You are here:መነሻ ገፅ»ወቅታዊ
ወቅታዊ

ወቅታዊ (209)

 

- ከፕሮጀክቱ መዘግየት ጋር ተያይዞ በየወሩ 90 ሚሊየን ብር ለባንክ ወለድ እየተከፈለ ነው፣


- 44 በመቶ ለተከናወነ ፕሮጀክት 60 በመቶ ክፍያ መፈፀሙ አነጋጋሪ ሆኗል፣

 

 

ለያዩ የማዳበሪያ ፋብሪካ ግንባታ መጓተት ተጠያቂ አካላት ተለይተው አፋጣኝ ውሳኔ መሰጠት እንዳለበት በህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የመንግስት ወጪ አስተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ገልጾአል።


ቋሚ ኮሚቴው የማዳበሪያ ፋብሪካውን ግንባታ አፈጻጸምአስመልክቶ በፌደራል ዋና ኦዲተር የክዋኔ ኦዲት ሪፖርት ላይ ከኬሚካል ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን እና ከባለ ድርሻ አካላት ጋር በቅርቡ ውይይት አካሂዷል።


ለማዳበሪያ ፋብሪካው ፕሮጀክት መጓተት መሠረታዊ ምክንያቶች እና ቁልፍ ማነቆዎች ምንድን ናቸው? ያሉ ማነቆዎች ተቀርፈው የግንባታው ስራ መቼ ይጠናቀቃል? የሚሉና ሌሎች ተያያዥ ጥያቄዎች ከቋሚ ኮሚቴው በኩል ተነስተዋል።


የመንግስት ልማት ፕሮጀክት ሚኒስቴር ሚኒስትር ዴኤታ አቶ በየነ ገብረመስቀል ምላሽ በሰጡበት ወቅት እንዳሉት፤ ለፕሮጀክት መጓተት መንስኤዎች የሜቴክና የፕሮጀክቱ አማካሪዎች የአቅም ውስንነት፣ እንዲሁም የፋይናንስ እጥረት እና የቴክኒክ ስራዎች የላቀ ሙያ የሚጠይቁ በመሆናቸው ነው ብለዋል።


የኬሚካል ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን ዋና ዳይሬክተር አቶ ፍቃዱ ደሜ በበኩላቸው፤ ባለፉት ጊዜያቶች ሜቴክ የፕሮጀክት ግንባታውን በገባው ውል መሰረት አለማጠናቀቁንና አፈጻጸሙም እስከ ጥር ወር 2010 ዓ.ም 44 በመቶ መሆኑን አስታውቀው፤ እስከ ነሀሴ ወር 2011 ዓ.ም ድረስ ፕሮጀክቱን አጠናቆ እንደሚያስረክብ ቢታሰብም፤ ተጨማሪ ዓመታትን እንደሚወስድ ተናግረዋል።


የፌደራል ዋና ኦዲተር መስሪያ ቤት ዋና ኦዲተር አቶ ገመቹ ዱቢሶ በበኩላቸው ለግንባታው መጓተት ምክንያቶች ከፋይናንስ እጥረትና ከተቋራጩ አቅም ውስንነት ባለፈም ሌሎች ዘርፈ-ብዙ ችግሮች እንዳሉ አንስተዋል፤ ከግንባታው ግዙፍነት አንጻርም ከፍተኛ አገራዊ ተስፋ የተጣለበት በመሆኑ የሚመለከታቸው ተቋማት ሁሉ ችግሮችን ለመቅረፍ ርብርብ ማድረግ እንዳለባቸው ነው ያሳሰቡት።


የግንባታው አፈጻጸም 44 በመቶ ላይ የሚገኝ እና እስካሁን የተከፈለው ገንዘብ 60 በመቶ መድረሱ ትልቅ ስህተት እንደተፈጸመም ዋና ኦዲተሩ አቶ ገመቹ ዱቢሶ ገልፀዋል፤ መንግስት በፕሮጀክቱ ላይ ውሳኔ እንዲሰጥ በየካቲት ወር 2010 ዓ.ም ይቀርባል ብለዋል።


ቋሚ ኮሚቴው በበኩሉ ፕሮጀክቱ መሰረታዊ ችግር ያለበት በመሆኑ በህዝብና በመንግስት ብሎም በአገሪቱ ላይ የፋይናንስ፣ የጊዜ፣ የጥራትና የአዋጭነት ጥያቄ ሊያስነሳ ስለሚችል በመንግስት በኩል አፋጣኝ ውሳኔ እንዲሰጥ ኮርፖሬሽኑ የበኩሉን አትኩሮ መስራት እንዳለበት አሳስቧል፤ በዚህ ሂደት ተጠያቂ አካላት መጠየቅ እንዳለባቸው እና ከህግና አሰራር ውጪ ከፕሮጀክቱ አፈፃፀም በላይ ክፍያ መፈፀሙ እንዲሁም ባልተፈቀደና በባህላዊ ዘዴ የድንጋይ ከሰል በስራ ተቋራጩ እየወጣ መሸጡ ተገቢ እንዳልሆነ የቋሚ ኮሚቴው ሰብሳቢ ወ/ሪት ወይንሸት ገለሶ የጠቆሙ ሲሆን፤ አፋጣኝ ውሳኔ ሊሰጥበት እንደሚገባ አመልክተዋል።

 

የፌዴራል ዋና ኦዲተር የክዋኔ ኦዲት ምን ይላል

 

የፌዴራል ዋና ኦዲተር መ/ቤት በኬሚካል ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን ከ2006 እስከ 2008 ዓ.ም የያዩ ዩሪያ የማዳበሪያ ፋብሪካ ግንባታ አፈጻጸም ውጤታማነት ላይ ባከናወነው የክዋኔ ኦዲት ላይ ጥር 30 ቀን 2010 ዓ.ም ቋሚ ኮሚቴው ይፋዊ ህዝባዊ ስብሰባ አድርጓል። በስብሰባው ላይ የኦዲት ግኝቶቹ በዝርዝር ቀርበው የሚመለከታቸው አካላት ምላሽ እንዲሰጡበት ተደርጓል።


መንግስት የያዩ ዩሪያ የማዳበሪያ ፋብሪካ ግንባታ የአዋጭነት ጥናትን እንዲያካሂድ ቻይና ኮምፕላንት ለተባለ ድርጅት ሰጥቶ ጥናቱ ከረጅም ጊዜ በኋላ በ1999 ዓ.ም ሲጠናቀቅ በጥናቱ መሠረት ግንባታውን ራሱ በማካሄድ በአራት ዓመታት ውስጥ ለመጨረስና አስፈላጊውንም ፋይናንስ ለማቅረብ እንደሚችል አጥኚው ድርጅት ቢገልጽም መንግሰት ጥናቱን ለብረታ ብረት ኢንጂነሪንግ ኮርፖሬሽን (ሜቴክ) እንደሰጠና ሜቴክም ጥናቱን በመከለስ በሁለት ዓመታት ውስጥ ፋብሪካውን ገንብቶ ለማጠናቀቅ እንዲሁም የምርት ሙከራ ለማድረግና ለአንድ ዓመት ፋብሪካውን በማስተዳደር ለባለቤቱ ለማስረከብ በ2004 ዓ.ም ከፕራይቬታይዜሽን ኤጀንሲ ጋር ውል እንደገባ ኦዲቱ ጠቅሷል።


በዚህም የማዳበሪያ ፋብሪካ ግንባታ ለሀገሪቱ አዲስ እንደመሆኑ መጠን ፋብሪካውን ለመገንባት የሚያስችል አቅም በሚፈጥርና የቴክኖሎጂ ሽግግር በሚያመጣ መልኩ ግልጽ የሆነ ጨረታ ወጥቶ በውድድር የተሻለ ብቃት ላለው ተቋራጭ አለመሰጠቱን፣ ፋብሪካውን እንዲገነባና እንዲያስገነባ የፕሮጀክት ባለቤት የነበረው የፕራያቬታይዜሽን ኤጀንሲ ከብረታ ብረት ኢንጂነሪንግ ኮርፖሬሽን ጋር ውል የፈጸመ ሲሆን የማዳበሪያ ፋብሪካ ግንባታ ኮንትራቱን የሰጠው አካል በግልጽ ያልታወቀ መሆኑን፣ ቻይና ኮምፕላንት የተባለው ድርጅትና ብረታ ብረት ኢንጂነሪንግ ኮርፖሬሽን ባደረጓቸው ጥናቶች መሀከል ያለው የጊዜ ልዩነት እንዲጣጣም አለመደረጉን እንዲሁም የፋብሪካ ግንባታው በውሉ መሠረት በ2006 ዓ.ም አለመጠናቀቁና በኦዲቱ ወቅት ግንባታው 42 በመቶ ብቻ መሆኑን ኦዲቱ አመልክቷል።


በተጨማሪም የግንባታው ሥራ ተቋራጭ የሆነው ሜቴክ እቅዱን በመከለስ ሥራውን በ2008 ዓ.ም ለማጠናቀቅ ከተጨባጭ የመፈጸም አቅም ጋር ያልተገናዘበ መርሀ ግብር እንዳቀረበና እስከ መጋቢት 2009 ዓም ድረስም አፈጻጸሙ ዝቅተኛ እንደነበረ፣ የግንባታ ፕሮጀክቱ መጠናቀቂያ ጊዜ በትክክል የማይታወቅና በውል ያልታሰረ እንደሆነ ሥራውም ሜቴክ በሚያቀርበው የጊዜ ሰሌዳ ብቻ እንደሚከናወን አሳይቷል። ከዚህም ሌላ ውል ከተገባው 11 ቢሊየን 084 ሚሊየን 850 ሺ ብር ውጪ ሜቴክ ለተጨማሪ ሥራዎች በሚል የክፍያው መጠን ወደ 14 ቢሊየን 500 ሚሊየን ብር ከፍ እንዲል ያቀረበውና በኬሚካል ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን ተቀባይነት ያላገኘው ጥያቄ ውሳኔ እንዲሰጠው ባለመደረጉ ተጨማሪ ወጪ፣ የጊዜ ብክነት እና የፕሮጀክት ስራ መጓተት ማስከተሉ፣ ፕሮጀክቱ በተያዘለት ጊዜ ባለመጠናቀቁም ኮርፖሬሽኑ ከባንክ ለተበደረው ብድር ወለድ እስከ መጋቢት 2009 ዓ.ም ድረስ 1 ቢሊየን 826 ሚሊየን 513 ሺ 172 ብር ከ20 ሳንቲም የተከፈለ መሆኑና ፕሮጀክቱ በተራዘመ ቁጥር ለባንክ የሚከፈለው ወለድ ከፍተኛ መሆኑ በኦዲቱ ተመላክቷል።


ከዚህ በተጨማሪም የሥራ ተቋራጩ ለእያንዳንዱ ፕሮጀክት ሥራ የተተነተነ ዝርዝር እቅድና የስራ አፈጻጸም መርሀ ግብር በየወቅቱ አጠቃሎ የማያቀርብ መሆኑ፣ በፕሮጀክቱ የጋራ ስምምነት ላይ የተደረሰበት ፕሮጀክት የሌለው መሆኑ፣ በሀገር ውስጥ ስለሚመረቱና ከውጭ ስለሚገዙ ማሽነሪዎች መከታተያ የጊዜ ሰሌዳ የሌለው መሆኑ፣ ለፕሮጀክቱ በግብአትነት የሚያስፈልጉ መሳሪያዎች ስለሚቀርቡበት እንዲሁም የውጭ አማካሪ ቅጥር ለማከናወን የሚያስችሉ ጨረታዎች ስለሚወስዱት ጊዜ የሚያሳይ የጊዜ ሰሌዳ ተዘጋጅቶ ከዋናው የመርሀግብር እቅድ ዝርዝር ውስጥ አለመቅረቡም ተጠቅሷል።


እንደዚሁም ሜቴክ የፋብሪካው ግንባታ ከተጀመረበት ጊዜ አንስቶ ከ2008 ዓ.ም በስተቀር የማሽነሪዎችና የመሳሪያዎችን ቴክኒካል ስፔሲፊኬሽን አዘጋጅቶ ለኮርፖሬሽኑ ያላቀረበ መሆኑ፣ የማሽነሪዎች ዝግጅት በሀገር ውስጥ በሚገኙት የሜቴክ እህት ኩባንያዎችና ኢንደስትሪዎች አማካኝነት እየተዘጋጀ የሚገኝ ቢሆንም የሥራ አፈጻጸሙ ከፕሮጀክቱ አጠቃላይ ክንውን ጋር የማይጣጣምና የዘገየ መሆኑ፣ በሀገር ውስጥ እየተመረቱ ባሉ የተወሰኑ ምርቶች ላይ የብየዳ ሥራ ወጥነት የሌለውና የጥራት ጉድለት የሚታይ መሆኑ፣ እንዲሁም የፕሮጀክቱ ወሳኝ እቃዎችን የመግዛት፣ የማምረትና የማቅረብ ስራ በጣም የዘገየና በታቀደለት ጊዜ የተከናወነ አለመሆኑ፣ በግንባታ ቅደም ተከተል መሰረት የሚያስፈልጉ መሳሪያዎች ተለይተው አለመቅረባቸው፣ ከውጭ ሀገር ለሚመረቱ እቃዎች ውል ባለመፈጸሙ ስራው አለመጀመሩ፣ ሜቴክ ስራውን ለሌላ ተቋራጭ በንኡስ ኮንትራት ሲሰጥ የፕሮጀክቱ አማካሪ ለሆነው ለአዲስ አበባ ሳይንስና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርስቲ ወይም ለፐሮጀክቱ ባለቤት ያላሳወቀ መሆኑ እንዲሁም የኬሚካል ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን ከመቋቋሙ በፊት ፕሮጀክቱን ያስተዳድር ለነበረው ለፕራይቬታይዜሽን ኤጀንሲ በወቅቱ ስለማሳወቁ መረጃ አለመገኘቱ፣ የዲዛይን ዶክመንቶች መቅረብ ባለባቸው ጊዜ ለአማካሪው የማይቀርቡና የሚታዩ ክፍተቶች ላይ አስፈላጊው አስተያት የማይሰጥ መሆኑ፣ ለፋብሪካው የሚያስፈልግ የውሀ አቅርቦትን በተመለከተ ዲዛይኑ እንደተጠናቀቀ በተቋራጩ ቢገለጽም የዲዛይን ሪፖርት ባለመቅረቡ ያለበት ትክክለኛ ደረጃ የማይታወቅ መሆኑ በኦዲቱ ተረጋግጧል።


ከዚህ ውጪም ኮርፖሬሽኑ የኬሚካል ኢንደስትሪው የሚፈልገውን የሰው ሀይል በሚፈለገው ጥራትና ዓይነት ለማሰልጠን ከሚመለከታቸው የትምህርት ተቋማት ጋር በማቀናጀት አሰልጥኖ ወደ ስራ እንዲገባ አስፈላጊውን ዝግጅት ማድረግ ቢገባውም ከአዳማ ሳይንስና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርስቲ ጋር ብቻ ለመስራት የመግባቢያ ስምምነት ከመፈራረም ባለፈ ወደ ዝርዝር ስራ ያልተገባ መሆኑ፣ ተቋራጩ በሁለት አመታት ውስጥ ግንባታውን አከናውኖ ስራውን አስጀምሮ የሰው ሀይሉን አሰልጥኖ ማስረከብ እንዳለበት ውል ቢገባም ከወዲሁ ከፋብሪካው ግንባታ ጎን ለጎን የሰው ሀይል ተዘጋጅቶ ወደ ሥራ እንዲገባ ያልተደረገ መሆኑ እንዲሁም ለፕሮጀክቱ ከተከለለው ቦታ ቀደም ሲል የለቀቁ አንዳንድ ሰዎች እንደገና እየሰፈሩ እንደሚገኙና ከሰራተኞች ደህንነትና ከአካባቢ ጥበቃ ጋር በተያያዘ ያልተሰሩ ቀሪ ሥራዎች መኖራቸው ተጠቅሷል።


በማዳበሪያ ፋብሪካ ግንባታ ቦታ ላይ የሚገኙ ማናቸውም ጥሬ ሀብቶች ባለቤታቸው የኬሚካል ኢንዱስትሪ ኮርፖሬሽን መሆኑ በውል ላይ የተገለጸ ቢሆንም ሜቴክ ውሉን ከፕራይቬታይዜሽን ኤጀንሲ ጋር ከፈረመበት ከግንቦት 2004 ዓ.ም በፊት በሚያዝያ 2 ቀን 2004 ዓ.ም የባለቤትነት ፈቃድ ከማዕድን ሚኒስቴር በማውጣት በፕሮጀክቱ ስፍራ ያለውን የድንጋይ ከሰል ሀብት በባህላዊ ዘዴ እያወጣ ካለኤጀንሲው ፈቃድ የሚሸጥ መሆኑ፣ የአማካሪ ተቋሙ የየዘርፉ የሥራ ሀላፊዎችና ቺፍ ሬዚደንት ኢንጂነሮች ቢያንስ በየሁለት ሳምንት አንድ ጊዜ ውይይት የማያደርጉ ከመሆኑ በላይ በሳይቱ በወር አንድ ጊዜ በመገናኘት ሥራውን የሚገመግሙ ስለመሆኑ ቃለጉባኤው ሊቀርብ አለመቻሉና ተቋራጩ፣ ንዑስ ተቋራጩና አማካሪው የስራ ግንባታ ግብአቶች ጥራት በመስክ ፍተሻ በቋሚነት የማያደርጉ መሆኑ በኦዲቱ ተገልጿል።


ቋሚ ኮሚቴውም እነዚህ ችግሮች የተፈጠሩበትን ምክንያት፣ አሁን ያሉበትን ደረጃ፣ ከኦዲቱ በኋላ የተወሰዱ እርምጃዎችን፣ ለችግሩ ተጠያቂ አካል ማን እንደሆነ፣ ችግሮቹን ለመፍታት የአመራሩ ቁርጠኝነት ምን እንደሚመስልና የኪራይ ሰብሳቢነት አመለካከትና ተግባርን ለመከላከል በኮርፖሬሽኑ ምን እንደተሰራ ማብራሪያ እንዲሰጥ ጠይቋል። የኬሚካል ኢንደስትሪ ኮርፖሬሽን ዋና ዳይሬክተር አቶ ፍቃዱ ደሜ፣ የመንግስት ልማት ድርጅቶች ሚኒስትር ደኤታ ክቡር አቶ በየነ ገ/መስቀልና የኮርፖሬሽኑ የስራ ሀላፊዎች በኦዲቱ በታዩ ችግሮችና በተነሱት ጥያቄዎች ላይ ማብራሪያ ሰጥተዋል።


ሥራው ለሜቴክ እንዲሰጥ ስለተደረገበት ሁኔታ ሲገልጹ በወቅቱ በሀገር ውስጥ የኢንደስትሪ አቅምን ለመገንባት፣ የውጪ ምንዛሬን ለማዳንና የቴክኖሎጂ ሽግግርን ለማምጣት በሚል የተከናወነ እንደሆነና በዚህም ሚያዝያ 2004 ዓ.ም የገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር በጻፈው ደብዳቤ በመንግስት የሚሰሩ ፕሮጀክቶች በሜቴክ እንዲሰሩ በገለጸው መሠረት በቀጥታ ከሜቴክ ጋር ውል እንደተገባ አስረድተዋል።


ሜቴክ ለተጨማሪ ሥራዎች ከውሉ ውጪ ተጨማሪ ክፍያ የጠየቀባቸው ጉዳዮች ለአማካሪ ተቋሙ ቀርበው አንዳንዶቹ ተቀባይነት ያላቸው እንደሆኑ ሌሎቹ ግን ተቀባይነት የሌላቸውና ተቋራጩ አስቀድሞ በገባው ውል መሠረት ሊያከናውናቸው ሲገባ ያላከናወናቸው መሆናቸው በአማካሪው በተገለጸለት መሰረት ኮርፖሬሽኑ ለቦርዱ ለውሳኔ እንዲቀርብ መደረጉን አስረድተዋል።


ለፕሮጀክቱ ስራ የተተነተነ ዝርዝር እቅድና የስራ አፈጻጸም መርሀ ግብር በማቅረብ በኩልም ኮርፖሬሽኑ የፕሮጀክቱ አማካሪ ለሆነው ለአዲስ አበባ ዩኒቨርስቲ ሳይንስና ቴክኖሎጂ መርሀ ግብሩን በመላክ እንደሚያስተችና የተሰጠውን ግብረመልስም ለሜቴክ እንደሚያቀርብ አስረድተው ነገር ግን ሜቴክ በግብረ መልሱ ላይ ምላሽ እንደማይሰጥ ተናግረዋል። ሜቴክ የአፈጻጸም ሪፖርት ቢልክም ችግሩ ግንባታው ፈቀቅ ማለት አለመቻሉ መሆኑንም ገልጸዋል።

 

በጉዳዩ ላይ የተሰጡ ማብራሪያዎችና አስተያየቶች


በሀገር ውስጥ እየተመረቱ ባሉ የተወሰኑ ምርቶች ላይ የብየዳ ስራ ወጥነት የሌለውና የጥራት ጉድለት የሚታይበት መሆኑን በተመለከተ ጉድለቶቹ በኦዲቱ ወቅት የነበሩ ወቅታዊ ችግሮች እንደነበሩና በሂደት እንደተስተካከሉ ገልጸዋል።


የፕሮጀክቱ ወሳኝ እቃዎችን የመግዛት፣ የማምረትና የማቅረብ ስራ በጣም የዘገየበት ምክንያትም በግንባታ ወቅት የስትራክቸር መሰንጠቅ ማጋጠሙና ይህንንም ለማስተካከል ሲባል የችግሩ መንስኤ የሆነውን የአፈር መሸሽን የሚገታ የሪቴይኒንግ ዎል ግንባታ ስራ ረጅም ጊዜ መውሰዱ ስራው ወደፊት እንዳይራመድ ማነቆ መሆናቸው ተናግረዋል። ከዚህ ጋር ተያይዞ በተቋራጩ በኩልም የውጭ ምንዛሪ እጥረት እንደችግር እንደሚነሳ ጠቅሰዋል።


ሜቴክ ለንኡስ ተቋራጮች ስለሚሰጠው ስራና ስለተቋራጮቹ ማንነት ለፕሮጀክቱ ባለቤት ሳያሳውቅ ሲሰራ መቆየቱን በተመለከተ ከኦዲቱ በኋላ ሁኔታው መስተካሉን ገልጸዋል።


ለፋብሪካው የሚሆን የተማረ የሰው ሀይልን ከትምህርት ተቋማት ጋር በመሆን ማዘጋጀትን በተመለከተ በዚህ ረገድ ገፍቶ የተሰራ ስራ እንደሌለና የግንባታ ስራውም ገና በመሆኑ የሰው ሀይል አሰልጥኖ ካለስራ ማስቀመጡ ሀብት ማባከን ነው በሚል እንዳተከናወነ ተናግረዋል።


የፋብሪካው ግንባታ ወቅቱን ጠብቆ ያልተጠናቀቀበትን ምክንያት ሲገልጹ በዋናነት አራት ችግሮች እንደተለዩ እነርሱም ሥራውን ለማከናወን የሚያስችል የራስ አቅም በሜቴክ በኩል ያለመኖር፣ የራስ አቅም በሌለበት ሁኔታም የሌሎችን አቅም ተጠቅሞ ለመስራት ዝግጁነትና ቅልጥፍና በሜቴክ በኩል አለመኖር፣ የፋይናንስ ችግርና የውጭ ምንዛሬ እጥረት እንዲሁም በግንባታ ወቅት የተፈጠሩ የቴክኒክ ችግሮች ፈጥኖ አለመፍታት መሆናቸውን አስረድተዋል። ከ2008 ዓ.ም በኋላም ሜቴክ ግንባታው ነሀሴ 2010 ዓ.ም እንደሚያልቅ ቢያሳውቅም በተባለው ወቅት ባለመጠናቀቁ እንደገናም ሀምሌ 2011 ዓ.ም እንደሚያልቅ የገለጸ መሆኑና የግንባታው ወጪም ከሀያ ቢልየን በላይ የሚደርስ መሆኑን በማሳወቁ ጉዳዩ ለቦርዱ እንደቀረበ ገልጸዋል። ሜቴክ ሊተገብረው የሚችል ዳግም ሊከለስ የማይችል መርሀ ግብር ማዘጋጀት ስለመቻሉ፣ ይህን መርሀ ግብር ለማስተግበር የሚያስችል ዝግጅት ያለው ስለመሆኑ እንዲሁም ይህንን ለማድረግ ያሉ ችግሮችን ለይቶ እንደያቀርብ ለአማካሪ ተቋሙ ስራው እንደተሰጠና አማካሪው በሚሰጠው ምላሽ ላይ ተመስርቶ በየካቲት ወር 2010 ዓ.ም ለመንግስት የውሳኔ ሀሳብ እንደሚቀርብ ተናግረዋል።


ከሰዎችና ከአካባቢ ደህንነት ጥበቃ ጋር በተያያዘም የአካባቢ ተጽዕኖ ግምገማ ጥናት እንደተሰራና ነገር ግን ፋብሪካው የሚያደርሰውን ጉዳት በትክክል ማወቅ የሚቻለው ወደ ስራ ሲገባ መሆኑን አስረድተው በሰራተኞች ደህንነት ላይ የነበሩ ሥጋቶችን ለመቀነስ በሜቴክ የማሻሻያ ሥራ እንደተሰራ ተናግረዋል።


ፕሮጀክቱን በየወቅቱ ከመከታተል ጋር ተያይዞም ከአዲስ አበባ ሳይንስና ቴክኖሎጅ ዩኒቨርሲቲ ጋር በመሆን በግንባታ በቦታው ላይ በየሁለት ወሩ በመገኘት እየተገመገመ እንደሆነ ገልጸዋል።


ለባንክ ስለሚከፈለው ወለድ ሲናገሩም በቀን ወደ 3 ሚልየን ብር በወር ወደ ዘጠና ሚልየን ብር ለባንክ ወለድ እየተከፈለ እንዳለና ግንባታው በቆየ መጠን ለፕሮጀክቱ የተመደበው በጀት ለወለድ እየተከፈለ ፕሮጀክቱንና በኮርፖሬሽኑ ስር ያሉ የኬሚካል ኢንደስትሪዎችን ህልውና ስጋት ውስጥ ሊከት እንደሚችል፣ አማካሪ ድርጅቱም በፍጥነት ግንባታው ተጠናቆ ወደስራ ካልገባ አክሳሪ እንደሆነ ገልጾ እንደነበረና አሁንም ያልተጠናቀቀ በመሆኑ የፕሮጀክቱ አዋጭነት ስጋት ላይ እንደወደቀና እንዴት በፍጥነት ይጠናቀቅ የሚለው ጥያቄ በጣም አሳሳቢ ጉዳይ እንደሆነ አስረድተዋል።


ተቋራጩ፣ ንዑስ ተቋራጩና አማካሪው የስራ ግንባታ ግብአቶች ጥራት በመስክ ፍተሻ በቋሚነት የማያደርጉ መሆናቸውን በተመለከተም ሜቴክ በእህት ኩባንያዎቹ የሚያመርታቸውን መሳሪያዎች ሲፈትሽ ኮረፖሬሽኑንም ሆነ አማካሪ ተቋሙን እንደማይጠራ ነገር ግን ንዑስ ኮንትራት የያዘው የቻይና ኩባንያ ለሚያመጣው ግብአት የጥራት ማረጋገጥ ስራ አሰርቶ እንደሚያመጣና ይህንንም አማካሪ ተቋሙ በየጊዜው እንደሚከታተል አስረድተዋል።


የድንጋይ ከሰሉ በሜቴክ እየተሸጠ ከመሆኑ ጋር ተያይዞ ድርጊቱ ተቀባይነት እንደሌለውና ፈቃዱ ከሜቴክ እንዲመለስ መደረጉን አስረድተዋል።


የአማካሪው የአዲስ አበባ ሳይንስና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርስቲ የስራ ኃላፊ እንደገለጹት ሜቴክ ስራውን በጥራት፣ በተቀመጠው ጊዜና በተመደበው በጀት ሰርቶ በማጠናቀቅ ረገድ በአቅም ችግር ምክንያት ሀላፊነቱን አለመወጣቱን፣ በየወቅቱ እቅዱን እየከለሰ አጠናቅቃለሁ የሚልበት አካሄድም ትክክል እንዳልሆነ፣ እንዲሁም አስቀድሞ ውሉ ላይ የነበሩ ስራዎችን አስመልቶ ዝግጅት አለማድረጉንና ለዚህም ተጨማሪ ስራ ናቸው በማለት ተጨማሪ ጊዜ እየጠየቀ ያለበት ሁኔታን አማካሪ ተቋሙ እንደማይቀበለው ገልጸው አሁንም ሜቴክ በ2011 ዓ.ም ግንባታውን አጠናቅቃለሁ በሚል ያቀረበው እቅድ አሳማኝ እንደማይመስል ገልጸዋል።


በስራ ሀላፊዎቹ በተሰጡ ማብራያዎች እንዲሁም በግኝቶቹ ላይ ያላቸውን ጥያቄዎችና አስተያቶች የቋሚ ኮሚቴው አባላት፣ የኢንደስትሪ ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ አባል እና በመድረኩ የተገኙ የተለያዩ ባለድርሻ አካላት የስራ ኃላፊዎች አቅርበዋል።


በዚህም በዋናነት ፕሮጀክቱ መንግስት ለሰፊው የኢትዮጵያ አርሶ አደር ህዝብ ማዳበሪያ በሀገር ውስጥ በተሻለ ሁኔታ ለማቅረብ ተስፋ የሰጠበትና የሀገሪቱን የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እድገት ያፋጥናል ተብሎ እምነት የተጣለበት በመጀመሪያው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን ዘመን እንደሚጠናቀቅ የታቀደ ህዝብ በከፍተኛ ሁኔታ የሚጠብቀው ግዙፍ ፕሮጀክት ቢሆንም በአንጻሩ አሁን ያለበት ሁኔታ ሲታይ ግን ለተጨማሪ ወጪ ሀገሪቱን የዳረገ፣ ግንባታውን በአግባቡ በየጊዜው ተከታትሎ እንዲጠናቀቅ የሚያደርገው ባለቤት ማን እንደሆነ የማይታወቅ የመሰለበት እንደሆነ ገልጸዋል።


ከዚህ ጋር አያይዘውም ምንም እንኳን ፕሮጀክቱ ውስብስብና ከባድ እንደሆነና ሜቴክም ፕሮጀክቱን በአግባቡ አካሂዶ የማጠናቀቅ የአቅም ችግር እንዳለበት ቢታወቅም የፕሮጀክቱ ባለቤት እንደ መሪ ሚናውን በአግባቡ እንዳልተወጣ፣ አመራሩ ችግሮችን በየወቅቱ እየፈታ፣ ሜቴክን እየደገፈና ሜቴክ በራስ አቅም ማከወን ባልቻላቸው ጉዳዮች ላይ ሌሎች አማራጮችን እየፈለገ ፕሮጀክቱን ማስቀጠል እንዳልቻለ፣ የኦዲት ግኝቱንም እንደ ግብአት ተጠቅሞ ይህ ነው የተባለ እርምጃ አለመውሰዱንና አሁንም ድረስ ችግሮቹን ከማንሳት በዘለለ ፕሮጀክቱን ለማጠናቀቅ የሚያስችል ስራ እንዳልሰራ ተናግረዋል። አሁንም ግንባታውን በ2011 ዓ.ም ለማጠናቀቅ በሜቴክ የቀረበው መርሀ ግብር ይፈጸማል ብለው እምነት እንደሌላቸው ተናግረዋል።


እንደዚሁም በግንባታ ስራው ውስጥ ያሉ አካላት ኃላፊነታቸውን በሚገባ እንዲወጡ ከማድረግ አኳያ አመራሩ ያለው ተነሳሽነትና ቁርጠኝነት ምን ያህል እንደሆነ፣ ፕሮጀክቱን ከማስፈጸም ጋር ከተያያዙ የአቅምና ቴክኒካል ችግሮች ባለፈ ግልጽነትና ተጠያቂነትን ከማስፈንና ከኪራይ ሰብሳቢነት ጋር የተያያዙ ችግሮች ስላለመኖራቸው ባለድርሻ አካላት ተጨማሪ ጥያቄዎችን ጠይቀዋል።


የዘርፉ አመራር ገፍቶ በመሄድ መደረግ አለበት የሚለውን የመፍትሄ ሀሳብ ማመንጨትና መንግስትን ወደ ትክክለኛው አቅጣጫ መውሰድ ይጠበቅበታል ሲሉም አስገንዝበዋል። እንደዚሁም አሁን የፕሮጀክቱ ገንዘብ ከፋይ ከሚመስልበት ሁኔታ ወጥቶ የአመራርነት ሚናውን በመወጣት ሜቴክ ፕሮጀክቱን በቀነ ገደብ ውስጥ እንዲያጠናቅቅ ማድረግ ያለበት ይኸው አመራር እንደሆነ አስገንዝበዋል።


የፌዴራል ዋና ኦዲተር ክቡር አቶ ገመቹ ዲቢሶ በሰጡት አስተያየት የችግሮቹ ዋነኛ መንስኤ የፕሮጀክት አሰራር ሂደትን አለመከተል እንደሆነ ገልጸው በስራው አለም አቀፍ ልምድ ያለው አካል ፕሮጀክቱን በ4 አመታት እሰራለሁ እያለ በፋብሪካው ግንባታ ልምድ የሌለው ሜቴክ በ2 አመታት አጠናቅቀዋለሁ ሲል እቅዱ ምን ያህል ተጨባጭ ነው የሚለው ጥያቄ አለመጠየቁንና ችግሩን እዚህ ደረጃ ያያደረሰውም ይህ አንደሆነ ተናግረዋል።


ከዚህም ሌላ ማንኛውም ፕሮጀክት ሲካሄድ አማካሪ ድርጅት ሊኖረው ሲገባ ለፕሮጀክቱ እስከ 2006 ዓ.ም ድረስ አማካሪ ሳይቀጠርለት መቆየቱ ስህተት እንደነበር ጠቅሰዋል። እንደዚሁም ፕሮጀክቱ ሲቀረጽ የፋይናንስ ምንጩ በግልጽ ያለመወሰኑ ፕሮጀክቱ እንዲዘገይ ሚና እንደነበረው አመልክተዋል። ስራው ሲጀመርም ባለቤት እንዳልነበረውና ለኬሚካል ኢንደስትሪ ልማት ኮርፖሬሽን ሲሰጥም ኮርፖሬሽኑ ይህንን ግዙፍ ፕሮጀክት ተሸክሞ ሊመራ የሚያስችለው አደረጃጀት አልነበረውም ብለዋል። ለሥራው ልምድ ያለው አማካሪም እንዳልተቀጠረ ገልጸው በቂ ክትትል እንዳልተደረገ ተናግረዋል። የግንባታ ደረጃው ገና 42 በመቶ ለሆነ ፕሮጀክት 60 በመቶ ክፍያ መፈጸሙም ትክክል እንዳልሆነ አስረድተዋል። የፕሮጀክቱ በጀት በኦዲቱ ወቅት 11 ቢልየን ብር እንደነበር በማስታወስ አሁን ከ20 ቢልየን ብር በላይ እንደሚጠይቅ መነገሩ አስደንጋጭ ነው ያሉት ክቡር ዋና ኦዲተሩ አሳሳቢው ነገር ፕሮጀክቱ አዋጭ ይሆናል ወይ የሚለውና አሁን በሜቴክ የቀረበው መርሀ ግብር በእውን ሊተገበር የሚችል ነው ወይ የሚለው እንደሆነ በመጥቀስ ጉዳዩ ጊዜ ሳይወሰድ በፍጥነት ሊታይ ይገባል ሲሉ አስገንዝበዋል።


የመንግስት ወጪ አስተዳደር ጉዳዮች ቋሚ ኮሜቴ ሰብሳቢ ወ/ት ወይንሸት ገለሶ በማጠቃለያ አስተያየታቸው በውይይቱ የታየው ችግሩ እንደቀጠለ እንጂ የተሰጠ መፍትሄ እንደሌለና የሚሰጡ የማሻሻያ ሀሳቦችና የሚወሰዱ እርምጃዎች ለምን የሉም የሚለው ጥያቄ እንዳልተመለሰ ነው። በአመራሮቹ ከተሰጡት ማብራሪያዎች በመነሳት ይህ ነው የሚባል የማሻሻያ እንቅስቃሴ ስለመደረጉ ቋሚ ኮሚቴው እንዳላየና የቋሚ ኮሚቴው ፍላጎት አፋጣኝ መፍትሄ ተወስዶ ማየት እንደሆነ ገልጸዋል። ከተደረገው ውይይትም ቋሚ ኮሚቴው ባጭር ጊዜ ውስጥ እርምጃ ተወስዶ መፍትሄ ይሰጣል የሚል እምነት እንዳላሳደረ ተናግረዋል።


በፋብሪካው ግንባታ ላይ ባለቤቱ ማን ነው የሚል ጥያቄ እንዲነሳ ያደረገው ውሳኔ ሰጪው አካል ባለመታወቁ ነው ያሉት ክብርት ወ/ት ወይንሸት 80 በመቶ አርሶ አደር ህዝብ ይህን ምርት እየተጠባበቀ ባለበት ሁኔታ ፍላጎቱን አለመመለስ የህዝብ ተጠቃሚነትን ጉዳይ አለመመለስ እንደሆነ በአመራሩ ዘንድ ሊወሰድ እንደሚገባው አስገንዝበዋል።


እንደዚሁም ከውል ውጪ ያሉ ጉዳዮች ወደ ህግ ሊሄዱና ተጠያቂነትን ሊያስከትሉ እንደሚገባ ገልጸው የኬሚካል ኢንደስትሪ ኮርፖሬሽን የተሰጠውን ተልዕኮ ሊወጣ እንደሚገባ፣ ሜቴክና አማካሪ ድርጅቱም ለጋራ ተልእኮ ተመሳሳይ ሀላፊነት ያለባቸው በመሆኑ ይህንን መወጣት እንደሚጠበቅባቸው ገልጸዋል። አመራሩም ሆነ መንግስት ለችግሩ ፈጣን መፍትሄ ሊሰጠው ይገባል ሲሉ አሳስበዋል።

 

የውጭ ሀገራት የሥራ ስምሪት እገዳ ባለፈው ሳምንት ተነስቷል። የእገዳውን መነሳት ተከትሎ ሕጋዊ መስፈርቶችን ለሚያሟሉ ዜጎች አገልግሎት ለመስጠት ዝግጅት ማጠናቀቁን የሠራተኛና ማህበራዊ ጉዳይ ሚኒስቴር ሰሞኑን አስታውቋል።


አዲሱ አዋጅ ቁጥር 923/2008 በግልጽ እንደደነገገው የሥራ ስምሪቱ የሚከናወነው ኢትዮጵያ በይፋ ስምምነት ከፈጸመችባቸው ሀገሮች ጋር ብቻ ነው። እስካሁን ሀገሪቱ ከሶስት ሀገራት ማለትም ኩዌት፣ ኳታር እና ዮርዳኖስ ጋር ብቻ ስምምነቱን ያደረገች ሲሆን ተጨማሪ ሀገራት ጋር ስምምነት እስኪፈጸም ድረስ ጉዞ የሚደረገው በእነዚህ ሶስት ሀገራት ብቻ ይሆናል። ይህ በራሱ እንደ አንድ ትልቅ ተግዳሮት የሚታይ ነው።

 

የክልከላው መነሻ


የውጭ ሀገር የስራ ስምሪት በድንገት በ2006 ዓ.ም የታገደው በተለይ በመካከለኛው ምስራቅ ሀገራት ኢትዮጵያዊያን ወገኖች ከሥራ ስምሪት ጀምሮ በድካማቸው ልክ ተገቢውን ክፍያና ጥቅማ ጥቅም ያለማግኘት እንዲሁም የሰብዓዊ መብቶች መጣስ መደጋገሙ አሳሳቢ ደረጃ በመድረሱ ነው። ይህ ሁኔታ በወቅቱ በሥራ ላይ የነበረውን አዋጅ እንዲፈተሸ አስገድዶአል። በእርግጥም አዋጅ ቁጥር 632/2001 ሲፈተሸ መሠረታዊ የሕግ ክፍተቶች እንዳሉበት ማረጋገጥ ተቻለ። በሒደትም አዋጁ እንዲሻሻል ተደርጎ በ2008 ዓ.ም ሊጸድቅ በቅቷል። ይህም ሆኖ የታገደው የውጭ ሀገር የሥራ ስምሪት አዋጁን ለማስተግበር በቂ ዝግጅት እንዲደረግ በሚል እገዳው ሳይነሳ ባለበት ጸንቶ ቆይቷል።


ሚኒስቴር መ/ቤቱ ሰሞኑን በሰጠው መግለጫ ላይ በግልጽ እንደተመለከተው የውጭ ሀገራት የስራ ስምሪትን ለማቀላጠፍ አዋጁ ዝርዝር መመሪያና ደንቦችን በማዘጋጀት ለህጋዊ የሥራና ሠራተኛ አገናኝ ኤጀንሲዎች ፈቃድ ይሰጣል። በዚህ መሠረት እሰካሁን 980 ኤጀንሲዎች ህጋዊ እውቅና እና ፈቃድ ለማግኘት አመልክተዋል።


አንድ ፈቃድ መውሰድ የፈለገ ህጋዊ የስራና ሠራተኛ አገናኝ ኤጀንሲ አንድ ሚልየን ብር በዝግ የባንክ ደብተር ማስቀመጥ ይጠበቅበታል።


ይህንና ሌሎችም ህጋዊ መስፈርቶችን ላሟሉ ለ20 ኤጀንሲዎች ብቻ እስከአሁን እውቅና መስጠቱንም ታውቋል።

 

አዲሱ የውጭ አገር ሥራ ስምሪት አዋጅ ቁጥር 923/2008 ምን ይላል?

፮. ቀጥታ ቅጥር የተከለከለ ስለመሆኑ


፩. ማንኛውም አሠሪ በሚኒስቴሩ ወይም በኤጀንሲ በኩል ካልሆነ በስተቀር በቀጥታ ሠራተኛን መልምሎ ሊቀጥር አይችልም።


፪. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) የተደነገገው ቢኖርም ሚኒስቴሩ በሚከተሉት ሁኔታዎች ቀጥታ ቅጥር ሊፈቅድ ይችላል፡-


ሀ/ አሠሪው የኢትዮጵያ ሚሲዮን አባል ከሆነ፤


ለ/ አሠሪው ዓለም አቀፍ ድርጅት ከሆነ፣ ወይም


ሐ. ከየቤት ሰራተኛነት ቅጥር በስተቀር ማንኛውም ሥራ ፈላጊ በራሱ ጥረት የሥራ እድል ሲያገኝ።


፫. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (፪) (ሐ) መሠረት በቀጥታ የሚደረግ ቅጥር በሚኒስቴሩ ሊፈቀድ የሚችለው፡-


ሀ/ ሠራተኛው በሚሄድበት አገር መብቱ፣ ደህንነቱና ክብሩ ሊጠበቅ እንደሚችል በሚመለከተው ሚሲዮን ወይም በተቀባዩ አገር ሚሲዮን ከሌለ አዲስ አበባ በሚገኘው የተቀባዩ አገር ሚሲዮን እና በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር የተረጋገጠ፣


ለ/ በዚህ አዋጅ አንቀጽ ፷፪ (፩) መሠረት የተገባ የሕይወትና የአካል ጉዳት ካሳ ኢንሹራንስ ሽፋን ስለመኖሩ፣ እና


ሐ/ ከሥራ ውሉ ጋር ምቹ የሆነ የአየር ወይም የየብስ መጓጓዣ አገልግሎት የሚያገኝ ስለመሆኑ፣ ማስረጃ ሲቀርብ ብቻ ነው። 

 

፬. በዚህ አንቀጽ መሠረት ቀጥታ ቅጥር እንደፊፅም ለተፈቀደ ክፍት የሥራ ቦታ ማስታወቂያ ሊወጣ የሚችለው በሚኒስቴሩ ወይም አግባብ ባለው ባለሥልጣን በኩል ብቻ ነው።

 

ንዑስ ክፍል ሁለት


ትምህርት፣ ሥልጠና እና የጤና ምርመራ

 

፯. ስለትምህርት ደረጃና የሙያ ብቃት ምዘና

 

፩. ለሥራ ወደ ውጭ አገር የሚሄድ ማንኛውም ሠራተኛ፡-


ሀ/ ቢያንስ የስምንተኛ ክፍል ትምህርት ያጠናቀቀ፣ እና


ለ/ በሚቀጠርበት የሥራ መስክ አግባብ ካለው የምዘና ማዕከል የሙያ ብቃት ማረጋገጫ ማስረጃ የያዘ፣ መሆን አለበት።


፪. በዚህ አንቀ ጽ ንዑስ አንቀጽ (፩) መሠረት ሠራተኛው የሙያ ብቃት ማረጋገጫ ማስረጃ እንዲያቀርብ የሚጠየቀው አሠሪው የሚጠይቃቸውን ሌሎች መስፈርቶች ማሟላቱ ሲረጋገጥ ብቻ ነው።

 

፷. ስለ ግንዛቤ ማሳደጊያ ፕሮግራም

 

ሚኒስቴሩ ወይም አግባብ ያለው ባለሥልጣን፡-


፩. ለሥራ ወደ ውጭ አገር ለመሄድ ፍላጎት ላላቸው ዜጎች ስለተቀባይ አገር ሁኔታ፣ በሚሰማሩበት የሥራ መስክ ሊኖራቸው ስለሚገባ ክህሎት፣ ስለመብታቸውና ኃላፊነታቸው እና ስለመሳሰሉት ጉዳዮ የቅድመ ስምሪትና የቅድመ ጉዞ ግንዛቤ ማሳደጊያ ሥልጠና በመደበኛነት ይሰጣል፣


፪. ሕብረተሰቡ ስለውጭ አገር ሥራ ስምሪት ተጨባጭ ሁኔታ ትክክለኛ እና ወቅታዊ መረጃ እንዲያገኝ የመገናኛ ብዙሃንን በመጠቀም ቀጣይነት ያለው አገር አቀፍ የግንዛቤ ማሳደጊያ ሥራዎችን ያከናውናል፣


፫. ለኤጀንሲ የቦርድ አመራሮች፣ ሥራ አሥኪያጆች እና ሠራተኞች ስለውጭ አገር ሥራ ስምሪት ተከተታይነት ያለው የግንዛቤ ማሳደጊያ ፕሮግራሞችን ያካሂዳል፣


፬. ስለ ኢትዮጵያዊያን ሠራተኞች ምልመላና ቅጥር ሁኔታ፣ ስለውጭ አገር ሥራ ስምሪት በሥራ ላይ ስላሉ ሕጎች፣ ደንቦች፣ መመሪያዎች፣ ቅድመ ሁኔታዎች እና የተለያዩ መስፈርቶች ለውጭ አገር አሠሪዎች የግንዛቤ ማስጨበጫ ገለፃ ይሰጣል።

 

፱. ስለጤና ምርመራ


፩. የሠራተኛ የጤና ምርመራ የሚደረገው የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ የጤና ጥበቃ ሚኒስቴር በሚመርጠው የጤና ተቋም ብቻ ይሆናል።


፪. ኤጀንሲው ሠራተኛን ለጤና ምርመራ መላክ ያለበት አሠሪው የሚጠይቃቸውን ሌሎች መስፈርቶች ማሟላቱ ሲረጋገጥ ብቻ ይሆናል።


፫. ሠራተኛው ከአንድ ጊዜ በላይ የጤና ምርመራ እንዲያደርግ የሚጠየቅ ከሆነ ወጪውን ኤጀንሲው መሸፈን ይኖርበታል።

 

ንዑስ ክፍል ሦስት


ስለወጪ አሸፋፈንና የአገልግሎት ክፍያ

 

፲. ስለ ወጪ አሸፋፈን

 

፩. የሚከተሉት ወጪዎች በአሠሪው ይሸፈናሉ፡-


ሀ/ የተቀባይ አገር የመግቢያ ቪዛ ክፍያ፤


ለ/ የደርሶ መልስ የመጓጓዣ ክፍያ፤


ሐ/ የሥራ ፈቃድ ክፍያ፤


መ/ የመኖሪያ ፈቃድ ክፍያ፤


ሠ/ የመድህን ዋስትና ሽፋን፤


ረ/ በኢትዮጵያ ውስጥ ለሚገኝ ለተቀባ አገር ኤምባሲ ወይም ቆንስላ ጽህፈት ቤት የሚከፈል ከቪዛና ከሰነድ ማረጋገጥ ጋር የተያያዘ ማንኛውንም ወጪ፣ እና


ሰ/ የሥራ ውል ማጽደቂያ የአገልግሎት ክፍያ።


፪. የሚከተሉት ወጪዎች በሠራተኛው ይሸፈናሉ፡-


ሀ/ የፓስፖርት ማውጫ ወጪ፤


ለ/ ከውጭ አገር የሚላክ የሥራ ቅጥር ውል ሰነድ እና ከወንጀል ነፃ ማስረጃ ማረጋገጫ ወጪ፤


ሐ/ የሕክምና ምርመራ ወጪ፤


መ/ የክትባት ወጪ፤


ሠ/ የልደት ሰርተፊኬት ማውጫ ወጪ፤ እና


ረ/ የሙያ ብቃት ማረጋገጫ ማስረጃ ወጪ።


፫. በዚህ አንቀፅ ንዑስ አንቀጽ (፪) የተመለከቱ ወቺዎችን ሠራተኛው አውጥቶ በራሱ ጉድለት ባልሆነ ምክንያት በሥራ ላይ ካልተሰማራ ኤጀንሲው ወይም አሰሪው የሠራተኛውን ወጪ የመተካት ግዴታ ይኖርበታል።


፬. ለሥራ ወደ ውጭ አገር ለመሄድ አስፈላጊ ሁኔታዎች ተጠናቀው ያለበቂ ምክንያት ሠራተኛው ወደ ሥራው ባይሰማራ ከቅጥሩ ጋር በተያያዘ አሰሪው በዚህ አንቀጽ በንዑስ አንቀጽ (፩) ያወጣውን ወጪ ሠራተኛው እንዲከፍለው ሊጠይቅ ይችላል።


፲፩. ስለ አገልግሎት ክፍያ


ሚኒስቴሩ አሠሪውን የሚኒስትሮች ምክር ቤት በሚያወጣው ደንብ መሠረት የሥራ ውል ማፅደቂያ የአገልግሎት ዋጋ ክፍያ ያስከፍላል።

 

ንዑስ ክፍል አራት


ስለሁለትዮሽ ስምምነት እና አደረጃጀት

 

፲፪. የሁለትዮሽ ስምምነት ስለማስፈለጉ


በዚህ አዋጅ መሠረት ሠራተኛን በውጭ አገር ለሥራ ማሰማራት የሚቻለው በኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ እና በተቀባይ አገር መካከል የሁለትዮሽ ስምምነት ሲኖር ብቻ ነው።

 

በዳግማዊ.ሕ

ኢትዮጵያውያን ከአመት ልብሳቸውና ከዕለት ጉርሳቸው ቀንሰው የዘመናት ህልምና ቁጭታቸውን እውን ለማድረግ ለታላቁ ህዳሴ ግድብ የአቅማቸውን ሁሉ ድጋፍ አድርገዋል፤እያደረጉም ነው።


ከነዚህ ኢትዮጵውያን መካከል ሃና ጀባን በምሳሌነት መጥቀስ ይቻላል። ትውልድና እድገቷ በደቡብ ብሄር ብሔረሰቦችና ህዝቦች ክልል ጋሞ ጎፋ ዞን ነው። እንደ ሌሎች ሁሉ የህዳሴ ግድብ ግንባታን ለመደገፍና አሻራዋን ለማኖር ምኞቷ ነበር። ሆኖም ይህን እውን ለማድረግ እጅ አጠራት። ግን አንድ ነገር ማድረግ እንደምትችል ደግሞ እርግጠኛ ነበረች። ደሟን በጨረታ በመሸጥ የህዳሴ ግድብ ቦንድ መግዛት።ብዙዎችን ያስደመመ ሀሳብ ነበር። በሃና ተግባር ስሜቱ የተነካው የአካባቢው ነዋሪ በከበረ ደሟ ምትክ ያለውን ለግሷት ቦንድ እንደትገዛና ምኞቷ እውን እንዲሆን አድርጓል።


ልክ እንደ ሀና ሁሉ ከሰል ሸጠው ቦንድ የገዙ እናት፣ ያላትን አንዲት ዶሮ ሸጣ ቦንድ የገዛች ታዳጊ፣ ከዕለት ቀለባቸው ቀንሰው ድጋፍ የሰጡ የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ሁሉም በህዳሴ ግድብ ግንባታ ላይ አሻራቸውን በማኖር ታላቅ ገድል ፈጽመዋል።


የህዳሴው ግድብ እንከን እንዳይገጥመው ከአየርና ከምድር ደህንነቱን ለማረጋገጥ ለሴኮንድ አይኑን ሳይነቅል አስተማማኝ ጥበቃ በማድረግ ላይ የሚገኘው የሀገር መከላከያ ሃይል እስካሁን ከ800 ሚሊዮን ብር በላይ ቦንድ በመግዛት አጋርነቱን አሳይቷል። በተመሳሳይ የፌዴራል ፖሊስ አባላትም እንዲሁ ለሰባተኛ ጊዜ ቦንድ ገዝተዋል።


ለነገሩ ኢትዮጵያውያን ለህዳሴ ግድብ ግንባታ እንኳን ገንዘባቸውን ህይወታቸውን ለመስጠት ወደኋላ እንደማይሉ የአደባባይ እውነታ ነው።


ለታላቁ የህዳሴ ግድብ በተለይም መካከለኛና አነስተኛ ገቢ ባለው የህብረተሰብ ክፍል በኩል የሚደረገው ድጋፍ ከፍተኛ ቢሆንም በአንጻሩ አንዳንድ ባለሃብቶች ድጋፋቸውን ከመስጠት መቆጠባቸው አሊያም በአደባባይ በህዝብ ፊት የገቡትን ቃል ከመፈጸም ማፈግፈጋቸው ግን የሚያሳዝን ጉዳይ ነው።


ሀገራችን የነፃ ገበያ የኢኮኖሚ ፖሊሲን መከተል ከጀመረች ወዲህ ያለውን ምቹ የኢንቨስትመንት ሁኔታ ተጠቅመው በርካታ የግል ባለሀብቶች ተፈጥረዋል፤ሚሊየነርና ቢሊየነር በመሆን ለሀገሪቱ ኢኮኖሚ ተደማሪ አቅም ፈጥረዋል።


በዚሁ ምቹ ሁኔታ ተጠቅመው ወደ ሃብት ማማ የወጡ ባለሃብቶቹም ቢሆኑ የግድቡ ግንባታ ከተጀመረበት ጊዜ አንስቶ /ባለፉት ስድስት ዓመታት/ እስካሁን 1 ነጥብ 8 ቢሊዮን ብር በቦንድና በስጦታ ድጋፍ አድርገዋል።


ባለሃብቶቹ ቃል ከገቡት 3 ነጥብ 9 ቢሊዮን ብር አኳያ ሲታይ አፈጻጸሙ 46 በመቶ ብቻ መሆኑን መረጃዎች ያመለክታሉ። ቃላቸውን ጠብቀው ለግድቡ ድጋፋቸውን ያበረከቱ የመኖራቸውን ያህል ቃላቸውን ያላከበሩ እና ምንም ዓይነት ድጋፍ ያላደረጉ በርካታ ባለሀብቶች መኖራቸውን ለመታዘብ ይቻላል።


ቃላቸውን ጠብቀው ህዝብና መንግስት የሚጠብቅባቸውን ግዴታ የተወጡት ግድቡን መደገፍ ሀገራዊ ግዴታችን በመሆኑ በህዝብ ፊት የገባነውን ቃል መፈጸም ይገባናል ሲሉ በግልጽ ቋንቋ አስተያየታቸውን ሰጥተዋል።


ቃላቸውን ከተግባር ካዋደዱት ባለሃብቶች መካከል በወጪ ንግድ ዘርፍ የተሰማሩት አቶ በላይነህ ክንዴ አንዱ ናቸው። ግድቡ በራስ አቅም የሚገነባ መሆኑ ከተገለፀ በኋላ 27 ሚሊዮን ብር የሚጠጋ ቦንድ ገዝተዋል። አቶ በላይነህ ታላቁ የህዳሴ ግድብ ለኢትዮጵያውያን ኩራት፤ በራስ የመተማመን ስሜትን የሚያሳድግና ቀና ብለን እንድንሄድ የሚያደርግ ፕሮጀክት መሆኑን ይገልፃሉ።
‹‹ኢትዮጵያዊ ነኝ ለማለት፤ ኢትዮጵያን ወደ አንድ ከፍ ያለ ደረጃ የሚያደርሳትን ግድብ መደገፍ ይገባል። የህዳሴ ግድብ ጉዳይ የኢኮኖሚ፣ የፖለቲካ፣ የማህበራዊ ብሎም የሞራል ጉዳይ ነው።›› ነበር ያሉት አቶ በላይነህ።


አነስተኛ ገቢ ካለው የህብረተሰብ ክፍል እስከ ባለሀብቱ ድረስ ለግድቡ ድጋፉን ሲገልፅ መቆየቱን ነገር ግን ፕሮጀክቱ በቀጣይ የሚያመነጨውን የኤሌክትሪክ ሀይል ከመጠቀም አንፃር ከፍተኛውን ድርሻ የሚይዘው ባለሀብቱ እንደሆነ ነው አቶ በላይነህ የሚናገሩት።


‹‹ግድቡ ችግር ፈቺ እና ከድህነት ለመውጣት በምናደርገው ጥረት ሊያግዝ የሚችል ታሪካዊ ፕሮጀክት ነው።›› የሚሉት ደግሞ የናሽናል ኦይል ኢትዮጵያ ዋና ስራ አስፈፃሚ አቶ ታደሰ ጥላሁን ናቸው። ግድቡን ለመገንባት የሚያስፈልገው ወጪ የሚሸፈነውም ሆነ ግድቡ የሚገነባው በኢትዮጵያውያን መሆኑን በታላቁ መሪ በቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ አንደበት በተነገረ ማግስት የናሽናል ኦይል ኢትዮጵያ /ኖክ/ ብቻ ሳይሆን በዘርፉ ያሉ ሌሎች ኩባንያዎችንም የማስተባበር ስራ መስራታቸውን ይናገራሉ።


‹‹ ለሀገራዊ ጥሪ ምላሽ መስጠት ሀገራዊ ሃላፊነት በመሆኑ ቃላችንን ጠብቀናል።›› ያሉት አቶ ታደሰ ሠራተኞቻቸውን በመሰብሰብ በአንድ ወር ደመወዛቸው ቦንድ እንዲገዙ ያደረጉ ሲሆን ድርጅቱ ደግሞ 15 ሚሊዮን ብር ሰጥቷል። በድጋሚም በሁለተኛ ዙር ድርጅቱ 15 ሚሊዮን ብር ቦንድ ሲገዛ ሠራተኞቹም በተመሳሳይ የወር ደመወዛቸውን በማዋጣት ቦንድ ገዝተዋል። በአጠቃላይ የናሽናል ኦይል ኢትዮጵያ ኩባንያ ከ38 ሚሊዮን ብር በላይ የቦንድ ግዢ በመፈፀም ለግድቡ ግንባታ ድጋፍ አድርገዋል።


ሀገራችን ከድህነት እንድትወጣ ማገዝ የውዴታ ግዴታ መሆኑን የሚናገሩት አቶ ታደሰ የኤሌክትሪክ ሀይል ማለት ለሁሉም ዘርፎች በአጠቃላይ ለዕድገታችን መሠረት መሆኑንና ከችግራችን ለመውጣት በምናደርገው ጥረት የግድቡ መገንባት ከፍተኛ አስተዋጽኦ እንደሚኖረው ነው የተናገሩት።


በአንድ በኩል የገቡትን ቃል አክብረው ለግድቡ ግንባታ ድጋፍ እያደረጉ ያሉ ባለሀብቶች የመኖራቸውን ያህል የገቡትን ቃል ያልፈፀሙ ወይም ጉትጎታ የሚፈልጉ ባለሀብቶች መኖራቸው ደግሞ ሌላው እውነታ ነው። ይህንን በተመለከተ አቶ ታደሰ ሲናገሩ ‹‹እኛ ባለሀብቶች የግድቡን ግንባታ ለመደገፍ ቃል ገብተናል። በመሆኑም የምንችለውን ማድረግ አለብን።ባለሀብቱ ሰፋፊ የልማት ፕሮጀክቶች በጊዜ እንዲጠናቀቁ የመደገፍ ሀላፊነት አለበት። ፕሮጀክቱ በራስ አቅም የሚገነባ መሆኑን መንግስት አሳውቋል። በመሆኑም ባለሀብቱ ግድቡን በገንዘብ በመደገፍ ረገድ ግንባር ቀደም ሊሆን ይገባል›› ብለዋል።


ሌላኛው አስተያየት ሰጪ የቤልት ጀነራል ቢዝነስ ማኔጂንግ ዳይሬክተር ኢንጅነር ትኳቦ ወልደ ገብርኤል እስካሁን የ5 ሚሊዮን ብር ቦንድ የገዙና የ3 ሚሊዮን ብር ተጨማሪ ቦንድ ለመግዛት ቃል የገቡ ናቸው።


ኢንጅነር ትካቦ በአጠቃላይ የኢትዮጵያ ህዝብ በተለይ ደግሞ የመንግስት ሠራተኛው እያደረገ ካለው ከፍተኛ ድጋፍ አንፃር ሲታይ ባለሀብቱ የሚጠበቅበትን ያህል እየተወጣ አለመሆኑን ይናገራሉ።
የህዳሴ ግድብን ግንባታ የመደገፍ ጉዳይ የውዴታ ግዴታ እንደሆነና ግድቡ ምንም እንኳን የኢትዮጵያውያንን የጋራ ተጠቃሚነት የሚያረጋግጥ ፕሮጀክት ቢሆንም በተለያዩ ዘርፎች የተሰማሩ ባለሀብቶች ዋነኞቹ ተጠቃሚዎች በመሆናቸው ለግድቡ ግንባታ የሚያደርጉት ድጋፍ ከሌላው ኢትዮጵያዊ በተለየ መልኩ መጠናከር እንደሚኖርበት ያምናሉ።


‹‹የተናገሩት ከሚጠፋ…›› የሚለውን የአበው አባባል ማስታወስ ተገቢ መሆኑን አፅንኦት ሰጥተው የተናገሩት አቶ በላይነህ ማንኛውም ሰው ከተናገረው በላይ እንጂ ከተናገረው በታች መስራት እንደሌለበትም ነው የገለፁት።


መንግስት የፈጠራቸውን የቀረጥ ነፃ መብቶች፣ የሊዝ መሬት፣ የግብር እፎይታ …..ወዘተ የመሳሰሉ የተለያዩ የኢንቨስትመንት ማበረታቻዎችን በመጠቀም ሃብት ያከማቹ ባለሀብቶች እንዲህ ባለው ህዝባዊና አገራዊ ፕሮጀክት ላይ ጆሮ ዳባ ልበስ ማለታቸው በእጅጉ የሚያስቆጭ ነው።


የህዳሴ ግድብ ‹ስለ ሀገሬ ያገባኛል፤ የሀገሬ ስም ከድህነትና ልመና ጋር ተያይዞ ሲነሳ ያንገበግበኛል› የሚል ማንኛውም ዜጋ ሊደግፈው የሚገባ ፕሮጀክት ሆኖ ሳለ ዳር ቆሞ መመልከት ባስ ሲልም በአደባባይ የገቡትን ቃል መና ማስቀረት እንደ ዜጋ የአገር እና ህዝብ የሚጠበቁትን የዜግነት ግዴታን አለመወጣት መሆኑን ግንዛቤ መያዝ ይገባል። ለመሆኑ በራስ አቅም የሚገነባን ታሪካዊ ፕሮጀክት መደገፍ የዜግነት ግዴታችን አይደለምን? ‹‹መደገፍም አለመደገፍም መብቴ ነው።›› ማለትስ ይቻል ይሆን?


አቶ በላይነህ ክንዴ ‹‹የግድቡን ግንባታ በገንዘብ አለመደገፍ ማለት ኢትዮጵያን ሀገሬ አይደለችም እንደማለት ነው።›› ይላሉ። አቶ ታደሰ ጥላሁንም ቢሆኑ ሳይማር ያስተማረንን እና እስካሁን በድህነት ውስጥ የሚኖረውን ህዝባችንን ህይወት የማሻሻል ጉዳይ በመሆኑ ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብን መደገፍ የውዴታ ግዴታ ነው ብለዋል።


ይሁንና ለግድቡ የሚደረገው ድጋፍ ተጠናክሮ እንዲቀጥል ባለሀብቱን የማስተባበር ስራ ከማጠናከር ጎን ለጎን ባለሃብቶቹ ፕሮጀክቱን ሄደው እንዲጎበኙ ሁኔታዎችን ማመቻቸትና የተለያዩ የውይይት መድረኮችንም ማዘጋጀት አስፈላጊ መሆኑንም ነው አስተያየት ሰጪዎቹ የተናገሩት።


በተለይም ህዝባዊ ተሳትፎውን ለማስተባበር የተቋቋመው የሕዳሴ ግድብ አስተባባሪ ብሄራዊ ምክር ቤት ፅ/ቤት በተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች ቃል የተገባው ገንዘብና ቁሳቁስ ተከታትሎ ገቢ እንዲሆን ከማድረግ አንጻር ያሉበትን ክፍተቶች ማስተካከል ይኖርበታል። በተጨማሪም የግድቡ ግንባታ የደረሰበትን ደረጃ ወቅታዊ መረጃዎች መስጠትና የሚጠናቀቅበትን ጊዜ በይፋ መግልጽ ቢቻል ተስፋን የሚያጭር በመሆኑ ቢታሰብበት መልካም ነው።


ባለሀብቱ በህዳሴ ግድብ ጉዳይ ላይ በራሱ ተነሳሽነት ድጋፉን አጠናክሮ መቀጠል እንጂ ጉትጎና ልምምጥ ሊደረግ አይገባም ነበር። ለመሆኑ ባለፉት አራት እና አምስት ዓመታት ውስጥ በአደባባይ ቃል የገባውን የድጋፍ ገንዘብ ያልከፈለ ባለሀብትስ መቼ ይሆን ቃሉን እውን የሚያደርገው?


መንግስት እስካሁን የገነባቸውና በቀጣይም የሚገነቡ የኢንዱስትሪ ፓርኮች በዋናነት ታሳቢ የሚያደርጉት የሀገራችንን ባለሀብቶች ሲሆን ለእነዚህ የኢንዱስትሪ ፓርኮችም ሆነ በአጠቃላይ ለሀገራችን አስተማማኝ የኤሌክትሪክ ሀይል ከማቅረብ አንጻር ታላቁ የኢትዮጵያ ህዳሴ ግድብ የሚኖረው አስተዋፅኦ ወሳኝ መሆኑን በማጤን የድጋፍ እጃቸውን ለመዘርጋት ጊዜው አሁንም አልረፈደም።
በእርሻ፣ ኢንዱስትሪ፣ በኮንስትራክሽንና ሌሎች ዘርፎች የተሰማራው ባለሀብት ከፍተኛ የሀይል ተጠቃሚ እንደመሆኑ መጠን ለሀገሩ ህዳሴ የበኩሉን ሚና መጫወት አለበት። በተለይ በልማት ከፍተኛውን ሚና መውሰድ ያለበት ባለሀብቱ ነው። ስለዚህ የግል ባለሀብቱ እስካሁን ላደረገው ድጋፍ የሚመሰገን ሆኖ ግድቡ በቀጣይ የሚኖረውን ሀገራዊ ጥቅም ከግምት በማስገባት ድጋፍ ማድረግ ይጠበቅበታል።


በእርግጥ ንግድና ኢንቨስትመንት በውድድር የታጀበ እንደመሆኑ መጠን በውድድሩ ያልተሳካላቸው ባለሀብቶች ሊኖሩ ይችላል፣ ነገር ግን በኢትዮጵያ ህዝብ ፊት ለዚያውም በመገናኛ ብዙሀን ቃል ተገብቶ ምስጋናና ሽልማት ተወስዷልና ቃልን ማክበር፤ ሀገራዊ ሀላፊነትን መወጣት ያስፈልጋል። በሀገራችን ቃሉን የማይጠብቅ ሰው ‹‹ቃል አባይ›› ይባላል። የዚህ ፅሁፍ መልዕክትም ባለሀብቶች የገባችሁትን ቃል አክብሩ፤ የዜግነት ግዴታችሁንም ተወጡ ነው።


በመሆኑም በተለያዩ አጋጣሚዎች የገቡትን ቃል አክብረው ለግድቡ ግንባታ ድጋፋቸውን ቢሰጡ መልካም ነው። ግድቡ ተጋምሷል፤ መጠናቀቁ አይቀሬ ነው። በኤሌክትሪክ ሀይል እጥረትና መቆራረጥ ምክንያት ክፉኛ ሲያማርሩ የምንሰማቸው ባለሀብቶች ግድቡ ሲጠናቀቅ ከሌላው ህብረተሰብ በተለየ መልኩ ተጠቃሚ እንደሚሆኑ ግልጽ ነው።


ባለሃብቶቻችን እንደ ማንኛውም ሀገር ወዳድ ኢትዮጵያዊ የግድቡን መጠናቀቅ በታላቅ ተስፋና ጉጉት እንደሚጠብቁ እምነት አለኝ። ሆኖም ቃላቸውን ያልጠበቁትም ሆነ አንዳችም ድጋፍ ያልሰጡት ባለሃብቶቻችን በህዝብና በመንግስት ሃብት ግንባታው ሲጠናቀቅ ከበረከቱ ለመቋደስ የሚያስቡ ከሆነ ግን በእርግጥ ከታሪክ ተወቃሽነት እንደማያመልጡ በሚገባ ሊገነዘቡት የሚገባ ሀቅ ነው።

 

· በሀይል መቆራረጥ ችግር ብቻ ሁለት ፋብሪካዎች ከ38 ሚሊየን ብር በላይ ከስረዋል
· በአንድ ዓመት 1 ሺ 029 ትራንስፎርመሮች ተቃጥለዋል፣
· ለዓመት የሚጠጋ ጊዜ ሀይል የማያገኙ አካባቢዎች አሉ፣

 

 

የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ አገልግሎት በአገልግሎት አሰጣጡ ላይ የሚታዩትን የመልካም አስተዳደር ችግሮች በመፍታት የህዝቡን ጥያቄ የሚመልስና ቅሬታ እንዳይፈጠር የሚያደርግ ስራ መስራት እንደሚጠበቅበት በሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት የመንግስት ወጪ አስተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ አሳሰበ። ቋሚ ኮሚቴው የፌዴራል ዋና ኦዲተር መ/ቤት ከ2006 እስከ 2008 ዓ.ም በኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ አገልግሎት የደንበኞች አገልግሎት አሰጣጥ ቀልጣፋነትንና ውጤታማትን ለመገምገም ባካሄደው የክዋኔ ኦዲት ላይ ጥር 9 ቀን 2010 ዓ.ም ይፋዊ ህዝባዊ ስብሰባ አድርጓል።
በይፋዊ ህዝባዊ ስብሰባው ላይ የፌዴራል ዋና ኦዲተር መ/ቤት በአገልግሎቱ ላይ ባካሄደው ክዋኔ ኦዲት የተገኙ ግኝቶች በዝርዝር ቀርበው የአገልግሎቱ የስራ ሀላፊዎች ማብራሪያ እንዲሰጡባቸው መደረጉን ከሕዝብ ተወካዮች ም/ቤት ያገኘነው ዘገባ ይጠቁማል።


በዚህም ኦዲቱ አዳዲስ የሀይል ፈላጊ ደንበኞች ክፍያ በፈፀሙበት ቀን ቅደም ተከተል ተራቸው ተጠብቆ የማይስተናገዱበት፣ የደንበኞችን ዝርዝር መረጃ በአግባቡ አደራጅቶ ባለመያዝ የደንበኞች አድራሻ የማይታወቅበት፣ በአገልግሎት አሰጣጥ ፕሮሲጀር መሠረት ለደንበኞች የቆጣሪ፣ የትራንስፎርመር ተከላ እና ማሻሻያ ቀልጣፋ አገልግሎት የማይሰጥበትና ለዓመታት የሚጠብቁበት ሁኔታ እንዳለ አሳይቷል።


እንዲሁም የቆጣሪ አንባቢዎችን በተጠናከረ መልኩ ለመቆጣጠርና ለመከታተል የተዘረጋ ሥርዓትና የአሰራር መመሪያ እንደሌለና የቆጣሪ አንባቢያንና የደንበኖች ብዛት እንደማይመጣጠን ያሳየ ሲሆን ለአብነትም በሰሜን ሪጅን ደንበኞች አገልግሎት ማዕከል አንድ ቆጣሪ አንባቢ እስከ 2 ሺ ቆጣሪ የሚያነብበትና በሰሜን አዲስ አበባ ሪጅን 6 የኢንዱስትሪ ደንበኞች ከ2004 ጀምሮ የቆጣሪ ንባብ ባለመነበቡ ብር 53 ብቻ ለቆጣሪ ግብር ቢል እየወጣ ያለበት ሁኔታ እንዳለ ጠቅሷል።


በተጨማሪም ከተለያዩ መንግስታዊና መንግሥታዊ ካልሆኑ ተቋማት እንዲሁም ግለሰቦች ደንበኞች ከ10 ዓመት በፊት ጀምሮ ያልተከፈለና ሲንከባለል የመጣ 133 ሚሊዮን የሚጠጋ ብር መኖሩና 97 የተለያዩ የአገልግሎቱ ደንበኞች ከ1999 - 2008 በጀት ዓመት ለተጠቀሙበት የኤሌክትሪክ አገልግሎት ወደ 81 ሚሊዮን ብር ለመክፈል ፈቃደኛ ሳይሆኑ ቀርተው በተቋሙ ምንም ዓይነት እርምጃ ያልተወሰደባቸው መሆኑ እንዲሁም የኤሌክትሪክ አገልግሎት ክፍያን የመሰብሰብ አገልግሎት በሚሰጠው በለሁሉ የክፍያ ማዕከል ክፍያ የከፈሉ ደንበኞች፤ አልከፈላችሁም በሚል የኤሌክትሪክ አገልግሎት ማቋረጥ ከሚሠሩ ባለሙያዎች ጋር ውዝግብ የሚገቡበት ሁኔታ መኖሩ እና ሀይል ያገኙ አዲስ ደንበኞች በ2 ወራት ውስጥ ወደ ክፍያ ስርዓት የማይገቡበት ሁኔታ መኖሩ በኦዲቱ ተመልክቷል።


ያልተፈቀደ የሀይል አጠቃቀምን ወይም ብክነትን ያለመቆጣጠር እና ለመቆጣጠር የተሰራው ስራ ሽፋንም አነስተኛ መሆኑ፣ የተቋሙ የሀይል ብክነት ቁጥጥር ሥራ ስለመሰራቱ የሚያሳይ መረጃ ማቅረብ ያልተቻለና የሀይል ስርቆትና የትርፍ ሀይል ጭነት ኢንስፔክሽን አፈፃፀም ሪፖርት ግልፅነት የጎደለው መሆኑ፣ የደንበኞችን ቅሬታ በመቀበል ረገድ በአገልግሎት መስጫ ተቋማት የቅሬታ መቀበያ ፎርም ከማዕከል ማዕከል የሚለያይ መሆኑ፣ ማዕከላቱ የቀረበን ቅሬታ ስለመፍታታቸው መረጃ በሌለበት ሁኔታ በየወሩ የተፈታ ቅሬታ ሪፖርት ለሪጅኖች የሚላክበትና የተፈቱ ቅሬታዎችን ብዛት በትክክል የማይገልጹ ሪፖርቶች የሚወጡበት ሁኔታ መታየቱ በኦዲት ግኝትነት ተጠቅሰዋል።


ከዚህም ሌላ ኦዲቱ በሀይል ማሰራጫ መስመር መበጠስ የአገልግሎት መቋረጥ ሲኖር በአሰራር በተቀመጠው ጊዜ ውስጥ ከመጋቢ መስመሮች አገልግሎት እንዲቀጥል ለማድረግና ያለ ፕሮግራም የሀይል መቆራረጥ ካለና ከ 4 ሰዓት በላይ የሚቆይ ከሆነ በሬዲዮና በቴሌቭዥን መግለጽ ሲገባው የማይገለጽበት፣ ጥገናውም በወቅቱ የማይደረግበት፣ የአስቸኳይ ጊዜ ጥገና ክፍል ስልኮች በሰራተኞች የማይነሱበት፣ ከአስቸኳይ ጊዜ ጥሪ ማዕከል ከአስቸኳይ ጊዜ ጥገና ክፍል የሚገናኙበት የመረጃ ማስተላለፊያ ስርዓት ፈጣንና ቀልጣፋ ያልሆነበት፣ ፈጣን ምላሽ ባለመሰጠቱም ለአብነት በምርት ወቅት ሀይል በመቋረጡ የድሬዳዋ የምግብ ኮምፕሌክስ ከ36 ነጥብ 2 ሚሊዮን ብር በላይ፣ የድሬደዋ ጨርቃ ጨርቅ ፋብሪካ ደግሞ ከ2 ነጥብ 2 ሚልዮን ብር በላይ ለኪሳራ የተዳረጉበት ሁኔታ እንዳለ አሳይቷል።


የማስፋፊያ መስመሮችና ትራንስፎርመሮች ላይ የአገልግሎት ዘመናቸውን ጠብቆ የማሻሻያ ስራ እንደማይሰራና የማከፋፈያ ጣቢያዎች ከደንበኞች ፍላጎት ጋር በተናበበ ሁኔታ አስቀድመው እንዲሻሻሉ እንደማይደረጉ፣ በአገልግሎቱ ካሉት ትራንስፎርመሮች ውስጥ 40 በመቶ ያህሉ የአደጋ መከላከያ መሳሪያዎች (አሬስተርና ድሮፕ አውት ፊውዝ) የሌላቸው በመሆኑ በ2007 በጀት ዓመት 1 ሺ 029 ትራንስፎርመሮች በጭነት ምክንያት መቃጠላቸውን ኦዲቱ አሳይቷል። እንደዚሁም መስመሮች የአገልግሎት ዘመናቸው ተጠብቆ ባለመታደሳቸው፣ በትራንስፎርመር ብልሽትና የኤሌክትሪክ ገመድ ተሸካሚ የእንጨት ምሰሶዎች በአፈር ፀባይና በምስጥ በመበላት በመውደቃቸው በተለያዩ አካባቢዎች በመብራት መቆራረጥ የሚቸገሩበት፣ መብራት ለአመት ያህል የማያገኙበትና ከፍተኛ የሀይል ተጠቃሚ ደንበኞችም በሚሊዮኖች የሚቆጠር ብር ለጀነሬተር ወጪ የሚያወጡበት ሁኔታ መኖሩም ማስረጃዎችን ለአብነት በማቅረብ ኦዲቱ አመልክቷል።


አገልግሎቱ ከኢትዮ ቴሌኮም፣ ከክልል መስተዳድሮች፣ ከኢትዮጵያ መንገድ ባለሥልጣን እና ሌሎች ባለ ድርሻ አካላት ጋር ስራዎች በሚሰሩበት ወቅት ለመደጋገፍ የመግባቢያ ሰነድ ተፈራርሞ የሚሰራበት ሁኔታ ያልተፈጠረ መሆኑ እንዲሁም የውስጥ ኦዲት የሥራ ክፍል በተለያዩ ማዕከላትና ሪጅኖች ላይ ከ2006 እስከ 2008 ዓ.ም ያገኛቸው የኦዲት ግኝቶች ላይ በሚሰጠው የማሻሻያ ሀሳብ መሠረት ወቅታዊና አስተማሪ እርምጃዎችን ወይም እርምቶችን የማይወሰድ መሆኑም በኦዲቱ ተገልጿል።


በአጠቃላይ እነዚህ ችግሮች ደንበኞችን ለአገልግሎትና ለመልካም አስተዳደር እጦት እንዲሁም ተቋሙን ለኪራይ ሰብሳቢነት የሚዳርጉ በመሆናቸው የተከሰቱበትን ምክንያትና በችግሮቹ ላይ ከኦዲቱ በኋላ የተወሰዱ የማሻሻያ ስራዎችን የአገልግሎቱ ኃላፊዎች እንዲገልጹ ቋሚ ኮሚቴው ጠይቋል። የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ አገልግሎት ዋና ስራ አስፈጻሚ አቶ ጎሳዬ መንግስቱና ሌሎች የአገልግሎቱ የስራ ኃላፊዎች በጉዳዮቹ ላይ ማብራሪያ ሰጥተዋል።


ለአዲስ ሀይል ፈላጊ ደንበኞች ቅደም ተከተልን የጠበቀ አገልግሎት አለመስጠትን በተመለከተ በናሙና በታየው ዲስትሪክት ላይ ደንበኞችን ካለወረፋ ባስተናገደ የስራ ኃላፊ ላይ እርምጃ እንደተወሰደ፣ ደንበኖችን በቅደም ተከተል ማስተናገድ በአገልግሎት አሰጣጥ መመሪያው ላይ እንዲካተት እንደተደረገ፣ ከ140 ሺ በላይ ወረፋ ከሚጠብቁ ተገልጋዮችን ወደ 25ሺ ያህል መቀነስ እንደተቻለና ለነዚህ ምላሽ ከተሰጠ በኋላ በቀጣይ ደንበኛው በመጣበት ቅደም ተከተል መሰረት እንደሚስተናገድ ከዚህ ውጭ ግን ቅድሚያ ለሚሰጣቸው ኤክስፖርት ኢንዱስትሪዎችና ማህበራዊ አገልግሎቶች አሁንም ካለወረፋ እየተሰጠ ያለው አገልግሎት በዚሁ አግባብ እንደሚቀጥል ገልጸዋል።


በደንበኞች መረጃ አያያዝ በኩልም የመረጃ ማደራጀት ስራ እየተሰራ እንደሆነ ገልጸዋል።


ከቆጣሪ አንባቢዎች ጋር በተያያዘ የቆጣሪ አንባቢዎች ላይ የሚታይ የአመለካከት ችግር እንዳለ፣ ስህተት ሲፈጽሙ እርምጃ የሚወሰድበት ሁኔታ እንደነበረ፣ ከኦዲቱ በኋላም መተዳደሪያ ደንብ እንደተዘጋጀላቸው፣ አንድ ቆጣሪ አንባቢ 2 ሺ 200 ደንበኛ በወር መሸፈን የሚጠበቅበት ቢሆንም በአሁኑ ወቅት ከዚያም በላይ የሚሸፍኑበት ሁኔታ እንዳለና ይህንን ለማካካስም የማትጊያ ስርአት እንደተበጀ ከዚህ ሌላም ተጨማሪ ቆጣሪ አንባቢዎች እንደተቀጠሩ አስረድተው ዋነኛው የችግሩ መፍትሄ ዘመናዊ የኤሌክትሪክ ቆጣሪዎችን መጠቀም በመሆኑ ይህንን ለማከናወን እየተሰራ እንደሆነ ገልጸዋል። ከዚህም ሌላ ለቆጣሪ ግብር 53 ብር ብቻ ይከፍሉ የነበሩት የኢንደስትሪ ደንበኞች ጉዳይ መስተካከሉን አስረድተዋል።


ያልተሰበሰበ የአገልግሎት ክፍያን በተመለከተ አፈጻጸምን በማሻሻል ከኦዲቱ በኋላ ውዝፍ ተሰብሳቢ የአገልግሎት ሂሳቦችን ከኢትዮ ቴሌኮም፣ ከባቡር ፕሮጀክትና ሌሎች አካላት የመሰብሰብ ስራ መሰራቱንና በቀጣይም እንደሚሰራ አስረድተዋል። ከለሁሉ የክፍያ ማእከል ጋር በተያያዘም ችግሩ የተፈጠረው ከተገልጋዮች የአገልግሎት ክፍያ መክፈያ ጊዜ ውጪ ክፍያ ማእከሉ የሚቀበል በመሆኑና ይህ መረጃ ለአገልግሎቱ ባለሙያዎች በወቅቱ ባለመድረሱ መሆኑን በመግለጽ ችግሩ እንደተስተካከለ አስረድተዋል።


ወደ ክፍያ ያልገቡ ደንበኞችን በተመለከተም ክፍያን መክፈል ያልጀመሩ ደንበኞችን የማጣራት ስራ በኮሚቴ እየተሰራ እንዳለ ተናግረዋል።


ከሀይል ስርቆትና ብክነት ጋር በተያያዘም የተወሰነው ብክነት በቴክኒካል ችግሮች እንደሚከሰትና የተቀረው ግን በህገወጦች የሚፈጸም መሆኑን ጠቅሰው ህገወጥ ተጠቃሚዎችን ለማጣራት አጣሪ ቡድን ተቋቁሞ እንደተሰራ፣ ስለተሰራውም ስራ ሪፖርት ባለማድረግ ችግር እንጂ የተሟላ መረጃ እንዳለና ደንበኞች ከየትኛው ትራንስፎርመር እንደሚጠቀሙ የሚታወቅበት ከስተመር ኢንዴክስ እየተዘጋጀ እንደሚገኝ ገልጸው በዋናነት ግን መፍትሄው ዘመናዊ ቆጣሪዎችን መጠቀም እንደሆነ አስረድተዋል። በቴክኒካል ችግር የሚመጣውን ብክነት ለመቀነስ ግን የኔትዎርክ ማሻሻያ ስራ መስራት እንደሚያስፈልግና ለዚህም ጥናት እየተካሄደ እንዳለ አስረድተዋል።


የቅሬታ አቀባበል ስርአቱ ወጥነት ባይኖረውም ቅሬታዎችን ለመፍታት የሚደረግ ጥረት እንዳለና ይበልጥ ችግሮችን ለመፍታት የመረጃ አያያዝ ስርአቱን የማጠናከር ስራ እየተሰራ አንደሆነ የስራ ኃፊዎቹ አስረድተዋል።


የጥገናና የመረጃ መስጫ የስልክ መስመሮች ላይ ያለውን ችግር በመቀበል ባንድ ጊዜ እስከ ሃምሳ ጥሪ ተቀብሎ ማስተላለፍ የሚያስችል 24 ሰዓት የሚሰራ ዘመናዊ ስርአት እንደተዘረጋ፣ ከዚህ ሌላ በክልሎችም በዋና ዋና ከተሞች 24 ሰዓት በዞኖች ደግሞ እስከ ምሽቱ 5 ሰዓት የሚሰሩ የጥገና ማእከሎች አሰራር እንደሚኖር ተናግረዋል። የሀይል መቋረጥን በተመለከተም በተቻለ አቅም በተለያዩ ሚድያዎች ፌስቡክንና ቲዊተርን ጨምሮ መረጃው እንደሚሰራጭና መረጃው በትክክል ህብረተሰቡ ጋር መድረሱን ማረጋገጥ ግን እንደሚያስፈልግ ገልጸዋል።


የተቃጠሉ ትራንስፎርመሮችን በተለመከተም ትራንስፎርመሮቹ ከ2003 ዓ.ም ጀምሮ ሲጠራቀሙ የመጡ ጉዳት የደረሰባቸውና ያልተጠገኑ እንደሆኑ፣ ለትራንስፎርመሮቹ የመብረቅ መከላከያ ከውጭ ሀገር ተገዝቶ የሚመጣ በመሆኑ በፋይናንስ ችግር ምክንያት ባለመገዛቱ ካለመብረቅ መከላከያ እንደተተከሉና አሁንም ለመግዛት በሂደት ላይ እንዳለ ገልጸው የውጭ ምንዛሪና የፋይናንስ ችግሩ እንዲፈታ እንዲሁም የአገልግሎት ታሪፍ ማሻሻያ እንዲደረግ በመንግስት ትኩረት ሊሰጠው ይገባል ብለዋል። በተለያዩ አካባቢዎች ከሀይል እጦትና መቆራረጥ ጋር በተያያዘም በኦዲቱ የተጠቀሱት ችግሮች እንዳሉና ሁኔታውን ለመቀየር የማሻሻያ (የሪሀብቴሽን) ስራ እየተሰራ እንደሚገኝ አስረድተዋል።


ከባለድርሻ አካላት ጋር በቅንጅት ከመስራት አኳያ ከቴሌኮም፣ ከውሃ፣ ከመሬት፣ ከጸጥታ አካላት ወዘተ. ባጠቃላይም ከ 7 ተቋማት ጋር ስምምነት መፈረሙንና ችግሩ ግን ሁሉም ተቋም በጀት ሲኖረው ወደ ስራ ስለሚገባ ስራዎችን በጋራ አንድ ላይ አቀናጅቶ አለመፈጸም መሆኑን አስረድተዋል።


በአጠቃላይ በአገልግሎቱ ላይ የሚታዩት ችግሮች ከአሰራር፣ ከአመለካከት፣ ከአደረጃጀት፣ ከግብአት፣ ከሰው ሀይል እጥረት ወዘተ. ጋር የተገናኙ መሆኑንና እነዚህን ችግሮቸ ለመፍታት ኦዲቱን መሰረት በማድረግ የድርጊት መርሀግብር ተዘጋጅቶ የተሻለ ሽፋንና ጥራት ያለው ቀልጣፋና መልካም አስተዳደርን ያረጋገጠ አገልግሎት ለማምጣት እየተሰራ መሆኑን አስረድተዋል።


የውሃ፣ መስኖና ኤሌክትሪክ ሚኒስትር ዴኤታ ዶ/ር ፍሬህይወት ውሃና የኤሌክትሪክ ሀይል ሽፋንን በማሳደግ አብዛኛውን ህብረተሰበ ተጠቃሚ ለማድረግ እየተሰራ እንዳለ፣ የአገልግሎቱን አደረጃጀት ያልተማከለ ለማድረግ ጥረት መጀመሩንና በአተገባበሩ ላይ ከክልሎች ጋር በጋራ እየተሰራ እንደሚገኝ፣ በየክልሉ ያሉ የኤሌክትሪክ ባለሙያዎች እየተደራጁ የጥገና ስራዎችን ለአገልግሎቱ በክፍያ እንዲሰሩ ለማድረግ እንደታቀደ እንዲሁም ዘመናዊ ቆጣሪዎችን ስራ ላይ ለማዋል እየተሰራ እንደሆነ ጠቅሰዋል። ከዚሁ ጋር አያይዘው በመንግስት ለዘርፉ በቂ በጀት ካለመመደቡ፣ ከግዥ ስርአቱ ጋር ተያይዞ ጥራት ያላቸው ግብአቶችን መግዛት ካለመቻሉ፣ እየተሰራበት ያለው የአገልግሎት ታሪፍ ከ12 አመታት በላይ ሳይሻሻል ከመቆየቱ እንዲሁም ከሰው ሀይል ፍልሰት ጋር የተያያዙ ችግሮች እንዳሉ ገልጸው ምክር ቤቱና ቋሚ ኮሚቴዎቹ አስፈላጊውን ድጋፍ እንዲያደርጉ ጠይቀዋል።


የፌዴራል ዋና ኦዲተር አቶ ገመቹ ዱቢሶ በአገልግሎቱ እንደተወሰዱ የተገለጹት እርምጃዎች ጥሩ መሆናቸውንና በርግጥም እርምጃዎቹ ስለመወሰዳቸው በክትትል ኦዲት እንደሚረጋገጥ ጠቅሰው ተቋሙ አገልግሎት አሰጣጡ ውጤታማ እንዳይሆን ያደረጉትን ውስጣዊ ጉዳዮች፣ ከባለድርሻ አካላት ጋር ያሉ ግንኙነቶች እንዲሁም ከመንግስት ድጋፍ ጋር ያሉ ችግሮችን ለይቶ ማየት እንደሚያስፈልገው ገልጸዋል።


ኦዲቱ በናሙና ላይ ተመስርቶ የተደረገ በመሆኑ ሁሉምን የአገልግሎት መስጫ ሪጅኖችን አሰራር መፈተሽ እንደሚያስፈልግ፣ በፋይናንስ በኩልም እየተሰበሰበ ያለውን ገቢ አሁን ካለበት 80 በመቶ ወደ 100 በመቶ ማድረስ እንደሚገባ፣ የወጪ ቁጠባ ስትራቴጂ መቀየስ እንደሚያሻ፣ አሁንም ያሉ አገልግሎት ክፍያ ያልከፈሉ ተቋማትን ሒሳብ ከመሰረዝ ይልቅ እንዲከፍሉ ማድረግ እንደሚያስፈልግ ወደ ህግ የሚሄዱትንም መረጃቸውን በደንብ አደራጅቶ ከጠቅላይ አቃቢ ህግ ጋር በመሆን ማስፈጸም እንደሚጠበቅበትም ክቡር ዋና ኦዲተሩ ገልጻዋል።


ከዚህ በተጨማሪም ከደንበኞች ጥሪ መቀበያ ስልኮች አገልግሎት ጋር በተያያዘ አሁን ያለው ሁኔታ ህዝቡን ቅሬታ ውስጥ የሚጥል በመሆኑ ማሻሻል እንደሚያስፈልግ፣ የመብረቅ መከላከያ የሌላቸው 40% ትራንስፎርመሮች መኖር የሚያመጣውን ችግር በደንብ አይቶ ከአገልግሎት ማስፋፊያው ጎን ለጎን መፍትሄ እየሰጡ መሄድ እንደሚያስፈልግ፣ የሀይል ስርቆት ላይ የሚሰራውን ቁጥጥር ማጠናከር እንደሚገባ፣ አሁን እየባከነ ያለው የኤሌክትሪክ ሀይል ከፍተኛ በመሆኑ የሀይል ብክነት የሚፈጠርባቸውን ሁኔታዎች ለመቀነስ ከፍተኛ ትኩረት መስጠት እንደሚያሻ አስገንዝበዋል።


የቋሚ ኮሚቴው አባላትና የተፈጥሮ ሀብት ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ አባል እንዲሁም ሌሎች ባለድርሻ አካላት በአገልግሎቱ አሰጣጥ ላይ ኦዲቱ ባሳያቸው እንዲሁም ህብረተሰቡ በከተሞችም ሆነ በገጠር አካባቢዎች እየተቸገረባቸው ባሉ ጉዳዮች ላይ ድጋሚ ጥያቄዎችንና አስተያየቶችን አቅርበው ምላሽ ተሰጥቶባቸዋል።


በወቅቱ በተሰጠው አስተያየት ከአገልግሎት አሰጣጥ አኳያ የመብራት መቆራረጥና የመጥፋት ችግር የሚታይበት፣ ለደንበኞች የተዘበራረቀ የአገልግሎት ክፍያ ጥያቄ የሚቀርብበት፣ ደሀው ህብረተሰብም ከፍተኛ ክፍያ እንዲከፍል የሚጠየቅበት፣ በክልል ያሉ የአገልግሎቱ ወኪሎች በጥቅም እየሰሩ ህዝቡን የሚበድሉበት፣ የኤሌክትሪክ መስመር ተዘርግቶ የአካባቢው ህብረተሰብ ግን ለአመታት የኤሌክትሪክ ሀይል የማያገኝበት፣ አገልግሎቱ መንግስትና ህዝብን እያጣላ ያለበት ሁኔታ እንዳለ ተገልጿል።


እንደዚሁም በገጠር ያሉ እንደ ትምህርት ቤትና ጤና ጣቢያ ያሉ የማህበራዊ አገልግሎት መስጫ ተቋማት በሀይል እጦት በተገቢው ሁኔታ የማይሰሩበት፣ የመንገድ መብራቶች የማይሰሩበት፣ የኤሌክትሪክ ምሰሶዎች በማሳ ላይ እየወደቁ አደጋ የሚያደርሱበት፣ ባልተመጣጠነ ኤሌክትሪክ ሀይል የተነሳ የግለሰቦችና የመንግስት ንብረቶች የሚቃጠሉበት፣ ህብረተሰቡና ከአነስተኛ ንግድ እስከ ከፍተኛ ኢንዱስትሪ ያሉ የሀይል ተጠቃሚዎች የሀይል መቋረጥን የተመለከተ መረጃ ባለማግኘት ስራ የሚፈቱበት ብሎም በሚልዮኖች የሚቆጠር ሀብት የሚከስሩበትና ለጄኔሬተርና ለነዳጅ ከፍተኛ ሀብት ለማፍሰስ የሚገደዱበት ሁኔታ እንዳለ እንዲሁም በአገልግሎቱ ሰራተኞች ላይ ያለውን የአመለካከት ችግር ከመፍታት ይልቅ በወረዳ ለመብራት ጥገና ተሽከርካሪ እጥረት አለ የሚል አሳማኝ ያልሆነ ምክንያት በመስጠት ወቅታዊ ጥገና የማይደረግበት ሁኔታ እንደሚታይ ተነስቷል።


ባጠቃላይም አገልግሎት አሰጣጡ ከፍተኛ የመልካም አስተዳደር ችግር ያለበትና ተቋሙ እውን በመንግስት እየተመራ ነው የሚል ጥያቄ በህዝቡ እንዲነሳ ያደረገ አሰራር ያለበት ተቋም እንደሆነ አስተያየት ተሰጥቷል።


የመንግስት ወጪ አስተዳደርና ቁጥጥር ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢ ወ/ት ወይንሸት ገለሶ በማጠቃለያ አስተያየታቸው አገልግሎቱ ችግሮችን በመለየት ለመፍታትና አሰራርንና አደረጃጀትን በማስተካከል ላይ ትኩረት መስጠቱ በጥንካሬ እንደሚታይ ገልጸዋል።


በሌላ በኩል ግን በመድረክ የተነሱ ጥያቄዎች እስከታች ድረስ ባለው ህብረተሰብ የሚነሱ ጥያቄዎች እንደሆኑና ህብረተሰቡ አገልግሎቱ እኛንና መንግስትን እያጣላን ነው እንዲል ያደረገው በየአካባቢው ያሉ የአገልግሎቱ ተቋማት ለህዝቡ መረጃን በአግባቡ ባለማድረሳቸው፣ ፈጣን አገልግሎትና ምላሽ ባለመስጠታቸው የተነሳ እንደሆነ ገልጸው ለህዝብ ጥያቄ ቀልጣፋ ምላሽ የሚሰጥ ህብረተሰቡ በተቋሙ ላይ እምነት እንዲያሳድር የሚያደርግ ዘመናዊ የቴክኖሎጂ አሰራር መዘርጋት እንደሚያስፈልግ አስገንዝበዋል።


በተጨማሪም ወ/ት ወይንሸት የኤሌክትሪክ ሀይል ሽፋኑን ወደ 70 በመቶ ማድረስ ከመታቀዱ ጋር በተያያዘ ይህንን ለማስፈጸም የሚያስችል የረጅም ጊዜ እቅድን ከወዲሁ ማሰብ እንደሚያስፈልግ፣ ከሌሎች ባለድርሻ አካላት ጋር ያሉ የአሰራር ችግሮችን መፍታትና ቅንጅታዊ ስራን የጋራ አቅም አድርጎ መስራት እንደሚገባ፣ ከክልል በየደረጃው ካለው አመራር ጋርም በቅርበት መስራት እንደሚያሻ፣ የተቋሙንና የሰራተኛውን አቅም መገንባት በተለይም በአመለካከት የተገነባ ወጥ አመለካከት ያለው ህብረተሰቡን ማገልገል የሚችል የሰራዊት ግንባታ ላይ መስራት እንደሚገባ፣ የአገልግሎቱ የውስጥ ኦዲት የሚሰጣቸውን አስተያቶች በመውሰድ ቀድሞ መተግበር እንደሚያስፈልግ፣ የውስጥ ኦዲቱን በአቅምና በሰው ኃይል ማጠናከር እንደሚያስፈልግ፣ ተቋሙ አገልግሎቱን በአግባቡ መስጠት ካልቻለ ተጠያቂነት እንደሚኖር አስቦ መስራት እንዳለበት በአጠቃላይም በምክር ቤቱ አባላት እና በፌዴራል ዋና ኦዲተር መ/ቤት የተነሱ ጉዳዮችን ወስዶ የህዝቡን ጥያቄ የሚመልስና ቅሬታ እንዳይፈጠር የሚያደርግ ስራ መስራት እንደሚጠበቅበት አሳስበዋል። 

- በታክሲ አገልግሎት የሚሰማሩ 10ኛ ክፍል ማጠናቀቅና ልዩ ሥልጠናን መውሰድ ይጠብቃቸዋል፣

- መንጃ ፈቃዱን ለአንድ ዓመት ያላሳደሰ እንደገና ፈተና ይቀመጣል፣

 

የሕዝብ ተወካዮች ምክርቤት በትላንትናው ዕለት ከተመለከታቸው አጀንዳዎች መካከል የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድን የሚመለከተው አዋጅ ይገኝበታል። ረቂቅ አዋጁ ለዝርዝር እይታ የተመራለት ቋሚ ኮምቴ የውሳኔ ሀሳብ አቅርቧል፡፡ ም/ቤቱ ትናንት አዋጁን ተወያይቶ ለማፅደቅ አጀንዳ ይዞ የነበረ ቢሆንም፤ በድምፅ ማጉያ (ማይክራፎን) የቴክኒክ ብልሽት ምክንያት ስብሰባው ባለመካሄዱ አዋጁ ሳይፀድቅ ለሌላ ጊዜ ተላልፏል።


ረቂቅ አዋጁ በአንድ በኩል በሃገራችን በየጊዜው እየጨመረ የመጣውን የተሽከርካሪ ቁጥርና የማሽከርከር ፍላጎትን ታሳቢ ያደረገ በሌላ በኩል ደግሞ ብቃት በሌላቸው አሽከርካሪዎች ምክንያት በሰው ህይወት እና በንብረት ላይ እየደረሰ ያለውን ጉዳት ለመቀነስ የሚረዳና የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ የአሰጣጥ ሥርዓት በአገር አቀፍ ደረጃ ወጥነት ባለው መልኩ ለመተግበር የሚያስችል መሆኑ ተጠቅሷል።


በተጨማሪም አሁን በሥራ ላይ ያለውን የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፍቃድ አዋጅ ቁጥር 600/2000 ላይ የሚታዩ ክፍተቶችን አስመልክቶ ከተለያዩ የኅብረተሰብ ክፍሎችና ባለድርሻ አካላት የማሽከርከር ፍቃድ አሰጣጥ ሥርዓታችን ዳግም እንዲፈተሽ በተደጋጋሚ ይነሱ የነበሩና በጥናት የተለዩ ችግሮችን የሚያቃልል መሆኑ ታምኖበታል።


ረቂቅ አዋጁ የአሽከርካሪ የብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ለማግኘት የሚጠይቀው የዕድሜ እና የትምህርት ደረጃ መስፈርቶችን የማሽከርከር ሙያ ከሚጠይቀው ክህሎትና የኃላፊነት ደረጃ ጋር የተጣጣመ እንዲሆንም ይረዳል ተብሎ ይገመታል።


አዋጁ ደረጃውን የጠበቀና የማሽከርከር ልምድን ማዕከል በማድረግ ደረጃ በደረጃ ወደ ከፍተኛው የብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ የአሰጣጥ ሥርዓት በመተግበር በአሁኑ ወቅት የሃገራችን በአሽከርካሪዎች የማሽከርከር ብቃት ማነስ እና የሥነ-ምግባር ጉድለት ምክንያት እየደረሰ ያለውን የህይወት መጥፋትና የንብረት ውድመት ትርጉም ባለው መልኩ ለመቀነስ የሚያስችል ነው ተብሏል።


ረቂቅ አዋጅ ማንኛውም ሰው የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃዱን ከአነስተኛ ደረጃ ወደ ከፍተኛ ደረጃ ወይም ከአንድ ምድብ ወደ ሌላ ምድብ ሲቀይር አዲስ በሚሰጠው የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ላይ ቀድሞ ይዞት የበረው የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ምድብ እና ደረጃ በሙሉ ሊያሽከረክር እንደሚችል ተገልጾ በቋሚ ኮምቴው ተሻሽሎ እንደሚሰጠው ተደንግጎአል።


በረቂቅ አዋጁ በታክሲ አገልግሎት ሥራ መሠማራት የሚፈልጉ አሽከርካሪዎች ልዩ ሥልጠና መውሰድ እንዳለባቸው ተደንግጓል። በዚህ አዋጅ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ /1/እና /2/ የተገለፀው ድንጋጌ እንደተጠበቀ ሆኖ ማንኛውም አሽከርካሪ በታክሲ አገልግሎት የተመዘገቡ ተሽከርካሪዎችን ማሽከርከር የሚችለው፡-


ሀ/ 10ኛ ክፍልን ያጠናቀቀ ሆኖ የአውቶሞቢል ወይም የሕዝብ ምድብ ቋሚ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ያለው ከሆነ፤ እና


ለ/ ባለሥልጣኑ ባዘጋጀው የሥልጠና ይዘት መሰረት ከፈቃድ ሰጪ አካል ልዩ ሥልጠና በመውሰድ የታክሲ የአሽከርካሪ የምስክር ወረቀት የተሰጠው እንደሆነ ነው በሚል ተስተካክሎ እንዲጸድቅ ተደርጓል።


በረቂቅ አዋጁ አንቀጽ 12 ንዑስ አንቀጽ 4 እና 5 ላይ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ለማግኘት የሚያመለክት ማንኛውም ሰው ከአንድ ደረጃ ወደ ሌላ ደረጃ ለማሳደግ ቢያንስ የአንድ ዓመት የማሽከርከር ልምድ ሊኖረው እንደሚገባ አስገዳጅ ሆኖ ተደንግጓል። ነገር ግን የማሽከርከር ልምዱ የሚቆጠረው አሽከርካሪው ጊዜያዊ ወይም ቋሚ የአሽከርካሪነት ማረጋገጫ ፈቃድ ከተሰጠበት ቀን ጀምሮ እንደሆነ ረቂቅ አዋጁ በግልፅ አያስቀምጥም። ስለሆነም በረቂቅ አዋጁ አንቀጽ 12 ንዑስ አንቀጽ 4 እና 5 የተገለጸው የአንድ ዓመት ጊዜ የሚቆጠረው ቋሚ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ከያዘበት ቀን ጀምሮ እንደሆነ በግልጽ መደንገግ አስፈላጊ በመሆኑ በሚከተለው መልኩ ተስተካክሏል።


በረቂቅ አዋጁ አንቀጽ 15 ላይ ፈቃድ ሰጪው አካል የቀረበለትን ማመልከቻ መርምሮ በአዋጁ አንቀጽ 8፣ 12 እና 13 ድንጋጌዎች የተቀመጡ መስፈርቶችን መሟላታቸውን ካረጋገጠ በኋላ ለመጀመሪያ ጊዜ የብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ የሚወስድ ከሆነ ከሕክምና ተቋማት ወይንም በሕግ ሥልጣን በተሰጠው አካል ተረጋግጦ የቀረበ ግዴታ ወይም ገደብ ካለ በፈቃዱ ላይ አስፍሮ የተጠየቀውን ምድብ ጊዜያዊ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ይሰጣል።


በረቂቅ አዋጁ አንቀጽ 19 ንዑስ አንቀጽ 5 ላይ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃዱ የአገልግሎት ጊዜው ካበቃ በኋላ ባለው አንድ ዓመት ጊዜ ውስጥ ሳያሳድስ የቀረ አሽከርካሪ የተግባር ፈተና ተፈትኖ ሲያልፍ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃዱ እንደሚታደስለት የተቀመጠው በዚሁ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 1 መሠረት ለተሰጠ ቋሚ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ብቻ እንደሆነ ያልተመላከተ በመሆኑ እና በረቂቅ አዋጁ አንቀጽ 15 ንዑስ አንቀጽ 2 መሠረት የተሰጠ ጊዜያዊ የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ የአገልግሎት ጊዜው ካበቃ በኋላ ባለው አንድ ዓመት ጊዜ ውስጥ ሳያሳድስ የቀረ አሽከርካሪ በምን ሁኔታ ይስተናገዳል የሚለውን በግልጽ ያላመላከተ በመሆኑ ቋሚ እና ጊዜያዊ ፈቃዶችን ለያይቶ ማስቀመጥ አስፈላጊ በመሆኑ እንደሚከተው ተሻሽሏል።


በአንቀጽ 19 (5) ላይ በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ (1) እና በዚህ አዋጅ አንቀጽ 15 (2) መሠረት የአሽከርካሪ ብቃት ማረጋገጫ ፈቃዱ የአገልግሎት ጊዜው ካበቃ በኋላ ባለው አንድ ዓመት ጊዜ ውስጥ ሳይቀይር ወይም ሳያሳድስ የቀረ አሽከርካሪ ፈቃዱ ቋሚ ከሆነ የተግባር ፈተና ተፈትኖ ሲያልፍ ይታደስለታል። ፈቃዱ ጊዜያዊ ከሆነ ደግሞ ከተግባር ፈተና በተጨማሪ ጊዜያዊ ፈቃዱን በያዘበት ዓመት የተመዘገበበት የጥፋት ሪከርድ ታይቶ የብቃት ማረጋገጫ ፈቃድ ይታደስለታል በሚል ተስተካክሏል። 

የሕዝብ ተወካዮች ምክርቤት ያቋቋመው የሱፐርቪዥን ቡድን በግጭት ሲናጡ የከረሙትን የኦሮሚያና የሶማሌ ክልሎችን ሁኔታ በአካል ተመልክቶ ታህሳስ 26 ቀን 2010 ዓ.ም ሪፖርቱን ለምክርቤቱ አቅርቧል። “የሕዝቤ ጥቅም ተነክቷል” በሚል ኢህአዴግን ተቀይመው መልቀቂያ አስገብተው የነበሩት አቶ አባዱላ ገመዳ በኢህአዴግ ሥራ አስፈጻሚ ውሳኔ ወደቀድሞ ሥራቸው ከተመለሱ በኋላ ይህንኑ መድረክ መርተዋል። የሱፐርቪዥኑ ቡድኑ ተልዕኮ ያተኮረው በኦሮሚያ እና በሶማሌ አጎራባች አካባቢዎች ባለፉት ጊዜያት በተፈጠሩት ግጭቶች የተፈናቀሉ ዜጎችን በመስክ ሄዶ በመመልከት በተለይ ከሰብዓዊ ቀውስ አኳያ የደረሰውን ችግር ለምክርቤቱ ሪፖርት ለማድረግ ነው። ቡድኑ ይህን ትልቅ ተልዕኮ ይዞ 13 አባላትን በማቀፍ በ3 አቅጣጫ ወደሁለቱም ክልሎች ከጥቅምት 25 እስከ ህዳር 2 ቀን 2010 መንቀሳቀሱን ገልጿል።

 

የሪፖርቱ አንኳር ነጥቦች


ግጭቱ ከታህሳስ 2009 ዓ.ም ጀምሮ መከሰቱን፤ ነገር ግን ይህ ቡድኑ የመስክ ምልከታ ባደረገባቸው ግዜያት በመቶ ሺዎች የሚገመቱ ተፈናቃዮች በቂ ዕርዳታና ድጋፍ ሳያገኙ በከባድ ቀውስ ሆነው መመልከቱን፣ በዚህም ምክንያት ዜጎች በመንግሥት ላይ ያላቸው እምነት መሸርሸሩን ታዝቧል፡፡ በተጨማሪም ከሁለቱም ወገኖች በኩል ሞት፣ ከቤት ንብረት መፈናቀል፣ የአካል መጉደል፣ ጾታዊ ጥቃት... መድረሱን አመልክቷል።


ተፈናቃዮች ለዓመታት ለፍተው ያፈሩትን ሐብት፣ ንብረት፣ ገንዘባቸውን ጥለው ከመሰደዳቸውም በላይ የአንድ ቤተሰብ አባላት የተጠፋፉበት ሁኔታ ተከስቷል። ከእነዚህ ተፈናቃዮች መካከል የመንግሥት ሠራተኞች የነበሩ ግለሰቦች ያለደመወዝ ከእነቤተሰባቸው እየማቀቁ የሚገኙበት መሆኑን አጥኚው ቡድን አረጋግጧል።


የቡድኑ አባላት በስራ ላይ በነበረበት ወቅትም በግጭቱ የሰዎች ሞት፣ የእንስሳት መዘራረፍ፣ መፈናቀል ቀጥሎ ነበር። በዚህም ምክንያት ወገኖች በተፈናቀሉበትም ቦታ አለመረጋጋት መኖሩን፣ እናቶች በጫካ ውስጥ ጭምር ለመውለድ መገደዳቸው በሪፖርቱ ተመልክቷል።


በተጨማሪም የምግብ ነክና ምግብ ነክ ያልሆኑ ዕርዳታዎች በበቂ ሁኔታ አለመቅረብ፣ ለተፈናቃይ ወገኖች መቅረብ የነበረባቸው የትምህርት የጤና አግልግሎቶች በበቂ ሁኔታ እየቀረቡ አይደሉም ብሏል።


በአጠቃላይ የሰብዓዊ መብት ጥሰት በከፍተኛ ደረጃ መታየቱን በመጠቆም የሰብዓዊ መብት ኮምሽን ጉዳዩን አጣርቶ እንዲያቀርብ ቡድኑ በውሳኔ ሀሳቡ ላይ አስፍሯል።


የቡድኑ ሪፖርት ህዳር 2 ቀን በየደረጃው ለሚመለከታቸው አካላት በቃልና በጹሁፍ መቅረቡን፣ በአንዳንድ ሁኔታዎች ለምክርቤቱ ለማቅረብ አለመቻሉን ተጠቅሷል። ይህም ሆኖ የምክርቤቱ አባላት በሪፖርቱ ሳይቀርብ መዘግየት ደስተኛ አለመሆናቸውን ደጋግመው በሰጡት ሀሳብ አንጸባርቀዋል። አንዳንዶችም' ሪፖርቱ ግዜውን የጠበቀ አይደለም። ከዚህ የበለጠ ምን አጀንዳ ሊኖር ይችላል?' ሲሉ መረር ባለ ቃል ጠይቀዋል።


የቅኝት ቡድኑ ግጭቱ የሕዝብ ለሕዝብ አለመሆኑን አረጋግጫለሁ ማለቱን ተከትሎ የምክርቤቱ አብዛኛው አባላት እነዚህ ወንጀለኞች እነማንናቸው፣ ለምንድነው ለፍርድ የማይቀርቡት? የፌደራል መንግሥትስ ለምን ዝምታን መረጠ? በማለት አጥብቀው ጠይቀዋል። ‘መሸፋፈን ይቅር' ያሉ አባላት በወንጀሉ እጃቸው ያለበት ከፍተኛ አመራሮች ጭምር ለፍርድ መቅረብ አለባቸው ሲሉ ጠንካራ አቋማቸውን ገልጸዋል።


በመድረኩ ላይ በግጭቱ ጉዳይ የተቋቋመው ብሄራዊ ኮምቴ ሰብሳቢ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ደመቀ መኮንን ጨምሮ የፌደራል አርብቶ አደር ሚኒስትሩ አቶ ከበደ ጫኔ፣ የመከላለያ ሚኒስትር አቶ ሲራጅ ፈጌሳ፣ የፌደራል ፓሊስ ኮምሽነር አቶ አሰፋ አብዩ፣ የብሄራዊ አደጋ ሥጋት ሥራ አመራር ኮምሽነር አቶ ምትኩ ካሳ በትላንቱ የፓርላማ መድረክ በአስረጅነት ተገኝተዋል።


የፌዴራል አርብቶ አደር ጉዳዮች ሚኒስትር አቶ ከበደ ጫኔ ግጭቱ መከሰቱ ከተሰማ በኋላ በፌዴራል መንግሥት በኩል ተከታታይ ውይይቶች መደረጋቸውን ያስታውሳሉ፡፡ የመጀመሪያው ጳጉሜ 3 ቀን 2009 ዓ.ም ጠቅላይ ሚኒስትሩ እና የሁለቱ ክልል ርዕሰ መስተዳድሮች በተገኙበት በተደረገ ውይይት ክልሎቹ ግጭቱን እንዲያረጋጉ፣ የተዘጉ መንገዶች እንዲከፈቱ ስምምነት ላይ ተደርሶ ነበር፡፡ ሆኖም ግጭቱ ሊበርድ አልቻለም ብለዋል፡፡ አያይዘውም መስከረም 6 ቀን 2010 ዓ.ም የሀገር ሽማግሌዎች፣ የጎሣ መሪዎች፣ የሃይማኖት አባቶች በተገኙበት በጠቅላይ ሚኒስትሩ ጽ/ቤት ምክክር ተደረገ፡፡ የታሰበውን ያህል ግን ለውጥ አልመጣም ሲሉ አስረድተዋል፡፡ ከመስከረም 8 ቀን ጀምሮ የዕለት እርዳታ ሥራዎች መጀመራቸውን፣ ነገር ግን በየዕለቱ የተፈናቃዩ ቁጥር ይጨምር ስለነበር አቅርቦቱ በቂ አልነበረም፡፡ በግጭቱ የደረሰውን ጉዳት በተመለከተም ሲያብራሩ እጅግ ከባድ፣ ዘግናኝ እና መቼም መደገም የሌለበት ነው ሲሉ ገልፀውታል፡፡


ዕርዳታ በወቅቱ ለምን ማድረስ እንዳልተቻለ አቶ ምትኩ ካሣ የአደጋ ሥጋት ሥራ አመራር ኮምሽነር በሰጡት ማብራሪያ መጀመሪያ ላይ የመረጃ ችግር ነበር። ምን ያህል ሰው ተፈናቀለ፣ የት ነው ያለውና የመሳሰሉ መረጃዎች ሳይሟሉ ዕርዳታ ማቅረብ አስቸጋሪ ነበር ብለዋል። ስራው በጸጥታ ችግርና በመንገዶች መዘጋት ምክንያት ዕርዳታ የጫኑ ተሽከርካሪዎች ከአንድ ሳምንት በላይ ጭምር አንድ ቦታ ለመቆም የሚገደዱበት ሁኔታ አጋጥሟል። በተሽከርካሪዎች ላይ ጥቃቶች መድረሳቸው የተሽከርካሪ ባለቤቶች አንሄድም እስከማለት አድርሷቸዋል፡፡


መልሶ ለማስፈር የሠላም ኮንፈረንስ መካሄድ ነበረበት፣ ይህን ማካሄድ ባለመቻሉ አልተሳካም ብለዋል።


የፌደራል ፓሊስ ኮምሽነሩ አቶ አሰፋ አብዩ የተጠያቂነት ጉዳይ ከሰብዓዊ መብት እና ከወንጀል አንጻር በሁለት መንገድ እየተሰራበት መሆኑን ጠቅሰዋል። ፖሊስ የወንጀል ምርመራ ግብረ ሀይል አቋቁሞ ወንጀለኞችን ማደን ጀምሯል። በእስካሁኑ ሥራ ከወንጀሉ ጀርባ እንዳሉ የተጠረጠሩ የፖሊስ፣ የልዩ ሀይል፣ የሚሊሽያ፣ የወረዳ አስተዳደር አካላት መኖራቸውን ፍንጭ ሰጥተዋል። እስካሁን በኦሮሚያ በኩል 98 ተጠርጣሪዎች የተያዙ ሲሆን በሶማሌ ክልል በኩል የተያዙት 9 ብቻ መሆናቸውን ኮምሽነሩ ሲናገሩ የፓርላማ አባላት በስላቅ ሳቅ አጅበዋቸዋል። በአጠቃላይ ከሁለቱም ክልሎች ሌሎች 98 ያህል ተጠርጣሪዎች እንደሚፈለጉና የወንጀል ተጠርጣሪዎችን አሳልፎ በመስጠት ረገድ ከባድ ችግር ማጋጠሙን ይፋ አድርገዋል።


ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ደመቀ የሚፈለጉ ተጠርጣሪዎች ቁጥር ወደ 126 ከፍ አድርገው ተናግረዋል። ክልሎቹ ተፈላጊ ወንጀለኞች ለፌደራል መርማሪ አካላት አሳልፎ የመስጠት ግዴታ እንዳለባቸው ማስጠንቀቂያ አዘል ንግግር አሰምተዋል። መንግሥት ኃላፊነቱን አልተወጣም ለሚለው ትችት በችግሩ ስፋት የሚመጥን እርምጃ አለመወሰዱን አቶ ደመቀም አምነዋል። ሆኖም ከፍተኛ የመንግሥት አመራሮች ያሉበት ኮምቴ በማቋቋም ብዙ ስራዎች መሰራታቸውን አስረድተዋል። ተሰርቷል ካሉት መካከል በግጭት አካባቢዎች ከማንኛውም የክልል ታጣቂ ሀይል ነጻ ማድረግ ተችሏል፣ በዚህም እርምጃ አንጻራዊ ሠላም እየመጣ ነው ብለዋል። የሠላም ኮንፈረንሱ ባለመሳካቱ ክልሎች በተመረጡ አካባቢዎች በግዜያዊነት ተፈናቃዮችን እንዲያሰፍሩ ወስነው እየተሰራበት ነው ብለዋል።


ፓርላማው የሱፐርቭዥን ቡድኑን ሪፖርት ጥቂት ማሻሻያዎች አክሎበት በ3 ድምጸ ተአቅቦ በአብላጫ ድምጽ ተቀብሎታል። 

የአጠቃላይ የብቃት ምዘና ፈተና አካሄድን ውጤታማ ለማድረግ የተለያዩ ሃሳቦችን ማንሸራሸር እጅግ ይጠቅማል 

ዶ/ር አረጋ ይርዳው

 

የትምህርት ሚኒስቴር በጥቅምት ወር 2010 ዓ.ም የመጨረሻ ሳምንት በተለይ ለሁሉም የመንግሥት ዩኒቨርስቲዎች ባስተላለፈው ሰርኩላር ደብዳቤ ከ2011 ዓ.ም ጀምሮ በሁሉም የቅድመ ምረቃ የትምህርት መርሃግብር ማጠናቀቂያ ላይ የአጠቃላይ የብቃት መለኪያ ወይንም የመውጫ ፈተና እንዲሰጥ አዟል። ቀደምሲል ይህ መርሃ ግብር በህግ እና በሕክምና ተማሪዎች ላይ ተግባራዊ መደረጉም የሚታወስ ነው። ይህንኑ መመሪያ መነሻ በማድረግ ዶ/ር አረጋ ይርዳው የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር እና የዩኒቲ ዩኒቨርስቲ ፕሬዚዳንት አነጋግረናቸዋል። ዶ/ር አረጋ ቀደም ሲል ለስምንት ዓመታት ያህል የግል የከፍተኛ ትምህርት እና የቴክኒክና ሙያ ትምህርትና ሥልጠና ተቋማት ማኅበርን በፕሬዚዳንትነት ያገለገሉ እንደመሆናቸው መጠን መመሪያው ከግሉ ዘርፍ አንፃርም እንዴት እንደሚታይ ሃሳባቸውን ገልፀዋል። መልካም ንባብ!

 

ሰንደቅ፡- የትምህርት ሚኒስቴር በቅርቡ የቅድመ ምረቃ ተማሪዎች የመውጫ ፈተና አስመልክቶ ያወጣውን መመሪያ በአጠቃላይ እንዴት አገኙት?


ዶ/ር አረጋ፡- መመሪያውን አንድ ቦታ ላይ አግኝቼ እንደተመለከትኩት ጥቅምት 21 ቀን 2010 ዓ.ም ከትምህርት ሚኒስቴር የወጣ ነው። ደብዳቤው በቀጥታ የተፃፈው ደግሞ ለመንግሥት ዩኒቨርስቲዎች ብቻ ነው። የግል ዩኒቨርሲቲዎችንና ኮሌጆችን አላካተተም። ይህ ለምን እንደሆነ በግሌ አላወኩም። ምናልባት ተመሳሳይ ደብዳቤ ለግል ትምህርት ተቋማትም ተፅፎ ነገር ግን ሳልመለከተው ቀርቼ ሊሆን ይችላል። እንዲህ ዓይነቱ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማትን የሚመለከት መመሪያ ግን ወጥ በሆነ መልኩ በመንግሥትም በግልም የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ተግባራዊ ቢሆን ጠቀሜታው የበለጠ ከፍ ያለነው። የትምህርት ሚኒስቴር መመሪያ ከ2011 ዓ.ም ጀምሮ በቅድመ ምረቃ ትምህርት መርሃ ግብር ትምህርታቸውን የሚያጠናቅቁ ተማሪዎች የመውጫ ፈተና እንደሚወስዱ ይገልፃል። ይህን ፈተና አንዳንዶቹ የመውጫ ፈተና ይሉታል፣ ሌሎቹ አጠቃላይ ምዘና ወይም የብቃት መለኪያ በማለት ይጠሩታል። አጠራሩ በራሱ ትንሽ ደብለቅለቅ ያለ ይመስላል። በትርጉም ደረጃ ግን አንዱ ከአንዱ ልዩነት አለው። ለአሁኑ ቃለመጠይቅ አጠቃላይ የምዘና ፈተና የሚለውን ወስደን መነጋገር እንችላለን። በመመሪያው መሠረት ፈተናው ተግባራዊ የሚሆነው ከ2011 ዓ.ም ጀምሮ ነው። እንግዲህ መመሪያው በ2011 ዓ.ም የሚተገበር ከሆነ ወደኃላ ተመልሶ በ2009 ዓ.ም ትምህርት የጀመሩ ተማሪዎችን የሚመለከት ይሆናል ማለት ነው። ይህ ስሌት እንግዲህ አንድ ተማሪ ዲግሪውን ለመውሰድ ሶስት ዓመት ሊፈጅበት ይችላል በሚል ያስቀመጥኩት መሆኑ ይታወቅ። መመሪያው ወደኋላ ሄዶ፣ ስለፈተናው ምንም መረጃ ያልነበራቸው ተማሪዎች ፈተና እንዲቀመጡ ያስገድዳል ማለት ነው። ይሄ በራሱ ችግር አለው ብዬ አስባለሁ። ፈተናው የግድ አስፈላጊ ከሆነ ወደ ዩኒቨርሲቲ ከሚገቡ አዲስ ተማሪዎች ጀምሮ ሥራ መሠራት አለበት። በሂደት ላይ ያሉትን ተማሪዎች መካከል ላይ ተገብቶ እንዲህ ዓይነት ፈተና ውሰዱ ማለት ችግር ሊኖረው ይችላል። አንዳንድ ሰዎች ለፈተና ዝግጅት አያስፈልግም፣ ያለውን ነገር ነው የምንፈትነው ሊሉ ይችላሉ። በእኔ ዕይታ ፈተና አለ ብሎ መዘጋጀትና በድንገት መፈተን አንድ ናቸው ብዬ አላስብም።
ሌላው ዓቢይ ጉዳይ ግልፅነት ያስፈልገዋል ብዬ የማስበው ይሄ አጠቃላይ ፈተና ዲግሪን ለማግኘት እንደአንድ መመዘኛ (Requirement) ከሆነ ካሪኩለም ውስጥ መካተት አለበት። ክሬዲት ሰዓትም (hours) መታወቅ አለበት። ይሄ ከአሁን በፊት በሙከራ ላይ በነበሩት እንደ ሕግ እና ህክምና የትምህርት ዓይነቶች ላይ ተግባራዊ የሆነ ነው። አንድ ተማሪ ዲግሪ ለማግኘት የሚያስፈልገው አጠቃላይ ክሬዲት ሰዓት ይታወቃል። የመውጫ ፈተናውም ክሬዲት ሰዓት ተሰጥቶት ተምሮ ለፈተና መቅረብ አለበት። ካሪኩለሙም የአጠቃላይ የምዘና ፈተናውን ያካትታል ተብሎ መቀመጥ አለበት። አጠቃላይ የምዘና ፈተናው በካሪኩለም ከተቀረፀ መምህራን ያውቁታል፣ የዩኒቨርሲቲና ኮሌጆች የአስተዳደር ሠራተኞች ያውቁታል፣ ለፈተናውም በቂ ዝግጅት ለማድረግ ይረዳል። መጨረሻ ላይ ውጤቱም ያማረ ሊሆን ይችላል።

 

ሰንደቅ፡- የአጠቃላይ ምዘና ፈተና በአንድ የሙያ ዘርፍ ተጨማሪ ብቃትን ከሚያስገኙ ፈተናዎች ይለያል?


ዶ/ር አረጋ፡- ፕሮፌሽናል ኤግዛሚኔሽን የሚባሉ አሉ። ለምሳሌ መሐንዲሶች የብቃት ፈተና ወስደው ፕሮፌሽናል መሐንዲሶች ይሆናሉ። አካውንታንቶች ፈተና ወስደው የተመሰከረላቸው የሂሳብ አዋቂ የሚል ሠርተፊኬት ያገኛሉ። የጤና ባሙያዎችም እንዲሁ ሠርቲፋይድ የሆኑ ባለሙያዎች ይሆናሉ። ሌላው እንዲሁ። ይሄ ሁሉም ባለሙያ ከዩኒቨርስቲ ተመርቆ ከወጣ በኋላ በራሱ ጥረት የሚያገኘውና አንዱ ከሌላው የሚለይበት ይመስለኛል። ይሄ ሊደገፍና ሊበረታታ ይገባል። የአጠቃላይ ምዘናው ግን አንድ ተማሪ በትምህርት ገበታው ላይ በቆየባቸው ጊዜያት ያገኛቸውን መሠረታዊ እውቀት ለመለካት የሚያገለግል ነው ስለተባለ የዲግሪው አካል ነው ማለት ነው።

 

ሰንደቅ፡- የአጠቃላይ ምዘና ፈተና መኖር ከትምህርት ጥራት መሻሻል ጋር የሚያያይዘው ነገር ይኖረዋል?


ዶ/ር አረጋ፡- ጥራት (ኳሊቲ) በአሁኑ ጊዜ ዲዛይን ላይ ያለ ነገር ነው። ውጤት (Result) ብቻ በመለካት ኳሊቲን ማረጋገጥ አይቻልም። ግብአት (Input) እና ሒደት (Process) ለትምህርት ጥራት መገኘት ትልቅ አስተዋፅኦ አላቸው። የመማር ማስተማር ላይ ያለው ሒደት በጥራት የተሟላ ሲሆን ውጤቱ ጥራት ያለው ይሆናል። ስለዚህ ጥራት ያለው ውጤት የግብዓትና የሂደት (Process) ድምር ውጤት ስለሆነ ትኩረት ያስፈልጋቸዋል።


ፈተና አንዱን ከሌላው ለመለየት አስፈላጊ ስለሆነ የሚሰጥ ነው። ለምሳሌ የባችለር ዲግሪ ይዘህ ማስተርስ ዲግሪ ለመማር ብትፈልግ አንዳንድ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የመግቢያ ፈተና ይሰጣሉ። ተማሪው ለሚሳተፍባቸው የትምህርት ዓይነቶች ተገቢው መሠረት ያለው መሆኑን ለማረጋገጥ ነው። ስለዚህ ለመለየት እንዲመቻቸው ፈተና ይሰጣሉ። የተማሪውን የእውቀት ደረጃ የቱን ያህል እንደሆነ ማወቅ ጥቅም ስላለው ነው። አሁን በትምህርት ሚኒስቴር አዲስ መመሪያ መሠረት በየትኛውም በቅድመ ምረቃ የትምህርት መስክ ዲግሪ ለማግኘት አጠቃላይ የምዘና ፈተና ውሰዱ መባሉ አስቀድሞ የታወቀ ከሆነ፣ የካሪኩለም አካል ከሆነ፣ ቀደም ያለ ዝግጅት የተደረገበት ከሆነ የሚከፋ አይደለም። ከሁሉ በላይ ግንዛቤ የሚያሻው ለፈተና የቀረቡ ወጣቶች ፈተናውን ማለፍ ባይችሉ ምንድነው የሚደረገው፣ መታወቅ አለበት ቅድመ ዝግጅትም ያስፈልገዋል። ምክንያቱም ሶስት ዓመት የለፋን ወጣት ፈተና ባያልፍ በምን ዓይነት መልክ ነው መቀጠል የሚችለው። አንድ ቦታ 100ሺህ ተማሪዎች ለፈተና ቢቀርቡና የተወሰኑት ፈተና ላይ እንከን ቢኖራቸው ምንድነው የሚሆነው የሚለውን መመልከትና ተገቢውን ዝግጅት ማድረግ ያስፈልጋል። እንዲህ ዓይነት ክፍተቶች ቀላል ቢመስሉም ከባድ የማህበረሰብአዊ ዋጋ የሚያስከፍሉ መሆናቸው መታወቅ አለበት። አጠቃላይ ምዘና በጣም የሚፈለግባቸው የትምህርት መስኮች እንዳሉ አውቃለሁ። ለምሳሌ ጤና ላይ ተደርጓል፤ አስፈላጊ ነው። ይህን ማጠናከር ይገባል። በሁሉም የትምህርት መስኮች ላይ ምዘና ማድረግ አስፈላጊ ነው ወይ የሚለው በጥሞና መታየት አለበት።


እኔ የምደግፈው አካሄድ ጥራት ያለው ትምህርት እንዲኖር ሥራዎች መከናወን ያለባቸው ከሥር ጀምሮ ነው። ከሥር በቂ ሥራ ከተሠራ ተማሪዎቹ ወደከፍተኛ ትምህርት ሲሸጋገሩም ፈተና ኖረም፣ አልኖረም የብቃት ሆኖም የጥራት ጉዳይ ጥያቄ የሚነሳበት አይሆንም።

 

ሰንደቅ፡- የመውጫ ፈተና ወስዶ ማለፍ ብቻውን የተማሪውን ብቃት ለመመስከር በቂ ነው ይላሉ?


ዶ/ር አረጋ፡- ፈተና መውሰድ ብቃትን ለማረጋገጥ በቂ መሣሪያ ነው ብለው የሚያምኑ ወገኖች አሉ። በተቃራኒው በቂ አይደለም ብለው የሚያምኑም አሉ። እኔ ፈተና አስፈላጊ ነው ሆኖም ብቻውን በቂ መለኪያ አይደለም ከሚሉት ወገን ነኝ። አንድ ሰው ከተማረ በየቀኑ በሚያሳየው መሻሻል ውጤቱን መለካት ይቻላል። ምን ያህል ጠንካራ ወይም ደካማ እንደሆነ ማወቅ ይቻላል። አንድ ተማሪ ምን ዓይነት ዕውቀት ጨብጧል ብሎ ለመመዘን የዚህ ዓይነት ፈተና ቢሰጥ ነውር የለውም። መጨረሻ ላይ በሚሰጥ ፈተና ብቻ ግን ጥራት ተረጋግጧል፣ አልተረጋገጠም ለማለት ግን አስቸጋሪ ይሆናል። ጥራት ሒደት ላይ ነው ማተኮር ያለበት። ሒደቱ (Input እና Process) ላይ የተጠናከረ ሥራ ከተሠራ ውጤቱ ጥሩ እንደሚሆን ግልፅ ነው። በቅርብ የተከፈቱ ዩኒቨርስቲዎች አሉ። ሀገራችን ባለፉት ዓመታት ከነበራት ሁለት የመንግሥት ዩኒቨርስቲ ከ40 በላይ ደርሰዋል። የግል ዘርፉ ላይ ከ100 በላይ ዩኒቨርስቲዎችና ኮሌጆች አሉ። የተማሪዎች ቁጥር እጅግ ብዙ ነው። ስለሆነም ያለን የሰው ኃይል አሟጦ ለመጠቀም ፈተና የሚያልፍም የማያልፍም ለማህበረሰቡ አስተዋጽኦ የሚያደረጉበት ስትራቴጂ ከፈተናው ጋር አብሮ መታየት አለበት።

ሰንደቅ፡- የመውጫ ፈተና በቅድመ ምረቃ ሁሉም የትምህርት ዘርፎች ላይ ተግባራዊ እንዲሆን ከመወሰን ይልቅ ቀደም ሲል በሕግና በሕክምና ትምህርት መስኮች እንደተጀመረው ዓይነት በተመረጡ የትምህርት መስኮች ጀምሮ ቀስ በቀስ እያስፋፉ መሄዱ ይበልጥ ተመራጭ አይመስልዎትም?


ዶ/ር አረጋ፡- ይህ አንድ መንገድ ነው። በተመረጡ የትምህርት መስኮች ብቻ አተኩሮ እያሰፉ መሄድ የበለጠ ተመራጭ ሊሆን እንደሚችል የእኔም ሃሳብ ነው። ትምህርት ሚኒስቴርም በጤና እና በህግ ያለውን ተሞክሮ ወስዷል ብዬ አምናለሁ። ሆኖም ለሁሉም የትምህርት መስኮች የመውጫ ፈተና ማድረግ ተገቢና አስፈላጊ ነው ወይ የሚለው በጥሞና መታየት አለበት። ለምሳሌ ያህል እጅግ በጣም የተሟላ የመማር ማስተማር ተግባርን ከሚያከናውኑት ዩኒቨርሲቲዎች መካከል መርጦ ‹‹በፈቃደኝነት›› የመመዘኛ ፈተና በመስጠት ውጤቱን መርምሮ ጉድለቱን አስተካክሎ በሁሉም ዩኒቨርሲቲዎች መተግበር የተሻለ አካሄድ ሊሆን ይችላል። ከዚሁ ጋር አብሮ መታየት ያለበት መመሪያው ከመውጣቱ በፊት በቂ ውይይት፣ ምክክር ከባለድርሻ አካላት ጋር ተደርጓል ወይ ብሎ መጠየቅም ያስፈልጋል። እኔ አስከማውቀው ድረስ በግል የትምህርት ተቋማት አልተደረገም። ይህ መመሪያ ራሱ ለግሉ ዘርፍ የደረሰ አይመስለኝም።

 

ሰንደቅ፡- በግል ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ማህበር ፕሬዚዳንት ሆነው እንደማገልገልዎ ቀደም ሲል በሕግ እና በህክምና የትምህርት ዘርፎች ሙከራ ላይ የነበረው የመውጫ ፈተና ውጤታማ ነበር ያላሉ?


ዶ/ር አረጋ፡- በ2002 ዓ.ም ይመስለኛል፤ የግል ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት በጥራት ላይ ችግር አለባቸው በሚል፣ እንዲያውም መዘጋት አለባቸው የሚል የውሳኔ ሃሳብ መጥቶብን እንደነበር አስታውሳለሁ። ከዚያ በኋላ ክቡር አቶ ደመቀ መኮንን የትምህርት ሚኒስትር በነበሩበት ወቅት በጉዳዩ ላይ ከዘርፉ ባለድርሻ አካላት ጋር በተደረገ ሰፊ ውይይት ተቋማቱን ከመዝጋት ይልቅ ማስተካከል ያለባቸውን ነገሮች ያስተካክሉ የሚል ውሳኔ ላይ ተደረሰ። በወቅቱ የሕግ እና የመምህራን ማሰልጠን በግል ዘርፍ እንዳይሰጥ የሚል ውሳኔም መተላለፉን አስታውሳለሁ። ሆኖም ግን እኔ እስከማውቀው ድረስ በፅሁፍ የተሰጠ ውሳኔ መኖሩን አላስታውስም። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ የሕግ እና መምህራን ማሰልጠን በግሉ ዘርፍ እንዲቆም ሆነ። በዚያን ወቅት ቅድስት ማርያም ዩኒቨርስቲ መምህራንን በማሰልጠን በጣም የታወቀ ነበር። ዩኒቲ ዩኒቨርስቲ ደግሞ በሕግ የትምህርት ዘርፍ በጣም የታወቀ ነበር። በወቅቱ ለዩኒቲ ዩኒቨርስቲ የሕግ ተማሪዎች የመውጫ ፈተና ተሰጥቷቸው በሚያስደንቅ ሁኔታ እንዳለፉም አስታውሳለሁ።


በወቅቱ የታገዱት የሕግ እና የመምህራን ማሰልጠን ጉዳይ ለምን እስካሁን እንደታገዱ እንደቆዩ ወይም እንዳልተፈቀደ አላውቅም። ምናልባት ስላልጠየቅን ሊሆን ይችላል። በሀገር አቀፍ ደረጃ የመምህራን እጥረት እያስቸገረን ባለበት በዚህ ጊዜ የግል ዩኒቨርስቲዎችና ኮሌጆች መምህራንን ማሰልጠን ቢያደርጉ ጥቅም ይኖረዋል ብዬ አስባለሁ። በህግ ትምህርት በጣም የተደራጁና ጥሩ ተሞክሮ ያላቸው እንደዩኒቲ ዩኒቨርስቲ ያሉት እንዲሰጡ ቢደረግ እንደሀገርም ጠቀሜታ ስላለው የሚመለከታቸው አካላት ጉዳዩን ደግመው እንዲያጤኑት ማሳሰብ እወዳለሁ። መንግስት በህግና በመምህራን ማስተማር ላይ ለወሰደው ውሳኔ የራሱ ምክንያት ካለው በትምህርት ዘርፉ ያለን ባለድርሻ አካላት እንድንረዳው ቢያደርግ ጥሩ ይመስለኛል። የግሉ ዘርፍ የማስተርስ ዲግሪ ፕሮግራም ለማስፋፋት፣ የፒኤችዲ ፕሮግራም ለመጀመር ቢፈልግ እንኳን በቂ የሆኑ መምህራን የሉንም። ስለዚህ በግሉ ዘርፍ መምህራን ቢሰለጥኑ ከጠቅላላው የዲግሪ ተማሪዎች 15 በመቶ የያዘው የግል የከፍተኛ ትምህርት ዘርፍ በይበልጥ ተጠናክሮ አወንታዊ አስተዋጽኦ ሊያደረግ ይችላል። የአጠቃላይ የብቃት ፈተና አካሄድን ውጤታማ ለማድረግ የተለያዩ ሃሳቦችን ማንሸራሸር እጅግ ይጠቅማል።

 

ያለፈው ሳምንት ዓርብ የፓርላማ የስብሰባ ውሎ በታሪክ ተመዝግቦ የሚቀመጥ ነው። የኢህአዴግ የማዕከላዊነት መርህና ጥርነፋ በኦህዴዶች ሀይለኛ ጡጫ የቀመሰበት ዕለት ነው፣ ለእኔ።

 

የሆነው ምንድንነው?


የኦሮምያ ጥቅሞች በአዲስ አበባ የሚመለከተው ረቂቅ አዋጅ ከ22 ዓመታት በሀላ አምና በዓመቱ ማሳረጊያ ገደማ በሚኒስትሮች ምክርቤት ጰድቆ ፓርላማ ደረሰ። ' ጉዳዩ በሩጫ የሚታይ አይደለም፣ በየደረጃው ሕዝብ ሊወያይበት ይገባል' ተባለና ሳይጰደቅ በይደር ለዘንድሮ ተላለፈ። ረቂቅ አዋጁም በዝርዝር እንዲፈተሽ ለህግና ፍትህ አስተዳደር ጉዳይ ቋሚ ኮምቴ እና ለቤቶችና ኮንስትራክሽን ቋሚ ኮምቴ ተመራ። ኮምቴዎቹ እንደማንኛውም አዋጅ የህዝብ ውይይት እንደሚካሄድ በቴሌቭዥን አንድ ሁለቴ አስነግረው ታህሳስ 13 ቀን 2010 የህዝብ አስተያየት ለመሰብሰብ በፓርላማው ትልቁ አዳራሽ ተሰየሙ።


የፓርላማው አዳራሽ ብዙ ሰው እንደገመተው በሕዝበ ሠራዊት አልተሞላም። በእኔ ግምት የመጣው ሕዝብ ቁጥር ከ250 እምብዛም ፈቅ የሚል አልነበረም። በዚህ ላይ ወደ 90 ከመቶ የሚገመተው ተሰብሳቢ የፓርላማ አባላት ነበሩ። እንግዲህ ይህ ሀይል ነው ሕዝብን ወክሎ በረቂቅ አዋጁ ላይ ሊወያይ የነበረው።


የህግና ፍትህ ቋሚ ኮምቴ ሰብሳቢው አቶ ጴጥሮስ ወልደሰንበት በረቂቅ አዋጁ ላይ ሀሳብ ለማሰባሰብ ስብሰባው መጠራቱን፣ ለሚቀርቡ ጥያቄዎች ምላሽ የሚሰጡ ከጠቅላይ ሚኒስትር ጵ/ ቤት በሚኒስትር ዴኤታ ማዕረግ አቶ ዘካርያስ ኤርካሎ የሚባሉ ሰው ጨምሮ ከአ/ አ ከተማ ጉዳዩ የሚመለከታቸው ሀላፊዎች መገኘታቸውን ተናገሩ።

 

ስብሰባው እንደተከፈተ የአካሄድ ጥያቄ ተነሳ። ጥያቄውን ያቀረቡት አቶ አዲሱ አረጋ የኦሮምያ ኮምኒኬሽን ቢሮ ሀላፊ ነበሩ። ያሉትን ቃል በቃልም ባይሆንም ሀሳቡን ላካፍላችሁ። በረቂቅ አዋጁ ላይ ለውይይት ስብሰባ መጠራቱን ተገቢ መሆኑን ነገርግን ከ600 ሺ በላይ ሕዝባችን በኦሮምያና ሶማሌ ድንበር ላይ ተፈናቅሎ ባለበት፣ ግጭቶች ባልተረጋጉበት፣ በረቂቅ አዋጁም ላይ ሕዝቡ ባልተወያየበት ሁኔታ ረቂቁ በዚህ መልክ ለውይይት መቅረቡን አንደግፍም፣ ስብሰባው ለሌላ ጊዜ ይዛወርልን የሚል ጥያቄ አዘል አስተያየት ነበር። ተሰብሳቢው ሀሳቡ የጋራ መሆኑን ለማሳየት ይመስላል ጭብጨባው ዘለግ ያለ ነበር።


ሌሎችም ተሰብሳቢዎች 22 ዓመታት ያልተተገበረ አዋጅ በጥድፊያ ማውጣት ለምን ተፈለገ በሚል አካሄዱን ተቃውመዋል።


አቶ አባዱላ ገመዳ ስብሰባው ሲጀምር አልነበሩም፣ ተጠርተው መገኘታቸውን እሳቸውም በንግግራቸው መካከል ያመኑት ነው። አቶ አባዱላ ከምክርቤቱ የአባላትና የሥነምግባር ደንብ እና እሳቸው እንደጥቅም ካዩት ሁኔታ ጋር በማያያዝ መወያየት አለብን፣ እንዲያውም ዘግይቷል። ውይይቱ በዚህ መድረክ ብቻ የሚያበቃ አይደለም፣ ሌሎች መድረኮችም ስለሚኖሩ የሚያዋጣን መወያየቱ ነው በሚል ያቀረቡት ሀሳብ በፓርላማ አባላቱ ጉምጉምታ ተቃውሞ ገጥሞታል።


ከዚያም ነገር ለማለዘብ ይመስላል ዕረፍት ተባለ። የኦህዴድ የፓርላማ አባላት ወደሀላ ቀርተው እንደገና አቋማቸውን እንዲያነሱ በእነአቶ አባዱላ ልመና ቀረሽ ውትወታ ተዥጎደጎደላቸው። (ይህኔ ነው በዕለቱ ስብሰባ ላይ ከተገኙት የፓርላማ አባላት ከፍተኛውን ቁጥር የያዙት የኦህዴድ አባላት መሆናቸውን ለመታዘብ ዕድል ያገኘነው። ) ሆኖም አብዛኛው አባላት አቋማቸውን ማለዘብ አልፈለጉም። ይህ ሂደት ከአንድ ሰዓት በላይ ጊዜን ወስዶአል።


በነገራችን ላይ በረቂቅ አዋጁ ላይ አስተያየት እንዲሰጥ በቴሌቭዥን ጥሪ የተጋበዘው ሕዝቡ ነበር። ነገርግን ሕዝቡ ቀርቶ አዳራሹ በፓርላማ አባላት መሞላቱ ምናልባትም ኦህዴዶች በጉዳዩ ላይ አስቀድመው ተነጋግረው አቋም ይዘው ሳይገቡ እንዳልቀረ ፍንጭ የሚሰጥ ነው።


ከዕረፍት መልስ ሰብሳቢው ሰዓቱ ከጠዋቱ 5:30 ገደማ መሆኑን በማስታወስ ስብሰባው ይቀጥል ቢባል እንኳን ጊዜ አለመኖሩን በመጥቀስ የስብሰባው ጊዜ እንዲራዘም ያቀረቡት ሀሳብ ተቀባይነት በማግኘቱ ስብሰባው ሊቋረጥ በቅቷል።


አንዳንድ ከስብሰባው ውጭ ያነጋገርኳቸው የፓርላማ ሰዎች የኦህዴድ ጥያቄ ተገቢ እንደነበር አረጋግጠውልኛል። ለዚህ የሰጡት ምክንያት ደግሞ በተለመደው የቋሚ ኮምቴዎች አሠራር አንድ ግዜ እንዲህ ዓይነት የሕዝብ ውይይት መድረክ ተጠርቶ ውይይት ከተካሄደ በሀላ እንደገና ወደታች ወርዶ ሕዝብ የሚወያይበት አሠራር እምብዛም ያልተለመደ በመሆኑ ረቂቅ አዋጁ በቀጥታ ለፓርላማ ቀርቦ መጽደቁ የማይቀር እንደነበር ነግረውኛል።

 

“ችግሩ በፍጥነት ካልተወገደ (አካባቢያዊ ግጭቶች)
እንደ ሐገር አሳሳቢ ሁኔታ ውስጥ ሊጥለን የሚችል ነው”


ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሣለኝ

 

 

ጠቅላይ ሚኒስትር ኃይለማርያም ደሳለኝ በሳለፍነው እሁድ ምሽት ለመንግሥት መገናኛ ብዙሃን የመንግሥትን አቋም የሚያሳይ ወቅታዊ መግለጫ ሰጥተዋል።

 

በተመሳሳይ ሁኔታ የኦሮሚያ እና የሶማሌ ክልል መንግሥታት በተለይም በምዕራብ ሐረርጌ በድሮሎቢ ወረዳ በጋድሌ ቀበሌ የተፈፀመውን አሳዛኝ ጥቃት በተመለከተ ያወጡት መግለጫ እንደሚከተለው ቀርቧል።

 

*** *** ***

 

የተከበራችሁ የአገራችን ሕዝቦች፤ በቅርቡ በተለያዩ የሐገራችን አካባቢዎች በተከሰቱ ግጭቶች ምክንያት የሐገራችንን ሰላም እና መረጋጋት የሚያውኩ ችግሮች ታይተዋል። በተከሰቱት ግጭቶች ምክንያት የሰው ህይወት ጠፍቷል። ዜጎች ከመኖሪያ ቀያቸው ተፈናቅለዋል። የህዝብ ሐብት እና ንብረት ወድሟል። እጅግ የምሳሳለትን የሰላም፤ የልማት እና የዴሞክራሲ ስርዓት ግንባታ ሥራችንን የሚጎዱ ችግሮች ተከስተዋል። በተለይም በኦሮሚያ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥትና በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል አዋሳኝ አካባቢዎች ግጭት መከሰቱ ይታወቃል።


የፈዴራል መንግሥት ከሁለቱ የክልል መንግሥታት ጋር በቅርበት በመሥራት ችግሩ እንዲቀረፍ ያለሰለሰ ጥረት በማድረግ ላይ የሚገኝ ሲሆን፣ ጉዳዩ እልባት ወደ ሚያገኝበት ምዕራፍ በመሸጋገር ላይ ነበር። ሆኖም በቅርቡ ግጭቱ እንደገና ያገረሸ ሲሆን በንጹሀን ዜጎቻችን ላይ የሞት፣ የአካል ጉዳት፣ የሐብትና ንብረት ውድመት በማስከተል ላይ ይገኛል።


በምዕራብ ሐረርጌ በድሮሎቢ ወረዳ በጋድሌ ቀበሌ ለደህንነታቸው ሲባል በአካባቢው በአቅራቢያ በሚገኝ ፖሊስ ጣቢያ ተጠልለው በነበሩ የኢትዮጵያ ሶማሌ ተወላጆች የጅምላ ግዲያ ተፈጽሞባቸዋል። በራሴና በፌዴራል መንግሥት ስም በንጹሐን ዜጎች ላይ በደረሰው አዳጋ የተሰማኝን ጥልቅ ሐዘን እየገለጽኩ ለተጎጅዎቹ ቤተሰቦች፣ ዘመድ አዝማድና ለመላው የአገራችን ህዝቦች መጽናናትን እመኛለሁ።


መንግሥት ድርጊቱን እያወገዘ ጉዳዩን የሚያጣራ ግብረ ኃይል ያቋቋመ መሆኑን ለመግለጽ እወዳለሁ። የማጣራቱ ሂደት እንደተጠናቀቀም አስፈላጊውን እርምጃ የሚወሰድ ሲሆን የማጣራት ሂደቱን ውጤት ለሕዝቡ በዝርዝር እንደምንገልጽ ከወዲሁ ለማሳወቅ እፈልጋለሁ። በተመሳሳይም በጨለንቆና ሌሎች አካባቢዎች በተከሰቱ ግጭቶች ሳቢያ በአካባቢው በሚኖሩ የኦሮሞ ተወላጆች ላይ የሞትና የመቁሰል አደጋ አጋጥሟል።


በድጋሚ በመንግሥትና በራሴ ስም በዜጎቻችን ህልፈተ ሕይወት ምክንያት የተሰማኝን ጥልቅ ሐዘን እየገለጽኩ ለተጎጂዎቹ ቤተሰቦች፣ ዘመድ አዝማድና ለመላ የአገራችን ህዝቦች መጽናናትን እመኛለሁ። የጸጥታ ኃይሎቻችን መንግሥት ግጭቶች ባሉባቸው አካባቢዎች ሰላምን እንዲያረጋግጡ ተልዕኮ ሰጥቷቸው በመንቀሳቀስ ላይ ይገኛሉ። የጨለንቆን ግጭት ጨምሮ ተልዕኳቸውን እየፈጸሙ ባሉበት ወቅት ያጋጠሙ ክፍተቶች ካሉ አሰራሩን ተከትሎ መንግሥት የሚጣራ ሲሆን የማጣራቱ ሂደት እንደተጠናቀቀም ውጤቱን ለሕዝቡ በዝርዝር ይፋ የምናደርግ መሆኑን ለመግለጽ እወዳለሁ።


በተጨማሪም በአማራ፣ በትግራይ እና በኦሮሚያ ክልሎች በሚገኙ አንዳንድ የከፍተኛ የትምህርት ተቋማት፤ እንዲሁም በኦሮሚያና በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልሎች አዋሳኝ አካባቢዎች በተለያዩ ጊዜያት በተከሰቱ ግጭቶች ሳቢያ ክቡር የሰው ህይወት መጥፋቱ፤ ዜጎች ከመኖሪያ ቀያቸው መፈናቀላቸው እና የዜጎች ሐብት እና ንብረት መውደሙ ብቻ ሳይሆን፤ ችግሩ በፍጥነት ካልተወገደ እንደ ሐገር አሳሳቢ ሁኔታ ውስጥ ሊጥለን የሚችል ነው።


በመሆኑም፤ በምሥራቅ ሐረርጌ፣ በቦረና፣ በጉጂና በባሌ የተለያዩ አካባቢዎች እና በቅርቡም ጨለንቆ አካባቢ በተከሰተው ግጭት፤ እንዲሁም በአዲግራት፣ በወለጋ፣ በደብረ ታቦር፣ በወልድያ፣ በባህርዳር፣ በጎንደር እና በአምቦ ዩኒቨርስቲዎች በተከሰቱ ግጭቶች ሳቢያ በተማሪዎች የአካል ጉዳት መድረሱ እና በአንዳንዶቹም የሰው ህይወት መጥፋቱ በእጅጉ አሳዛኝ ነው። በዚህ አጋጣሚ ህይወታቸውን ባጡ ተማሪዎች የተሰማኝን ጥልቅ ሐዘን እየገለጽኩ ለተማሪ ወላጆችም መጽናናትን እመኛለሁ።


ባለፉት ሃያ አምስት ዓመታት ትምህርትን በፍትሐዊነት ለማዳረስ እና የተማሩ ዜጎችን ቁጥር ለማሳደግ የሚያስችሉ በርካታ ሥራዎች ተሰርተዋል። በተለያዩ የአገሪቱ አካባቢዎች ከ50 በላይ ዩኒቨርስቲዎች ተገንብተው፤ በመቶ ሺዎች የሚቆጠሩ ተማሪዎች በከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ገብተው ትምህርታቸውን መከታተል የሚችሉበት ሁኔታ ተፈጥሯል። እነዚህ የሐገር ተስፋ ተደርገው የሚታዩ የትምህርት ተቋማት የሚታዩ አስተዳደራዊ ችግሮችን እና ተማሪዎች የሚያነሷቸውን ሌሎች ችግሮችን በማዳመጥ መፍትሔ ለማስቀመጥ የተለያዩ ጥረቶችን ሲያደርግ ቆይቷል።


በአሁኑ ወቅት በተጠቀሱት ዩኒቨርስቲዎች ተከስቶ የነበረው ችግር የክልል እና የፌዴራል መንግስታት፤ እንዲሁም የየዩኒቨርስቲዎች አመራሮች እና የየአካባቢው የመስተዳድር አካላት፤ ከተማሪዎች፣ ከሐገር ሽማግሌዎች፣ የሐይማኖት መሪዎች እና የጸጥታ አካላትን ባሳተፈ ሁኔታ ችግሩ ተወግዶ፤ ሁኔታዎች ተረጋግተው የመማር ማስተማር ሂደቱ እንዲቀጥል ለማድረግ ተችሏል። በከፍተኛ ትምህርት ተቋማት የተፈጠረውን ይህን ችግር ሙሉ ለሙሉ ለማስወገድ መንግስት የተለያዩ እርምጃዎችን ወስዷል። ችግር በተፈጠረባቸው የትምህርት ተቋማት በተማሪዎች ዘንድ የተፈጠረውን የደህንነት ሥጋት ለማስወገድ እና ለመማር ማስተማሩ ሂደት ምቹ ሁኔታ ለመፍጠር በተቋማቱ የሰዓት እላፊ ገደብ እንዲኖር፣ የተቋማቱን ሰላም ለማስከበር የጸጥታ ኃይሎች ጥበቃ እንዲኖር ተደርጓል።


በአጠቃላይ በክፍተኛ ትምህርት ተቋማትም ሆነ በሌሎች አካባቢዎች የጸጥታ መደፍረስ ችግር አንዳይኖር፤ የዜጎች ህይወት ዋስትና እንዲያገኝ እና በዜጎች ሐብት እና ንብረት ላይ የሚደርስ ውድመት እንዳይኖር ለማድረግ አስፈላጊው ሁሉ ይደረጋል።


በተለያዩ አካባቢዎች በሚገኙ የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት እንዲሁም በኦሮሚያ እና በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልላዊ መንግስት አዋሳኝ አካባቢዎች የተከሰቱት ግጭቶች የሰላም፣ የልማት እና የዴሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ ትግላችንን የሚጎዱ፤ ሐገረችንን ወዳልተፈለገ አለመረጋጋት ውስጥ የሚከቱ እና በመራራ ትግል የተገኘውን ብሩህ ተስፋ የሚያጨናግፉ ክስተቶች ናቸው። ለዘመናት የቆየ የአብሮ መኖር እሴቶቻችን የሚጎዱ ችግሮች በመሆናቸው መንግስት ከሕዝቡ ጋር በመሆን ችግሮቹን በማያዳግም ሁኔታ ለመፍታት በቁርጠኝነት ይሰራል።


ለዘመናት በድህነት የኖረውን ህዝባችንን ከድህነት አረንቋ ለማውጣት እና ከኋላ ቀርነት ለማለቀቅ፤ እንዲሁም የሰላም፣ የልማት እና የዴሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ ጥረታችን ለማጠናከር በማሰብ፤ በከፍተኛ ወጪ በተለያዩ የሐገሪቱ አካባቢዎች የተገነቡት የከፍተኛ ትምህርት ተቋማት፤ የሐገራችንን ህዝብ ችግር ለመፍታት በጥናት እና ምርምር ዘርፍ ተሰልፈው የበኩላቸውን እገዛ እንዲያደርጉ ታስበው ከፍተኛ ገንዘብ ፈሶባቸው የተቋቋሙ ናቸው።


በመሆኑም በእነዚህ ተቋማት ገብተው የሚማሩ እና ሐገሪቱ በከፍተኛ ተስፋ የምትጠብቃቸው ተማሪዎች ምክንያታዊ አስተሳሰብን በመከተል፣ ከግጭት በመራቅ ለሐገራቸው ተስፋ ይሆኑ ዘንድ ለትምህርታቸው ልዩ ትኩረት ሰጥተው ጠንክረው መማር ይኖርባቸዋል። በሌላ በኩል፤ መረጃን በማሰራጨት ተግባር የተሰማሩ የተለያዩ አካላት የሚያሰራጯቸውን መረጃዎች ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ልዩ ትኩረት መስጠት እና በኃላፊነት መንፈስ መሥራት ይጠበቅባቸዋል።


በተጨማሪም ህዝቡ ከተለያዩ የመረጃ ምንጮች የሚያገኛቸውን መረጃዎች ትክክለኛነት ለማረጋገጥና መረጃዎቹን በተለያየ አግባብ ለማጣራት የበኩሉን ጥረት ማድረግ ይኖርበታል። ይህ እንደተጠበቀ ሆኖ፤ በመደበኛው የሚዲያ ዘርፍም ሆነ በሌሎች የመረጃ ማሰራጫ አግባቦች በመጠቀም መረጃን የሚያሰራጩ ተቋማት ህግን አክብረው ሊንቀሳቀሱ ይገባል።


ይህ እንደተጠበቀ ሆኖ፤ በመደበኛው የሚዲያ ዘርፍም ሆነ በሌሎች የመረጃ ማሰራጫ አግባቦች በመጠቀም መረጃን የሚያሰራጩ ተቋማት ህግን አክብረው ሊንቀሳቀሱ ይገባል። ሐሰተኛ እና የተጋነኑ መረጃዎችን በማሰራጨት የህዝቡን ሰላም፣ ደህንነት እና አኩሪ የአብሮ መኖር እሴቶች የሚንዱ እና ህግን በሚያስተላልፉ የግልም ሆነ የህዝብ የመገናኛ ብዙሃን ከዚህ መሰል ተግባራት መራቅ ይኖርባቸዋል። መንግስት እንዲህ ያሉ ችግሮችን በሚፈጽሙት ላይ ተከታትሎ እርምጃ የሚወስድ መሆኑም በግልጽ መታወቅ ይኖርበታል።


የኢፌዴሪ መንግሥትና ገዢው ፓርቲ በአገራችን በተለያዩ ቦታዎች እያጋጠሙ ያሉትን ግጭቶች መሰረታዊ መንስኤን በመለየት ችግሩን ከሥር መሰረቱ የሚፈታ እርምጃ የሚወስድ ሲሆን መላ የአገራችን ሕዝቦችም እንደ ወትሮው ከመንግሥት ጎን በመቆም ያልተቆጠበ ድጋፋችሁን እንዲትቸሩን በመንግሥትና በራሴ ስም ጥሪዬን አስተላልፋለሁ። በተለይም ግጭቱ በሚከሰትባቸው የኦሮሚያና የኢትዮጰያ ሶማሌ ክልል ነዋሪ የሆኑት ወንድማማች ሕዝቦች ለሰላምና ለወንድማማችነት ቅድሚያ በመስጠትና ለግጭት ጥሪዎች ጆሮ ዳባ ልበስ በማለት በጋራ በመንቀሳቀስ ሰላማቸውን እንዲያስከብሩ በኢፌዴሪ መንግሥት ስም ጥሪዬን እያቀረብኩ የፌዴራልም ሆነ የክልል መንግሥታት በቅንጅት ችግሩን ለመቅረፍ በመረባረብ ላይ ይገኛሉ።


በድጋሚ በተለያዩ አካባቢዎች ባጋጠሙ ግጭቶች ሳቢያ በዜጎቻችን ላይ በደረሰው የሞት አደጋ የተሰማኝን መራር ሐዘን እየገለጽኩ፣ ለመላ ቤተሰቦቻቸው፣ ዘመድ አዝማዶቻቸውና ለአገራችን ሕዝቦች መጽናናትን እመኛለሁ።

 

*** *** ***


የኦሮምያ ክልል


ምእራብ ሀረርጌ ዞን ሀዊ ጉዲና እና ዳሮ ለቡ ወረዳዎች የሶማሌ ወንድሞቻችንን የማይወክሉ ታጣቂዎች ሰላማዊዉን ማህበረሰብ ተገን አድርገዉ ከአካባቢዉ እየተነሱ ኢብሳ እና ታኦ በሚባሉ ቀበሌዎች ላይ ጥቃት በመፈፀም ከታህሳስ 5 እስከ ዛሬዉ ዕለት (እሁድ ታህሳስ 8 ቀን 2010 ዓ.ም) በተጠቀሱት ቀበሌዎች 29 የኦሮሞ ተወላጆች ሞተዋል። ከ360 በላይ መኖሪያ ቤቶችም ከነሙሉ ንብረታቸው ወድመዋል።


በሃዊ ጉዲና ወረዳ በተፈጠረዉ ግጭት የወንድሙን አቶ አህመድ ጠሃን ሞት የተረዳዉ አቶ ዚያድ በከፍተኛ የሀዘን ስሜት በመሆን ግብረአበሮቹን በማስተባባር ሃዊ ጉዲና ወረዳ ላይ ከተፈጠረዉ ግጭት ጋር ምንም ግንኙነት በሌላቸዉ በጋዱሎ ቀበሌ ነዋሪ በሆኑ ንፁሃን የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል ተወላጅ ወንድም እና እህቶቻችን ላይ ዘግናኝ እርምጃ ይወስዳል። እስካሁን በደረሰን ሪፖርትም በጋዱሎ ቀበሌ ነዋሪ የሆኑ የ32 የኢትዮጵያ ሶማሌ ተወላጆች ህይወት ማለፉን አረጋግጠናል።


የኦሮሚያ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስት በምዕራብ ሀረርጌ ዞን ሀዊ ጉዲና እና ዳሮ ለቡ ወረዳዎች በንፁሃን ዜጎች ላይ በደረስዉ ጉዳት የተሰማዉን ጥልቅ ሀዘን እየገለፀ ህይወታችዉን ላጡ ዜጎች ቤተስቦች እና ወዳጆች መፅናናትን ይመኛል። የተፈፀመዉን ጥቃትንም አጥብቆ ያወግዛል። ጥፋተኞችንም በህግ ቁጥጥር ስር አዉሎ ለፍርድ ለማቅረብ በመስራት ላይ ይገኛል።


በሃዊ ጉዲና እና በዳሮ ለቡ የተፈጠሩ ዘግናኝ ጥፋቶች ማንኛዉንም ህዝብ አይወክሉም። ስለሆነም በኦሮሚያ ክልል የሚኖሩ ሁሉም ብሄር ብሄረስቦች እንደተለመደዉ አብሮነታችዉን አጠናክረዉ ሰላማዊ ኑሮአቸዉን እንዲቀጥሉ ጥሪዉን ያስተላልፋል። የኦሮሚያ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስት ከሚመለከታቸዉ አካላት ጋር በመቀናጀት እንደዚህ አይነት ችግሮች ዳግም እንዳይከሰቱ ለማድረግ ጠንክሮ በመስራት ላይ ይገኛል።

 

*** *** ***

 

ሶማሌ ክልል


በምእራብ ሀረርጌ ዞን፣ ዳሩ ለቡ ወረዳ፣ ጋዱላ ቀበሌ በግፍ ህይወታቸውን ላጡ የሶማሌ ክልል ተወላጅ ዜጎች ከክልሉ ፕሬዚዳንት ክቡር አብዲ ማህሙድ ዑመር የተላለፈ_የሐዘን_መግለጫ

 

*** *** ***

 

ለመላው የሀገራችን ህዝቦች፣ ለመላው የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል ህዝብ በተለይ በግፍ ህይወታቸው ላጡ ቤተሰቦች በራሴና በክልሉ መንግስት ስም የተሰማኝን ጥልቅ ሐዘን ለመግለጽ እወዳለሁ::


በሀገራችን የተጀመረውን የልማትና የዴሞክራሲ ጎዳና እክል ለመፍጠር እንዲሁም የፌደራል ሥርዓቱን ለመገርሰስ ሌት ተቀን የሚተጉት ሀይሎች በፈጠሩት የዘር ጭፍጨፋ ጥቃት ታህሳስ 6 ቀን 2010 ዓ.ም በምእራብ ሀረርጌ በዳሩ ለቡ ወረዳ ጋዱላ ቀበሌ ለደህንነታቸው ሲባል በአካባቢው በሚገኘው ፖሊስ ጣቢያ የተጠለሉ የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል ተወላጆች ላይ በደረሰው የጅምላ ጭፍጨፋ ህይወታቸውን ያጡ ዜጎች የተሰማን ሐዘን ጥልቅ ሲሆን ፤ ይህንን ጥቃት የፈጸሙት ግለሰቦችን ወደሕግ ለማቅረብ የክልላችን መንግስት ከሚመለከታቸው አካላት ጋር የሚሰራ መሆኑን ላሳውቅ እወዳለሁ::


የክልላችን መንግሥት ይህንን ጥቃት የፈጸሙ አካላትን በጅምላ አይፈርጅም ወይም ጥቃት አድራሾቹ መላ የኦሮሞን ህዝብ ይወክላሉ ብለንም አናምንም:: ይህንን የፈጸሙት ጥቂት የጥፋት ሀይሎች ናቸው ብለን እናምናለን። የክልላችን መንግሥትና ህዝብ ሰላምና ልማት ፈላጊ ነው። በዋናነት ህዝባችንን ከድህነት ለማላቀቅ ቀንደኛ ጠላት የሆነው ድህነት ጋር የጀመርነውን ትግል አጥናክረን በመቀጠል የህዝባችንን ህይወት የሚሻሻልበት መንገድ ለመስራት ሰላም ትልቅ ግብአት መሆኑን ጠንቅቀን ስለምውቅ ይህንን ተግባራዊ ለማድረግ ለሠላም ትልቅ ዋጋ እንከፍላለን።


በመጨረሻም መላው የክልላችን ህዝቦች ከበቀል በጸዳ አስተሳሰብ የተጀመረውን የሁለቱ ወንድማማች ህዝቦች የሰላም ተግባር አጠናክረው በማስቀጠል ተፈናቃዮችን ወደቀያቸው የመመለስ ስራም ሳይስተጓጎል የሁለቱ ክልሎች የሰላም ጥረትን እንዲጠናከር መልእክቴን እያስተላለፍኩ በተለያዩ የሀገራችን ቦታዎች ህይወታቸውን ላጡ የሀገራችን ዜጎች በሙሉ ነብስ ይማር እላለሁ፤ አመሰግናለሁ::


አብዲ መሀሙድ ዑመር
የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል ፕሬዝዳንት
ታህሳስ 9 ቀን 2010 ዓ.ም
ጂግጂጋ 

 

ብቸኛው- ከባህርዳር ዩኒቨርሲቲ

‹‹እንቧለሌ››
(1) ቅድመ-ነገር፡- የአማራ ብዙሃን መገናኛ ድርጅት ጋዜጠኛ እና የማህበራዊ ሚዲያ ንቁ ተሳታፊ የሆነው ጋዜጠኛ የሺሀሳብ አበራ ‹‹እንቧለሌ›› የሚል መጽሃፍ አሳትሞ ባለፈው ሳምንት ገበያ ላይ ውሏል። ጋዜጠኛው የአማራ ርብሄርተኝነት አቀንቃኝ፣ ብዙ ተከታይ ያለው፣ የመንግስት ጋዜጠኛ እና ወጣት በመሆኑ የተነሳ በእሱ በኩል የአማራ ወጣቶችን የፖለቲካ አረዳድ፣ አቋም እና አፈታትለማወቅ እንደሚረዳኝ በማመን ‹‹እንቧለሌ››ን ተሽቀዳድሜ አነበብኳት። በጠቅላላ አነጋገር ሙሉ በሙሉ ፖለቲካዊ ጉዳዮችን የያዘች የወግ መጽሃፍ ናት ማለት እችላለሁ። በመጽሃፉ ብዙ ገጾች እና ታሪኮች ላይ የአማራ ብሄርተኝነትን ትዳስሳለች። ትኩረቴን የሳበኝ እና ለዚህች አጭር ጽሁፍ መነሻ የሆነኝን ታሪክ ያገኘሁት ቅማንት እንደ ክሪሚያ የተመሰለችበት የወግ ክፍል ነው። የዚህ ጽሁፌ ዓላማ በመጽሃፉ ላይ ሙሉ ዳሰሳ ማቅረብ አይደለም። የቅማንትን ነጠላ-ታሪክ እና የእንቧለሌን የብሄር ብያኔ መነሻ በማድረግ አማራነት ምንድነው?የሚል ውይይት፣ ክርክርና ሙግት መክፈት ነው።


(2) ቅማንት በመጀመሪያ በአማራ ክልል ምክር ቤት ይሁንታ እና በኋላ በፌዴሬሽን ምክር ቤት አስፈጻሚነት በተደረገ ህዝበ-ውሳኔ አንድ ቀበሌ ተጨምሮለት ‹‹ብሄረሰብ›› መሆኑ ታውቆለት የራሱን አስተዳደር እንዲመሰርት ተፈቅዷል።

 

መግቢያ፣


የማህበራዊ ሳይንስ ጽንሰ-ሃሳቦች ተበይነው ያለቁ አይደሉም። ብሄርተኝነት በስተቀር አይደለም። ከስም አጠራሩ ጀምሮ በምን ማለትነቱ ላይ ስምምነት የለም። ስምምነት የለም ማለት አንድ ዓይነት አረዳድ የለም ማለት እንጅ ብሄርተኝነት አይታወቅም፤ እንግዳ ነገር ነው ማለት ከቶ አይደለም። የአማራ ብሄርተኝነት ካለፉት ሁለት ዓመታት ጀምሮ በመቀንቀን ላይ ነው። ብሄርተኝነት ቀለመ-ብዙ መሆኑ የአማራ ብሄርተኝነት በተለይ ከኢትዮጵያዊነት ጋር ካለው ተመሳስሎሽ ጋር ተደምሮ የአማራ ብሄርተኝነት ምንድን ነው? ለሚለው ጥያቄ የተቆረጠ መልስ መስጠትን አስቸጋሪ አድርጎታል። የአማራ ብሄርተኝነትን መነሻ፣ የመሄጃ መንገዶች እና መድረሻውን ለይቶ ለማወቅ በቅድሚያ የብሄርተኝነቱን ወርድና ስፋት የሚወስነውን ምን ማለትነቱን መበየን አስፈላጊ ይሆናል።


ብሄር ምንድነው?ብሄር የአንድ ሰው ተፈጥሯዊ ዘር ነው የሚሉ (Primoridialist Theory)፤ የስልጣን መያዣ ኤሊት-ሰራሽ የፖለቲካ መሳሪያ ነው የሚሉ (Instrumentalist View) እና የጊዜና የሁኔታዎች ሂደት ውጤት የሆነ ማህበረሰባዊ ስሪት ነው የሚሉ (Socially Constructed) የዘርፉ ምሁራን የከረመ ሙግት አላቸው። እነዚህ ብሄርን ማን ሰራው የሚል ጥያቄን በመመለስ የብሄርን ምን መሆን የመመለስ ሙከራ የሚመዝዛቸው ክሮች ናቸው። አንድ ማህበረሰብ ብሄር የሚሆነው ምን ምን ቅድመ-ሁኔታዎችን ሲያሟላ ነው?ብሄርን የሚያቋቁሙ መስፈርቶች ምንድን ናቸው? የሚለውን ስንጠይቅ ቋንቋ፣ ባህል፣ ስነ-ልቦና፣ መልክዓ-ምድር ወዘተ ሆነው እናገኛለን።


ብሄርን የሚያቋቁሙ ቅድመ-ሁኔታዎች ሆነው የተቀመጡት መስፈርቶች በብሄር ውስጥ ያላቸው ድርሻ (የሚያቀብሉት አበርክቶ) ምን ያህል እንደሆነ በህግም ሆነ በአካዳሚያዊ (የምርምር) ጽሁፎች ተወስኖ አይገኝም። እነዚህ መስፈርቶች በጣምራነት (Cumulative) መሟላት ያለባቸው ወይም በአማራጭነት ሊተካኩ የሚችሉ (Optional) ስለመሆናቸውም እንዲሁ። እነዚህ መስፈርቶች ‹ሰብጀክቲቭ› የሆነውን የብሄር ማንነት ‹ኦብጀክቲቭ› የሆነ መስፈሪያ የማበጀት ሙከራዎች ናቸው። ከዚህ በቀር ለሁሉም ብሄሮች በተመሳሳይ ድርሻ እና ተጽዕኖ (ማዋጣት) ሊያገለግሉ አይችሉም። የአማራ ብሄርተኝነት በእነዚህ መስፈርቶች ተሰፍሮ የሚያልፍ መሆኑ የማያከራክር ቢሆንም የመስፈርቶቹ ድርሻና ተጽዕኖ ምን ያህል እንደሆነ መገምገም የብሄርተኝነቱን ተፈጥሮ እና መጠነ-ዙሪያ ለመቀንበብ ያገለግላል።

 

የቅማንት ነገር፣


የቅማንትን የብሄር ጥያቄ በመጀመሪያ ወደ አደባባይ ይዘው የወጡት አቶ ነጋ ጌጤ ቅዳሜ ሃምሌ 12 ቀን 2006 ዓ.ም ለወጣው አዲስ አድማስ ጋዜጣ በሰጡት ቃለ-መጠይቅ፤ ‹‹የቅማንት ብሄረሰብ ቀደምት ከሚባሉት ውስጥ አንዱ ነው።


መገለጫው በእኛ በቅማንቶች አባት፣ እሚታ፣ አያት፣ ቅድመ-አያት- ቅማንት- ምንዥላት- እንጃላት ብለን 7ኛ ቤት ድረስ ይሄዳል። 6ኛው ዙር ምንዥላት የሚባለው አሁን ጠፍቷል። አሁን ያለው የመጨረሻው ቅማንት ነው። እነዚህ ከአባት ተጀምሮ ወደ ላይ የሚጠሩት የዘር ተዋረዶች ናቸው። …ኖህ ሶስት ልጆች አሏቸው- ሴም፣ ያፌት፣ ካም ይባላሉ። አፍሪካውያን የካም ልጆች ናቸው። ከዚህ መሃል የእኛን ዘር የምናወጣውከከነአን ልጆች ነው። አራዲዮን-አደረኪን ወለደ። አደረስኪ ሶስት ሚስቶችን አገቡ። አንደኛዋ ሚስታቸው አንዛኩና ትባላለች። ከአንዛኩና ቅማንት….ይወለዳሉ።…›› ይላሉ። ይህ የአቶ ነጋ ጌጤ ትርክት ብሄር በቀጥታ የዘር ቆጠራ እንደሆነ የሚነግረን ነው። የአቶ ነጋ ጌጤ የዘር ቆጠራ የሚያነሱትን የብሄር ማንነት ይገባናል ጥያቄ የሚደግፍ አይሆንም። በህገ-መንግስቱ ዘር የብሄር ማንነትን የሚያስገኝ መስፈርት ሆኖ አልተደነገገም። ብሄርን በዘር የወደኋላ ቆጠራ ለማግኘት የሚደረግ ጉዞ ማረፊያው የአማራ እና የኦሮሞ ብሄሮችን ከአንድ ዘር የተገኙ ናቸው ወይም የሰው ሁሉ ዘር አንድ ነው ወይም በተለይ አማራ የሚባል ብሄር የለም የሚል ይሆናል። ስለሆነም እገሌ እንቶኔን ወለደ ዓይነት የብሄርተኝነት ትርክት ብሄርተኝነትን የሚንድ እና ትርጉም የማይሰጥ ነው። እንደ ኢትዮጵያ ባለ በደምና በአጥንት በተዋሃደ ህዝብ መካከል ዘርን ተከትሎ አንዱን ከሌላው ለመለየት መሞከር የሚቻል አይደለም። ብሄርተኝነትንም ከፖለቲካ ርዕዮትነት አውርዶ የለየለት ዘረኝነት ያደርገዋል። አንድ ማህበረሰብ ብሄር ለመሆን የተለየ ዘሩን እንዲቆጥር የሚያስገድድ የህግም ሆነ የማህበራዊ ስምምነት በሌለበት ሁኔታ አቶ ነጋ ጌጤ የቅማንትን ራሱን የቻለ የተለየ ብሄር መሆኑን ለማስረዳት እስከ ሰባት ትውልድ ድረስ ዘር የመቁጠራቸው ተጠየቅ ግልጽ አይደለም። ባህል፣ ቋንቋ፣ ስነ-ልቦ­ና፣ መልክዓምድር… የሚሉት ቅድመ-ሁኔታዎች ቅማንትን ከጎንደሬው የማይለዩት ስለሆነ ልዩነትን ፍለጋ ይመስላል።


ቅማንት በአሁኑ ጊዜ የብሄር እውቅና ተሰጥቶት የራሱን አስተዳደር አቋቁሟል። እውቅና የተሰጠው ግን በየትኞቹ መስፈርቶች ተመዝኖ እና ምን ምን አሟልቶ በመገኘቱ እንደሆነ ግልጽ አይደለም። በአማራ እና በቅማንት መካከል ያለውን አንድ መሆን እና ያው ራስነት ስናይ የቅማንት ብሄርተኝነት ልሂቅ-ሰራሽ የፖለቲካ መሳሪያ እንጅ መሬት ያለ የሚጨበጥ ማህበረሰባዊ መሰረት ያለው አይመስልም። የቅማንት ማንነት መነሻው ምንም ቢሆን መድረሻው ራስን በራስ የማስተዳደር እና እውቅና የማግኘት እንደ አገውነት፣ አርጎባነት…ወዘተ እስከሆነ ድረስ የሚፈጥረው የኀልዮትም ይሁን የተግባር መፋለስ አይኖርም።


ይህን ነጥብ በዝርዝር ከማየታችን በፊት ብሄርተኝነት ይልቁንም አማራነት በ‹‹እንቧለሌ›› የተገለጠበትን ዓይነት እንመልከት። ‹‹አማራነት ስነ-ልቦናዊ ስሜት እንጅ የዘር እና የቋንቋ ጉዳይ ብቻ እንዳልሆነ አምነናል። ሙስሊሙም ክርስቲያኑም፣ ቅማንቱም፣ አገውም…የራሱን ልዩ የሚያደርገውን ባህል እንደያዘ በትልቁ ሲሰፋ የአማራ ማንነትን ይዞ ኢትዮጵያዊነትን ያፈካል። ደግሞ በ21ኛው ክፍለ-ዘመን ዘር የሚባል ባዮሎጅ የለም። አማራ፣ ኦሮሞ፣ ጉራጌ…የሚል ዘረ-መል በህክምና አታገኝም። …ብሄር በፖለቲካ የሚፈጠር ማህበራዊ ውህደት ያለው የነገድ መጠሪያ ነው። …ብሄር የሚባለውም የደም ጉዳይ ሳይሆን የጋራ ስነ-ልቦና የሚፈጥረው የህዝብ ጉባዔ ነው።›› ገጽ 79።


ይህን የምትለን በእንቧለሌ የፖለቲካዊ ወጎች መጽሃፍ ላይ የቅማንት አማራ ሆና የተሳለችው እና በሙያዋ የስነ-ማህበረሰብ እና የታሪክ ተመራማሪ እና አዝማሪ መሆኗን የምትነግረን ዶ/ር አበበች ደሴ ናት። ‹‹እኔ እንደ ቅማንት ከአማራው የሚነጠል ማንነት የለኝም።…አንጓው ቢለያይም ሸንበቆው አንድ ነው›› (ገጽ 78) በማለትም የቅማንትን አማራነት ታረጋግጣለች። ‹‹እንቧለሌ›› እንዲህ ያሉ ስስ እና ግዙፍ ፖለቲካዊ ጉዳዮችን በልቦለድ፣ ከልቦለድም በወግ መልኩ በማቅረቡ፣ ከማቅረቡም በላይ ርዕሰ-ነገሩን በሚገባ መንተንተን እና በዝርዝር መዳሰስ ባለመቻሉ (ባለመፈለጉ) ክብደት ተሰጥቶት በምንጭነት ለመጥቀስ የማይመች መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ በጠቅላላ አነጋገር ብሄር ‹የዘር ቆጠራ አይደለም፤ በጊዜ እና በሁኔታዎች ሂደት ውስጥ የተፈጠረ የአንድ ህዝብ የጋራ ስነ-ልቦና ነው። ስለሆነም ቅማንት ዘሩን እንዴትም እና ወደየትም ቢቆጥር አማራ ነው› የሚል ጭብጥ ይዞ ይሟገታል። ለአቶ ነጋ ጌጤ በተለይ የተጻፈም ባይሆን የሁለቱ የብሄር ብያኔ የቀጥታ ተቃራኒ ነው።
የአቶ ነጋን የብሄር ትርጓሜ እና አረዳድ ከተቀበልን ቅማንትና አማራ ሁለት የተለያዩ ብሄሮች ይሆናሉ። ‹‹እንቧለሌ›› ደግሞ ቅማንትም እንደ አገው አማራ ነው በማለት ቅማንትን በአማራነት ውስጥ እንዳለ አንድ ንዑስ ማንነነት አድርጎ ያቀርበዋል። ‹‹እንቧለሌ›› በአንድ በኩል‹‹አማራነት ስነ-ልቦናዊ ስሜት›› ነው ቢልም አጥንትና ደም ቆጠራ ጭምር መሆኑን እንደሚቀበል በተዘዋዋሪ ‹‹…የዘር እና የቋንቋ ጉዳይ ብቻ እንዳልሆነ…›› በማለት ይነግረናል። ጥቂት ዝቅ ብሎ ደግሞ ‹‹…ብሄር የሚባለውም የደም ጉዳይ ሳይሆን የጋራ ስነ-ልቦና የሚፈጥረው የህዝብ ጉባዔ ነው።›› በማለት ብሄርን በዘር ቆጠራ ለማቆም መሞከርን እንደማይስማማበት ይጠቁማል። ደራሲው ዘር እንደ ባህል፣ እንደ ቋንቋ ወዘተ ሁሉ የብሄር ማንነት አንድ አምድ ሆኖ መቆሙን የሚቀበል ይሁን ወይም ዘር በብሄር ማንነት ውስጥ ድርሻ የለውም እንደሚል እርግጠኛ ሆኖ መናገር ያስቸግራል። ይህ ግራ መጋባት እና ግራ አጋቢነት የደራሲው ብቻ ሳይሆን የአማራ ብሄርተኝነት አቀንቃኞች ሁሉ ይመስላል። ካለፉት ሁለት ዓመታት ወዲህ የኢትዮጵያ ፖለቲካ የስበት ማዕከል ሆኖ የቀጠለው አማራ ብሄርተኝነት የብሄርተኝነቱን መጠነ-ስፋት መወሰንና ማሳወቅ አልቻለም። ይህ ክፍትነቱ አማራው ለኢትዮጵያዊነት ካለው ቀናኢነት ጋር ተደምሮ የአማራብሄርተኝነት በአንድነት ኃይሉ የሚወሰድ ያደርገዋል። ይህ የደራሲው ከሁሉም ልሁን ማለት የብሄርተኝነቱን ዥዋዥዌ የሚጠቁም ነው ሊባል ይችላል። እነዚህን ሁለት የብሄር አረዳዶች እና አፈታታቸውን ይዘን የዚህ ጽሁፍ ዋና ጭብጥ የሚያርፍበትን ጨመቅ እንጠይቅ። ቅማንት አማራ ነው ወይ?የአማራ ብሄርተኝነት ከአጥንትና ደም ቆጠራ ያመለጠ የስነ-ልቦና አንድነት ነው።አለቃ ተክለየሱስ ዋቅጅራ ‹‹የጎጃም ዘር በሙሉ ከአባይ እስከ አባይ›› በሚለው መጽሃፋቸው የጎጃምን ዘር እገሌ እንቶኔን ወለደ በሚለውተለምዷዊ የዘር ቆጠራ የጎጃምን ማን መሆንና ኬት መጣነት አብራርተዋል። በእንዲህ ያለው የህዝቦች ድልድል በጎጃምና በቅማንት መካከል ያለው ልዩነት፣ በአገውና በወሎ መካከል እንዳለው ያለ ልዩነት ይሆናል። በዚህ የዘርን ቆጥሮ ማንነትን የመወሰን የብሄርነት አበያየን ወሎም፣ ሸዋም፣ ጎንደርም፣ ጎጃምም ራሳቸውን የቻሉ የተለዩ ህዝቦች ይሆናሉ። እንዲህ ከሆነ አማራ ማን ነው?ወይስ ፕሮፌሰር መስፍን ወልደ-ማርያም እንደሚሉት አማራ የሚባል ብሄር የለም?

 

ድህረ-ነገር/መደምደሚያ፡-


በዚህ ጸሃፊ እምነት ማንነት በይበልጥ ስነ-ልቦና ነው። ብሄርን ከሚያቋቁሙ መስፈርቶች ውስጥ የጋራ ስነ-ልቦና እጅግ ከፍተኛውን ድርሻ ይይዛል። በቁጥር ይሄን ያህል ብሎ በሂሳባዊ ስሌት ለመግለጽ ቢያስቸግርም የአንበሳውን ድርሻ ያህል ወይም ከዚያም የበለጠውን ያህል ወሳኝነት አለው። የኦሮሞም ሆነ የትግሬ ብሄርተኝነት የቆመው እኔ ኦሮሞ ነኝ፣ እኔ ትግሬ ነኝ በሚል ችካል ላይ እንጅ እገሌ እንቶኔን ወለደ በሚል ስሌት አይደለም። ማንነት ስሜት እንጅ ስሌት አይደለም። አማራነት ህዝቦች የሚጋሩት የጋራ ስነ-ልቦና እንጅ አጥንትና ደም ቆጠራ አይደለም። አማራነት በጊዜና በሁኔታዎች የረጅም ጊዜ ሂደት የተፈጠረ አንድ የጋራ ስነ-ልቦና ነው። ይህ ምን ማለት ነው? ቅማንቱንም፣ አገውንም፣ ጎጃሜውንም፣ ጎንደሬውንም…ወዘተ እኩል አማራ የሚያደርግ በመካከላቸው ያለውን ንዑስ ልዩነቶች የሚያስረሳ የጋራ ስነ-ልቦና አላቸው ማለት ነው። ይህ የአማራ የጋራ ስነ-ልቦና ራሱ ምንድነው? የአንድ ህዝብ ስነ-ልቦና በተለያዩ መሰረቶች ላይ ሊቆም ይችላል። የሚያስተሳስራቸውን የጋራ ገመድ በጊዜ እና በሁኔታዎች ሂደት ይፈትላሉ። የእኛ ነው በሚሉት ወይም የእነሱ ነው በሚባል አንድ ወይም ብዙ መሆኖች ላይ ሊመሰረት ይችላል። የቅማንትም ሆነ የመንዝ፣ የብቸናም ሆነ የቋራ፣ የጋይንትም ሆነ የሳይንት፣ የአገውም ሆነ የወልቃይት አማራ እኩል የሚጋራው የጋራ መገለጫው ትምክህተኝነት እና ነፍጠኝነቱ ነው። የአማራ ሁሉ የጋራ ስነ-ልቦናው መሰረቱ ትምክህቱ እና ነፍጠኝነቱ ነው። የተቀሩት ሌሎች ሁሉ አማራውን ያለ ልዩነት ትምክህተኛ እና ነፍጠኛ ነው ይሉታል። ይህ ማለት ግን አማራው ከትምክህተኝነቱ እና ነፍጠኝነቱ በቀር የሚጋራው የጋራ ታሪክ፣ ባህል፣ ቋንቋ… ወዘተ የለም ማለት አይደለም። የስነ-ልቦና አንድነቱ የተሸመኑበትን ዋና ድርና ማጎች ለመለየት ብቻ ነው። አማራው ራሱም በሴራ ፖለቲከኞች ፕሮፖጋንዳ ግራ ቢጋባም ትምክህተኛ እና ነፍጠኛ መሆኑን ያውቃል። አጤ ምኒልክን፣ አጤ ኃይለስላሴን፣ አጤ ቴዎድሮስን፣ በላይ ዘለቀን….ወዘተ ሁሉ አማራ የሚያደርጋቸው እገሌ እንቶኔን ወለደ የሚል የዘር ቆጠራ አይደለም። ከፍ ያለ ትምክህተኝነታቸው እና ይህን ትምክህተኝነታቸውን የሚያስጠብቁበት ነፍጠኝነታቸው ነው። በመሆኑም ቅማንትነት እንደ ጎጃሜነት፣ እንደ አገውነት ..ወዘተ ያለ ንዑስ ማንነት ነው። ቅማንት ወሎየው እንደሚሆነው ሁሉ አማራ ነው።


አቶ ነጋ ጌጤ የተከተሉት የዘር ቆጠራ የቅማንት ንዑስ ማንነት ስነ-ልቦና የሚቆምበት መሰረት ከሚሆን በቀር የቅማንትን አማራነት የሚያስቀር አይደለም። ቅማንት አማራ ነው፤ አርጎባው አማራ እንደሆነው ሁሉ።

 

መውጫ፡-
የአማራ ብሄርተኝነት የቆመባቸው ምሰሶዎች ናቸው የተባሉት ትምክህተኝነት እና ነፍጠኝነት ምንድን ናቸው? በሚቀጥለው ሳምንት የምመለስበት ይሆናል።¾

Page 1 of 15

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us