You are here:መነሻ ገፅ»የኔ ሃሳብ
የኔ ሃሳብ

የኔ ሃሳብ (400)

 


ከጥላሁን እንደሻው (የግል አስተያየት)

የኢህአዴግ አገዛዝ ሥልጣን ከያዘበት ጊዜ ወዲህ ብቻ ሳይሆን የኢህአዴግ አባል ድርጅቶች እያንዳንዳቸው ከተቋቋሙበት ዕለት ጀምሮ በተደጋጋሚ ሲያስደምጡን የቆዩት እጅግ ተደጋጋሚና አሰልቺ ፕሮፓጋንዳ እስከ መገንጠል፣ እስከ መገንጠል፣ እስከ መገንጠል፣ እስከ መገንጠል የሚል ነበር። በኢህአዴጎች ዘንድ የእስከ መገንጠል
ፕሮፓጋንዳን
ማስተጋባትም ለብዙ ዓመታት ዋነኛው የዴሞክራሲያዊነትና የተራማጅነት መገለጫና መመዘኛ ሆኖ ቆይቶ ነበር። ይሁንና ለሁሉም ጊዜ አለውና አሁን ግን ያ ሚዛናዊ ያልሆነው ፕሮፓጋንዳ የተቀየረ ይመስላል።

ሁሉም ኢህአዴጎች ተለውጠው እንደ ጠቅላይ ሚ/ር አቢይ የመደመርን ዓላማ በማራማድ ላይ ናቸው ማለት ባይቻልም በአሁኑ ወቅት በሕዝባዊ ትግልና በእግዚአብሔር ፈቃድ አማካይነት ከራሱ ከኢህአዴግ በመጡ መሪ ከፋፋዩና ሚዛናዊነት የጎደለው ፕሮፓጋንዳ ተቀይሮ በመደመር ሀሳብና ዓላማ ተተክቶ ለመስማትና ይህንኑ የሚያጠናክሩ ተጨባጭ ተግባራዊ እርምጃዎች ሲወሰዱም በአይናችን ለማየት በቅተናል።

በበኩሌ እንዲህ ያለ ቀና ሀሳብ ከፋፋይ ፕሮፓጋንዳን ከመሠረቱ ስንቃወምና የእኩልነትና የአድነትን ሀሳብና ዓላማ ሲናራምድ ከነበርን ተቃዋሚዎች እንጂ ከኢህአዴግ መሪዎች በኩል ይገኛል፣ የሚል ግምት ያልነበረኝ ቢሆንም አንድ የኢህአዴግ አመራር አባል የሆነ ሰው በኢትዮጵያ ሕዝብ ትግል ተገዶም ይሁን አንዳንድ ሰዎች እንደሚሉት በእግዚአብሔር ታዝዞ በእርግጥም በአሁኑ ወቅት ይህንን ቀና ሀሳብ በቆራጥነት እያራመደውና በሥራም ላይ እያዋለው ይገኛል።

በአሁኑ ወቅት በዶ/ር አቢይ አሕመድ የኢፌዴሪ ጠቅላይ ሚ/ር እየተራመደ ያለው ይህ የመደመር ዓላማ በትዕቢትና በጀብደኝነት ተነሳስቶ የመስፋፋት ዓላማ ሳይሆን የሕዝቦች ማንነትና እኩልነት በተከበረበት ሁኔታ፣ በመከባበርና በፍቅር ላይ የተመሰረተ አንድነት ለመገንባት የታሰበ መሆኑ ደግሞ በሀሳቡ እንድስማማና የራሴንም የድጋፍ አስተያየት እንዲሰጥበት አነሳስቶኛል። ለኢትዮጵያ ብሔር ብሔረሰቦች፣ ሕዝቦችና ሀይማኖቶች ብቻ ሳይሆን ለአፍሪካ ቀንድ ሕዝቦችና ለመላው የአፍሪካ ሕዝቦች መተጋገዝና መረዳዳት ጭምር የታሰበ ሰፊና ጥልቀት ያለው ሀሳብ መሆኑም
በተጨማሪ ያስደሰተኝ ጉዳይ ነው። ስለዚህ ይህ ቀና ሀሳብ እንዲሳካና ተግባራዊ እንዲሆን የሕዝቦችን በእኩልነትና በመከባበር ላይ የተመሠረተ አንድነት የምንሻ ኢትዮጵያውያን የድሻችንን ለመወጣት መተባበር ይኖርብናል።

ሀሳቡ ዘላቂነት ባለው መልኩ በትክክል ተግባራዊ እንዲሆን ደግሞ ሀሳቡን በንግግር ከመግለጽ ባሻገር የሀገራችን መንግሥት ቋሚ መመሪያ ሆኖ ሥራ ላይ እንዲውል የሚያደርጉ ውይይቶችና ድርድሮች በሚመለከታቸው አካላት ሁሉ
ሊደረጉና በብሔራዊ መግባባት ላይ ሊደረስበት ይገባል። በዚሁም መሠረት የተለያዩ የፖለቲካ ፓርቲዎችና የህብረተሰብ ክፍሎች በሀገራችን አጨቃጫቂ በሆኑ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ በጥልቀት በመወያየትና ከስምምነት በመድረስ ቀና ሀሳቡ በሕዝባችን ዴሞክራሲያዊ ውሳኔ የሕገ-መንግሥታችን፣ የሕጎቻችንና የአፈጻጸም መመሪያዎቻችን አካል እንዲሆን በማድረግ በእነዚሁ ሰነዶቻችን ላይ ተገቢውን ማሻሻያዎች ማድረግ ይኖርብናል። በሚሻሻሉ ሰነዶቻችን ላይ ተመሠርተንም ፍትሐዊና ዴሞክራሲያዊ ምርጫ በማካሄድ ሕዝባችንን በትክክል የሥልጣን ባለቤት ማድረግና የህዝባችን እኩልነትና አንድነት የተረጋገጠበት ትክክለኛውን የፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ መንግሥት እውን ማድረግ ይገባናል።

ይህንን ቀና ሀሳብ በሥራ ላይ እንዲውል ከማድረጋችን ጎን ለጎን ደግሞ በከፋፋይ አስተሳሰቦችና ሥራዎች ምክንያት በተለያዩ የሀገራችን አከባቢዎች በተከሰቱት ግጭቶች ብዙ ጉዳት የደረሰባቸውንና በገዛ ሀገራቸው ከቤት ንብረታቸውም የተፈናቀሉትን ወገኖቻችንን በአስተማማኝና ዘላቂነት ባለው ሁኔታ ወደ ቤታቸውና ኑሮአቸው ተመልሰው እንዲቋቋሙ ማድረግ ይኖርብናል። ዳግም እንደዚህ አይነት አስከፊ ጉዳቶች በሀገራችን እንዳይከሰቱም አፍራሽና ከፋፋይ አስተሳሰቦችን በማራመድ ሕዝባችን እርሰበርስ እንዲጋጭ የሚያደርግ ተግባራትን የሚፈጽሙ ሰዎች በሕግ ተጠያቂ
እንዲሆኑ በማድረግ፣ የመደመር ቀና ሀሳቡ በሕዝባችን ሕሊና ውስጥ በትክክል እንዲሰርጽና በእኩልነትና በመከባበር ላይ የተመሠረተው የሕዝባችንና የሀገራችን ጠንካራ አንድነት እውን እንዲሆን እያንዳንዳችን የድርሻችንን ሊንወጣ ይገባናል እላለሁ። ሰላምና ፍቅር ለሁላችንም ይሁን።

እግዚአብሔር ኢትዮጵያንና ሕዝቧን ይባርካት።¾



  



   






  
  






 

የክልላችን ሕዝብ ህጋዊና ሰላማዊ ጥያቄ በዴሞክራሲያዊ መንገድ ይፈታ!!

የኢትዮጵያ ሕዝቦች (ብሔር ብሔረሰቦች) ላለፉት በርካታ ዓመታትና ተከታታይ መንግስታት ዘመን ከግፍ-ወደ ግፍ፣ ከበደል ወደ በደል፣ ከጭቆና ወደ ጭቆና አገዛዝ በመሸጋገር የስቃይና የመከራ ቀንበር ተሸክመው ዛሬ ላሉበት ደረጃ ደርሷል። በዛሬ ላይ ሆነውም ከግፍ፣ ከበደልና ከጭቆና አገዛዝ መውጣት ስላልቻሉ ከዚህ ለመላቀቅና ከስቃይና መከራ ህይወት ለመውጣት በሚችሉት መንገድና ባገኙት አጋጣሚ ሁሉ በመታገል ላይ ይገኛሉ።

ይህ በኢትዮጵያ ሕዝብ (ብሔር- ብሔረሰቦች) ላይ ሲደርስ የቆየውና አሁንም እየደረሰ ያለው ግፍ፣ በደልና ጭቆና አገዛዝ ቀንበር የበለጠ የተጫነው እና የሲቃይና መከራ ህይወት ሸክሙ እጅግ የከበደው በደቡብ ኢትዮጵያ ክልል በሚኖሩ ብሔር-ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ላይ ነው። በመሆኑም ይህ ሰሞኑን በክልሉ የተከሰተው ፀብ፣ ግጭት፣ ዝርፊያ፣ ሞትና እንግልት በአጋጣሚና በድንገት የመጣና የተፈጠረ ሳይሆን ላለፉት 27 ዓመታት የነበረው የግፍ፣ የበደልና የጭቆና አገዛዝ የፈጠረውና የወለደው የእምቢተኝነት ውጤት ነው።

የደቡብ ኢትዮጵያ ሕዝብ (ብሔር- ብሔረሰቦች) ላለፉት 27 ዓመታት ሌላው ይቅርና በአካባቢያቸውና በአቅራቢያቸው አስተዳደርና የፍትህ አገልግሎት እንዳያገኙ ተደርገውና አጥተው ኖረዋል። ይህ ሁኔታ ከጊዜ ወደ ጊዜ የክልሉን ሕዝብ (ብሔር- ብሔረሰቦችን) ብሶትና ምሬት በመጨመርና በማባባስ ህዝቡ በስርዓቱ ላይ ተስፋ እንዲቆርጥ አድርጓል። ይህ የሕዝቡ ተስፋ መቁረጥ አሁን በክልሉ ውስጥ በየቦታው እየተከሰተው ያለው ፀብ፣ ግጭትና አደጋ እንዲፈጠር አድርጓል።

የአሁኑ የደቡብ ኢትዮጵያ ክልል ሕዝብ በቀደሙት መንግስታት ዘመን በተለያየ ክፍለ-ሀገሮችና የአስተዳደር ክልሎች ተዋቅሮ ይኖርና ይተዳደር የነበረ ሕዝብ ነው። ህዝቡ በተለያየ ክፍለ ሀገሮችና የአስተዳደር ክልሎች ተዋቅሮ ሲተዳደርም ሆነ ሲኖር እርስ በርሱ ተባብሮ፣ ተቻችሎና ተግባብቶ በሰላም፣ በፍቅርና በአንድነት የኖረ ሕዝብ ነው። ነገር ግን ይህ የህዝቡ ተባብሮ፣ ተግባብቶና ተቻችሎ በሰላም፣ በፍቅርና በአንድነት የመኖር ልምድና ባህል በክልሉ ባለው የመልካም አስተዳደር እጦት፣ በደልና ጭቆና ምክንያት እና የዴሞክራሲና የፍትህ እጦት የተነሳ በአደጋ ላይ ወድቋል። በመሆኑም በክልሉ የዜጎች ሰላምና ደህንነት ዋስትና አጥቷል።

በአሁኑ ወቅት የክልሉ ሕዝብ (ብሔር- ብሔረሰቦች) በኢትዮጵያ አንድነት ስር ሆነው ራሴን በራሴ የማስተዳድርበት ዴሞክራሲያዊ የአስተዳደር ክልል ይሰጠኝ የሚል ህጋዊና ዴሞክራሲያዊ ጥያቄ በማንሳት ላይ ይገኛሉ። ይህ ራሱን በራሱ የማስተዳደር ህጋዊና ፍትሃዊ ጥያቄ ዛሬ ላይ በስፋት ይስተጋባ እንጂ ላለፉት 27 ዓመታት ሲነሳና ሲወድቅ የመጣ ጥያቄ ነው። ስለዚህ፡-

$11.  የክልሉ ሕዝብ ራሱን በራሱ የማስተዳደር ፍትሃዊና ዴሞክራሲያዊ ጥያቄን በኃይልና በጉልበት ለማፈንና በልዩ ልዩ መንገድ ለመቀልበስ የሚደረገው ሩጫ እንዲቆምና ለሚነሳው ሕዝባዊ ጥያቄ ተገቢ ምላሽ እንዲሰጥ፣

$12.  በክልሉ ለመልካምና ዴሞክራሲያዊ አስተዳደርና፣ ለፍትህ አገልግሎት አሰጣጥ፣ ለፍትሃዊ የልማትና የኢኮኖሚ ስርጭት ተደራሽነት አመቺ የሆነ፣ ተቀራራቢ የሕዝብ አሰፋፈር፣ የማህበራዊ አገልግሎት ተደራሽነትና የህዝብን ማህበራዊ ትስስርን ማዕከል ያደረገ ክልላዊ የአስተዳደር መዋቅር እንዲፈጠር፣

$13.  መንግስት በክልሉ ያሉ ዜጎችን ሰብዓዊና ዴሞክራሲያዊ መብት እንዲያከብር፣ የህዝቡን (የብሔር - ብሐየረሰቦችን) ሰላማዊና ህጋዊ ጥያቄ እንዲያዳምጥ፣ በክልሉ የዜጎች በሰላም ወጥቶ የመግባት፣ ሠርቶ የመኖር፣ ዋስትና እንዲረጋገጥ እንዲያደርግ እንጠይቃለን።

የደቡብ ኢትዮጵያ ዴሞክራሲ ኮንግረስ (የደቡብ ኮንግረስ)

            ስራ አስፈፃሚ ኮሚቴ

            24/10/2010 ዓ.ም

                  ሀዋሳ

 

ሰላማዊ ድጋፍም ሆነ ተቃውሞ በሚያሰሙ ዜጎች ላይ የኃይል እርምጃ በመውሰድ ማስፈራራት የፀረ- ዴሞክራሲያዊነትና የሽብርተኝነት ተግባር ስለሆነ አጥብቀን እናወግዛለን።

የኢትዮጵያ ሕዝብ በሀገራዊ ጉዳዮች ከሚሠሩ ሥራዎች ውስጥ የፈለገውን የመደገፍና ያልፈለገውን የመቃወም ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶቹን ለማስከበር ለዘመናት ሲታገል ኖሮ ይኼው መብቱ በኢፌዴሪ ሕገመንግሥት መረጋገጡ ይታወሳል።

ይሁን እንጂ ይኼው መብት በትክክል በተግባር ላይ እንዳይውል ተደርጎ ለ27 የኢህአዴግ አገዛዝ ዓመታት ታፍኖ በመቆየቱ ትዕግሥቱ የተሟጠጠበት ሕዝባችን ባለፉት 3 ዓመታት ሕገመንግሥታዊ መብቶቹን ለማስከበር ሀገር አቀፍ የተቃውሞ እንቅስቃሴ በማድረግ በእልህ አስጨራሽና መራር ትግል ውስጥ ገብቶ ሕይወቱን ጨምሮ በርካታ መስዋዕትነቶችን ሲከፍል ቆቶአል።

ዶ/ር አቢይ አሕመድ ሥልጣን ከያዙ ወዲህ ባሉት ሶስት ወራት ያህል ጊዜ አንዳንድ አዎንታዊ እርምጃዎች በመወሰዳቸው የተደሰተው በብዙ ሚሊዮን የሚቆጠር የአዲስ አበባ ከተማና የአከባቢው ሕዝብ ሰኔ 16 ቀን 2010 ዓ.ም የተጀመሩትን አዎንታዊ እርምጃዎች ለመደገፍና ለማበረታታት በመስቀል አደባባይ ሰላማዊ የድጋፍ ሰልፍ በማካሄድ ላይ እያለ ይህንኑ ሰላማዊ እንቅስቃሴውን ለማደናቀፍ በተነሳሱ ኃይሎች የእጅ ቦምብ ተወርውሮባቸው የሁለት ሰው ሕይወት ሲጠፋ ከ160 በላይ ዜጎቻችን የመቁሰል አደጋ ደርሶባቸዋል። የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ አንድነት መድረክ በእነዚሁ ወገኖቻችን ላይ በደረሰው አደጋ የተሰማውን ጥልቅ ሐዘን እየገለጸ ለሟች ቤተሰቦችና ዘመዶች መጽናናትን፣ የመቁሰል አደጋ ለደረሰባቸው ወገኖቻችን ደግሞ ፈውስና ብርታትን ይመኛል።

መድረክ ይህ አስጸያፊ የሆነው የፀረ-ዴሞክራሲ ኃይሎች ድርጊት ለሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶቹ ተግባራዊነት ቆርጦ የተነሳውን ሕዝባችንን ከጽኑ አቋሙና ትግሉ ቅንጣት ታህል ወደ ኋላ እንደ ማይመልሰው ያለውን ጽኑ እምነት እየገለጸ የፀረ-ዴሞክራሲና የአሸባርነት ተግባራቸውን አጥብቆ ያወግዛል። ሰፊው የኢትዮጵያ ሕዝብም በብሔር ብሔረሰቦችም ሆነ በማንኛውም ሌላ ሁኔታ ሳይከፋፈልና ለካፋፋይ ኃይሎች አንዳች ቀዳዳ ሳይሰጥ በሰላማዊ አግባብ የመደገፍም ሆነ የመቃወም ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶቹን ለማስከበርና ይህንኑ መብቶቹን የሚጻረሩ ኃይሎችን በአንድነት ለመመከትና ለመታገል በርትቶ ለበለጠ ትግል እንዲንቀሳቀስ ጥሪውን ያቀርባል።

አሁን በሀገራችን የተጀመረው የለውጥ ሂደት ውጤታማ ሆኖ ባለፉት 27 ዓመታት ሰፍኖ የቆየው ፀረ- ዴሞክራሲያዊ ሁኔታ እንዲለወጥና ዘላቂ መፍትሔዎችም እውን እንዲሆኑ ለማድረግ መድረክ ከኢህአዴግ ጋር የጀመረውን ድርድር በተጠናከረ ሁኔታ ቀጥሎ በበኩሉ የሚጠበቅበትን ድርሻ ለመወጣት እየተንቀሳቀሰ መሆኑንም ለመላው የኢትዮጵያ ሕዝብ በዚህ አጋጣሚ ይገልጻል።

 

ድል ለሰላማዊና ሕዝባዊ ትግላችን።

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ አንድነት መድረክ /መድረክ/

ሰኔ 18 ቀን 2010 ዓ.ም¾

 

በደቡብ ኢትዮጵያ ክልላዊ መስተዳደር ሐዋሳ በምትባል ከተማ ባለፈው ሳምንት በተቀሰቀሰ እረብሻ የብዙ ወላይታዎችና የሌሎችም ዜጎች ሕይወት ጠፍቷል። የአካል ጉዳት ደርሷል፣ በብዙ ሺህ የሚቆጠሩ ዎላይታዎች ከኑሯቸው እንዲፈናቀሉ ተደርጓል። ሀብት ንብረትም ወድሟል፣ ይህ ሊሆን የቻለው፡-

ሲዳማዎች ፍቼ ጨምበላላ የተባለ በዓል ለማክበር እንቅስቃሴ ሲጀምሩ የዎላይታ ሕዝብ ከሐዋሳ ይውጣ የሚል ሀሳብ በማንሳታቸው እንደሆነ ይገለፃል።

ሐዋሳ ከተማ የተቆረቆረችበት ስፍራ ቀደም ሲል የማን ይዞታ እንደነበረ ወደፊት ታሪክ ሊገልፅ ይችላል።

ከዛሬ 58 ዓመት በፊት ጫካውን መንጥረው ሐዋሳ የምትባል ከተማን ቆርቁረውና ገንብተው አሁን የደረሰችበት ደረጃ ካደረሱ ህዝቦች ከፍተኛውን ድርሻ የያዘ የወላይታ ሕዝብ ከሐዋሳ ከተማ ይውጣ እየተባለ በሲዳማ ህዝብ መጠየቁ እጅግ ያሳዝናል፣ ያስገርማልም። የወላይታ ሕዝብ ወንድም የሆነ የሲዳማ ሕዝብ ከሐዋሳ ከተማ ይውጣ የሚል ጥያቄ አቅርቦ አያውቅም፣ አያስብምም።

የሲዳማ ሕዝብ በአሁኑ ጊዜ እጅግ አንገብጋቢ አድርጎ የሚያቀርበውን በክልል የመደራጀት ጥያቄን ማስተናገድ የሚችለው የወላይታ ሕዝብ አይደለም። ወላይታም ቢቻል ቀደም ሲል የክልል 9 አባል ከነበሩ አጎራባች ህዝቦች ጋር ብሎም የአሁኑ ደቡብ ክልል በምዕራባዊ ደቡብ አቅጣጫ ከሚገኙ እስከ ቱርኪና ድንበር ድረስ ካሉት ሕዝቦች ጋር፣ የነእርሱ ፈቃደኝነት የማይገኝ ከሆነም ለብቻው በክልል ደረጃ የመደራጀት ከፍተኛ ፍላጎት ያለው ሕዝብ ነው። እነዚህ ህዝቦች ኩታገጠም ነዋሪዎች፣ በባህል በታሪክ እና በሥነ ልቦናዊ አመለካከት እንዲሁም በሌሎችም መስፈርቶች የተቀራረቡ ብቻ ሳይሆኑ ፍትሐዊ የልማት ሥርጭትም የተነፈጉ ናቸው።

ይህ ፍላጎቱ ቀደም ሲልም ለሕዝብ ግልፅ ተደርጓል። የወላይታ በክልል ደረጃ መደራጀት ለሕዝቡ የነፍስ አድን ጥያቄ እንጂ የቅንጦት እንዳይደለ የወላይታ ሕዝብ ዲሞክራሲያዊ ግንባር (ዎሕዴግ) ሊቀመንበር ግንቦት 27 ቀን 2006 ዓም በታተመ ቁጥር 456 በሆነ ሰንደቅ ጋዜጣ ላይ ማብራሪያ ሰጥተዋል።

የወላይታ ሕዝብ የሚተዳደርበት የግብርና ኢኮኖሚ ካለበት የመሬት ጥበትና በፍጥነት እየጨረ ከሚሄድ የህዝብ ብዛት ጋር ተጣጥሞ ሕዝቡን መሸከም አይችልም። መዋቅሩ በቶሎ ወደ ኢንዱስትሪ ኢኮኖሚ መዋቅር መቀየር መቻል አለበት። ይህ ሀሳብ በተለያየ አጋጣሚ በተገኘ መድረክና በመገናኛ ብዙሃን ለተደጋገመ ጊዜ በስፋት ቢገለጽም ትኩረት ሊሰጥ የቻለ አካል አልነበረም። ወላይታ የራሷን እድገት ለማፋጠን የራሷ እቅድ አውጥታ እስትራቴጂንም ነድፋ ከማዕከላዊ መንግስት ጋር በቀጥታ በመገናኘት በጀት እና ሌላም ድጋፍ ማግኘት የምትችለው በክልል ደረጃ ስትደራጅ ብቻ ነው። አለዚያ ሕዝቡ እየተጎዳ ነው። በወላይታ ለአንድ ገበሬ ሊደርስ የሚችል የእርሻ መሬት ከ0.13 ሄክታር በታች መሆኑን ከ6 እና 7 ዓመታት በፊት የተገኘ የስታቲስቲክስ መረጃ ያስረዳል። በትንሹ 3 ልጆች ያሉት አባወራ ገበሬ ቤተሰቡን መቀለብ፣ ማሳከምና ልጆቹንም ማስተማር አልቻለም። ትውልዱ በትምህርት በልፅጎ በኢኮኖሚ ዳብረው ከነገ አገር ተረካቢ ዜጎች ጋር የመቀላቀል እድሉ አስተማማኝ ሊሆን አልቻለም። ለወላይታ በክልል ደረጃ መደራጀት ነፍስ አድን ጥያቄ የሚያደርጉት እነዚህ እና ሌሎችም ገና በስፋት ሊገለፁ የሚችሉ ነጥቦች ናቸው።

ታዲያ ወላይታ ይህንን እና የመሳሰሉ ጥያቄዎችን ጉዳዩ ለሚመለከተው አካል ሲያቀርብ የሌላ ዜጋ ደም በማፍሰስና በመሳሰሉ ጣኦታዊ እምነቶች እየተደገፈ አይደለም። አሳማኝ በሆነ ትንተና አስደግፎ እንጂ።

ሰኔ 11 ቀን 2010 ዓ.ም ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትራችን ዶ/ር አብይ አህመድ በሐዋሳ ከተማ ተገኝተው ከማህበረሰቡ ጋር ሆነው የተከሰተውን ችግር በማስመልከት ውይይት ሲያደርጉ አንድ የሲዳማ ሽማግሌ ያቀረቡት እጅግ በጣም አስገራሚ ሀሳብ የሲዳማ ህዝብ ያንን ድርጊት በወላይታ ህዝብ ላይ የፈፀመው በስህተት ሳይሆን በእውቅ ያደረገ ስለሚያስመስል አሁንም ስጋት እንዲያድር የሚያደርግ ሆኖ ተገኝቷል። ሽማግሌው አስተያየታቸውን በአስተርጓሚያቸው በኩል ሲገልፁ “ይህ ግጭት ምናምን የምትሉት በተራ ሽምግልና የሚያልቅ ጉዳይ ስለሆነ እርሱን ተውትና በክልል ስለመደራጀት ብቻ ተወያዩ” ብለው ተናግረዋል። ያ ሁሉ ሕይወት መጥፋት፣ የህዝብ መፈናቀልና ንብረት ማውደም ለእርሳቸው ምንም አልመሰላቸውም። ይህ አባባል የብቻቸው ካልሆነ አሁንም ጥሩ አዝማሚያ አያመለክትም። የዚህ አይነት አረመኔያዊ አስተሳሰብ ሌላውን በእልህ እና በንዴት ውስጥ እየካተተ ለሚያቋርጥ አመፅ ለመጋበዝ የሚሞክር ሀሳብ ስለሆነ መገታት ብሎም መጥፋት አለበት።

በወላይታ እና በሲዳማ ሕዝበ መካከል ያለ የወንድማማችነት ግንኙነት አሁንም ይበልጥ እየተጠናከረ እንጂ እየላላ መሄድ የለበትም። ይህ አባባልም በአንድ እጅ እንደማጨብጨብ ሊሆንብን አይገባም።

ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትራችን ለጉዳዩ ልዩ ትኩረትና ክብደት ሰጥተው በሐዋሳም በሶዶም ተገኝተው እረብሻው እንዲወገድና ሕዝቡም እንዲረጋጋ የሚያደርግ መመሪያ ስለሰጡልን ምስጋናችን እጅግ የላቀ ነው። ህዝቡም በብርቱ ስሜት ከጎናቸው እንደሚሰለፍ እምነታችን የፀና ነው።

ለረዥም ዘመናት ተፈቃቅረውና ተሳስበው በኖሩ ህዝቦች መካከል ምንም ሚዛን በማይደፋ ምክንያት በደመነፍስ በሚፈፀም እንቅስቃሴ የሰው ልጅ ክቡር ህይወት እንዲጠፋ እና ብሔራዊ ሀብትም እንዲወድም ማድረግ በመላው ሕዝብ መወገዝ ያለበት ተግባር ነው እንላለን።

ስለሆነም፡-

1.  የወገኖቻችን ሕይወት ያጠፉ አካላዊ ጉዳትም እንዲደርስባቸው ያደረጉ ግለሰቦች በአስቸኳይ ለፍርድ እንዲቀርቡ፣

2.  ከኑሯቸው የተፈናቀሉም ወደ መደበኛ ኑሯቸው ተመልሶ እንዲቋቋም እንዲደረግልን እና

3.  ሀብት ንብረት ለወደመባቸው ተገቢ ካሳ እንዲከፈላቸው እንዲደረግልን እንጠይቃለን።

የወላይታ ሕዝብ ዲሞክራሲያዊ (ዎሕደግ)

ሰኔ 13 ቀን 2010 ዓ.ም

አዲስ አበባ

 

ሀገራችን ኢትዮጵያ ላለፉት 40 ዓመታት ባልተቋረጠ ሁኔታ አንዳንዴ በውጪ፣ ሌላ ጊዜ በውስጥ ጦርነት፣ እንደዚሁም በዜጎች፣ በብሔር ብሔረሰቦች የእርስ በርስ ፀብና ግጭት ስትታመስ ሰላም አጥታ ኖራለች። በዚህ ወደ ግማሽ ምዕተ ዓመት በተጠጋ ጊዜ ውስጥ በነበረው ጦርነት፣ ፀብና ግጭት እና ይህን ተከትሎ በሚመጣ መፈናቀል፣ ስደት፣ ርሃብ፣ በሽታ፣ ግድያና ሞት የኢትዮጵያ ሕዝብ ለሲቃይና መከራ ሲዳረጉ ቆይተዋል። በዚህ ሁሉ ችግር ምክንያት ኢትዮጵያ ሰላሟ ጠፍቶ፣ አንድነቷ ተናግቶ፣ በውስጧ በነበረው ሀገራዊና ሕዝባዊነት አቋም፣ አስተሳሰብ፣ እምነትና ተስፋ ከስሞና በኖ አስፈሪ የሆነ የውድቀት አፋፍና የመበታተን ጫፍ ላይ ደርሳ ነበር።

በዚህ በመላው የሀገሪቱ ክፍል ሲከሰት በኖረው ችግር ምክንያት የኢትዮጵያ ሕዝብ ሰላምና አንድነት ርቆት፣ በመላው ሀገሪቱ ጥላቻና በቀል ነግሶ ግጭት፣ በመፈናቀል፣ መሰደድ፣ ግድያና ሞት የዘወትር ተግባር ወደ መሆን ደረጃ ደርሷል። ይህ ብቻ ሳይሆን በቀጣይም በሀገሪቱና በሕዝቡ መሀከል ሰላም፣ አንድነትና ፍቅር እንዳይኖር የሚያደርግ የበቀልና የጥላቻ ዘር ተዘርቶ እልቂትና ፍጅት እየተሰደደ የነበረበት ደረጃ ደርሶ ነበር።

ይህን በኢትዮጵያና በህዝቡ ላይ የደረሰውንና ማቆሚያ ያጣውን ችግር በኃይልና በጉልበት መንገድ ሳይሆን በመግባባት፣ በመቻቻል፣ በሰላም፣ በፍቅርና በአንድነት መንገድ እንመልስ፣ ሰላም ፍቅርና አንድነትን በጋራ እናወድስ፣ እንዘምር የሚል አመራርና መሪ ማግኘትና ማየት በራሱ ለሀገሪቱም ሆነ ለኢትዮጵያ ሕዝብ የማይጨበጥ ህልም ሆኖ ነበር። ይህ ህልም ነው የኢትዮጵያን ሕዝብ ሰኔ 16 ቀን 2010 ዓ.ም ወደ አደባባይ በመውጣት ሰላም፣ ፍቅርና አንድነትን እንዲያወድስና እንዲዘምር ያደረገው። በዚህ ሰላም፣ ፍቅርና አንድነትን በማወደስና በመዘመር ወደ አደባባይ በወጣው ሰላማዊ ሕዝብ ላይ ያልታሰበና ያልተጠበቀ ጥቃት ተፈፅሟል። ድርጊቱ በየትኛውም መመዘኛና መስፈርት ፍፁም አረመኔያዊና እኩይ የሆነ የጭካኔ ድርጊት ነው። ስለሆነም፡-

1.  የኢትዮጵያ ብሔራዊ አንድነት ኮንግረስ (ኮንግረስ) ሰላም፣ ፍቅርና አንድነትን በማወደስና በመዘመር የተሰለፈው ሰላማዊ ሕዝብ ላይ አረመኔያዊ የጭካኔ ተግባር የፈፀሙ ክፍሎችንና ድርጊታቸውን በጥብቅ ያወግዛል።

2.  በዚህ ሕዝባዊ ሰልፍ ላይ በደረሰው ጥቃት ሕይወታቸውን ላጡ ወገኖቻችን የተሰማን ጥልቅ ሀዘን እየገለፅን፣ ፈጣሪ ነፍሳቸውን በገነት እንዲያኖር፣ ለቤተሰቦቻቸውና ለዘመድ ወገኖቻቸው መፅናናትን እንዲሰጥ እንመኛለን።

3.  በሕዝባዊ ሰልፉ ላይ በተፈፀመው ጥቃት ከባድና ቀላል ጉዳት ለደረሰባቸው ወገኖቻችን ፈጣሪ ምህረትን እንዲሰጥ እንመኛለን።

4.  ይህንን እኩይና አረመኔያዊ ድርጊት የፈፀሙ ወንጀለኞች መንግስት ተከታትሎ ለፍርድ እንዲያቀርብ እንጠይቃለን።

የኢትዮጵያ ብሔራዊ አንድነት ኮንግረስ (ኮንግረስ) ጽ/ቤት

      ሰኔ 17 ቀን 2010 ዓ.ም

            አዲስ አበባ

 

የኢትዮጵያ ደራስያን ማኅበር ዘር፣ ቀለም፣ ጾታ፣ ሃይማኖትና ቋንቋ ሳይለይ ኢትዮጵያውያን ተከባብረውና ተሳስበው እንዲኖሩ ምኞቱ ብቻ ሳይሆን የምንግዜውም ጥረቱ ነው።

-  ማኅበራችን አንቱ የተባሉ፤ ለሰላም የታገሉና የሚታገሉ በርካታ ደራስያንን ያፈራ ሲሆን ዛሬም ሆነ ወደፊት ለመላው ሀገራችን ሰላም፣ ልማትና ዴሞክራሲ ጠንክሮ ይሰራል።

-  ድርሰት ድንበር የለውም፤ ጤናማ አዕምሮንም ሰው ሰራሽ ወሰን አይገድበውም።

-  ቀደምት ደራሲያን አባቶቻችን ለህዝብ እና ለሃገር ሲታገሉ፣ ለሕዝቦች መብት፣ ነጻነት፣ እኩልነትና ሰላም ሲተጉ መስዋዕትነት ከፍለዋል።

- ዛሬም ማኅበራችን ሰላምን፣ ልማትን፣ ዴሞክራሲንና ፍትህን አጥብቆ ይሻል፤ ይህንንም ባለአዕምሮ ብሩህ ደራስያን ሁሉ በሥራዎቻችን ትኩረት ሰጥተን የምንሠራበት የዘወትር ተግባራችን ነው።

-  ከጥቂት ዓመታት ወዲህ እንኳንስ የመሬት፣ የሃይማኖት ድንበር ተበጅቶ ተመልክተናል፤ የአንድ ሃይማኖት አባቶች ምዕመናን ሲጣሉ በማስታረቅ ፋንታ እነሱው የጠብ ምንጭና ዋና ተዋናይ የሆኑት፤ አንድ የሚያደርጉን ሳይሆን የሚለያዩን ሰበቦች የበዙበት፤ የንግድ ተቋማት ሳይቀሩ ወደ መንደር የወረዱበት፤ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት የምርምርና የዕውቀት ማዕከላት መሆናቸው ቀርቶ ወደ ዕልቂት ጎሬነት ከተቀየሩበት ዘመን ላይ ደርሰናል።

በተለይ ዜጎች በገዛ ሀገራቸው ላይ ስደተኛ የሆኑበትን ምክንያት ስናስብ በሃፍረት አንገታችንን እንደፋለን።

- እንጀራ ፍለጋ ሄደው፣ ወደ ቤተሰባቸው የሚመለሱበትን ቀን ናፍቀው የነበሩ ወጣቶች በሕዝብና ካሜራ ፊት አንገታቸው በሰይፍ ሲቀላ፣ እጅ እግራቸው ታስሮ ጭንቅላታቸውን በጥይት የተደበደቢቡበትን አጋጣሚ በፍጹም ልንረሳው አንችልም።

ጎማ በአንገታቸው ላይ ታስሮ በቁማቸው እሣት የበላቸውን ወገኖቻችንንም በፍጹም መቼም መዘንታት አንችልም።

- በሰበብ አስባቡ በየከርቼሌው እየታጎሩ ይሰቃዩ የነበሩ ዜጎች ህመም ህመማቸው ሆኖ የሰላም ፍቅርና መግባባት ብቸኛ መፍትሄ መሆኑን ያመኑት የወቅቱ የሀገራችን መሪዎች የጀመሩት ጥረት እጅግ የሚያጓጓ ፍሬ ማፍራት ጀምሮ ነበር።

ይህን የሚያጓጓ ጥረት ለመደገፍ በወጣው ሰላማዊ ሕዝብ ላይ ሰኔ 16 ቀን 2010 ዓ.ም በመስቀል አደባባይ የተፈጸመው ድርጊት በእጅጉ አሳዝኖናል።

በተለይ

- በጠቅላይ ሚኒስትሩ

- በምክትል ጠቅላይ ሚኒስትሩ

- በሌሎች ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት እና በሰላም ፈላጊው ሕዝብ ላይ የተቃጣው የግድያ ሙከራና ግድያ ሕገወጥ የሀገሪቱን ተስፋ የሚያጨልም ስለሆነ ባጽንዖት እናወግዛለን። መገረፍን፣ መግፈፍና ዜጎችን በሀገራቸው ላይ ስደተኛ እንዲሆኑ የሚያደርግ አሠራርን፣ አመራርን በጥብቅ እንቃወማለን።

- በተለያየ ምክንያት በሀገራቸው መኖር አቅቷቸው ለስደት የተዳረጉ ሁሉ ወደ ሀገራቸው እንዲገቡና በሰላም እንዲኖሩ የተጀመረውን ጥረት እንደግፋለን።¾   

 

ፊልጶስ ዓይናለም (የሕግ አማካሪና ጠበቃ) www.abyssinialaw.com

 

በሀገራችን የንግድ ሕግ ሥርዓት መሠረት ነጋዴነት ምን መብቶችና ግዴታዎች አሉበት? ለመሆኑ አንድ ነጋዴ በስሙ ያወጣውን የንግድ ፈቃድ ለሌላ ሰው ማከራየትና በኪራይ ውል ማስተላለፍ ይችላል? አከራይቶ ቢገኝስ በወንጀል ሊያስከስሰውና ሊያስቀጣው ይችላልን? የነጋዴነት መብቶችና ግዴታዎች በየትኞቹ ህግጋት ይገዛል? የነጋዴዎችን መብትና ግዴታዎች በዋናነት የሚመለከቱት ሕግጋት በአዋጅ ቁጥር 166/1952 የወጣውና ከመስከረም 1 ቀን 1953 ዓ.ም ጀምሮ በሥራ ላይ የዋለው የንግድ ሕግ፣ የንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅና ደንብ እና ግብርን የሚመለከቱ ሕጎች ሲሆኑ ሌሎች ህግጋትም እንደ የውል ሕግ፣ የኪራይ ሕግ፣ የአሠሪና ሠራተኛ ሕግ፣ የወንጀል ሕግ.... በነጋዴዎች ላይ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ የሚያስከትሉት መብትና ግዴታዎች ይኖራሉ። በዚህ አጭር ጽሁፍ ስለ ነጋዴዎች መብትና ግዴታዎች በዝርዝር ለመጻፍ የማይቻል በመሆኑ ጽሁፉ ለመዳሰስ የሚሞክረው በነጋዴነት የተመዘገበ የንግድ ፈቃድ የተሰጠው ሰው የንግድ ፈቃዱን ለሦስተኛ ወገን በኪራይ ውል ማስተላለፍ ህጋዊ መብት አለው ወይስ የለውም? የሚለውን ጭብጥ ነው።


ጽሁፉን በተጨባጭ የፍርድ ቤት ጉዳይ ለመደገፍ ይቻል ዘንድ የሚከተለውን አንድ ጉዳይ እንመልከት፡-


አቶ ተፈራ… (ስሙ ለጽሑፉ ሲባል የተቀየረ) ባለትዳርና የልጆች አባት ሲሆን በባለቤቱ ስም በቅድመ የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርት አገልግሎት በሚል ዘርፍ በአፀደ ሕጻናት አገልግሎት የንግድ ፈቃድ የወጣበትን ድርጅት ለማስተዳደር የውክልና ስልጣን የተሰጠው በመሆኑ በራሱ እየሠራበት እያለ በጤና እና በሌሎች ምክንያቶች ድርጅቱን የማስተማር ልምድ ካለው ሰው ጋር በኪራይ ለማሠራት ተስማምተው በጽሑፍ የኪራይ ውል አስተላለፈው። ይሁንና ተከራዩ ግለሰብ ድርጅቱን እንደ ባለቤቱ/ወኪሉ ሆኖ ለመምራት ባለመቻሉ የተማሪዎች ቁጥር እየቀሰነበትና ኪሣራ እየደረሰበት በመምጣቱ በመሐከላቸው አለመግባባት በመፈጠሩ በፍትሐብሔሩ አለመግባባት ጉዳዩ ወደ ፍ/ቤት ደረሰ። ተከራይ ግለሰብ የንግድ ፈቃዱን ተከራይቶ መሥራቱን ለተቆጣጣሪ አካላት መረጃ በመስጠቱ አቶ ተፈራ በፖሊስ ለምርመራ እንደሚፈለግ ጥሪ ደርሶት የወንጀል ምርመራ ተደረገበት። ጉዳዩ በምርመራ ብቻ ሳያበቃ በፌዴራል ዐቃቤ ሕግ የንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅ ቁጥር 686/2002 ድንጋጌዎችን በመተላለፍ የንግድ ፈቃድን ማከራየት ወንጀል ፈጽመሃል በማለት በፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ክስ ቀርቦበት በወንጀል ተከሳሽ ሳጥን ለመቆም በቃ። ተከሳሽ ክሱ ደርሶት ስለ ድርጊቱ በፍርድ ቤቱ ሲጠየቅ ድርጅቱን ማከራየቱን ሳይክድ፣ ያከራየሁት መብቴን ተጠቅሜ የድርጅቱን መልካም ዝና እንጅ የንግድ ፈቃዱን ብቻ ነጥዬ ለሌላ ሰው ያላከራየሁ በመሆኑ ጥፋተኛ አይደለሁም በማለት ክርክሩን አቅርቧል። ከንግድ ሕጉና ከንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጁ አንጻር ተከሳሽ በወንጀል ጥፋተኛ ሊሆን ይችል ይሆን? በህጉ መሠረት የንግድ ፈቃድን ማከራየት የንግድ መደብርን ከማከራየት ተለይቶ የሚታይ ነውን? በተከሳሽ ላይ የቀረበውን ክስና የክርክሩን ውጤት ወደኋላ እናቆየውና በቅድሚያ ለጉዳዩ አግባብነት ያላቸውን የህጉን ድንጋጌዎች እንመልከት።


በንግድ ሕጉ ስለ ነጋዴዎችና ስለ ንግድ መደብሮች በሚለው ክፍል በአንቀጽ 5 ሥር ስለ ነጋዴነት ትርጉም ሲገልጽ “ነጋዴዎች” የሚባሉት ሰዎች የሞያ ሥራቸው አድርገው ጥቅም ለማግኘት ሲሉ በህጉ የንግድ ሥራዎች ተብለው የተቆጠሩትን ሥራዎች የሚሠሩ ሰዎች መሆናቸውን ተደንግጓል። በንግድ ሕጉና በንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጁ መሠረት የንግድ ሥራዎች ተብለው ከተዘረዘሩት ሥራዎች መካከል ለምሳሌ፡- ጥሬ ዕቃዎችን ወይም ምርቶችን ገዝተው/አምርተው የሚሸጡ፣ ህንጻዎችን/ዕቃዎችን የሚያከራዩ፣ የሆቴል፣ የምግብ ቤት፣ የቡና ቤት፣ የመጠጥ ቤት፣የመኝታ ቤት… አገልግሎት የሚሰጡ፣ የትምህርት አገልግሎት የሚሰጡ፣ የላኪነትና አስመጭነት፣ የጉምሩክ አስተላላፊነት… ወ.ዘ.ተ ሥራ በንግድ መዝገብ ተመዝገበውና የንግድ ፈቃድ አውጥተው የሚሠሩ ሰዎች ናቸው። ሰዎች የሚለው እንደአግባብነቱ የተፈጥሮ ወይም የሕግ ሰውነት የተሰጣቸውን ሁሉ የሚወክል ነው።


በንግድ ህጉ አንቀጽ 100 በኢትዮጵያ ግዛት ውስጥ የንግድ ሥራ የሚሠራ ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ወይም የውጭ አገር ሰው ወይም የንግድ ማህበር በመዝገብ መግባት እንዳለበት በአስገዳጅነት ተደንግጓል። በአንቀጽ 105 እንደተደነገገው አንድ ነጋዴ ለመመዝገብ ማመልከቻ ሲያቀርብ ከሚገልጻቸው መረጃዎች መካከልም የቤተዘመድ ስሙ፣ የተወለደበት ቀንና ቦታ፣ ዜግነቱ፣ የግል አድራሻው፣ የጋብቻ ሁኔታ፣ የንግዱ ዓላማ፣ የንግዱ ሥም፣ ሥራ አስኪያጅ ካለው ስሙንና ሥልጣኑን ይገኙበታል። እነዚህ ሁኔታዎች በንግድ መዝገብ የመግባታቸው አስፈላጊነት የንግድ ሥራ ፈቃድ በግለሰቡ ማንነት የተወሰነ እንዲሆን ታስቦ ይሆን? የሚል ጥያቄ ያስነሳል። በንግድ ህጉ አንቀጽ 112 መነገድን ስለመተው በተደነገገው መሠረት ደግሞ ማንኛውም የተመዘገበ ነጋዴ የተመዘገበውን የንግድ ሥራውን በማናቸውም ምክንያት በተወ ጊዜ ወይም የንግዱን መደብር በአከራየ ጊዜ በሁለት ወር ውስጥ ከመዝገቡ እንዲሰረዝ ማመልከቻ ማቅረብ እንደሚገባው ተደንግጓል።


የነጋዴነት ሥራ የቫት (የተጨማሪ እሴት ታክስን ጨምሮ) ከግብር ክፍያና በሽያጭ መመዝገቢያ ማሽን ደረሰኝ ግብይት የማከናወን ግዴታ፣ ከሦስተኛ ወገኖች ወይም የብድርና ሌላ ውል ተዋዋዮች መብት፣ ከወንጀል ኃላፊነት፣ ከሠራተኞች መብት እና ከሌሎች ጉዳዮች ጋር ዘርፈ ብዙ የመብትና ግዴታ ግንኙነት ያለው መሆኑ ይታወቃል። ከዚህ አንጻርም የንግድ ፈቃድን በማከራየት የንግዱ ሥራ ቢሠራ በአገልግሎቱ ጥራት፣ በተገልጋይው መብት፣ በንግዱ ቁጥጥር፣ በግብር ክፍያ፣ በተጠያቂነትና በሌሎች ሁኔታዎች ላይ የሚያመጣው አሉታዊ ውጤት ይኖረዋልን? የሚለውን ሥጋቶች ለመከላከል የንግድ ፈቃዱን ላልተፈቀደለት ሰው በኪራይ እንዳይተላለፍ በሕግ መከልከሉ መፍትሔ ይሆናል የሚል ሃሳብ ያጭራል።


በአሁኑ ወቅት በሥራ ላይ ያለው የንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅ ቁጥር 686/2002 ከመውጣቱ በፊት ከ13 ዓመታት በላይ በሥራ ላይ በነበረው አዋጅ ቁጥር 67/1989 ማንኛውም ሰው በንግድ መዝገብ ሳይመዘገብ የንግድ ሥራ መሥራት እንደማይችል፣ የንግድ ድርጅት ለሌላ ሰው በሚተላለፍበት ጊዜ የቀድሞው ፈቃድ ተመላሽ ተደርጎ ድርጅቱ የተላለፈለት ሰው በስሙ ፈቃድ ማውጣት እንዳለበት የተደነገገ ሲሆን በአዋጁ መሠረት በወጣው ደንብ ቁጥር 13/1989 መሰረትም ከአዋጁ በተመሳሳይ ሁኔታ ነጋዴው የቅርብ ጊዜ ፎቶ ግራፉንና ሌሎች ዝርዝር ሁኔታዎችን አሟልቶ መመዝገብ እንዳለበት በአስገዳጅነት ተደንግጓል።


በአዲሱ የንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጅ ስለህጉ ዓላማዎች በመግቢያውና በአንቀጽ 3 ሥር እንደተገለፀው የንግድ ምዝገባ አፈፃፀምና የንግድ ፈቃድ ሥራ አሰጣጥ ስርዓት ኢኮኖሚያዊ እድገትን ለማስገኘት እንዲችል፣ የንግዱ ዘርፍ የሀገሪቱን የኢኮኖሚ ዕድገት የሚደግፍበትን ሁኔታ የማጠናከር፣… የንግዱ ህብረተሰብ ከመንግስት ሊያገኝ የሚገባውን አገልግሎት ለማቀላጠፍ፣… ህገወጥ እንቅስቃሴን ለመግታት እንዲቻል አለማቀፍ የንግድ ሥራ አመዳደቦችን በመከተልና አስፈላጊ መስፈርቶችን በማስቀመጥ የክትትል ስርዓት መዘርጋት ማስፈለጉ ከህጉ ዓላማዎች መካከል መሆናቸው ተመልክቷል። በአዋጁ የትርጓሚ አንቀጽ ሥር “ነጋዴ” (Business Person) ማለት የሙያ ሥራው አድርጎ ጥቅም ለማግኘት ሲል በንግድ ሕጉ አንቀጽ 5 የተዘረዘሩትን ሥራዎች የሚሠራ ወይም አገልግሎት የሚሰጥ ወይም የንግድ ሥራ ነው ተብሎ በሕግ የሚወሰነውን ሥራ የሚሠራ ማንኛውም ሰው ነው፣ የሚል ትርጉም ተሰጥቶታል። በአንጻሩ “የንግድ ሥራ‘’ ማለት ከላይ እንደተጠቀሰው በተተረጎመው መሠረት ነጋዴ የሚሠራው ሥራ ነው ተብሎ ተተርጉሟል። የንግድ ህጉን ጨምሮ የትርጉም ድንጋጌዎቹ ነጋዴነት በንግድ መዝገብ መመዝገብን የሚያስረዳ የንግድ ምዝገባ ምስክር ወረቀትና የንግድ ፈቃድ የሚያስፈልገው የሙያ ሥራ መሆኑን ያስረዳሉ። የነጋዴነት ሥራ በግብር ከፋይ መለያ ቁጥርነት የሚያገለግል ልዩ የምዝገባ መለያ ቁጥርም ይሰጠዋል።


በንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጁ አንቀጽ 5 እና 6 ከንግድ ሕጉ በተመሳሳይ ሁኔታ በንግድና ኢንዱስትሪ ሚኒስቴር የሚተዳደር ሀገር አቀፍ ተፈፃሚነት ያለው የንግድ መዝገብ መቋቋሙና ማንኛውም ሰው በንግድ መዝገብ ሳይመዘገብ ማናቸውም የንግድ ፈቃድ የሚያስፈልገውን የንግድ ሥራ መሥራት እንደማይችል ተደንግጓል።


የንግድ ሥራ ፈቃድ የተሰጠው ሰው መብትና ግዴታን አስመልክቶ በአዋጁ አንቀጽ 34 ሥር ከተደነገጉት መብትና ግዴታዎች መካከል የንግድ ሥራ ፈቃዱን በንግድ ቤቱ ውስጥ በግልጽ በሚታይ ቦታ የማስቀመጥ እና የንግድ ፈቃዱን ለሌላ ለማንኛውም ሰው እንዲገለገልበት ወይም በመያዣነት እንዲይዘው ወይም እንዲከራየው አሳልፎ ያለመስጠት ግዴታዎች ይገኙበታል። የንግድ ፈቃድን ለሌላ ሰው አስተላልፎ መስጠት በሕግ የተከለከለ መሆኑ የንግድ ሕጉ በሥራ ላይ ከዋለበት ከ1953 ዓ.ም ጀምሮ እና አሁን በሥራ ላይ ያለውን የንግድ ምዝገባና ፈቃድ ሕግ ጨምሮ የንግድ ህጉን ለማስፈጸም በወጡት ሌሎች ሕጎችም በግልጽ ተደንግጓል። በሌላ በኩል የንግድ መደብርን መሸጥ፣ በመያዣነት መስጠት፣ መለወጥና ማከራየት በሕግ የተፈቀደ ተግባር ከመሆኑ አንጻር የንግድ መደብር የንግድ ፈቃድን ይጨምራል ወይስ አይጨምርም የሚለው ጥያቄ ብዙውን ጊዜ ሲያከራክር ይስተዋላል። ሕጉ ጥያቄውን የሚመልስ ድንጋጌን አካትቷል። በአንቀጽ 41 የንግድ መደብር ለሌላ ሰው በሚተላለፍበት ጊዜ የቀድሞው የንግድ ሥራ ፈቃድ ተመላሽ ተደርጎ፣ አግባብ ያለው ባለሥልጣን ከተቀበለው፣ የንግድ ሥራ መደብሩ የተላለፈለት ሰው በስሙ የንግድ ሥራ ፈቃድ ማውጣት እንዳለበት ተደንግጓል። የንግድ መደብር በማንኛውም ሕጋዊ መንገድ ለሌላ ሰው ሲተላለፍ በቅድሚያ የንግድ መደብሩ በተላለፈለት ሰው ወጪ ማስታወቂያ በጋዜጣ ታትሞ እንዲወጣ እንደሚደረግም ተደንግጓል። በመሆኑም ከመንግስት በኪራይ በተያዘም ሆነ በግል የንግድ ቤት የወጣ የንግድ ፈቃድን ከንግድ መደብሩ ጋርም ሆነ ለብቻው ለሌላ ሰው በኪራይ ማስተላለፍ በንግድ ህጉም ሆነ በንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጁ የተከለከለ መሆኑን በግልጽ መደንገጉ ልብ ሊባል የሚገባው ነገር ነው።


ይሁንና ብዙ የንግድ መደብሮችና የንግድ ቤቶች ከንግድ ፈቃድ ጋር ተከራይተው የሚሠራባቸው መሆኑን በፍርድ ቤት ከሚቀርቡ ዋቢ ጉዳዮችና በ2004 ዓ.ም የተከራይ አከራይን በሚመለከት የወጣውን መመሪያ ተከትሎ ከታዩት አለመግባባቶች ለመረዳት ይቻላል። አከራይና ተከራይዎችም ቢሆኑ ውሉን ሲዋዋሉ ትኩረት የሚሰጡበት ጉዳይ በኪራይ ገንዘቡ መጠን ላይ ያተኮረ ነው። የንግድ ፈቃድን ማከራየቱ ባለንግድ ፈቃዱን ወይም ሕጋዊ ወኪሉን በሕግ የሚያስጠይቀው በማከራየቱ ተግባር ብቻ የተወሰነ ሳይሆን የገቢዎችና ጉምሩክ ሕግጋትንም በመተላለፍ ያለሽያጭ ማሽን ደረሰኝ በመሸጥ፣ የቫት ደረሰኝ ባለመቁረጥና በሌሎች ግብር ነክ ወንጀሎችም ሊያስከስስና ሊያስቀጣ እንደሚችል ግንዛቤ ሊወሰድበት ይገባል። በከተማችን በፌዴራል ፍርድ ቤቶች የወንጀል ክስ ከሚቀርብባቸው ተከሳሽ ነጋዴዎችና ሠራተኞች ከሚያለቅሱባቸው ጉዳዮች መካከል ከፊሎቹ የንግድ ፈቃድን ከማከራየት ህገወጥ ተግባር ጋር የተያያዙ መሆናቸው ይታያል። በመሆኑም “አሁን ምን ይባላል ድስት ጥዶ ማልቀስ አስቀድሞ ነበር እንጅ ቀምሞ መደቆስ” የሚለው አባባል እንዳይፈጸምብን በንግድ ሥራችን የምንፈጽማቸውን ማናቸውንም ተግባራት በሥራ ላይ ከማዋላችን በፊት የሀገራችን ሕግ ምን ይላል? የሚለውን መፈተሽና ጠይቆ መረዳት ያልታሰበ ወጪን ብቻ ሳይሆን ሳያስቡት ወህኒ ቤት መግባትንም ያስቀራል።


ለመሆኑ ከላይ በዝርዝር እንደተመለከተው የንግድ ፈቃድን ማከራየት በህግ የተከለከለና የሚያስከስስ የወንጀል ተግባር ከሆነ ያጠፋ መቀጣቱ አይቀሬ ነውና ስለቅጣቱስ ሕጉ ምን ይላል? ቅጣቱ በገንዘብ ወይስ በእሥራት ወይስ በሁለቱም? በገንዘብ ብቻ ከሆነ እንኳን ከኪራዩ ገንዘብ ሊሸፈን ይችላል።


የንግድ ምዝገባና ፈቃድ አዋጁ አንቀጽ 60 ስለ ቅጣት ይናገራል። በድንጋጌው መሠረት በአዋጁ መዝጋቢው መሥሪያ ቤት ወይም አግባብ ያለው ባለሥልጣን የሚወስዳቸው አስተዳደራዊ እርምጃዎች እንደተጠበቁ ሆነው ወንጀሉ አግባብ ባለው ሌላ ሕግ የበለጠ የሚያስቀጣ ካልሆነ በስተቀር ወንጀሉ መፈጸሙ በፍርድ ቤት ሲረጋገጥ፡- የንግድ ፈቃድን በኪራይ አሳልፎ መስጠትን የከለከለውን ድንጋጌ ተላልፎ የተገኘ እንደሆነ ከብር 30,000 (ሰላሳ ሺ ብር) እስከ ብር 60,000 (ስልሳ ሺ ብር) በሚደርስ የገንዘብ መቀጫ እና ከ3 (ሦስት) እስከ 5 (አምስት) ዓመት በሚደርስ ጽኑ እስራት እንደሚቀጣ ተደንግጓል። ከድንጋጌው በግልጽ ለመረዳት እንደሚቻለው ጥፋቱ አስተዳደራዊ እርምጃውን ጨምሮ ሦስት ተደራራቢ ቅጣት ያስከትላል።


በፍርድ ቤቶች በሚቀርቡ የንግድ ፈቃድን የማከራየት ወንጀል ጉዳዮችም ከክርክሩ ጅማሮ እስከ መደምደሚያው የሚያረጋግጠው ከላይ የተመለከተውን እውነታ ነው።
በዚሁ መሠረት ለጽሁፉ በዋቢ ጉዳይነት የተጠቀሰው ተከሳሽ በዐቃቤ ሕግ ተጠቅሶ ክስ በቀረበበት አዋጅ ቁጥር 686 /2002 አንቀጽ 34/7/ እና አንቀጽ 60/3/ መሠረት ጥፋተኛ ተድርጎ ፍ/ቤቱ የግራቀኙን የቅጣት ማክበጃና ማቅለያ ምክንያቶች ከግምት በማስገባት በብር 30,000 (ሰላሳ ሺ ብር) የገንዘብ መቀጮ እና የ1 ዓመት ከ6 ወር ጽኑ እስራት እንዲቀጣ ህዳር 14 ቀን 2005 ዓ.ም ተወስኖበት ወደ ወህኒ ቤት ገብቷል። ባላሰበው ነገር በወንጀል ጥፋተኛ መሆኑና ቅጣቱ ለተፈራ፣ ለቤተሰቦቹና ጓደኞቹ አስገራሚ ጉዳይ ሆኖባቸዋል። ተፈራ በቤተሰቡና በጠበቃ በመታገዝ በጥፋተኝነቱና በቅጣቱ ውሳኔ ለፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ይግባኝ ቅሬታውን በማቅረብ ለጊዜው በዋስትና ሆኖ ከዐቃቤ ሕግ ጋር የተከራከረ ቢሆንም ዐቃቤ ህጉን ረትቶ በነጻ ለመሰናበት በለስ ሳይቀናው ቀርቶ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤትም ጥፋተኝነቱንና የቅጣቱን ውሳኔ መጋቢት 5 ቀን 2005 ዓ.ም በዋለው ችሎት በሰጠው ፍርድ እንዲጸና በመወሰኑ ተመልሶ ወደ ማረሚያ ቤት ተልኳል።


ተፈራ ለጽሁፉ በምሳሌነት ተጠቀሰ እንጂ ሌሎችም በተለያየ የንግድ ዘርፍ ያወጡትን የንግድ ፈቃድ በራሳቸው ወይም በወኪላቸው በማከራየታቸው ምክንያት የተነሳ በወንጀል ጥፋተኛ ሆነው ተገኝተው በእስራት የተቀጡና ለማረሚያ ቤት የተዳረጉ ብዙዎች ናቸው። በመሆኑም ነጋዴዎችና ወኪሎች ንግድ ፈቃድ የማከራየትን ጦስ ቆም ብለን ልናስብበት የሚገባ መሆኑ የጽሁፉ መልዕክታችን ነው።

 

 

ጉዳዩ: የኢትዮጵያ መብትና ጥቅም የሚፃረረውን የአልጀርስ ስምምነት መሻርን ይመለከታል

 

አበበ ተክለሃይማኖት (ሜጄር ጄኔራል)

 

የኢህአዴግ ሰራ አስፈፃሚ ኮሚቴ በአልጀርስ ስምምነትን እና የድንበር ኮሚሽን ውሳኔውን ከተቀበሩበት ጉድጓድ አውጥቶ ሙሉ በሙሉ ተግባራዊ ለማድረግ መወሰኑ ይፋ ሆኗል። ውሳኔው በመንግስት ነው ወይስ በኢሀዴግ የሚለውን ጥያቄ ለጊዜው ትተን ውሳኔው ግን አስደንጋጭ ነው።


በርካታ ምሁራን ኤርትራ ነፃ አገር መሆኗን ተከትሎ የኢትዮጵያ ልዑላዊ የባህር በር መብት በሚመለከት በተደጋጋሚ እየፃፉ መንግስትን ያሰገነዝቡ ነበር:: ኤርትራ ኢትዮጵያን ከወረረ በኋላ ጥያቄው አገርሽቶበት እንደገና በብዕራቸው በመንግስት ስልጣን ለተቆጣጠረው እና ለባለጠመንጃው መወትወት ጀመረ። በትዕቢት ተወጥሮ ድንቁርና የተከናነበው መንግስት ትኩረት ሰጥቶ ጥናት ሳያካሂድ አልጀርስ ላይ ሄዶ ተዘፈቀበት። ምሁራን ዓለም አቀፍ ህግን መሰረት አድርገው ነበር የሚከራከሩት ።


ይህ ስምምነት ወራሪ እና ተወራሪ አሸናፊ እና ተሸናፊ እኩል የሚያደርግ መሆኑ አሳፋሪ ቢሆንም የአገራችንን መብት አሳልፎ የሰጠ በመሆኑ ዘላቂ ሰላም ሊያረጋግጥ አይችልም:: በኢትዮጵያ አጠቃላይ ደህንነት በተለይም በኢኮኖሚ ደህንነት አደጋ ውስጥ የሚያስገባ ነው። የኢትዮጵያ ታሪክ እና ክብር የማይመጥን ስምምነት ነው።


የያኔው መንግስት የሀገር ጉዳይ በሁለተኛ ደረጃ አስቀምጦ የራሱን ስልጣን የማደላደል ጉዳይ ቅድሚያ በመስጠት በአልጀርስ ስምምነት ውስጥ ሆነን እንኳን ሊገኝ ይችል የነበረው በድንበር መካለል ድል አሳልፎ ሰጥቷል። በእንዝህላልነት ምክንያት ፍትሀዊ ያልሆነ ውሳኔ ኢትዮጵያ እንድትቀበል ተገደደች። ውሳኔውን እንኳን በቅጡ መገንዘብ ያልቻለ፣ የኢትዮጵያዊያን ጊዜአዊ የልብ ትርታ ለማሸነፍ በሩጫ መግለጫ ተሰጠ። የተባለው ግን ዉሸት ሆነ፤ ይቅርታም አልተባለበትም። ቄሱም ዝም መፅሐፉም ዝም ሆነ። በጦርነት አሽንፈን በአልጀርስ ተሸንፍን፣ በኮሚሽን ውሳኔ ልባችን ተሰብሮ እንገኛለን።

 

አሁን ምንስ የሚያስገድድ ሁኔታ አለ?!


አገራችን በለውጥ ተስፋ በምትገኝበት በአሁኑ ግዜ የለውጥ ሂደቱን ለመቀየር (Divert) ለማድረግ ለምን የሞተውን አጀንዳ ለማንሳት ተፈለገ? አለማዊ፣ አካባቢያዊ እና አገራዊ የሚያስገድድ ሁኔታ ምን አለ?!


በአልጀርስ ስምምነት ኢትዮጵያ እያለቀሰች ነው። መንግስት በኤርትራ ትንኮሳ ላይ በሚከተለው የኮንተይንመንት (Containment) ፖሊሲ ምክኒያት ኢትዮጵያ እየደማች ነው። የኤርትራ በትርና ትንኮሳ ባጋጠመ ቁጥር ፓርላማ እየቀረቡ የሚያለቅሱ ጠቅላይ ሚኒስቴሮች የበለጠ አሳዝነዉን ነበር። በድንበር ያሉ ህዝቦች በእውነት እየተሰቃዩ ነው፤ በየጊዜው እየተዘረፋ ነው፣ እየሞቱ ነው። ከልማት እጅጉን እርቀዋል:: ጊዜአዊ ድጐማ መደረግ ያለበት ቢሆንም (እስካሁን ምንም ዓይነት ድጎማ አልተደረገም) ለእነሱም ቢሆን ዘላቂ መፍትሄ የሚሆነው የአልጀርስ ስምምነት መሻር እና የኤርትራ መንግስት ትንኮሳ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ ማስቀረት ነው። በድንበር አካባቢ ያሉት ህዝቦች እንባ የሚመለሰው የኢትዮጵያ መብት ሲከበር እና ለማተራመስ የሚፈልጋትን ሀይል ሲወገድ ነው።


አሁን ያለው የለውጥ ተስፋ እና እንቅስቃሴ በፊደራል ደረጃ የሚመራ ነው። በሁሉም ክልሎች ያለው የለውጥ ሂደት ምን ላይ እንዳለ ባለውቅም የለውጥ ንፋስ የለውጥ ሽታ በሌለበት ትግራይ ግን ለኤርትራ አዋሳኝ በሆኑ የባድመ እና ኤሮኘ ግዛቶች ያለበት በመሆኑ ወጣቱ ስለ ዲሞክራሲ፣ የህግ የበላይነት፣ ስለፍትህ አጠንክሮ የያዘውን አጀንዳ አቅጣጫ ለመቀየር የተደረገ ነው እንዴ? የሚያሰኝ ነው። አንድም ህዝቡን ተስፋ የሚሰጥ አጀንዳ አሰናድቶ የልማት፣ የሰላምና የዴሞክራሲ ህዝባዊ ጥያቄዎች አጣብቂኝ ዉስጥ የከተተው ህወሓት ይህንን አጀንዳ እንደ ማስቀየሻ አንስቶት ይሁን ብለን ማሰባችን አልቀረም።


እነሱ ስለተሸነፉ የትግራይ ህዝብ የተሸነፈ የሚመስላቸው ሰዎች በፌዴራል ደረጃ የሚታየዉን ለዉጥ መቀበል አቅቷቸው የትግራይን ህዝብ በስጋትና በቁጭት ከተው ከፌዴራል መንግስት ጋር ለማላተም የታለመ በሚመስል መልኩ የዚህ ጉዳይ ሃሳብ አመንጪዎች መሆናቸው ሳውቅ ነገርየው ወጥመድ ይሆን እንዴ? ብዬ ለመጠየቅ ተገድጃለሁ።


ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ዶ/ር አብይ አሕመድ ለመከላከያ ሠራዊታችን መመሪያ በሰጡበት ስብሰባ የጠንካራ ባህር ሐይል መገንባት ጉዳይ በሚያነሱበት ግዜ የሀገራችን የለወጥ ሂደት ሉዐላዊ የባህር በር መብታችንን በሚያረጋግጥ መንገድ ድርብ ድል የምናገኝበት ኢትዮጵያ ከአንድ ስኬት ወደ ሌላ ስኬት እየተጓዘች ነች እንዴ? ብለን መሪያችንን ለማመስገን ስንዘጋጅ ይህ አስፈሪ የአንድ ፓርቲ ውሳኔ ሰማን።

 

ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር


(No Peace - No War) ሁኔታ በአንድ በኩል የኤርትራ መንግስት የመዝረፍና የመወረር ፍላጐት በሌላ በኩል ደግሞ በኢትዮጵያ መንግስት ልፍስፍስነት ምክንያት የተፈጠረ የአልጀርስ ሰምምነት ዉጤት ነው። ወራሪ በመሆኑ የኤርትራ መንግሥት የሚቀጣ ማለት ላደረሰው ዉድመት የሚመጥን ተመጣጣኝ ካሳ ብቻ ሳይሆን በሠራዊቱ ቁጥር የማይገደብ ስምምነት እንዲሁም የኢትዮጵያ ሉዐላዊ የባሕር በር መብት የሚያረጋርጥ ቢሆን ኖሮ ይህ ሁኔታ አይፈጠርም ነበር።


የኤርትራ መንግስት በየጊዜው ኢትዮጵያን በማተራመስ እንቅስቃሴው የአልጀርስ ስምምነት ውጤት ነው:: ከስምምምነቱ በፊት የኢትዮጵያ ሰራዊት ጀምሮት በነበረው የማጥቃት ሂደት የኤርትራን ሠራዊት አዳክሞ ላንዴና ለመጨረሻ ግዜ አደጋ የማይሆንበት ደረጃ ቢያደርስ ትልቅ ክንዉን ይሆን ነበር። ይህ ባይሆንም እንኳ በአልጀርሱ ስምምነት የኤርትራ መንግስት እንደ ጠብ አጫሪነቱ በተሸነፈበት ማግስት ከበድ ያለ የካሳ ክፍያና በዛ ያለ የወታደራዊ አቅም ቅነሳ የሚያስገድድ ስምምነት ስለሌለው የኤርትራ መንግስት ኢትዮጵያን የማተራመስ እድል የሚሰጥ የአልጀርስ ስምምነት ሆኖ እናገኘዋለን:: ሰላምና ጦርነት አለመኖር ኢትዮጵያ ደምታለች በተለይ በድንበር ያሉት ህዝቦችም እጅጉን ተሰቃይተዋል ከልማት፣ ከሰላም እርቀዋል። አሁን ያለው ችግር መንስኤው የአልጀርስ ስምምነት ነው፤ መፍትሔው ደግሞ ስምምነቱን አሽቀንጥሮ መጣል ነው።

 

ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር


እንደሚያዉቁት ኤርትራ ኢትዮጰያን የወረረው በድንበር ጉዳይ አልነበረም:: የሁለቱ አገር የድንበር ኮሚሽነሮች የድንበር መካለሉ እንዴት ይሁን? ብለው በውይይት አዲስ አበባ ተቀምጠም እያሉ ነበር የኤርትራ ታንኮች ሉዓላዊ መሬታችንን የወረሩት። የኢትዮጵያ መንግሥት ከኤርትራ ጋር የነበረው ልቅ የሆነ የኢኮኖሚክ ግንኙነት እንዳይኖር መቆጣጠር ስላስጀመረ ነው ወረራው የደረሰብን። የአልጀርስ ስምምነት የኤርትራን መንግስት ሽሮት ነበር። ጊዜአዊ የደህንነት ቀጠና (Temporary Security Zone) በማፍረስ የተባበሩት መንግስታት የሰላም አስከባሪ ሀይሉን ያባረረ ነው። ስለዚህ አሁን ኢህአዴግ የወሰነው ዉሳኔ የኤርትራ መንግስት ያፈረሰዉን ዉል መሰረት አድርጎ ነው።


አሁን ያለው የኤርትራ መንግስት በሌሎች ሀብት ለመኖር የሚፈልግ መዥገር ነው:: በሌላ መልኩ ኢትዮጵያ ልማት እንዳትጐናፀፍ ከሚፈለጉ ሀይሎች ጎን በመሰለፍ ተመፅዋች ሆኖ የተላላኪ ሥራ የሚሰራም ነው። ሠላም የማይፈልግ በሁከት ንግድ የተሰማራ ተላላኪ መንግስት ራሱ በድርጊቱ የሻረዉን የአልጀርስ ስምምነት ተግባራዊ በማድረግ ሰላም ይመጣል ብሎ ማስብ ቂልነት ነው። ባድመና ኤሮኘ ሰጥቶ ሰላም እናገኛለን ማለት ሞኝነት ነው።


ብዙ ምርጥ የኢትዮጵያን ልጆች ያጣንበት፣ ብዙዎች የተፈናቀሉበት፣ ከፍተኛ ሀብት ያፈሰስንበት ብቻ ሳይሆን ለወደፊትም የባህር በር አልባ መሆን አሁን ባለው የአካባቢያችን ጂኦ ፖለቲካ የከፋ ህይወት እንግልት እና ጥቃት የሚያደርስብን በመሆኑ ከወዲሁ ተሰርዞ አዲስ ውይይት (Negotiation) መደረግ ይኖርበታል። እንደሚያውቁት ሉአላዊ የባህር በር ጉዳይ ሀገራችን ባለው የለውጥ መንፈስ ለሰላም፣ ለዲሞክራሲ እና ልማት ወሳኝ ነው። ስለዚህም ክቡርነትዎ ከፍተኛ የዘርፍ ምሁራን በማሰባሰብ ከአለም አቀፍ ህግ አንፃር እላይ የተጠቀሰው መብት እንዲረጋገጥ ቢያደርጉና እስከዛ ድረስ ግን የኮሚሽኑ ውሳኔ ተግባራዊ ለማድረግ የሚደረገው እንቅስቃሴ እንዲቆም በክብር እጠይቃለሁ።፡


ይህ ደግሞ የተሟላ ተፅእኖ የሚያሳድር (Full Package) ማለት ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ስነአእምሮአዊ፣ ዲኘሎማሲያዊ እና የደህንነት Package በማዘጋጀት የኤርትራ መንግስት አስገድዶ አዲስ ስምምነት ላይ መድረስ ይጠይቃል። ክቡርነትዎ የኢትዮጵያ መብትና ጥቅም
የሚፃረረውን የአልጀርስ ስምምነት ይሰረዙ!!¾

 

ዳንኤል ክብረት

http://www.danielkibret.com

 

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ በጠዋት ወደ ቢሯቸው ማልደው ሲገቡ የእንግዳ መቀበያ ክፍሉ ወንበሮች ተሰልፈው ጠበቋቸው። ነገሩ እንግዳ ሆነባቸው። የዚህን ቤተ መንግሥት ባሕል ገና አልለመዱትም። የተለመዱ ችግሮችን ባልተለመደ መንገድ እፈታለሁ ብለው ለተነሡት ጠቅላይ ሚኒስትር ነገሩ ከተለመደውም የወጣ መሰላቸው።

‹ምንድን ነው?› አሉ ሳቅ ይዟቸው።      

‹አሰናብቱን› አለ ደንዳሳ ትከሻ ያለው የቆዳ ወንበር።በታሪኩ ለመንግሥት ቅርብ የሆኑ እንግዶችን በማስተናገድ ይታወቃል።

‹ለምን? የት?› አሉ ጠቅላይ ሚኒስትሩ

‹በቃ እኛንም ጡረታ ያውጡና› አለ ሌላ እምቡር እምቡር የሚል ወንበር፤ የባለሥልጣን መቀመጫ መሆኑን የሥላሴን ዙፋን ከተሸከሙት ኪሩቤል በላይ ይኮራበታል። ‹እንትናኮ እኔ ላይ ነው የሚቀመጠው› እያለ መጎረር ይወዳል።

‹ምን ሆናችሁ› አሏቸው ጠቅላይ ሚኒስትሩ እጃቸውን አገጫቸው ላይ አድርገው።

‹እኛ ከመጀመሪያው ስንገዛ ለዚህ ዓይነት ነገር መሆኑን የነገረን የለም። አሁን እየተሠራ ያለው ከለመድነው ውጭ ነው። ከተገዛንበት ዓላማ ውጭ ነው። የመርሕ መደባለቅ እያየን ነው› አለ ባለ ደንዳሳ ትከሻው ወንበር።

‹ለምን ዓላማ ነበር የተገዛችሁት?› አሉ ጠቅላይ ሚኒስትሩ ያልሰሙት የቤተ መንግሥት ምሥጢር መኖሩን እየጠረጠሩ።

‹እኛኮ እዚህ ቦታ ብዙ ጊዜ ኖረናል› አለቺ አንዲት ቆንጠር ቆንጠር የምትል ድፉጭፉጭ ወንበር። ‹እዚህ ስንኖር እነማን ይታሠሩ፣ ይባረሩ፣ አገር ጥለው ይጥፉ፤ ምን ዓይነት አሣሪና ጨምዳጅ ሕግ ይውጣ፣ እነማን ይመቱ፣ እነማን ይገለሉ፣ እነማን ይታገዱ፣ እነማን ይወገዱ፣ እነማን ይውደሙ፣ እነማን ይጋደሙ የሚል ነገር ነው ስንሰማ የኖርነው። እኛ የተገዛነው ይሄን የመሰለ ምክር ሊመከርብን ነው። እኛ እዚህ ቢሮ ስንኖር የተቀመጡብን ሰዎች በጣም የተከበሩ ናቸው። እዚህ እኛ ላይ በተመከረ ምክር ስንት አገር ተተራምሷል፤ ስንቱ ታሥሯል፣ ስንቱ ተገድሏል፤ ስንቱ ቀምሷል፣ ስንቱ ነፍዟል። አሁን የምንሰማው ነገር ግን የሚያዛልቀን አይደለም› አለቺ መሬቱን በስፒል እግሯ እየፈተገች።

‹ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር አሁን እርስዎ የሚናገሩት ቋንቋ እኛን ሊገባን አልቻለም፤ ለዚህ ቢሮ አዲስ ቋንቋ ነው። ለኛም ለወንበሮቹ አዲስ ልሳን ነው። ስናየው በልሳን እየተናገሩ ይመስለናል› አለ፤ ሁለት ሰው እንዲይዝ ሆኖ የተሠራው አጭሬ ወንበር።

‹እንዴት ነው ቋንቋዬ የማይገባችሁ። የማወራው አማርኛ ነው፤ ትግርኛ ነው፤ ኦሮምኛ ነው፤ እንዴት ነው ቋንቋዬ የማይገባችሁ?› አሉ ጠቅላይ ሚኒስትሩ። ወደ ውስጠኛው ቢሮ መግባቱን ተዉትና በሩ ላይ ቆሙ። የጽ/ቤት ኃላፊያቸውና አጃቢዎቻቸው በአግራሞት የሚሆነውን ሁሉ ይከታተላሉ።

‹ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር› አለ ባለ ደንደሱ ትከሻ። ‹ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር፤ ፍቅር፣ ይቅርታ፣ ኢትዮጵያዊነት፣ ይሄ የምናውቀው ቋንቋ አይደለም። በእርስዎ ደረጃ ሰምተንም አናውቅም። ምናልባት ዶክተር ሲባሉ ሰምተናልና ከውጭ ተምረውት ያመጡት ይመስለናል። እዚህ ሀገር እዚህ ቢሮ በዚህ ቋንቋ ሲወራ ሰምተን አናውቅም። ጭራሽ ማሠር እንጂ መፍታት የሚባል በዚህ ቢሮ መዝገበ ቃላት ውስጥ የለም። ውጡ እንጂ ግቡ የሚል ቃል አዲስ ነው ያመጡብን። ተለያዩ መባል ሲገባው ታረቁ፣ ተስማሙ፣ አንድ ሁኑ የሚባል መጋኛ እየመጣብን ነው። እነዚህ ሁሉ በአማርኛ፣ በትግርኛና በኦሮምኛ ካሉ ለምን እስከዛሬ እዚህ ቢሮ ውስጥ አልሰማናቸውም?› ባለ ደንደሱ ትከሻ የአንገት መደገፊያውን በኀዘን ነቀነቀው።

‹ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር› አለ ለጠቅላይ ሚኒስትሩ መቀመጫነት የተዘጋጀው ወንበር።

‹ጭራሽ አሁን ስንሰማማ በሽብር የተከሰሰን ሰው፣ ሞት የተፈረደበትን ሰው መፍታት ሳያንስዎት እዚህ ጠርተው እጁን ሊጨብጡት፤ እኛ ላይ አስቀምጠው ሊያናግሩት ነው አሉ? ይኼንን ከምናይ ምነው ድሮ ተቀዳደን በወደቅን ወይም በሐራጅ በተሸጥን? እና ይሄ ሰውዬ መጥቶ የት ሊቀመጥ ነው? ከኛ ማናችንም ብንሆን እንዲቀመጥብን አንፈቅድም። ለእርስዎም ለስምዎ ጥሩ አይደለም። ጠቅላይ ሚኒስትርኮ እቆርጣለሁ፣ እፈልጣለሁ፣ አሥራለሁ፣ እቀፈድዳለሁ፣ ሲል ነው የሚያምርበት።

‹እና እንዋጋለን፣ እንሸፍታለን፣ መንግሥት እንገለብጣለን፣ ሲሉ የኖሩት ሁሉ ብረታቸውን እያስቀመጡ እየመጡ ሊቀመጡብን ነው? ትናንትና እኛ ላይ ቁጭ ባሉት ባለ ሥልጣናት አሸባሪ፣ አደናባሪ፣ አቀናባሪ፣ ሲባሉ እንዳልነበር ዛሬ ዘመን ተቀየረ ብለው መጥተው ሊቀመጡብን?› ሞት ይሻለናል› አለ ሁለት ሰው የሚይዘው አጭሬ ወንበር።

‹ክብራችን ተነክቷል ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር› አለቺ ድፉጭፉጯ ወንበር። ‹ጭራሽኮ አሁንማ ቤተ መንግሥቱን ሰው መጎብኘት አለበት እያሉ ነው። ታድያ በኛና በሰፊው ወንበር መካከል ምን ልዩነት አለው? የቤተ መንግሥት ወንበር በመሆንና የቤት ወንበር በመሆን መካከል ምን ልዩነት ሊኖር ነው? መከበራችን፣ መታፈራችን፣ መፈራታችን፣ ሊቀርኮ ነው። ተራውን ሕዝብ ሁሉ ቤተ መንግሥት ጠርተው መጋበዝዎት ሳያንስ ጭራሽየቤተመንግሥቱንቆሌ ገፍፈው ሊያስጎበኙት? እና የየሠፈሩን ሰዎች እዚህ ግቢ ውስጥ በመስኮት ልናያቸው? ሞተናላ!›

‹ሲደበደብ ከኖረ ቆዳ የተሠራ ከበሮ ዜማው ሁሉ በለው በለው ይመስለዋል› አሉ ጠቅላይ ሚኒስትሩ።

‹አባቶቻችን ድንበር ሲያስከብሩ ኖሩ፤ እርስዎ ግን ድንበሩን ሁሉ ናዱት› አለ ዝም ብሎ ሲመለከት የነበረ በአገልግሎት ብዛት አርጅቶ አናቱ የተላጠ ወንበር› ጠቅላይ ሚኒስትሩ ከውስጥ የሚሰሙትን የስልክ ጥሪ የጽ/ቤት ኃላፊያቸው እንዲያነሣ አዝዘው ማዳመጥ ቀጠሉ።

የቱን ድንበር ነው የናድኩት?› አሉት ፈገግ ብለው በትዕግሥት ቆመው።

‹በተቃዋሚና በደጋፊ፣ በገዥና በተገዥ፣ በውጭና በውስጥ መካከል የጸናውን ድንበር ናዱትኮ። እግዜር ያሳይዎና ኢቲቪና ኢሳት አንድ ዓይነት ዜና እንዲያቀርቡ አደረጓቸውኮ። አሁን ጭራሽ ውጭ ሊሄዱ ነው አሉ። ዕንቁላል መወርወሩ ቀርቶ የዕንቁላል ሳንዱች ሊቀርብልዎት ነው አሉ? ከዚህ በላይ ድንበር መናድ የት አለ?› የተላጠ አናቱን አነቃነቀ።

‹እናም ክቡር ጠቅላይ ሚኒስትር ያሰናብቱን፤ አመለካከታችንን ከምንለውጥ ጾታችንን ብንለውጥ ይሻለናል። ዐርባ ዓመት ያልሰማነውን ቋንቋ ከምንሰማ - ጡረታ ወጥታችኋል የሚለውን ብንሰማ ይሻለናል። አዲሱን ወይን ጠጅ በአሮጌው አቁማዳ ማስቀመጥ አቁማዳውንም መቅደድ ወይኑንም ማፍሰስ ነው።›

ባለ ደንደሱ ትከሻ ወንበር ወደ ውጭ ሲወጣ ሌሎችም ተከትለውት ወጡ። የጠቅላይ ሚኒስትሩ ቢሮ ብዕሮችና ወረቀቶች ግን ጤና አልተሰማቸውም። ‹እነዚህ ወንበሮች እውን በጤናቸው ነው ቢሮውን ለቅቀው የወጡት? ወይስ በበር ወጥተው በመስኮት ሊመለሱ ነው?› አለ አንዱ እስክርቢቶ።

‹ያኔም አመጣጣቸው ግራ እንዳጋባን ዛሬም አካሄዳቸው ግራ ሊያጋባን ነው መሰል› አለና ሌላኛው እስክርቢቶ መለሰለት።

 

ገመቺስ ደምሴ (www.abyssinialaw.com)

 

መግቢያ


ወንጀል በአጠቃላይ ፀር መሆኑ እሙን ነው። ከክቡር የሰው ህይወት አንስቶ፣ ጤንነትን፣ ክብርን፣ ደህንነትን፣ ንብረትን፣ አስተሳሰብን፣ ሰላምንና አጠቃላይ የሀገርን ማህበረሰባዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊና ጥቅም ባህላዊ መረጋጋቶች ላይ ጥላ የሚያጠላና የሚያናጋ መሆኑ አያጠራጥርም። ይህ ሁኔታ እንዳይከሰት ጥበቃ የሚያደርጉ የተለያዩ ህጎች ቢኖሩም የወንጀል ህግ አይነተኛ መሳሪያ ተደርጎ ይወሰዳል። የወንጀል ህግ ማህበረሰባዊ፣ ፖለቲካዊና ኢኮኖሚያዊ ጥበቃዎችን በሚያደርግበት ወቅት የማህበረሰቡንና የግለሰብን (ወንጀል አድራጊን) መብት ባማከለ መልኩ የሚቀረፀም የህግ አይነት ነው። በህግ ፍልስፍናውም ሆነ በኢትዮጵያ የወንጀል ህግ ላይ ይህ አይነት ሚዛናዊነት (Balance) በአግባቡ የሚነሳና የሚንፀባረቅ ነው። ከእነዚህ ሚዛናዊነት መካከል የግለሰቦች ነፃ ሆኖ የመገመት መብት (presumption of innocence) አይነተኛ ማሳያ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ከአለም አቀፍ ስምምነቶች እንደ International Convention on Civil and Political Rights (ICCPR) እና በኢትዮጵያ ህገ መንግስት አንቀፅ 14(2) እና 20(3) እንደቅደም ተከተላቸው ነፃ ሆኖ የመገመት መብት ተደንግጎ የሚገኝ መሆኑን ማየት እንችላለን። ነፃ ሆኖ የመገመት መብት የሚዘልቀው ወንጀል አድራጊው በፍ/ቤት ጥፋተኛ እስኪባል ድረስ ሲሆን እስከዚያ ድረስ ወንጀለኛ ተብሎ ሊጠራም ሆነ እንደወንጀለኛ ሊታይና ሊስተናገድ አይችልም። አንድ ግለሰብ ደግሞ በፍ/ቤት ጥፋተኛ የሚባለው ወንጀሉን መፈፀሙ ሲረጋገጥ ነው። ወንጀል ተፈፀመ የሚባለው ደግሞ በወንጀል ህጋችን አንቀፅ 23(2) መሰረት ሕጋዊ፣ ግዙፋዊ እና ሞራላዊ ፍሬ ነገሮች በአንድነት ተሟልተው ሲገኙ ነው።


እያንዳንዱ ፍሬ ነገር ሰፊና ጥልቅ ሀሳብ ያዘሉ በመሆኑ ለዚህ ፅሁፍ አላማ ሲባል አጭር ማብራሪያ ብቻ ቀርቧል።

 

ወንጀልን ስለሚያቋቁሙ ፍሬ ነገሮች


ሕጋዊ ፍሬ ነገር


ሕጋዊ ፍሬ ነገር የሚባለው ባጭሩ የሚከለክል ወይም የሚያስገድድ ህግ ሊኖር እንደሚገባ የሚያትት መርህ ነው። ለምሳሌ መስረቅ ክልክል እንደሆነ ካልተደነገገ የሌላን ግለሰብ ንብረት ያለፈቃድ መውሰድ ወንጀል ሊያሰኘው አይችልም። ሌላ ምሳሌ ለመጨመር ያክል ግብር መከፈል እንዳለበት የሚደነግግ ህግ ከሌለ ግብር አለመክፈል ጭራሹን ወንጀል ሊሆን አይችልም።

 

ግዙፋዊ ፍሬ ነገር


ግዙፋዊ ፍሬ ነገር የሚባለው ደግሞ በወንጀል ህግ የተደነገገውን ወይም ከላይ ሕጋዊ ፍሬ ነገር ያልነውን መጣስ ነው። ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም ድርጊት የሚባለው በህግ አድርግ የተባለውን አለማድረግ (Omission) ወይም አታድርግ የተባለውን ነገር ማድረግ (Commission) ነው! ለምሳሌ፡- ከበደ 500 ብር ከአለማየሁ ቢወስድ፤ ያለአለማየሁ ፈቃድ መውሰዱ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም በማድረግ የሚፈፀም ድርጊት ነው (crime by commission)። አለማየሁ ግብር መክፈል እያለበት ባይከፍል፤ ግብር አለመክፈሉ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ወይም ባለማድረግ የሚፈፀም ድርጊት ነው (crime by omission)።

 

ሞራላዊ ፍሬ ነገር


ሞራላዊ ፍሬ ነገር ወይም ወንጀልን የማድረግ ሀሳብ ሲባል ሊጨበጥ፣ ሊዳሰስ ሊታይ የማይችል በወንጀል አድራጊ አስተሳሰብ ላይ ያነጣጠረ ጉዳይ ነው። ይህም ሲባል ግዙፋዊ ፍሬ ነገሩን ያደረገው አስቦ፣ ቸልተኛ ሆኖ ወይም ያለሀሳቡና ያለቸልተኛነቱ በድንገተኛ አጋጣሚ (Accident) የመፈፀሙን ሁኔታ የሚያይ መሆኑን ከወንጀል ህጉ አንቀጽ 57 እና ተከታዮቹ መረዳት ይቻላል።

 

ቸልተኛነት /Negeligiance/


ቸልተኝነት በአጠቃላይ አንድ ግለሰብ ተገቢውን ጥንቃቄ ማድረግ አለማድረጉን የሚያይ ክፍል ነው። አንድ ወንጀል አድራጊ ሆነ ብሎ ወንጀሉን ባያደርግም እንኳ ተገቢውን ጥንቃቄና ንቃት አክሎ ቢሆን ኖሮ ወንጀሉ አይፈፅምም ነበር የሚባልበት አይነት ሲሆን ነው። ቸልተኛነት ቀጥተኛና ኢ-ቀጥተኛ ተብለው ለሁለት ይከፈላሉ። በአጭሩ ቀጥታዊ ቸልተኛነት /Direct or Advertent Negligence/ የሚባለው ወንጀል አድጊው የሚፈጽመው ተግባር ህገ-ወጥ ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል ቢያውቅም አይደርስም ብሎ ክዶ አልያም ግምት ወስዶ የፈፀመ ሲሆን ነው። በሌላ በኩል ደግሞ ወንጀል አድራጊው የሚፈፅመው ተግባር ህገ-ወጥ ውጤት ሊያስከትል እንደሚችል የማያውቅ ሲሆን ነገር ግን ማወቅ የሚችልበት ምቹ ሁኔታ እያለ ይሄን ባለመገመት ወይም ባለማሰብ በሚፈፅምበት ጊዜ ኢ-ቀጥታዊ ቸልተኝነት /Indirect or Inadvertent Negligence/ ይባላል። ለምሳሌ አለማየሁ መኪናውን በሚያሽከረክርበት ወቅት ከፍጥነት በላይ ቢያሽከረክርና በመንገደኛ ላይ አካል ጉዳት ቢያደርስ ቸልተኛ በመሆኑ ላደረሰው ጉዳት ይጠየቃል።

 

አስቦ ወንጀል ማድረግ /Intention/


ሌላው የሀሳብ ክፍል አስቦ ወንጀል ማድረግ የሚባለው ክፍል ነው። ይሄ ክፍል ወንጀል አድራጊው ስለወንጀሉ ሙሉ ግንዛቤ ማለትም ዉጤቱን የሚያወቅ መሆኑና ለዚህም ፈቃደኛ የሆነ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ይህ ማለት ወንጀልን አስቦ ማድረግ ሁለት ዋና ዋና ክፍሎች እንዳሉት መገንዘብ ይቻላል። አንደኛው አንድ ግለሰብ ሊያደርግ ያለው ድርጊት ምን ውጤት እንዳለው የመገንዘቡ ሁኔታ (full knowledge) ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የወንጀሉን ውጤት ለመቀበል የወሰነ ወይም ለውጤቱ ፍላጎት ያለው (Will or Volition) መሆኑ ነው። የድርጊቱን ውጤት መገንዘብ ሲባል ሊያደርግ ባለው አንድ እንቅስቃሴ ምክንያት ተከትሎ የሚመጣውን ውጤት በአግባቡ መረዳት ሲሆን ምክንያቱም ሆነ ውጤቱ በሕግ የማይፈቀድ መሆኑን የተረዳ መሆኑንም ያሳያል። ለምሳሌ አንድን ግለሰብ በሽጉጥ ጭንቅላቱን ተኩሶ መምታት የሚገድል ተግባር መሆኑን የሚያውቅና የተገነዘበ መሆኑን የሚያሳይ ነው። ሌላው የሀሳብ ክፍል ደግሞ ውጤቱን የተቀበለ ወይም የፈቀደ መሆኑ ሲሆን ውጤቱን ለማግኘት ተገንዝቦ የፈቀደ፣ ፍላጎት ያለው ወይም ይሁን ያለው ነው። ወንጀልን አስቦ የማድረግ ሀሳብ በሁለት የሚከፈሉ ናቸው። የመጀመሪያው ቀጥተኛ /Direct Intention/ የሚባለው ሲሆን ወንጀል አድራጊው በሚያደርገው ተግባር ሊገኝ የሚችለውን ዉጤት ተገንዝቦና ለማግኘትም ፈልጎ /full knowledge/ ድርጊቱን ፈቅዶ /will or volition/ ያደረገ እንደሆነ ነው። ኢ-ቀጥተኛ /Indirect Intention/ የሚባለው በአንፃሩ ደግሞ ወንጀል አድራጊው በሚያደርገው ተግባር ሊገኝ የሚችለውን ውጤት የተገነዘበ ሲሆን ነገር ግን ለውጤቱ ቀጥተኛ የሆነ ፍላጎት ባይኖረውም ድርጊቱን ከመፈፀም ከመታቀብ ይልቅ ውጤቱን የተቀበለና የመጣው ይምጣ ብሎ የተጓዘ መሆኑን የሚያሳይ ነው። እነዚህን የሀሳብ ከፍሎች ከግለሰቡ ተግባር እና ከባቢያዊ ሁኔታዎች መገንዘብ የሚቻልና ከሳሽ ዐ/ህግ ይህን እርግጠኛ ሆኖ ክሱን ማቅረብ ይኖርበታል። ከላይ ባየነው ምሳሌ ላይ ከበደ ገንዘቡን ሆነ ብሎ መውሰዱ የወንጀል አድራጊውን የሀሳብ ክፍሉን ወይም ሞራላዊ ፍሬ ነገሩን ያሳየናል።


በሌላ በኩል ተገቢ የሆኑትን የትራፊክ ህግጋቶች ጠብቆ የሚያሽከረክር ግለሰብ ያለጥፋቱ በመንገደኛው ስህተት ቢገጭና ቢገድል ጥፋተኛ ሊሆን እንደማይችል የወንጀል ህጉ አንቀፅ 57(3) ይደነግጋል፤ ምክንያቱ ደግሞ ሞራላዊ ፍሬ ነገር ማለትም ችልተኝነትም ሆነ በማሰብ ወንጀልን የማድረግ ሀሳብ የለውምና።

 

የወንጀል ኢ-ሀላፊነት


የወንጀል ኢ-ሀላፊነት የሚባለው ወንጀል አድራጊው በወንጀል ህግ ተጠያቂና ተቀጪ ሊሆን የማይችልባቸው ሁኔታዎች ሲሆኑ የወንጀል ተግባር ወይም ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ተፈፅሞ ሞራላዊ ፍሬ ነገር ሊጓደል የሚችልባቸው ሁኔታዎች ናቸው። እነዚህ ሁኔታዎች ከግለሰቡ ሞራላዊ ቅኝት አንፃር የሚታዩ ሲሆን በወንጀል ህጉ አንቀጽ 48 እና 49 ላይ ተመልክተዋል። እስከ 9 ዓመት ድረስ ያሉ ልጆች፣ በሚያደርጉት ድርጊት የሚያስከትለውን ውጤት የማይገነዘቡ ወይም ውጤቱን ተገንዝበው ፍላጎታቻውን ወይም ፈቃዳቸውን መቆጣጠር የማይችሉ የአእምሮ ህሙማን እና በሌሎች ስነ-ህይወታዊ ምክንያቶች የተግባራቸውን ውጤት አልያም የፍቃዳቸውን ሁኔታ መገንዘብ ወይም መቆጣጠር ያልቻሉ ግለሰቦችን በተመለከተ ተገቢው እርዳታ የሚደረግላቸው እንጂ የሚቀጡ እንዳልሆኑ ህጉ ይደነግጋል። (እዚህ ላይ ምንም እንኳ በኋላ በዝርዝር የምንመለከተው ቢሆንም በፍሬ ነገር መሳሳትን በተመለከተ አንቀጽ 48 እና 49 ላይ ያልተካተተ መሆኑን ልብ ይሏል!) ለምሳሌ አንድ የአእምሮ ህመምተኛ አንድን ግለሰብ ሊገል ካለው ጠላት እየተከላከለለት መስሎት ግለሰቡን ቢገድልና በእውነቱ ግን ይህን ግለሰብ ሊያጠቃ የመጣ ሌላ ግለሰብ ባይኖር ይህ የአእምሮ ህመምተኛ የተግባሩን ውጤትም ሆነ ለውጤቱ ፍላጎት የሌለው በመሆኑ በወንጀል ህግ ሊቀጣ አይችልም።


በህግ የተፈቀዱ፣ የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ


ሌላው በወንጀል ሕጉ ግዙፋዊ ፍሬ ነገር ተፈፅሞ ነገር ግን ቅጣት ተፈፃሚ የማይሆንበት ሁኔታ እንዳለ ከአንቀፅ 68 እስከ አንቀፅ 81 ድረስ ያሉትን ድንጋጌዎች መመልከት እንችላለን። እነዚህ ድንጋጌዎች ድርጊቱ እንዲፈፀም በሕግ የተፈቀዱ ወይም ክልከላ ያልተደረገባቸው ወይም የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ ሲሆኑ ከላይ ከህጋዊነት መርህ ወይም ፍሬ ነገር ጋር ሊገናኙ የሚችሉ ናቸው። በህጋዊነት መርህ ላይ አታድርግም አድርግም ብሎ የሚያዝ ደረቅ የሆነ ህግ ባለመኖሩ ምክንያትና ብሎም ሁኔታዎችን መሰረት ባደረገ መልኩ ማድረግ የተፈቀደበት ሁኔታ መኖሩን ከሕጉ መገንዘብ ይቻላል። በአንቀጽ 68 ላይ ወታደራዊ ወይም መንግስታዊ ስራዎችን ለማከናወን የሚፈፀሙ ድርጊቶች የተፈቀዱ ድርጊቶች ወይም ያልተከለከሉ በመሆናቸው ሊያስቀጣ እንደማይችል ይደነግጋል። ለምሳሌ አንድ ወታደር በጦር ሜዳ ውስጥ ለሚገድለውና ለሚያቆስለው እንዲሁም ለሚያወድመው ንብረት የሕግ ተጠያቂነት እንደሌለበት መገንዘብ ይቻላል። አንዲሁም በአንቀፅ 69 መሰረት የሙያ ግዴታን ለመወጣት ሙያዊ ስነ-ምግባርን ተከትሎ እስከተከናወነ ድረስ የተፈቀደ ተግባር በመሆኑ ሊያስጠይቅ አይችልም። እንደምሳሌ የቀዶ ጥገና ህክምናን ሙያ ብንወስድ የአንድ ግለሰብ አካል ላይ ጉዳት አድርሶ የሚከናወን ህክምና ቢሆንም ሙያዊ ስነ-ምግባርን ተከትሎ እስከተፈፀመ ድረስ የተፈቀደ ተግባር ነው። የማያስቀጡና ይቅርታ የሚያሰጡ ጥፋቶችን በተመለከተም የወንጀል ህጉ ከአንቀጽ 70 እስከ 81 ድረስ ደንግጓቸው እናገኛለን። እነዚህ ሀሳቦች በመሰረቱ ወንጀልን ከሚያቋቁሙ ሶስት ፍሬ ነገሮች መካከል አንዱን የሚያጓድሉ ሁኔታ ሳይሆኑ ከተለያዩ ነገሮች በመነሳት ያለመቅጣትና ይቅርታን ተፈፃሚ የማድረግ ሁኔዎች ናቸው። ከነዚህም መካከል በስህተት ወንጀልን ስለማድረግ የሚያትተው የህግ ድንጋጌ በአንቀፅ 80 እና 81 ላይ ሲሆን በአንቀፅ 80 ላይ በፍሬ ነገር መሳሳትን በአንቀፅ 81 ላይ ደግሞ በሕግ ላይ መሳሳትን ደንግጓል /በዚህ ፅሁፍ ውስጥ ከአላማው አንፃር በህግ ላይ መሳሳት አልተካተተም/። በመቀጠል በፍሬ ነገር መሳሳትን በዝርዝር እንመልከት።

 

በፍሬ ነገር መሳሳት /Mistake of Fact/


በፍሬ ነገር መሳሳት ማለት በማሰብ ሳይሆን ቅንና ሐቀኛ በሆነ መንገድ አንድ ሁኔታ፣ ክስተት ወይም ፍሬ ነገር በተጨባጭ ቢኖርም ባይኖርም የራስን ግንዛቤ በመያዝ የሚፈፀም ድርጊት ነው። በዚህ ትርጉም ውስጥ በአንድ በኩል የግለሰቡ ግንዛቤ በተጨባጭ ካለው ሁኔታ ጋር በከፊልም ሆነ በሙሉ የማይገናኝ እንደሆነ መረዳት የሚቻል ሲሆን በሌላ በኩል ደግሞ በተጨባጭ ያለው ክስተት ወይም ሁኔታ ሊኖርም ላይኖርም የሚችል መሆኑን ግንዛቤ ሊወሰድበት ይገባል። ፍሬ ነገሩ ሌላ ሆኖ የግለሰቡ ግንዛቤ ደግሞ ሌላ በመሆኑ ሳቢያ የተፈፀመውን ድርጊት በስህተት ላይ የተመሰረተ ያደርገዋል። ይህ እሳቤ የሚያጠነጥነው በግለሰቡ የሀሳብ ክፍል ላይ እንደሆነ ማየት የሚቻል ሲሆን የወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ሕጋዊ ነገሮችን ለማድረግ ያሰበ ቢሆንም በስተመጨረሻ ላይ ግን ሕገ ወጥ ተግባርን የማድረግን ሁኔታን የሚያሳይ ነው። በአጠቃላይ የግለሰቡ ግንዛቤና ፈቃድ ካደረገው ተግባር ጋር የሚጣጣምና የሚገናኝ አይደለም። በሌላ አነጋገር ሁኔታውን የተገነዘበ ቢሆን ኖሮ የወንጀል ተግባሩን እንደማያደርገው ወይም እንደማይፈፅመው የሚታወቅና እርግጠኛ ሊሆን የሚቻልበትን ሁኔታ ነው። ታዲያ ይህ ሁኔታ በተከሰተበት ወቅት ግለሰቡ በሕግ የሚጠየቅበት ወይም የሚቀጣበት አግባብ አንደማይኖር የህግ ፍልስፍናውም ሆነ የሀገራት የወንጀል ህግ ያስገነዝቡናል። በሕግ ፍልስፍናው አንድ ግለሰብ ሊጠየቅና ሊቀጣ የሚገባው የሀሳብ ክፍሉ ሲሟላ እንደሆነ ቀደም ብለን አይተናል። በዚህ መለኪያ መሰረት ደግሞ በስህተት የተፈፀመ ወንጀል የሀሳብ ክፍሉ እንደሌለው ማየት ይቻላል። አንድ ግለሰብ ሊያደርግ ያለው ድርጊት ምን ወጤት እንዳለው የመገንዘቡ ሁኔታ (full knowledge) በግንዛቤው ሳቢያ የተዛባ በመሆኑና የወንጀሉን ውጤት ያልተቀበለበት ሁኔታ በመኖሩ ወይም የወንጀሉን ሁኔታ ቢቀበልም እንኳን በህግ በተፈቀደለት መሰረት (ይህ ሁኔታ በጥንቃቄ በእያንዳዱ ጉዳዮች ሊታዩ የሚገባቸው መሆኑን ማስተዋል ያስፈልጋል) ተግባሩን እየተወጣ መሆኑን ተረድቶ የወሰነ ወይም ለውጤቱ ፍላጎት ያለው (Will or Volition) በመሆኑ የሀሳብ ክፍሉን ስንኩል ወይም ያልተሟላ ያደርገዋል። ይህ ደግሞ ወንጀል እንደተፈፀመ የማያስቆጥር በመሆኑ ግለሰቡ በሕግ ሊጠየቅም ሆነ ሊቀጣ አይችልም።


በፍሬ ነገር መሳሳት ሁለት አይነት ሊሆን ይችላል። የመጀመሪያው መሰረታዊ ስህተትን መፈፀም /Fundamental mistake/ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ መሰረታዊ ያልሆነ ስህተትን መፈፀም /Non-Fundamental/ ነው።

 

መሠረታዊ ያልሆነ ስህተት /Non-Fundamental/


መሠረታዊ ያልሆነ ስህተት /Non-Fundamental/ የሚባለው ወንጀሉ የተፈፀመበት ግለሰብ ወይም የግል ተበዳይ እና ወንጀል ለማድረግ ከታቀደበት ግለሰብ ጋር ልዩነት መኖሩ /Mistake of identity of Victim/ ሲሆን ሌላኛው ድርጊቱ የተፈፀመበት ነገር /Object/ ወንጀል ለማድረግ ከታሰበው ነገር /Object/ ጋር ልዩነት ያለው መሆኑ /mistake of Object of the Offence/ ነው። እንደ እንግሊዝና ካናዳ ያሉ ሀገሮች ደግሞ ይህንኑ ሀሳብ የተሻገረ ወንጀል የማድረግ የሀሳብ ክፍል /Transferred Intent/ በሚለው የሚገልፁት ሲሆን ተመሳሳይነት ያላቸው ሀሳቦች ናቸው። ይህ አይነት ስህተት በወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ውስጥ ያለው እሳቤ ለይቶ በሚያውቀው ግለሰብ ላይ ሊፈፅም የፈለገውን ድርጊት በሌላ ባላሰበው ግለሰብ ላይ የፈፀመው እንደሆነ ነው። ይህ አይነት መሳሳት መሰረታዊ ስህተት ሊባል የማይችል ሲሆን ወንጀል አድራጊውም በሕግ ተጠያቂ ሆኖ ሊቀጣ እንደሚገባ በወንጀል ሕጋችን 80(3) ላይ በግልፅ ተመልክቷል። ይህ የሆነበት ምክንያት በዋናነት የወንጀል አድራጊው ወንጀል የማድረግ የሀሳብ ክፍል አልተሟላም ለማለት የማያስችል ሲሆን ግለሰቡ ሌላ ግለሰብን ለማጥቃት ያሰበና ውጤቱንም ተቀብሎ የፈቀደ በመሆኑ የተሟላ የሀሳብ ክፍል አዝሎ ተንቀሳቅሷል ሊባል የሚችል ነው። የወንጀል አድራጊው መሳሳት የግል ተበዳዮች መቀያያርን ብቻ ያስከተለ በመሆኑ መሰረታዊ ስህተት አያሰኘውም። የህጉ አላማ ግለሰቦችን ከመጠበቅ ጋር የተያያዘ በመሆኑ ወንጀል አድራጊው ያሰበው ግለሰብ ላይም ሆነ ያላሰበው ግለሰብ ላይ ጉዳት እስከ ደረሰ ድረስ ሕጉ ወንጀል አድራጊውን ይጠይቃል፣ ይቀጣል። ለምሳሌ አንድ ግለሰብ ከበደ የተባለውን ለመግደል በማታ መሸጎ ጠብቆ ሳለ አየለ የተባለን ግለሰብ ቢገድል በሕጉ መሰረት ይጠይቃል። ሕጉ ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን የፈፀምኩት በስህተትነው ሊል እንደማይችል በግልፅ ያስገነዝበናል። ሌላው መሰረታዊ ያልሆነው ስህተት በወንጀሉ አላማ ወይም ነገር ላይ የተፈፀመ ልዩነት /mistake of Object of the Offence/ ሲሆን ግለሰቡ አላማ አድርጎ የተነሳውን ፈፅሜያለሁ ብሎ ያሰብ ቢሆንም ነገር ግን እንደ እቅዱ ሳይሆን ከዛ በተለየ የወንጀል ፍሬ ቢይዝ ወይም ቢያገኝ ማለት ነው። ለምሳሌ አንድ ግለሰብ እጅግ ውድ የሆነ እንቁ የሰረቀ መስሎት እውነተኛ ያልሆነ ወይም አርቴፊሻል እንቁ ቢሰርቅ በወንጀል ተጠያቂ ልሆን አይገባም ማለት አይቻልም። ሕጉ እንዲህ አይነት ስህተቶችን ከለላ ያልሰጣቸው ስህተቶች ናቸውና ተጠያቂነትን አስከትሎ ቅጣትን ተፈፃሚ ያደርጋል።


መሠረታዊ ስህተት /Fundamental mistake/


ሌላው መሠረታዊ ስህተት /Fundamental mistake/ የሚባለው አይነት ሲሆን በወንጀል ህጋችን አንቀፅ 80(1) የተመለከተና ወንጀል አድራጊውን ከቅጣት ነፃ የሚያደርግና ይቅርታ የሚያሰጥ አይነት ስህተት ነው። ይህ አይነት ስህተት የወንጀል አድራጊውን ወንጀል የማድረግ ሀሳብ ቀሪ የሚያደርግ በመሆኑ ግለሰቡን ያለሀሳቡ ተጠያቂ ማድረግ ስለማይቻልና ፍትሀዊ ስላልሆነ ከተጠያቂነት ነፃ የሚሆንበት የህግ ስርዓት ነው። ከላይ ለመጥቀስ እንደተሞከረው ፍሬ ነገሩ ሌላ ሆኖ የግለሰቡ ግንዛቤ ደግሞ ሌላ በመሆኑ ሳቢያ የተፈፀመው ድርጊት እንደ መሰረታዊ ስህተት ተቆጥሮ በወንጀል ህጉ አንቀፅ 80(1) መሰረት ተጠያቂነትንና ቅጣትን አያስከትልም። እዚህ ላይ የምንገነዘበው በወንጀል አድራጊው ተግባርና በወንጀል አድራጊው ግንዛቤ፣ ፍላጎት ወይም ፈቃድ መካከል ግንኙነት የሌለ መሆኑን ነው። በሌላ አነጋገር የወንጀል ድርጊቱ ኖሮ የሀሳብ ክፍሉ የሌለበት ሁኔታን የሚያሳይ ነው። መሰረታዊ ስህተት በሶስት አይነት መልኩ ሊንፀባረቅ ይችላል። የመጀመሪያው መሰረታዊ የስህተት አይነት እውነታውና የወንጀል አድራጊው ግንዛቤ የተለያየ ሲሆን ነው። ይህ አይነት ስህተት በመሰረቱ ያልተፈቀደና ክልከላ የተደረገበት ተግባር የተፈፀመ ቢሆንም ሆን ተብሎ ያልተፈፀመ በመሆኑ ሕጉ የሚሰጠው ልዩ አስተያየት ነው። ለምሳሌ በካፌ ውስጥ አንድ ግለሰብ የራሱ የሞባይል ስልክ መስሎት የሌላን ግለሰብ ስልክ ይዞ ቢሄድ እንደማለት ነው።


ሁለተኛው መሰረታዊ የስህተት አይነት የወንጀል አድራጊው ድርጊት የተፈቀደ ወይም ክልከላ ያልተደረገበት ሆኖ ነገር ግን ድርጊቱ የተፈፀመው በህግ በተፈቀደው አግባብ (በወንጀል ሕጉ 68 እና 69) ባለመሆኑ ምክንያትና ግለሰቡ በህግ በተፈቀደው መሰረት ተግባሩን እያከናወነ መስሎት ያደረገው ተግባር ነው። ለምሳሌ አንድ ፖሊስ በሕጉ በተፈቀደለት መሰረት ወንጀል የፈፀመን ተጠርጣሪ ለመያዝ ብሎ ነገር ግን ወንጀል ያልፈፀመን ሌላ ግለሰብ ቢይዝ የወንጀል ሕጉ ይቅርታ የሚሰጥበት ሁኔታን ይመለከታል። ነገር ግን ይህ ግንዛቤ አግባብ ነው ወይስ አይደለም የሚለውን በተመለከተ ፍ/ቤቱ ግላዊ፣ ከባቢያዊና ምክንያታዊ ሁኔታን ተመልክቶና የግለሰቡን ትክክለኛ ሀሳብ ለመገንዘብ ከታች የምንመለከታቸውን መመዘኛዎች መሰረት በማድረግ የሚመዝነው ወሳኝ ጭብጥ መሆኑን ልብ ይሏል።


ሶስተኛው መሰረታዊ የስህተት አይነት የሚባለው ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን ለማድረግ ወስኖ የተንቀሳቀሰ ቢሆንም በማክበጃነት የተመለከቱትን ፍሬ ነገሮች በፍፁም ያልተገነዘበውና ያልፈለገው ነገር ግን የፈፀመው ድርጊት ነው። ለምሳሌ ወንጀል አድራጊው አንድን ግለሰብ ቢሰድበውና ቢያዋርደው ነገር ግን ግለሰቡ የመንግስትን ስራ በማከናወን ላይ ያለ ቢሆን ወንጀል አድራጊው ይህን ጉዳይ እስካልተገነዘበ ድረስ በከባድ ድንጋጌ ማለትም በወንጀል ሕጉ 618 ሳይሆን የሚጠየቀውና የሚቀጣው ባወቀው ልክ ብቻ ማለትም በአንቀፅ 615 መሰረት ነው።


መሰረታዊ ስህተት የማያስቀጣና ይቅርታ በሕጉ መሰረት የሚያሰጥ መሆኑ በመርህ ደረጃ የተቀመጠ ቢሆንም በልዩ ሁኔታ ደግሞ በቸልተኛነት እና በሌላ አስከትሎ ባደረገው ወንጀል ልክ የሚጠየቅ መሆኑን በአንቀፅ 80(2) ላይ ያስቀምጣል። ምንም እንኳ ግለሰቡ ወንጀሉን የፈፀመው ሆነ ብሎ ባይሆንም ነገር ግን ሊወስድ የሚገባውን ጥንቃቄ ቢወስድ ኖሮ ወንጀሉን አይፈፅምም ነበር የሚያስብል እንደሆን ወንጀል አድራጊው በቸልተኛነት ወንጀሉን በመፈፀሙ ሊጠየቅ ይችላል። በሌላ ሁኔታ ደግሞ ምንም እንኳን በአንድ በኩል የተፈፀመው ወንጀል በወንጀል አድራጊው የሀሳብ ክፍል ውስጥ የሌለ ቢሆንም በሌላ መልኩ ደግሞ ሌላ ወንጀልን ሊያቋቁም የሚቻልበት ሁኔታ አለ። ይሀ አይነት ሁኔታ በአብዛኛው በተደራራቢ ወንጀሎች ላይ የሚንፀባረቅ ነው።


ከላይ ያየናቸውን የፍሬ ነገር መሳሳት ጉዳዮች እንዴት መመዘን ይቻላል የሚለውን ቀጥሎ ድግሞ እንመልከት።

 

በፍሬ ነገር የመሳሳት መመዘኛ


መሰረታዊ የፍሬ ነገር ስህተት /Fundamental mistake/ መኖር አለመኖር ለማወቅና ለማረጋገጥ በተለያዩ ሀራት የተለያዩ መመዘኛዎችን ይጠቀማሉ። እነዚህ መመዘኛዎች ከግለሰብ /ወንጀል አድራጊው/፣ ከወንጀል ህጉ አላማ እና ከማህበረሰቡ ደህንነትና ጥቅም አኳያ ሚዛናቸውን የጠበቁ መሆን እንዳለባቸው ይታመናል። ሆኖም የተለያዩ ሀገራት ወደ አንዱ የሚያጋድሉበት ሁኔታዎች እንዳሉ የሚስተዋል ነው። በአለማችን ላይ ካሉ መመዘኛዎች መካከል ቅቡል እየሆኑ የመጡ ሁለት መመዘኛዎች ሲኖሩ የመጀመሪያው መመዘኛ ሀቀኝነት /Honest/ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ ምክንያታዊነት /Reasonableness/ ናቸው። አንዳንድ ጊዜም ሀቀኝነትና ምክንያታዊነት /Honest and Resonablness/ በጋራ ተግባር ላይ ሲወሉ እንደ ሶስተኛ መመዘኛ ተደርጎ የሚታይበት ሁኔታም አለ።


እነዚህ ሁለት መመዘኛዎች በአንዳንድ ሀገራት በተናጥል ሲጠቀሙባቸው ሌሎች ሀገራት ደግሞ በአንድነት ይጠቀሙባቸዋል (ሶስተኛ መመዘኛ)። ለዚህ መለያየት በዋናነት በፍሬ ነገር መሳሳት የሚታይበትና የሚስተናገድበት ሁኔታ ነው። በአንዳንድ ሀገሮች ወንጀል ከማድረግ ሀሳብ ክፍል ጋር እጅጉን በማቆራኘት መሳሳቱ እስከተፈጠረ ድረስ ከሳሽ ዐ/ህግ ይህ ስህተት ወንጀል የማድረግ ሀሳቡን ቀሪ እንዳላደረገ ተግቶ ማስረዳት እንዳለበት ሲያስገነዝቡ /ይህ አይነቱ ሀሳብ ከወንጀል ህጋችን አንቀጽ 48 እና 49 አንፃር ሊታይ ይገባዋል/ ሌሎች ሀገሮች ደግሞ ይህ አይነቱ ስህተት ተከሳሹ ሊከላከልበትና ለፍ/ቤቱ ሊያስረዳ የሚገባው እንዲሁም በልዩ ሁኔታ ሊታይ በጠባቡም ሊተረጎም እንደሚገባ ያስቀምጣሉ /In other words, where some regard mistake of fact in relation with negation of guilty intention others see it as an affirmation of positive defense by the accused/።


ሀቀኝነት /Honest/ የሚባለው መመዘኛ ወንጀል አድራጊው ወንጀሉን በሚፈፅምበት ወቅት የነበረው የሀሳብ ክፍል ወንጀል የማድረግ ሀሳብ እንዳልነበረውና ፍፁም ቅንነትና ሀቀኝነት የተሞላበት መሆኑን ብቻ የሚያይ ነው። ተንኮል አለው ወይስ የለውም የሚለውን ያያል። ምንም እንኳ አንድ ምክንያታዊ ሰው ወንጀል አድራጊው በተረዳው መንገድ ሊረዳው እንደማይችል ቢታወቅም ብሎም ወንጀል አድራጊው የተረዳበት መንገድ ጭራሹን የሚያስቅ ቢሆን እንኳን ሀቀኛ /Honest/ እስከነበረ ድረስ በወንጀል ሊጠየቅና ሊቀጣ እንደማይገባ የሚያስገነዝብ ነው። ይሄ መመዘኛ መሰረት የሚያደርገው የግለሰቡን የወንጀል የማድረግ ሀሳብ በራሱ አለው ወይስ የለውም የሚለውን ግላዊ /Subjective/ መመዘኛን ነው። (ይህ አይነት መመዘኛ በሀገራችን እድሜያቸው ከ9 ዓመት በታች እና በስነ-ህይወት ሳቢያ ሀሳብና ፈቃድ የሌላቸውን ግለሰቦች ብቻ የሚመለከት መለኪያ እንደሆነ ልብ ይሏል) ለዚህ መመዘኛ አይነተኛ ምሳሌ የምትሆነን ሀገር ካናዳ ነች። የካናዳ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በሰጠው ውሳኔ የወንጀል አድራጊው እምነት ወይም ሀቀኝነት ሊታይ የሚገባ እንጂ አድራጎቱ ምክንያታዊ ነበር የሚለው መመዘኛ ግምት ውስጥ ሊገባ እንደማይገባ አስገንዝቧል። ነገር ግን የግለሰቡን ሀቀኝነት ለመመዘን ከባቢያዊ ሁኔታዎችን መፈተሽ አስፈላጊ ነው። በዚህም ፍተሻ ወቅት ወንጀል አድራጊው ሀቀኛ ነበር ወይስ አልነበረም የሚለውን ለማወቅ ምከንያታዊነትን ከግምት ውስጥ የሚገባበት ሁኔታ አለ።


ሌላው መመዘኛ ምክንያታዊነት /Reasonableness/ ሲሆን ይህ አይነት መመዘኛ የግለሰቡን ወንጀል የማድረግ ሀሳብ ሀቀኛ ነበር ወይስ አልነበረም ከሚለው ባሻገር ተጠራጣሪ የሆነና ወንጀል አድራጊው የደረሰበት ግንዛቤና ድምዳሜ ላይ አንድ ምክንያታዊ ሰው በቦታው እና በሰዓቱ ቢኖር ኖሮ ተመሳሳይ ግንዛቤና ድምዳሜ ላይ ይደርስ ነበር ወይ የሚለውን ይፈትሻል። በዚህ መለኪያ መሰረት የወንጀል አድራጊው ሀሳብ የሚፈተሸው በአንድ ምክንያታዊ ሰው /Reasonable Man/ አስተሳሰብ ሲሆን አስቂኝ አረዳዶች ብሎም ከምክንያታዊው ሰው በታች ያሉ ግንዝቤዎች ተቀባይነት የላቸውም። በመሰረቱ የአንድን ግለሰብ የሀሳብ ሁኔታ ፈትሾ ማወቅ እጅግ አዳጋች ሲሆን በተለይ ፍተሻው ያለመመዘኛ ወይም ከራሱ ከወንጀል አድራጊው በመነሳት ፍተሻ የሚደረግ እንደሆን የወንጀል ህጉን አላማና የህብረተሰብን ጥቅም በእጅጉ ችግር ውስጥ የሚከትና የፍትህ መጓደልን ሊያስከትል ይችላል። የምክንያታዊነት /Reasonableness/ መመዘኛ ግላዊ ያልሆነ /Objective/ ሲሆን ይህን አይነት መለኪያ የሚጠቀሙ ሀገሮች የፍሬ ነገር መሳሳትን በልዩ ሁኔታ የሚያዩና በመከላከያነት የሚቀርብ /Affirmative Defense/ መሆኑን በህጋቸው የደነገጉ ሀገራት ናቸው። ይህም ማለት ሕጉ ወንጀል አድራጊው ጥፋት አላጠፋም የሚለውን ሀሳብ ለማንፀባረቅ ሳይሆን ከነባራዊው ሁኔታ በመነሳት የቅጣትን እርምጃ ከመውሰድ ይልቅ በይቅርታ ማለፍን የመረጠ ከመሆኑ ጋር የሚያያዝና በጠባቡ የሚተረጎም የህግ ፍልስፍና ነው። አሜሪካ የምክንያታዊነትን /Reasonableness/ መለኪያ የምትገለገል መሆኑን ከተለያዩ ፅሁፎች መገንዘብ ይቻላል። ይህ ሲባል የግለሰቡን የወንጀል የማድረግ ሀሳብ መኖር አለመኖሩን የምትመዝነው በምክንያታዊው ሰው /Reasonable Man Standard/ አስተሳሰብ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል (The Mistake of Fact Defence and the Reasonable Requirment, Margaret F. Brinig)።


ሌሎች ሀገሮች ደግሞ ሁለቱንም መመዘኛ በአንድ ላይ ይገለገሉበታል። እንግሊዝ ሁለቱንም መመዘኛ የምትገለገል ሀገር መሆኗን ማወቅ ይቻላል (Mistake of fact, Canadian Bar Association, National Justice Section Committee on Criminal Code Reform)። ይህ መለኪያ ከላይ የተጠቀሱትን ሁለት መለኪያዎችን በጋራ ተግባር ላይ የሚያውል ከመሆኑ ባሻገር የትርጉም ልዩነት የለው።


ኢትዮጵያ በፍሬ ነገር መሳሳትን በተመለከተ በወንጀል ህጓ አንቀጽ 80 ላይ የደነገገች መሆኑን ቀደም ሲል አይተናል። ይህ መሳሳት ከላይ ካየናቸው 2 (ወይም 3) መመዘኛዎች አንፃር ህጉ የቱን ይደግፋል የሚለውን ማየት ተገቢነት አለው። በአንድ በኩል ድንጋጌው በቀጥታ ሲታይ የወንጀል አድራጊውን የተሳሳተ ግንዛቤ መሰረት በማድረግ የሚታይ መሆኑን (ሀቀኝነትን /Honesty/) ሲያስገነዝብ በሌላ በኩል ደግሞ የህጉ አደረጃጀት በመከላከያነት /Affirmative defense/ የሚቀርብ እና በጠባቡ የሚተረጎም ልዩ አይነት ድንጋጌ እንደሆነ ከክፍሉ መገንዘብ ይቻላል (የወንጀል ህጉ ክፍል ሁለት የሚለውን ርዕስ ይመለከተዋል)። ይህ መሳሳት በአንቀጽ 48 እና 49 ላይ ከተመለከቱት ፍሬ ጉዳዮች (ማለትም እድሜንና የስነ-ህይወትን ጉዳይ ከተመለከቱት) ውስጥ ይልተካተተና በልዩ ሁኔታ በወንጀል ሕጉ አንቀጽ 80 ላይ ሰፍሮ እናገኘዋለን። ይህም ማለት ሕጉ በመከላከያነት ከሚቀርቡ /Affirmative defense/ ፍሬ ጉዳዮች ጋር እንዲታይና እንዲስተናገድ አልሞ ያሰፈረው ሀሳብ ነው። ይህ እንደሆን ደግሞ የማስረዳት ግዴታን በተከሳሹ ላይ የሚጥል በመሆኑ ልቅ ሆኖ የሚተረጎም ሳይሆን ምክንያታዊነትን /Reasanableness/ መሰረት አድርጎ የሚታይ መሆኑን መገንዘብ ይቻላል። ነገር ግን ህጉ ከአደረጃጀቱና ከድንጋጌው በመነሳት ቅይጥ መለኪያን ይተገብራል ቢባል መሳሳት አይሆንም። ይህም ሲባል የሀቀኝነትን /Honest/ እና የምክንያታዊነትን /Resonableness/ መመዘኛዎች በጋራ ህጉ አካቷል ለማለት ነው። በተጨማሪ የወንጀል ሕጉን አቀራረፅ ብንመለከት ከ1949 ዓ.ም ወንጀለኛ መቅጫ ህግ ጋር ተመሳሳይነት ያለው ሲሆን በፍሬ ነገር የመሳሳትን ጉዳይ በሁለቱም ህጎች ተደንግጎ እናገኘዋለን። የወንጀለኛ መቅጫ ህግን የቀረፁት ፊሊፕ ግሬቨን /phillipe Graven/ የፍሬ ነገር መሳሳትን ምዘና ለማድረግ ሁለቱን መመዘኛዎች ባማከለ ሁኔታ የተደነገገ መሆኑን በፅሁፋቸው ሲያስገነዝቡ አሁን በስራ ላይ ያለው የወንጀል ህግም ከቀድሞ የተቀዳ በመሆኑ በዚህኛውም ህግ መለኪያው ተመሳሳይ እንደሆነ መረዳት ይቻላል ማለት ነው። 


በአጠቃላይ በፍሬ ነገር በመሳሳት የሚፈፀም ወንጀል መሰረታዊ ስህተት መሆን እንዳለበት፤ የሀቀኝነትን /Honest/ እንዲሁም የምክንያታዊነትን /Resonableness/ መለኪያ በጋራ በመየዛ ሊመዘን የሚገባው ጉዳይ ነው። እነዚህን መመዘኛዎች ግልጋሎት ላይ ለማዋል የወንጀሉ አፈፃፀም፣ ቀጥታዊና ከባቢያዊ ሁኔታዎችን ግምት ውስጥ ማስገባትም የሚገባ ይሆናል። 

Page 1 of 29

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us