ዶርዜ በድጋፍ ተሰብስቦ የተፈጠረ ብሔረሰብ ሳይሆን ዘመን ተሻጋሪ ብሔረሰብ ነው፤ ለታክሶ ላጮ ጽሁፍ የቀረበ መልስ

Wednesday, 11 November 2015 13:41

 

 

ከአሰፋ ሻመና

 

 ከአቶ ታደለ ቱፋ መጽሐፍ ላይ ጠቅሼ "ዛሬ ጋሞ የሚባል ቀበሌ ሳይኖር የማንነት መገለጫና የራሱ ቋንቋ ያለው ሕዝብ ሊሆን አይችልም" በሚል ርዕስ ለሰጠሁት አስተያየት መልስ ሰጪ ታክሶ ላጮ "ሞኝ አንዴ ስደበው ደጋግሞ እራሱን ሲሰድብ ይኖራል" በሚል ርዕስ መስከረም 12 2008 ዓ.ም በወጣው ሰንደቅ ጋዜጣ መልስ ሰጥቷል። ጻሐፊው ዶርዜ ነኝ ይላል እንጂ ብዙ ስለዶርዜ ያልገባው ሰው መሆኑን ስለተረዳሁ የዶርዜን ጥያቄ አጠቃላይ ሁኔታ በአጭሩ እንዲረዳ ለማድረግ የቀረበ ጽሁፍ ነው። እሱን መሰሎችም ከዚህ ጽሁፍ ዶርዜን እንደብሔረሰብ ይረዱልኛል የሚልም እምነት አለኝ። ሌሎች አንባቢያንም የራሳቸውን ሀሳብ ያጠናክሩበታል።

በቅድሚያ ከታክሶ ሀሳብ ተነስቼ ልቀጥል። በዶርዜ ውስጥ ታክሶ የሚል ስም የሌለ መሆኑንና የዶረዜን ምድር በምንም ሁኔታ አይቶ የማያውቅ ሰው መሆኑን ከጻፈው ጽሁፍ መረዳት አያቅትም። ምናልባት እኔም ዶርዜ ነኝ በሚል ሁኔታ ጋሞ የሆነ ሰው አንባብያንን ለማደናገር የጻፈው ሊሆን ይችላል የሚል እምነት አለኝ። የጋሞም ተወላጅ  ቢሆን ስለማያውቀው ዶረዜ መጻፍ አይገደድም ነበር። ወሬና አሉባልታ ሰብስቦ በቃላት ድሪቶ አጭቆ ማቅረቡ ሕዝቡንና አካባቢውን የሚያቅ አላስመሰለውም።  ቀደም ብለው በዶርዜ ማንነት ዙሪያ ጽሁፍ አውጥተውና እኛ መልስ ሰጥተናቸው ለተሰጣቸው መልስ ተመልሰው ዳግም ካልመጡት የጋሞ ምሁር ነኝ ባዮች የተለየ ሰው አድርጌ አልወስደውም። ጸሐፊው ዶርዜ ብቻ ሳይሆን የጠቅላላ ቀድሞ ሰሜን ኦሞ ተብሎ ይታወቅ የነበረው ሕዝብና አካባቢ ለይቶ የሚያውቅ አይመስልም። ቢያውቅማ ኖሮ በአካባቢው የስም አጠራር ከአባት ወደልጅ እንደሆነ የአቶ ታደለን አቀራረብ ባለመቃረን ያቀረብኩትን ባልተቃወመ ነበር። አለማወቅ ስህተት ነው ማለት አይደለም። ስህተቱ ሳያውቁ አውቃለሁ ማለት ነው። እንደዚህ አይነት ባህል ላይ በመቃወም ወደ መድረክ ከመውጣትህ በፊት በአካባቢ ያሉ የጋሞ ወይም የዶርዜ ወይም የወላይታ በእድሜ የበሰሉትን ጠይቆ መረዳት ውርደት አይደለም። ስለእንደነዚህ አይነት ግለሰቦችና የዶርዜ ጋሞዎች ወደ ጽሁፌ መጨረሻ አካባቢ የምለው ይኖረኛል።

ታክሶ ያቀረበው ትችት በጻፍኩት ጉዳይ ሳይሆን በውስጡ መፍትሄ ላጣውና  ዶርዜ እንዴት የብሄረሰብ መብት ይጠይቃል በሚል ቅናት የሚቃጠለው ውስጣዊ ችግሩን ለመተንፈስ የሰነዘረው አስተያየት እንደሆነ መረዳት ችያለሁ። ለዚህም ነው ተራ አሉባልታ ከተለያየ ቦታ ቃርሞና ሰብስቦ ያቀረበው ጽሁፍ ነው ያልኩት። ጽሁፉን "በሶስት ክፍሎች ከፊዬ አቀርባለሁ" ብሎ ነበር። ይሄውም በመጀመሪያ ላይ "የዶርዜ ብሔርነት ጥያቄ አነሳሱ"፤ ሁለተኛው በሰንደቅ ጋዜጣ ላይ ባወጣሁት ጽሁፍ ላይ የሚያተኩር፤ በሶስተኛ ዶርዜ ለብቻው ብሔር ቢሆን ጥቅምና ጉዳቱ ላይ በማለት ነበር። ሆኖም ግን በሶስቱም ጉዳዮች ላይ የተጠበቀውንና ሊያቀርብ ባሰባቸው ነጥቦች ላይ ማስረጃ ያላቸውን ቁም ነገሮች ጠብቄ ነበር። ከአሉባልታ ስብስብ በስተቀር አንድም በዚህ ጉዳይ ይሄው ማስረጃዬ ብሎ መሬት የረገጠ አስተማሪ የሆነ ቁም ነገር ለማየት አልቻልኩም። የፀሃፊውም ጽሁፍ አቀርባለሁ ያለውን ንዑስ ርዕሶችን መሰረት ያደረገ አልሆነም።

ከመነሻው የዶርዜ ችግር የመልካም አስተዳደር እጦት እንደሆነ ለማሳየት ሞክሯል። የዶርዜ  ሕዝብ ጥያቄ ግን እሱ እንዳለው የመልካም አስተዳደር እጦት ችግር አይደለም። የመልካም አስተዳደር እጦት ችግር የዶርዜ ብቻ ሳይሆን አገራዊ ነው። ስለዶርዜ የማንነት ጥያቄ አነሳስ በቆንጆ መጽሄት ቁጥር 46 ሐምሌ 2005 ዓ.ም  "ስለዶርዜና ጋሞ ብሔረሰቦች አንድነትና ልዩነት በተጨባጭ ማስረጃ ቢሆን" በሚል ርዕስ የተጻፈውን አግኝተህ ያላነበብክ ከምንም ተነስተህ ለትችት የተነሳህ መሆንህን ያሳየኛል።

በጽሁፍህ ተራ ቁጥር ሁለት ላይ በጋዜጣው ላይ ስላቀረብኩት ጉዳይ መልስ ልታቀርብ አስበህ ነበር። ሆኖም ግን  የመደብ ትንታኔ የመሰለ ተልኮ ሰጪ፣ ተልኮ ተቀባዮችና የተላኩ ክፍሎች በሚል ነው ያቀረብከው። ለዶርዜ ማንነት ማነው ተልኮ ሰጪው? አካባቢውን ለማተራመስ የተነሳው በስም ካለ በስም በቡድን ከሆነ የቡድኑን ስም "አልቃይዳ" ወይም "አይ ኤስ" ነው ብለህ መሬት የረገጠ ማስረጃ ማቅረብ ነበረብህ። ከዚያ ጋር እነዚሁ አተራማሾች ዳጎስ ያለ ወረታ እንደሚከፍሉና የተልዕኮ ተቀባዮች ሕይወት እንደተቀየረ ገልጸሐል። እነማን ምን ያህል? ሰጪዎቹ እነማን እንደሆኑ ለሚያነበው ሰው ግልጽ አድርገህ በማረጋገጫ አዋዝተህ ማቅረብ ነበረብህ። የዶርዜ ሕዝብ ለራሱ መብት ቀርቶ ለጎረቤቶቹ መብት ቆሞ ሲከራከር የኖረ ነው። ወደኋላ ሄደው የሚያውቁ የእድሜ ባለጸጋዎችን ጠይቀህ ብትረዳ ይሻል ነበር።ለዚህም ነው ጽሁፍህ የአሉባልታ ክምር ነው ያልኩት።

ለዶርዜ ብሔረሰባዊ ማንነት ይመለስልን ጥያቄ ሕዝቡ ያቀረበው አንተ እንደምትለው በቅንጭብጫቢ ማስረጃ ላይ ተሞርክዞ አይደለም። ስለአገራችን ብሔረሰቦች በሚጻፉ ጽሁፎች ውስጥ ስለዶረዜ በግለሰቦች የተጻፉትን ማስረጃዎች አድርገን አይደለም ያቀረብነው። ከኢንተርኔት ውስጥ ታጭቆ ስለዶርዜ ማንነት የሚገልጹትን ጽሑፎች ኮፒ አድርገን ጠርዘን ለማስረጃነት አላቀረብንም። ዶርዜ ከምኒልክ ዘመን ጀምሮ ማንነታችን የተረጋገጠና ማንም ኢትዮጵያዊ ብሔረሰብ መሆናችንን የሚያውቅ እንደአንዳንድ ብሔረሰቦች ትላንትና በፖለቲካ ምክንያትና መነሻነት በመገጣጠም የተሰየመ ብሔረሰባዊ ማንነት ሳይሆን ዘመን ተሻጋሪ ብሔረሰብ መሆናችንን የሚያስረዱ ማስረጃዎችን አቅርበን ነው። በደርግ ዘመን በ1976 ዓ.ም በሕዝብና ቤት ቆጠራ በኮድ 73 እንደብሔረሰብ የተቆጠረው፤ በ1987 ዓ.ም በአሁኑ መንግስት ጊዜ በዚሁ ኮድ እንደብሄረሰብ የተቆጠረው፤ በ1999 ዓ.ም ከክልሉ ርዕሰ መስተዳደር ቢሮ ዶርዜን ከጋሞ ጋር የጨፈለቀው ደብዳቤ ወጥቶም በደብዳቤው መሰረት በዋና ዋና ቦታዎች በዶርዜነት ቆጠራው እንዳይደረግ ተጽዕኖ ቢደረግም በኦሮሚያ ክልል 168 ሰዎች በቆጠራው መገኘታቸው ለአንተ ቅንጭጫቢ ማስረጃ ነው። ስለዶርዜ ጉዳይ የማዕከላዊ ስታቲስቲክሰ  ኤጀንሲ ለፌደረሽን ምክር ቤት፤ ፌደረሽን ምክር ቤት መልሶ በዚሁ ጉዳይ ለማዕከላዊ ስታቲስቲክሰ  ኤጀንሲ፤ የማዕከላዊ ስታቲስቲክሰ  ኤጀንሲ ለክልሉ ርዕሰ መስተዳደር ለአቶ ሽፈራው ሽጉጤ እና ከርዕሰ መስተዳደሩ ቢሮ ታህሳስ 1999 ዓ.ም ለማዕከላዊ ስታቲስቲክሰ በፋክስ የተላላኩት ደብዳቤዎች ለአንተ ቅንጭብጫቢ ወረቀቶች ናቸው።

በሶስተኛ ተራ ቁጥር ለማቅረብ ያሰብከው ዶርዜ ለብቻው ቢሆን ስለሚያገኘው ጥቅምና ጉዳት ልትገልጽ ነበር።በመሐላና በውግዘት ተፅዕኖ ስር የወደቀው ሕዝብ በሚል መጀመሪያ ለመግለጽ ካሰብከው ሁኔታ ጋር የማይታረቅ አሉባልታ ይዜህ ቀርበሀል። ስለ ባህላዊው ጎሜ ለማውራት ቃጥተሀል። በአንድ በኩል በገጠርም በከተማም ያለው በዚህ ባህላዊ እምነት ያምናል ትልና በሌላ በኩል እነዚህ ተልኮ ፈጸሚዎች ህዝቡን አፍ ለማዘጋት ይጠቀማሉ የሚል እርስ በርሱ የሚጋጭ ሀሳብ ታቀርባለህ። የዶርዜን ሕዝብ በመሀላና በውግዘት በማሰር ማንም በጉዳዩ ላይ እንዳይቃወም የመቃወም መብት አሳጥቷቸዋል እያልክ ነው። ራስህን ዶረዜ ነኝ እያልክም ነው። በየትኛው መድረክ ቀርበህ ሀሳብ ለመስጠት ሞክረህ እንደተወገዝክ ልታቀርብ ይገባል። ዶርዜ በተደራጀ መልክ ተነጋግሮና ተማምኖ የጀመረው ትግል እንጂ አንተ እንደምትለው በጥቂቶች ተጽዕኖ ስር የወደቀ አለመሆኑን ወሬውን ካገኘህበት አካባቢ እንደገና ልታረጋግጥ ይገባሀል። የዶርዜ ብሔረሰባዊ መብት የጥቂቶች ሳይሆን የመላው ዶርዜ መሆኑን ለክልሉና ለፌደረሽን ምክር ቤት የቀረበው የአስር ሺ ሰው ፊርማ በማንነቱ ያላመነ ህዝብ እንዳልሆነ ላረጋግጥልህ እወዳለሁ። እስከመጨረሻው ለማንነቱ ጸንቶ የሚቆም ሕዝብ መሆኑን ሊገባህ ገባል።

እንደማጠቃለያ አድርገህ ባቀረብከው ላይ በቅርቡ የደቡብ ክልል መንግስት ምክር ቤትና የፌደረሽን ምክር ቤት በዶርዜ ብሔር ጥያቄ የወሰደውን ግልጽ አቋም ለሕዝብ ግልጽ አድርጉ በማለት ስላቀረብከው ጉዳይ ነው። ጥያቄውን ለጠየቀው የዶርዜ ሕዝብ ያልደረሰውን አቋም ለአንተ ከደረሰህ ለምን እንደዶርዜነትህ ለሕዝቡ አትገልጽም።  ሁሉም መንግስታዊ አካላት በዚህ ጉዳይ የመወሰን ስልጣን የላቸውም። በህገመንግሰቱ መሰረት ይህንን ጉዳይ የሚመለከተው በክልሉ የብሔረሰቦች ምክር ቤትና በፌደራል  የፌደረሽን ምክር ቤት ነው። ሕዝቡ ላቀረበው ይመለስልኝ ብሔረሰባዊ መብት ጥያቄ እውቅና  የምንጠብቀው ከእነዚህ የመንግስት አካላት ብቻ ነው።

ታክሶ ልበልህ ስምህ ባይሆንም። በዚህ ጥያቄ ዙሪያ ብዙ ያልገባህ ነገር እንዳለህ ተረድቻለው። ብሔረሰብ ወይም ብሔር በሕዝብ ብዛትና ማነስ የሚወሰን አይደለም። ከአጠገብህ እነግድቾ እነዘይሴ እነኦይዳ መብታቸው ስለሆነ በሕዝብ ማነስ ምክንያት እንዳልተነፈጋቸውና ማንም የማንነት መብት መከልከል እንደማይችል አልተገነዘብክም። ምናልባት የዶርዜ ሕዝብ በቁጥር ከጋሞ ያነሰ በመሆኑ የይመለስልኝ ጥያቄው አግብብ አይደለም  ለማለት አስበህ እንደሆነ። ሌላው ብሄረሰባዊ መብትን መንግስት ወይም ሌላ አካል በችሮታ መልክ የሚሰጥ ጉዳይ ወይም የችሮታ ዕቃ አይደለም። ሕዝቦች ከቤተሰብ ጀምሮ በማህበራዊ ሕይወት ውስጥ በጋራ ባሕላዊና ፖለቲካዊ ዕሴታቸው አንድነት ኖሮዋቸው በዚሁ ከሌሎች ጋር ያለውን ልዩነትና አንድነት አውቀው ራሳቸው ሕዝቦች ብሔር ወይም ብሔረሰብ ነኝ ብለው የሚወስኑት እንጂ። የዶርዜ ሕዝብ ለጠየቀው የመብት ጥያቄ ምክር ቤቱ እውቅና ሰጠ አልሰጠ በምንም አይነት ሁኔታ ዶርዜ እራሱን የቻለ ብሄረሰብነቱን ጠብቆ ይኖራል እንጂ ደሞዝና ስራ ለማግኘት ጋሞ ውስጥ አይጨፈለቅም፤ ለጋሞ ባለስልጣናት አይንበረከክም።

ታክሶ በአቶ ታደለ ጽሁፍ ላይ ባቀረብኩት አስተያየት ላይ የግልህን ያልተስማማህን ማቅረብ ይገባህ ነበር። "ጋሞ የሚባል ሕዝብና መሬት የለም" ብሎ አቶ ታደለ ባቀረበው ላይ አባባሉ ስህተት እንደሆነ ባለፈው ጽሁፌ ገልጬ አልፌያለው። እንደመጽሐፍ ግን ሊታረሙ ይገባሉ የምላቸውን ሀሳብ ለማቅረብም ሞክሬያለው። በእናንት ጋሞ ነን በምትሉት ግለሰቦች ግን በተነሳው ጉዳይ ላይ ተንተርሳችሁ በጎን ወደ ስልጣን ለመውጣት የፈጠራችሁ ረብሻና ድንፋታም አውግዣለሁ። ለብሔረሰባችሁ መብት የምትቆረቆሩ ከሆነ ምን ማድረግ እንዳለባችሁም ገልጬ ነበር። አልገባችሁምና ደግሜ ለማቅረብ እሞክራለሁ። "ጋሞነን የምትሉ ጥቂቶች ግን ይህን እንደ አንደ ሰው አስተሳሰብና እንደ ንደፈ ሀሳብ አቀራረባቸው(የአቶ ታደለን ማለቴ ነው) በሚያከሽፍ ሌላ ንድፈ ሀሳብ ማለትም ጋሞ የሚለው ቃል ከደርግ ዘመን በፊት ነበር ወይ? እንደትናንተ ማነው ይህንን ስያሜ የሰጠው? "ጋሞ" የሚለው  ቃል ጠበቅ ብሎ ነው ወይስ ላላ ተብሎ ነው የሚነበበው? ቦታውስ የትኛውን አካባቢና ሕዝብ ያጠቃልላል? በፊትስ የነበርው የአካባቢው ስያሜ ምን ነበር? "ገሙ ጎፋ" ሲባል "ገሙ" የሚለው ቃል ጋሞ ለማለት ነውን? ጋሞን አንድ የሚያደርጉ እሴቶችስ ምንድናቸው? በሚሉና በሌሎች ጥየቄዎች ላይ ዝርዝር ጥናት በማድረግ ""የማዶላን" ጋሞ አለመኖርን የገለጸበትን ንድፈ ሀሳባዊ አስተሳሰብ በሌላ ንድፈ ሀሳብ ለመቃወም እንድታዘጋጁ ነበር። ምክንያቱም አቶ ታደለ "ላቀረብኩት ጠቅላላ ጽሁፍ በቂ ማስረጃዎች አሉኝ" እያለ ስለሆነ። መበርታትና መጠንከር የሚገባችሁ በራሳችሁ ችግር ዙሪያ እንጂ በማያገባችሁ የዶርዜ ጉዳይ ውስጥ ባትዳክሩ ጥሩ ነበር። ዛሬ ይህንን ጥናት እንደ ጋሞ ምሁር ለማድረግ የመንግስት በጀትም ሆነ ተሸከርካሪ በእጃችሁ ይገኛል። የሚትወስዱትን አበል አ/ምንጭ ወይም ባላችሁበት ቦታ ቁጭ ብላችሁ ጥሬ ስጋና ቢራ ከምትጋቱ ለሕዝባችሁ ወሬ ሳይሆን ተጨባጭ ስራ ልትሰሩ ይገባችሁ ነበር።

በዋናነት ግን  ለአንባብያንና ለእናንት ለማቅረብ የምፈልገው የዶርዜ ብሔረሰብ ከሌላው ብሔረሰብ የሚለያቸው  ጥቂት እሴቶቹን ለማሳይት ነው። እነዚህ ዝርዝር ጥናቶች ለሚመለከተው አካል የቀረቡ ሲሆኑ በተለያዩ መጽሄቶችና ጋዜጦች ላይ የተነበቡና ያልተነበቡ ለዚህ ጽሁፍ በሚመች መንገድ ተቀንጭበው ይቀርባሉ።

የመጀመሪያው በቆንጆ መጽሄት ከቁጥር 41 ሚያዚያ 2005 ዓ.ም ጀምሮ ሶስት በተከታታይ በወጡት እትሞች "የተጨፈለቀው ዶርዜ የት ገባ?" በሚል ርዕስ የተጻፈው ዝርዝር ሁኔታዎችን ለማስታወስ እወዳለሁ። በዚህ ጽሁፍ ውስጥ የወጣው ጠቅለል ያለ ለመጽሄት ዝግጅቱ በሚመጥን አቀራረብ የቀረበው ነው። ከዚህ ጋር አያይዤ ዶርዜ የራሱ የሆነ የለቅሶ ስርዓት እንዳለው ነው። ይህም የለቅሶ ስርዓት በከተማ ሆነ በገጠር በተመሳሳይ ሁኔታ የብሔረሰቡ አባላት ስርዓታቸውን ጠብቀው ለቅሶ እንደሚያከናውኑ ነው። ለዚህ ማስረጃ ማፈላለግ አያስፈልግም። በጉለሌና በሽሮሜዳ ወይም ዶርዜ ባለበት በማንኛውም አካባቢ ማየት የሚቻል በመሆኑ።

ሁለተኛው ብሔረሰቡ ሸማ ሙያ ፈጣሪ መሆኑን የሚገልጽ ጽሑፍ በሰንደቅ ጋዜጣ ግንቦት 07 ቀን 2005 ዓ.ም በወጣው እትም ላይ "በጥበብ ስም ዶርዜን ጋሞ ማድረግ አይቻልም" በሚል ርዕስ የወጣውን መመልከት ይቻላል። በዚህ ጽሁፍ ሆነ ከዚያ በመቀጠል በሰፊው በተደረገው ጥናት የሸማ ስራ ታሪካዊ እድገቱንና አመጣጡን በማሳየት በአገራችን ዶርዜ የሸማ ስራን ከማስተዋወቁ በላይ ለራሱና በዙሪያው ላሉት የጋሞ ማህበረሰቦች ሙያውን በማሰልጠን በሙያው ተጠቃሚ እንዲሆኑ ያደረገ ብሔረሰብ መሆኑን ነው። ለዚህም ምንም ማስረጃ ሳያስፈልገው የሸማ መስሪያ መሳሪያዎችን ዶርዜ ከአካባቢው እንጨቶች አምርቶ ምንም የውጭ ቁስ ሳይገባ ከቀደም ጀምሮ ሲጠቀም መኖሩን ነው። ዶርዜ የሸማ ሙያውን ብቻ አይደለም የፈጠረው ዶርዜ የሸማ ስራን ወደ ጥበብነት የቀየረና ዛሬ የአገራችን ባህላዊ ልብስ እንዲሆን ያደረገ ብሔረሰብ ነው።

በሶስተኛ ደረጃ ብሔረሰቡ የራሱ የሆነ የግጭት አፈታት ስርዓት ያለው ሕዝብ መሆኑ ነው። የግጭት አፈታት ስርዓቱ ዛሬ ፍረድ ቤቶች ባሉበትም ጊዜ ጭምር ችግሩን በራሱ ስርዓት እየፈታ ያለ ሕዝብ ነው። ፍታብሔራዊ ሆኑ ወንጀል ነክ ድርጊቶች ከሰው ነፍስ ማጥፋት በታች ያሉትን ግጭቶች በራሱ መፍታቱን  አላቋረጠም። ከዚያ በታች ያሉትን ግጭቶች ስርዓቱን ሳይጠብቅ ወደመንግስት የወሰደ ቅጣቱ ቀላል አይደለም። ይህም ስርዓት በግጭቱ ጎጂውን ሆነ ተጎጂውን ወገን በማያስከፋ መልኩ አወያይቶና በዝርዝር አነጋግሮ አድሎ በሌለበት ችግሮችን የሚፈታ ስርዓት ያለው ሕዝብ መሆኑ ነው። ለዚህም ከጎረቤት ጀምሮ በእርከን እስከ ዶርዜ ላካ እሰከሚደረገው ደሬ ዱላታ (አጠቃላይ ስብሰባ) ድረስ አራት እርከኖች ያለው ነው። በየእርከኑ ያልተፈቱ ችግሮች መፍትሄ የሚያገኙት በመጨረሻው እርከን ላይ ይሆናል። ለዚህም ነው ዛሬ በዞኑ ውስጥ በጣም ዝቅተኛ የወንጀል ሆነ የፍታብሄር እስታቲስቲክ ረኮርድ ላይ የዶርዜ ብሄረሰብ በመጨረሻ ደረጃ ላይ የሚገኘው። ይህም የዶርዜ እሴት እንደሆነና ወይም ከማንም ሌላ ብሄረሰብ ከሚለየን ሁኔታዎች ውስጥ አንዱ ነው።

በአራተኛነት ዶርዜ የራሱ ባህላዊ የቤት ግንባታ አለው።   ስለ ዶርዜ ቤት አሜሪካዊያንና ጀርመናዊያን አንትሮፖሎጂስቶች በዝርዝር ጥናት አድርገዋል። አስራ ሁለት ጫማ ከፍታ ያለው ቤታችን ማገሩም፣ ቋሚውም፣ ሚስማሩም፣ መሸፈኛውም፣ መሰላሉ፣ ማቀበያውም፣ መወጣጫውም፣ ቀርከሀና ቀርከሀ የሆነው እሴታችን ነው። በቤቱ ዝርዝር አሰራርና የአሰራር ስርዓት ላይ በኛም በኩል የተደረጉ ጥናቶች እንዳሉንና ጥናታችን ከሌሎች እሴቶቻችን ጋር ተካቶ ለሚመለከተው አካል የቀረበ መሆኑን ነው። ዛሬ በቅርብ ርቀት በጎረቤትነት ያሉ የጋሞ ማህበረሰብ አባላት የዚህን አይነት ቤት እየገነቡ ሲሆን የግንባታ ሙያውን ከዶርዜ ተምረው ዛሬ መተዳደሪያቸው ያደረጉም አሉ። ይህ የዝሆን ኩምቢ የመሰለ የፊት ክፍል ያለው ቤት በሰው ሐይል ከቦታ ቦታ የሚንቀሳቀስ ከአርባ እሰከ ስልሳ ዓመት ዕድሜ እየታደሰ መኖር የሚችለው ብቸኛው የዶርዜ ቤትና መለያችን ነው።

በአምስተኛ ደረጃ የምናየው የዶርዜ መስቀል በዓል አከባበር ለየት ያለው የአከባበር ስርዓታችን ነው። ደቡብ የአገራችን ክፍል ውስጥ የመስቀል በዓል የማያከብሩ ሕዝብ ያለ አይመስለኝም። እንደባህላቸውና እንደአከባበር ሥርዓታቸው ግን ይለያያሉ። የዶርዜ መስቀል አከባበር ስርዓት ከነሐሴ 16 ጀምሮ እሰክ መስከረም 30 ድረስ በተለያዬ ሁኔታ የሚከበር የዶርዜ የዘመን መለወጫ በዓል ነው። ስለመስቀል በዓል አከባበር በዶርዜ በሚሽሪያ ቁጥር 28 ሂዳር 2007 ዓ.ም እትምን ማየት ይቻላል። ይህም በሶስት ምዕራፍ የሚከፈለው የበዓል አከባበር ሥርዓት ከማንኛውም የደቡብ አካበቢ አከባበር የተለየ ስለመሆኑ አንብቦ መረዳት ነው። ይህም የተለየ የመስቀል በዓል አከባበር ስርዓታችን እንደ ዶርዜነታችን ከሌላው የሚለየን ባህላዊ እሴታችን ነው።

ዛሬ ከነበረው ጎጂ ጎኑ የሚያመዝን በመሆኑ የአለቃ ስርዓት በዶርዜ ያበቃለት ቢሆንም ስርዓቱ በነበረ ጊዜ በዶርዜ  ዙሪያ ካሉት የጋሞ ማሕበረሰብ የአለቃ አሰያየምና ስርዓት የተለየ መሆኑ ሌላው እሴታችን ነው። ከአመራረጡ ጀምሮ እስከ ሹመቱ ድረስና ከዚያም በሌላ አለቃ እስከሚተካ ድረስ ያለውን ስርዓት በተመለከተ የተደረገም ጥናት አቅርበናል። ይህንን የአለቃ ስርዓት ለዚህ ጽሁፍ ከዚህ በላይ መግለጽ ባይቻልም አስፈላጊ ሆኖ በታየን ጊዜ መጥነን ይህን እሴታችንን በጋዜጣ ላይ ወይም በመጽሄት ለማሳተም እንችላለን።

የዶርዜ ብሄረሰብ ለአካባቢው ሕዝብ ካበረከታቸውና የራሱ ከሆኑት እሴቶች አንዱ የንግድ ልውውጥን ለማሳለጥ እንደዛሬ የፈረንጅ ጣሳና ኪሎ ግራም ሚዛን ከመምጣቱ በፊት በጥቅም ላይ ያዋለው የፈሳሽና የጠጣር መለኪያ ስርዓት ነው።ይህም ጽሁፍ "ጎዝደ ጎማሻ" በሚል ብዕር ስም በሚሽሪያ መጽሄት በቁጥር 30 ላይ ጥር 2007 ዓ.ም ታትሞ ለንባብ በቅቷል። የአካባቢው ሕዝብ ዶርዜ ባወጣው የመለኪያ ስታንድር የንግድ ልውውጡን ሲያሳልጥ ኖሯል። በቅል ወይም በዶርዜ አጠራሪ ጎሴ እንደመጠናቸው ለይቶና ከላዩ ላይ ውበት እንዲኖረው በዲዛይን አስውቦ ጥቅም ላይ አውሎት ነበር። ከአነስተኛው "ኦይድ ከሶ ጎሴ" እሰከ ትልቁ  "ዋሎ ጎሴ"" ድረስ አራት እርከኖች ነበሩት። የዶርዜ ሕዝብ ለአካባቢው የመለኪያ ስታንዳርድ አድርጎ ያበረከተው በዛሬ ጊዜ በሌሎች የተተካ ቢሆንም ለየት ያለ እሴታችን አድረገን በታሪካችን ውስጥ የህዝባችን አንድ ግኝት አድርገን አስቀምጠነዋል።

በቋንቋ በኩል ያለን ልዩነት ቀደም ተብሎ በኢትኖሎጀክ ሰርቬይ ከጋሞ ጋር ብቻ ሳይሆን ከወላይታም ከዳውሮም ከጎፋም ጋር ያለውን አንድነትና ልዩነት በግልጽ ተቀምጦ በተደጋጋም ተብሏል። በቋንቋችን ሁላችንም ብሔረሰቦች እርስበርስ እንግባባለን ይህ እውነት ነው። ማናችንም ማናችንን  አናማም። የዶርዜና የጋሞ ቋንቋ አሁን ባለው ልዩነት አንድነው ተብሎ መከራከር የሚቻል ከሆነና መግባባቱ ዶርዜን ጋሞ የሚያደርግ ከሆነ ወላይታውም ዳውሮውም ጎፋውም ጋሞ ናቸው ማለት ነው።

እናንተ "ቆሞ" ትላላችሁ እኛ ደግሞ "ኦሞ" እንላለን ጎሳን። በዚህም የጎሳ ስብጥር ዶርዜን ጋሞ ለማድረግ የአንድነት መከራከሪያ አድርጋችሁ ቀደም ባለ ጽሁፍ ላይ አቅርባችኋል። ለዚያም በቂ መልስ በወቅቱ ሰጥተናል። ዳግም በዚህ አቅጣጫ መከራከሪያ እንዳይሆን በጥቅቱ ዳግም ማቅረቡ አስፈላጊ ነው። "ማዶላ" የአቶ ታደለን መጽሀፍ ሙሉ በሙሉ ማውገዝ አግባብ አይደለም። አንድ መጽሀፍ ደካማና ጠንካራ ጎኖችን ለይቶ በዚያ ስህተቱን እንዲያርም በሰለጠነ መንገድ ማቅረብ ለወደፊቱም ልምድ ሊሆነን ይገባል። ማዶላ ጉድለቶች ቢኖሩትም የሚጠቅሙንም በውስጡ አሉ። ለምሳሌ በመጽሀፉ መጨረሻ ገጽ አካባቢ የጎሳዎች ዝርዝር ብሎ 179 ጎሳዎችን ያስነብበናል። ከእነዚህ ጎሳዎች ውስጥ ዶርዜ ውስጥ ቡይላ፤ ቦላ፣ ቦሮዳማላ፣ ቦሻ፣ አይፋርሶ፣ አማራ፣ዙቱማና ጎሎማላን እናገኛለን። እነዚህ እሱ ያቀረባቸው ጎሳዎች ስብጥራቸው በጎፋ፣ በዳውሮ፣ በወላያታ፣ በጋሞ ብቻ ሳይሆን በዶርዜ ውስጥ ጭምር እንዳሉ ያሳየናል። የጎሳዎች ስብጥር በአምስቱም አካባቢ እንዳሉ ሁሉ ለየብቻቸው የብሄረሰቦቹ የራሳቸው ብቻ የሆኑ ጎሳዎችም አሉ። ለምሳሌ ዶርዜ ውስጥ ብቻ የሚገኙትን ልጥቀስ፡- ምች፣ ዶርዜማላ፣ ጊያና፣ ማንጋ፣ ናጻራ፣ ግረሼ፣ ዛውራ፣ የሚባሉ በሌላው በአራቱ ብሄረሰቦች ውስጥ የሌሉ ናቸው። ስለሆነም የጎሳ ስርጭቱ በጋሞና በዶርዜ መካከል ብቻ ባለመሆኑ የጎሳው ስርጭት ዶርዜን ጋሞ ካደረገ ሎችም ጋሞ ሊሆኑ  ነው።

ዶርዜ በአካባቢው በአንድነት ከማንም ሌላ ብሔረሰብ ጋር ሳይቀላቀል ድንበሩን አስከብሮ የሚኖር ሕዝብ ነው። አንድ አይነት ስነልቦና ያለው በዶርዜነቱ አምኖና ኮርቶ የሚኖር ተመሳሳይ ስነልቦና ያለው ብሔረሰብ ነው።

ለዶርዜ የተለዬ ማንነታችን  በከፊል የገለጽኳቸው እሴቶቻችን ግልጽ  ከሆኑ ለታክሶና ለመሰሎቹ ዶርዜን የጋሞ አካል ለማድረግ ለሚያልሙት ለመማር ዝግጁ ባይሆኑም ቢሆኑም እስካነበቡት ድረስ ትምህርት ይሆናቸዋል ብዬ አምናለሁ። አቶ ታደለ ጋሞነታችንን አጠፋ እያሉ የጋሞን ሕዝብ ስራ ከማስፈታት ሕዝቡ ውስጥ ገብታችሁ ጋሞነቱን የሚገልጹ እሴቶቹን ነቅሳችሁ አውጥታችሁ ለማንነታችሁ ተጨባጭ የሆነ መረጃ ሰብስባችሁ ለአቶ ታደለ  "ጋሞ የሚባል ሕዝብና መሬት የለም የምትለው አግብ አይደለም" በማለት ምሁራዊ መከራከሪያ ይዛችሁ ብትከራከሩ አግባብነት አለው እላችኌለሁ። የዶርዜ ብሔረሰባዊ ጥያቄ ካስጨነቃችሁ ደግሞ ዶርዜ ጋሞ ነው እያላችሁ በተደጋጋሚ ከመጮህ ዶርዜን ጋሞ የሚያደርጉ አንድነቱን የሚገልጹ መከራከሪያ አዘጋጅታችሁ መቅረብ ነው። ይህ በሌለበት ዶርዜ ጋሞ ነው እያሉ ጫጫታ ታክሶ ላጮ ለጽሁፉ በርዕስነት የተጠቀመበት "ሞኝ አንዴ ስደበው ደጋግሞ እራሱን ሲሰድብ ይኖራል" የተባለው ተረት ለእናንት ይሰራል ማለት ነው።

ስለዶርዜ ብሔርሰባዊ መብት የመመለስ ጥያቄ ባትጨነቁ መልካም ነው። ምንም ሊጠቅማችሁ አይችልም። የዶርዜ እሴቶች የዶርዜ እንጂ የጋሞ ሊሆኑ አይችሉም። ጋሞ የራሱ የሆኑ እሴቶችን አጥንቶ የሚያቀርብ አጋዥ አጣ እንጂ አለው። እናንተ ደግሞ በራሳችሁ ላይ ከመስራት ይልቅ የሰውን የራስ ለማድረግ መቋመጥ ከምኞት አያልፍም። ዶርዜ ከሆነ ላቀረበው የማንነት ይመለስልኝ ጥያቄ እስከመጨረሻ ይሄድበታል።

ከላይ በጽሁፌ መጀመሪያ ላይ እንደጠቀስኩት ታክሶ ላጮ የሚባል ዶርዜ የለም። የብዕር ስም እየተጠቀምክ ከሆነ ግን ዶርዜ ከሆንክ ለብዕር ስምነት ሊያገለግሉ የሚችሉ ብዙ ስሞች አሉ። ስለዶርዜ አሉባልታ ሰብስቦ የሚጽፍ ግን እውነተኛ ዶርዜ አይኖርም ብዬ አምናለሁ። ዶርዜ ፊትለፊት ተናግሮ አሳምኖ ወይም አምኖ ይሄዳል እንጂ ተደብቆ ወገኑን ከጀርባ አይወጋም። ሆኖም ግን በታሪክ እንደምንሰማ  ለራሱ ሕዝብ ጠላት ሆኖ ሊቆሙና መሰረታዊ ምክንያታቸው ደግሞ ሆድ መሙላት የሆኑትን ግለሰቦች አሳይቶናል። በጣሊያን ጊዜ ባንዳው ነው ጣሊያንን እየመራ አገራችንን ያስወረረው። ለሆዱ አድሮ። በተለያዩ ምዕራፎችም ተመሳሳይ ሰዎችን አይተናል። ዛሬም በዶረዜ ማንነት ይመለስልኝ ጥያቄ ወቅት ለሆዳቸው ያደሩ ከአንድ እጅ ጣት ቁጥር የማይበልጡ ይጠፋሉ ብለን አናምንም። እነዚህ የዶርዜ ጋሞዎች ጋሞነኝ ካሉ ስልጣንና ቦታ እንደሚያገኙ አምነው በጋሞ ባለስልጣናት እግር ስር የሚሮጡ በወረዳ፣ በዞንና በፌደራል ደረጃ መኖራቸውን እናውቃለን። ማንም ምንም መሆን መብቱ አይደለም እያልኩ አይደለም።

አንድ በተጨባጭ የሆነ ሁኔታን አሳይቼ ጽሑፌን ላጠቃልል። በማዶላ መጽሀፍ ዙሪያ የጋሞ ባለስልጣናት በሚተረማመሱ ወቅት ነው። ቦታው ከጨንቻ ከተማ ቀበሌዎች በአንዱ ነው። ዕለቱ ማክሰኞ በአቶ ታደለ ላይ ሰላማዊ ሰልፍ ለማድረግ የታቀደ እለት። ወደ ሰላማዊ ሰልፉ ከየቀበሌው ተሰብስቦ ለመውጣት ሕዝቡ በዚያ ቀበሌ አልተሟላም። አንዱ ከመሐላቸው “እንውጣ”! እያለ ይጮሀል። በመሐል በቀበሌው ለዶርዜ ጋሞነት ሲከራከርና በጥያቄያችን ዙሪያ በተቃራኒ ቆሞ የነበረ የዶርዜ ሰው መልስ ሰጠ "ሕዝቡ ይምጣ እንጂ ለምን ትቸኩላለህ" ይለዋል። ሰውዬውም መልስ ሰጠ  “እኛ ጋሞዎች ነን!" አለው ለዶርዜው።

የጋሞ ዶርዜውም መለሰ "እኛ ምንድነን?" ነበር።

"አንተ ማን እንደሆንክ ራስህን ፈልግ" አለው ያ የሚጮኸው ሰውዬ።

ያ ለዶርዜ ጋሞነት ይታገል የነበረ የሆድ ሰው እያለቀሰ ወደቤቱ ተመለሰ። እቤት ልጆቹና ሚስቱም ሲነግራቸው የሰጡት መልስ ከዚያ ያነሰ አልነበረም። "ይህ ስያንስህ ነው" ብለው ጨመሩለት። ለካስ በድርጊቱ እነሱም ሲቃጠሉ ኖረዋል።

ይህ ሁኔታ ለእኛም ይሁን በተለይም ዶርዜ ጋሞ ነው ብለው ለቆሙ የዶርዜ ሰዎች መጨረሻቸውን ምን ሊሆን እንደሚችል ሊያሳይ የቻለ መልዕክት ይመስለኛል። በምንም ዓይነት ጋሞ ነኝ የሚል ዶርዜ በዚያ በኩል ያለው ጋሞ በሙሉ ልቡ ተቀብሎት እየኖረ እንዳይደለ ያሳያል። በሌላ በኩልም ቢሆን ጋሞ ነኝ የሚሉት ዶርዜዎች ለዕለት ጉርሳቸው ከአንገት በላይ ጋሞ ነኝ ይበሉ እንጂ ልባቸው ሙሉበሙሉ ጋሞነቱን እንዳልተቀበለ አንዳንድ ድርጊታቸው ያሳብቃል።

ለማጠቃለል ለታክሶ ላጮና ለመሰሎቹ ሁለት ነገር ብዬ ልለፍ። በመጀመሪያ ስለሌላው ከመጨነቅ ይልቅ ጋሞ የለም ስለተባለው የራሳችሁ ጉዳይ ላይ ተጨንቃችሁ ብትሰሩ ይሻላል። ከላይ በምክር መልክ ያቀረብኩትን አስተያየት መጠቀም ብልህነት ነው። ስለ ዶርዜ አትጨነቁ። ዶርዜ ሕገመንግስቱን መስረት አድርጎ በማስረጃ አስደግፎ ያቀረበው ጥያቄ በመሆኑ በዚያው መስመር ጥያቄውን በጽሁፍ እንደጠየቀው ሁሉ በጽሁፍ መልሱን ይጠብቃል። ለዚህ ማንነታችን ብዙ ዶርዜዎች ሲታሰሩ፣ ከስራ ሲባረሩ፣ ከደረጃ ሲቀነሱ፣ መንግስት ለሁሉም ሕዝብ የሚመድበውን በጀት ስንነፈግ ኖረናል። አሁንም ትግላችን ሳያቋርጥ ይቀጥላል። ስለዶርዜ ማንነት ማውራት ከፈለጋችሁ ደግሞ ዶርዜን ጋሞ የሚያደርጉ መከራከሪያ ማስረጃዎችን ሰብስባችሁ ቅረቡ። ወሬና አሉባልታ ሰብስባችሁ በመደርደር ለሕዝብ በማቅረብና በማደናገር ጊዜያችሁን አታቃጥሉ።   

ይምረጡ
(1 ሰው መርጠዋል)
1131 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us