚሩ ከኢፌዲሪ ክቡር ፕሬዝዳንት ዶ/ር ሙላቱ ተሾመ እና ከክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ሃይለማርያም ደሳለኝ ጋር በአካባቢያዊ፣ አህጉራዊና አለም አቀፋዊ ጉዳዮች ላይ ውይይት አድርገዋል።

ግንኙነቱ በሁለቱ አገሮች መካከል ያለው የመተማመን መንፈስ እየጎለበተ መምጣቱን ያመላክታል።  ጉብኝቱ ሁለቱ አገሮች በመጪዎቹ አመታት በትብብር ሊሰሩ የሚገቡ የትብብር መስኮችን ለይቷል።

ባለፈው ታህሳስ በኳታሩ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር Sheikh Mohamed Abdulrahman Jassim Al-Thani የሚመራ ቡድን በአገራችን ጉብኝት እንዳደረገ የሚታወስ ሲሆን በከፍተኛ ባለስልጣናት ደረጃ የተደረጉት ተደጋጋሚ ጉብኝቶች ሁለቱ አገሮች በጋራ ለመስራት ያላቸውን ቁርጠኝነት የሚያሳይ ነው።

X. ሳዑዲ አረቢያ

ኢትዮጵያና ሳዑዲ አረቢያ ለዘመናት የቆየ የሁለትዮሽ ግንኙነት ያላቸው አገራት ናቸው። ዲፕሎማሲያዊ ግንኙነቱ የተጀመረው እ.ኤ.አ. በ1948 እንደሆነ ይታወቃል።

ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ሃይለማርያም ደሳለኝ በያዝነው አመት በህዳር ወር ይፋዊ ጉብኝት አድርገዋል። በጉብኝቱም አካባቢያዊ፣ አህጉራዊና አለምአቀፋዊ ጉዳዮች ላይ እንዲሁም የአገራችን ልማታዊ ጉዳዮች ተዳሰዋል።

የሳውዲ ዓረቢያው ንጉሳዊ ችሎት ልዩ አማካሪና የልማት ፈንድ ሊቀመንበር Ahmed Al khateeb የሚመራ የልዑካን ቡድን እ.ኤ.አ. በዲሴምበር 15/2016 ዓ.ም አገራችንን ጎብኝቷል። Mr. Ahmed Al Khateeb በሀይል ምርትና አቅርቦት, በመንገድ ኮንስትራክሽን, እና በግብርና መስኮች ሀብታቸውን ኢንቨስት ሊያደርጉ የሚችሉ ባለሀብቶችን በመምራት ነው አገራችንን የጎበኙት። በጉብኝቱ ወቅት ጠቅላይ ሚኒስትር ሃይለማርያም ደሳለኝ እና ከክቡር  ውጭ ጉዳይ ሚኒስትሩ ጋር በመገናኘት በኢኮኖሚያዊ አና በአካባቢያዊ ጉዳዮች ዙሪያ ሰፋ ያሉ ውይይቶችን አካሂደዋል፣  የልዑካን ቡድኑ የታላቁ ህዳሴ ግድብንም ጎብኝቷል ፤ ለግድቡ ያለውንም አድናቆት ገልጿል።

የሳውዲ አረቢያው የግብርናው ሚኒስቴር Abdul Rahman bin Abdul Mohsen al-Fadhli ም በዚያው ወር

አስተያየት

በአጠቃላይ የተደረጉት ጉብኝቶች ሙሉ በሙሉ የተሳኩ በሚባል ደረጃ የሚቀመጡ ናቸው። አገራችን በውጭ ጉዳይና አገራዊ ደህንነት ፓሊሲና ስትራቴጂ ላይ እንደተቀመጠው አገራችን ለአፍሪካ እንደ አህጉር ለአፍሪካ ቀንድ አገራት እንዲሁም ለባህረ ሰላጤው አገሮች የተለየ ትኩረት ትሰጣለች። በመሆኑም ከአገራቱ ጋር ትኩረት ተሰጥቶ እየተሰራ መሆኑ የአገራችንን ጥቅም ከማስጠበቁም ባሻገር አገራችን ለያዘችው የልማት ጉዞ አዎንታዊ አስተዋፅኦ ይኖረዋል። በእነዚህ ጉብኝቶች ኢትዮጵያ ለአህጉሩ ብሎም ለምስራቅ አፍሪካ ሰላም እና መረጋጋት እንዲሁም ልማት ያላትን ቁርጠኝነት ያሳየችበት ነው ብሎ መግለጽ ይቻላል።

በዳንኤል ክብረት (www.danielkibret.com)

 

በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የሥነ ጽሑፍ ታሪክ ውስጥ ገጥመውን ከነበሩት ፈተናዎች አንዱ የሚያውቁት አለመጻፋቸውና የሚጽፉት አለማወቃቸው ነው። ባሕረ ጥበባት የተባሉት ሊቃውንት ትምህርታቸውን በቃል ከማስተማር ባለፈ በጽሑፍ አስቀምጠው ለማለፍ ብዙም አልተጉበትም። በዚህ የተነሣም በድርሰቱ ዓለም የምንጠቅሳቸውን ቀደምት ኢትዮጵያውያን ሊቃውንትን አንድ ሁለት ብለን በጣቶቻችን ለመቁጠር እንችላለን። በሌላ በኩል ደግሞ ሥነ ጽሐፈቱን የተማሩት ፊደላውያን ወደ ሊቅነቱ ባሕር አልገቡም። በዚህ የተነሣ ገልባጮች ወይም ቃል ጸሐፊዎች ፊደል እያደባለቁ፣ እየጎረዱና እየለወጡ አልፈዋል። አንድን ድርሳን ለማወቅም ልዩ ልዩ ቅጅዎችን እንድናመሳክር ግዴታ ጥለውብናል። ለዚህ ነው ‹የሚያውቁት ሳይጽፉ፣ የሚጽፉት ሳያውቁ አለፉ› እየተባለ የሚነገረው።


ይህንን ቀንበር እየሰበሩ እንደነ ቅዱስ ያሬድ፣ እንደነ አባ ጊዮርጊስ፣ እንደነ ርቱዐ ሃይማኖት፣ እንደነ አርከ ሥሉስ፣ እንደነ አባ ባሕርይ፣ እንደነ ዐፄ ዘርዐ ያዕቆብ፣ እንደነ አባ ስብሐት ለአብ፣ እንደነ እጨጌ ዕንባቆም ያሉት የድርሰት ትሩፋት አቆይተውናል። በዘመናችንም ቢሆን እነ አቡነ ጎርጎርዮስን፣ እነ አቡነ መቃርዮስን፣ እነ አቡነ ጴጥሮስን፣ እነ መልአከ ብርሃናት አድማሱ ጀንበሬን፣ እነ አለቃ አያሌው ታምሩን፣ እነ ሊቀ ጉባኤ አባ አበራን፣ እነ ሊቀ ካህናት ክንፈ ገብርኤል አልታየን፣ ወዘተ. እንጠቅስ እንደሆነ እንጂ ዝርዝሩ ሆድ አይሞላም። በድርሰቱ የምናስታውሰው ጳጳስ ከፈለግንማ ከጎርጎርዮስ አንዘልም። ወደ ሊቃውንቱ ስንገባም ከላይ ካነሣናቸው በቀር ሊቅነታቸው የሚመጥን ሥራ የሠሩትን ለማስታወስ ዳገት ይሆንብናል።


የሊቀ ሊቃውንት እዝራ መንገድ በዚህ ረገድ ቀና እንድንል ከሚያደርጉን ወገን ነው። በጎንደር መድኃኔዓለም ደብር የሚያስተምሩትና የሚያስተዳድሩት የአራቱ ጉባኤያት ሊቅ ሊቀ ሊቃውንት እዝራ በቃል ከማስተማር ጎን ለጎን የሚያስተምሩትን ጽፈው እያሳተሙልን ነው። የርሳቸው መንገድ ከዘመነኞቻቸው ለየት የሚለው ሥራዬ ብለው ኅትመትን መሥራታቸውና ማከታተላቸው ነው። እርሳቸው ራሳቸው በሚያስተምሩት የሐዲስ ኪዳን ትርጓሜ ላይ እንደሚለው ወንጌላቱና መልእክታቱ የተጻፉት ደቀ መዛሙርት ‹በቃል ያለ ይረሳል፣ በጽሑፍ ያለ ይታወሳልና ጽፈሕ ስጠን› ብለው መምህራቸውን በመጠየቃቸው ነው። እርሳቸውም የሚያስተምሩትን ተከትለው ታላላቆቹን አብነት የሚሆኑ ድርሳናት በትርጓሜያቸው እያሳተሙ ይገኛሉ።


· ትርጓሜ ትንቢተ ኢሳይያስ
· ሃይማኖተ አበው ትርጓሜ
· ድርሳነ ቄርሎስ
· ጰላድዮስ
· ተረፈ ቄርሎስ
· መልክአ ሠለስቱ ምእት
የሚባሉትን መጻሕፍት በሊቅ ትርጓሜ ጽፈው አሳትመዋል።


‹ሁሉም ሰው ትምህርት ቤት አይገባም። ሁሉም ትምህርት ቤት ቢገባም ሁሉም አንድ ዓይነት ትምህርት ቤት አይገባም። ሁሉም አንድ ዓይነት ትምህርት ቤት ቢገባም ሁሉም አንድ ዓይነት ትምህርት አይማርም። ሁሉም አንድ ዓይነት ትምህርት ቢማር እንኳን ሁሉም እኩል አይረዳውም› ይባላል። መጻሕፍት የሚያስፈልጉት ለዚህ ነው።ከየሊቁ ዕውቀት ለመሰብሰብ። ከቅርስነታቸው ባሻገር። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ከ200 ሺ በላይ የብራና መጻሕፍት ያሏት ቤተ ክርስቲያን ናት። ለብዙዎቹ ደግሞ በቋንቋም፣ በቦታ ርቀትም ምክንያት ባዕድ ነን። እንዲህ እንደ ሊቀ ሊቃውንት እዝራ ዓይነት ሊቃውንት ሲገኙ ግን ክፍተቱን በዕውቀትና በኅትመት ይሞሉልናል። ጎንደር ሳንሄድ ጉባኤ እንውላለን።


ሊቀ ሊቃውን እዝራ ከሃይማኖተ አበው ትርጓሜ መጽሐፍ በኋላ ‹ድርሳነ ቄርሎስ ወጰላድዮስ ምስለ ተረፈ ቄርሎስ› የተሰኘ ባለ 833 ገጽ መጽሐፍ አሳትመዋል። በአብነቱ መንገድ ለዕውቀት ፈላጊው ማኅበረሰብ ያበረከቱት ይህ አበርክቶ ጥቅሙ ዘርፈ ብዙ ነው። ደቀ መዝሙር የተማረውን ያጠናበታል፤ ዕውቀት ፈላጊ ይመሰጥበታል፤ አጥኝ የሊቃውንቱን ትምህርት ይፈትሽበታል።


እንደነዚህ ዓይነት ሊቃውንት ሲገኙ ማኅበረሰቡ ማበርታት አለበት። በሐሳባቸው ብንስማማም ባንስማማም ነባሩ ዕውቀት እንዳይጠፋ፣ ቅሩብ እንዲሆንና እንዲዳረስ የሚደረገውን ሥራ መደገፍ አለብን። እንዲጽፉ ማትጋት፣ ሲጽፉ ኅትመቱን መደገፍ፣ ሲያሳትሙ መግዛት። ለራሳችን ብቻ ሳይሆን ለአብያተ መጻሕፍት፣ ለአብነት ትምህርት ቤቶችና ለዕውቀት ማዕከላት ጭምር። ዕውቀት ማለት የምፈልገውና የምንስማማበት ብቻ አይደለምና። ሊቁ ሲሞት ‹ድጓ ተሸክሞ መጣልህ መምህር› እያልን ማልቀሱ ብቻ ዋጋ የለውም። የሚያውቀውን ጽፎ፣ ለትውልድም አትርፎ እንዲሄድ ማበርታትና መርዳትም ይገባል እንጂ።


ሊቀ ሊቃውንት እዝራ፣ በእዝራ ሱቱኤል መንፈስ ይቀጥሉ፤ እንዳይቆሙ።¾

 

በዮሴፍ አለሙ

 

ኢትዮጵያ ከ10 አመት በላይ በየአመቱ ከ8 በመቶ እስከ 11 በመቶ ፈጣን የሚባል  ኢኮኖሚያዊ እድገት እያስመዘገበች  መሆኗን ድረ-ገፁ CIA WORLD FACTBOOk  ያለፈው ጥር 12 ቀን 2017 በፈረንጆች አቆጣጠር ትኩስ መረጃውን እንካችሁ ይለናል። በሚገርም  ሁኔታ ከ188ቱ የIMF አባል አገሮች መካከል  ፈጣን  ኢኮኖሚያዊ እድገት በማስመዝጋብ ኢትዮጵያችን በ5ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። ይህ ፈጣን  ኢኮኖሚያዊ እድገትም አስተማማኝና ቀጣይነት አለው ከሚባለው የግብርና እና የአገልግሎት ዘርፍ የመጣ መሆኑን ድረ-ገፁ ይገልፃል።


ነገር ግን ፍትሀዊ ነው ከሚባለው ከእስካንድኒቪያን ሀገሮች ኢኮኖሚ አንፃር ሲታይ  ይህ የኢትዮጵያ ፈጣን የሚባለው ኢኮኖሚያዊ እድገት ሁሉንም ኢትዮጵያዊ  ያማከለ ወይንም ያዳረሰ ባለመሆኑ ምክንያት  ኢትዮጵያችን በኢኮኖሚ ዕድገት ከአፍሪካ  በዝቅተኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች፡፡  ይህ ማለት በኢኮኖሚስቶቹ ቋንቋ ኢትዮጵያ አንፃራዊ አይደለም፡፡ ፍፁም ያልተመጣጠነ ኢኮኖሚያዊ እድገት ያላት አገር ሲል  ዝቅ አድርጎ አስቀምጧታል - ይህ በቁጥር  ሲገለፅ   ኢትዮጵያ 33 በመቶ ያልተመጣጠነ የሀብት ክፍፍል  የታየባት ሀገር ሲል በ173ኛ ደረጃ ላይ ያስቀምጣታል በ2011ዱ ጥናት መሰረት ። ሆኖም ግን  ኢትዮጵያችን ድህነትን ታግላ ለመጣል፥ ድህነትን ታሪክ ለማድረግ ደፋ ቀና እያለች መሆኗንን  ድረ-ገፁ  CIA  ባይክድም  እውነታው ግን ኢትዮጵያችን ካላት ፈጣን የሆነ የህዝብ እድገትና የአጭር ጊዜ የእድገት ጅማሮ ምክንያት በፕላኔታችን ላይ አሁንም ድረስ  ድሀ ከሚባሉት ተርታ መሆኗን ይገልፃል።


ሌላኛው  ተጨማሪ እንቅፋት ከዓለም የአየር ንብረት ጋር ተያይዞ  ዝናብ ወቅቱን  ጠብቆ ባለመዝነቡ ምክንያት ከ30 ዓመት በኋላ ድጋሚ በ2015/2016 የተከሰተው ድርቅ ብዙ ሚሊዮን ኢትዮጲያዊውያንን ለረሀብ   አጋልጧል። ለዚህ ደግሞ ትልቁ ምክንያት 80 በመቶ ኢትዮጵያዊ በግብርና የሚተዳደር መሆኑ ነው። ነገር ግን በዚሁ አጋጣሚ የአገልግሎት  ዘርፉ ደግሞ ግብርናውን በመከተል  ለአገሪቱ  GDP ዕድገት ከፍተኛ ድርሻ እያደረገ ይገኛል።


የመሬት ባለቤትነትን በተመለከተ፦  መንግስትም  ሆነ  ግለሰቡ መሬት ላይ የጋራ የሆነ የባለቤትነት መብት እንዳላቸው   በህገ-መንግስቱ  ላይ የተብራራ  ቢሆንም  ነገር ግን የግለሰቡ  መብት መሬቱን ተከራይቶ ወይም ተኮናትሮ  ለ99 አመት  የመጠቀም መብት እንጂ  መሬቱን የመሸጥም ሆነ የግሉ የማድረግ እንዲሁም በመሬቱ ዋስትና ላይ ተመስርቶ ገንዘብ የመበደር  መብት እንደሌለው  ይጠቅሳል።


በህገ-መንግስቱ መሰረት ግለ-ሰቡ መሬቱን ተከራይቶ የመጠቀም  መብት ይኑረው እንጅ  በአጠቃላይ መሬቱን  በበላይነት የመቆጣጠር ስልጣን ያለው መንግስት ነው እንደ ሲ.አይ.ኤ ዎርልድ ፋክት ቡክ /CIA world  FACTBOOk/ ተጨማሪ መረጃ፡፡ ነገር ግን እንደሚታወቀው ይህ 80 በመቶ በግብርና የሚተዳደረው ገበሬ የረጅም ጊዜ የኪራይ /lease/ መብት  እንዲኖረው በሰነድ የተደገፈ ህጋዊ የማረጋገጫ ደብተር  ተሰጥቶታል።
እንደሚታወቀው በፈረንጆች ከ2005  ጀምሮ መንግስት መሬትን አስመልክቶ አዲስ ስርዓትን በመዘርጋት ማንኛውም የድሮ  የመሬት ባለይዞታዎች ሁሉ ሰነድ ላይ  እንዲመዘገቡ በማድረግ  እያንዳንዱ ገበሬ የረጅም ጊዜ የሊዝ መብት እንዲኖረው  የማረጋገጫ ደብተር ሰጥቶታል ሲል ሲ.አይ.ኤ  ህገ-መንግስቱን  መሰረት አድርጎ አስቀምጦታል። በመጀመሪያው የመሬት ጥናት መሰረት ይህ በሰነድ የታቀፈ የይዞታ  ማረጋገጫ ደብተር እያንዳንዱ አርሶ አደር  መሬቱን  ለማልማት በየትኛውም የልማት አማራጭ ያለውን ሀይል መሬቱ ላይ በማፈሰስ ከእርከን እስከ መስኖ ልማት ድረስ እንዲያለማ መልካም  የሚባል መነሳሳትን ፈጥሮለታል ይለናል  ድረ-ገፁ CIA።


ነገር  ግን እንደ ድረ-ገፁ ዘገባ ይህ የመሬት የይዞታ መብት በአዲስ አበባ ፍትሀዊነት በጎደለው አካሄድ ማለትም  ለሙስናና ለብልሹ አሰራር የተጋለጠ በመሆኑ ምክንያት አፈፃፀሙ ዝቅተኛ በሚባል ደረጃ እየተፈፀመ መሆኑን በጥናት ደርሼበታለው ሲል CIA  አስረግጦ ይናገራል። ለዚህ ደግሞ ኢትዮጵያ ‘በትሬዲግኢኮኖሚክስ' ጥናት መሰረት 32 በመቶ ሙስና የተጠናወታት ሀገር መሆኗንና  በደረጃ  ሰንጠረዥ ደግሞ  108ኛ ላይ መቀመጧ ሀገሪቷ ኪራይ ሰብሳቢዎችና ሙሰኞች የበዙባት ሀገር ለመሆኗ ጥሩ ማስረጃ ነው ለማለት ያስደፍራል።


ሌላው ይህ ድረ-ገፅ  ኢትዮጵያ  ከውጭ ገበያ የምታገኘው የምንዛሪ ገቢ በይበልጥ  እያቀረበችው ካለው የአገልግሎት ዘርፍ የመነጨ  ነው ይለናል። ለዚህ የአገልግሎት ዘርፍ ደግሞ የኢትዮጵያ አየር መንገድ  ኢትዮጵያ ወደ ውጭ የምትልካቸውን የግብርና ምርቶችን ቡናን ጨምሮ  በማስከተል ቀዳሚ  ተምሳሌት ነው ይለናል። ቡናን ካነሳን ደግሞ ቡና ለኢትዮጵያችን  የውጭ ምንዛሬ  በማስገኘቱ ረገድ ከፍ ያለ ቦታ ቢኖረውም ሌሎች ምርቶች ማለትም ወርቅ፣ ጥራጥሬ፣ የቅባት እህሎች፣ ጫት፥ ከብቶችን፥ እንዲሁም የአበባ ምርትን ጨምሮ ጠቃሚ በሚባል ደረጃ ለውጭ ገበያ እያቀረበች መሆኑን የCIA  ጥናታዊ ዘገባ ያስረዳል። በሀገሪቱ ነገር ግን   ለውጭ ምንዛሪ ከምትልካቸው አጠቃላይ ምርቶች መካከል የፋብሪካ ውጤቶች ከ8 በመቶ በታች መሆናቸውን መረጃው ይጠቁማል። ኢትዮጵያ በውጭ ገበያ ላይ ምርቶችን በማቅረቡም ሆነ በመግዛቱ በኩል አሁንም ድረስ ኢትዮጵያ  ያልተሻገረቻቸው ገና ብዙ ሰንሰለታማ ችግሮች  እንዳሉባት ጠቅላይ ሚኒስተሩ አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ ሳይቀር በቅርቡ ማብራሪያ  የሰጡበት ጉዳይ ነው፡፡


የመዋእለ ሀብት ፍሰትን/ኢንቬስትመንትን/ በተመለከተ፦ በባንክና የኢንሹራንስ አገልግሎት   ዘርፍ ላይ የመዋእለ ንዋይ ፍሰት፥ በቴሌኮሙኒኬሼን እንዲሁም በጥቃቅንና  አነስተኛ ብድርና ቁጠባ ኢንቬስትመንት ላይ  ለሀገር ውስጥ ኢንቬስተሮች ብቻ የተፈቀደ  ሲሆን በጨርቃ ጨርቅና በቆዳ ውጤቶች  ላይ፥ በግብርናው መስክ  በተለይም ለኢንዱስትሪው የሚበጁ ጥሬ እቃ ምርቶችን በማምረቱ ረገድ እንዲሁም መብራትንና የመብራት ግብዐት የሆኑ መሳሪያዎችን  በማምረቱ በኩል ደግሞ የውጭ ባለሀብቶች ይበልጥ እንዲሳተፉበት እየተደረገ ነው።


ሌላው CIA world  ማወቅ አለባችሁ የሚለን እውነታ  ኢትዮጵያ ኢኮኖሚዋ በእቅድ ላይ የተመሰረተ /planned/ መሆኑን ነው። ለዚህ ደግሞ ባለፈው በፈርንጆች 2015 ማብቂያ ላይ መንግስት ከ2016-2020፤   2ኛውን የእድገትና ትራንስፎርሜሺን /GTP II/ ዘመን አስመልክቶ የ5 አመት እቅድ ይፋ ማድረጉ  ኢትዮጵያ በእቅድ የምትመራ ኢኮኖሚ እየተገበረች መሆኗን  ጥሩ ማሳያ ነው ይለናል ድረ -ገፁ።


በዚህ በሁለተኛው የእድገትና ትራንስፎርሜሺን አቅድ  ኢትዮጵያ ለኢንዱስትሪው ዘርፍ ትኩረት ሰጥታ ትሰራለች የሚለን ድረ ገፁ በተለይም በጨርቃጨርቅና በቆዳ ምርቶች እንዲሁም  በኢንዱስትሪው ውስጥ አልፈው ለውጭ ገበያ የሚቀርቡ የግብርና ምርቶችን ጭምር  ለውጭ ምንዛሪ ብታቀርብ የተሻለ አማራጭ ሊኖራት እንደሚችል በዚህ በሁለተኛው የ5 አመቱ የዕድገትና የትራንስፎርሜሽን እቅድ ውስጥ አቅዳ ደፋ-ቀና እያለች መሆኗን መረጃው ይጠቁማል።


በተጨማሪም የሀይል ግንባታና ስርጭትን አስመልክቶ፣ የመንገድ ግንባታ የባቡር ሀዲድን ጨምሮ እንዲሁም ኤርፖርቶችንና የኢንዱስትሪ ፓርኮችን በመገንባትና በማስፋፋቱ በኩል  ኢትዮጵያ   በአዲሱ የመሰረተ-ልማት ግንባታ  ውስጥ  አቅዳ እየተንቀሳቀሰች ትገኛለች።


በኢንዱስትሪው ዘርፍ በኩል ደግሞ  የነበረውን 16 በመቶ የኢንዱስትሪ ጉዞ  ከግብርናው እና ከአገልግሎት ዘርፉ ጎን ተራምዶ   ለአገሪቱ የGDP እድገት  ከፍተኛ ሚና እንዲጫወት ለማድረግ ኢትዮጵያ ኢንዱስትሪውን ሊደግፉላት  የሚችሉ ከህዳሴው ግድብ በተጨማሪ ሶስት ታላላቅ  የሀይል ምንጭ ግድቦችን በመገንባትና እንዲሁም ሌሎች ሊተኩ የሚችሉ  የተፈጥሮ የሀይል አማራጮችን ጭምር  ተጠቅማ  ወደ 10320 ሜጋ ዋት  ከፍ በማድረግ አስተማማኝ የሀይል ክምችትን ለመገንባት አቅዳለች ይለናል  ድረ -ገፁ   CIA።


ድረ-ገፁ ኢትዮጵያ ከሁሉም  ጎረቤቶቿ ጋር መልካም የሚባል የንግድ ትስስር ለመፍጠር  በመስመር ግንባታው ዘርፍ  ማለትም ኢሌክትሪካል ሲስተም የተገጠመለት የባቡር ሀዲድ መስመርን በመገንባት ባለችበት የቀጠናው ዞን ተስፋ የሚጣልበት ኢኮኖሚያዊ አማራጭ ሊፈጥርላት ይችላል ሲል ይጠቅሳል።  ለዚህ ደግሞ በመጠናቀቅ ላይ ያለው ኢትዮ-ጅቡቲ  የባቡር ሀዲድ ኢትዮጵያ በባቡር መስመር ግንባታ ላይ  ያላትን  ቁርጠኝነት በደንብ ያሳያል የሚለን ድረ-ገፁ እናም ኢትዮጵያ ከሁሉም ጎረቤቶቿ  ጋር ለመገናኘት ወደ ፊት ወደ ጎረቤቶቿ የምትገነባቸው የባቡር መስመሮችም ከዚሁ ከኢትዮ-ጅቡቲ መስመር ጋር  እንዲጣመሩ በማድረግ  በቀጠናው ዞን የረባ የገበያ ትስስር በመፍጠር የንግድ ግንኙነቱን ማሳለጥ ብቻም ሳይሆን ማህበራዊ መስተጋብርን  የባህል ልውውጥን ጨምሮ ጥሩ የሚባል ቅርርብና ትውውቅን ይፈጥራል ሲል ያስቀምጣል ድረ ገፁ።


ኢትዮጵያ በኤርፖርት ግንባታና የማስፋፋት ስራዎችም ላይ እቅዷን ለመተግበር ከፍተኛ ትግል እያደረገች መሆኗን ድረ-ገፁ በአይኔ በብረቱ  አረጋግጫለሁ ይለናል። ለምሳሌ   በአመት እስከ 25 ሚሊዮን ደንበኞችን እንዲያስተናገድ በአዲስ አበባ ኤርፖርት እየተገነባ ያለው  ተጨማሪ  የማስፋፊያ ተርሚናል በዚሁ አመት በ2017 ተጠናቆ ደንበኞቹን ለማስተናገድ ክፍት ይሆናል የሚለን ድረ-ገፁ በተጨማሪም ሀገሪቷ  ሌሎች ተጨማሪ 19 የአየር  ጣቢያዎችን /terminals/ በመገንባት የነበረውን 49 የመዳረሻ ክልል   ወደ  68  ከፍ በማድረግ ለመኪና መዳረሻ ምቹ ያልሆኑ ተራራማና በረሀማ ቦታዎች ላይ ጭምር አዳዲስ የሀገር ውስጥ የመዳረሻ ተርሚናሎችን ለመገንባት በአምስት አመቱ እቅዷ መሰረት እየተንቀሳቀሰች ለመሆኗ  ምስክር ነኝ ይለናል ።


እንደሚታወቀው  ኢትዮጵያ ሰንሰለታማ ኮረብታዎች የሚጎረብጧት አገር ብትሆንም  ነገር ግን እስከ አሁን በ100ሺ ኪ.ሜ የሚሰፈሩ መንገዶችን በመገንባት ከዚህ ቀደም በመንገድ ችግር ከእያንዳንዱ የሀገሪቱ የግንኙነት  መረብ  ተነጥለው ለነበሩ ቦታዎች ሀገራዊ ትስስር እንዲኖራቸው መልካም የሚባል  እድሎችን ፈጥራለች።  ሌላው  ኢትዮጵያ  ፍፁም አዲስ የሆነ አለምአቀፋዊ  ኢርፖርት በፈረንጅ በ2025ቱ የአምስት አመት እቅዷ ላይ ይፋ በማድረግ  ግንባታውን ትጅምራለች ሲል CIA በተስፋ ጠብቁ ይለናል።


በዚሁ በያዝነው  ወር አጋማሺ፦ መጋቢት 14/2017 ላይ ደግሞ  https፡//en.m.Wikipedia.org  ድረ-ገፅ CIA WORLD FACTBOOk ን ምንጭ አድርጎ የኢትዮጵያን ኢኮኖሚ በየደረጃው፣ በአይነት በአይነቱ በቁጥር አሰላስሎ  በድረ-ገፁ ላይ እንደሚከተለው አቅርቦታል።
ኢትዮጵያ  በ2016   ወደ 67 ነጥብ 43 ቢልዮን ዶላር ጠቅላላ /ኖሚኒያል/ GDP በማስመዝገብ 70ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። በ2014  የ10 ነጥብ 2 በመቶ፥ በ2016 ደግሞ የ6 ነጥብ 5 በመቶ የGDP እድገት እንዲሁም በ2015 ጥናት መሰረት ደግሞ የ10 ነጥብ 1 በመቶ የዋጋ ግዥፈት ተመዝግቦባታል። ሌላኛው  IMF በ2016 ባጠናው መሰረት ይህ አመታዊ GDP  ለ99 ነጥብ 4  ሚልዮን ህዝብ  አመታዊ የነፍስ ወከፍ ገቢ ሆኖ  ሲሰራ 739 ነጥብ 4 ዶላር ወይም  ብር 16 ሺ 266 ብር ከ8 ሳንቲም ይደርሰዋል ይለናል፡፡፡


የአገሪቱ አመታዊ  የGDP እድገት  በየዘርፉ ሲፈተሽ፦   ግብርናው 40 ነጥብ 5 በመቶ በመሸፈን ከፍተኛ ድርሻ ቢኖረውም የአገልግሎት ዘርፉ ደግሞ ከግብርናው በላይ ተራምዶ  43 ነጥብ 3  በመቶ በመሸፈን ለኢኮኖሚው እድገት  ዎሳኝ ሚና ማስመዝገቡን የ2015 ጥናት ያሳያል ። ኢንዱስትሪውም ቢሆን  16 ነጥብ 2 በመቶ በመሸፈን  ጅምሩ ጥሩ በሚባል ደረጃ ተመዝግቧል።
ነገር  ግን በ2014 ጥናት መሰረት 29 ነጥብ 6 በመቶ የሚሆነው  ኢትዮጵያዊ በቀን 1 ነጥብ 90 ዶላር  ወይም  በብር  41 ነጥብ 80 በማግኘት ከድህነት ወለል በታች ኑሮውን የሚገፋ ነው ሲል ጥናቱ ያሳያል።


በ2016 ጥናት መሰረት በሰው ሀይል አቅርቦት ኢትዮጵያችን 50 ነጥብ 97 ሚልዮን በመሽፈን 14ኛ ደረጃ ላይ  ተመዝግባለች። ነገር ግን በስራ  አጥ ቁጥር 17 ነጥብ 50 በመቶ  /እንደ 2012 ጥናት/  በመሸፈን 163ኛ ደረጃ ላይ ተቀምጣለች። በተጨማሪም በ2016 ጥናት መሰረት  ኢትዮጵያ ውስጥ  ስራ /business/  ለመስራት ባለው ምቹ ያልሆነ  የቢሮክራሲ  ውጣ ውረድ ውጥንቅጥ ምክኒያት ሀገሪቱን በ159ኛ ደረጃ ላይ አስቀምጧታል።


ኢትዮጵያ  የ3 ነጥብ 163  ዶላር ቢልዮን ዶላር  ምርቶቿን፦ቡናን፥ ጫትን፥ ወርቅን፥ የቆዳ  ውጤቶችን፥ ከብቶችን እና የቅባት ምርቶችን  በውጭ ገበያ ትሸጣለች። በተቃራኒው ደግሞ አይሮፕላንና ማሺኖችን፣ ብረታብረቶችን፥ የኤሌክትሪክ ግብአቶችን፥ ነዳጅና ተሽከርካሪዎችን ኬሚካልና የማዳበሪያ ምርቶችን ጭምር  በ15 ነጥብ 87 ቢልዮን ዶላር ከውጭ ገበያ  ትገዛለች።


የኢትዮጵያን ምርቶች በመግዛቱ በኩል  ሲዉትዘርላንድ  14 በመቶ፥ ቻይና 11.7 በመቶ በመሸፈን ቀዳሚ ሲሆኑ አሜሪካ 9 ነጥብ 5 በመቶ ኔዘርላንድ  8 ነጥብ 8 በመቶ ሳውዲአረቢያ 5 ነጥብ 9 በመቶ እና  ጀርመን (2015 ጥናት መሰረት) 5 ነጥብ 7 በመቶ በመሸፈን ከ3 እስከ 6 ያለውን ደረጃ ይዘዋል።


በሌላ በኩል  ደግም ለኢትዮጵያ ምርቶቻቼውን  በማቅረቡ ረገድ  ቻይና 20 ነጥብ 4 በመቶ በመሸፈን በቀዳሚነት ደረጃ ምርቶቿን ለኢትዮጵያ ታቀብላለች። አሜሪካ 9 ነጥብ 2  በመቶ፥ ሳውዲአረቢያ 6 ነጥብ 5 በመቶ እና በ2015 ጥናት መሰረት  ህንድ 4 ነጥብ 5 በመቶ በመሸፈን ከ2 እስከ 4 ያለውን ደረጃ በመሸፈን ተቀምጠዋል።¾

 


ገዙ አየለ መንግስቱ (www.abyssinialaw.com)

 

የዋስትና ሰነዶች ባንኮች በተለይም ለደንበኞቻቸው ከሚሰጧቸው የብድር አገልግሎቶች መካከል ዋነኞቹ ናቸው። የዋስትና ሰነዶች በተለያዩ ስያሜዎች የሚጠሩ ሲሆን በዚህም መሠረት በእንግሊዝኛ ‘independent undertakings’, ‘performance bonds/guarantees’, ‘tender bonds/guarantees’, ‘independent (bank) guarantees’, ‘demand guarantees’, ‘first demand guarantees’, ‘bank guarantees’, and ‘default undertakings’ በሚሉ ስሞች ሊጠሩ ይችላሉ። ከዚህ በተጨማሪም እነዚሁ ሰነዶች ‘STANDBY LETTERS OF CREDIT’ ተብለው ሊጠሩ እንደሚችሉ የተለያዩ ጽሑፎች ያሳያሉ።


በዚህ መጽሐፍ ውስጥም የዋስትና ሰነዶች የሚለው ጥቅል ስያሜን ለመጠቀም የተሞከረ ሲሆን አንዳንዶቹ ስያሜዎችም የዋስትና ዓይነቶችን የሚያመለክቱ መሆኑን መገንዘብ ያስፈልጋል። የዋስትና ሰነዶች በባንኮች የሚሰጡት ደንበኞች የተለያዩ ስምምነቶችን ከሌሎች ሦስተኛ ወገኞች ጋር ፈጽመው ያለባቸውን ግዴታ በአግባቡ ለመወጣታቸው ከባንኮች ዋስትና እንዲሰጥላቸው በሚያቀርቡት ጥያቄ መሠረት ነው።
የዋስትና ደብዳቤ የሚሰጠውም አንድን ሰው የብድር አገልግሎት ወይም እቃዎችንና አገልግሎቶችን ለሌላ ሦስተኛ ወገን በብቃት እንዲያቀርብ መተማመኛ በመሆን ነው። ዋስትና ሰነድም አንድ ሰው አንድን የተለየና የተወሰነ ሥራ ለሌላ ሰው ለመሥራት ግዴታ ከገባ ይኸው ሰው በውሉ መሠረት የገባውን ግዴታ መፈጸም የሚችል መሆኑን ለማረጋገጥ ሌላው ሰው የሚያቀርበው ውል ነው። (የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሰበር መዝገብ ቁጥር 47004 ተመልከቱ) የዋስትና ሰነዶች የባንክ የብድር ዓይነቶች ወይም የብድር አገልግሎት መሆናቸውን ከማየታችን በፊት ግን የዋስትና ሰነዶች ምን ማለት እንደሆኑ ማየቱ ተገቢነት ይኖረዋል።


የዋስትና ደብዳቤ አንድ ደንበኛ የፈለገውን የንግድ እንቅስቃሴዎችና ግንኙነቶችን እንዲፈጽም ለማስቻል ደንበኛው ለአቅራቢው ወይም የአገልግሎት ተግባር ለመፈጸም የተዋዋለውን ደንበኛ ሥራውን እንዲያከናውን ለማስቻል የሚሰጥ ደብዳቤ ሲሆን የዋስትና ደብዳቤውን የሚያዘጋጀው ባንክም ሰነዱ የተዘጋጀለት ደንበኛ ግዴታውን መወጣት ባይችል ለተጠቃሚው በቀጥታ ግዴታውን እንደሚወጣ በማረጋገጥ የሚዘጋጅ ነው። የዋስትና ሰነዶችን በተመለከተ የሕግ ሽፋን የሰጠው የተባበሩት መንግስታት ኮንቬንሽን (UN Convention on Independent Guarantees and Standby Letters of Credit) የዋስትና ደብዳቤ ምን ማለት እንደሆነ እና የዋስትና ደብዳቤ ዓይነቶችንም ለመዘርዘር ሞክሯል።


በዚሁ አለም አቀፍ ሕግ መሠረትም የዋስትና ደብዳቤ በአዘጋጁ (በብዛት ባንኮች ሲሆኑ) ደብዳቤው ለተዘጋጀለት ተጠቃሚ ዋስትና የተገባለት ግዴታ በባለዕዳው የማይከፈል ቢሆን የዋስትና ደብዳቤውን የጻፉት ባንኮች ባለዕዳውን ተክተው ክፍያውን (ዕዳውን) ለመክፈል ዋስትና እንደሚሆኑ በመግለጽ የሚሰጥ ደብዳቤ ነው። ይሁንና ይህ ኮንቬንሽን የሚያገለግለው አለም አቀፍ የሆኑ ግብይቶችን በተመለከተ እንደሆነ ተገልጿል። ኮንቬንሽኑንም የፈረሙት ሀገሮች ጥቂት በመሆናቸው ሁሉም ሀገሮች በዚህ ስምምነት መሠረት ይዳኛሉ ባይባልም አብዛኛው ሀገራት ግን የዋስትና ሰነዶችን በተመለከተ በሚያወጧቸው ሕጎች የዚህን ስምምነት አንቀጾች ከግንዛቤ በመክተት ሊሆን ይችላል። ኮንቬንሽኑ በተለይም የተለያዩ ዓይነት የዋስትና ደብዳቤ ዓይነቶች እንዳሉ ደንግጓል።


በኢትዮጵያ ሕግ ከዋስትና ሰነዶች ጋር በተያያዘ መነሳትና መዳሰስ ካለበት ዋና ነጥቦች መካከል የዋስትና ደብዳቤ ምን ማለት እንደሆነ፤ የዋስትና ደብዳቤ ምን ምን ነገሮችን ማካተት እንዳለበት፤ የዋስትና ደብዳቤዎች ያላቸው ሕጋዊ አስገዳጅነት፤ የዋስትና ሰነዶች ከሌሎች የዋስትና ዓይነቶች (እንደ ሰው ዋስትና እና የንብረት ዋስትና) ጋር ያላቸው አንድነት እና ልዩነት፤ እንዲሁም የዋስትና ሰነዶች እየተሰራባቸው ካለው ልማዳዊ አሰራር መነሻ ያደረገ ሌላ ሕግ አስፈላጊነት እና የመሳሰሉት ነጥቦች መብራራት ያለባቸው ናቸው።


ዋስትና የገንዘብ፣ የሰው እንዲሁም የንብረት እና የሰነድ ዋስትና ሊሆን ይችላል። እነዚህ የዋስትና ዓይነቶች ግን በየራሳቸው ልዩነት ያላቸው ሲሆን ሁሉንም በተመሳሳይ መልኩ ትርጉም በመስጠት ወይም አንዱን በአንዱ እያቀያየርን መጠቀም በመሠረታዊነት ያሉትን የተለያዩ የዋስትና ዓይነቶች እና ያላቸውን ጠቀሜታ የሚያጠፋ ይሆናል። በዋናነት በንብረት፤ በሰው እና በሰነድ ዋስትና መካከል ያለውን ልዩነት ለመገንዘብ የፍትሐብሔር ሕጉን ድንጋጌዎች መመልከት ያስፈልጋል።


የፍትሐብሔር ሕጉ የሰው ዋስትናን (Suretyships or Guaranteership) በተመለከተ ከአንቀጽ 1920 እስከ 1951 ድረስ ባሉት ድንጋጌዎች ሰፊ ሽፋን ሰጥቷል። እነዚህ የሕጉ ድንጋጌዎች ግን የሚገለጹት ስለ ሰው ዋስትና ሲሆን በዚህም መሠረት ግለሰቦች ራሳቸውን ለአንድ ብድር ዋስትና አከፋፈል ባለዕዳው በገባው ውል መሠረት ግዴታውን መፈጸም እንዲችል ለማረጋገጥ የሚሰጡት ዋስትና ነው። በፍትሐብሔር ሕጉ ላይ የተገለጹት ዋስትናን የተመለከቱት ድንጋጌዎች ከውል ሕግ ጋር የሚያያዙ በመሆናቸው የባንክ የብድር ግንኙነቶችን አስመልክቶ በባንክ የሚዘጋጁትን የዋስትና ደብዳቤዎችን የማይወክሉና የማይመለከቱ ናቸው።


በባንክ የሚዘጋጁት የዋስትና ደብዳቤዎች በባንኮች ከመዘጋጀታቸው በፊት ዋስትና ደብዳቤው እንዲዘጋጅለት የጠየቀው ደንበኛ የዋስትና ደብዳቤውን ከማግኘቱ በፊት ለደብዳቤው መሠረት የሆኑ ሁለት ዓይነት የተለያዩ እና በራሳቸው የቆሙ ውሎችን ይዋዋላል። አንደኛው ውል የዋስትና ደብዳቤው እንዲዘጋጅለት የጠየቀው ሰው ሊፈጽመው የገባው የአገልግሎት ወይም የአቅርቦት ወይም ሌላ ግዴታን የተመለከተና ከሦስተኛ ወገን ጋር የሚገባው ውል ነው። ሁለተኛው ውል ደግሞ የዋስትና ደብዳቤውን ከባንክ እንዲፈቀድለት የሚጠይቀው ሰው ከባንኩ ጋር የሚገባው ውል ነው። ይህ ውል የዋስትና ደብዳቤ እንዲጻፍለት ጥያቄ ያቀረበው ሰው ደብዳቤው በባንኩ እንዲጻፍለት ባንኩ የሚጠይቀውን ዓይነት ዋስትና ማለትም የንብረት ወይም የጥሬ ገንዘብ ዋስትና በማቅረብ የሚዋዋለው የመያዣ ውል ነው።


እነዚህ ሁለት ውሎችም እርስ በእርሳቸው የማይገናኙ እና በራሳቸው የቆሙ ናቸው ማለት ይቻላል። የዋስትና ደብዳቤው ደግሞ ከእነዚህ ውሎች በኋላ በባንኮች የሚሰጥ የዋስትና ሰነድ ሲሆን ይህንን በባንኮች ተዘጋጅቶ ለባለእዳው የሚሰጠውን ደብዳቤ ግን እንደ ውል ልንቆጥረው የምንችለው ሳይሆን በቅድሚያ ባንኮች እና የዋስትና ሰነዱን የጠየቀው ሰው በገቡት የመያዣ ውል አማካኝነት የሚዘጋጅ ደብዳቤ እንደሆነ የሚቆጠር ነው።


በመሆኑም የዋስትና ደብዳቤው የሚዘጋጀው በባንኮች በመሆኑና በደብዳቤው ላይ የሚፈርመውም የሚያዘጋጀው ባንክ ብቻ በመሆኑና የዋስትና ደብዳቤው ላይ ዋስትና የተገባለት ሰውም ፊርማውን የማያኖር ሲሆን በደብዳቤው ላይም የምስክሮች ፊርማም ሆነ ስም በአብዛኛው አይቀመጥም። በመሆኑም ይህ ሁኔታ የሚያሳየው ደብዳቤውን ውል ለማለት የውል መሠረታዊ ሁኔታዎችን ያላሟላ መሆኑን ሲሆን ውል ነው የምንል ቢሆን እንኳን ከራስ ጋር የተደረገ ውል እንደሆነ ከመቆጠር ውጪ ሌሎች ውሎች የሚያሟሉትን ነጥቦች የሚያሟላ አይደለም።


በዚህም መሠረት የዋስትና ደብዳቤን ለማዘጋጀት በአብዛኛው የሚቀርበው የመያዣ ንብረት በመሆኑና የሰው ዋስትና በፍትሐብሔር ሕጉ በተቀመጠው መሠረት የዋስትና ደብዳቤ ለመጻፍ እንደመያዣ የማይቀርብ በመሆኑ በሰው ዋስትናና በሰነዶች ዋስትና መካከል መሠረታዊና ሰፊ ልዩነት እንዳለ መገንዘብ ያስፈልጋል ማለት ነው። በመሆኑም ይህ የዋስትና አገልግሎት በዋናነት ሰውን እንደዋስትና ወይም እንደ መያዣ ማቅረብን የሚመለከት አይደለም። ለዚህም ይመስላል የፍትሐብሔር ሕጉ ራሱ የሰው ዋስትናን እንደ አንድ የዋስትና ዓይነት በዘረዘረበት የሕጉ ድንጋጌዎች አሁን ባንኮች የሚጠቀሙባቸውን የመልካም ሥራ አፈጻጸም ዋስትና፣ የውል ማስከበሪያ ዋስትና፣ የጨረታ ማስከበሪያ ዋስትና ደብዳቤዎችንና ሌሎችንም የተለያዩ ቅድመ ሁኔታዎችን መሠረት አድርገው እና ለተለያዩ ዓላማ የሚውሉትን የዋስትና ዓይነቶችም ቢሆን ለመዘርዘር ያልቻለው።


በሀገራችን በተለይም እነዚህ የዋስትና ዓይነቶች በአለም አቀፍ ደረጃም በተገባር ላይ መዋል የጀመሩትና ይህ ልማድም ወደ ሀገራችን ገብቶ በባንኮች መተግበር የጀመረውም የንግድ ሕጉና የፍትሐብሔር ሕጉ ከወጡ በኋላ በመሆኑ የዋስትና ሰነዶን በተመለከተ የፍትሐብሔር ሕጉን መሠረት በማድረግ የሚሰጡ የፍርድ ቤት ውሳኔዎችም ሆነ የሕግ ትርጉሞች በመሠረታዊነት እነዚህ በባንኮች በአገልግሎት ላይ የሚውሉ የዋስትና ሰነድ ዓይነቶችን የማይወክሉ የሚሆኑት። በአለም አቀፍ ደረጃም ቢሆን የዋስትና ሰነዶችን በተለይም (Independent Letter of Guarantees) በተመለከተ በኮድ መልክ የወጣውና በአብዛኛው ሀገሮችና ተቋማት አገልግሎት ላይ የሚውለው URDG 458 የሚባለው ሰነድ ሲሆን ሰነዱም ከጥቂት አመታት በኋላ URDG 758 በሚል ተሻሻሎ ቀርቧል። ስለዚህም የዋስትና ሰነዶች ታሪካዊ አመጣጥና በተግባር አገልግሎት ላይ መዋል የጀመሩትም የኢትዮጵያ የፍትሐብሔርና የንግድ ሕግ ከወጡ በኋላ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል።


በፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰበር መዝገብ 47004 በተሰጠ አስገዳጅ የሕግ ውሳኔ መሠረት የመልካም ሥራ አፈጻጸም ዋስትና ውል በፍትሐብሔር ሕግ ድንጋጌዎች መሠረት የሚገዛ መሆኑን ገልጿል። ሰበር ችሎቱ በርካታ ትንታኔዎችን በጉዳዩ ላይ ለመስጠት የተጓዘበት ርቀት ጥሩ የሚባል ቢሆንም በመሠረታዊነት ግን ውሳኔው ሁሉንም የሕግ ባለሙያ ሊያስማማ የሚችል አይመስልም። ለዚህም ዋነኛ ምክንያቱ በውሳኔው ላይ የዋስትና ሰነድን የዋስትና ውል ሲል የገለጸው ሲሆን ከላይ በተመለከትነው መሠረት ግን ሰነዱ በባንኮች ተዘጋጅቶ የዋስትና ተጠቃሚውም ሆነ አበዳሪው በዚህ ሰነድ ላይ ምንም ዓይነት የስምምነት ፊርማ ሳያስቀምጡ፤ እንደሌሎች ውሎችም ምስክሮች መኖርም ሆነ መፈረም ሳያስፈልጋቸው በባንኮቹ ብቻ ተፈርመው ለዋስትና ተጠቃሚው የሚሰጡ ሰነዶች ናቸው።


በመሆኑም በዚህ ሰነድ ላይ እንደውል ለመቆጠር ቢያንስ ሁለት ወገኖች በውሉ ስለመስማማታቸው በጽሑፍ በሆነ ሰነድ ላይ መፈረምና ምስክሮችም ስማቸውንና ፊርማቸውን ማስቀመጥ እንደሚገባቸው የውል ሕግ እያስገደደ እነዚህ ነጥቦች ባልተሟሉበት ሁኔታ ሰነዱን ውል ማለት መሠረታዊ የውል መርህን የሚጥስ ነው። ሌላው የሰበር ትንታኔው የዋስትና ውል ብሎ የጠራውን ሰነድ በፍትሐብሔር ሕጋችን አንቀጽ 1920 እስከ 1951 የተቀመጠ መሆኑን በመጥቀስ የዋስትና ውል በችሮታ ላይ የተመሠረተ ግዴታ መሆኑን በመግለጽ ዋሱ ዋስ በመሆኑ የሚያገኘው ጥቅም የሌለ በመሆኑ አንድ ሰው ባለእዳው ሳይጠይቅ ወይም ሳያውቅ ዋስ መሆን እንደሚችል መመልከቱ ግንኙነቱ የግድ ጥቅም ላይ ያልተመሠረተ መሆኑን የሚያሳይ ነው በሚል ያስቀመጠው ነው። (የፍትሐብሔር ሕግ አንቀጽ 921ን ይመልከቱ) ይህ ትንታኔም በአንድ በኩል የሰው ዋስትናን ከሰነድ ዋስትና ጋር ለማመሳሰል የተደረገ ይመስላል።


ይሁንና ስለሰው ዋስትና የተቀመጠው ይህ ትንታኔ በምንም መልኩ የሰነድ ዋስትናን የሚወክል አይደለም። ምክንያቱ ደግሞ በባንኮችም ሆነ በኢንሹራንስ ድርጅቶች የሚሰጡ የሰነድ ዋስትናዎች እስካሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ በችሮታ የሚሰጡ ሳይሆን በተለይ ባንኮች የሰነድ ዋስትናዎችን ለመጻፍ ከተጠቃሚው ጋር የንብረት ወይም የገንዘብ መያዣ ውል የሚገቡ ሲሆን የዋስትና ሰነዶቹንም ለተጠቃሚው የሚጽፉት የዋሰትና መጠኑን መሠረት አድርገው በሚቀበሉት የገንዘብ ኮሚሽን እንጂ በችሮታ አለመሆኑ ነው።


ችሮታም የሰው ዋስትና መሠረታዊ መለያ ባህሪ እንጂ ለሰነዶች ዋስትና የሚሰራ ጉዳይ አይደለም። የሰነድ ዋስትና ለመጻፍም ባለእዳው ሳያውቅ መጻፍ የማይቻል ሲሆን የሰነድ ዋስትናን ለመጻፍ የግዴታ ባለእዳው በአካል ቀርቦ ለባንኩ ማመልቻ ማስገባትና ለሰነዱ መጻፍ መሠረት የሆነውን የመያዣ ውል መዋዋል ግድ የሚል ነው። በመሆኑም የሰነድ ዋስትና ለመስጠት የባለእዳው መቅረብና ስለዋስትናው ማወቅ የግድ ነው። በሌላ በኩል ከላይ ለመግለጽ እንደተሞከረው የዋስትና ሰነድ የፍትሐብሔር ሕጉ ከወጣ በኋላ የመጣ ጽንሰ ሀሳብ በመሆኑ ይህንን ግዴታ ወደፍትሐብሔር ሕጉ ወስደን ትርጉም ለመስጠት መሞከሩ አግባብ ያልሆነ መሆኑ ነው።


በመሆኑም የሰበር ችሎቱ የሰነድ ዋስትናን ከሰው ዋስትና ጋር ለማዛመድ የሞከረበት ትንታኔው ከዚህ በላይ በተጠቀሱት ምክንያቶች ተቀባይነት ያለው አይመስልም።ይህ የሚያመለክተንም በመሠረቱ እነዚህ የዋስትና ዓይነቶች በልማድ ባንኮች በተግባር በሰፊው ይጠቀሙባቸው እንጂ አገልግሎታቸው ተለይቶ እንዴት እንደሚዘጋጁ እና በምን ሕግ እንደሚገዙም የሚገልጽ ግልጽ የሕግ ደንጋጌ አሁን ባሉት የንግድ ሕግም ሆነ በፍትሐብሔር ሕግ ውስጥ የሌለ መሆኑን ነው።


የዋስትና ሰነዶች በሁኔታ ላይ የተመሠረቱና በሁኔታ ላይ ያልተመሠረቱ ሊሆኑ ይችላሉ። በሁኔታ ላይ የተመሠረተ ዋስትና የሚባለው ዋሱ ባለዕዳው ግዴታውን በማንኛውም ሁኔታ ሳይወጣ ቢቀር ግዴታውን ያልተወጣው በምንም ምክንያት ይሁን ምክንያቱን መጠየቅ ሳይጠበቅበት የተባለው ግዴታ እንዳልተፈጸመ በአበዳሪው ሲገለጽለት በዋስትና ደብዳቤው የጊዜ ገደብ ውስጥ መሆኑን በማረጋገጥ የሚከፈሉ የዋስትና ደብዳቤዎች ናቸው። በሁኔታ ላይ የተመሠረቱ የዋስትና ደብዳቤዎች ደግሞ ዋሱ ለአበዳሪው የዋስትና ግዴታውን ለመወጣት እንዲያስችለው ባለአዳው (ዋስትና የተገባለት ሰው) ግዴታውን ያልተወጣው በማን ጥፋት ነው የሚለውን ካረጋገጠ በኋላ እና ጥፋቱ የባለእዳው መሆኑ ከተረጋገጠ በኋላ የሚወጣው ግዴታ ነው።
ባንኮች በአሁኑ ወቅት እየሰጡዋቸው ካሉ የዋስትና ሰነድ ዓይነቶች ውስጥ የመልካም ሥራ አፈጻጸም ዋስትና፣ የጨረታ ማስከበሪያ ዋስትና፣ የውል ማስከበሪያ ዋስትና፣ የቅድመ ክፍያ ዋስትና፣ የአቅራቢነት ዋስትና ሰነዶች (ደብዳቤዎች) ናቸው። እነዚህ የዋስትና ሰነዶች በአብዛኛው ባንኮች ለደንበኞች የሚያዘጋጁላቸው ደንበኞች ለባንኮች በሚያቀርቡት የመያዣ ንብረቶች መሠረት የመያዣ ውል ከተዋዋሉ በኋላ ነው። አንዳንድ ጊዜ ግን የዋስትና ደብዳቤ እንዲጻፍለት የጠየቀ የባንክ ደንበኛን ባንኮቹ ተመጣጣኝ የሆነ ገንዘብ በዝግ ሂሳብ እንዲያስቀምጡ በማድረግ በምትኩ ግዴታቸውን ለመወጣት መተማመኛ የሚሆኑ ሰነዶችን ይሰጣሉ። ይህ ዓይነቱ ዋስትና የገንዘብ ዋስትና ይባላል። በብሔራዊ ባንክ መመሪያ ቁጥር SIB/24/2004 መሠረት የገንዘብ ዋስትና ሰነድ አንድ ሰው አንድን የተለየና የተወሰነ ሥራ ለሌላ ሰው ለመሥራት ግዴታ ከገባ ይኸው ሰው በውሉ መሠረት የገባውን ግዴታ መፈጸም የሚችል መሆኑን ለማረጋገጥ ሌላው ሰው የሚያቀርበው ውል ነው።


ባንኮችም የዋስትና ሰነድን ለደንበኞች በመስጠት የሚያገኙት ገቢ በወለድ መልክ ገንዘብን መቀበልንና የዋስትና ጊዜው ሲያልቅ የሚመለስ ገንዘብም በዋስትና ተጠቃሚው በኩል እንዲከፈል አይጠበቅም። በመሆኑም የዋስትና ሰነድ መጻፍ በተለምዶ የሚታወቀውን የአበዳሪና ተበዳሪ የብድር ግንኙነትን አይፈጥርም። ይልቁንም ባንኮቹ ለሚሰጡት የዋስትና ሰነድ የሚቀበሉት ተመጣጣኝ የሆነ ኮሚሽን ብቻ ነው። ይህ ሁኔታ ታዲያ በተለይ የዋስትና ሰነድ እንደ ብድር አገልግሎት የሚታይ አይደለም ለሚሉት ወገኖች እንደ አንድ መከራከሪያ ሀሳብ ይነሳል። ምክንያቱም የባንክ የብድር ግንኙነት የአበዳሪና የተበዳሪ ግንኙነትን ለመፍጠር አበዳሪው ለተበዳሪው በገንዘብ የሆነ ብድር የመስጠትንና ተበዳሪውም ይህንኑ የብድር ገንዘብ በዓይነትም ሆነ በጥሬው የመመለስ ግዴታን የሚጥል መሆኑ ግልጽ ነው። ይሁንና ግን የዋስትና ደብዳቤ ለዋስትና ተጠቃሚው ሲጻፍ ባንኮቹ የዋስትና ደብዳቤ እንዲጻፍለት የጠየቀውን ደንበኛቸው የገባውን ግዴታ እንዲፈጽም መተማመኛ ከመስጠት ባለፈ ለደንበኛቸው የሚሰጡት የብድር ገንዘብ የለም።


ሌላው መነሳት ያለበት ጉዳይ ባንኮች በሚያዘጋጂዋቸው የዋስትና ደብዳቤዎች ላይ የሚጠቀሱ የሰነዱን ይዘቶች የተመለከቱት ነጥቦቸ ናቸው። በተግባር በባንኮች የሚዘጋጁት የዋስትና ሰነዶች የተለያዩ ቢሆኑም የሰነዶቹ ይዘት ግን አንዳንድ የሕግ ክርክሮችን ሲያስነሱ ይታያሉ። የአንዳንድ የዋስትና ደብዳቤዎች ይዘቶች በተለይም ዋስትና ሰጪውን ተቋም ሳይቀር ባለገንዘቡ የዋስትና ሰጪው እና ወራሾቹ በጋራም ሆነ በተናጠል በደብዳቤው በተቀመጡት ግዴታዎች መሠረት ራሳቸውን ህጋዊ ግዴታዎች ውስጥ ገብተዋል፤ የዋስትና ቦንዱም ለተጠቀሰው የገንዘብ መጠን በቦንዱ ውስጥ በሰፈሩት ህጋዊ ስምምነቶች እና ድንጋጌዎች መሠረት ሆኖ ይህንን ቦንድ ምንም ዓይነት ቅድመ ሁኔታ ሊቀርብበት የማይችል የሚያደርጉ ናቸው፤ ማንኛውም ድርጊት ወይም ሳይፈጸም የቀረ ነገር በመኖሩ ሳቢያ ኪሳራ የሚደርስ መሆኑን ዋስትና የተሰጠው ባለገንዘብ ከደረሰበት ይህንኑ በዋስትና ጊዜው ውስጥ ለዋሱ ማሳወቅ አለበት የሚሉና የመሳሰሉት ይገኙበታል።


በመሠረቱ አንዳንዶቹ ግዴታዎች በልማድ የተጻፉ ከመሆናቸው ውጪ በተለይ የዋሱን ወራሾች ሁሉ ተጠያቂ የሚያደርጉት የዋስትና ግዴታዎች ባንኮችን በተመለከተ ሊፈጸሙ የሚችሉም ስላልሆኑ በአብዛኛው በሰነዶቹ ይዘት ላይም ጥንቃቄን ማድረግ ያስፈልጋል። የዋስትና ደብዳቤም በጊዜ ገደብ የተወሰነ ግዴታ ሲሆን ደብዳቤውም በግልጽ ዋስትና የተገባለትን የገንዘብ መጠን ማመልከት ይገባዋል።


እንደማጠቃለያም የዋስትና ውል ማለት ሁለት ሰዎች ባደረጉት የባለገንዘብነትና የባለእዳነት ግዴታ ግንኙነት ውስጥ ከእነዚህ ተዋዋዮች ውጪ የሆነ ሌላ ሦስተኛው ባለእዳው እዳውን በሙሉ ወይም በከፊል ያልተከፈለ መሆኑ ከተረጋገጠ ወይም ግዴታውን በውሉ በተመለከተው አኳኋን በአግባቡ ያልተወጣ ከሆነ እኔ በባለእዳው ስፍራና አቋም ሆኘ እዳውን እከፍላለሁ ወይም ግዴታውን እወጣለሁ ሲል ለባለገንዘቡ ማረጋገጫ የሚሰጥበት በሕግ አግባብ ከተረጋገጠ ከበስተጀርባው ለአፈጻጸሙ የሕግ ጥበቃ የሚያገኝ ውል ነው በማለት የፌደራል ሰበር ሰሚ ችሎት ማብራሪያ ሰጥቷል። ይሁንና ግን የዋስትና ሰነዶች ከአገልግሎታቸው አንጻር በህጋችን ላይ ግልጽና ሰፊ ሽፋን የተሰጣቸው አይደሉም።


በተለይም በንግድ ሕጉን ውስጥ እነዚህ ሰነዶች እንደ ብድር አገልግሎት የሚቆጠሩ መሆንና አለመሆናቸውን በሚገልጽ መልኩ እንዲሁም የተለያዩ ዓይነት የዋስትና ደብዳቤዎችን አገልግሎት እና በምን ሁኔታ ሊጻፉ እንደሚችሉ በሚገልጽ መንገድ የተቀመጠ ግልጽ ድንጋጌ ያስፈልገናል። በመሆኑም የንግድ ሕጉ የዋስትና ደብዳቤዎችን የተመለከተ ሰፊ የሕግ ሽፋን መስጠትና ማካተት ይጠበቅበታል። ከዚህም ጋር ተያይዞ የዋስትና ሰነዶችን ልዩ ባህሪያትና በተግባር ያሉትን የባንኮችን አሰራሮች በመፈተሽ ዝርዝር የሕግ ድንጋጌ ማስቀመጡ አስፈላጊ ነው።

 

ይህ ጽሑፍ በቅርቡ ‘የኢትዮጵያ የባንክ እና የሚተላለፉ የንግድ ሰነዶች ሕግ’ በሚል ካሳተምኩት መጽሐፍ ክፍል በከፊል የተቀነጨበ ነው። በመጽሐፉ ከባንክና ከሚተላለፉ የንግድ ሰነዶች ጋር ተያይዞ አዳዲስ የሕግ ጉዳዮችና የሕግ ትንታኔ የቀረበበት ነው። መጽሐፉን ማግኘት የሚፈልግ ማንኛውም ሰው ከጃፋር መጽሐፍት ማከፋፈያ (ለገሀር) እና ኤዞፕ መጽሐፍት መደብር (ፒያሳ ጊዮርጊስ አካባቢ) ማግኘት ይችላል።¾

 

ኦስማን መሐመድ (www.abyssinialaw.com)

ካለፈው የቀጠለ

ሁለተኛው አመለካከት ተቃራኒ አቋምን የያዘ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት መጽደቅ ብቻ ስምምነቶቹ በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ ሕጋዊ ውጤት እንዲኖራቸው ያስችላል የሚል ነው። አቋማቸውንም ለማጠናከር እንዲረዳቸው በማሰብ የዚህ አመለካከት አራማጆች የኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥትን አንቀጽ 9 (4) በዋቢነት ይጠቅሳሉ። የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 9 (4) እንዲህ ይነበባል፦

“ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ሕግ አካል ናቸው” ተብሎ ተደንግጓል።   

በእነዚህ ሕግ ባለሙያዎች የሚቀርበው ክርክር ዓለም አቀፍ ስምምነት የኢትዮጵያ ሕግ አካል የሚሆነው ስምምነቱ እንደጸደቀ ወዲያውኑ ነው። ሕገ-መንግሥታዊው ድንጋጌው በኢትዮጵያ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ብሔራዊ ሕግ አካል ለማድረግ በነጋሪት ጋዜጣ መታወጅን እንደቅድመ ሁኔታ አያስቀምጥም የሚል መከራከሪያ አላቸው። እነዚህ የሕግ ባለሙያዎች የዓለም አቀፍ ስምምነቱ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ መውጣት ወይም አለመውጣቱ በመጽደቅ ተግባር አስቀድሞ ሕጋዊ እንዲሆን ለተደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነት ሕጋዊነትን የሚጨምር ወይም የሚቀንስ አይሆንም የሚለውን የመከራከሪያ ሃሳብ የሚያራምዱ ናቸው። በመሆኑም የኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም የማክበርና ተፈፃሚ የማድረግ ግዴታና ኃላፊነት አለባቸው የሚለውን መከራከሪያ ያቀርባሉ። የዚህ ጽሑፍ ጸሃፊ፣ በሚከተሉት ዋና ዋና ምክንያቶች፣ ከሁለተኛው አመለካከት ጋር ይስማማል።

የኢትዮጵያ መንግሥት አንድን ዓለም አቀፍ ስምምነት ሲያፀድቅ ስምምነቱ ውስጥ የተቀመጠውን ግዴታና ኃላፊነት ለመፈፀም ፈቅዶና በስምምነቱ ድንጋጌዎች እንደሚገደድ ተገንዝቦ ነው። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የሐገሪቱ የበላይና የመጨረሻ ፍርድ ቤት ሲሆን ኢትዮጵያ ያጸደቀቸውን የዓለም አቀፍ ስምምነት ድንጋጌዎች በዋቢነት በመጥቀስ የሰጣቸውን ውሣኔዎችና የሕግ ትርጉሞች በመመርመር፣ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጻሚ የሚሆነው በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ሲታወጅ ነው ወይስ አይደለም? ለሚለው ጥያቄ መልስ ማግኘት እንችላለን። ለምሳሌ፦    

ጉዳይ-1(Case-1)የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በአመልካች ወ/ት ፀዳለ ደምሴ እና በተጠሪ አቶ ክፍሌ ደምሴ መካከል በሰበር መ/ቁ/ 23632 ለነበረው ክርክር ዓለም አቀፍ የሕፃናት መብት ኮንቬንሽንን (The Child Rights Convention) በመጥቀስ ጥቅምት 26 ቀን 2000 ዓ.ም ውሣኔ ሰጥቷል። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት፣ የበታች ፍርድ ቤቶች የሠጡትን ውሣኔ መሠረታዊ የህግ ስህተት አለበት በማለት የሻረው ሲሆን ጉዳዩን «ኢትዮጵያ ካፀደቀቻቸው የዓለም አቀፍ ስምምነቶች መካከል የሕፃናትን መብት በሚመለከት 1984 ዓ.ም የፀደቀውን እና በሕገመንግሥቱ አንቀጽ 9(4) መሠረት የሀገሪቱ የሕግ አካል የሆነው የሕፃናት መብት ኮንቬንሽን አንቀጽ 3(1)»መሠረት በማድረግ ከመረመረ በኃላ ፍርድ ቤቶችም ሆኑ ሌሎች አካላት ሕፃናትን የሚመለከቱ ጉዳዮች ላይ ውሣኔ ሲሰጡ የሕፃናቱን ጥቅምና ደህንነት በዋነኛነት ማስቀደም እንዳለባቸውና የሕፃኑ ጥቅምና ደህንነት (The Best Intereset of the Child) የሚጠበቀው በአመልካች በኩል መሆኑን በመተንተን የአሁኗ አመልካች ወ/ሪት ፀዳለ ደምሴ የሕፃን ቢንያም ክፍሌ ሞግዚትና አስተዳዳሪ ሆና ሕፃኑን በመልካም አስተዳደግና ደህንነነት ተንከባክባ እንድታሣድገው ተሹማለች በማለት ወስኗል፡፡

ጉዳይ-2(Case-2)የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በአመልካች ተስፋዬ ጡምሮ እና በተጠሪ የፌዴራል የሥነ-ምግባርና የፀረ ሙስና ኮሚሽን-ዐቃቤ ሕግ መካከል በሰበር መ/ቁጥር 73514 በነበረው የወንጀል ክርክር የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነትን (International Covenant on Civil and Poltical Rights) በመጥቀስ ህዳር 6 ቀን 2005 ዓ.ም ውሣኔ ሰጥቷል። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በፍርድ ሐተታው ላይ የኮሚሽኑ ዐቃቤ ሕግ የኢፌዴሪ የወንጀል ሕጉ ከመፅናቱ በፊት የመንግሥት ሥራውን ለቅቆ በንግድ ሥራ መሰማራቱ በተረጋገጠው አመልካች ላይ ምንጩ ያልታወቀ ሐብት ይዞ በመገኘት የሙስና ወንጀል ያቀረበበት ክስ ማንኛውም ሰው የወንጀል ክስ ሲቀርብበት የተከሰሰበት ድርጊት በተፈፀመበት ጊዜ ድርጊቱን መፈፀም ወይም አለመፈፀም ወንጀል መሆኑ ካልተደነገገ በስተቀር ሊቀጣ እንደማይችልና ወንጀሉ በተፈፀመ ጊዜ ተፈፃሚ ከነበረው የቅጣት ጣሪያ በላይ ሊቀጣ እንደማይችል ከደነገገው የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 22 (1) እና አገራችን ባፀደቀቸው የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት አንቀጽ 15 (1)«No one shall be held guility of any criminal offince on account of any act or omission which did not constitute a criminal offince under national or international law, at the time which the criminal offince was committed»በሚል የተደነገገውን የወንጀል ሕግ መርህ የሚጥስና የአመልካችን መብት የሚያጣብብ ነው። የበታች ፍርድ ቤቶች ከላይ የተገለጸውን ዓለም አቀፋዊ መሠረታዊ መርህ በማስፈፀም የዐቃቤ ሕጉን የወንጀል ክስ ውድቅ ማድረግ ሲገባቸው አመልካች ምንጩ ያልታወቀ ሐብት ይዞ በመገኘት የሙስና ወንጀል የፈፀመ ጥፋተኛ ነው በማለት የሰጡት የጥፋተኝነትና የቅጣት ውሣኔ መሠረታዊ የህግ ስህተት ያለበት ስለሆነ አመልካች በነፃ እንዲሰናበት ሲል ወስኗል።

ጉዳይ-3(Case-3)የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በአመልካች አለማየሁ ኦላና እና በተጠሪ በተባበሩት መንግሥታት የልማት ድርጅት (United Nations Development Program) መካከል በሰበር መ/ቁጥር 98541 በነበረው የአሰሪና ሰራተኛ ጉዳይ ክርክር አመልካች የተለያዩ ክፍያዎች በተጠሪ እንዲከፈላቸው በወረዳው ፍርድ ቤት በተወሰነው ውሣኔ መሠረት የአፈፃፀም መዝገብ ከፍተው ክርክሩ በመታየት ላይ እያለ ተጠሪ የመከሰስ መብት የለውም ተብሎ የአፃፀም መዝገቡ በሁሉም የበታች ፍርድ ቤቶች መዘጋቱ ተገቢ መሆን፣ ያለመሆኑን ለመመርመር ሲባል ያስቀርባል ከተባለ በኃላ፣ ተጠሪ የተባበሩት መንግሥታት አካል ሲሆን የተባበሩት መንግሥታት ጥቅምና የተለየ ከለላን በተመለከተ በተደነገገ ስምምነትም በማንኛውም መንግሥት ፍርድ ቤቶች ተከሶ መቅረብ የሌለበት መሆኑን በተባበሩት መንግሥታት ቻርተር አንቀጽ 105 እንዲሁም ከተባበሩት መንግሥታት ጥቅምና የተለየ ከለላን በተመለከተ በተደነገገው ስምምነት አንቀጽ 2(2) እና 3 ሥር በግልጽ ተመልክቷል። በመሆኑም ከመነሻውም ኢትዮጵያ በፈረመችው ዓለም አቀፍ ስምምነት መሠረት፣ ተጠሪ በኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች ላለመዳኘት በሕግ የተጠበቀለት የከለላ መብትና ጥቅም እያለው፣ የወረዳው ፍርድ ቤት በሌለው ሥልጣን የሰጠው ውሣኔ እንዲፈጽም ማድረግ፣ በዲፕሎማቲክ ግንኙነቱ ላይ አሉታዊ ውጤት የሚያስከትል በመሆኑ የአመልካችን የአፈፃፀም አቤቱታ አልተቀበልነውም፣ የበታች ፍርድ ቤቶች የሰጡት ውሣኔ መሠረታዊ የሆነ የሕግ ሥህተት የለበትም በማለት ወስኗል።        

ኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ የሕፃናት መብት ኮንቬንሽን እና የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አጸድቃለች። ዓለም አቀፍ የሕፃናት መብት ኮንቬንሽን መጽደቁን ብቻ የሚያመለክት እና የስምምነቱን አንቀጾች ሙሉ ቃል ሳይዝ ወጥቷል። የጸደቀው ዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ አልወጣም። ሌላው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅትን ከመሰረቱ አባል ሐገራት አንዷ ኢትዮጵያ ስትሆን ማቋቋሚያ ቻርተሩን ፈርማ አጽድቃለች። የተባበሩት መንግሥታትና በሥሩ የሚገኙ ድርጅቶች እንደአባል መንግሥታት ሉዓላዊ አካል ለመሆናቸው በቻርተሩ አንቀጽ 2(1) ላይ የተደነገገ ሲሆን የተባበሩት መንግሥታትና በሥሩ የሚገኙ ድርጅቶች እንድሁም የድርጅቶቹ አመራሮች ከሥራቸው ጋር በተያያዘ ጉዳይ፣ በአባል ሐገራት ፍርድ ቤቶች ያለመከሰስ የሕግ ከለላ፣ በተባበሩት መንግሥታት ቻርተር (Charter of the United Nations) አንቀጽ105 (1)ና (2) ተሰጥቷቸዋል። ይሄው የተባበሩት መንግሥታት የልማት ድርጅት (United Nations Development Program) በተከሣሽነት ቀርቦ ጉዳዩ ከታየ በኋላ፣ የያቤሎ ወረዳ ፍርድ ቤት ተከሣሽ የተለያዩ ክፍያዎችን ለከሣሽ እንዲከፍል ሲል ውሣኔ ሰጥቷል። የወረዳው ፍርድ ቤት ውሣኔ በይግባኝ ያልታረመ ቢሆንም እንኳ ሥልጣን ሳይኖረው፣ ያለመከሰስ የሕግ ከለላ ባለው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ላይ የሰጠው ውሣኔ ሊፈፀም የማይችል ነው ተብሎ የአፈፃፀም አቤቱታው ወድቅ ሆኗል።

ከላይ በግልጽ ባየናቸው ሦስት-ጉዳዩች፣ በኢትዮጵያ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ዝርዝር ድንጋጌዎች የእንግሊዝኛው ሙሉ ቃል ከአማርኛ ትርጓሜው ጋር በነጋሪት ጋዜጣታውጆ ስላልወጣ ዜጎች፣ ዳኞችና የፍትህ አካላት፣ መንግሥታዊና መንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች በቀላሉ ሥለ ስምምነቶቹ ይዘት ማወቅ እንዳይችሉ አድርጓቸዋል።በተለይ የተባበሩት መንግሥታት ቻርተርና የዓለም አቀፍ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ቃል ኪዳን ስምምነት በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ ባልወጣበት ሁኔታ፤ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት የእነዚህን ዓለም አቀፍ ስምምነት ድንጋጌዎች በፍርዱ ላይ በመጥቀስ፣ በመተርጎምና ተፈጻሚ በማድረግ የሰጠው ውሣኔ የሚያስተላለፈው መልዕክት ወይም የሚኖረው የሕግ ውጤት፤ በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም በሁሉም ደረጃ የሚገኙ ፍርድ ቤቶች የማከበርና በፍርዶቻቸው ውስጥ ተፈፃሚ የማድረግ ግዴታና ኃላፊነት እንዳለባቸው የሚያስገነዝብ ነው። በመሆኑም በኢትዮጵያ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ብሔራዊ ሕግ አካል ለማድረግ በነጋሪት ጋዜጣ ማወጅ አስገዳጅ ቅድመ ሁኔታ አይደለም።  

በዓለም አቀፍ ስምምነቶች እና በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት መካከል ስላለው ደረጃ(Hierarchy of Treaties/Convention Verses the FDRE Constitution)

ሕጎች በባህሪያቸው፣ በተፈጥሮቸው፣ በአደረጃጀታቸው፣ ሊያስከብሩት በፈለጉት ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ አላማዎች ክብደት፣ በሚያወጧቸው አካላት የፖለቲካ ሥልጣን ክብደት ወ.ዘ.ተ የተለያዩ ናቸው። ታዲያ እነዚህ ሁሉ ልዩነቶች እያሉ የሕጎች ሁሉ ደረጃ እኩል ነው ቢባል የሚያስኬድ አይደለም። ሥለዚህ በተለያዩ የሕግ አይነቶች መካከል አንዱ ከሌላው የበላይ ወይም አንዱ ከሌላው የበታች የመሆን ባህሪ በመደበኛ አጠራሩ የሕጎች ደረጃ (Hierarchy of Laws) እየተባለ የሚጠራው ነው። የሕጎች ደረጃ በሕጎች መካከል የሚኖረውን የከፍና ዝቅ፣ በሕጎች መካከል ያለውን ተዋረድና የበላይና የበታችነት (Superior-Inferior relation) ግንኙነትየሚመለከት ነው። ይህም ማለት ሕጎች በሙሉ በእኩልነት ደረጃ የሚታዩ ሳይሆኑ አንዱ ከሌላው የመብለጥ ወይም የማነስ ደረጃ አላቸው። የዳኝነት ሥርዓቱ በአንድ አከራካሪ ጉዳይ ላይ ለመወሰን ሲሞክር በሕጎች መካከል አለመግባባት፣ ግጭትና ተቃርኖ ማጋጠሙ የተለመደ ነው። የዳኝነት አካሉም አንዱን ሕግ መርጦ ለጉዳዩ እልባት መስጠት አለበት። ምርጫውን ለማካሄድና አለመግባባቱን ለመፍታት በጣም የተሻለው መንገድ የሕጎችን ደረጃ ማወቅ ነው። በዚሁ መሠረት የበታች ሕጎች የበላይ ሕጎችን በምንም አይነት መቃረን አይችሉም። ተቃርነው ቢገኙ የበታች ሕጎች ውድቅ ሆነው የበላይ ሕጎች ተፈፃሚነት ይኖራቸዋል። ሥለሆነም የአስተዳደር መመሪያዎችና ደንቦች በምንም መልኩ አዋጆችን፤ አዋጆች ደግሞ ሕገ-መንግሥትን ሊቃረኑ አይገባም፣ ሆኖም ከተገኘም የበላይ የሆነውን ሕግ በመምረጥ ለጉዳዮች እልባት እንሰጣለን። ስለ ሕጎች ደረጃ ለመግቢያ ያህል ይህን ካልኩ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ያላቸውን ደረጃ እንመልከት።

በኢትዮጵያ የሕጎች የበላይና የበታች አሠላለፍ ላይ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ቦታ ወይም ደረጃ የት እንደሆነ ባለመታወቁ በሕግ ምሁራኖች መካከል ብዙ ክርክሮችን እየጋበዘ ያለ አጀንዳ ነው። የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከአንድ ሐገር ሕገ-መንግሥት ጋር ሊጋጭ ይችላል። በዚህ ጊዜ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ የበላይ የሆነ ደረጃ ሊሰጠው፣ ከሕገ-መንግሥቱ ጋር በእኩል ደረጃ ሊገኝ፣ ወይም ከሕገ-መንግሥቱ የበታች የሆነ ደረጃ ሊያገኝ ይችላል። በዚህ ጉዳይ ላይ በሁሉም ሐገሮች ተመሳሳይና አንድ ወጥ የሆነ የሕግ ማዕቀፍና አሰራር የለም።

በኔዘርላንድ እና በስዊስ ሕግ መሠረት የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ ጋር ከተቃረነ ዓለም አቀፍ ስምምነቱ የበላይነት አለው። በኢትዮጵያ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ የበላይ ነው የሚል መከራከሪያ አለ።ለዚህ አመለካከት አንደኛው ምክንያት፣ ዓለም አቀፍ ሕግ በአባል መንግሥታት ላይ አስገዳጅነት አለው፣ ሐገሮች ዓለም አቀፍ ሕግን በግዛታቸው ውስጥ እንዲከበር የማያደርጉ ከሆነ የሕግ ኃላፊነትን ያስከትልባቸዋል የሚለው ነው። በዚህ አመለካከት መሠረት አባል መንግሥታት ከዓለም አቀፍ ግዴታዎቻቸው እራሳቸውን ለማሸሽ ሲሉ በሕገ-መንግሥቶቻቸው ሊመኩ አይችሉም። ዓለም አቀፍ ሕግ ከሕገ-መንግሥቱ የበላይነት እንዳለው የቬና ዓለም አቀፍ ስምምነት ላይ እንደተጠቀሰው የአንድ የዓለም አቀፍ ስምምነት አባል መንግሥት የሆነ ስምምነቱን ተፈፃሚ ላለማድረግ በማሰብ ሕገ-መንግሥቱን መጥቀስ አይችልም በማለት ይደነግጋል። ይህንን ድንጋጌ መሠረት በማድረግ የዓለም አቀፍ ሕግ ምሁራን የዓለም አቀፍ ሕግን የበላይነት በመደገፍ ይከራከራሉ።  

ሁለተኛ ምክንያት ሆኖ የሚቀርበውበሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 13(2) «በምዕራፍ ሦስት የተዘረዘሩት መሠረታዊ የመብቶችና የነፃነቶች ድንጋጌዎች ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ሕግጋት፣ ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ስምምነቶች እና ዓለም አቀፍ ሠነዶች መርሆዎች ጋር በተጣጣመ መንገድ ይተረጎማሉ»ከሚለው የድንጋጌው ይዘት በሚሰጠው ትርጉም የሚወሰን ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነት ከሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ድንጋጌዎች የበላይ ሊያደርገው የሚችል ሁኔታ ያለ መስሎ የሚታየው በአንቀጽ 13(2) ሥር ያለውን«በተጣጣመ መንገድ ይተረጎማሉ»የሚለውን ሐረግ ስናጤነው ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር ተጣጥመው ይተረጓማሉ ሣይሆን የሚለው የምዕራፍ ሦስት የሕገ-መንግሥቱ አንቀጾች ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች ጋር ተጣጥመው መተርጎም አለባቸው ስለሚል ነው። በአንድ በኩል የሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ድንጋጌዎችን በዓለም አቀፍ ስምምነቶች ላይ ጥገኛ የሚያደርግ ይመስላል። በሌላ በኩል ሕገ-መንግሥቱ ከዓለም አቀፍ ስምምነት ጋር ተጣጥሞ ይተርጎም ሲባል ከፍ ያለ ደረጃ የተሰጠው ለዓለም አቀፍ ስምምነቱ ይመስላል፤ ለዚሁ ክፍል ከፍ ያለ ደረጃ ከተሰጠው ደግሞ ሁለቱ በተቃረኑ ጊዜ የዓለም አቀፍ ስምምነቱ የበላይ ሆኖ ተፈፃሚ ይሆናል ማለት ነው።

በአንቀጽ 13(2) ላይ ትኩረት ያደረጉ ምሁራን ሰብዓዊ መብቶችን እና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን የተመለከቱት የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች ሲተረጎሙ እጅግ ዘመናዊ፣ ጥልቀትና ምጥቀት ባለው መንገድ ለሰብዓዊ መብቶች ጥበቃ ከሚያደርጉት ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ድንጋጌዎችና ሥነዶች ጋር ተጣጥመው ይተርጎሙ መባሉ ቢያንስ የሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በተመለከተ ያሉት የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች ለዓለም አቀፍ ስምምነቶች ተገዥና የበታች መሆናቸውን ያመለክታል ባይ ናቸው። ዛሬ ለሰው ልጆች የሰብዓዊ መብቶች የሚደረገው ጥበቃ መነሻው ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማግስት አድርጎ በፍጥነት እየሠፋና እየጠለቀ በመሄድ ላይ ነው። ሥለዚህ በሕገ-መንግሥቱ ምዕራፍ ሦስት ውስጥ የተካተቱት መሠረታዊ የሰብዓዊ መብቶች በፍጥነት እያደገ ከሚሄደው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ጥበቃ ጋር ተጣጥመው ቢተረጎሙ የተሻለ ነው በማለት ክርክራቸውን ያጠናክራሉ። ለሰብዓዊ መብት ጥበቃ የቆመ የፍትህ ሥርዓት ሰብዓዊ መብቶችን የበለጠ ለሚንከባከብ ዓለም አቀፋዊ ሰነዶች የበላይነት መስጠቱ ምን ላይ ነው ችግሩ ሲሉ በአፅንኦት ይጠይቃሉ።በዚህ ወገን ያሉት ምሁራኖች ኢትዮጵያ ያጸደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ሰብዓዊ መብቶች ከሕገ-መንግሥቱ በላይ ናቸው የሚል የፀና አቋም አላቸው።

በሌላ በኩል ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል የሆነ ደረጃ የሚሰጥባቸው ሐገሮች አሉ። ለምሳሌ በዩናይትድ ስቴትስ የፀደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከዩናይትድ ስቴትስ ሕገ-መንግሥት ጋር በእኩል ደረጃ ይታያሉ። በአሜሪካ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 4 ፓራግራፍ 2 በግልጽ እንደተደነገገው ሕገ-መንግሥቱን እስካልተቃረነ ድረስ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ልክ እንደ ሕገ-መንግሥቱ የሐገሪቱ የበላይ ሕጎች ናቸው። በአሜሪካ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል የሆነ ደረጃ ተሰጥቷቸዋል ማለት ይቻላል። በተመሳሳይ በእኛም ሐገር በንጉሱ ጊዜ የነበረው የ1955ቱ የተሻሻለው ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 122 በግልጽ እንደተመለከተው፣ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቱ ጋር እኩል ደረጃ የተሰጣቸው መሆኑን ይገልፃል።

ሌሎች ሐገሮች ለዓለም አቀፍ ስምምነቶች ከሕገ-መንግሥቶቻቸው ያነሰ ደረጃን ይሰጣሉ። በእነዚህ ሐገሮች ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕገ-መንግሥቱን ከተቃረኑ ተፈጻሚነትን አያገኙም። ለምሳሌ በፖርቱጋል እና በግሪክ፣ ሕገ-መንግሥት ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች የበለጠ ደረጃ አለው። በኢትዮጵያ ሕገ-መንግሥቱ ከዓለም አቀፍ ስምምነቶች የበላይነት አለው የሚሉት ወገኖች የሚከተሉትን የመከራከሪያ ድንጋጌዎች በዋቢነት ያነሳሉ። የመጀመሪያው በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) መሠረት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሪቱ ሕግ አካል ናቸው። በመቀጠል ሕገ-መንግሥቱ በአንቀጽ 55(12) መሠረት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የዓለም አቀፍ ስምምነቶችን እንዲያጸድቅ ሥልጣን ስለተሰጠው እነዚህ ስምምነቶች ከአዋጅ ጋር በእኩል ደረጃ እንዲገኙ ያደርጋቸዋል ይላሉ። ሕገ-መንግሥቱ በኢትዮጵያ የበላይነቱን የሚደነግገው በግልጽና በማያሻማ አኳኃን ነው። ይኸውም በአንቀጽ 9(1) «ሕገ-መንግሥቱ የሐገሪቱ የበላይ ሕግ ነው» ብሎ ከደነገገ በኃላ የዚህ ውጤት ምን እንደሆነ ሲደነግግ «ማንኛውም ሕግ (የጸደቀ የዓለም አቀፍ ስምምነትን ይጨምራል)፣ ልማዳዊ አሰራር እንዲሁም የመንግሥት አካል ወይም ባለስልጣን ውሣኔ ከዚህ ሕገ-መንግሥት ጋር የሚቃረን ከሆነ ተፈጻሚነት አይኖረውም» በማለት ይደመድማል። ሕገ-መንግሥት የሐገሪቱ ሕጎች ሁሉ የበላይ ሕግ እንደመሆኑ መጠን ለዓለም አቀፍ ስምምነቶችም የበላይ የሆናል። ይህ የክርክር መስመር እንደሚያሳየው የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ደረጃ ከሕገ-መንግሥቱ በታች ከአዋጅ ጋር እኩል የሚል ነው። ሆኖም የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 13(2) ከሕገ-መንግሥቱ ውስጥ የተካተቱት ሰብዓዊ መብቶች ኢትዮጵያ ካጸደቀቻቸው የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎች ጋር ተጣጥመው ይተርጎሙ ማለቱ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች እንደማገናዘቢያነት የሚያገለግሉ መሆናቸውን ለማሳየት ተፈልጎ ነው ባይ ናቸው። ወደነዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የምናመራው በምዕራፍ ሦስት ያሉት ድንጋጌዎች ግልፅነት ሲጎላቸው፣ አሻሚና አጠርጣሪ ሲሆኑ ብቻ ነው። በዚህም ለትርጉምና ለማገናዘቢያ ብቻ ዋጋ ያላቸው መሆኑን የሚጠቁም አንቀጽ እንጂ ሕገ-መንግሥቱን የበታች ለማድረግ የተደነገገ አይደለም ይላሉ።    

ሌላኛው መከራከሪያቸው የብሄራዊ ሉአላዊነት (National Sovereignty)ፅንሰ ሃሳብ ነው። የኢትዮጵያ  ሕዝቦች ሉአላዊነት የሚገለጽበትን ሕገ-መንግሥት ለዓለም አቀፍ ስምምነቶች ተገዥ ይሁን የሚባል ከሆነ መንግሥት በውሣኔ ሰጭነት ያለውን ሚና ያዳከማል፤ ሕጎችን ከብሄራዊና ሕዝባዊ ጥቅም አኳያ ለመቅረጽ ሙሉ ሥልጣኑን መጠቀም አይችልም፤ በአጠቃላይ የሐገር ሉአላዊነት የሚባለው ጉዳይ ትርጉም የለሽ ይሆናል በማለት ይከራከራሉ። በመጨረሻ የሚያነሱት መከራከሪያ የሕገ-መንግሥቱ አርቃቂዎች ያላቸውን ፍላጎት መሠረት ያደረገ ነው። ከተለያዩ ምንጮች ማረጋገጥ እንደተቻለው በሕገ-መንግሥቱ ረቂቅ ውይይት ወቅት በዓለም አቀፍ ስምምነቶችና በሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች መካከል ግጭት ቢፈጠር እንዲት መፈታት ይቻላል በሚል ለተነሳው ጥያቄ የተደረሰው መደምደሚያ ለሕገ-መንግሥቱ ቅድሚያና የበላይነት መሰጠት እንዳለበት ነው።    

በዓለም አቀፍ ስምምነቶች እና በአዋጅ መካከል ስላለው ደረጃ(Hierarchy of Treaties/Convention Verses National Legislation)   

በአሁኑ ወቅት በበርካታ ሐገሮች እንደ አዋጅ ያሉት የመጀመሪያ ደረጃ ሕጎች የሚወጡት በሕገ-መንግሥት የሕግ  አውጪነት እውቅና በተሰጠውና ከሕዝብ በቀጥታ በተመረጡ አባላት በተዋቀረው የሕግ አውጪ ምክር ቤት አማካኝነት ነው። ይህ ሕግ አውጪ አካል በተለያዩ ሐገሮች የተለያየ ስም፣ ሥልጣን እና አወቃቀር አለው። ለምሳሌ ዱማ በሩሲያ፣ ኮንግረስ በአሜሪካ፣ ፓርላማ በእንግሊዝ፣ መጅሊስ በኢራን፣ ቡንዲስታግ በጀርመን እና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በኢትዮጵያ በመባል ይታወቃሉ። አዋጅ በተወካዩች ምክር ቤት የሚወጣ ሕግ ሲሆን በደረጃው ከሕገ-መንግሥቱ በታች የሚገኝ እና አስፈጻሚው የመንግሥት አካል ከሚያወጣቸው ደንቦች የበላይ ነው። ከዚህ መሠረተ ሃሳብ በመነሳትበኢትዮጵያ የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በደረጃው ከሕገ-መንግሥቱ በታች የሚገኝ ሲሆን በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ከሚወጣ አዋጅ ጋር እኩል ወይም ተመሳሳይ ደረጃ አለው የሚል አተያይና አረዳድ አለ።  

በፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነትና በአዋጅ መካከል ግጭት በሚፈጠርበት ጊዜ ስምምነቱ ከአዋጅ የበላይነት ያለው ወይም የሌለው ስለመሆኑ የኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት የሚናገረው ነገር የለም። በመሆኑም በዓለም አቀፍ ስምምነትና በአዋጅ መካከል የተፈጠረ ግጭት እኩል ደረጃ ባላቸው ሁለት ብሔራዊ ሕጎች መካከል እንደተፈጠረ ግጭት ይቆጠራል። ሁለት የእኩልነት ደረጃ (ማዕረግ) ባላቸው ሕጎች መካከል ተቃርኖ ወይም ግጭት ሲፈጠር ይህን ተቃርኖ ወይም ግጭት ለመፍታት የምንጠቀመው የአተረጓጎም ሥልት፣ በኋላ የወጡ ሕጎች ቀድመው የወጡትን ሕጎች ይሽሯቸዋል(the latter prevails over the former, i.e. repeal of a legislation by latter legislation of equal status) የሚል ነው። ቅድሚያ የምንሰጠው ለኃለኞቹ ሕጎች ነው። ከዚህ መሠረተ-ሀሳብ በመነሳት«በኃላ የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ቀደም ሲል ከወጣ አዋጅ የበላይነት እንዳለው፤ በኃላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል ከፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የበላይነት አለው»የሚለውን የመከራከሪያ ሀሳብ የሚያቀርቡ የሕግ ባለሙያዎች ቁጥራቸው ቀላል የማይባል ነው።

በእኔ በኩል «የፀደቀዓለም አቀፍ ስምምነት ከአዋጅ ጋር እኩል ወይም ተመሳሳይ ደረጃ አለው እንዲሁምበኃላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል የፀደቀን ዓለም አቀፍ ስምምነት ይሽረዋል»የሚለውን የመከራከሪያ ሀሳብ የማልስማማበትን እና እሳቤው የዓለም አቀፍ ሕግን የቃረናል የምልበትን ሁለት ዋና ዋና ምክንያቶች ከዚህ በታች አቀርባለሁ።

አንደኛው ምክንያት፣ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት የቃል ኪዳን ሰነዶች፣ አባል መንግሥታት የፈረሟቸውን  ስምምነቶች የማክበር፣ የማስከበር፣ የማሟላት እና የማቀላጠፍ ግዴታ ይጥልባቸዋል። አባል መንግሥታት በዓለም አቀፍ ሰብአዊ መብት የቃል ኪዳን ስምምነት ዕውቅና እና ጥበቃ የተሰጣቸውን መብቶችና ሕግጋት ከመጣስ በመታቀብ ሰብአዊ መብቶችን የማክበር ግዴታ አለባቸው። በመሆኑም አባል ሐገራት ከዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ጋር የሚቃረን አዋጅ በግዛታቸው ተፈፃሚ  ባለማድረግ የተጣለባቸውን ሰብአዊ መብቶች የማክበር ግዴታ መውጣት አለባቸው። በሰብዓዊ መብት የቃል ኪዳን ስምምነቶች የተደነገጉትን መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች አባል መንግሥታት ማክበር አለባቸው። መንግሥት ሰብአዊ መብቶችን የማክበርና የማስከበር ግዴታውን የሚወጣው አስፈላጊውን የሕግ አስተዳደርና ሌሎች እርምጃዎች በመውሰድ እንደሆነ በተለያዩ ዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ተደንግጓል። ነገር ግን አባል መንግሥታት ከዓለም አቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ጋር የሚቃረን አዋጅ ተፈፃሚ በማደረግ ዓለም አቀፍ ድንጋጌዎቹን እና ስምምነቶቹን ቀሪ ማድረጋቸው ወይም መሻራቸው የተጣለባቸውን ሰብአዊ መብቶች የማክበርና የማስከበር ግዴታና ኃላፊነት እንደጣሱ የሚያስቆጥር እና ዓለም አቀፍ ተጠያቂነትን የሚያስከትል ተግባር ስለሆነ ከመነሻው ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብት ሕግጋትና ስምምነቶች የሚሽር ሕግ ማውጣት አይችሉም።   

ሁለተኛው ምክንያት፣ ማንኛውም ዓለም ዓቀፍ ስምምነት አስገዳጅ ከመሆኑ በፊት በአባል መንግሥታት ፈቃደኝነት መሟላት ያለበት ሥርዓትና ሂደት በቬና የዓለም አቀፍ ስምምነት ሕግ (The Venna Convention on the Law of Treaties) ላይ የተመለከተ ሲሆንይሄውም መንግሥታት በመጀመሪያ ዓለም አቀፍ አጀንዳ በሆነው ጉዳይ ላይ መደራደርን (Negotiation)፣ ሰነዱ ላይ መፈረምን (Signature)፣ በምክር ቤቶቻቸው ማፅደቅን (Ratification) እና ቀደም ሲል እውቅና ያገኘ ዓለም አቀፍ ስምምነት ሲሆን በመጨመር (Accession) ለዓለም አቀፍ ሕግ ተገዥ መሆናቸውን ማረጋገጥ አለባቸው። ይህን ዓለም አቀፋዊ ሕግና ሥርዓት ተከትለውዓለም ዓቀፍ ስምምነቱን የሐገራቸው የሕግ አካል ያደረጉ አባል መንግሥታት ለሕጉ ተገዥ የመሆን ግዴታ አለባቸው። ስለዚህ ዓለም አቀፍ ስምምነት የአባል መንግሥታት ፍቃድ የተገለፀበት ተግባር ብቻ ሳይሆን ከበስተጀርባው ለአፈፃፀሙ ዓለም አቀፍ ሕግ ዋስትና የሚሰጠው ስምምነት ነው። አንድን ዓለም አቀፍ ስምምነት የፈረመና ያፀደቀ ሐገር ከጊዜ በኃላ በሚያወጣው አዋጅ ዓለም አቀፍ ስምምነቱን መሻር አይችልም። በኢትዮጵያ የፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከአዋጅ ጋር እኩል ደረጃ አለው፣በኃላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል ከፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የላቀደረጃ አለው በማለት የሚቀርበው መከራከሪያ፣ የቬና ዓለም አቀፍ የስምምነት ሕግን የሚቃረን አተያይና አረዳድ ስለሆነ ተቀባይነት የለውም የሚል እምነት አለኝ። ዓለም አቀፍ ሕግጋትና ስምምነቶች በአንድ ሐገር ምክር ቤት ፀድቀው የሕግ አካል ሆኑ ማለት ዓለም አቀፍ ባህሪያቸውን ይለቃሉ ማለት አይደለም። አንድ አባል ሐገር በተለያዩ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ማህበራዊ ምክንያቶች የገባበትን ዓለም አቀፍ ስምምነት ቀሪ ስለሚያደርግበት፣ ስለሚያቋርጥበት እና ከስምምነቱ ስለሚወጣበት ሂደት የሚመለከቱ ድንጋጌዎች በቬና ዓለም አቀፍ የስምምነት ሕግ ላይ በግልጽ ተደንግጓል። አንድ አባል ሐገር የዓለም አቀፍ ሕግና ሥርዓት በሚፈቅደው መሠረት ዓለም አቀፍ ስምምነቱን ቀሪ በማድረግ አባል ከሆነበት ዓለም አቀፍ ስምምነት መውጣት ይችላል። ከዚህ ውጭ ዓለም አቀፍ ሕግጋትና ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በመፀድቃቸው ብቻ ከአዋጅ ጋር እኩል ደረጃ አላቸው፣በኋላ የወጣ አዋጅ ቀደም ሲል ከፀደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የበላይነትአለው በሚል የሚቀርበው መከራከሪያ ከላይ በዘረዘርኳቸወ መሰረታዊ የሕግ ምክንያቶች ስህተት አለበት እላለሁ። በመሆኑም በእኔ እምነት በኢትዮጵያ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት ከአዋጅ የላቀ ወይም የበለጠ ደረጃ ያለው ይመስለኛል።

ማጠቃለያና የመፍትሄ ሀሳቦች

1.ዓለም አቀፍ ስምምነት ሉአላዊ ሐገሮች የተሰማሙበት አንድ ወይም ከዚያ በላይ የሆነ ሕጋዊ የጽሑፍ ሰነድ ሲሆን የሚመራው በዓለም አቀፍ ሕግ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ ሉአላዊ አገሮች አሁን አሁን ደግሞ ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ስውነት ያላቸው ድርጅቶች በዓለም አቀፋዊ፣ አህጉራዊና አካባቢያዊ /ክልላዊ/ ጉዳዩችን መሠረት በማድረግ በፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ ዲፕሎማሲያዊና ባሕላዊ ርዕሶች ዙሪያ አስገዳጅ የሆኑ ደንቦችን እና መርሆችን በመንደፍ ተግባራዊ ለማድረግ ቃል የሚገቡባቸው አስገዳጅ ስምምነቶች ናቸው።

2.በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) በግልጽ እንደተደነገገው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሕገ-መንግሥቱን መስፈርቶች አሟልተው እስከተገኙ ድረስ በኢትዮጵያ ላይ ዓለም አቀፍ አስገዳጅነት አላቸው። ነገር ግን የስምምነቶቹ ድንጋጌዎች በሐገሪቱ ተፈፃሚነትን እንዲያገኙ፣ በነጋሪት ጋዜጣ ተዘጋጅተው እንዲወጡ ማድረግ አስገዳጅ አይደለም።

3.   በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት አንድ ሐገር አንድን ዓለም አቀፍ ስምምነት አፀደቀ ማለት ራሱን ለዓለም አቀፍ ሕብረተሰብ አስገዝቶ ለስምምነቱ እንደቆመ ያመለክታል። በቃል- መታሰር /Pacta Sunt Servanda/በቬና ዓለም አቀፍ የስምምነት ሕግ አንቀጽ 26 ላይ ሰፍሯል፤ አንድ ሐገር ግዴታውን ለመወጣት ስምምነት በሚያደርግበት ወቅት በቅን ልቦና ግዴታውን እንደሚወጣ ያመለክታል። ይህ መርህ ሀገሮች ለፀደቁ ስምምነቶች ከፍተኛ ቦታ እንዲሰጡ ይጠይቃል።  

 

ኘራይቬታይዜሽን በሕዝብ ወይም በመንግሥት ይተዳደሩ የነበሩ አገልግሎቶችን ወደ ግል ባለሀብቶች የማዛወር ሂደት ነው። ሂደቱ በመንግሥት ስር የነበሩ የልማት ድርጅቶችን የማምረት አቅም በመገንባት እና ድርጅቶች በመንግሥት ላይ የሚያሳርፉትን የበጀት ጫና በመቀነስ መንግሥት በአገልግሎት ሰጭው ዘርፍ ማለትም በጤና፣ በትምህርት እና በመሠረተ ልማት ግንባታዎች ላይ እንዲያተኩር ያደርጋል። ይህን በማድረግም የግል ባለሀብቶች በኢኮኖሚ ግንባታው እንዲሳተፉ እና ሕዝቡም በገበያው ተሣታፊና ተጠቃሚ እንዲሆን ያበረታታል። በተጨማሪም ገበያ መር የኢኮኖሚ ስርዓት እንዲፈጠር፣ ሀገራዊ ኢኮኖሚ እንዲዳብርና የተወዳዳሪነት አቅም እንዲገነባ ያስችላል።

ኘራይቬታይዜሽን በጥንታዊ ግሪክ እንደተጀመረ ይነገራል። በሮማ ሪፐብሊክ ተግባራዊ ሲደረግ እንደነበርም መዛግብት ያሳያሉ። ከነዚህ በተጨማሪ በቻይና ወርቃማ ዘመን በሚባለው በሀን ስርዎ መንግሥትም በተሻለ መልኩ ይተገበር እንደነበር ይታወቃል። በስፋትና በዓለም አቀፍ ደረጃ ተቀባይነት ኖሮት ተግባራዊ የሆነው ግን በእንግሊዟ መሪ በማርጋሪት ታቸርና በአሜሪካው መሪ በሮላልድ ሬገን ዘመን እንደነበር ይገለጻል። ከነዚህ ሀገራት በመቀጠልም በላቲን አሜሪካ፣ በምስራቅ እና በመካከለኛው አውሮፓ ሀገሮች እና በቀድሞዋ የሶቪየት ሕብረት ተግባራዊ ተደርጓል። 
እነዚህ ዘመናት በኢትዮጵያ ኘራይቬታይዜሽን ተግባራዊ ከሆነበት ዘመን ጋር ተቀራራቢ ናቸው። በኢትዮጵያ የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም አፈጻጸም ቅድመ ዝግጅት ከተደረገ በኋላ ኘሮግራሙ ተግባራዊ የሆነው በ1987 ዓ.ም ነው። ይህ ዓመት ደግሞ እ.ኤ.አ በ1980ዎቹ እና እ.ኤ.አ በ1990ዎቹ ከተካሄዱት የአውሮፓ ሀገራት የኘራይቬታይዜሽን ሂደቶች የተቀራረበ ነው። ጃፓንን ከመሰሉ አገሮች ጋር ሲነጻፀር ደግሞ በአተገባበሩ ቀዳሚ እንደሚባል አንዳንድ ሰነዶች ይገልጻሉ።
በእንግሊዝ ሀገር የመጨረሻ የሚባለው የኘራይቬታይዜሽን ሂደት እ.ኤ.አ በ1985 ዓ.ም ወይም በ1977 ዓ.ም እንደተከናወነ የሚገልጹ ሰነዶች አሉ። ይህ ዓመት ከኢትዮጵያ የፕራይቬታይዜሽን አተገባበር ጋር የተቀራረበ ነው። በመሆኑም በኢትዮጵያ ተግበራዊ በሚደረግበት ወቅት ከሌሎች ሀገራት ማሕበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ሁኔታዎች ልማድ በመነሳት ኘራይቬታይዜሽንን ተግባራዊ ለማድረግ የራሱ የሆነ ተጽዕኖ ይኖረዋል። ከኘራይቬታይዜሽን አፈጻጸም ጋር የሚገናኙ ቅድመ ሁኔታዎችን እንዲሁም የኘራይቬታይዜሽንን ሀገራዊ ጠቀሜታ ከመለየትና ተግባራዊ ከማድረግ አንጻር ሰፊ ጥናትንና የአተገባበር ጥንቃቄንም የሚጠይቅ ነበር።
ኘራይቬታይዜሽን በኢትዮጵያ እንዲካሔድ ያስፈለገው ለምንድን ነው? የሚል ጥያቄ ሊነሳ ይችላል። ለዚህ ጥያቄ ደግሞ አጠቃላይ የዓለም አቀፋዊ ሁኔታዎችን እና የወቅቱን የሀገሪቱን ሁኔታ በማየት መልስ ሊሰጥ ይቻላል።
 ዓለም አቀፋዊ ሁኔታዎችን በመተው በወቅቱ ሀገሪቱ የነበረችበትን ሁኔታ በጥቂቱ ማየቱ ተመራጭ ነው። የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም በኢትዮጵያ ተግባራዊ እንዲደረግ መሠረት የሆነው የደርግ የዕዝ ኢኮኖሚ ስርዓት በነጻ ገበያ ኢኮኖሚ ስርዓት መተካት ነው። በሌላ አገላለጽ የደርግ ሥርዓት ለውጥን ተከትሎ ለሀገር ኢኮኖሚ ዕድገት የፖሊሲዎችና ስትራቴጂዎች ለውጥ መደረግ አማራጭ የሌለው መፍትሔ ስለነበረ ነው። ይህም ከ1983 ዓ.ም በፊት የነበረው የዕዝ ኢኮኖሚ ስርዓት ያስከተላቸውን የኢኮኖሚ ውድቀቶች ለመቀየር የሚደረግ ነው።
ከ1983 ዓ.ም በፊት በነበሩ ዓመታት የሀገሪቱ አጠቃላይ የሀገር ውስጥ የምርት መጠን (GDP) 1.5% ነበር። ከጠቅላላ የሀገር ውስጥ የምርት መጠን አንጻር የመንግሥት ወጪ 30.8% ደርሶ ነበር። በ1980/81 ዓ.ም አጠቃላይ ገቢ ከሚፈለገው ወይም ከሚጠበቀው በ17.1% ያነሰ ነበር።
በአጠቃላይ የውጭ ንግድ ዝቅተኛ የሆነበት፣ የመንግሥት ወጪም ከገቢው ጋር ያልተጣጣመበት እና ሀገራዊ ዕድገት ዝቅተኛ የነበረበትን ሁኔታ ያሳያል። የመንግሥት የልማት ድርጅቶችም በድጐማ የሚንቀሳቀሱ ሲሆን የአቅም አጠቃቀማቸውና ትራፋማነታቸው ዝቅተኛ ነው። ድርጅቶቹ መሸከም ከሚችሉት በላይ የሆነ የሠራተኛ መጠን ይዘው ነበር። ከፍተኛ የፖሊቲካ ጫና ያለባቸው ሲሆን በተወዳዳሪነትና ትርፋማነት መርህ መስራት አይችሉም። ይህ ደግሞ ለመንግሥት ከሚፈጥሩት የኢኮኖሚ አቅም ይልቅ ከፍተኛ ድጐማ በመቀበል አቅሙ እንዲዳከም ያደርገዋል።
እነዚህን ሁኔታዎች በማሻሻልም መሠረተ ልማቶችን እንዲስፋፉ፣ የአገልግሎት ሠጪ ዘርፎች አቅም እንዲያድግ እና አጠቃላይ ሀገራዊ ኢኮኖሚ አቅም እንዲጐለብት ማድረግ ያስፈልጋል። 
ይህን ለማድረግ ደግሞ የኢኮኖሚ ማሻሻያ ኘሮግራም መቅረጹ ተገቢ ነበር። ከዚህ ጋር በተያዘም የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተገቢነት አጠያያቂ አይሆንም።ሀገሪቱ የነበረችበትን መጠነ ሰፊ ችግር ቀርፎ የዕድገት አቅጣጫን እንድትከተል ማድረግ አስፈላጊ ነበር።በመሆኑም የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተፈጻሚ መሆን ጀመረ። ከኘሮግራሙ ተግባራዊነት በፊት በመንግሥት ሥር የነበሩ የልማት ድርጅቶች በኮርፖሬሽኖች ተደራጅተው ነበር።
ስለሆነም የልማት ድርጅቶቹ ሕጋዊ ሰውነት እንዲኖራቸውና የተወዳዳሪነትና የትርፋማነት መርህን ተከትለው እንዲሰሩ ማድረግ አስፈላጊ ነበር። በዚህ መሠረትም የኮርፖሬሽን አደረጃጀቶች ፈርሰው በአዲስ መልክ እንዲደራጁ ተደረገ። ይህ ደግሞ ድርጅቶች ወደግል ባለሀብቶች የሚዛወሩበትን ሁኔታ እንዲመቻች የሚያደርግ ነበር። የልማት ድርጅቶቹን ለመምራት እንዲሁም ወደ ግል ባለሀብቶች ለማስተላለፍ የሚያስችሉ አሰራሮችም በአንድ ተቋም እንዲተገበሩ ተደረገ። ይህን ተግባር ለማከናወን የኢትዮጵያ ኘራይቬታይዜሽን ኤጀንሲና የመንግሥት የልማት ድርጅቶች ተቆጣጣሪ ባለሥልጣን በአዋጅ ቁጥር 412/96 አንድ እንዲሆኑ ተደረገ።
 ለኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተግባራዊነት ምቹ የሆኑ ተግባሮችም ተከናወኑ። ከእነዚህ መካከል የባንክ ወለድ መጠንና የብር ምንዛሪ መጠንን ማስተካከል፣ የልማት ድርጅቶች እራሳቸውን ችለው እንዲቋቋሙ ማድረግ እና አዲስ የኢንቨስትመንት አዋጅን ተግባራዊ ማድረግ ተጠቃሽ ናቸው።የእነዚህ ሁኔታዎች መመቻቸት በአንድ ሀገር የኘራይቬታይዜሽን ተፈጻሚነትን ውጤታማ ያደርጋል። ነገር ግን የኘራይቬታይዜሽን ስኬት እንደየ ሀገሮች ነባራዊ ሁኔታ ሊወሰን ይችላል። ሀገራዊ ልዩነቶች እንዳሉ ሆነው የኢኮኖሚ ማሻሻያ ኘሮግራሞች መደረግና ተፈጻሚነታቸው፣ የገበያ ተወዳዳሪነት ብቃት እና ተወዳዳሪ የሆኑ የንግድ ተቋማትን የመገንባት ሂደቶች ለኘራይቬታይዜሽን ውጤታማነት ወሳኝ ናቸው። ለዚህም ነው ለኘራይቬታይዜሽን ትግበራ ቅድመ ሁኔታዎች የተመቻቹት። እነዚህና ሌሎች ቅድመ ሁኔታዎች ከተመቻቹ በኋላ በ1987 ዓ.ም ድርጅቶችን ወደግል ባለሀብቶች የማሸጋገር ተግባር ተከናወነ።
የኘራይቬታይዜሽን ሂደት ተግባራዊ በተደረገበት ወቅት የመንግሥት የልማት ድርጅቶች 234 ሲሆኑ ብር 593 ሚሊዮን አጠቃላይ ሀብት ነበራቸው። በስራቸውም 210,949 የሚሆን የሰው ኃይል ይዘው ነበር። አንድ መንግሥት የልማት ድርጅቶችን የሚያቋቁምበት ዓላማ ይኖረዋል። ከነዚህ ዓላማዎች መካከልም የፖለቲካ የበላይነትን ለመያዝ፣ ወሳኝ የልማት መስኮችን ለመቆጣጠር፣ በሀገር ውስጥ በቂ የግል ባለሀብት አለመኖርና ሀገር በቀል ባለሀብቶች አለመበራከት የሚሉት ምክንያቶች ተጠቃሽ ናቸው።
እነዚህ ምክንያቶች ከ1983 ዓ.ም በፊት ከተቋቋሙ የመንግሥት የልማት ድርጅቶች አመሠራረት ጋር ተገናኝተው ሊታሰቡ ይችላሉ። በተለይም በደርግ ዘመን የግል ንብረቶችን በመውረስ የተቋቋሙ ድርጅቶችን ዓላማ መገመት አያስቸግርም። ነገር ግን እነዚህ የልማት ድርጅቶች ከመንግሥት ከፍተኛ ድጐማ ይቀበሉ ነበር። የመንግሥትን እንቅስቃሴ ከበጀት አንጻር ሊደግፉ የሚችሉ አልነበሩም። የአገርን ኢኮኖሚ ከማጐልበት አንጻርም ዝቅተኛ ሚና ነበራቸው። መንግሥት የበጀት ነፃነት ኖሮት ወደ ልማት እንዲያተኩር አያደርጉም። 
በመሆኑም ድርጅቶቹ ከመንግሥት ድጐማ ተላቀው ኢኮኖሚውን ለመገንባት የሚችሉት በኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ነበር። ድርጅቶችን እንደገና የማደራጀት ሥራ ከተከናወነ በኋላ ከ1987 ዓ.ም እስከ 2005 ዓ.ም በተደረጉ ድርጅቶችን ወደግል የማዛወር ሂደት 318 ድርጅቶችና ቅርንጫፎች በቀጥታ ሽያጭ፣ 5 ድርጅቶች በሊዝ እንዲሁም 9 ድርጅቶችን ደግሞ በጋራ ልማት ወደ ግል ባለሀብቶች ተዛውረዋል። ከነዚህ ድርጅቶች ሽያጭ መንግሥት ከብር 13 ቢሊዮን በላይ አስገብቷል።
የልማት ድርጅቶች እንደገና ከተደራጁ እና መንቀሳቀስ ከጀመሩ ጀምሮ እስከ 1997 ዓ.ም ባሉ ዓመታት ምርታማነታቸው ጨምሯል። በነዚህ ዓመታት ድርጅቶች በዓመት በአማካኝ እስከ ብር 13.2 ቢሊዮን የሚያወጡ ንብረቶችን አንቀሳቅሰዋል። ከዚህ እንቅስቃሴም ብር 11 ቢሊዮን የሚያወጡ ምርቶችና አገልግሎቶችን ለሽያጭ አቅርበዋል። በመሆኑም ከነዚህ ምርቶችና አገልግሎት ሽያጭ በዓመት በአማካኝ የብር 1 ቢሊዮን ትርፍ ተገኝቷል። ለ170,000 ዜጐች የሥራ እድል ተፈጥሯል። በ1997 ዓ.ም ቀረጥን ሳይጨምር በዲቪደንድ የብር 800 ሚሊዮን ፈሰስ አድርገዋል። ከ1998 ዓ.ም እስከ 2005 ዓ.ም ባሉት ዓመታት ደግሞ በአማካኝ በዓመት የብር 25 ቢሊዮን በላይ የሚገመት ንብረት አንቀሳቅሰዋል። ከዚህም በዓመት በአማካኝ የብር 1.6 ቢሊዮን ትርፍ ገቢ አስገኝተዋል።
ከኢኮኖሚ ማሻሻያ ኘሮግራሙ በፊት የነበሩ 234 ድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት ብር 593 ሚሊዮን ነበር። ከማሻሻያ በኋላ ግን ለምሳሌ እስከ 1997 ዓ.ም በዓመት በአማካኝ ሲንቀሳቀስ የነበረው የድርጅቶች የምርትና አገልግሎት ሀብት ከማሻሻያው በፊት የነበረውን የልማት ድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት 20 እጥፍ የሚበልጥ ነው። ከ1998 ዓ.ም እስከ 2005 ዓ.ም የነበሩት የልማት ድርጅቶች ደግሞ ከማሻሻያ ኘሮግራሙ በፊት ከነበረው የድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት በ40 እጥፍ የሚበልጥ የምርትና አገልግሎት ሀብት ያንቀሳቅሱ ነበር። በአማካኝ በዓመት ይገኝ የነበረው ትርፍ እንኳን ከማሻሻያው በፊት የነበረን የድርጅቶች አጠቃላይ ሀብት ይበልጣል።ከላይ የተገለጹት ዓመታዊ ትርፎችና የሀብት እንቅስቃሴዎች የተሸጡ ድርጅቶችን የሽያጭ ዋጋ አያጠቃልሉም። ይህ ሁኔታ ምን ያህል የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ መንግሥትን እያገዘ እንደነበር ያስረዳል።
ይህን ሁኔታም ከኢኮኖሚ ማሻሻያ በፊት ከነበረው የሀገራዊ ዕድገት ጋር አገናኝቶ ማሰቡ ከኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራሙ ተግባራዊነት ጋር የተገናኙ ዕድገቶችን ለማጤን ያስችላል።
በኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ያላቸውን ስጋት የሚገልጹ ወገኖች አሉ። ከስጋታቸው በመነሳት የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ምን ይመስላል? የሚለውን ማየት እነዚህን ስጋቶች ለመቅረፍ የተሻለ ነው። የኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራም ተግባራዊ ከተደረገበት ከ1987 ዓ.ም ጀምሮ ለአስራ ሰባት ዓመታት ታላላቅ ድርጊቶች ተከናውነዋል። ኘሮግራሙ በሀገሪቱ ተግባራዊ ከመደረጉ በፊትም በርካታ ጥናቶች ተደርገዋል። ኘሮግራሙ ተግባራዊ ሲደረግም በመጀመሪያ አነስተኛ የሆኑ ኢንተርኘራይዞች ወደግል እንዲዛወር ተደርጓል። በነዚህ ሂደቶች የድርጅቶች ዋጋ ትመናን፣ የሠራተኞችን ጉዳይ፣ የድርጅቶች የዝውውር ስልትን የመሳሰሉ ወሳኝ ሁኔታዎችን በተመለከተ በጥናትና በተግባር ከሚታዩ ልምዶች በመነሳት ዝግጅት ተደርጓል።
ወደግል በሚዛወሩ ድርጅቶች የሚገኙ ሠራተኞች በሀገሪቱ የአሠሪና ሠራተኛ ሕግ መሠረት ድርጅቶችን የሚገዙ ባለሀብቶች እንዲያስተዳድሯቸው የሚያስችሉ እና የቋሚ ሠራተኞችና የኮንትራት ሠራተኞች ሕጋዊ መብቶች እንዲጠበቁ የሚያደርጉ ሥራዎች ተሠርተዋል። በጡረታ የሚገለሉ ሠራተኞች መብትም በሕግ መሠረት እንዲከበር የማድረግ ሥራዎች ተከናውነዋል። ከነዚህ በተጨማሪ መንግሥት በሴፈትኔት እንዲታቀፉ የፈቀዱ ሠራተኞችን መብትም እንዲከበር አድርጓል። የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ እንደተጀመረ በኢትዮጵያ ችርቻሮ ንግድ ኮርፖሬሽን፣ በኢትዮጵያ ቤቶችና የቢሮ ዕቃዎች ኢንተርኘራይዝ እና በጊዜው በተላለፉ ሆቴሎች ከሚገኙ 4,364 ሠራተኞች መካከል 1,454 የሚሆኑት ሴፍትኔት ኘሮግራሙን መርጠው እንደነበር የሚታወስ ነው። በዚህ መሠረትም ኤጀንሲው 39 ሱቆችና መጋዘኖች፣ 4 ሆቴሎች፣ 1 የቴክኒክ ሱቅ እና 1 የቴክኒክ አገልግሎት መስጫ ማዕከልን ለነዚህ ሠራተኞች እንዲተላለፍ አድርጓል። 
በጨረታ ውድድር በማሸነፍ ድርጅቶችን ሊገዙ ሲችሉ ሠራተኞች ይቀነሱልን የሚል ቅድመ ሁኔታ ያቀረቡ ባለሀብቶች ተቀባይነት አጥተው ኤጀንሲው ጨረታ የሠረዘበት አጋጣሚም አለ። ለዚህ እንደምሳሌ መጥቀስ ካስፈለገ በ2001 ዓ.ም. በጨረታ ቁጥር 001/2009-2010 ለሽያጭ ቀርቦ የነበረው የቃሊቲ ምግብ አ.ማ ነው። በዚህ ጨረታ ተሳተፎ ከጠቋሚ ዋጋ በላይ ከፍተኛ ገንዘብ የሰጠ የግል ድርጅት የሠራተኛ ይቀነስልኝ ቅድመ ሁኔታውን ሊያነሳ ባለመቻሉ ኤጀንሲው ጨረታውን ሠርዟል። በቀጣይ በ2002 ዓ.ም. በጨረታ ቁጥር 002/2009-2010 ይኸው አክሲዮን ማኅበር በድጋሜ ለሽያጭ ቀርቦ ሠራተኞቹንም ሙሉ በሙሉ በመረከብ በፊት ከተሰጠው ዋጋ በላይ ለሰጠውና አሁን እያስተዳደረው ላለው የግል ድርጅት ሊሸጥ ችሏል።
ከንብረት አተማመን አንጻርም እንደዚሁ ስጋቶች ሲነሱ ይታያል። ጽሑፉ የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱ ያለ አንዳች ውጣውረድ የተሳካ ነው የሚል ሀሳብ የለውም። ምክንያቱም ማናቸውም የሚከናወኑ ተግባራት ይነስም ይብዛ በሂደት የሚገጥሟቸው ፈታኝ ሁኔታዎች ይኖራሉ። እነዚያን ለማለፍ በሚደረግ ጥረት የራሳቸው ጠንካራና ደካማ ጎኖች መታየታቸው አይቀርም። የኘራይቬታይዜሽን ጽንሰ ሀሣብ አዲስ በመሆኑ አተገባበሩ ላይም ልምድና ተሞክሮዎችን መያዝ አስፈላጊ ነበር። ከአጀማመሩ ላይ እንዚህን ሁኔታዎች ለመቅረፍም ከውጭ በመጡ አማካሪዎችና በሀገር ውስጥ ባለሙያዎች አማካኝነት ሠፊ ጥናቶች ተደርገዋል። 
በዚህ መሠረትም ከአጀማመሩ የነበሩ የዋጋ ትመና ሂደቶች ላይ /Indiscriminative/ አለመሆን የኢንተርኘራይዞች የሀብት አያያዝ ደካማ መሆን፣ አላስፈላጊ እና ጥቅም የሌላቸው እቃዎችን የማጠራቀም ሁኔታ፣ ለድርጅቶች ሽያጭ ምቹ ያልሆነ ገበያ፣ በኢንተርኘራይዞቹ ሕጋዊ የሆነ የንብረት አመዘጋገብ ሁኔታ አለመኖር፣ የወጪና የገቢ አመዘጋገብ ስርዓት የጠበቀ አለመሆን ወዘተ የሚሉ ሁኔታዎች ተለይተዋል። እነዚህም በዋጋ ትመና ሂደቱ ላይ ጫና ነበራቸው። ከዚህ በተጨማሪ በሀገር ውስጥ በዋጋ ትመና የሰለጠኑ ባለሙያዎች እጥረት መኖሩ ለዚህ ችግር አስተዋጽኦ ነበረው። የሀገር ውስጥ ባለሙያዎችን በዋጋ ትመና በማሰልጠን ማሰራት ከመጀመሩ በፊት ችግሩን ለመቅረፍ በውጭ ሀገር ባለሙያዎች መጠቀም ተጀምሮ ነበር።
ከነዚህ የዋጋ ትመና ችግሮች በመነሣትም የድርጅቶች ዋጋ ትመና ሂደቶች እንዲስተካከሉ ተደርጓል። በዚህ ሂደት የልማት ድርጅቶችን የኦዲት ሁኔታ በየጊዜው ከማስተካከል ጀምሮ የተለያዩ ተግባሮች ተከናውነዋል።በመሆኑም የትመና ሂደቶች ገበያውን መሠረት ያደረጉ ከመሆናቸው በተጨማሪ ለአትራፊና ከሳሪ ድርጅቶች በሚል የተለያዩ የዋጋ ትመና ሂደቶች ከግምት ውስጥ ይገባሉ። ስለዚህ የድርጅቶች የዋጋ ትመና ሁኔታ በጥንቃቄና የመንግሥትን ጥቅም በሚያስከብር መንገድ ተፈጻሚ ሲሆን ቆይቷል። ድርጅቶችን ወደግል ለማዘዋወር የሚያስችሉ የማዛወሪያ ስልቶችም የግል ባለሀብቱን በሚያበረታታና የመንግሥትን ጥቅም በሚያስከብር መንገድ ተከናውነዋል። አሁንም እየተከናወኑ ይገኛል። በዚህ ሒደትም ሕጋዊ የሆኑ ሁኔታዎችን የሚፈታተኑና ግልጽነትና ተጠያቂነት የጐደላቸው አካሔዶች አልተፈጠሩም።
ድርጅቶች ለሽያጭ የሚቀርቡበት ሒደትም ግልጽነት፣ ተጠያቂነትና የሕግ የበላይነትን በተከተሉ ይፋዊ ጨረታዎች ተፈጻሚ ሲሆን ቆይቷል። አሁንም በዚህ መልኩ ተፈጻሚ እየተደረጉ ይገኛሉ። በግልጽ ጨረታ በተደረጉ ውድድሮች አማካይነት ከተሸጡ ድርጅቶች 85% የሚሆኑት ለሀገር ውስጥ ባለሀብቶች ተላልፈዋል።
ይህ ደግሞ የሀገር ውስጥ ባለሀብቱን አቅም ከመገንባትና በኢኮኖሚው ግንባታ ሂደት ወሳኝ ሚና እንዲጫወት ከማድረግ አንጻር አበረታች ነው። በእነዚህ ግልጽ ጨረታዎች በሚወዳደሩ ባለሀቶች መካከል የሚደረገው ውድድር ግልጽና ተጠያቂነት የተሞላበት ነው። በመሆኑም ከዚህ አንጻር የቀረቡ ቅሬታዎች አላጋጠሙም። የድርጅቶችን የሽያጭ ገቢ ከመሰብሰብ አንጻርም በአብዛኛው ጊዜያቸውን ጠብቀው የተከናወኑ ነበሩ። አልፎ አልፎ የሚታዩ የክፍያ መዘግየቶችንም ሕጋዊ በሆነ አግባብ እንዲመለሱ የማድረግ ሥራዎች ተከናውነዋል። በመሆኑም የድርጅቶች አተማመንና የሽያጭ ክፍያ አሰባሰብ ላይ የሚነሱ ስጋቶች ከስጋት አንጻር ተገቢ ቢሆኑም እውነታን የተከተሉ ባለመሆናቸው ክብደት ሊሰጣቸው አይገባም። አንዳንዶቹ አስተያየቶች ደግሞ በኘራይቬታይዜሽን ኘሮግራሙ ያልታቀፉና ንብረትነታቸው የማን እንደሆኑ ከማያውቋቸው ድርጅቶች በመነሳት ሂደቱን የሚወቅሱ አሉ።
የኘራይቬታይዜሽን ሂደቱን ከኢትዮጵያ አንጻር ማየት ከተፈለገ ግን እንደሌሎች የዓለም ሀገራት በተለይም ያደጉ ከተባሉት አንጻር ውጤታማ ነው ለማለት የሚቻል ሂደት ነው። መንግሥት የነበረበትን የበጀት ችግር የቀረፈ፣ የሥራ ዕድል የፈጠረ፣ ባለሀብቶችን በተለይም የሀገር በቀል ባለሀብቶችን በኢኮኖሚው ግንባታ ያሳተፈ፣ የሀገር ውስጥ ገበያ ውድድር እንዲጠናከር ያደረገ ነው ማለት ይቻላል። 
በመንግሥት እጅ የሚገኙ የልማት ድርጅቶችም ትርፋማ ከመሆን በዘለለ አዳዲስ የማምረቻ ማሽኖችን እንዲገዙ፣ የማስፋፊያ ኘሮጀክት ነድፈው ተወዳዳሪነታቸውን እንዲያሳድጉ አድርጓል። የውጭ ምንዛሬ ከማፍራት አንጻርም ሰፊ ስራን እንዲሰሩ አድርጓል። 
ኤጀንሲው ድርጅቶችን ወደግል ካስተላለፋቸው በኋላም በሚሰጣቸው ድጋፍ ለኢኮኖሚው ከፍተኛ አስተዋጽኦ እንዲያደርጉ አስችሏል። ዝቅተኛ የኢኮኖሚ ደረጃ ያላትን ሀገር ተከታታይና ፈጣን የሚባል የኢኮኖሚ ዕድገት እንድታስመዘግብ የበኩሉን ሚና እየተጫወተ ይገኛል። የመሠረተ ልማት ግንባታዎች የሚፋጠኑበትን ሁኔታ አመቻችቷል። ከዚህ ጐን ለጐን የልማት ድርጅቶች በአቅራቢያቸው ላለው ማሕበረሰብ ድጋፍ እንዲያደርጉ ያስቻለ ውጤታማ ተግባር አከናውኗል።
ምንጭ፡- የመንግሥት ልማት ድርጅቶች ሚኒስቴር¾

 

ኦስማን መሐመድ (www.abyssinialaw.com)

1.    ስለዓለም አቀፍ ሕግ በአጭሩ

ዓለም አቀፍ ሕግ በሉዓላዊ አገሮች መካከል ያለን ግንኙነት ወይም በአገሮችና እንደተባበሩት መንግሥታት ያሉ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች መካከል ያለን ግንኙነት የሚገዛ የሁሉ አቀፍ ደንቦች እና መርሆዎች ሥርዓት ነው። በሌላ አነጋገር «International law is the universal system of rules and principles concerning the relations between sovereign States, and relations between States and international organizations such as the United Nations» የሚል ትርጉም ተሰጥቶት እናገኘዋለን። ቀደም ባሉት ጊዜያት በዓለም አቀፍ ሕግ እና በየሐገሩ በሚገኙ ዜጎች፣ ሉአላዊ ባለሆኑ አካላት (Transnational Corporations)እና መንግሥታዊ ባለሆኑ ዓለም አቀፍ ድርጅቶች (International Non-Governmental Organization) ቀጥተኛ ግንኙነት ያለነበረ ቢሆንም አሁን አሁን ግን ይህ የታሰበው ቀጥተኛ ግንኙነት በስፋት እየታየ መሆኑን ዓለም አቀፍ ምሁራንን እያስማማ ነው።

ይሁን እንጂ ዓለም አቀፋዊ የሆነ ማዕከላዊ ሕግ አውጭ ባለመኖሩ፣ አለፎ አልፎ ከሚታዩት በስተቀር ዓለም አቀፍ ሕግን ውጤታማና ቀጣይነት ባለው መልኩ እንዲከበር የሚያደርጉ የእርምጃ ዘዴዎች ባለመጎልበታቸው፣ እራሱን የቻለ የተጠናከረ ማዕከላዊ አስፈጻሚ አካል ጎልቶ አለመታየቱ (የተባበሩት መንግሥታት የፀጥታው ምክር ቤት ሳይዘነጋ መሆኑ ይታወቃል)፣ ክርክሮችን ተቀብሎ እልባት የሚሰጠው ዓለም አቀፍ ፍርድ ቤትም ስራውን የሚያከናውነው እና ችሎት የሚቀመጠው አለመግባባት የታየባቸው አገሮች በራሳቸው ፍቃደኝነት ጉዳያቸውን ሲያቀርቡለት እንጂ አስገድዶ የማስቀረብ ሥልጣኑም ሆነ ተቋማዊ አደረጃጀት የሌሉት መሆኑ እና ዓለም አቀፍ ሕግ በዓለም ላይ ተጽዕኖ ፈጣሪ በሆኑ አገሮች ጥቅምና አምሳል የተፈጠረ በመሆኑ እና አፈፃፀሙም በእነሱ ተጽዕኖ ሥር በመውደቁ ፍትሃዊነቱ አጠያያቂ ነው፣ የደሃ ሐገሮችን ጥቅም አያስጠብቅም የሚሉ ትችቶችን ወ.ዘ.ተ. ግንዛቤ ውስጥ በማስገባት ዓለም አቀፍ ሕግ የሚባል ነገር እንደ ሕግ የመቆም ብቃት የለውም የሚሉ ወገኖች እየበረከቱ መጥተዋል። በተለይ የሕግ መሠረታዊ ባህሪ ነው ተብሎ የሚታሰበውን የአስገዳጅነት ተፈጥሮ አልተላበሰም በሚል የሕግ ዋጋ የለውም እያሉ ክፉኛ ያብጠለጥሉታል።  ሌሎች ደግሞ እንደ ሕግ ባለመከበሩና በመጣሱ ምክንያት ብቻ ሕግ ከመሆን የሚያግደው ነገር የለም ባይ ናቸው። እንደዚያም ከሆነ ብሄራዊ ሕጎችስ በተደጋጋሚ ሲጣሱ ይታዩ የለምን? ሲሉ በአጽእኖት ይጠይቃሉ፣ እናም የዓለማችን ግንኙነት እየሰፋ በመጣበት በአሁኑ ወቅት የዓለም አቀፍ ሕግን አሳንሶ መመልከትም ይሁን ጭራሽ እልውናውን መፈታተን እውነታን ያላገናዘበ ድምዳሜ ነው ሲሉም ትችት ያቀርባሉ።   

ዓለም አቀፍ ሕጎች በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ልንመድባቸው እንችላለን። እነሱም ዓለም አቀፋዊ የመንግሥት ሕግ (Public International Law) እና ዓለም አቀፋዊ የግል ሕግ (Private International Law) በማለት ሲሆን ዓለም አቀፋዊ የመንግሥት ሕግ በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ራሳቸውን በቻሉ ነፃ እና ሉአላዊ አገሮች መካከል የሚፈጠረውን የሁለትዩሽ ወይም ከዚያ በላይ ግንኙነቶች የሚገዛና የሚቆጣጠር ሕግ ነው። በሌላ በኩል ዓለም አቀፋዊ የግል ሕግ በፍትሐብሄር ጉዳዩች ዙሪያ የሚፈጠሩ ግንኙነቶች እና አለመግባባቶች በሁለት ወይም ከዚያ በላይ የሆኑ አገሮች ዜጎችን በተፎካካሪነት ያሳተፈ ሲሆን አልያም የሌሎች አገር ተወላጆች ንብረት በአንዲት አገር የሚገኝ ከሆነ እንዲሁም የውጭ አገር ዜጎች አንዳንድ የፍትሐብሄር ድርጌቶችን ለምሳሌ ውርስ፣ ውል፣ ከውል ውጭ የሚያስጠየቁ ኩነቶችን የፈፀሙ እንደሆነ አለመግባባቱ መፍትሄ የሚያገኘው በዓለም አቀፍ የግል ሕግ አማካኝነት ነው።   

ዓለም አቀፍ ሕጎች የተለያዩ መሠረቶች ወይም ምንጮች እንዳሉዋቸው ዓለም አቀፍ የፍትሕ ፍርድ ቤትን (International Court of Justices) ባቋቋመው ሰነድ አንቀጽ 38(1) ላይ በግልጽ ተደንግጎ ይገኛል። ዓለም አቀፍ ሕግ ውስጥ የሚካተቱት የሕግ ምንጮች፦  

a.     በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ራሳቸውን በቻሉ ነፃ እና ሉአላዊ አገሮች መካከል የሚፈጠረውን የሁለትዩሽ ወይም ከዚያ በላይ ግንኙነቶች (Bilateral or Multilateral) የሚያፀድቁበት ዓለም አቀፍ ስምምነት ነው (Treaties)፣   

b.     ዓለም አቀፋዊ የባሕል ደንቦች (International Customary Law) በበርካታ አገሮች ለረጅም ጊዜ ተደጋግመው ሲሰራባቸው የነበሩ በዓለም እዝቦችና መንግሥታቶች ዘንድ እንደ ሕግ በመታየት ላይ ያሉ ደንቦች ናቸው። ዓለም አቀፋዊ ልማዶች እንድ ዓለም አቀፍ ሕግ ሊያገለግሉ የሚችሉትሁለት መሠረታዊ ነገሮችን ሲያሟሉ ነው። የመጀመሪያው በየሐገሮቹ ለረጅም ዘመናት ተደጋግሞየተከሰተ ልማድ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ መንግሥታትና ሕዝቦች ይህን ለማድ እንደ ሕግ እውቅና ሊሰጡት፣ ሊያከብሩትና ሊገዙት ይገባል።  

c.     ከበለፀጉት ሐገሮች የተገኙ አጠቃላይ የዓለም አቀፍ ሕግ መርሆች (General Principles of International Law Derived from Civilized Nations) ናቸው።

d.     የዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት ውሣኔዎች እና የዓለም አቀፍ ምሁራን ጽሁፎች (Judicial Decisions and Writings of Publicists) ምሁራኖች በነፃነት የሚያበረከቷቸው የተለያዩ የሕግ ጽንሰ ሐሣቦችና መርሆዎች በተለያዩ ሐገሮች የሚገኙ ሕግ አውጪዎችን በማሣመንና በእነርሱ ላይ ተጽዕኖ በማሣረፍ እንደ ሕግ ምንጭነት እንዲጠቀሙባቸው ያስችሏቸዋል። እ.ኤ.አ. ከ1945 ጀምሮ ከሰባዊ መብቶች እድገት ጋር በተያያዘ የሰብአዊ መብት ጥሰቶችን ገለልተኛና ነፃ በሆኑ ተቋማት እልባት የሚያገኙበት ሁኔታ ተመቻችቷል። ከነዚህ ተቋማት ውስጥም የኑረንበርግ የናዚ ጀርመን ጦር ወንጀለኞች ፍርድ ቤት፣ በተባበሩት መንግሥታት ሥር የሚገኘው ዓለም አቀፍ የፍትሕ ፍርድ ቤት፣ እ.ኤ.አ. ሃምሌ 17/1998 በ120 ሐገሮች ስምምነት ፀድቆ እሮም(Rome) ላይ የተመሠረተው ዓለም አቀፍ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት እንዲሁም በየክፍለ አህጉሩ የሚገኙት የፍትሕ ተቋማት ከሐገሮች የሚቀርብላቸውን አለመግባባቶች ዓለም አቀፍ ሕግጋትንና መርሆዎችን መሠረት በማድረግ ውሣኔ ያስተላልፋሉ።

ከላይ የተዘረዘሩትን የዓለም አቀፍ ሕግ አይነቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ያላቸው ሕጋዊ ተቀባይነትና ተፈጻሚነት በአጭሩ ማየቱ ጠቃሚ ነው። በኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9 ንዑስ-አንቀጽ (4) ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የኢትዮጵያ የሕግ አካል መሆናቸውን ይደነግጋል።  ከተጠቀሱት የዓለም አቀፍ ሕግ አይነቶች ሕገ-መንግሥቱ የኢትዮጵያ ሕግ አካል ያደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን (International Agreements) ብቻ ነው። ስምምነቶቹም የኢትዮጵያ ሕግ አካል የሚሆኑት ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው (ratification) እንደሆነ ብቻ ነው። ኢትዮጵያ ያላፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የኢትዮጵያ ሕግ አካል አይደሉም።በዚህም መሠረት ዓለም አቀፍ ልማዳዊ ሕጎች፣ ከበለፀጉት ሐገሮች የተገኙ አጠቃላይ የዓለም አቀፍ የመርዕ ሕጎች፣ የዓለም አቀፍ ፍርድ ቤት ውሣኔዎች እና የዓለም አቀፍ ምሁራን ጽሁፎች በአንቀጽ 9(4) አባባል የኢትዮጵያ ሕግ አካል አይደሉም። ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ግን በሐገር ውስጥ ተረቀው እንደፀደቁ ሕጎች ተፈፃሚነት  አላቸው።

እንደሚታወቀው በሐገራቸን ሕጎች ላይ የተጻፉ ማብራሪያዎችም ሆነ ትችቶች በጣም ጥቂት ናቸው። በተለይም በሃገሪቱ ቋንቋ የተፃፉት በጣት የሚቆጠሩ ናቸው። ከዚህ አኳያ ፅሁፉ የራሱ የሆነ በጎ አስተዋፆ የኖረዋል የሚል እምነት አለኝ። ይህ ጽሑፍ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት የሚያልፉበትን ሂደትና ሐገሮች ዓለም አቀፍ ሰምምነቶችን በነጋሪት ጋዜጣ ስለማተም ያላቸውን ልምዶችና ሕጎቻቸውን እንዲሁምበኢትዮጵያ የሕጎች የበላይና የበታች አሠላለፍ ላይ የዓለም አቀፍ ስምምነቶች ትክክለኛ ቦታ ወይም ደረጃ የት እንደሆነለመመርመር ይሞከራል። ከጉዳዩ ጋር አግባብነት ያላቸው የሕገ-መንግሥቱ ድንጋጌዎች እና የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት ውሣኔዎች በማስረጃነት ቀርበዋል። በተጨማሪም ጉዳዩን በንጽጽር ለማየት የሌሎች ሐገሮች የሕግ መዓቀፎች እና ልምዶች ለመዳሰስ ተሞከሯል።

2.   ዓለም አቀፍ ስምምነቶች(Treaties or Convention)

ዓለም አቀፍ ስምምነት ሉአላዊ ሐገሮች የተሰማሙበት አንድ ወይም ከዚያ በላይ የሆነ ሕጋዊ የጽሑፍ ሰነድ ሲሆን የሚመራው በዓለም አቀፍ ሕግ ነው። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሁለትና ከዚያ በላይ የሆኑ ሉአላዊ አገሮች አሁን አሁን ድግሞ ዓለም አቀፍ ሕጋዊ ስውነት ያላቸው ድርጅቶች በዓለም አቀፋዊ፣ አህጉራዊና አካባቢያዊ /ክልላዊ/ ጉዳዩችን መሠረት በማድረግ በፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ፣ ድፕሎማሲያዊና ባሕላዊ ርዕሶች ዙሪያ አስገዳጅ የሆኑ ደንቦችን እና መርሆችን በመንደፍ ተግባራዊ ለማድረግ ቃል የሚገቡባቸው አስገዳጅ ስምምነቶች ናቸው ማለት ይቻላል።    

በዓለም አቀፍ ሕግ ውስጥ “Treaty”, “Convention”, “Pact”, “Agreement”, “Protocol”, እና  “Instrument”በሚሉት ቃላት መካከል አንድና ወጥ የሆነ አጠቃቀም የለም። የሁሉም ቃላቶች ትርጉም በተመሳሳይነት የሚያመለክትው መንግሥታት ያደረጓቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ነው። የቃላቶቹ አመራረጥ የሚመራው በየሐገሮቹ ፍላጎት ስለሆነ ተመሳሳይ የሆነ አጠቃቀም የለም። በዓለም አቀፍ ሕግ ፍልስፍና ውስጥ ዓለም አቀፍ ሕግ የብሔራዊ ሕግ አካል የሚሆንበትን ግንኙነትና ትስስር የሚያሳዩ ቀደምትነት ያላቸው ሁለት ጽንስ ሀሳባዊ ሞዲሎች እንዳሉ እና በአሁኑ ወቅት ሰፊ ተቀባይነትን እና እውቅናን ያገኙ መሠረተ ሀሳቦች ናቸው። እነዚህም “Monism” (አህዳዊ) ሞዲል እና“Dualism” (መንታዊ) ሞዲል በመባል የሚታወቁት ናቸው። የመጀመሪያው (አህዳዊው) ቅድሚያ የሚሰጠው በዓለም ዓቀፍ ሕግ እና በብሔራዊ ሕግ መካከል አለ ለሚባለው ልዩነት እውቅና ስለማይሰጥ ወይም ሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች አንድ ናቸው ከሚል መሠረተ ሃሳብ ስለሚነሳ በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል ግጭት ሊፈጠር የሚችልበት ክፍተት የለም የሚልውን የቀበላል። ለዚህም የሚሰጠው ምክንያት ዓለም ዓቀፍ ሕግ እና ብሔራዊ ሕግ የአንድ ሥርዓት ሕግ አካል ናቸው የሚል ነው።በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል ያልተጠበቀ ግጭት ቢፈጠር የሕጉ አተረጓጎም እና አተገባበር ለዓለም አቀፍ ሕግ የበላይነት መስጠት አለበት የሚል ነው። የዚህ ጽንሰ ሃሳብ መከራከሪያ የብሔራዊ ሕግ መሠረታዊ ደንቦች በዓለም አቀፍ ሕግ ደንቦች ላይ የተመሰረቱ በመሆናቸው ለብሔራዊ ሕጎች ሕጋዊነት ማረጋገጫው የዓለም አቀፍ ሕግ መሠረታዊ ደንቦች ናቸው። ለብሔራዊ ሕግ አስገዳጅነት እና ተፈፃሚነት ዋነኛው መስፈርት ከዓለም አቀፍ ሕግ ጋር ያለው መጣጣም ነው። ብሔራዊ ሕግ ከዓለም አቀፍ ሕግ ጋር ከተቃረነ ውድቅ ሆኖ የዓለም አቀፍ ሕግ መርሆዎች ገዥ ሆነው ቀጥታ በሐገር ውስጥ ተፈጻሚ ሊደረጉ ይገባል የሚለወን መሠረተ ሃሳብ ይቀበላል።     

ሁለተኛው ሞዴል ለመጀመሪያው ሞዴል ተጻራሪ ሆኖ የቆመ ሲሆን የበለጠ ክብደት የሚሰጠው የብሔራዊ የሕግ ሥርዓት እና የዓለም አቀፍ የሕግ ሥርዓት የሚመሩትና የሚቆጣጠሩት ሙሉ በሙሉ የተለያዩ ጉዳዩችን በመሆኑ በመካከላቸው ግጭት ሊፈጠር የሚችልበት ሁኔታ የለም የሚለውን ይቀበላል። ዓለም አቀፍ ሕግ በምንግሥታት መካከል ያለውን የጎንዩሽ ግንኙነት (Horizontal Relationship) የሚገዛ ሥርዓት ሲሆን ብሔራዊ ሕግ ግን በመንግሥትና በሐገሪቱ ዜጎቹ ወይም ነዋሪዎች መካከል ያለውን የቀጥታ ግንኙነት(Vertical Relationship)ለመምራትና ለመቆጣጠር ሲባል የሚውል ሥርዓት ነው። የብሔራዊ ሕግ የትኩረት አቅጣጫ የሐገሪቱ ዜጎች ወይም ነዋሪዎች ሲሆኑ የዓለም አቀፍ ሕግ የትኩረት አቅጣጫ መንግሥታት ናቸው። ብሔራዊ ሕግ በአንድ ሐገር ውስጥ ያሉ ጉዳዩችን ሁሉ የሚገዛና የአንድ ሐገር ወሰነ-ሥልጣን (Jurisdiction)ብቻ የሚመለከት የውስጥ ሕግ ነው፣ የአንድን ሐገር መንግሥትና ዜጎች የሚያስተሳስር ዋነኛ መሳሪያ ሲሆን ዓለም አቀፍ ሕግ በመንግሥታት መካከል ያለውን የውጭ ጉዳዩችና ግንኙነት የሚገዛ ሕግ ነው። በመሆኑም ብሔራዊ ሕግ እና ዓለም አቀፍ ሕግ እያንዳንዳቸው የተለያዩ እና በራሳቸው ጉዳይ ዙሪያ የበላይ ናቸው የሚለወን መሠረተ ሃሳብ ገዥ አድርጎ ይቀበላል።   

     

3.   ዓለም አቀፍ ስምምነትን የብሔራዊ ሕግ አካል የማድረግ ሥርዓት በኢትዮጵያ

«ዓለም አቀፍ ስምምነትን መዋዋል» (Treaty-Making) የሚለው አገላለጽ ዓለም አቀፍ ስምምነት ላይ መደራደርን፤ በረቂቁ ላይ ምልክት (ፓራፍ) ማድረግን፤ መፈራረምን፤ ዓለም አቀፍ ስምምነትን መቀበልን፤ ዓለም አቀፍ ስምምነቱ የጸደቀበትን ሰነድ መለዋወጥን፤ ብሔራዊ ሕግ አውጪ ምክር ቤት ስምምነቱን ያጸደቀበትን አዋጅ አሳትሞ ማውጣትን እና ከምንግስታትም ሆነ ከዓለም አቀፍ ድርጅቶች ጋር የተደረገው ዓለም አቀፍ ስምምነት በሐገሩ ሕግ መሠረት የተፈጸመና በሕግ የተደገፈ መሆኑን እና ፈራሚውም ባለሥልጣን ዓለም አቀፍ ስምምነቱን ለመዋዋል ተገቢው ሥልጣን የተሰጠው መሆኑን ማረጋገጥንም ያጠቃልላል። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕግ ከመሆናቸው በፊት በየሐገሮቹ የሥራ አስፈፃሚው አካል ድርድር እና ውይይት(Negotiation)ይካሄድባቸዋል። ከእነዚህ ረጅም ሂደቶች በኃላ በየሐገሮቹ ሕግ ሆነው ለመቀጠል የግድ የብሔራዊ ሕግ አውጪ ምክር ቤቶችን ይሁንታ አግኝተው መፅደቅ አለባቸው።    

አገራችን ኢትዮጵያ ረጅም የመንግሥትነት ታሪክ እና የነፃነት ተጋድሎ ያላት በመሆኑ ከብዙ ዘመን ጀምሮ ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ስትፈርምና ተግባራዊ ስታደርግ ቆይታለች። በንጉሱ ዘመን የነበሩት የ1931 ዓ/ም ሕገ-መንግሥት እና የ1955ቱ የተሻሻለው ሕገ-መንግሥት በወቅቱ ለነበሩት የሕግ አውጪ ምክር ቤቶች ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማፅደቅ ሥልጣን አልሰጣቸውም ነበር። ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የመዋዋል ሆነ በሐገር ውስጥ ስምምነቶቹን የማፅድቅሥራ ሙሉ በሙሉ የሥራ አስፈፃሚው ነበር። ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገራችን ሕግ አካል የሚሆኑት ንጉሱ ካፀደቋቸው ብቻ ነበር። የኢፌዲሪ ሕገ-መንግሥት ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን የማፅደቅ ሥልጣን የሰጠው ለሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ነው። የሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 55 (12) እንዲህ ይነበባል፦

«የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የሕግ አስፈፃሚው አካል የሚዋዋላቸውን ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ያፀድቃል»      

በዚህ አንቀጽ መሠረት በዓለም አቀፍ ስምምነቶች ዙሪያ የመደራደር፣ የመፈረምና የመዋዋል ሥልጣን የሥራ አስፈፃሚው ነው። ይህ የሥራ አስፈፃሚው ኃላፊነት በሕገ-መንግሥቱ አንቀጽ 77 የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሥልጣን በሚለው ሥር በግልጽ የተቀመጠ አይደለም። የፌዴራል ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ የሥራ አስፈጻሚ አካላትን ሥልጣንና ተግባር ለመወስን በወጣው አዋጅ ቁጥር 4/1987 አንቀጽ 25 (2) ውስጥ በግልጽ እንደተደነገገው የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር አስፈፃሚውን በመወከል አግባብነት ካላቸው አካላት ጋር በመተባበር ኢትዮጵያ ከሌሎች ሐገሮች ጋር የምታደርጋቸውን ስምምነቶች ለመደራደርና ለመፈረም ሥልጣን ተሰጥቶታል። ይሁንና ሥራ አስፈፃሚው ኢትዮጵያን ወክሎ የሚዋዋላቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በቀጥታ የሐገር ውስጥ ሕግ ሆነው ይሠራባቸዋል ማለት እንዳለሆነ ግልጽ ነው። አስፈፃሚው የፈረመውን ስምምነት የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት ውይይት

ካደረገበት በኃላ ስምምነቱን ያፀደቀው ከሆነ የፀደቀው ዓለም አቀፍ ስምምነት በሪፐብሊኩ ፕሬዚዳንት በተፈረመ ጊዜ ወይም ለፕሬዚዳንቱ ከደረሰ ከ15 ቀናት በኃላ በነጋሪት ጋዜጣ ታትሞ እንዲወጣ ይደረጋል።  

   

4.   ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን በነጋሪት ጋዜጣ ስለማተም /Publication of Treaties or Convention

በሕግ አወጣጥ ሥነ-ሥርዓት ውስጥ የመጨረሻ ሂደት ነው የሚባለው የሕትመት ደረጃ(Publication Stage)ነው። ስለዚህ የሕግ አወጣጥ ሂደት ተጠናቆ ሕጉም አስገዳጅ ሆኖና የሕግነት ደረጃ አግኝቶ በሥራ ላይ ዋለ የምንለው ከሕትመት ሥነ-ሥርዓት በኃላ ነው።በቀላሉ መረዳት እንደሚቻለውየሕትመት ዋናዓላማ ሕጎችን ለማሕበረሰቡ፣ ለመንግሥት ባለሥልጣናት፣ ለዳኞች፣ ለዐቃቢያነ-ሕግ፣ ለጠበቆች እና ለፍትሕ አካላት እንዲሁም በሐገር ውስጥ መዋለነዋያቸውን ኢንቭስት ማድረግ ለሚፈልጉ የውጭ ሐገር ዜጎች በተሰማሩባቸው መስኮች የሚገኙ ሕጎችን እንዲያውቁ ወይም ተደራሽ ለማድረግ ነው።በሌላአገላለጽ በአንድ ሐገር ውስጥ ለሚገኙ ሰዎችና ቡድኖች የተፈቀዱ መብቶችንና ግዲታዎችን በማሳወቅ እጣ ፈንታቸውንና ምርጫቸውን እንዲወስኑ ማስቻል ነው። ደግሞም አንድ ግለሰብ ወይም ቡድን ያላወቀውን ሕግ እንዲያከብር መጠበቅ ፍትሕ አልባነት ነው። ሕግን ሳያሣውቁ በተፈፀሙ ድርጌቶች ሰዎችን መቅጣት አይን ያወጣ ፍትሕ አልባነት ነው።   

ዓለም አቀፍ ስምምነቶችን ከማተም ጋር በተያያዘ ዓለም አቀፋዊ እውቅና ያገኙ ሁለት መሠረተ ሃሳቦች አሉ። የመጀመሪያው መሠረተ-ሃሳብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ባለው የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ሕገ-መንግሥቶቻቸው የሚያስገድዷቸውን ሐገሮች የመለከታል። በእነዚህ ሐገሮች ሕጎች እና የዳበሩ አሰራሮች መሠረት በሕዝብ ተወካዩች መክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እስካልወጡ ደረስ ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ አይሆኑም ተፈፃሚነት አይኖራቸውም። በሌላ አነጋገር በእነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ እንዲሆኑ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው መውጣታቸውን እንደ ቅደም ሁኔታ የሚያዩ ሐገሮች ናቸው። ለምሳሌ በፈረንሳይ፣ በፖርቱጋል፣ በቻድ፣ በቺሊ፣ በርዋንዳ፣ ክሮሺያን ጨምሮ በብዙ የምስራቅ አውሮፓ ሐገሮች እና በእንግሊዝ የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ መሟላት ያለበት የሕግ ሁኔታ ነው። በእነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በዜጎችና በነዋሪዎች ዘንድ ገዥነትና አስገዳጅነት የሚኖራቸው በሕግ ጋዜጣ ታትመው በአዋጅ መልክ ሲገኙ ብቻ ነው።                                      

የሁለተኛው መሠረተ-ሃሳብ ሕገ-መንግሥታዊ ሥልጣን ባለው የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች አስገዳጅ እና ተፈፃሚ የሆኑ ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ መታወጅን ወይም መታተምን እንደ ቅደመ ሁኔታ አድረገው የማይቆጥሩ ሐገሮችን ይመለከታል። በእነዚህ ሐገሮች ሕጎች እና አሰራሮች መሠረት ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በሕዝብ ተወካዩች መክር ቤት እንደ ጸደቁ ወዲያውኑ ያለሌላ ተጨማሪ ሕጋዊ መስፈርት ብሔራዊ የመንግሥት ሕግ ሆነው ተፈፃሚነት ይኖራቸዋል። በሌላ አነጋገር እነዚህ ሐገሮች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች የሐገሮቻቸው የሕግ አካል እንዲሆኑ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው መውጣታቸውን አስፈላጊ ሕጋዊ ሁኔታ አድርገው አይወስዱም። ለምሳሌ በዩናይትድ ስቴትስ ከሴኔት አባላት መካከል የሁለት ሦስተኛውን አብላጫ ድምጽ ድጋፍ አግኝቶ በፕሬዚዳንቱ የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት በነጋሪት ጋዜጣ ታውጆ እንዲወጣ ማድረግ አስፈላጊ አይደልም። በመሆኑም የአሜሪካ ፍርድ ቤቶች የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ ታውጀው ባይወጡም እንኳ ተፈፃሚ እና ውጤት እንዲኖራቸው የማድረግ ግዴታ አለባቸው።    

ወደ ሐገራችን ኢትዮጵያ ስንመጣ፣ ከላይ ካየናቸው ሁለት ተቃራኒ ቡድኖች ውስጥ ኢትዮጵያ ከየትኛው ምድብ እንደምትካተት ግልጽ አይደለም። በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች አስገዳጅ የሕግ ውጤት ያገኙ ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ ያስፈልግ ወይም አያስፈልግ እንደሆነ በሕግ ባለሙያዎች፣ በዳኞችና በሕግ ምሁራኖች መካከል አንድና ወጥ የሆነ አመለካከት ወይም የጋራ መግባባት አለ ብሎ ለመናገር አይቻልም። በዚህ ጉዳይ ላይ በአሁኑ ጊዜ በኢትዮጵያ ውስጥ ሁለት እርስ በርሳቸው የሚቃረኑ አመለካከቶች ይንፀባረቃሉ።

የመጀመሪያው አመለካከት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጻሚነት እንዲኖራቸው በነጋሪት ጋዜጣ የመታተማቸውን አስፈላጊነት በመደገፍ ይቆማል። በዚህ አመለካከት መሠረት በነጋሪት ጋዜጣ የማተም አስፈላጊነት በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት እየወጡ እንዳሉ ሕጎች ሁሉ በጸደቁ የዓለም አቀፍ ስምምነቶችም ላይ ተፈጻሚነት አለው የሚል ነው። የዚህ አመለካከት አራማጆች አዘውተረው በዋቢነት የሚጠቅሱት የፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 3/1987 አንቀጽ 2(3)ትን እና የሕገ-መንግሥቱን አንቀጽ 71(2) ነው። በዚህ አዋጅ አንቀጽ 2(3) መሠረት የፌዴራል ሕጎች በፍርድ ቤት እንዲታወቁና ተፈጻሚነትንም ያገኙ ዘንድ በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ እንዲታተሙ ማድረግ አስፈላጊ ነው። በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቁ ዓለም አቀፍ ስምምነቶች በነጋሪት ጋዜጣ እንዲያውጅ ለፐሬዚዳንቱ ሥልጣን ተሰጥቶታል። እንደ ሌሎቹ የሐገሪቱ ሕጎች ሁሉ የሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት መክሮ ያጸደቃቸው ዓለም አቀፍ ስምምነቶች ሕዝቡ ያውቃቸው ዘንድ በነጋሪት ጋዜጣ ታትመው እንዲወጡ ማድረግ ግዲታ ነው ሲሉ ይከራከራሉ። ስለዚህ በኢፌዴሪ ሕገ-መንግሥት አንቀጽ 9(4) መሠረት በሕዝብ ተወካዩች ምክር ቤት የጸደቀ ዓለም አቀፍ ስምምነት የሐገሪቱ የሕግ አካል የሚሆነው በፌዴራል ነጋሪት ጋዜጣ ሲታወጅ ብቻ ነው የሚል አቋም አላቸው። (ይቀጥላል)

 

ተሸከርካሪዎችን ወደ ሀገር ማስገባት የሚችሉት እነማን ናቸው?

-    በተሽከርካሪ አስመጪነት የንግድ ፍቃድ ያላቸው በዘርፉ የተሰማሩ አስመጪዎች፤

-    በኢንቨስትመንት ዘርፍ የተሽከርካሪ ማበረታቻ የተፈቀደላቸው ኢንቨስተሮች፤

-    በውጭ ሀገር ከ5 ዓመት በላይ ኖረው ጠቅልለው ወደ ሀገር ተመላሽ የሚሆኑ ዲያስፖራዎች ወይም ወደ ኢትዮጵያ ለመጀመሪያ ጊዜ ለመኖር የሚመጡ የውጭ አገር ዜጎች/እነዚህ ማስገባት (ማስመጣት የሚችሉት አንድ የግል መገልገያ አውቶሞቢል ብቻ ነው/።

የአንድ ተሽከርካሪ ቀረጥ ማስከፈያ ዋጋ እንዴት ይተመናል?

የመኪና ቀረጥ ማስከፈያ ዋጋ የሚተመነው በመኪናው የሲ.ሲ መጠን፣ መኪናው በተመረተበት ጊዜ እና መኪናው በተገዛበት ዋጋ ነው። እነዚህን ሶስት መተመኛዎች ከዚህ እንደሚከተለው ቀርበዋል።

 

 

1.      የሲ.ሲ መጠኑን መሠረት በማድረግ

ይህ የተሽከርካሪውን የሞተር ጉልበት/ የሲሊንደር አቅም/ መሠረት ያደረገ ነው።

1.1.    የተሽከርካሪው የሲሊንደር ዘይት ከ1300 ሲ.ሲ በታች ከሆነ

-    ተገጣጥሞ የሚገባ ያለቀለት 125.0075%

-    ለመገጣጠም የሚገባ 59.975%

1.2.    የተሽከርካሪው የሲሊንደር ይዘት ከ1300- 1800 ሲ.ሲ ከሆነ

-    ተገጣጥሞ የሚገባ ያለቀለት 176.24%

-    ለመገጣጠም የሚላክ 96.2%

1.3.    የተሽከርካሪው የሲሊንደር ይዘት ከ1800 በላይ ከሆነ

-    ተገጣጥሞ የሚገባ ያለቀለት 244.55%

-    ለመገጣጠም የሚላክ 100.05

2.      ለማነፃፀሪያ ሲባል አንድ ዓመት ወደፊትና ወደኋላ የሆነ የምርት ዘመን ማለት ነው።

ያገለገሉ ተሽከርካሪዎች ወደ ሀገር ሲገቡ የእርጅና ቅናሽ ከተሽከርካሪው የምርት ዘመን በመነሳት እስከ ሶስት ዓመት መጨረሻ ድረስ ከፎብ /Free on Board ore FOB/ ላይ በየዓመቱ የሚደረግ የ10 በመቶ ቅናሽ ሲሆን ቅናሹ ከ30 በመቶ አይበልጥም

 

ተሽከርካሪው ከተመረተበት ቀን ጀምሮ የሚደረገው የእርጅና ቅናሽ

የቆየበት የአገልግሎት ዘመን በመቶኛ

ከአንድ ዓመት በታች             0%

አንድ ዓመት                    10%

ሁለት ዓመት                    20%

ሶስት ዓመትና ከዚያ በላይ         30%

ይህ በአንቀጽ የተደነገገ ሲሆን ወደ ሀገር ውስጥ የሚገቡ ተሽከርካሪዎች ከተመረቱ በኋላ ምንም አይነት አገልግሎት ወይም ጥቅም ላይ ሳይውሉ ከአንድ ዓመት በኋላ የቆዩ ቢሆንም የእርጅና ቅናሽ ሳይደረግባቸው አዲስ በነበሩበት ጊዜ ያለው ዋጋ የቀረጥና ታክስ ማስከፈያ ዋጋ ተደርጎ ይወሰዳል።

$13.      የተገዛበት ዋጋ

በጉምሩክ ተቀባይነት ሲያገኝ የተገዙበት ዋጋ ላይ በአስመጪ እስከ ኢትዮጵያ መግቢያ በር ድረስ የተከፈሉ/ የሚከፈሉ አጠቃላይ ወጪዎችን በአዋጅ 859/2006 አንቀጽ 96 መሠረት በመደመር እና የተሽከርካሪ የታሪክ ምጣኔን በማባዛት ማስላት ነው።

ሆኖም የተገዙበት ዋጋ (FOB Price) በጉምሩክ ተቀባይነት በሚያገኝበት ጊዜ በመረጃ ተቋም ካለው ተመሳሳይ (አንድዓይነት) ተሽከርካሪዎች ጋር በማነፃፀርያ ዋጋ በመውሰድ ተጨማሪ ወጪዎችን በመደመርና ከታሪፍ አመዳደቡ ጋር በማነፃፀር የተገኘውን ውጤት ባለው ወቅታዊ የውጭ ምንዛሬ ቀረጥና ታክሱን ማስላት ይቻላል።

ተሽከርካሪዎች የዋጋ አተማመን ስሌት

1.  ለአዲስ ተሽከርካሪዎች (For new car)

Duty paying value = FOB + Freight + insurance + other cost 

2.  ላገለገሉ ተሽከርካሪዎች (For used car)

DPV = (FOB - depreciation) + Freight + insurance + others

ተጨማሪ ክፍያዎች በተጨባጭ መረጃ እና ማስረጃ ሊተመኑ ካልቻሉ በአዋጁ አንቀጽ 96 በተደነገገው መሠረት በሚከተሉት ሁኔታዎች በማስላት በቀረጥና ታክስ ማስከፈያ ዋጋ ይካተታሉ።

የትራንስፖርት ወጪ /Freight/ = 5% of FOB value

የኢንሹራንስ ወጪ /insurance/ + 2% of FOB value

መግለጫ

ያገለገሉ ተሽከርካሪ የምንለው በተመረተበት የምርት ዘመን በኋላ ጥቅም ላይ የቆየ ባለሞተር ተሽከርካሪ ነው።

የፎብ ዋጋ (FOB price)

ማለት የዕቃው መሸጫ ዋጋ እና በላኪ ሀገር እስከ የመጨረሻ መጫኛ ቦታ (ወደብ) ደረስ ለዕቃው የተከፈለ/ የሚከፈል ወጪ ድምር የሚያመለክት አንዱ የአለም አቀፍ የንግድ ስምምነት ዓይነት (INCOTERM) ሲሆን በመርከብ ለማስጫን፣ በማጓጓዝ፣ ለማራገፍ፣ ለመንከባከብ የወጣ ሲሆን ለኢንቨስትመንትና ሌሎች የሚወጡ ወጪዎችን አይጨምርም።

የሲ.አይ .ኤፍ ዋጋ (CIF price)

ማለት የዕቃው የመጫኛ ዋጋ እና በላኪ አገር እስከ የመጨረሻ ቦታ (ወደብ) ድረስ ለዕቃው የተከፈለ/ የሚከፈል ወጪ፣ የኢንሹራንስ፣ ዕቃውን ለማጓጓዝ የወጣ ወጪ ድምር የሚያመለክት አንዱ የዓለም አቀፍ የንግድ ስምምነት ዓይነት (INCOTERM) ሲሆን እስከ ኢትዮጵያ የጉምሩክ ክልል የመጀመሪያ መግቢያ በር ድረስ ዕቃውን ለማስጫን፣ ለማራገፍ፣ ለመንከባከብ እና ለዕቃው የተከፈሉ/ የሚከፈሉ ሌሎች ተጨማሪ ወጪዎችን ይጨምራል።

ምንጭ፡- ገቢዎና ጉምሩክ ባለሥልጣን


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 22

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us