ኢትዮጵያን የሚያስተዳድረው ማነው? ህወሓት ወይስ ሁሉም የኢህኣዴግ ኣባል ድርጅቶች?

Wednesday, 07 June 2017 13:40

በሓጎስ ኣረጋይ (PhD)

 

ቀላል ቁጥር የማይባል የህብረተ ሰብ ክፍል በፅሁፍም በቃላትም በኢትዮጵያ የአስተዳደር ጉዳይ በተለያዬ ወቅት የተለያዬ ኣስተያየት ሲዘነዘር /ሲነገር ይታያል /ይሰማልም። ስለዚህ ርእሱን መነሻ በማድረግ የሚከተሉትን ጥያቄዎች መነሻ በማድረግ ያለኝን እይታ ለማድረስ እፈልጋሎህ።

 

1. ኢትዮጵያን የሚያስተዳድረው ህውሓት ነውን?
2. የኣሁኑ የፊደራል ስርዓት ኣወቃቀር ለኣንድ ብሄር ጥቅም ብቻ ነውን የተዋቀረው?
3. በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ የኢትዮጵያን ሃብት ለኣንድ ብሄር መጠቀምያ ነውን እየተደረገ ያለውን?

 

ስለዚህ ይህንን ፅሁፍ ከሚያነቡ ሰዎች ሊንፀባረቅ ከሚችለው ኣስተያዬትና ግንዛቤ ለሞጋች መድረክ ማደግ የራሱ የሆነ ኣስተዋፅኦ ይኖረዋል ብየም ኣምናሎህ። ሃሳቦችን በተለያዬ መልኩ ማንሸራሸር ከተቻለ ደግሞ እውነቱን ሊንፀባረቅ ይችላል ብዬ ኣምናሎህ። እውነትን ማንፀባረቅ ከታቸለ ደግሞ በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ የሚታለለውን ሰው መቀነስ ይቻላል ማለት ነው።


በዚህ መልኩ የሃሳብ ልውውጥ ከተደረገ በኢትዮጵያ ውስጥ ያለን ህዝቦች (ብሄር ብሄረ ሰቦች) በኣንድ ኣገር ጥላ ስር ሁነን ከኣድልዎ ነፃ የሆነ፣ በእኩልነትና በጋራ ተጠቃሚነት ማእቀፍ ተከባብረንና ሰርተን መኖር የምንችልበት ስርዓት እንሻለን እላለሁ። ነገር ግን የስልጣን ሱስ ያለባቸው ጥቂት ግለ ሰቦች ኣይጨምርም። ስለዚህ ወደ ዋናው ሃሳብ ልውሰዳችሁ።


ሀ. ኣሁን ያለው ስርዓት በማን ይተዳደራል? ማነው የሚመራው?


ያለው ስርዓት ጥሩ ነው ኣይደለም ለሚለው ጥያቄ ወደኋላ ኣስተያዬትን ማሰቀመጥ እፈልጋሎህ። ለመንደርደርያ ይሆን ዘንድ ግን በኣሁኑ ሰዓት በኢትዮጵያ ውስጥያለው የመንግስት የስልጣን መዋቅር /ቅርፅ/ይዘት/ ማየቱ ለትችትና ለጠቅላላ ግንዛቤ በመነሻነት ያገለግላል ብዬ ኣምናሎሁኝ። ወደዚህ እሳቤ ለመግባት ደግሞ በኢትዮጵያ ውስጥ ከፍተኛ ስልጣን ያለው ኣካል ማነው ብለን ብንጠይቅ መልሱ “የኢትዮጵያ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው” የሚሆነው። እንዲሁም የኢትዮጵያ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የሚቋቋመው በቀጥታ በሀዝብ ከየክልሉ በሚመረጡ ኣባላት ነው። ከየክልሉ የሚወከሉት የኣባላት ባዛትም እንደ የክልሉ የህዝብ ብዛት ይለያያል። በዚህም መሰረት ከየክልሉ የተወከሉ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ብዛት በሚቀጥለው ሰንጠዥ ይመልከቱ።

 

ሰንጠረዥ 1. ከየክልሉ የሚውከሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የኣባላት ብዛት የሚያሳይ

 

ሶማሊ

ብዛት

38

8

138

178

9

3

23

2

123

23

547

%

                     

 

1. የኢትዮጵያ የሀዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተግባርና ሃላፊነት ባጭሩ እንደሚከተለው ማስቀመጥ ይቻላል።


1ሀ. የኣገሪቱ በጀት ያፀድቃል፥ በፊዴሪሽን ም/ቤት ኣማክኝነት በሚቀርበው ቀመር መሰረት ለየክልሎቹ የበጀት ድጎማ ያፀድቃል /ይወስናል/፥ ኣዋጆችን መርመሮ ያፀድቃል፥ ደንቦችና ከውጭ ኣገር ያለው ግንኙንት ይወስናል፥ መመርያ ያወጣል ወዘተ


1ለ. በፊዴራል ደረጃ ያሉት የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃል እንዲሁም የስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላል፥ ይገመግማል፥ ይቆጣጠራል ጉድለት ሲገኝም ያርማል ወዘተ

 

1.2. በኣገሪቱ በከፍተኛ የስልጣን እርከን ያሉትን ስብጥር
በኣገሪቱ ከፍተኛ የስልጣን እርከን ደረጃ የሚባሉትና የብሄር ስብጥራቸው በሚቀጥለው ሰንጠዥ ይመልክቱ፥


ሰንጠረዥ 2: በክፍተኛ የስልጣን እርከን ያሉ ባለ ስልጣናትና ብሄራቸው

 

1

ኣገቱፕረዚደን

2

የህዝብተወ/ቤት

3

ንስተር

()

4

ሽን/ቤት

5

ኣዲቲባ

6

ንስተር

ልጤ()

 

ሌሎች የፌደራል የመንግስት የስልጣን ደረጃዎች በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ ከላይ በተጠቀሱት ከፍተኛ ባለስልጣናት በቀጥታ የሚሾሙ /የሚሻሩ ናቸው። ሚኒስትሮች በጠቅላይ ሚንስተር ኣቅራቢነት በህዝብ ተወካዮች ም/ቤት እንዲፀድቅ ይደረጋል። ከሚ/ር በታች የሆኑ የመንግስት የስልጣን እርከን ግን ደግሞ በጠቅላይ ሚንስተር ይሾማሉ ወይም በተዋረድ ያሉ ባለስልጣናት በስራቸው ያሉ የመንግስት ሃላፊነት ይሾሟሉ።

 

2. የክልል የመስተዳድር ተቋዋማት ምን ይመስላል


በኣገሪቱ ያሉት ዘጠኝ ክልሎች በዋናነት ቋንቋን መሰረት ያደረጉ ናቸው ቢባል ማጋነን ኣይሆንም። የየክልሉ ነዋሪ ህዝብ የየክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ኣባላትን ይመርጣሉ። እንዲሁም በየክልሉ የሚቋቋሙት የየክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤቶች ለየክልላቸው ከፍተኛው የስልጣን እርከን ናቸው። ብዛታቸውም እንደ ክልሉ የህዝብ ብዛት በሰንጠረዡ እንደተመለከተው ይወሰናል።

 

ሰንጠረዥ 3. የየክልሉ የሚውከሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት የኣባላት ብዛት የሚያሳይ


 

ሶማሊ

ብዛት

152

96

294

537

99

155

273

36

348

 

 

የየክልሉ ም/ቤቶች ዋና ዋና የስራ ተግባራት፥
2ሀ. የክልሉ በጀት ያፀድቃል፥ ከፌዴራል ህገ መንግስት የማይፃረሩ ኣዋጆች፥ ደንቦች፥ መመርያ ያወጣል ወዘተ


2.ለ. በክልል ደረጃ ያሉትን የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃል እንዲሁም የስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላል፥ ይገመግማል፥ ይቆጣጠራል ጉድለት ሲገኝ ም ያርማል ወዘተ


ስለዚህ የክልል ርእሰ መስተዳድር (ፕሪዝደንት) በክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ኣማካኝነት ይሾማል። የክልሉ የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት በርእሰ መስተዳደሩ ኣቅራቢነት በክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ይፀድቃል። በእርግጥ በርእሰ መስተዳድር የሚሾሙ ኣካላትም ኣሉ። ለምሳሌ ም/ቢሮ ሃላፊዎች፥ የክልሉ የተለያዩ የመንግስት መ/ቤት ሃላፊዎች ወዘተ። የክልል ፕረዚደንት ተጠሬነቱ ለክልሉ የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ነው። ስለዚህ በክልልና በፊደራል መስሪያ ቤቶች የሚያገናኝ ድልድይ ህገ መንግስቱ ነው እንጂ ምንም ሌላ የህግ ማእቀፍ የለም። ህገ መንግስት ግን የክልልና የፊዴራል ስልጣን ለይቶ ያስቀምጣል። ኣንደኛው ኣዛዥ ሌላው ታዛዥ ኣርጎ ኣያስቀምጥም። የሚገናኙት በህገ መንግስት የተቀመጠው የየድርሻቸው ነው የሚወጡት። ይህን የሚያሳየን የኢትዮጵያ ኣንድነት በመፈቃቀድ እንጂ በግዴታ እንዳልሆነ ያሳያል።


ስለዚህ የመንግስት ኣወቃቀር ሂደት የኣንድ ክልል ወይም ፊዴራል ባለስልጣን የሌላውን ክልል ባለስልጣን የማዘዝ ወይም የመሾም መብት እንደሌው በግልፅ ያሳያል።

 

2.1. በወረዳ ደረጃ የሚቋቋም ም/ቤት ኣለ


በወረዳ ደረጃ የሚቋቋመው ም/ቤት ከወረዳው ህዝብ በተመረጡ የህዝብ ተወካዮች ናችው። የወረዳው የህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ተብልው ይጠራሉ። ስራቸውም የወረዳው በጀት ያፀድቃሉ፥ የወረዳው የስራ ኣስፈፃሚ ኣካላት ሹመት ያጸድቃሉ እንዲሁም ስራ ኣፈፃፀማቸውን ይከታተላሉ፥ ይገመግማሉ፥ ይቆጣጠራሉ ጉድለት ሲገኝ ም ያርማሉ ወዘተ

 

3. ስለ መንግስት ኣወቃቀርን ያለኝን ጥያቄ ኣዘል ማጠቃለያ


ከፊዴራል እስከ ወረዳ ያለው የመንግስት ኣወቃቀር ከላይ በተገልፀው መሰረት ከሆነ፤


· በምን መልኩ ነው የሌላ ክልል ሃብት (ከመሃል ኣገር) ወደ ትግራይ ሊጓጓዝ የሚችለው?


· እንዴት ነው በፊዴራል የከፍተኛ ኣመራር ኣካላት ያሉት ሰዎች ከሌላ ብሄር ሁነው “ትግራይ ትልማ ሌላው ይድማ” በሚል መፈክር ኣምነው የወከላቸውን ህዝብ ትተው ለትግራይ ብቻ የተለየ ገንዘብ ሊበጅቱ የምችሉት?


ኣንድ መሰረታዊ ነጥብ ላንሳ፥ በኢትዮጵያ የነበረው ኣገዛዝ ለመጣል የኣብዛኛው ኢትዮጵያውያን ፍላጎት ነበር ማለት ይቻላል። ፍላጎት ብቻም ሳይሆን በተለያዬ ኣገባብ ታግለዋልም። የታሪክ ኣጋጣሚ ሁኖ የነበረው ኣገዛዝ ለመጣል የህወሓት/የትግራይ ህዝብ የማይተካ ሚና ነበረው ብንል ማጋነን ኣይሆንም። ኣላማውም በኢትዮጵያ ያለው ብሄራዊ ጭቆና ታግለን ማሽነፍ ኣለብን ከሚል ፅኑ እምነት የተነሳ ነበር። ከኣላማ ኣንፃር ሲታይ በኣብዛኛው የኢትዮጵያ ብሄር፣ ብሄረ ሰቦችና ህዝቦች ተቀባይነት የነበረው ነው። በመሆኑም ታግለውና ኣታግለው የደርግን ያህል ሰራዊት ለማንበርከክ በቅተዋል።


በእርግጥ በኢትዮጵያ የከፋ ብሄራዊ ጭቆና የሚለውን ፍልስፍና/ጽንሰሃሳብ፥ ህወሓት ወደ ኢትዮጵያ ተጨባጭ ሁኔታ ኣቀናጅተው ወደ የትግል ስትራተጂና ውጤት ኣሻገሩት እንጂ፥

 

· በሶሻሊስት ርእዮትም የብሄር ብሄረሰቦች መብትና ጥቅም ታትተዋል። እንዲሁም በኣለም ኣካባቢ ጭምር የማይኖሪቲ ራይት የሚል ሃሳብም በብዙ መልኩ ታትተዋል።


· በኢትዮጵያ ለመጀመርያ ግዜ ዋለልኝ የሚባለው ኣስተዋይና ምሁር በኣምስት ገፅ የተጠቃለለ፣ ነገር ግን እጅግ ገላጭ በሆነ መልኩ በኢትዮጵያ ኣስከፊ ብሄራዊ ጭቆና መኖሩን በግልፅ ኣስቀምጦታል። እንዲያውም ኢትዮጵያ የብሄር ብሄረ ሰቦች እስር ቤት እንደሆነች ገልፆ፥ ኢትዮጵያዊ ለመሆን የኣማራ ገዢ መደብ ማንነት ተላብሰህ መቅረብ የግድ እንደነበር በማያሻማ ሁኔታ ገልፆታል። በዚህ ኣባባል የኣማራ ገዢ መደብ መስለህ ካልቀረብክ ኢትዮጵያዊ ኣይደለህም ማለት ነው።


o ከዚህ ኣብሮ የሚሄድ የተከበሩ ፕሮፊሰር በየነ ጴጥሮስ ትምህርት ቤት ሲገቡ በወላጆቻቸው የወጣላቸው ስም እንዲቀየር ተደርጎ የኣሁኑ ስም እንዲይዙ መደረጉ በኣሜሪካ ድምጽ ሪዴዮ የኣማርኛ ፕሮግራም ኣንድ ወቅት ሲናገሩ ሰሚቻሎህ። ዲርጊቱ ምን ያህል ኣስቸጋሪና ኣስከፊ እንደነበር ያሳያል።


· ኣቤ ጎበኛም የነበረው ስርዓት ኣስከፊ እንደነበር ለማሳየት “ኣልወለድም” በሚል ልበ ወለድ መፅሃፉ በትክክል ገልፆታል፥


· በሽምቅ ውግያ የተደራጀ የመንግስትን ሃይል ማሽነፍ መቻል የሚያሳየው ስርዓቱ በጣም ኣስከፊና በህዝብ የተጠላ እንደንበር በግልፅ ያሳያል።
ስለዚህ ብሄራዊ ጭቆና ነበር ብሎ መነሳቱንና ይህንን ፍልስፍና ተግባራዊ እንዲሆን ማድረጉ ነው የህወሓት ችግር?


የጥያቄዎቹ መልሶች ከፊዴራል ስርዓት ኣከላለል በማያያዝ ወደኋላ እንመለከተዋለን።

 

ለ. የኣሁኑ የፊደራል ስርዓት ኣከላለል ና ክዚያ ብፊት


ጉዞው ከየት ወዴት እንደነበር ለማሳየት በደርግ ስርዓትና ከዚያ በፊት የነበረውን የኣከላለል ስርዓትና በኣሁኑ ካለው የኣከላለል ስርዓት በንፅፅር ማየቱ ጠቃሚ ይሆናል ብዬ ኣምናሎህ። በመሆኑ ሁለቱም እንደሚከተለው ቀርበዋል።

1. በቀደምት ስርዓቶች የነበረው የኣስተዳደር ኣከላልና ስርዓት


በኣፄዎቹ ሆነ በደርግ ዘመን ህገ መንግስታዊ መሰረት ያደረገ የኣከላል ስርዓት ኣልነበረም። ይህ የሆነበት ምክንያት ከኣማራ ገዢ መደብ ውጭ የሆነው ሰው ኣሽከር እንጂ ባለ መሬት መሆኑን ኣይታመንበትም ነበር። ስለዚህ በሁሉም ኣካባቢ ያለው ቦታ የገዢዎቹ መሆኑን ያምናሉ። እንደምሳሌ ለመጥቀስና ብዙዎቹ እንደሚያውቁት


1.1. በኣፄ ኃ/ስላሴ ዘመን ስንመለከት ፊውዳሎችን ማእከል ያደረገ ክ/ሃገር በሚል ስያሜ ተሸንሽኖ ነበር። በክፍለ ሃገር ውስጥም ለፊውዳሎች በሚያመች መልኩ በፈለጉት ሰዓት መሸንሸን ይቻል እንደነበርም ያሳያልር። ለምሳሌ ትግራይ እስክ 1949ዓ/ም ኣለውሃ ነበር የሚያዋስነው። ነገር ግን ህግን ማእከል ባደረገ መልኩ ሳይሆን እንዲሁ ከመሬት ተንስተው በ1949 ዓ/ም የትግራይ ወሰን ወደ መቶ (100 ኪ/ሜ) ኪሎ ሜትር ወደ ትግራይ ውስጥ ዘልቆ እንዲካለል ተወሰነ። ማለትም የትግራይ ወሰን ወደ ማይጨው ኣካባቢ ተጠጋ። በኦሮሞ ኣካባቢም ብንወስድ ደግሞ ኦሮሞውቹ ለኣማራ ገዢ መደብ /ነፍጠኞች/ ጭሰኛ ሁነው ያገለግሉ ነበር።


1.2. በደርግ ግዜ ሲታይ ደግሞ በርግጥ መሬት ላራሹ ታውጀዋል። የኣከላለል ስርዓቱ ግን በክ/ሃገሮቸ ስያሜ እስከተወሰነ ደረጃ ቀጥሎ ነበር። በሂደት ግን በጎንደር ክ/ሃገር ይታወቅ የነበረው ሰሜን ጎንደር፥ ደቡብ ጎንደር ወዘተ ብሎ ከፋፍሎት ነበር።


ከኣሁን በፊት የነብሩት ስርዓቶች በብሄር ብሄረ ሰቦች ያደርሱት የነበረው ግፍና ጭቆና መሬት መንጠቅና ጭሰኛ ማድረግ ብቻ ኣልነበረም። ከዚህ በላይ እጅግ በጣም የገዘፈና የከበደ ነው። ምክንያቱም በኣንድ ወይም ቤሌላ መልኩ


· የኣንድን ብሄር ማንነት (ሰብዓዊ ክብር) ዝቅ እንዲል በማድረግ ስነልቦናዊ ጫና መፍጠር


· ገዢዎቹ ከመሰላቸው ጭካኔ የታከለበት እርምጃ መውሰድ ነበር።


ለምሳሌ በኦሮሞና በትግራይ ተወላጆች ያደርሱት የነበረ ግፍ ባጭሩ እንደሚከተለው ቀርበዋል።


1.2.1. በትግራይ ተወላጆችና ኣካባቢው ያደረሱት የነበረው ጫና ና ጭካኔ


· ከጣልያን በመስማማት የትግርኛ ተናጋሪ የሆኑ ሰዎች ለሁለት መክፈል ነበር (ኤርትራና ትግራይ)። ይህን ያደረጉበት ምክንያት የትግርኛ ተናጋሪዎች የሃይል ሚዛን ለመከፋፈል እንደነበር ብዙዎች ይስማማሉ።


· ደርግ በሃውዜን ገበያ ላይ የተሰብሰበውን ሀዝብ በሰኔ 15/1981 ዓ/ም ከ2500 ንፁሃን ሰዎች በኣየር ገድለዋል (ህዝቡ እየተገበያዬ በነበረበት ወቅት ነው ጭፍጨፋቸው የተካሄደው እንጂ የመቃወም፥ ድንጋይ የመወረወር የሚባል ነገር በወቅቱ ኣልነበረም)።


· በቀዳማይ ወያኔ ኣመጽ ላነሱ ገበሬዎች ኑ እንታረቅ፥ ስምምነት እንፍጠር ብለው ገበሬዎቹን ወደ መቕለ እንዲመጡ ከተደረገ በኋላ ኣሁን ቀዳማይ ወያኔ (ድፍኦ) ተብሎ በሚጠራው ኣከባቢ ከሰበሰቧቸው በኋላ በኢንግሊዝ መንግስት ደጋፊነት በ1935 ዓ/ም በኣየር ጨፈጨፉዋቸው።


· ትግራይ ምንም ገቢ የሌላት፥ የከርሰ ምድር ሃብት የሌላት፥ ድሃ ና በሌላ የምትደጎም ኣድርጎ መሳል። ይህንን የስነልቦናዊ ጫና በትግራይ ተውላጆችና በሌሎች የሃገሪቱ ኣካባቢ ነዋሪዎች እንዲሰርፅ ተደርገዋል። ለዚህ ኣባባል በመረጃ ለመደገፍ የኢትዮጵያ ፕሪዚደንት የነበሩት መንግስቱ ሃይለማርያም ከቤተ መንግስት ያገኙትንና ያነበቡልን በዋቢነት እጠቅሳለሁ


o ከትግራይ የምናገኘው ገቢ ለኣከባቢው የሚውል ጠመኔ እንኳን ኣይበቃም ብለው ነበር


o ኢትዮጵያ ችጋራም የምትባለው በትግራይ ህዝብ ነው። ድርቁም ምናምንቴው በትግራይ ህዝብ ድሃነት እንደሆነ ባደባብይ ተናግረዋል።


ስለዚህ የኣማራ ገዢ መደቦች በትግራይ ህዝብ ላይ ይደረግ የነበረውን የማጥላላትና የስነልቦና ጫና በከፊል ለማስቃኝት ሞክሪኣሎሁ። ጫናዎቹ በዝርዝር ለመመልከት ከፈለጉ የመምህር ገ/ኪዳን መፅሃፍ ማንበብ ጠቃሚ ነው።

 

1.2.2 በኦሮሞ ተወላጆች የነበረ ጫና


· ኦሮሞዎች ከማዳጋስካር ተሰደው እንደመጡ ኣርገው በታሪክ ትምህርት በግልፅ እንዲቀመጥና ተማሪዎች ኢንዲማሩት ኣርገዋል። ይህ ኣሰራር የተደረገበት ዋና ምክንያት ኦሮሞዎቹ በኢትዮጵያ የባለቤትነት ስሜት እንዳይኖራቸው ለማድረግና ስነልቦናቸውን ተሰልበው ኣገልጋይ ሁነው እንዲቀመጡ ለማድረግ ነው።


· በኦሮሞ ተወላጆች በተለያዩ ኣከባቢዎች ለተነሱት የገበሬዎች ኣመፅ ጭካኔ በተሞላበት መልኩ መጨፍጨፋችው ታሪክ ዘግቦታል። ለምሳሌ ጭካኔው በኣሩሲና ሃረርጌ ኣከባቢ (ኣኖሌ) የውላጅ እናቶች ጡት እስከ መቁጥ ያጠቃልላል


· ሰው እንዳትገድል ጋላም ቢሆን የሚለው ኣባባል የኣፄ ሚኒሊክ ኣባባል እንደነበር በሰፊው ይነገራል። ምን ማለት እንደሆነ ብዙም ሃተታ ኣያስፈልገውም


· በደርግ ግዜ የቀይ ሽብር ሰለባ ከነብሩት ማህበረ ስቦች ናችው

 

1.3 በእርግጥ እንደሌሎች ብሄር ብሄረ ሰቦች የስነ ልቦና ጫና ባይደርስባቸውም፥ የኣማራ ገዢ መዶቦች ለጭቁን ኣማራዎችም ቢሆን በስም ከመነገድ ኣልፎ እዚህ ግባ የሚባል ጥቅም ኣድርገዋል ብሎ መናገር ይከብዳል።


· ለምሳሌ በ66ዓ/ም የወሎ ድርቅ ሲከሰትና ብዙ ህዝብ ሲያልቅ ኣፄዎቹ ግን ውስኪ ሲጎናጩ ነበር። ለኣለም ኣሳውቆ እርዳታ ማድረግና ህይወትን ማዳን ኣልቻሉም (የጥላሁን ገሰሰ ዋይ ዋይ ሲሉ . . . የሚለውን ዘፈን ማየት በቂ ነው)።


2. በኣሁኑ ሰዓት ያለው የኣከላለል ስርዓት


በመጀመርያ በኣሁኑ ሰዓት ያለው የክልሎች ኣከላለል ህገ መንግስታዊ መሰረት ያለው ነው። ኣንዳዶቹ በራሱ በህገ መንግስቱ ጥያቄ ሲያነሱ ይስተዋላሉ። ለጊዜው በእንደዚያ ዓይነት ክርክር ውስጥ ኣልገባም። ነገር ግን ህገ መንግስቱ መሰረት ተደርጎ የተፈፀመው ኣከላለል፣ በተጠቃሚዎች ዘንድ ምን እንድምታ ኣለው?


የዚህ ጥያቄ መልስ የኣሁኑ ኣከላለል ስርዓት ፋይዳ/ጉዳት ሊያሳየን ይችላል።


ፍፁምነት ኣለው ብለን ደፍረን መናገር ባንችልም ከኣሁን በፊት ከነበሩት የኣከላለል ስርዓቶች ሲወዳደር በጣም የተሻለ ነው ለማለት ይቻላል። ምክንያቱም በኢትዮጵያ የነበረው ብሄራዊ ጭቆና በመሰረቱ የቀየረ ነው። ይህንን ለማረጋገጥ ብዙ ርቀት መጓዝም ኣያስፈልግም። በኣማራ ገዢ መደብ ቀንበር ስር የነበሩት ኦሮምዎች፥ ሶማሊያዎች፥ ኣፋሮች፥ ደቡብ ህዝቦች፥ ቤንሻንጉሎች፥ ጋምቤላዎች፥ ሃረሪዎች፣ ትግሬዎች እንዲሁም በስማቸው ከመነገድ በስተቀር ያገኙት ጥቅም የሌላቸውና በጋራ ተጣቃሚነት የሚያምኑ ኣማሮች (የዋለልኝ ፅንሰ ሃሳብ የተቀበሉ ኣማሮች ብዙ ናችው) ይቀበሉታል። መቀበል ብቻ ሳይሆን ይህ ኣከላለል ባጭር ግዜ ላይቀየር ኣራት ነጥብ ያረፈበት ነው ብል ማጋነን ይሆናል። እንዲሁም በኣከላለል ዙርያም ለሚፈጠሩ ችግሮችም መፍትሄ ይሆናሉ ያላቸውን ህገ መንግስቱ በዝርዝር ኣስቀምጠዋል። በዚህም መሰረት በኣንዳንድ ኣካባቢ ለተፈጠሩት የወሰን ችግሮች በህገ መንግስቱ መሰረት መልስ እያገኙ ናቸው።


· ታድያ በጎንደርና በትግራይ ኣካባቢ የነበረው ኣከላለል ከህገ መንግስቱ ውጭ ነበርን? ችግር ካለም በህገ መንግስቱ መሰረት መፍታት ኣይቻልም ነበርን?


ታሪክ ምን ይላል የሚለው ወደጎን እንተወው (በታሪክም ቢሆን ችግር የለም የመምህር ገ/ኪዳን መፅሃፍ ማንበብ ይቻላል) ምክንያቱ
· የህዝቦችን ኣሰፋፈር እንጂ ርስት ኣይደልም ክርክራችን።


· ሁለተኛ የክልል መስተዳደር ወሰን የሚደረገው የህብረተ ሰቡ ባህል፥ ወግ፥ ስነስርዓት ጠብቆ ለመሄድ እንጂ ራሱ የቻለ ኣገር መመስረት ኣይደለም። ምክንያቱም ህገ መንግስቱ የሚያንፀባርቀው መሬት የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረ ሰብና ህዝቦች ሃብት ነው ይላል።

 

ስለዚህ በጎንደርና በትግራይ የተደረገው ኣከላለል፥


3.1 በኣማራ ክልል ሁኖ በሌሎች የወሰን ኣከላለል የተለየ ስለ ሆነ ነውን?
3.2 ከሌሎች ክልሎች የኣከላለል ስርዓት የተለየ ነውን?። ለምሳሌ በመተክል ኣካባቢ ድሮ ጎጃም ተብሎ ይጠራ ከነበረው ኣሁን ወደ ቤንሻንጉል የተካለለ መሪት ኣለ፥ ከወሎ ወደ ኣፋር የሄደ መሬት ኣለ፣ ወዘተ ስለዚህ በሌሎች ኣካባቢ የተወሰደው መስፈርትና በህገ መንግስቱ ያለው መስፈርት እንውሰድ። ወልቃይት የሚኖሮው ህዝብ ማነው?
3.2.1. ትግርኛ ተናጋሪ ነውን?
3.2.2. የኣከባብቢው የቦታ፥ የወንዝ ወዘተ ስያሜዎች በትግርኛ ናቸውን?
3.2.3. በኣሁኑ ሰኣት ጥያቄ እያቀረበ ያለው በወልቃይት የሚኖረው ህዝብ ነውን?
3.2.4. እውን ክልሎች ከተዋቀሩ ከሃያ ኣምስት በኋላ ነው የጎንደር መሆኑን የታወቀውን?


እነዚህ ጥያቄዎች ወደ እውነታው ሊውስዱን ይችላሉ ብየ ኣስባሎህ። ስለዚህ


· በ3.2.1. የተቀመጠው መመዘኛ ምንም የሚያከራክር ኣደለም። ሌላው እንተወውና የመቶ ኣመት የገዢ መደቦች ጫና ተቋቁመው ባህላቸውና ወጋቸው ጠብቀው እየኖሩ የነበሩ ህዝቦች ናቸው ማለት ይቻላል። በኣከባቢው ለብዙ ግዜ የኖሩና ነገር ግን ኣማርኛን መናገር የማይችሉ በጣም ብዙ ሰዎች ኣሉ ። ከዚህ በተጨማሪ የህዝብና ቤቶች ቆጠራ ሰነድ በወልቃይት ያለው ኣብዛኛው ህዝብ ትግርኛ ተናጋሪ መሆኑን ያረጋግጣል። ማየት የሚፈልግ ሰው ማጣራት ይችላል የድሮም ቢሆን።


· በ3.2.2 ለተቀመጠው መመዘኛ የኣከባቢው የወንዝ፥ የቦታ ስያሜዎች በትግርኛ ነው። ይህንንም በደርግ ግዜና ከዚያ በፊትም ቢሆን የግብር ደረሰኝ በግልፅ ሊያሳይ ይችላል (ለምሳሌ ዓዲ ረመፅ፣ ማይካድራ፣ ዓዲ ጎሹ ወዘተ ሙሉ በሙሉ የትግርኛ ቃላት ናቸው እንዲሁም መሃል ትግራይ ካለው ኣሰያየም ኣንድ ኣይነት ነው። ነገር ግን ኣማራ ካለው የቦታ ኣሰያያም (ኣዲስ ዘመን፣ ነፋስ ማውጫ፣ ትክል ድንጋይ) በፍፁም ኣይቀራረብም። ስለዚህ ወልቃይት ሀዝቡ ብቻ ሳይሆን ቦታውም እኔ ትግሬ ነኝ ነው የሚለን ያለው።


· በ3.2.3 ለተቀመጠው መለስ በእርግጠኝነት ለመናገር ጥያቄ እያቀረበ ያለው በጎንደርና በውጭ ኣገር ያሉ ሰዎች ናቸው እንጂ በወልቃይት የሚኖር ህዝብም ኣይደለም። ይልቅኑ የወልቃይት ህዝብ በተለያዩ መድረኮች እያስተጋባ ያለው ስለ ወልቃይት ማንነት ጥያቄ እያቀረቡ ያሉ ሰዎች ለህግ እንዲቀርቡለት እየጠየቀ ይገኛል። ከዚህ በተጨማሪ በግንቦት ሰባት ተመልምለው በኤርትራ ወደ መሃል ኣገር ሊገቡ የሚሞክሩትን ኣንቆ በመያዝ ለመንግስት በማስረከብ ላይ የሚገኝ ጀግና የትግራይ/ኢትዮፕያዊ ህዝብ ኣካል ነው።


· በ3.2.4 ለተጠየቀው መልስ፥ ከተካለለ ከሃያ ኣምስት ዓመት በኋላ የወልቃይት ጉዳይ እንደ ጥያቄ ማቅረብ በስተጀረባ ሌላ ኣጀንዳ መኖሩን ያሳያል። ለምሳሌ በረብሻና በኣመፅ ኣጀንዳ የተጠመዱ ሃይሎች የጎንዴሬው ህዝብ በምን ቀልቡን መሳብ እንደምችሉ ብዙ ግዜ የባዝኑብት ይመስለኛል። በመጨረሻ የወልቃይትን ጥያቄ ሳይሆን የጎንደርን ወጣት የነሱ መሳርያ ሁኖ እንዲያገለግላቸው ማድረግና በኣማራና ትግራይ ህዝቦች የነበረው የጠበቀ ግንኙነት ለማላላት የተጠቀሙበት ስልት ይመስለኛል።


· ከዚህ በተጨማሪ በትጥቅ ትግል ግዜ ለ17 ዓመታት ሙሉ የወልቃይት ህዝብ ለህወሓት ደጅን በመሆን የታገለና ያታገለ ጀግና ህዝብ ነውና ምንጊዜም ቢሆን የማይረሳ ታሪክ በኢትዮጵያ ሰርተዋል.።


ከላይ ያሉት መረጃዎችና ማስረጃዎች ኣልተመቸንም የሚል ወገን ካለ ወደ ወልቃይት በመሄድ ከህዝቡ ጋር በመኖር የህዝቡን ስነልቦና መጋራት ይቻላል ። ጥያቄ ካለም በህገ መንግስቱ መሰረት ተክትሎ ለሚመለከትው ኣካል ማቅረብ ህገ መንግስታዊ መብት ነው።


ኣንዳድ ሰዎች የሚያናፍሱት ወሬ ኣለ። ወደ ወልቃይት ከሄድን ወያኔ ያስረናል ይላሉ። ህጉ ካልተከተሉ (በኣመፅ ከሆነ የሚጓዙት) በወልቃይትም ሆነ በጎንደር መንግስት ስነስርዓትን የማስከበር ሃላፊነትና ግዴታ ያለበት ይመስለኛል። መንግስት እስካለ ድረስ በዓመፀኞች ላይ የትም ቢሆን ተመጣጣኝ እርምጃ መውሰዱ ኣይቀርም። ይልቁኑ እውነቱን ከምንሸፋፍን ወልቃይት ብንሄድ የሚከተለን ሰው የለም ብትሉ የተሻለ ይመስለኛል። ስለዚህ በኣመፀኘች ኣመለካከት ስንመለከተው፣ ዝም ከምንል ጎንደር ላይ ግርግር እንፍጠርና የሚቀጥለው ደግሞ ሌላ ስልት እንቀይሳለን የሚል ኣስተሳሰብ ይዘው የተነሱ ይመስለኛል። ግምቴ ትክክል ከሆነ ኣላማቸው ኣሳክተዋል ለማላት እደፍራለሁ።


የኣመፅ ኣጋፋሪዎች (የትም ቦታ እንዳሉ ባላውቅም) በደመ ነፍስ ጎንደሪን ክተት፥ ርገጥ፥ በለው፣ ጨፍጭፈው ወዘተ በሚል የደርግ ቢሂል ኣሰማርተዋል። ምክንያቱ በእንደዚህ ዓይነት ሰበካ ያስከተለው ነገር ቢኖር በሃምሌና ነሃሴ ያየነው ጉድ ነው። በኔ እምነት የተኛውን ጥያቄ ቢኖር ከመንግስት ጋር መጋፈጥ ነው እንጂ ራሳቸው መከላከል በማይችሉና በጎንደር ኣካባቢ በሚኖሩ የትግራይ ተወላጆችን ዘራቸውን መሰረት በማድረግ ጭፍጨፋ ማካሄድ መልካም ነው ብዬ ኣልውስድም።


ኣይኔ ያየውን ላውራችሁ ከ1000-1500 በሚደርሱ በቡዱን ተከፋፍለው፣ በኣመፅ የተሳተፉ የኣማራ ተወላጆች በሚያስደነግጥ ኣኳሃን ሆ ሆ ሆ እያሉ ወደ ትግራይ ተወላጆች የሚኖሩበት/የሚሰሩበት ቤት እየለዩ በቤቱ ላይ ድንጋይ ሲወረውሩ፥ የግለ ሰቦች ንብረት ሲያቃጥሉ ማየቴ በጣም ሰቅጥቶኛል። ከዚህ በተጨማሪ ከሰዎች ያገኝሁት መረጃ እንደሚያመለክተው በመተማ፥ ሸዲ፥ መተከል ወዘተ የትግራይ ተወላጆች ሲሮጡ በኣመፁ የተሳተፉ የኣማራ ተወላጆች ሲያባርሩቸው የትግራይን ተውላጆች መውጫ ቀዳዳ ኣሳጥተዋቸው ባሉበት ሰዓት


· የሱዳን ወታደሮች ደርሶውላቸው ትንፋሽ ዘርተው ለመዳን/መትረፍ እንደቻሉ ይገልፃሉ፣


· በመተከል ኣከባቢ ደግሞ የቬንሻንጉል ጉምዝ ፀጥታ ኣካላት ደርሰውላቸው መትረፍ መቻላችውን ይገልፃሉ፣


· በዚህ መልኩ በሂወት የተረፉ እንዳለ ሁኖ ቁጥራቸው በትክክል ባይታወቅም ሂወታቸው ያጡ የትግራይ ተወላጆች እንዳሉ ክቡር ጠቅላይ ሚንስተር ኣንድ ውቅት በቃለ መጠየቅቻው ጠቅሰዋል።


ድርጊቱ በምሳሌ ላስረዳ፥ ሁለት በሪዎች ቢዋጉና ኣንደኛው ቢያሸንፍ፥ ኣሸናፊው ተሸናፊውን ኣይከተለውም። ማሸነፉን ካረጋገጠ በኋላ ኣቅም ለሌው በሬ ተከትሎ ማጥቃት ኣይመርጠውም። የእንስሳት ስነልቦና ይህ ከሆነ ጎንደሪ ምን ነካው? ያገሪ ሰው ልብ ማለቱ ይበጃል። ቢሆን ቢሆን መልካሙን ማሰብ ምክንያቱም በጎንደር ኣካባቢ ከሌላው የኢትዮጵያ የኣከላለል ስርዓት የተለየ ነገር የለውምና። በኣንድ ኣገር ውስጥ መሆናችንም ደግሞ ኣንዘንጋ።


በጎንደር ኣከባቢ ከተፈፀመው ጭካኔ የተሞላበት ዲርጊት ኣንድ ነገር ግን ኣስታወሰኝ። እሱም የነኣፄዎችና የደርግ ጭካኔ ነው። በጎንደር ከተስተጋባው መፎክሮች ልጥቀስ፣ ህገ መንግስቱ ወደጎን ትተው፣


· “ትግሬ እንጂ ትግራይ ተከዜን ተሻግሮ ኣያውቅም” የሚለውን ስነቃል ብንውስድ ወልቃይት ያለው ህዝብ ትግሬ ነው ነገር ግን መሬቱ የኛ ነው የሚል የኣማራ የገዢ መደብ የትምክህት ኣጀንዳ መሆኑን መገንዘብ ቻልኩኝ።


· በኣሁኑ ሰዓት በትግራይ ህዝብ ህጋዊ ውክልና ኣግኝተው በፊዴራልና በትግራይ ክልል ያሉ ባለስልጣናትን ፎቶ ማቃጠል፣ ማውገዝና ኣፀያፊ የሆኑ ቃላትም ኣስተጋብተዋል (ሌባ፣ ዘራፊ ወዘተ) (በእኔ እይታ እነዚያ ቃላት የጎንደርን ህዝብ ኣይመጥኑትም ማለት እችላሎህ)። በእርግጥ በኣሁኑ ሰዓት እነዚህ የትግራይ ባለስልጣናት በኣማራ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስትም ሆነ በፊዴራል ደረጃ ወሳኝና ከፍተኛ የመንገስት ስልጣን ባለው ቦታ ከነኣካቴው የሉም፣ በሌላ መልኩ ደግሞ ኣማራን የሚያስተዳድሩና ኣማራን ወክለው በፊዴራል የሚገኙ የብኣዴን ኣመራር እንዲሁም ኣገሪቱ በመምራት ላይ ያሉ ከፍተኛ ባለስልጣናት (ጠቅላይ ሚንስተር፣ የኣገሪቱ ፕሪዚደንት፣ የተወካዮች ም/ቤት ኣፈ ጉባኤ) ላይ ምንም ያሉት ነገር የለም። ለምን እንዲዝያ ሆነ ብለህ መጠየቅ ግድ ይላል። እነዚህ ሰዎች በቀጥታ ደርግን ታግለው ማሽነፋቸው ከሌሎች ለየት ያደርጋቸቅል። ስለዚህ የተገወገዙበት ምክንያት የቀድሞ ስርዓትን በማሸነፋቸው/ የትግራይ ተውላጆች በመሆናቸው ከሆነ ያጠያይቃል። ከዚህ ፅንሰ ሃሳብ በኣንድ ወይም በሌላ መልኩ ብንነሳ በጎንደር የተካሄደው ዓመፅ ያዘጋጁት ሰዎች ኣስተሳሰብ የሚያመላክተው የገዢ መደብ ኣቀንቃኝ መሆናቸውንና የነበረው ስርዓት ለመመለስ ያላቸው ምኞትን ያሳያል።


ስለዚህ የኣማራ ገዢ መደቦችን ስራ ኣስታወሰኝ። ገዢዎቹ በዘላቂነት የሚሆነውን ሳይሆን የሚያሱቡት ጊዚያዊ ድል ከምንም በላይ ልባቸው ያሽንፈዋል። ወደ ፊት የሚሆኖውን ቢያሱቡ ኑሮ ኣሁን ባልተቸገርን ነበር። ባሁኑ ሰዓት ያለው የስጋት ኣደጋ ከኣፄዎቹ ኣስከፊ መስተዳድር በተያያዘ መልኩ ነው። በዲርጊት እንደ ጎንደር በመሳሰሉት በቃላት ደግሞ


የሰማያዊ ፓርቲ ሊቀ መንበር የነበሩት ኢንጅነር . . . . ከሪድዮ ፋና ጋር ቃለ ምልልስ ኣድርገው ነበር። በቃለ ምልልሳቸው ከገልፁት ብውስድ “በኢትዮጵያ ጎሳ እንጂ ብሄር የለም ብለው እርፍ ኣሉ።” ጋዜጠኛው እንዴ! ምነው ኦሮሞ፣ ትግራይ፣ ሶማሊያ ወዘተ ምን ሊባሉ ነው ብለው ቢጠይቃቸው። እነሱ ወያኔ የፈጠራቸው ናቸው እኔ እምልህ ኣዳምጠኝ ጎሳ ካልሆነ በኢትዮጵያ ብሄር የሚባል የለም ፐሪዬድ ብለው እርፍ።


ስለዚህ ይህ ኣባባል ኣንድ ወቅት በኢትዮጵያ የኣጼዎች ስርዓት ተመልሶ ይመጣ ይሆን ብለው የኢትዮጵያ ብሄር ብሄረ ሰቦች ስጋት ላይ በመሆናቸው ኣያስገርምም። ለምሳሌ በኦሮሞ የተካሄደው ኣመጽ የእንደዚህ የመሳሰሉት የስጋት ኣባዜ ባይኖር ኑሮ ችግሩ ባልተከሰተ ነበር እላለሁ።


ከኣንድ የኦሮሞ ተወላጅ ያገኘሁትን ሃሳብ ላጫውታችሁ “በኣሁኑ ሰዓት ከሁሉ የኢትዮጵያ ኣካባቢ (ከኣማራ፥ ትግራይ፥ ሃዋሳ ወዘተ) ሰዎች ወደ ኣዲስ ኣበባ በመጉረፋቸው ኦሮሞዎች እየተገፋን ኣዳማ መድረሳችን ምን ቀረን። ስለዚህ ማንነታችን በሌላ እየተበረዘ በመሄድ ላይ ነው። ቦታችንም እየለቀቅን ነው፥ ገበሪዎችም እየተፈናቅሉ ነው። እየተገፋን ከሄድን ከተወሰነ ኣመት በኋላ የነዛ የኣጼዎች ስርዓት ተመልሶ ኣይመጣም ብለን እንዴት እናስባለን። ታሪክ ራስዋ እየደገመች መሆኑን እያዬን ነው ኣለኝ። ለመሆኑ በዚህ ኣካሄድ ከቀጠለ ከኣንድ ኣምሳ ኣመት በኋላ ኦሮምያ ትኖራለች ብለህ ታምናለህ? በማለት መልሶ ጠየቀኝ


ስለዚህ በ2008 ዓ/ም ይሁን ከዚያ በፊት በኦሮምያ ተክስቶ የነብረው ኣመጽ በዋናነት ከስጋት የሚመንጭ መሆኑን እንመለከታለን። ኦሮሞዎች በተለያዬ ግዜ ለማንነታቸው ስጋት ነው ብለው ያስቀመጡዋቸው፣ የኣዲስ ኣበባ ፍንፊኔ ዙርያ የጋራ ማስተር ፕላን፣ ከኣዲስ ኣበባ ዙርያ የገበሪዎች መፈናቅል፣ በህገ መንግስቱ የተቀመጠው ለኦሮምያ ልዩ ጥቅም የሚለውን ኣለመከበር፣ ኣፋን ኦሮሞ የስራ ቋንቋ እንዲሆን እና ሌሎች ጥያቄዎች ቀርበው እንደነበር ይታወሳል። ነገር ግን በወቅቱ ተገቢው ምላሽ ኣላገኙም ወይም በትክክል ከህብረተ ሰቡ ምክክር ተደርጎ መግባባት ኣልተደርሰበትም ለማልት ይቻላል።


ምናልባት ኣካሄዱ ትትክክል ላይሆን ይችላል። ነገር ግን በኦሮሞያ ኣካባቢ የተነሳው ጥያቄ በኢትዮጵያ ህገ መንግስት ሊመልስ የሚችል ነው ብዬ ኣምናሎህ፣ እስከ መገንጠልም ቢሆን። ስለዚህ በኦሮምያ የተካሄደው ኣመፅ በእርግጥ የመልካም ኣስተዳደር ችግር ነው ብንል ተኣማኒነት ኣለው።


በኔ እምነት ማንም ኢትዮጵያዊ ከስጋት ነጻ መሆን ኣለበት እላለሁ። ከስጋት ነፃ የሆነ ህብረተ ሰብ ደግሞ መተማመን፣ መከባበር፣ ኣብሮ መስራትን የመሳሰሉትን የጋራ የባህል እሴቶች ያዳብራል በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ብዙ ብሄር ባሄረ ሰቦቸ የያዝች ኣገር። ኣብሮ የመኖርንም ርዕዮት ይገነባሉ።


በዚህ ኣስተሳሰብ ያልተገነባ ማህበረ ሰብ ደግሞ ልዩነትን፣ ጭካኔን፣ መናናቆርን ወዘተ ያንፀባርቃል። ስለዚህ የፊዴራል መንግስትን በመፈታተን ላይ ያለው የስጋት ኣባዜ ናቸው ብዬ ኣስባሎህ። እነዚህ የስጋት ኣባዜዎች ከለላ/ ዋሻ ይፈልጋሉ። ስለዚህ ምንም ዓይነት የኣመለካክት ግንኙነት ባይኖራቸው ከሰይጣንም ቢሆን ማበር ግድ ይላችዋል።


የስጋት ኣባዜውቹም፣


· የቀድሞ ስርዓት ተመልሶ እንዳይመጣ መስጋት። በዚህም የተነሳ የተለያዬ ኣመለካከት ያላቸው ሰዎችም ቢሆኑ ከማንነታቸው የተየያዘ ለማበር የመጀመርያ ምርጫቸው ይሆናል፣


· በብሄራዊ ጭቆና ቀምበር ወስጥ ነበርን የሚሉ ብሄር ብሄረ ሰቦች የቀድሞን ስርዓት ጠባሳ የሚደጋግሙት በኛ ላይ መበቀል ስለፈለጉ ነው በሚል ኣስተሳስብ ራስን ለመጠበቅ በያምኑበት ጎራ መሰለፍ። ለምሳሌ የቅድሞ ስርዓት የተሻለ ነው ከሚሉት ሃይሎች ማበር።


የሁለተኛው ነጥብ መገልጫ በጎንደር ክተከሰተው ጋር ማያያ ይቻላል። ምክንያቱም በኣማራ ኣካባቢ የታየው ግልፅ የሆነ ኣመፅ ኣካሄዱ ብቻ ሳይሆን ይዘቱንም የትምክህት ድባብ የተላበሰ ነበር ለማለት ይቻላል። መገለጫውም ለብዙ ዓመት ኣብረን የነበርን ህዝቦች ወያኔ ከፋፈለን በሚል ሃሳብ ብዙን ግዜ ሲባዙኑ ይታያሉ። ባጠቃላይ ከብሄር ብሄረ ሰቦች የተያያዘ መብት ኣይጥማቸውም። ለዚህ መነሻ የሚሉትን ህወሓት ኣምርረው እንዲጠሉ ኣድርጓቸዋል። ለዚህ መገለጭ የሆነው


· በ2008 ዓ/ም ቅማንቶችን ለምን የመብት ጥያቄ ኣቀረባችሁ በማለት ጭፍጨፋ ኣካሂደዋል


· በ2008 በትግራይ ተወላጆች ትልቅ የሚባል ዘመቻ ኣካሂደዋል። ከ11000 ሰዎች ተፈናቅለዋል፣ በጣም ብዙ ንብረት ወድመዋል፣ ሳይኮሎጂካል ጫና ኣሳድረዋል። በትክክል ባይገለፅም ቀላል የማይባል የትግራይ ተወላጆች በማያውቁት ሁኔታ (ኣገር ሰላም ነው ባሉበት ሰዓት) በዱቡዳ ህይወታቸው ኣጥተዋል። በዚህ የተነሳ በኣማራና በትግራይ የነበረው የወዳኝንት ትግል በጥርጣሬ ላይ እንዲውድቅ ኣድርገዋል ለማለት ይቻላል።

 

ስለዚህ በጎንደር የነብረው ኣመፅ በየተኛውም መመዘኛ ከመልካም ኣስተዳድር ጋር ይያያዛል ብዬ ኣላስብም። እንዲታወቅልኝ የምፈልገው በኣማራ የመልካም ኣስተዳደር ችግር የለም እያልኩኝ ኣይደልም። በኔ ኣባባል የዓመፁን መነሻ /እምብርት ቢያምኑበትም ባያምኑበትም የቀጣይ የህይወት ዋስትናን የመፈለግ ኣባዜ ነው።


በኦሮሞና በኣማራ የተካሄደው ኣመፅ ችግራቸው በግልፅ ማውጣት መቻልና ያለመቻል ነው። ምክንያቱም ኦሮሞዎቹ የሚያቀርቡትን ጥያቄ ከህገ መንግስቱ ጋር ስለ ማይቃረን በግልፅ ቢያቀርቡ ተሰሚነት ኣለው። የኣማራ ግን የብሄር ብሄረ ሶቦች መብት መከበር ለኛ ኣደጋ ነው ሊሉ ኣይችሉም ምክንያቱም ለስጋታቸው ትልቅ ስጋት በራሱ ስለሚሆን። ኣንድ ወቅት በኣንድ ወይም በሌልላ መልኩ የህብረተ ሰብ ተጠቃሚነትን በተመለከተ ከኣማራ ተወላጆች ጋር የተጨዋወትኩትን ላካፍላችሁ፣


ሁሉም ተመሳሳይ ሃሳብ ኣላቸው። ከኣንደኛው ጋር ብዙውን ግዜ እንቀላለድ ነበር። ብዙም ሃሜት ነበር እከሌ ጠቅላይ ሚንስተር ይሆናል በሚል። በዚህ መካከል ኣቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ ጠ/ሚንስተር ሁነው ተመረጡ። በነበረን የቀልድ ኣባዜ መሰርት ለቀልድ ያህል እንኳን ደስ ኣለህ ከ11 ቁጥር ወጣችሁ ኣልኩት። እሱም ያልጥበቁት ሃሳብ ተናገረኝ ። ምን ዋጋ ኣለው መከላከያና ደህንነት እኮ ኣለ ኣለኝ። ውስጤ ተጎዳና እንዴ መከላክያና ደህንነት እኮ ዘበኞች ናቸው የመወሰን ስልጣንም የላቸውም . . . . በማለት በጣም ብስጭት ብዬ ተናገርኩት። እሱም ተሰማውና ስሜን ጠቅሶ ኣሁን ያለው ስርዓት ከተጣቃሚነት ኣንፃር ሲታይ እጅግ የተሻለ ነው። ነገር ግን ወያኔ ኣማራን በነፍጠኛ፣ ገዢ መደብ፣ ወዘተ እያለ በኢትዮጵያ ውስጥ በሁሉም ቦታ እንድንጠላ ኣድርገዋል ። ስለዚህ ነው. . . . ኣለኝ።


ስለዚህ በኔ እምነት ሊቃረኑ የማይገባቸው ነገር ግን እጅግ በተራራቀ ጎደና በመጓዝ ላይ ያሉ ኣስተሳሰቦች ኣሉ ብዬ ኣስባሎህ። በመሆኑም ይህ ኣስተሳሰብ ማስተካከል ካልተቻለ በኣገሪቱ የሚፈጥረው ጫና በቀላሉ የሚታይ ኣይመስለኝም። በርግጥ ኣስተሳሰቦቹ ኣንደኛው እሳት ሲሆን ሌላኛው ጭድ ናቸው። ምናልባትም በጋራ ተወያይተን መፍታት ካልቻልን ሁላችንም ኢትዮጵያውያን ኣብረን የምንሰጥምበት ባቡር ውስጥ በመሳፈር ላይ ነን እላለሁ።


ማጠቃለያ


ብሄራችው ማን ይሁን ማን ኣፄ ሚኒሊክ፣ ሃ/ስላሴ፣ መንግስቱ ወዘተ በኣንድ ወቅት የኢትዮጵያ መሪዎች ነበሩ። ስለዚህ ህላችንም መተቸት ኣለብን። የተቸው ትችት የግለሰቡ ስራ እንጂ ብሄራችው መሆን የለበትም። ኣንድ ታላቅ ሙዝየም ተሰርቶ ከኣሁን በፊት የተደረገው ሁሉ በኣስተማሪነቱ ቢገለፅና ህዝብ ቢጎበኘው። የውይይት መድረኮች ቢዘጋጁ።


የውይይት መድረኮች ደግሞ እጅግ በሰከነ መልኩ መሆን ይኖርበታል። የኣንዱን ኣሸናፊ የሌላውን ተሻናፊነትን ለማሰየት ሳይሆን በቅን ልቦናና በቀጣይ የጋራ ኣቛም ለመያዝ በሚያስችል መልኩ እንዲሆን በባለሙያዎች ተጠንቶ መዝጋጀት ይኖርበታል።


ከላይ ለመግለፅ እንደሞኮረው መስራት ካልተቻለ ግን በበሄር ደረጃ እያታየ ያለው፣


· ኣንድ ወገን ዳግማዊ ሚኒልክን እንደ ህያው መላኣክ የሚያመልክ በሌላ ወገን ደግሞ እንደ ዲያብሎስ የሚፈርጅ ባለበት ሁኔታ እንዴትነው ስጋትን በቀጣይ ማስወገድ የምንችለው?


· የጋራ ታሪካዊ እሴቶችን ባልተገነባበት ሁኔታ እንዴትነው ኣንድ የኢኮኖሚና የፖለቲካ ማህበረ ሰብ መፍጠር የሚቻለው?


ስለዚህ ከላይ የተገልፁት ምክረ ሃሳቦች በተግባር ውለው መተማመን ካልተቻለ ኣንደኛው እሳት ሲሆን ሌላኛው ጭድ ይሇናል። ምናልባትም በጋራ ተወያይተን የጋራ ታሪካዊ እሴቶቻችን መገንባትና ልዩነቶችን ማጥበብ ካልተቻለ ሁላችንም ቢሆን ተጠቃሚ መሆን የምንችል ኣይመስለኝም።

ይምረጡ
(0 ሰዎች መርጠዋል)
293 ጊዜ ተነበዋል

ተጨማሪ ጽህፎች ከ news admin

ድርጅትዎ ያስተዋውቁ!

  • Advvrrt4.jpg

እዚህ ያስተዋውቁ!

  • Aaddvrrt5.jpg
  • adverts4.jpg
  • Advertt1.jpg
  • Advertt2.jpg
  • Advrrtt.jpg
  • Advverttt.jpg
  • Advvrt1.jpg
  • Advvrt2.jpg

 

Advvrrt4

 

 

 

 

Who's Online

We have 93 guests and no members online

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us