ተከላካይ ጠበቃ ስለማግኘት መብት ጥቅል እይታ

Wednesday, 28 December 2016 13:50

 

አማረ ሲሳይ (www.abyssinialaw.com)

መግቢያ


በአሁኑ ወቅት በስፋት ተቀባይነት ካገኙ የሰብአዊ መብት ድንጋጌዎች በወንጀል ተከሰው ለጠበቃ የመክፈል አቅም ለሌላቸው ሰዎች የሕግ ድጋፍ መስጠት አንዱ ነው። በመሆኑም ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት የተከሰሱ ሰዎች ካሏቸው ሕገ-መንግስታዊ መብቶች ቀዳሚው ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም። ለምን ቢሉ በዓለማቀፋዊም ይሁን በአሕጉራዊ ስምምነቶች እንዲሁም በዝርዝር ብሄራዊ ሕጎች እውቅና የተሰጣቸውና ጥበቃ የሚደረግላቸው የተከሰሱ ሰዎች መብቶች የሚከበሩበት በመሆኑ ነው።


የተከሰሱ ሰዎች ፍርድ ቤት ሲቀርቡ ሊከበሩላቸው የሚገቡ በርካታ መብቶች አሏቸው። ከእነዚህ ውስጥ በዳኝነት አካላት ፊት በእኩልነት የመታየት፣ ጥፋተኝነታቸው እስካልተረጋገጠ ድረስ ንፁህ ተደርገው የመገመት፣ ፍትሀዊ በሆነና በግልጽ ችሎት የመዳኘት፣ የተፋጠነ ፍርድ የማግኘትና ይግባኝ የማቅረብ መብቶች ይገኙበታል። በተጨማሪም ክሱን በጽሁፍ የማግኘት፣ ተከሳሾች በራሳቸው ላይ ያለመመስከር፣ የመከላከያ ምስክሮችንና ማስረጃዎቻቸውን የማቅረብ፣ ለአቃቤ ሕግ ምስክሮች መስቀለኛ ጥያቄ የማቅረብ፣ እንዲሁም በመንግሥት እጅ የሚገኙ ማስረጃዎችን የማግኘት መብቶቻቸውም ሳይጠቀሱ የማይታለፉ ናቸው።


ይሁን እንጂ እነዚህ ሁሉ በበርካታ ሕገ-መንግስታት፣ በዓለማቀፋዊና በአሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች እውቅና ያገኙ መብቶች ብዙውን ጊዜ ሲከበሩ ሳይሆን ሲጣሱ ነው የሚታየው። ይህም የሚሆነው ለእነዚህ መብቶች መከበር መሰረታዊ የሆነው የተከሰሱ ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕጉ ላይ በተቀመጠው ልክ በተግባር እየተፈጸመ ባለመሆኑ ነው።


ከዚህም በመነሣት የመብቱን መከበርና አለመከበር በማየት ብቻ መሠረታዊ የተከሰሱ ሰዎች መብቶች መከበራቸውንና መጣሳቸውን መገንዘብ ይቻላል። በመሆኑም ይህ ጽሑፍ በዚህ መነሻነት ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በተለያዩ ሕጎች ያለውን ጠቅላላ ገጽታ በቀጣዮቹ ሁለት ክፍሎች ለመዳሰስ ይሞክራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕጋዊ መሰረት


ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት በተለያዩ ሀገሮች ሕገ-መንግሥታት በተለያየ መልኩ ሠፍሮ ይገኛል። የተወሰኑ የአፍሪካ ሀገሮችን ለአብነት ስንመለከት እንደ ቦትስዋና ያሉ ሀገሮች የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው ወጪ ተከላካይ ጠበቃ እንዲያቆሙ ያደርጋሉ። ሌሎችም እንደ ሱዳን ያሉ ሀገሮች በከባድ ወንጀሎች ለተከሰሱ ሰዎች ብቻ በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ እንዲቆምላቸው ይፈቅዳሉ።


እንደ ላይቤሪያ ባሉ ሀገሮች ደግሞ በየትኛውም የወንጀል ዓይነት የተከሰሱ ሰዎች በራሳቸው አቅም በሕግ ጠበቃ ለመወከል ካልቻሉ በመንግሥት ወጪ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብት ይሰጣቸዋል። አብዛኞቹ እንደ ደቡብ አፍሪካ ያሉ ሀገሮች ግን የተከሰሱ ሰዎች ተከላካይ ጠበቃ እንዲያገኙ የሚፈቅዱት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ ነው። ከዚህም ባሻገር በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱ ሰዎች የመከላከል መብታቸውን የሚፈቅዱ ነገር ግን በማን ወጪ የሚለውን በግልጽ በሕገ-መንግሥታቸው ያላመላከቱ ወደ ሃያ የሚሆኑ ሀገሮች በአሕጉ ራችን መኖራቸውን ጥናቶች ያሳያሉ።


ተግባራዊ አፈጻጸሙ ገና ብዙ የሚቀረውና ከሀገር ሀገር የሚለያይ ቢሆንም፣ ከዚህ በላይ በተገለጸው መሰረት ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብት ሕገ-መንግሥታዊ እውቅና እንዳለው መገንዘብ ይቻላል። ይሁን እንጂ ይኸው መብት ተፈጻሚነት የሚኖረው በየትኛው የክርክር ሂደት ማለትም በቅድመ-ክስ፣ በክስ ወይም ከክስ በኋላ እንደሆነ ከላይ ለአብነት የተጠቀሱት ሕገ-መንግሥታት የሚሉት ነገር የለም። በመሆኑም የመብቱ ሕገ-መንግሥታዊነት የይስሙላ እንዳይሆን? የሚል ጥያቄ ያጭራል።

 

ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


በወንጀል ጉዳዮች ክርክር ጊዜ ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ማቆም በራሱ መብትና ለሌሎች የተከሰሱ ሰዎች መብቶች መከበር ዓይነተኛ ቅድመ-ሁኔታ መሆኑ አያጠያይቅም። ይህም መብት የሚመነጨው በበርካታ ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ውስጥ ከተደነገጉት እንደ ፍትሕ የማግኘት መብት፣ ንጹሕ ሆኖ የመገመት መብት፣ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደትና በሕግ ፊት እኩል መሆን ካሉ መሰረታዊ መርሕዎች ነው። በብዙ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች የተገለጸው የፍትሕ ተደራሽነትም ለተከሰሱ ሰዎች ሰብአዊ መብቶች መጠበቅ ያለው ሚና ሳይጠቀስ የሚታለፍ አይደለም።

ሀ. ሁሉን አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መግለጫ


ይህ መግለጫ በሀገሮች ላይ የአስገዳጅነት ውጤት ባይኖረውም በርካታ ሕገ-መንግሥታትና የሰብአዊ መብት ሰነዶች የሚተረጎሙት እሱን መነሻ አድርገው መሆኑ አይታበልም። በመሆኑም መግለጫው በአንቀጽ 11 (1) በወንጀል የተከሰሰ ማንኛውም ሰው ክሱ በይፋ በሚሰማበት ግልጽ ፍርድ ቤት በሕግ መሰረት የመከላከል መብቱ እንዲጠበቅለት በጥቅል ሁኔታ አስቀምጧል።


በዚሁ መግለጫ አንቀጽ 10 መሰረት “ማንም ሰው በመብቶቹና ግዴታዎቹ እንዲሁም በተከሰሰበት ማንኛውም ጉዳይ ውሳኔ ለማግኘት ሙሉ የእኩልነት መብቱ ተጠብቆ ነጻ በሆነና አድልዎ በሌለበት ፍርድ ቤት ሚዛናዊና ይፋ የሆነ ፍርድ የማግኘት መብት አለው”፡፡ ከዚህ ድንጋጌ መገንዘብ የሚቻለው መግለጫው ለተከራካሪዎች እኩልነትና ለሚዛናዊ ፍርድ በግልጽ ጥበቃ የሚሰጥ መሆኑን ነው፡፡ ሚዛናዊ የፍርድ ሒደት የሚኖረው ደግሞ ግለሰቦች በግልጽ በሚታወቅ ሕግ የተከሰሱበትን ነገር ተረድተው በሕግ ባለሙያ እገዛ ከተከራከሩ መሆኑ የሚያጠያይቅ አይደለም።

ለ. የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ዓለማቀፍ ስምምነት


ተከላካይ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ከማግኘት መብት ጋር በተያያዘ ዓለማቀፋዊ ከሆኑ ስምምነቶች ውስጥ የሲቪልና የፖለቲካ መብቶች ስምምነት በቀዳሚነት ይጠቀሳል። ስምምነቱ በአንቀጽ 14 (1) ሰዎች ሁሉ በፍርድ ቤቶችና በዳኝነት አካላት ፊት በእኩልነት መታየት አለባቸው በማለት ጥበቃ ሲሰጥ በንኡስ አንቀጽ 3 /መ/ ራሱ በተገኘበት የመዳኘት፣ ራሱን በግል ወይም በመረጠው ጠበቃ የመከላከል፣ ጠበቃ ከሌለው ትክክለኛ ዳኝነት የሚጓደል ሆኖ ሲገኝና የገንዘብ አቅሙ የማይፈቅድ ሲሆን ሳይከፍል ጠበቃ ወይም የሕግ አማካሪ ዕርዳታ የማግኘት መብት እንዳለው ያረጋግጣል።
ይህ ስምምነት በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ድሃ ሰዎች በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ እንዲያገኙ ፈራሚ ሀገሮች ላይ ግዴታ የሚጥል ቢሆንም፣ የስምምነቱ አንቀጽ 14 (3) /መ/ በሁለት መስፈርቶች የታጠረ ነው ማለት ይቻላል። ይኸውም ተከሳሹ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የሚቆምለት በግሉ ለማቆም አቅም ከሌለውና ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን ነው የሚሉት ሲሆኑ ለሀገሮች ሰፊ ፍቅድ ሥልጣን የሚሰጡ ናቸው።


የተባበሩት መንግሥታት የሰብአዊ መብቶች ኮሚቴ እንዲህ ዓይነቱን ፍቅድ ሥልጣን የስምምነቱ ፈራሚ ሀገሮች እንዴት መጠቀም እንዳለባቸው በጠቅላላ አስተያየት ቁጥር 32 ማብራሪያ ሰጥቷል። በማብራሪያውም መሰረት ሀገሮች ፍትሕ የሚጓደል ሲሆን የሚለውን ሲተረጉሙ የወንጀሉን ከባድነትና እስከ ይግባኝ የመሄድ እድሉን ሁሉ ታሳቢ ሊያደርጉ ይገባል። በተጨማሪም ወንጀሉ ከባድ በሆነ ጊዜ ተከሳሾች በየትኛውም የክርክር ሂደት የሕግ ጠበቃ በመንግሥት ወጪ ሊቆምላቸው ይገባል ይላል። ሆኖም ግን በቀላል ወንጀሎች ጊዜም ፍትሕ ሊዛባ የሚችልበት ሁኔታ መኖሩን ማብራሪያው ግምት ውስጥ አላስገባም።


ማብራሪያው በተጨማሪነት እንደሚገልጸው በመንግሥት ወጪ የሚቆም ማንኛውም ተከላካይ ጠበቃ አቅም ያለውና የያዘውን ጉዳይ ውጤታማ ሊያደርግ የሚችል መሆን አለበት። ሌላው በማብራሪያው የተካተተው ነጥብ የሕግ ባለሙያው ምስክሮች በሚሰሙበት ጊዜ የግድ መገኘት ያለበት ከመሆኑም በላይ ከተከሳሹ ጋር በመመካከር ካልሆነ በቀር በሞት ሊያስቀጣ በሚችል ወንጀል ተከሳሹ ሳያውቅ የይግባኝ መብቱ ሊቋረጥ አይገባም። እንደዚሁም ፍርድ ቤትን ጨምሮ ማንኛውም አካል በመንግሥት ወጪ የሚቆመውን የሕግ ባለሙያ ሥራ ማደናቀፍ አይኖርበትም። ማብራሪያው ሲያጠቃልል ሀገሮች በዚህ አግባብ ካልሠሩ ስምምነቱን እንደመጣስ ያስቆጥርባቸዋል።

 

ሐ. የሕጻናት መብቶች ዓለማቀፍ ስምምነት


ይኸው ስምምነት ለሕጻናት ሊሰጣቸው ስለሚገባ የሕግ ድጋፍ በተወሰነ መልኩ ይደነግጋል። በዚህም መሰረት የስምምነቱ አንቀጽ 37 /መ/ ማንኛውም ነፃነቱን እንዲያጣ የተደረገ ሕጻን የሕግ እርዳታ ባፋጣኝ ማግኘት እንዳለበት ይገልጻል።


አንቀጽ 40 (2) ደግሞ በወንጀል የተከሰሰ ማንኛውም ሕፃን ለቀረበበት ክስ መከላከያ አዘጋጅቶ ለማቅረብና ጉዳዩ በሚሰማበት ጊዜ የሕግ እርዳታ ያገኛል ይላል። ይሁንና እነዚህ ድንጋጌዎች ጥቅል ከመሆናቸው ባለፈ በወንጀል የተከሰሱ ሕጻናት በመንግሥት ወጪ የሕግ ጠበቃ ሊቆምላቸው የሚገባ መሆኑን በግልጽ አያመላክቱም።

 

መ. የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው ዓለማቀፋዊ ሰነዶች


ከዚህ በላይ ከተብራሩት ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች በተጨማሪ የተባበሩት መንግሥታት በመንግሥት ወጪ የሚሰጥ የሕግ ድጋፍን የሚመለከቱ በርካታ ሰነዶች አውጥቷል። ከእነዚህ ውስጥ በጠበቆች ሙያ ላይ የሚያተኩረው መሰረታዊ መርሕ (UN basic principles on the role of lawyers) አንዱ ሲሆን በመጀመሪያውና በስድስተኛው መርሕ የፍትሕን ተደራሽነት በእኩል ለሁሉም ዜጎች ለማረጋገጥ መንግሥታት በየትኛውም የክርክር ሂደት በራስ ወጪ ተከላካይ ጠበቃ ማቆም ለማይችሉ ተከሳሾች ነፃ የሕግ ድጋፍ መስጠት ይቻላቸው ዘንድ በቂ በጀት ሊመድቡ እንደሚገባ ይገልጻል። መርሕ 1 በተለይ ሰዎች ሁሉ በሕግ ፊት እኩል ናቸው የሚለውን በመያዝ ሀገሮችም ሆኑ የሕግ ሙያው በራሱ በሕግ ባለሙያ የመታገዝ መብት ያለምንም የዘር፣ የሃይማኖት፣ የቀለም፣ የጾታ፣ የሁኔታ ወዘተ ልዩነትና አድልዎ ሳይደረግበት ለማንኛውም ሰው ተደራሽ መሆን አለበት ሲል ያስቀምጣል።


የተባበሩት መንግሥታት በወንጀል የፍትሕ ሥርዓትና በነፃ የሕግ ድጋፍ ተደራሽነት ላይ ያወጣው መርሕና መመሪያም (UN principles and guidelines on access to legal aid in criminal justice systems) በተመሳሳይ በመርሕ 3 በወንጀል ጉዳዮች የሕግ ጠበቃ በራሳቸው ወጪ ማቆም የማይችሉ ሰዎች ከተያዙበት እስከ ክርክሩ መጨረሻ ሂደት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ እንደ ጉዳዩ አጣዳፊነትና ውስብስብነት እንዲሁም እንደ ቅጣቱ ክብደት በሕግ ባለሙያ ሊታገዙ የሚገባ መሆኑን አስቀምጧል። በመርሕ 2 መሰረት ደግሞ የነፃ ሕግ ድጋፉን ሥርዓት ለማጠናከር ሀገሮች አስፈላጊውን የሰው ኃይልና በጀት ማሟላት ይኖርባቸዋል። በተጨማሪም በመርሕ 2 እንደተገለጸው ሀገሮች ነፃ የሕግ ድጋፍ የመስጠት ኃላፊነትና ግዴታ ያለባቸው መሆኑን በመገንዘብ ዝርዝር ሕግ ማውጣት ያለባቸው ሲሆን የሚወጣውም ሕግ ተደራሽ፣ ውጤታማ፣ ዘላቂና ተአማኒነት ያለው መሆን አለበት።


ይሁን እንጂ እነዚህ ሰነዶች እንደ ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ሁሉ ሀገሮች ላይ አስገዳጅ ግዴታ የሚጥሉ አይደሉም። ነገር ግን ሀገሮች የሕግ ማእቀፍ ሲያዘጋጁም ሆነ የፖሊሲ አቅጣጫ ሲነድፉ ለመነሻነት የሚጠቅሙ ወሳኝ ሰነዶች መሆናቸው አይካድም። በመሆኑም ሰነዶቹ ዓለማቀፉ ሕብረተሰብ በወንጀል ጉዳዮች ስለሚሰጥ ነፃ የሕግ ድጋፍ ወቅታዊ አቋሙን የገለጸባቸው በመሆናቸው ከአስገዳጅነት የዘለለ አስተዋፅኦ አላቸው ተብሎ ይታመናል፡፡


ተከላካይ ጠበቃ የማግኘት መብትና አሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የቀረበባቸውን ክስ ለመከላከል ከሚያስችሏቸው በርካታ አማራጮች አንዱ በመንግሥት ወጪ የሚሰጥ የሕግ ድጋፍ መሆኑን ከፍ ብሎ የተገለጹት ዓለማቀፋዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ያስረዳሉ። በዚህ ረገድ አሕጉራዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችስ ምን ይላሉ? የሚለው ደግሞ በሚከተለው ዳሰሳ ይመለሳል።


አሕጉሮችም እንደ ሀገሮች ዓለማቀፍ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን የሚፈርሙ ሲሆን በየአሕጉራቸው ደግሞ በአባል ሀገሮች ላይ ተፈጻሚነትና አስገዳጅነት ያላቸው የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን በራሳቸው ሥልጣን ያወጣሉ። በዚህም መሰረት በአፍሪካ፣ በአውሮፓና በአሜሪካ አሕጉሮች ወጥተው ሥራ ላይ ያሉ የሰብአዊ መብት ስምምነቶችን በዋናነት መጥቀስ ይቻላል።

 

የአፍሪካ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


ሀ. የአፍሪካ የሰዎችና የሕዝቦች መብቶች ቻርተር


ይህ ቻርተር ከአሕጉ ራችን የሰብአዊ መብት ሰነዶች ቀዳሚው ነው። ቻርተሩ በአንቀጽ 7 (1) /ሐ./ እንደሚደነግገው ጸንተው በሚገኙ ስምምነቶች፣ ሕጎችና ልማዶች ዋስትና የተሰጣቸው መሠረታዊ መብቶቹን የሚጥሱ ድርጊቶች ሲፈጸሙበት ማንም ሰው በራሱ ወይም በመረጠው አማካሪ አማካኝነት ሥልጣን ላላቸው ብሔራዊ አካላት በደሉ እንዲሰማለት የማድረግ መብት አለው፡፡


እዚህ ላይ ሊነሳ የሚገባው ጥያቄ ራሱ ለመረጠው ጠበቃ የሚከፍለው ገንዘብ ባይኖረውስ የሚለው ሲሆን በቻርተሩ አንቀጽ 2 መሰረት ይሄው ድንጋጌ ለሁሉም አፍሪካዊያን በእኩልነትና አድሎአዊነትን ባስወገደ ሁኔታ ተፈጻሚነት እንዲኖረው በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱና በራሳቸው አቅም ጠበቃ ማቆም ለማይችሉ ሰዎች በመንግሥት ወጪ የሕግ ባለሙያ እገዛ እንዲያገኙ በሚያስችል መልኩ መተርጎም ይኖርበታል። አለበለዚያ ድንጋጌው ፅንሰ-ሀሳባዊ ሆኖ ከሚቀር በቀር ትርጉም አይኖረውም።


በተጨማሪም የቻርተሩ አንቀጽ 4 ማንኛውም ሰው በሕይወት የመኖር መብት እንዳለው ይገልጻል። ይሁንና አሕጉሩ የሞት ፍርድን ተግባራዊ የሚያደርጉ በርካታ አባል ሀገሮች ያሉበት ከመሆኑ አንጻር “የመብቶች ሁሉ እናት” የሚባለው ይህ መብት ያለ አግባብ በሚካሄድ የክርክር ሂደት ሊታጣ ይችላል። በመሆኑም መንግስት ቢያንስ እስከ ሞት ሊያስቀጡ በሚችሉ ከባድ የወንጀል ጉዳዮች ለተከሰሱ ሰዎች በነጻ ጠበቃ የማቆም ግዴታ ውስጥ ካልገባ የመብቱ መከበር ከወረቀት የዘለለ አይሆንም።

 

ለ. የአፍሪካ ሕጻናት ደህንነትና መብቶች ቻርተር


ይህ ቻርተር በአንቀጽ 17 በወንጀል ጉዳይ ከሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ ጋር የተያያዙ የተወሰኑ ድንጋጌዎችን ይዟል። በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1) መሰረት ማንኛውም የተከሰሰ ወይም ጥፋተኛ ሆኖ የተገኘ ሕጻን ከልጅነቱ አኳያ ልዩ እንክብካቤና ጥበቃ የማግኘት መብት አለው።


በተለይም ደግሞ የዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) /ሐ/ እንደሚለው የተከሰሱ ሕጻናት መከላከያቸውን ሲያዘጋጁም ሆነ ሲያቀርቡ የቻርተሩ አባል ሀገሮች የሕግና ሌላም ተገቢ እገዛ መስጠት አለባቸው። ስለሆነም የወንጀሉና የቅጣቱ ዓይነት ምንም ይሁን ምን ሀገሮች በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሕጻናት በሕግ ባለሙያ እንዲወከሉ የማድረግ ግዴታ እንዳለባቸው ከዚህ ድንጋጌ መገንዘብ ይቻላል።

 

ሐ. የአስገዳጅነት ውጤት የሌላቸው አሕጉራዊ ሰነዶች


ከፍ ብሎ ከተጠቀሱት ቻርተሮች በተጨማሪ የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን በወንጀል ጉዳይ የሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍን ተግባራዊ ለማድረግ የሚረዱ በዛ ያሉ የመፍትሔ ሀሳቦችን /Resolutions/ አውጥቷል። ከእነዚህም ውስጥ የዳካር መግለጫ፣ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና የሕግ እገዛ መርሕዎችና መመሪያዎች እንዲሁም የላሎንጌ መግለጫ በዋናነት ይጠቀሳሉ።


እንደ አውሮፓዊያን አቆጣጠር በ1999 ዓ.ም የወጣው የዳካር መግለጫ /Dakar Declaration resolution on the Right to a Fair Trial and Legal Aid in Africa/ የሚያተኩረው በሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና ነጻ የሕግ ድጋፍ ላይ ሲሆን በአንቀጽ 9 የፍትሕ ተደራሽነት ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብት ወሳኝ አካል መሆኑን በግልጽ ያስቀምጣል። በመሆኑም መግለጫው መንግሥታት በወንጀል ጉዳዮች የሚሰጥን ነጻ የሕግ ድጋፍ ማረጋገጥ አለባቸው ሲልም ከፍተኛ ኃላፊነት ይጥልባቸዋል።


በዚሁ አንቀጽ እንደተጠቀሰው አብዛኞቹ በወንጀል ጉዳይ የሚከሰሱ ሰዎች የተለያዩ የሕግ አገልግሎቶችን ለማግኘት ፍርድ ቤቶችም ሆኑ የሕግ ሙያተኞች የሚያስከፍሏቸውን ከፍተኛ ወጪ ለመሸፈን የሚያስችል አቅም የላቸውም። ስለዚህ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብት ይበልጥ ውጤታማ እንዲሆን ካስፈለገ መንግሥታት ለድሃ ሰዎች ነጻ የሕግ አገልግሎት የመስጠት ግዴታ ውስጥ መግባት አለባቸው።


የመግለጫው የመፍትሔ ሀሳብ በአጽንዖት እንደሚለው የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ቻርተር አባል ሀገሮች በወንጀል ጉዳይ ለተከሰሱ ድሃ ሰዎች ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚሰጡባቸውን መንገዶች በአስቸኳይ ሊመረምሩ ይገባል። ይህም ተከላካይ ጠበቆችንና የተለያዩ የነጻ ሕግ ድጋፍ ማዕቀፎችን ይጨምራል። በመግለጫውም ሆነ በመፍትሔ ሀሳቡ በጥቅል እንደተቀመጠው መንግሥታት ከጠበቆችና ከሙያ ማኅበራት፣ መንግሥታዊ ካልሆኑ ድርጅቶች፣ ከሰብአዊ መብት ድርጅቶችና ከፍርድ ቤቶች ጋር በመተባበር ለድሃ ሰዎች የሚሰጠውን ነጻ የሕግ ድጋፍ ውጤታማ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል።


በ2001 ዓ.ም ደግሞ የአፍሪካ የሰዎችና ሕዝቦች መብቶች ኮሚሽን የዳካር መግለጫን መሰረት ያደረጉ ሚዛናዊ የፍርድ ሂደት መብትና የሕግ እገዛ መርሕዎችና መመሪያዎች /Principles and Guidelines on the Rights to a Fair Trial and Legal Assistance in Africa/ አውጥቷል። መርሕዎቹም በብሔራዊ ሕጎች ሊካተቱ የሚገቡ ከነጻ የሕግ ድጋፍ ጋር የተያያዙ ልዩ ልዩ የመፍትሔ አቅጣጫዎችን ይጠቁማሉ።


በእነዚህ መርሕዎች አንቀጽ 5 /ሰ/ መሰረት መንግሥታት የሕግ ባለሙያዎችን ተደራሽነት ለሁሉም ዜጎች ያለምንም አድልዎ የሚያረጋግጡ አስተማማኝ አሠራሮችን ሊከተሉ ይገባል። በተጨማሪም መንግሥታትና የሕግ ባለሙያ ማኅበራት የኅብረተሰቡን ንቃተ-ሕሊና በማሳደግ እንዲሁም በሕግ የተሰጡ መብቶቹንና ግዴታዎቹን በማስገንዘብ የሕግ ባለሙያዎች መሰረታዊ መብቶችንና ነጻነቶችን ለማስጠበቅ ያላቸውን ሚና የማሳወቅ ኃላፊነት አለባቸው።


የመርሕዎቹ አንቀጽ 5 /ሸ/ በወንጀል ክርክር ጊዜ ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ ለተከሳሾቹ በመንግሥት ወጪ የሕግ ባለሙያ እገዛ መሰጠት እንዳለበት ሲደነግግ ፍትሕ የሚጓደለው መቼ ነው? የሚለውን ለመወሰን ሁለት ዓይነት መስፈርቶችን አስቀምጧል። እነዚህም የወንጀሉ አደገኛነትና የቅጣቱ ከባድነት ናቸው። ለትክክለኛ ፍትሕ ሲባል ይግባኝን ጨምሮ ማናቸውም ከባድ ጉዳዮች ምን ጊዜም የጠበቃ እገዛ ያስፈልጋቸዋል።


ይኸው ተመሳሳይ አንቀጽ በመንግሥት ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሚመደቡ የሕግ ባለሙያዎች ማሟላት የሚገቧቸውን መስፈርቶችም ይዘረዝራል። በዚህም መሰረት ባለሙያዎቹ ብቁ መሆን ይኖርባቸዋል። ከያዙት ጉዳይ አኳያም አስፈላጊውን የሥራ ልምድና ክሕሎት ሊይዙ ይገባል። እንደዚሁም በማንኛውም የመንግሥት አካል ፊት ሙያዊ ነጻነታቸውን ማስጠበቅ የሚችሉ መሆን አለባቸው።


በ2004 ዓ.ምም ኮሚሽኑ በወንጀል የፍትሕ ሥርዓት ነጻ የሕግ ድጋፍን ተደራሽ የሚያደርግ የላሎንጌ መግለጫንና የድርጊት መርሐ-ግብር /Lilongwe Declaration on Accessing Legal Aid in the Criminal Justice System in Africa and Plan of Action/ ያወጣ ሲሆን መግለጫው በአንቀጽ 1 በወንጀል የፍትሕ አስተዳደር ለሚሰጥ ነጻ የሕግ ድጋፍ እንደ መብት ዕውቅና ይሰጣል።


ይኸው አንቀጽ ነጻ የሕግ ድጋፍ የሕግ ምክርን፣ የፍርድ ቤት ውክልናን፣ የንቃተ-ህግ ትምህርትንና የሽምግልና ስራን በሚያካትት መልኩ ሰፍቶ መተርጎም እንዳለበትም ይገልጻል። እንደዚሁም በነጻ የሕግ ድጋፍ አሰጣጡ ሂደት የሚሳተፉ አጋር አካላት ውስጥ መንግስታዊና መንግስታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች፣ ሀይማኖታዊ የበጎ አድራጎት ድርጅቶች፣ ማህበረሰብ አቀፍ ድርጅቶች፣ የሙያ ማኅበራትና የትምህርት ተቋማት መካተት እንዳለባቸው ያስገነዝባል።


በተጨማሪም በዚህ አንቀጽ መሰረት መንግሥታት ውጤታማና ግልጽ ነጻ የሕግ ድጋፍ ለድሃ ዜጎቻቸው መስጠት ይችሉ ዘንድ በቂ በጀት መመደብና እርምጃ መውሰድ ይጠበቅባቸዋል። ነጻ የሕግ ድጋፉ በየትኛውም የወንጀል ክርክር ሂደት መሰጠት ያለበት መሆኑን ደግሞ የመግለጫው አንቀጽ 3 ይደነግጋል።


ሀገሮች ነጻ የሕግ ድጋፍ የመስጠት ግዴታቸውን ለመወጣት የሚያስችላቸው ወጥ መንገድ የለም። ይሁንና ሁሉንም ዓይነት የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ ዘዴዎች አቀናጅቶና አደራጅቶ የመምራት ኃላፊነት አለባቸው። በመግለጫው አንቀጽ 6 እንደተጠቀሰው መንግሥታት ለድሃ የኅብረተሰብ ክፍሎች የፍትሕ ተደራሽነትን የማረጋገጥ ኃላፊነታቸውን ለመወጣት የሚያግዟቸው ብዙ የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ መንገዶች አሉ።
ከእነዚህም ውስጥ በመንግሥት ወጪ የሚቋቋሙ የተከላካይ ጠበቆች ጽ/ቤቶች፣ የፍትሕ ማዕከላት፣ የጠበቆች ማኅበራት፣ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የሕግ ትምህርት ቤቶች ወዘተ ዋና ዋናዎቹ ናቸው። ለነጻ የሕግ ድጋፉ የትኛውም ዘዴ ቢመረጥ አገልግሎቱን ከሚሹ ተገልጋዮች ፍላጎት አኳያ መደራጀት ይኖርበታል።


በመግለጫው አንቀጽ 9 ሥር እንደተመለከተው በብዙ የአፍሪካ ሀገሮች የሚሰጠው ነጻ የሕግ ድጋፍ አገልግሎት በለጋሾች ዕርዳታ ላይ የተመሰረተ ነው። ስለሆነም በማንኛውም ጊዜ ሊቋረጥ ይችላል። በዚህም ምክንያት ዘለቄታ ያለው የነጻ ሕግ ድጋፍ አሰጣጥ ሥርዓት መዘርጋት ያስፈልጋል።
ነገር ግን ከዚህ በላይ የተተነተኑት ሰነዶች እንደ ቻርተሮቹ የአስገዳጅነት ውጤት የላቸውም። ሆኖም ሰነዶቹ የአፍሪካ ኅብረት በወንጀል ጉዳዮች ስለሚሰጥ ነፃ የሕግ ድጋፍ የያዘውን አቋም በግልጽ ያሳውቃሉ። ስለዚህ የአሕጉሩን አባል ሀገሮች ብሔራዊ የሕግ ማዕቀፎች ለማዘጋጀት በመነሻነት የማገልገል ሚና አላቸው።

የአውሮፓና የአሜሪካ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች


ሀ. የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት


ይህ ስምምነት በአንቀጽ 6 (3) /ሐ./ ማንኛውም በወንጀል የተከሰሰ ሰው ራሱን በራሱ ወይም በመረጠው ጠበቃ ወይም ለጠበቃ የመክፈል አቅም ከሌለው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ መንግሥት በነጻ በሚያቆምለት ጠበቃ የተከሰሰበትን ጉዳይ የመከላከል መብት አለው ሲል ይደነግጋል። ሆኖም አንቀጹ ፍትሕ የሚጓደለው መቼ ነው? ተብሎ ለሚነሣ ጥያቄ በቂ መልስ የሚሰጥ አይደለም።


በመሆኑም የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ፍርድ ቤት ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለውን ድንጋጌ ሲተረጉም ግምት ውስጥ የሚያስገባቸው መስፈርቶች አሉ። እነሱም የጉዳዩ ውስብስብነት፣ የቅጣቱ ከባድነትና ተከሳሹ ራሱን ለመከላከል ያለው አቅም የሚሉት ሲሆኑ እነዚህን መስፈርቶች በአግባቡ መመዘን ከተቻለ ትክክለኛ ፍትሕ ለመስጠት ወሳኝነት አላቸው።


በተጨማሪም የአውሮፓ የሰብአዊ መብቶች ኮሚሽን እንደሚለው በወንጀል ጉዳይ የተከሰሱ ሰዎች የሕግ ጠበቃ ከሌላቸው በሚዛናዊ የፍርድ ሂደት የሚኖራቸውን መብቶች አውቀው ሊያስከብሩ አይችሉም። ስለሆነም ኮሚሽኑ በጠበቃ የመታገዝ መብት ለሌሎች መብቶች መከበር ዋና መሰረት መሆኑን ያረጋግጣል።


ለ. የአሜሪካ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት


የአሜሪካ የሰብአዊ መብቶች ስምምነት ደግሞ በአንቀጽ 8 (2) /መ/ በወንጀል የተከሰሰ ሰው ራሱን በራሱ የመከላከል ወይም በመረጠው ጠበቃ የመታገዝና ከጠበቃው ጋር በነጻነት ብቻውን የመገናኘት መብት እንዳለው ይደነግጋል። በተጨማሪም በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (2) /ሠ./ በወንጀል የተከሰሰው ሰው የተከሰሰበትን ጉዳይ በራሱ ወይም በመረጠው ጠበቃ አማካኝነት ለመከላከል የማይችል በሆነ ጊዜ በመንግሥት ወጪ የሚቆም ጠበቃ የማግኘት የማይገሰስ መብት አለው ሲል በግልጽ ያስቀምጣል።


በዚህ ድንጋጌ ውስጥ በሌሎች ስምምነቶች የተለመደው ፍትሕ የሚጓደል ሆኖ ሲገኝ የሚለው ጥቅል አነጋገር አልተካተተም። ይህም መሰረታዊ ነጥብ ስምምነቱን የሚያስፈጽሙና የሚተረጉሙ አካላት በጥቅል ድንጋጌው ሳቢያ የሚቸገሩበትን ሁኔታ ያስቀራል። ጠቅለል ሲልም የስምምነቱ አባል ሀገሮች በወንጀል ለተከሰሱ ሰዎች ያለ ምንም ቅድመ-ሁኔታ በመንግሥት ወጪ ጠበቃ የማቆም ግዴታ ያለባቸው መሆኑን መረዳት ይቻላል። (ይቀጥላል)

ይምረጡ
(0 ሰዎች መርጠዋል)
299 ጊዜ ተነበዋል

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us