ልዑል ራስ አስራተ ካሣ መንቀል የነበረበት አንድ እግር በርበሬ

Wednesday, 25 May 2016 12:55

 

-    ሲአይኤ ለሐገራችን ያስታቀፈው መሰሪ እንቁላል

-    ጣሊያንና እንግሊዝ የቀበሩት ጊዜ ጠብቆ የሚፈነዳ መርዘኛ ቦንብ

ወሰንሰገድ መሸሻ በላቸው/ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. /

አንድ እግር በርበሬ መንቀል አቅቷችሁ፣ አቃጥሎ ለብልቦ ፈጅቶ ገደላችሁ። በመሳፍንታዊው ዘመን ሳይጠበቅ ብቅ ያለውን መይሳው ካሣ/ ቴዎድሮስን አንዲት ተጎጂ አልቃሽ የገጠመችበት ቢሆንም… እኛም ለዚህ ዘመኑ ጉድ ስንኟን ተዋስን።

የአክሱም መንግስት ግዛት ስፋት በምእራብ እስከ አትባራ ወንዝና እስከ ጣና ሐይቅ አካባቢ፣  በሰሜን እስከባርካ ሸለቆ መጨረሻ አካባቢ፣ በስተምስራቅ ቀይ ባሕርን ይዞ እስከ ኤደን ሰላጤ ድረስ በስተደቡብም ሰፊ ይዞታ ነበረው።

የአክሱም መንግስት በባሕርም ሆነ በየብስ ላይ የነበረው ወታደራዊ ኃይልና ጥንካሬው በዘመኑ የተመሰከረለት፣ አልፎ ተረፎም ከዓባይ ሸለቆ አንስቶ ቀይ ባሕርን ተሻግሮ እስከአረብ ደጋማ ቀበሌዎች ድረስ የያዘ ግዛት ነበራቸው። በመካከለኛው ምስራቅ ከነበሩት አራት ትላልቅ ኃይላት መካከል አንደኛው የአክሱም መንግስት ነበር። የአክሱም ነጋዴዎች የወርቅ ማእድናት ወደ ሚገኝበት ፋዞሊ እስከሚባልበት የጥቁር አባይ አካባቢ ሁሉ እየሄዱ ይመለሱ እንደነበሩና ለ2000 ዓመታት በላይ መቆየታቸው ይነገራል።

የአክሱም ስርወ መንግስት ለላስታው መንግስት ቦታውን ለቅቆ ይህ ስርወ መንግስትም በላሊበላ አድርጎ በሐማሴን ናግራ በበቅላ በኩል ሱዋኪም እየደረሱ ወደምእራብ ታጥፈው በአባይ ወንዝ  ላይ እስከሚገኘው ኩሽ እስከሚባለው የኑባውያን ከተማ የሚያዘልቀውን መንገድ ሁሉ ይቆጣጠሩት ነበር።

ከላስታ መንግስታት በኋላ ሰለሞናውያኑ ተነስተው ስልጣን ወደ ሸዋ ገባ። ሰሜኑ ከመንግስት እይታ እየራቀ ቢሄድም አጼ አምደፅዮን በገዛባቸው 30 ዓመታት ውስጥ እራሱ ጦሩን እየመራ ከሸዋ ተነስቶ ቀይ ባሕር ድረስ በመሄድ ሲያስተዳድር ቆይቶ ለትግራይ ተወላጇ ንግስቱ ለብሌን ሰብአ እንደራሴ አድርጎ ሾማት።

እሷም ወንድሞቿንና ዘመዶቿን በየስልጣኑ ሰገሰገችበት። በአካባቢው ሽማግሌዎችና ሰዎች ክስ እየበዛባት በመሄዱ እሷን ከስልጣኗ አንስቶ ለራሱ ልጅ ለባሕረሰገድ ሰጠው። መላከ ባሕር ወይም የባሕር ገዢ የሚሉ ማእረጎች ተሰጡት። ከአምደፅዮን ቀጥሎ የነገሱት ልጆቹ ሰይፈአርእድና ዳዊት፣ እንዲሁም የዳዊት 2ቱ ልጆቹ ይስሐቅና ዘርአያእቆብ ይህን ግዛት አጠናክረው በደንብ አስተዳድረውታል።

በአጼ ሰይፈአርእድና በአጼ ዳዊት ዘመን የግብፅ ማምሉክ ገዢዎች በጠረፍ ድንበር መግፋት በመጀመራቸው የድንበር መግፋቱንና ባካባቢው ይነሳ የነበረውን ወረራ እስከአባይ ሸለቆ ጫፍ ድረስ እየዘመቱ አባረዋቸዋል። ዘርአያእቆብ የቀይ ባህርን አጠናክሮ ከመምራቱ ባለፈ በባሕሩ ላይ የሚንቀሳቀሱ መርከቦች ሊሰሩለት የሚችሉ አዋቂዎችን እንዲልኩለት አውሮፓ ድረስ ልዑክ ልኮ ነበር። ግራር በምትባል የምፅዋ ወደብ ዘርአያእቆብ ወደብ ማቋቋሙንና ቦታው በኋላ የኢትዮጵያ ባሕር ኃይል ቤዝ ሆኖ ለዓመታት ማገልገሉም ታውቋል።

በግብፅ ተንባላት በቁስጥንጥንያ፣ በእየሩሳሌም፣ በሶርያ ያሉ ክርስቲያኖች ላይ በደልና መከራ እየተፈፀመ በመሆኑና ለኢትዮጵያ መንግስት የድረሱልን ጥሪ በመተላለፉ አጼ ዳዊት ክተት ሰራዊት ምታ ነጋሪት ብሎ ከሸዋ ተነስቶ እስከ ግብፅ ስናር ድረስ መዝመቱን፣ አባይን ገድቦ ወደግብፅ እንዳይወርድ እንዳደረገውና ተንባላትም ዳግመኛ ክርስቲያኖችን አናውካቸውም፣ ስርአታቸውን አናፈርስም፣ ኃይማኖታችሁን አናዋርድም፣ የኢትዮጵያ ንጉሥ ሠራዊቱን ይዞ ይመለስልን ብለው በመማፀናቸው፣ ዳዊትም የእየሱስን ግማደ መስቀል ወደሐገሬ እንድወስደው ስጡኝ ምንም ሳላደርጋችሁ ወዳገሬ እመለስላችኋለሁ በማለቱ የቀኙን ግማደ መስቀል፣ ዳግመኛ ሉቃስ የሣላትን የድንግል ማርያም የእመቤታችንን ሥእል፣ ዮሐንስ የሳለውን የኩርአተ ርእሱን ስእል ጨምረው ስለሰጡት ከነሰራዊቱ ወደሐገሩ መመለሱ ተመዝግቧል።

በኤርትራ የሚገኘው ደብረቢዘን ታላቅ ገዳም ከኢትዮጵያ የማይለይ መሆኑን በውጫሌ ውል ስምምነት ላይ ጣሊያን በይፋ አውቃ ፈርማለች።

በ16ኛው ክፍለዘመን መጨረሻና በ17 ኛው ክፍለዘመን መጀመሪያ በሐገራችን በነበረው የእርስበርስ ጦርነት ወቅት ኦቶማን ቱርኮች ድንበራችንን ደፍረው ወርረውናል። ምፅዋንና ሐርጊጎን ይዘው ወደመሓል ሃገር በመዝለቅ ድባርዋ ላይ መሽገው በ1578 እ.ኤ.አ ዓዲ ዳዕሮ ላይ የኢትየጵያ ጦር ቱርኮችን ደምስሶ ደባርዋ ላይ ተጠናክሮ የነበረውን የቱርኮች ምሽግ እንዳለ አውድሞታል።

ከ20 ዓመት ዝግጅት በኋላ በ1598 ቱርኮች ወደኢትዮጵያ እንደገና ገብተው በተመሳሳይ ሁኔታ ተደምስሰዋል። ፖርቱጋሎችም በድጋፍ ስም ገብተው ኢትዮጵያን ለመቆጣጠር ሞክረው አልተሳካላቸውም። በ19ነኛው ክ/ዘመን ግብፅ ከኦቶማን ቱርኮች ቁጥጥር ወጥታ በእንግሊዞችና በአሜሪካን መርስነሪዎች በመመራት የአባይን ወንዝ ከምንጮቹ፣ በሌላ አቅጣጫ የቀይ ባሕርን አዋሳኝ ግዛቶች ወደቦቹንና የአካባቢውን ንግድ ለመቆጣጠር ባይሳካላትም በተደጋጋሚ ወርራናለች፣ ዘምታብናለች።     

ከ1769 እስከ 1855 ኢትዮጵያ በብዙ የየአካባቢው መሳፍንቶች ተከፋፍላ ትተዳደር ስለነበር በዚህ ጊዜም ሁሉም የበላይ ለመሆን የየአካባቢው መሳፍንቶች ጦር እየሰበቁ ይፋለሙና ጀሌዎች እየመለመሉ በማዋጋት ጦረኝነት የኢትዮጵያውያን የእለት ተእለት ስራና መደበኛ ባሕል ሆነ።

የአፄ ቴዎድሮስን ጥንካሬ ያዩት ጌታቸው የነበሩት የራስ አሊ እናት ወይዘሮ መነን ልጃቸውን ለዚሁ አሽከራቸው ለመይሳው ካሳ በመዳር ኃይላቸውን ለማዳከም ቢሞክሩም፣ በዚህም ምክንያት ቴዎድሮስ ለነመነን አድረው በ1847 ቴዎድሮስ እንደገና ሸፍተው ራስ አሊ ጋር በመዋጋት የዘመቱባቸውን አዝማቾች ከነሰራዊታቸው ድል በማድረግና እነመነንን አይሻል በሚባል ጦርነት አሸንፈው በመማረካቸው፣ በ1855 ዓ.ም እስከ ባሕረ ነጋሽ/ ኤርትራ ድረስ ይገዛ የነበረውን ውቤንም አሸንፈው ወደ ሸዋ ሲገሰግሱ ኃይለመለኮት ሞተው በማግኘታቸው  ምኒልክን ወስደው ኢትዮጵያን በበላይነት ለመምራት በቁ። ኤርትራ በውቤ መሳፍንታዊ አገዛዝ መመራቷ ኢትዮጵያዊ ሐገር መሆኗን ማሳያ አድርገንም እንወስደዋለን።

አፄ ቴዎድሮስ መሳፍንቱን ሁሉ አስገብረው ኢትዮጵያን በአንድ መሪ ሥር እንድተዳደርና ኢትዮጵያ በአንድ ማእከል እንድትወከል ማድረግ ቢችሉም የቴዎድሮስ አመጣጥ ከኮሶ ሻጯ ከድሀ እናት የተወለደ በመሆኑ መሳፍንታቱ ወፍ ዘራሽ እያሉ የሚንቁት የቴዎድሮስን መሪነት ላለመቀበል በየጎጡ በመነሳሳታቸው፣ ቴዎድሮስ በበኩላቸው ሁሉንም አንበርክኮ ለመግዛት በሚወስዱት ቆራጥና የማያዳግሙ እርምጃዎች የታሰበው ፅኑ አንድነትና መተባበርን ማምጣት ባይቻልም ኢትዮጵያ አንድ ሐገር፣ አንድ መንግስት፣ አንድ መሪ ያላት ሐገርነቷን መሰረተ።

እስከ 1868 ዓ.ም ቴዎድሮስ ሁሉም በየፊናው እየሸፈተባቸው እሳቸውም ክንዳቸውን እያቀመሷቸው በንጉሠነገሥትነት ከጅቦቹ መሳፍንቶች መንጋጋ ኢትዮጵያን አላቀው በአፄ ዮኃንስና በእንግሊዞች ከጀርባቸው በተሸረበ ሴራዊ ስምምነት በጦር መሳሪያ በመሸጣቸው ነበር ራሳቸውን የገደሉት። እንግሊዞቹ ለዮኃንስ በስምምነታቸው መሰረት መሳሪያ አስታጥቀው ቢክሱም በየአቅጣጫው በሚደርስባቸው ጥቃት የተነሳ ኢትዮጵያን ለቀው ተመልሰው ወጡ።

ይህ የእኔ እበልጥ እኔ እበልጥ ፍልሚያ ኢትዮጵያውያንን በከፋፈለበትና ኃይላቸው በተበጣጠሰበት ዘመን እንግሊዛውያኑ ሐገራችንን ለቀው ቢወጡም ግብፃውያን ከጣና በስተምስራቅ በኩል እንዲገቡና በ1875 በሶስት አቅጣጫ አንዱ ከዘይላ ተነስቶ ሐረርን መያዝ፣ ሁለተኛው በአውሳ በኩል አድርገው ሸዋ መግባትና ከአፄ ምኒልክ ጋር የንግድ ስምምነት ማድረግ፣ ሶስተኛው በምፅዋ በኩል ገብተው የአፄ ዮሐንስን መንግስት መደምሰስ በሚል እቅድ ኢትዮጵያን ለመውረር በአሜሪካውያን የሰለጠኑ ዘመናዊ ሰራዊታቸውን አሰለፉ።

ግብፆች በአሜሪካውያን እየሰለጠኑና ዘመናዊ መሳሪያ እየታጠቁ የተበታተነውንና መተባበር እንደማይችል የታመነበትን ኋላቀር የኢትዮጵያ ጦር ለመምታት ተዘጋጁ። ጥቂት እንግሊዛውያን በኢትዮጵያውያን ባንዳ መሳፍንቶች ታግዘው ቴዎድሮስን በማሸነፋቸውና ግብፆቹ በአሰላለፋቸው፣ በአደረጃጀታቸውና በብቃታቸው ተማምነው ኢትዮጵያን በቀላሉ ሊይዙ ነበር የመጡት።

በጉንዳጉንዲ ከአምባ ጊዮርጊስ፣ ከአዲኳላ ወረድ ብሎ ወደ መረብ በኩል ባለው ሜዳ ላይ ተዋግተው ኋላቀሩ የኢትዮጵያ ሰራዊት ግብፅን ዘመናዊና እስካፍንጫው የታጠቀውን ብዙ ሰራዊት ደመሰሱት። የኢትዮጵያ ሕዝብ ዘመናዊ ጦር የማይበግረው፣ ልዩነቱ ለመሰባሰብ የማያግደው  ጀግና ሰራዊትነቱን በድጋሚ በይፋ ለዓለም አስመሰከረ።

ሆኖም የግብፅ ሰራዊት በአውሮፓውያንና በአሜሪካ የጦር መሪዎችና ምርጥ መኮንኖች እየታገዙ እንደገና ተዘጋጅተው በአመቱ በካዲም እስማኤል ልጅ በልዑል ሐሰን መሪነት ከዓመት በፊት ካዘመቱት 5 ጊዜ የሚበልጥ ሰራዊት ይዘው በ1876 በኤርትራ በኩል ጉራዕ ላይ በድጋሚ ዘመቱ።

የሐማሴን ገዥ ራስ ወልደሚካኤልም ከግብፆቹ ጋር ተሰልፎ የኢትዮጵያን ደካማ ጦር ቢወጋም ግብፆቹ በድጋሚ ድል ተመቱ። ግብፅ 2 ጊዜ በኢትዮጵያውያን ስለተሸነፈችና በ1882 ግብፆች በሱዳን የማሕዲያን እንቅስቃሴ በአስጊ ሁኔታ ስለተወረሩ ግብፆችን ከሱዳን ከበባ ኢትዮጵያውያን እንዲያድኗቸው በመማፀናቸው አፄ ዮኃንስ ግብፆችን ካዳኑ ጣሊያን ኢትዮጵያን ለቆ እንዲወጣ እንደሚያደርጉ በ1864 ዓ.ም እንግሊዞች ግብፅን በመወከል በአድሚራል ሒወትና በኢትዮጵያ ንጉሠነገሥት አፄ ዮኃንስ መካከል የአድዋ ውል ተፈራረሙ።

ራስ አሉላ አባነጋ ግብፆችን ከሱዳናውያኑ ከበባ እንዲያስለቅቁ አዝምተው የአሉላ ጦር ከፍተኛ ውጊያ አድርጎ ግብፆችን ቢያስለቅቃቸውም እንግሊዞቹ ግን የጣሊያን ባንዲራ በምፅዋ ወደብ እንዲውለበለብ ታላቅ ክህደት ከመፍጠራቸውም በላይ ኢትዮጵያ በምፅዋ በኩል የምታስገባቸውን ሸቀጦች ለጣሊያን ግብር እንዲከፍሉ እንዲያስገድዷቸውና ወደ ደጋማው የኢትዮጵያ ክፍል እንዲገሰግሱ በማድረግ ዮኃንስንም ኢትዮጵያንም ከዱ። ቴዎድሮስን ለመገርሰስ በመርዳታቸው የገቡትን ቃል አክብረው ለዮኃንስ የጦር መሳሪያ ሰጥተው ሁኔታዎቹ ስላልተመቿቸው ሐገራችንን ለቀው የወጡ ቢሆንም ቸሁን ግን ከዮኃንስ ጋር የገቡት ቃል ሊያከብሩ አልፈለጉም። እናም እነሱ መቆየት ባይችሉም ጣሊያኖች ግን ኢትዮጵያን እንዲይዙ ምፅዋ ላይ አቆናጠዋቸው ሄዱ።

በዚህም መሰረት ጣሊያኖቹ ከምፅዋ ተነስተው ዶጋሌን አልፈው ሰሐጢ ላይ ስለመሸጉ ራስ አሉላ ዋዓንና ዙላን ለቀው እንዲወጡ ጣሊያኖቹን ቢያስጠነቅቁዋቸውም ጣሊያኖቹ ግን ማስጠንቀቂያውን በመናቅ ምሽጋቸውንና ጦራቸውን ማጠናከሩን በይበልጥ ገፉበት። ጀግናው አሉላ በሰሜኑ ክፍል እሳት ሲያስነድዱ አድረው የጣሊያንን ጦር በደቡቡ ክፍል ዘልቀው በመሃል በመቁረጥ በ1887 ማለዳ ላይ በፈፀሙት ድንገተኛ ጥቃት ከ500 በላይ ወታደሮችን ደመሰሱ። ጥቂት የጣሊያን ወታደሮች አምልጠው ራቁተቸውን ምፅዋ ገቡ።

ከዶጋሌ ሽንፈት በኋላ ምኒልክም የገለልተኝነት ቀጥሎም ችግር አምጪውንና ከአስመራ ምላሽ ለጣሊያን አሳልፎ የሰጠውን የውጫሌን ውል በመዋዋል አፄ ዮኃንስን ከድተው ከጀርባቸው ከጣሊያኖች ጋር ቆሙ።

አፄ ዮኃንስ ከኢጣሊያኖች ጋር ጦርነት አስቤአለሁና እኔና አንተ ለመላላክ እንዲቀርበን ወደ ወሎ ቦሩ ሜዳ ዝለቅ ብለው ለምኒልክ መልእክት በመላክ እሳቸው ወደ ሰሐጢ ዘመቱ። ምኒልክም ሰራዊታቸውን አስከትለው ወደ ተሁለደሬ ሐራ ሜዳ ላይ ሰፍረው የሰነበቱ ቢሆንም የጎጃሙ ተክለኃይማኖት በድርቡሾች ድል መሆናቸውን መስማታቸው መነሻ ሆኖ ከወሎ ወደ ቤገምድር ተጉዘው ለብዙ ቀናት በመተማ ሰፍረው ቢቆዩም ድርቡሾቹ/ሱዳኖቹ/ ከመሸጉበት ግን አልወጡም። ድርቡሾቹ ምሽግ ቆፍረው አድፍጠው ስለተቀመጡ ድርቡሾች የሉም በሚል ሰበብ  ምኒልክ ወደ ሸዋ ተመለሱ።

ጣሊያኖች ባገኙት ቀዳዳ ተጠቅመው በኤርትራ በኩል መግባት በመጀመራቸውና አፄ ዮኃንስ ከጣሊያኖች ጋር እየተዋጉ ባለበት ሰዓት አንዳንድ የኤርትራ መሳፍንትና አፄ ምኒልክ ከጣሊያኖቹ ጋር በመሻረክና ከዮኃንስ ጀርባ ከጣሊያኖቹ ጋር በመሞዳሞዳቸው ወደ መሃል ሀገር በቀላሉ ዘልቀው ገቡ።

የዘት በሚባለው ቦታ ላይ ምኒልክና ተክለኃይማኖት ተገናኝተው ተወያይተው ምኒልክ ወደ ሸዋ፣ ተክለኃይማኖት ደግሞ ወደ ጎጃም ተጓዙ። በወለጋ በኩል ሌላው የድርቡሽ ጦር ኢትዮጵያን በመውረሩ ራስ ጎበና ገጥመው ድል አደረጓቸው።

አፄ ዮኃንስ ከሰሐጢ ተመልሰው ጎጃም ገብተው ከተክለኃይማኖት ጦር ጋር ተዋግተው አገሩን መቱት መባሉን የሰሙት ምኒልክ ለዮኃንስ ደብዳቤ በመፃፍ ከተክለኃይማኖት ጋር እንዲታረቁ መጠየቃቸውንና ዮኃንስ በሰጡት ምላሽ ምኒልክ ተናደው እግዚአብሔር ባወቀ ይፍረድ ብለው ‹ያገሬ ሰው በጎጃም የሆነውን ሰምተኸዋል፣ እኔ ላገሬ እሞትላታለሁ፣ አንተም የልጅህን የሚስትህን ጥፋት የከብትህን መዘረፍ ከማየት ካገርህ ድንበር ብትሞትም ብትገድልም ይሻልሃል ክተት› የሚል አዋጅ አስነግረው መሳፍንቱ፣ መኳንንቱና ብዙ ሰው ወደ እንጦጦ ለምኒልክ ሊያድር ተመመ።

አፄ ዮኃንስ አዋጁንም ከምኒልክ ጋር የከተተውን ብዛት ሰምተው ወደ ሸዋ ከገሰገሱ በኋላ በየመንገዱ ያደፈጠውን የምኒልክን ሰራዊትና ሁኔታ አይተው የእግዚአብሔር ፈቃዱ ሆኗል ብለው መመለሳቸውንና አፄ ዮኃንስ ከተክለኃይማኖት ጋር ታርቀው ምኒልክ ወሎ እያሉ አፄ ዮኃንስ መሞታቸው ተነገራቸው። /ሴራውን ያላወቁት ዮኃንስ ሱዳኖቹ በመተማ በብዙ ገፍተው ድንበር በመጣሳቸው ወደ መተማ ዘምተው ከሱዳኖቹ ጋር ሲዋጉ በመጋቢት 9/1889 ዓ.ም በተባራሪ ጥይት ተመትተው ወደቁ/ ጦሩ ተበተነ። በ1890 ጣሊያኖች ባሕረ ነጋሽን ኤርትሪያ ብለው በመሰየም ወደ መሃል ኢትዮጵያ ገሰገሱ። /የኋላ ኋላ ጣሊያኖቹ ሸሪካቸው የነበሩት ምኒልክ ዋና ጠላታቸው ሆነው በአድዋው ጦርነት ለመዋጋት በቅተው በ1896 በእለተ ጊዮርጊስ የአድዋውን ጦርነት ምኒልክ ድል አደረጉ።/

ከዮኃንስ ህልፈት በኋላ ምኒልክ ቦሩ ሜዳ ሆነው ‹ባለህ እርጋ ገዢህ እኔ ነኝ› ብለው ነጋሪት አስነግረው ስልጣን ቢጠቀልሉም የዮኃንስ ልጅ ራስ መንገሻ ለትጥቅ ትግል ታጠቁ። ትግራይ አካባቢ ዘውዱና ዙፋኑ ለኛ ይገባል የሚሉ ሁሉ እርስበርስ ይዋጉ ጀመር።

ከአድዋው ድል በኋላም ሆነ ከዚያ በፊት ኢትዮጵያ የባሕር በር ስላልነበራት ጣሊያንን ከኤርትራ ማስወጣት እንዳልተቻለ ብዙዎቹ ይስማሙበታል። የኢትዮጵያ ሰራዊት በባዶ እግሩ ወይም በበረባሶ ጫማ የሚጓዝ ሲሆን ጥቂቶቹ በጋማ ከብቶች ተንቀሳቅሰዋል። ከሸዋ በእግር እየተጓዙ አድዋ ለመድረስ የፈጀው ጊዜ ብዙ ወራቶችን ጠይቋል፣ በበጀት የሚተዳደር ወታደራዊ ተቋም ባለመሆኑም ለሰራዊቱ ስንቅ ማቅረብ የማይችል መንግስት ከመሆኑም በላይ ስንቁ ቢገኝ እንኳን በሰዎች ትከሻና በከብቶች ማጓጓዙ ራሱን የቻለ ችግር ነበር። የተደራጀና አስተማማኝ ህክምና የሚያደርግ ባለመኖሩም ሌላው የወቅቱ ከፍተኛ ችግር ነበር። ምኒልክ አድዋ ላይ ድል ካደረጉ በኋላ በተጠቀሱትና በሌሎች በብዙ ምክንያቶች ወደ ኤርትራ ገፍተው ለመዋጋት በመቸገራቸው ወደ መሃል ሀገር ከነሰራዊታቸው መመለስ ተገድደዋል።

ከአድዋና ከትግራይ እየሸሸ የለቀቀው የጣሊያን ሰራዊት ኤርትራ ተጠቃሎ በመግባት ኤርትራ ሙሉ ለሙሉ በሚባል ደረጃ በጣሊያን ሥር ወደቀች። በኤርትራ መሳፍንቱን መበታተንና ማጥፋት ጀምረው የሚቃወሟቸውን ወደ አሰብና ናቁራ ደሴት አጋዟቸው። የፀዓዘጋን መንደር በማቃጠል መሪዎቻቸውን እንዳይከተሉ ለህዝቡ ማስፈራሪያና መቀጣጫ አደረጉት።

ጣሊያኖቹም የሰፈራ ፕሮግራም ነድፈው ለምና ሰፋፊ የሆኑ መሬቶችን ጣሊያኖቹ እየወሰዱ አረሱት ከተሙበት። ከየመሬቱ የተፈናቀሉትን በአሽከርነት ወታደር አደረጓቸው። በሃይማኖት፣ በአካባቢያዊ ስሜትና በቋንቋ ከፋፈሏቸው። ታሪካቸውንና ማንነታቸውን በመቀየር አዲስ ማንነትን በማላበስ ለ50 ኣመታት ጠንክረው ሰሩ።

የሁለተኛው የዓለም ጦርነት መነሳት ጣሊያን የናዚው ጀርመን አጋር መሆኗና በሌላ ጠርዝ የተሰለፉት እንደ እንግሊዝ የመሳሰሉ ሐገራት ጋር በጠላትነት መሰለፏ፣ እንግሊዝ በምስራቅ አፍሪካ ባሏት ቅኝ ግዛቶቿ በሱዳን፣ ኬንያና የእንግሊዝ ሶማሌ ላንድ በጣሊያን እንዳይያዙባትና ቃሏን አጥፋ ጣሊያን በምጽዋ ባንዲራዋን እንድታውለበልብ ከ50 ዓመት በፊት ኢትዮጵያን  እንዳልካደች አሁን ተገልብጣ የቀይ ባሕር የመተላለፊያ በር ለጥቅሟ እንዳይዘጋባት ስትል ብቻ ጣሊያንን ትታ ለጊዜው ከኢትዮጵያ ጋር ጊዜያዊ ግንባር ፈጠረች።

ሆኖም እንግሊዝ ጣሊያኖች የጀመሩትን መሰረት በማድረግ የራሳቸውን እስትራተጅ በመቀየስ በኤርትራ የ10 ዓመት ቆይታዋ የሕዝብ ቆጠራ ማካሄድና እስልምናና ክርስትና እምነት ተከታዮችን ለፖለቲካዋ በመጠቀም

1ኛ. ኤርትራንና ትግራይን አንድ አድርጎ ከኢትዮጵያ ነጥሎ አጣምሮ መግዛትና የደጋማዎቹ ክርስቲያን ሕዝቦች ቋንቋቸው ትግርኛ ማድረግ ይህ የማይቻል ከሆነ ደገኛውን ኤርትራዊ ከቆላው ኤርትራዊ ማላተም፣

2. የኤርትራን ምእራባዊ አውራጃዎች ከሱዳን የቅኝ ግዛቷ ጋር በመቀላቀል እስልምናን ኃይማኖታቸው አረብኛን ቋንቋቸው እንዲሆን ወስና ብዙ ሱዳናውያንን አረብኛ እንዲያስተምሩዋቸውና አረብኛን እንዲያስፋፋ በቆላው አውራጃዎች በብዛት አሰማሩዋቸው።

እንግሊዝ ባካሄደችው የሕዝብ ቆጠራ ቆለኞቹ ከደገኞቹ፣ እስላሞቹ ከክርስቲያኖቹ በቁጥር እንደሚበዙና ፍትህ በጎደለው አኗኗር በቁጥር የሚበዙቱ እየተገለሉ እንደሚኖሩ በመቀስቀስና ስር በሰደደ መልኩ አብሮነታቸው ላይ የማይበርድ ጥያቄ በሕዝቡ መካከል አጫሩ፣ ቆሰቆሱ። ኤርትራ በእንግሊዞች፣ በጣሊያኖችና በአረቦች የሃብት ባለቤትነት መዳፍ ስር ወደቀች።

ባንፃሩ በ1942 ይህንና መሰል ጭቆናዎችን የሚታገሉ የአንድነት ማኅበር፣ የሐገር ፍቅር ማኅበርና የኅብረት ማኅበር በሚሉ ስያሜዎች እየተደራጁ የእንግሊዝን አካሄድ በግልፅ መቃወም ጀመሩ። እነዚህ ማኅበራት ተከታዮቻቸውና ፈላጊዎቻቸው እየተበራከቱ በመሄዳቸው ውህደትና ጥምረት ፈጥረው የአንድነት ፓርቲም ተመሰረተ።

እንግሊዞቹም እነዚህን የሚፃረሩና በተቃራኒያቸው የሚሰለፉ በደጋማው ክፍል ሊበራል ፕሮግሬሲቭ ፓርቲ በሚል ለደጃዝማች ተሰማ አስበሮም ሁለንተናዊ ድጋፍ በመስጠትና አደራጅቶ በእጅ አዙር በመምራት እርስበርስ ማፋጠጧን ተያያዘችው። ደጃች ተሰማ አስበሮም የተሰጠው ሥራ ትግራይንና ኤርትራን በአንድ በማዋሃድ በእንግሊዝ ድጋፍ ከኢትዮጵያ ለመለየት ሲሆን ለሻእቢያ መመስረት እርሾ ፈጠሩ። በቆላማው ክፍል ደግሞ ራቢጣ አልእስላሚያ በሚል ፓርቲ እንዲመሰረት አድርጋ የጀብሃን ጥንስስ አበጀች።

በ1954 ዓ.ም በእነ ኢድሪስ አደም መሪነት የተቋቋመው ጀብሃ በ1960 ዓ.ም ሳህል አውራጃ አደብሃ በሚባል ቦታ የጀብሃን አጠቃላይ መዋቅርና ፖሊሲ ለመተለም በተካሄደ ስብሰባ የተወሰነው በስራ ላይ ስላልተተገበረ ሲአይኤ በኢትዮጵያ ያስታቀፈው መሰሪ እንቁላል የሲአይኤ አባሉ ኢሳያስ ከጀብሃ ለመገንጠል መነሻ ሆነ።

ጣሊያን ኤርትራን ለእንግሊዝ ለቅቃ ብትወጣም በኃያላኑ መንግስታት የተወሰነላትን የሱማሌ ግዛቷ ላይ ሆና በኤርትራ ውስጥ ለወደፊት ለመመለስ ላላት ሃሳብ የሚጠቅሟትን ክልሶችን፣ ኤርትራ ውስጥ ያሉ ዜጎቿንና ታማኞቿ የሆኑ ኤርትራውያንን በማካተት የአዲሲቱ ኤርትራ ፓርቲ ‹ኖቫ ኤርትራ› በሚል ስያሜ እንዲመሰረት አድርጋ የድርሻዋን ሰራች።

ከ2ኛው የዓለም ጦርነት በኋላ አሸናፊዎቹ ኃያላን መንግስታት ከአሜሪካ፣ ከፈረንሳይ፣ ከእንግሊዝና ከሶቭየት ለተውጣጣው አጣሪ ኮሚሽን በእንግሊዝ የኤርትራ አስተዳዳሪዎች አማካይነት እየተመራ የኤርትራ ጉዳይ ቀርቦና ኤርትራን በመጎብኘትና የህዝቡን ስሜትና ፍላጎት ለማወቅ ቢንቀሳቀሱም በሁለቱ ሃገሮች አደራጅነት ከተዘጋጁት ፓርቲዎቻቸው ጋር በመሆን  ከእናት ሐገራቸው ጋር የመቀላቀል ፍላጎት ያላቸውን ሁሉ በወረንጦ እየለቀሙ በማሰርና ከስራ በማባረር ጉዳዩን ወደሚፈልጉት የመገንጠል አቅጣጫ ለመቀየር ቢሹም የአጣሪ ኮሚሽኑ አባላት ውስጥ ለውሳኔ የማያመቹ መከፋፈሎች ስለተፈጠሩ ወደ ተባበሩት መንግስታት አጠቃላይ ጉባኤ ጉዳዩ ተመራ።

በአጠቃላይ ጉባኤው ላይም ሰፊ ውይይትና ክርክር ተካሂዶበት ከነባራዊው ሐቅና ታሪክ ጋር ተተንትኖ ኤርትራ ከኢትዮጵያ ጋር በፌዴሬሽን እንድትቆይ ቢደረግም በኤርትራ ጣሊያኖችና እንግሊዞች በቀበሩት ጊዜ ጠብቆ የሚፈነዳ መርዘኛ ቦንብ ለጀብሃ፣ ለሻእቢያ ትግል መነሻና መድረሻ ሆነ።

ግብፆችና ሱዳኖችም ከእንግሊዝ ቅኝ አገዛዝ ነፃ በሆኑበት ወቅት ነበር ኤርትራም ከእናት ሃገሯ ጋር በፌዴሬሽን የተቀላለቸው። ገማል አብደልናስር የአረቦችን አንድነት ለማጠናከር አረቦች ነን ለሚሉት ኤርትራውያን ልዩ ድጋፍ በመስጠት አካባቢው በስጋት እንዲወጠር በትጋት ተንቀሳቀሰ። ለኤርትራውያኑ አማፅያን በግብፅ ዩኒቨርስቲዎች ነፃ የትምህርት እድል እንዲያገኙ በመርዳት አማፅያኑን የሚያጠናክር የሰው ኃይል ከኤርትራ ማስወጣት ላይ ተሰማሩ፣ በኢትዮጵያ ላይ የታሪክ ቅየራ በትውልዱ መቅረፅንም አባባሱት።

ሆኖም የአንድነት ፓርቲው የበለጠ እየተጠናከረ በመምጣቱም ኤርትራ ከኢትዮጵያ ጋር ተዋሃደች። ይህ ሁኔታ ከኢትዮጵያ ጋር መዋሃዷን የሚጠሉትና አረባዊነቱ እንዲስፋፋ የሚሹ ወገኖች ካይሮ ላይ ተጋድሎ ኃርነት ኤርትራ/ጀብሐ/ የሚል የጀሐድ የኃይማኖት ጦርነት ላይ የተመሰረተ የትጥቅ አመፅ ጀመሩ።

70 ክርስቲያኖችን በባርካ ሸለቆ በቢላዋ አረዷቸው። ከበደ ክፍሌ የሚባል ከዩኒቨርስቲ ወጥቶ ከጀብሃ ጋር የተቀላቀለ ክርስቲያንን ሱዳን ውስጥ አርደው በታክሲ ጭነው ሲሄዱ ተንፈራግጦ በመውደቁ ጉዳዩ በሱዳኖቹ አማካይነት ለዓለም ይፋ ወጣ። ይህ ሁኔታ አንዱ ነበር በሲአይኤ አማካኝነት ሻእቢያ የተመሰረተውና ኢሳያስ አፈወርቂም የተከሰተው።

ጀብሃ በእነ ኢድሪስ አደም መሪነት ለእስልምና ኃይማኖት የምንታገል አረቦች ነን ብለው በይፋ መንቀሳቀሳቸው፣ በጀብሃ ውስጥ ያሉትን የደጋውንና ክርስቲያን ተወላጆች የተለያዩ ምክንያቶችን በመፍጠር ባደባባይ በመግደላቸው፣ የደጋውን ሕዝብ ቆሃይን፣ ጽንአደግለ፣ ጋሽና ሰቲት ሀዳድ በተባሉ ቦታዎች በመጨፍጨፋቸውና ንብረት በመዝረፋቸው ነበር በጀብሃ ውስጥ የነኢሳያስ አንጃ የተፈጠረበት አንዱ የፍርሃትና የስጋት ምክንያትም የሆነው።

ኢሳያስ 18 የሚሆኑ ጓደኞቹ ጋር ሆኖ ከጀብሃ ፍጅት ያመልጡና ለኢትዮጵያ መንግስት ለኤርትራ እንደራሴ ለልዑል ራስ አስራተ ካሣ እጃቸውን ሰጡ። እንደራሴውም ቀጠሮ ሰጥተው ሸኟቸው። እነኢሳያስም በቀጠሮው ቀን ተመልሰው ሲቀርቡ እንደራሴው ይህን አንድ እግር በርበሬ ነቅለው በመጣል ፋንታ ከነባልደረቦቹ በወታደሮች አስደብድበው ስላባረሯቸው የአሜሪካው ሲአይኤ አፈፍ አድርጎና እቅፍ ድግፍ አድርጎ በአሜሪካ ዲፕሎማቶች መኪና ላይ ባንዲራዋን እያውለበለበች እነኢሳያስን ኬላ በማሳለፍ በማስወጣትና በማስገባት ወደ አስመራ ቃኘው እስቴሽን እንደልብ በማመላለስ የኤርትራ ጉዳይ ያሁኑን መልክ እንዲይዝ ማድረግ ተችሏል። አሁን ደግሞ ኤርትራ /ኢሳያስ ከአሜሪካ ጋር ለጊዜው ሆድና ጀርባ ሆነው ለማስመሰልም ይሁን በምር ጥላቻ ሲወራረፉ እያየን ነው።

1962 ዓ.ም ድረስ ጀብሃ፣ ዑበል፣ ሕዝባዊ ኃይልና ሰልፊ ነፃነት የሚባሉ 4 ቡድኖች ነበሩ። ጀብሃ በ1964 ዓ.ም የመጀመሪያውን ጉባኤ ሲያካሂድ ሌሎቹ 3ቱ ቡድኖች ባለመገኘታቸው ጀብሃ ጦርነት አወጀባቸው።

ሕዝባዊ ኃይል ዑስማን ሳለህ ሳቤ በአረቦች የሚረዳና በሰፊው የሚታገዝ ቢሆንም የሰው ኃይል ስላልነበረውና የኢሳያስ ሰልፊ ነፃነት ብቁና ብዙ የሰው ኃይል ኖሮት የሚያንቀሳቅሰው አቅም ስላልነበረው ይህ ጉዳይ ሳለህ ሳቤንና ኢሳያስን አቀራርቦ ከ1965-1968 ድረስ ለስልጣናቸው መጠናከር እየተጋገዙ አብረው ሰሩ።

ጀብሃ የሕዝባዊ ኃይልንና የዑበልን ቡድን ለመደምሰስ በመዝመቱ የሁለቱ ቡድን አባላት ሸሽተው ሱዳን ገቡ። በሳህል በርሃ የቀረው የኢሳያስ ሰልፊ ነፃነት ቡድን ከዑበል ቡድን መሪዎች ጋር በ1965 ዓ.ም ቤይሩት ላይ ተሰባስበው ሕዝባዊ ኃይልታት ኤርትራ /ሻእቢያ ተመሰረተ።

ዑስማን ሳለህ ሳበ የግንባሩ የውጭ ጉዳይ ኃላፊ ሆኖ በመሰየም ጀብሃን ለመደምሰስ ጠንክረው ተንቀሳቀሱ። ጀብሃ በከፍተኛ ሁኔታ ተዳከመ። ጀብሃ ሲዳከም በቀይ ባሕር ተወላጆችና በማሪያ ልጆች/የዑበል መካከል የሥልጣንና የጎሳ ቅራኔ በከፋ ሁኔታ ተከፈተ። በ1966 ዑበል ከሻእቢያ ተገንጥሎ ወደ ባርካ ሲሸሽ በተዳከመው ጀብሃ በቀላሉ ተደመሰሰ። የነጣሊያን እንግሊዝ ቦንብ ቀስበቀስ በመፈንዳት ኤርትራ በጎሳና በስልጣን ንጥቂያ ታመሰች።

ሕዝባዊ ኃይልና ሰልፊ ነፃነት በጋራ እየተንቀሳቀሱ በ1966 የመንካእ እንቅስቃሴ ተነስቶ 11 ጥያቄዎች በአባለቱ ቀረቡ። እነ ኢሳያስ ለጥያቄዎቹ ምላሽ ባለመስጠታቸው በመንካእ እንቅስቃሴ መሪዎች ስልጣናቸውን ለ10 ቀናት ያህል ተነጠቁ።

ስልጣናቸውን የተነጠቁት እነኢሳያስ የሐማሴን፣ የአካለጉዛይ ልጆች የሚል ክፍፍልን በማራገብ የመንካእ መሪዎች ብዙዎቹ የአካለጉዛይ በመሆናቸውና አብዝሃኛው አባላት ደግሞ ሐማሴኖች በመሆናቸው እንቅስቃሴው የሐማሴን ልጆችን ለመምታት የተቀመረ ቅራኔ ሆኖ ተሳለ። እነኢሳያስ አንጃዎቹን አፍረከረኩዋቸው። ተባሮ በየስርቻው ይልመዘመዝ የነበረው ኢሳያስም በዚህ ቅራኔ ሳቢያ በቀላሉ ወደ መሪነቱ ተመለሰ። የመንካእ መሪዎች ታፍሰው ታሰሩ ‹መንካእ የኢትዮጵያ ሰላይ ነው፣ የሲአይኤ ሰላይ ነው› የሚል ይፋ ኩነና ተጀምሮ ከመሪዎቹ እየተመረጡ ተገደሉ። የኢሳያስ ጀግንነት በየቦታው መነዛት መርህ ሆነ።

በ1970 ዓ.ም የሻእቢያ የመጀመሪያ ጉባኤ ተካሂዶ ኢሳያስ በም/ዋና ፀኃፊነት ማእረግ እንዲመራና 37 የማእከላዊ አባላት በስሩ እንዲኖሩ ተደርጎ ሙሉ ስልጣን ተሰጠው። እናም የኤርትራ የመጀመሪያውም የመጨረሻውም የእድሜ ልክ ፕሬዚደንትና የኤርትራውያን የነፃነት አባት ነኝ ብሎ በቀጣናው እረጅም እጅ እንዳለው ለማሳየት በየአቅጣጫው ወረራና ጥቃት በመፈፀም እነሆ በቅርቡ በሞያሌ ጫካ ተያዙ የሚባሉትን አጥቂዎች እያሰረገ በስውር ኢትዮጵያን በተለይም ኢህአዴግን እየወጋ ቀጥሏል። ዳር ድንበሯን ደፍሮ በመጣስና ሰላምና መረጋጋት በኢትዮጵያ ምድር በኢህአዴግ ዘመነ መንግስት እንዳይኖር ታጥቋል።

ይምረጡ
(1 ሰው መርጠዋል)
627 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us