You are here:መነሻ ገፅ»ወቅታዊ
ወቅታዊ

ወቅታዊ (156)

በኦሮሚያ እና በአማራ ክልሎች የተቀሰቀሱ ህዝባዊ ተቃውሞዎች ተከትሎ ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ ጥልቅ ተሀድሶ ለማድረግ ለሕዝብ ቃል በመግባት አንዳንድ የለውጥ ጅምሮችን ለማድረግ እየሞከረ መሆኑ የሚዘነጋ አይደለም። ከለውጥ ጅማሬዎቹ መካከል በፌዴራል ደረጃ የካቢኔ አመራር ሹም ሽር ማካሄዱ የሚጠቀስ ሲሆን በክልል ደረጃም ከዝቅተኛ እስከ ከፍተኛ አመራሩ ድረስ ግምገማዎችን በማካሄድ የማጥራት እርምጃዎችን ወስዷል፣ እየወሰደም ይገኛል። በተጨማሪም የፖለቲካ ምህዳሩን ይበልጥ ለማስፋት የምርጫ ሕጉ የሚሻሻልበት ሁኔታ እንደሚፈጠር፣  አስፈላጊ ሆኖ ከተገኘ ሕገመንግስቱን እስከማሻሻል የሚደርስ እርምጃ ለመውሰድ መዘጋጀቱን አረጋግጧል። ለዚህም ይረዳው ዘንድ ከተቀናቃኝ ፓርቲዎች ጋር ቁጭ ብሎ ባሉት ሀገራዊ አጀንዳዎች ዙሪያ ለመወያየት ፍላጎት አሳይቶ፣ ጅምሮቹ በመታየት ላይ ናቸው። ይህ እርምጃ በገዥው ፓርቲና ደጋፊዎቹ ዘንድ እንደአበረታች ጅምር የሚታይ ይሁን እንጂ በተቀናቃኝ ኃይሎች በኩል ጥልቀት ያለው ተሀድሶ ለማድረግ የኢህአዴግ የግምገማ መድረኮች ብቻ በቂ አለመሆናቸውን በመጥቀስ ኢህአዴግ ራሱ ችግር ፈጣሪ፣ ራሱ መፍትሔ ፈላጊ ሆኗል በማለት አካሄዱን ይቃወሙታል።

እናም በኢህአዴግ አነሳሽነት ራሱ ገዢውን ፓርቲ ጨምሮ 22 ሀገር አቀፍ ፓርቲዎች የመጀመሪያ ስብሰባቸውን ጥር 10 ቀን 2009 ዓ.ም አካሂደዋል።

በመጀመሪያው የውይይት መድረክ በቀጣይ የውይይቱ አካሄድና ሥነሥርዓት ጉዳዮች ላይ ሁሉም ወገን ሃሳቡን እንዲያቀርብ በተስማሙት መሠረት በውይይቱ ከተሳተፉ 22 ፓርቲዎች 20ቹ መነሻ ሃሳባቸውን በመድረኩ ላይ አቅርበዋል። በፓርቲዎቹ ሃሳብ መሰረት የካቲት 8 ቀን 2009 በተካሄደው የስብሰባ መድረክ ላይ የአመራር ስርዓት ምንነት፣ ስብስባው በማን ይመራ፣ የድርድሩን ታዛቢነት ጉዳይ እንዲሁም ከውይይቶች ወይም ከድርድሮች በኋላ መግለጫ በማን ይሰጥ በሚል 12 ነጥቦች መለየታቸውን የመንግሥት መገናኛ ብዙሃን ዘገባ ያስረዳል።

ከእነዚህም ውስጥ የድርድሩን ዓላማ በተመለከተ አብዛኛዎቹ ፓርቲዎች ዝርዝር ማቅረብ ያልቻሉ ሲሆን፥ ኢህአዴግ፣ መድረክ እና የገዳ ስርዓት አራማጅ ፓርቲ ግን ሀሳባቸውን አቅርበዋል።

ኢህአዴግ “በክርክር እና በድርድሩ የሚነሱ ሀሳቦች በግብአትነት በመውሰድ የሚሻሻሉ ህጎች ካሉም ማሻሻል እንዲሁም የአፈጻጸም ጉድለቶችን ማስተካከል” የሚለው አላማው ነው ብሏል።

የገዳ ስርዓት አራማጅ ፓርቲ ደግሞ በግልጽ ዓላማ ብሎ ያስቀምጥው ባይኖረውም፥ በአጠቃላይ “የሀገሪቱን ህዝብ እና ወጣቶችን ተጠቃሚ የሚያደርግ ውጤት ይገኛል” በሚል አቅርቧል።

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዴሞክራሲያዊ አንድነት መድረክ በበኩሉ፥ “የሀገሪቱን የፖለቲካ ምህዳር ችግር ነቅሶ በማውጣት መፍትሄ እንዲሰጥ ማስቻል” የሚለውን የድርድሩ ዓላማ አድርጎ ይዟል።

በድርድር እና በክርክሩ እነማን ይሳተፉ በሚለው ሀሳብ ላይ ደግሞ አብዛኛዎቹ ፓርቲዎች ከመድረክ ውጭ ኢህአዴግ ካቀረበው ሀሳብ ጋር ተመሳሳይ ሀሳብ ያቀረቡ ሲሆን፥ ይህም በሀገር ውስጥ የሚንቀሳቀሱ፣ በምርጫ ቦርድ የተመዘገቡ ሰላማዊ እና ህጋዊ የሆኑ ፖለቲካ ፓርቲዎች ሊሳተፉ ይችላሉ የሚል ሀሳብ ነው።

ፓርቲዎቹ የቀረቡ ሃሳቦችን በዝርዝር አይተው ከ20 ፓርቲዎች የቀረቡትን መነሻ ሃሳቦች መሰረት ያደረገና የሁሉንም ፓርቲዎች ሃሳብ ባካተተ መልኩ አንድ ረቂቅ ደንብ ለማምጣት እንዲቻል ሰባት አባላት ያሉት ኮሚቴ በማዋቀር ረቂቁን እንዲያዘጋጁ ውሳኔ አሳልፈዋል።

በዚህም መሰረት በቀጣይ የካቲት 17 2009 ዓ.ም በሚቀርበው ረቂቅ ደንብ ላይ ተወያይቶ ለማፅደቅ ቀጠሮ መያዛቸውን ዘገባው ያስረዳል።

በገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ እና በ21 ተቀናቃኝ ፓርቲዎች መካከል ውይይት መጀመሩ በብዙዎች ዘንድ በአዎንታ ታይቷል። ለዚህ ምክንያቱ ደግሞ ፓርቲዎቹ በወሳኝ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ በጋራ ተወያይተውና ተግባብተው ለውጥ ሊያስገኝ የሚችል ፍሬ ሊያሳዩን ይችላሉ በሚል ግምት ነው። ይህም ሆኖ ጅምር ላይ ያለው የውይይት/ ድርድር መድረክ ሊያጤናቸው የሚገቡ ጉዳዮች መኖራቸው መጠቆም ተገቢ ነው።

 

ተቃናቃኝ ፓርቲዎችን በተመለከተ፣

በምርጫ ቦርድ መረጃ መሠረት ወደ 74 የሚጠጉ የፖለቲካ ፓርቲዎች ተመዝግበዋል። ከእነዚህ ውስጥ በስብሰባዎችና በመሳሰሉ መድረኮች ተሳትፎ የሚያደርጉ 65 (ክልላዊ ፓርቲዎችን ይጨምራል) ያህል ፓርቲዎች አሉ። በ2007 አምስተኛ ዙር ምርጫ 58 ያህል የፖለቲካ ፓርቲዎች ለፌዴራል ፓርላማ እና ለክልል ም/ቤቶች ዕጩዎቻቸውን በማቅረብ ተወዳድረዋል። እንግዲህ አነስተኛ ቁጥሩን ብንወስደው እንኳን ወደ 58 የሚጠጉ የፖለቲካ ፓርቲዎች ንቁ እንቅስቃሴ እያደረጉ መሆኑን መገንዘብ ይገባል። በሰሞኑ የኢህአዴግ እና የተቀናቃኝ ፓርቲዎች ውይይት ላይ እንዲገኙ የተደረጉት ፓርቲዎች ጠቅላላ ቁጥር 22 ብቻ ነው። ፓርቲዎቹ የተመረጡት ሀገር አቀፍ ፓርቲዎች በመሆናቸው ነው ተብሏል። እንግዲህ በሀገራዊ ውይይት ላይ ክልል አቀፍ ፓርቲዎች እንዲሳተፉ ያልተደረጉት ጉዳዩ ስለማያገባቸው ነው ወይንስ ሌላ አሳማኝ ምክንያት ይኖር ይሆን የሚለው መመለስ ያለበት ነው።

ሌላውና ተደጋግሞ የሚነሳው ጉዳይ 21 የተለያየ ፍላጎት፣ አቋም፣ አመለካከት ያላቸው ፓርቲዎች በአንድ ጠረጼዛ ዙሪያ ቁጭ ብለው ከገዥው ፖርቲ ጋር ሲወያዩ ፍላጎቶቻቸውን ለማስታረቅና ወደአንድ ነጥብ ለመምጣት እጅግ አስቸጋሪና አሰልቺ ሒደቶችን ማለፍ፣ አንዳንዴም አለመግባባት ሊከሰት የሚችልባቸው ሁኔታዎች በስፋት ሊታይ ይችላል። ለዚህ ብቸኛው መፍትሔ ተቀናቃኝ ፓርቲዎች ልዩነቶቻቸውን በማጥበብ ቢቻል ወደአንድ ስብስብ፣ ካልተቻለም ወደሁለት ቢመጡ የበለጠ ተጠቃሚ የመሆናቸው ነገር ሳይታለም የተፈታ ነው። እናም ፓርቲዎቹ በቅድሚያ በጋራ ፍላጎቶቻቸው ዙሪያ ተመካክረው ወደመቀናጀት ወይም መሰባሰብ ወይንም ወደግንባር አቅጣጫ ቢመጡ ያተርፋሉ።

 

ምሁራን እና ታዋቂ ሰዎችን (የሀገር ሽማግሌዎችን)፣ የህብረተሰብ ተወካዮችን ስለማሳተፍ፣

ሀገራችን በታሪኳ ለየት ያለና ግጭት አዘል ተቃውሞ ባለፈው አንድ ዓመት አስተናግዳለች። በዚህ ክስተት ንጹሃን ሰዎች ጭምር የሞት ሰለባ ሆነዋል። ዜጎች ተሰደዋል፣ ታስረዋል፣ ተንገላተዋል። የችግሩ መነሻ የተለያየ ቢሆንም ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ ደጋግሞ እንዳመነው የመልካም አስተዳደር ችግሮች መፍታት አለመቻሉ በዋንኛነት ይጠቀሳል። በተጨማሪም መንግሥታዊ ሥልጣን ለግል ብልጽግና የማዋል ዝንባሌ እያደገ መምጣትም እንዲሁ በችግሩ መንስኤነት ሲጠቀስ ይሰማል። ያም ሆነ ይህ ሕዝብ አደባባይ ወጥቶ፣ መሰዋዕትነት ከፍሎም  ጭምር ጥያቄ አቅርቧል። በጥያቄ ውስጥ የኢኮኖሚ፣ የፖለቲካ የማህበራዊ ችግሮቹ እንዲፈቱለት ይፈልጋል። እነዚህን ችግሮች ለመፍታት ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ ብቻውን የሚወጣው አይደለም። ስለሆነም ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ በሚኖሩ የምክክር መድረኮች ሁሉ ምሁራንን እና ታዋቂ ሰዎች.፣ የሀገር ሽማግሌዎችን ማሳተፍ ዘርፈ ብዙ ጥቅም እንዳለው አለመዘንጋት ብልህነት ይሆናል።

በተጨማሪም ከተለያዩ የኅብረተሰብ ክፍሎች በጥንቃቄ ተመርጠው የሚወከሉ ሰዎች እንዲሁ የድርድሩ አካል ሊሆኑ ይገባል። በተለይ ወጣቶች (ሴቶችን ጨምሮ) በእንዲህ ዓይነት ሀገራዊ አጀንዳ ላይ ማሳተፍና የወሳኝነት ሚና እንዲኖራቸው ማድረግ በሕዝብ ውስጥ የሰረፁ ቅራኔዎችን ለመፍታት ትልቅ አቅምን ያስገኛል።

የድርድሩን ገለልተኝነትና ተአማኒነት ማስጠበቅ፣

እንዲህ ዓይነት የምክክር የድርድር መድረኮች በገለልተኛ ግለሰቦች ወይም ተቋማት እንዲመሩ ግድ ይላል። አንዱ ፓርቲ በማወቅም ይሁን ባለማወቅ አሉታዊ ተፅዕኖ እንዳያሳርፍ፣ የመድረኩንም አካሄድ እንዳይደፈርስ ገለልተኛ ወገኖች የጎላ ሚና አላቸው። በዚህ ረገድ ሁሉም ፓርቲዎች የሚስማሙባቸውን ወገኖች በጥንቃቄ መርጦ በመሰየም እንዲሁም ኃላፊነታቸውን በግልፅ በመደንገግ ወደሥራ ማስገባት የመድረኩ ገለልተኛነትን ለማረጋገጥ ወሳኝ ይሆናል።

በድርድሩ ሒደት የመገናኛ ብዙሃን ሚና፣

ለድርድር የተሰባሰቡት ፓርቲዎች ይህን አጀንዳ ቀድሞውኑ ትኩረት እንደሰጡት ተሰምቷል። ይህን ማድረጋቸው ተገቢና ትክክልም ነው። የውይይቱ ወይም ምክክሩ ወይንም ድርድሩ ውሳኔዎች፣ ውሎዎች እንዴትና በማን ይዘገባሉ፣ ሚዲያዎችን እንዴት ፍትሐዊ በሆነ መንገድ ማሳተፍ ይችላሉ የሚለው ነጥብ በበቂ ሁኔታ መልስ ማግኘት አለበት። ያለበለዚያ  ኢህአዴግ የራሱን የስራ አስፈጻሚና የማዕከላዊ ኮምቴ ስብሰባ ሲያካሂድ እንደሚያደርገው የመንግስት መገናኛ ብዙሃንን ብቻ በመጥራት የሚፈልጉትን ብቻ ተናግሮ መበተን በሕዝብ ውስጥ በተገቢው መንገድ መተላለፍ የሚገባው መረጃ ሳይተላለፍ እንዲቀር መንገድ ይከፍታል። ሁሉም መገናኛ ብዙሃን (የግሎቹ ጭምር) መሳተፋቸው ከተአማኒነት አንጻር ጭምርም የሚኖረው ድርሻ ከፍተኛ መሆኑን መረዳት ያስፈልጋል። ከምንም በላይ ደግሞ መገናኛ ብዙሃን መግለጫዎችን እንዲያስተላልፉ ብቻ ሳይሆን ስለምክክሩ ወይንም ድርድሩ ፋይዳዎች ሕዝቡን በማወያየትና በማሳተፍ ጭምር አጀንዳውን ሕዝቡ እንዲጋራው ቢቻልም የራሱ እንዲያደርገው አዎንታዊ ሚና እንዳላቸው አለመዘንጋት ተገቢ ነው። በዚህም ረገድ እነማን እንዴት ይሳተፉ የሚለው ተሰብሳቢው ወገን ተወያይቶ ውሳኔ ሊያሳልፍበት ይገባል።

ሄኖክ ስዩም

አፋር በሰሜናዊ ምስራቅ የኢትዮጵያ ክፍል የሚገኝ ክልል ነው። ክልሉ 96 ሺ 256 ካሬ ኪሎ ሜትር ስፋት አለው። በአምስት ዞኖች የተከፋፈለ ሲሆን በኢትዮጵያ አስደናቂ የሚባሉ የቱሪስት መስህቦች መገኛም ነው። በሀገራችን ከሚገኙ ብሔራዊ ፓርኮች ውስጥ ሁለቱ በአፋር ክልል የሚገኙ ናቸው። አዋሽ ብሔራዊ ፓርክን ከኦሮሚያ ጋር ሲጋራ ያንጉዲራሳ ብሔራዊ ፓርክ ደግሞ ሙሉ ለሙሉ በአፋር ክልል ይገኛል። የክልሉ ዋና ከተማ ሰመራ ከአዲስ አበባ 600 ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ ትገኛለች።

በየዓመቱ የቤተሰባዊ ትውውቅ ጉዞ ለጋዜጠኞች በማዘጋጀት የሚታወቀው የአፋር ባህልና ቱሪዝም ክልል ዘንድሮ ለሁለተኛ ጊዜ የተለያዩ መገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎችን ከአፍዴራ እስከ ዳሉል ጉብኝት እንዲያደርጉ ባዘጋጀው መርሐ ግብር ታድሜአለሁ። መነሻችን ሰመራ ከተማ ናት። ቀኑ ጥር 25 ቀን 2009 ዓ.ም. ጠዋት ነው። ጸሐይ ሳትወጣ ከሰመራ ተነስተን ወደ አፍዴራ ጉዞ ጀመርን።

ይህ ጉብኝት በዋናነት ብዙ ያልተነገረላቸው እና ከኢትዮጵያውያን ጎብኚዎች ርቀው ወደ ኖሩ ተፈጥሯዊ መስህቦች የተደረገ ጉዞ ነው። ኪልባቲ ረሱ ወይም ዞን ሁለት ወደሚባለው የአፋር ክልል ገብተናል።

ከሰመራ ሰሜናዊ አቅጣጫውን ይዘን በምቹው አስፋልት ጎዳና በመጓዝ 226 ኪሎ ሜትር ላይ የአፍዴራ ሐይቅን ደቡባዊ ክፍል አገኘንው። አፍዴራ በአፋር ከሚገኙ በርካታ ሐይቆች አንዱ ነው። አፋር ውስጥ ከሚገኙት አምስት ምርጥ የተፈጥሮ ሐይቆች ደግሞ በስፋቱም ትልቁ አፍዴራ ነው።

ኢትዮጵያ ለዘመናት የአሰብን ጨው ስትጠቀም ኖራ ከአሰብ ጋር ስትቆራረጥ የደረሰው የጨው ሐይቅ አፍዴራ ነበር። ገና በጠዋት ደርሰን ሙቀቱ ከፍተኛ ደረጃ ደርሷል። አፍዴራ እጅግ ከሚሞቁ የሀገራችን አካባቢዎች አንዱ ነው። ምናልባትም ከዳሎል ቀጥሎ፤

11300 ሄክታር ስፋት ያለው የአፍዴራ ሐይቅ በጨው ምርቱ ይታወቃል። የአፍዴራ ከተማ ራሷ ጨው ለማምረት የተሰበሰቡ የቀን ሰራተኞች የፈጠሯትና ያደመቋት ከተማ ናት። የመገናኛ ብዙሃኑ ቡድን አፍዴራ እንደ ደረሰ እንደ እኛው አፋርን ለመጎብኘት ጉዞ የጀመሩት የክልሉ ባለስልጣናት በርዕሰ መስተዳድሩ እየተመሩ አፍዴራ ደረሱ።

በአፋር ከክልሉ አጠቃላይ የቆዳ ስፋት 82 140 ሄክታሩ በውሃ የተሸፈነ ነው። ይህ በመቶኛ ሲሰላ 17.14 በመቶው የአፋር ምድር አፍዴራን ጨምሮ እንደ አቢና ገመሪ ባሉ ሐይቆችና እንደ አዋሽና ደናክል ባሉ ወንዞች የተሸፈነ ነው።

የጉዞአችን መጀመሪያ በሆነው የአፍዴራ ሐይቅ፣ በአስደናቂዎቹ የሐይቁ ዳር ዳርቻ የፍል ውሐ ምንጮች ሙቀቱን የሚያስረሳ ቆይታ አደረግን። አብዲ የክልሉ ባህልና ቱሪዝም የቱሪዝም ፕሮሞሽን ባለሙያ ነው። አፍዴራን በሚመለከት ለጋዜጠኞች የማስተዋወቅ ገለጻ አደረገ። የአብዲ ቁጭት ይህንን መሳይ ፍል ውሐ መድሃኒት ነው ተብሎ በውጪ ጎብኚዎች ሲጎበኝ በየገበታችን የሚቀርበው ጨው መገኛ ጭምር ሆኖ በሀገር ውስጥ ጎብኚዎች አለመታወቁ እንደሚከነክነው እግረ መንገዱን የጎብኙ ግብዣውን ሲያቀርብ ገለጸልን።

አፍዴራ ምሳችንን በልተን ወደ ኤርታኤሌ ጉዞአችንን ቀጠልን።

ከአፍዴራ ዓበአላ በርሐሌ የሚወስደውን ዋና መንገድ ጥለን ወደ ቀኝ ታጥፈን የአሸዋ ላይ መንገዱን ተያያዝነው። ይህ መንገድ ሙያ ለሌለው ሹፌር ፈተና ነው። መኪናችን የመስክ በመሆኑ ልነቅ የሚለውን አሸዋ ጥሶ ለማለፍ ችግር አልገጠመንም። ከሩቅ ወደሚታየው የእሳት ባህር ተራራ ስንጠጋ ጸሐይ ወደ ደመናው እየገባች ነበር።

ከአፍዴራ 170 ኪሎ ሜትር ያክል ተጉዘን መጥተናል። ይህቺ መንደር አስኮሚ ባህሪ ትባላለች። ወደ ኤርታኤሌ የሚጓዘ ጎብኚዎች አየር ስበው ቀሪውን የእግር ጉዞ የሚያስቡባት የእረፍት ቦታ ናት። ከመላው ዓለም የእሳቱን ባህር ብለው የሚመጡ ጎብኚዎችን ስትቀበል የኖረች፤ አፋሮች የእንግዳ ተቀባይነት ባህል ሙዚየም ናት። ሲመሽ ከቀይ ባህር የሚመጣው ንፋስ አየሯን ይፈውሰዋል።

ከአስኮሚ ባህሪ ኤርታኤሌ ለመጓዝ ጥቂት ኪሎ ሜትሮችን ደስ የሚልና እሳተ ገሞራ የፈጠረው የዐለት ጌጣጌጥ እየተመለከቱ ሽቅብ ይወጣሉ። በርከት ያልን ተጓዦች ስለሆንን የምሽቱን ጉዞ ያለ ስጋት ነበር የጀመርነው። አፋር ልዩ ሓይሎች ውለታ ደግሞ ምትክ የለውም። በሾሉ ድንጋዮች ላይ ስንራመድ የአፋር ልዩ ሃይሎች ክንድ ላይ ሆነን ነበር።

ደረስን። የሚጤሰው ተራራ ስር፤ ይህ የሲኦል ደጃፍ የሚባለው የዓለማችን ልዩ ስፍራ ነው። ደመናው በእሳቱ ቀለም ሌላ ውብ መልክ ይዟል። ታይቶ የማይጠገብ መልክ። ይሄ በተለምዶ ኤርታኤሌ የሚባለው ስፍራ አይደለም። በቅርቡ የፈነዳው እሳተ ገሞራ ነው። ከቀድሞው ኤርታኤሌ የእሳት ባህር አጠገብ የሚገኝ አዲስ ክስተት። ዓለም ወደ እዚህ ስፍራ እየሮጠ ነው። የውጪው ጎብኚ ቁጥር ጨምሯል። በምሽቱ የባትሪያቸው ወጋገን ከርቀት የሚታየው ጎብኚዎች ማንም ሰው ኤርታኤሌ መድረስ አለበት የተባለ አስመስለውታል።

ወደ ኤርታኤሌ የሚመጣ ጎብኚ የእግር ጉዞውን ምሽት ማድረግ ይኖርበታል። የእጅ ባትሪ የግድ ነው። ምናልባት እሳት እንደ ውሃ በሚንቦጫረቅበት ዳርቻ ሙቀቱ አይጣል ነው ብሎ ራቁቱን የሚመጣ ካለ ብርዱ ሲጠብሰው ያድራል። የሚደረብ ልብስ የግድ ነው።

ኤርታኤሌ ዳር መሆን የትም ከመሆን ጋር የሚተካከል አይመስለኝም። በምናባችን የምናስበውን የተለየ ቀለም እና ውበት ፊት ለፊት የምንጋፈጥበት ስፍራ ነው። ከቆምንበት ቢታ ራቅ ብሎ ገና ፈንድቶ ያልበቃለት አዲስ ሌላ የእሳት ተራራ እያየን ነው። ከኤርታኤሌ ስንመለስ ሁላችንም ላይ የሞላው ደስታ ከመንገዱ ድካም ጋር ትግል ውስጥ ገብቶ ነበር።

ከአምስት ወራት በፊት በድንገት የፊነዳው የእሳተ ገሞራ ከቀድሞ ኤርታሌ በግምት አራት ኪሎ ሜትር ራቅ ብሎ የሚገኝ ቦታ ላይ ያረፈ ነው። አዲሱ እሳተ ገሞራ እንደቀድሞው ከጎደጎደ ሥፍራ የሚገኝ አይደለም፤ ይልቁንም ከመሬት ወለል ላይ የተኛ የእሳት ባህር ነው።

በማግስቱ ቁርሳችንን አስኮሚ ባህሪ በልተን ወደ በርሀሌ ጉዞአችንን ቀጠልን። በርሃሌ አድረን በማግስቱ በዓለም ዝቅተኛ ወደሚባለው ምድር ጉዞአችንን ቀጠልን። ቁርሳችንን ከዳሎል ጋር አብራ ዓለም ካወቃት አህመድ ኢላ /አመዴላ/ ጋር በላን።

በጠዋት ዳሉል ስንደርስ በርካታ የውጪ ጎብኚዎችን የጫኑ የአስጎብኚ መኪኖች በጨው ሜዳ ላይ እየጋለቡበት ነበር። ሰዓቱ ጠዋት ቢሆንም ሙቀቱ እኩለ ቀን አስመስሎታል። ይህ የምድር ዝቅተኛው ስፍራ ነው። በአፋር እና በኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን አህጉራችንን ጭምር የዝቅተኛው እና ሞቃታማው ስፍራ መገኛ ያስባለ ተፈጥሯዊ መስህብ ነው። ዓለም ለዘመናት የምድራችን ሌላኛ ፕላኔት ሲል ሲያወድሰው የኖረ መስህብ ነው።

እንወራረድ ከተባለ ዳሎልን በማወቅ ከእኛ ከኢትዮጵያውያን ዓለም ይበልጠናል። ዳሎልን በመጎብኘትም እንዲሁ ባህር ሰንጥቀው አድማስ አልፈው የመጡ እንግዶቹ ቁጥር የትየለሌ ነው። ለእኛ ለኢትዮጵያውያን የእኛ ሆኖ ባዕድ፤

አሁን ስለማየው ነገር በቃላት መጻፍ አይሞከርም። ይህንን ለማድረግም አልጀምርም። ዳሎል አይጻፍም። ዳሎል በቃላት አይገለጽም። አፋሮች ዳሎልን መግለጽ ይችሉ ከሆነ ብዬ የአፋር ክልል ባህልና ቱሪዝም ቢሮ ኃላፊውን አቶ  መሀመድ ያዮ አናገርኳቸው። በአጭር ቃል "ግሩም ነው፤ ይደንቃል። አይታመንም" ብለው ምላሽ ሰጡኝ።

በጉዞአችን ሁሉ የአፋር ክልል ምክር ቤት አፈ ጉባኤ አብረው አሉ። ለቱሪዝም እና ባህል የሚሰጡትን ትኩረት እንዲህ ሙቀትን መንገድም ሳይበግራቸው አምና የሄዱበትን ዘንድሮም ደግመው በመታደም የማይጠገበውን መስህብ ሲጎበኙ የተመለከተ ይገባዋል። ለጋዜጠኞችም ያሉት ይህንኑ ነበር። "እናንተ የመጣችሁት ሀገራችሁ ነው። ይሄ ሀገራችሁ ነው። ሀገራችሁን መጎብኘት እና ስለ ሀገራችሁ ማስተዋወቅ ኃላፊነታችሁ ነው" አሉ።

በእርግጥ ሀገራችን ነው። ግን የቅርብ ሩቅ ነን። ዳሎልን ኢትዮጵያዊ ጋዜጠኛ የናሽናል ጂኦግራፊውን ዘጋቢ ያክል አያውቀውም። ኢትዮጵያዊው ምሁር ለዳሎል ሩቅ ነው። ከዓለም መገናኛ ብዙሃን ዘግይቶ ዳሎል እንዲህ ሆነ፤ ኤርታኤሌ ፈነዳ የሚል ሚዲያ ጋዜጠኞች ነን። እናም ሀገራችን ቢሆንም ስለ ሀገራችን ሩቅ እንደሆንን ያየንበት ድንቅ ጉዞ ነበር።

ሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኃ/የተ/ የግል ማህበር በቤንሻንጉል ጉሙዝ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት መተከል ዞን በቡለን ወረዳ ጎንጎ በተባለ አካባቢ የከፍተኛ ደረጃ የወርቅ ማዕድን ለማምረት የሚያስችለውን ስምምነት ከማዕድን፣ ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር ጋር ተፈራረመ፡፡ 

ስምምነቱን ጥር 22 ቀን 2009 ዓ.ም የፈረሙት አቶ ሞቱማ መቃሳ የማዕድን፣ ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር ሚኒስትር እና ዶ/ር አረጋ ይርዳው የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ኩባንያዎች ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር እና የሚድሮክ ወርቅ ኩባንያ ሥራ አስኪያጅ ናቸው፡፡

የውሉ ስምምነት ፊርማው ከተፈረመበት ቀን ጀምሮ ለ15/ለአሥራ አምስት/ ዓመታት የሚፀና ሆኖ የፈቃድ ዘመኑም ሲጠናቀቅ በባለፈቃዱ ጥያቄ መሠረት በእያንዳንዱ የፈቃድ ዕድሳት ጊዜ ከ10 /ከአስር/ ዓመታት ላልበለጠ ጊዜ ሊታደስ ይችላል፡፡

የፈቃዱ የቆዳ ስፋትም 27 ነጥብ 2 ካሬ ኪሎ ሜትር ሲሆን ኩባንያው ከዚህ በፊት ለምርመራ ሥራ ከ310 ሚሊዮን ብር በላይ ወጪ ያደረገ መሆኑንም በፊርማ ሥነሥርዓቱ ላይ ተገልፆአል፡፡ ኩባንያው በሙሉ ኃይሉ ወደ ሥራ ሲገባ ለ600 ኢትዮጵያውያን የሥራ ዕድል ይፈጥራል፡፡

የአካባቢ ጥበቃን በተመለከተ የሠራተኞቹን፣ የአካባቢ ጥበቃና ነዋሪዎች ጤንነትና ደህንነት በማይጎዳ በተፈጥሮ ላይ ብክለት በማያስከትል መልኩ የምርት ስራውን የሚያከናውን ሲሆን ሥራውን ሲያቋርጥ በተፈጥሮ አካባቢ ላይ በሰው ህይወትና ንብረት እንዲሁም ዕፅዋት ላይ ጉዳት ሊያስከትሉ የሚችሉ ማናቸውም ቅሪቶችና ግንባታዎችን ያስወግዳል፡፡ምርቱ ለስራው ተፈፃሚነት ባላቸው ህጎች መሰረት ያከናውናል፡፡

መንግሥት ለወርቅ ማምረቱ ውል ተፈጻሚነት በቅድሚያ በአካባቢው የሚገነውን የመሠረተ ልማት አውታሮች በተለይም የኤሌክትሪክ ኃይል አቅርቦት እና የመንገድ ግንባታ ማሟላት እንዳለበት ሁለቱ ወገኖች ተስማምተዋል፡፡

 

ስለሚድሮክ ማዕድን ልማት ጥቂት ነጥቦች

በኦሮሚያ ክልል በአዶ ሻኪሶ ወረዳ ለገንደንቢ አካባቢ በሻኪሶ ከተማ የሚገኘው የለገደንቢ ወርቅ ማዕድን በግል ይዞታ ኩባንያ ሆኖ ከመቋቋሙ በፊት የመንግሥት የልማት ድርጅት አካል ነበር፡፡ መንግሥት የልማት ድርጅቶችን ወደ ግል ለማዛወር ባወጣው ፖሊሲ መሠረት ለገደንቢ ወርቅ ማዕድን ኢንተርፕራይዝም በቀድሞው የኢትዮጵያ ፕራይቬታይዜሽን ኤጀንሲ አማካኝነት ለግል ባለሀብቶች ለጨረታ ቀረበ፡፡ ለዚህም ጨረታ የተሳታፊዎችን ቁጥር ለማብዛት ሲባል ማስታወቂያው ለአንድ ጊዜ በላይ እንዲወጣ ተደርጎ እንደነበር ይታወቃል፡፡

ከወጣው የጨረታ ማስታወቂያ አኳያም የወርቅ ማዕድኑን ለመግዛት በጨረታው ውድድር የተሳተፉት 13 ያህል ኩባንያዎች ነበሩ፡፡ በወቅቱ ሚድሮክን ወክሎ በጨረታው እንዲሳተፍ የተደረገው ሀብትነቱ የሚድሮክ ኢትዮጵያ ኢንቨስትመንት ሊቀመንበር ሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አል-አሙዲ የሆነው ብሔራዊ ማዕድን ኮርፖሬሽን (National Mining Corporation) በሞግዚትነት ነበር፡፡ ከዚሁ ኮርፖሬሽን በስተቀር ሌሎች ኩባንያዎች ሁሉም የውጭ ሀገር ኩባንያዎች የነበሩ ሲሆን በጨረታው የማጣራት ሂትም መጨረሻ ላይ የደረሱት ኩባንያዎች ብሔራዊ ማዕድን ኮርፖሬሽን JCI Company እና Canyon Resources Corporation ብቻ ነበሩ፡፡

ጨረታው የተከፈተው ሚያዝያ 8 ቀን 1989 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. 1997) ሲሆን በውድድሩም የተሻለ ከፍተኛ ዋጋ ያቀረበውና የጨረታው አሸናፊ ሆኖ የተገኘው ከሚድሮክ በኩል ስለመሆኑ ውሳኔው ለብሔራዊ ማዕድን ኮርፖሬሽን የተገለፀው ሰኔ 4 ቀን 1989 ዓ.ም (እ.ኤ.አ 1997) ነው፡፡ በመሆኑም የለገደንቢ ወርቅ ማዕድን ሕጋዊ ሽያጭ ውል በሚድሮክና በፕራይቬታይዜሽን ኤጀንሲ መካከል እ.ኤ.አ. በጁን 1997 ተፈርሟል፡፡

ቀጥሎም የወርቅ ማምረት (Mining) እና ፍለጋ (Exploration) ሥራውን ማከናወን የሚያስችል ስምምነት ከቀድሞው ማዕድንና ኢነርጂ ሚኒስቴር ጋር እ.ኤ.አ. ማርች 29/1998 ተፈርሟል፡፡ ሚድሮክ ወርቅ ማዕድን ኩባንያን በለገደንቢ የወርቅ ማምረቱን (Mining) እና የወርቅ ፍለጋ (Exploration) ሥራ ማካሄድ ያስቻለው ይኸው ስምምነት ነው፡፡ በስምምነቱ መሠረት ኩባንያው በዚሁ ለገደንቢ በሚባለው ሥፍራ ወርቅ ለማምረት 8 ነጥብ 4 ካሬ ኪሎ ሜትር (Sq.km) እንዲሁም ለወርቅ ፍለጋ ሥራ ደግሞ 80 ነጥብ 1 ካሬ ኪሎ ሜትር (Sq.km) ለመጠቀም የሚያስችለው ፈቃድ አለው፡፡

የወርቅ ማምረቱ ሥራ ፈቃድ በጠቅላላ 20 ዓመታት ፀንቶ የሚቆይ ሲሆን፤ ስምምነቱ ለኩባንያው ተጨማሪ የ10 ዓመታት ፈቃድ ማግኘት የሚያስችለው ነው፡፡

በወርቅ ፍለጋ ረገድም ኩባንያው በማዕድን አዋጁ መሠረት በየጊዜው የሚታደሱ ፈቃዶችን ተግባራዊ በማድረግ የሚሰራ ሲሆን በተደረገው ከፍተኛ የወርቅ ፍለጋ ሥራ ኩባንያው ሁለተኛውን የወርቅ ማምረት ፈቃድ አግኝቷል፡፡ ይህም ሁለተኛ የማምረት ፈቃድ በሳካሮ የማምረት ፈቃድ ያስገኘ ሲሆን፤ የምርት ተግባሩ እ.ኤ.አ በ2009 ተጀምሯል፡፡ ፈቃዱም የ20 ዓመት ውል ያለው ነው፡፡

ኩባንያው በሥራው እያደገ ስለመምጣቱ ሌላው መገለጫ ከለገደንቢና ሳካሮ የማዕድን ማምረቻ ሌላ በቤንሻንጉል ጉሙዝ ክልል ውስጥ በተመለከተ ዞን የማዕድን ፍለጋ (Exploration) በብር 310 ሚሊዮን ወጪ ለ10 ዓመታት እንዲካሄድ በማድረግ ኩባንያው የፕሮጀክቱን አዋጭነት ማረጋገጡ ነው፡፡ ከዚሁ አንጻርም የከፍተኛ ማዕድን ማምረት (large scale mining) ፈቃድ ስምምነት ከማዕድን፣ ነዳጅና ተፈጥሮ ጋዝ ሚኒስቴር ጋር ሰሞኑን ፈጽሟል፡፡ በዚህም ስምምነት መሠረት መተከል የኩባንያው ሶስተኛው የወርቅ ማዕድን ማምረቻ ተቋም ሆኗል፡፡     

ሚድሮክ ጂኢኦ እና ኤክስፕሎረሽን አገልግሎት ኃ/የተ/የግ/ማህበር ዘመኑ በሚፈቅደው ዘመናዊ ቴክኖሎጂ እና ብቃት ባላቸው የሰለጠኑ ባለሙያዎች በመታገዝ ከማዕድን ልማት ጋር በተያያዘ በዋንኛነት የአፈር ምርመራና የቁፋሮ ሥራ የሚያከናውን ሀገር በቀል ብቸኛ ኩባንያ ነው፡፡ ኩባንያው የማዕድን ፍለጋና ምርመራ እንዲሁም የቁፋሮ (ኤክስፕሎረሽን) ሥራዎችን ለሚድሮክ ወርቅ ኩባንያ ብቻ ሳይሆን አገልግሎቱን ለሚፈልጉ የተለያዩ ኩባንያዎችም በመስጠት ላይ እንደሚገኝ ታውቋል፡፡

ሚድሮክ ወርቅ ኩባንያ እና ሚድሮክ ጂኢኦ እና ኤክስፕሎረሽን ኃ/የተ/የግል ማህበር ከማዕድን ልማት ጋር በተያያዘ በሚያከናውኑዋቸው ፕሮጀክቶች የአካባቢውን ህብረተሰብ ተጠቃሚ የሚያደርጉ ሌሎች ፕሮጀክቶችን በመገንባት ለሀገራዊ ልማት የበኩላቸውን አስተዋጽኦ በማድረግ ላይ እንደሚገኙ ይታወቃል፡፡ ኩባንያዎቹ የማዕድን ልማት በሚያከናውኑባቸው አካባቢዎች የትምህርት ተቋማትን፣ የገጠር መንገዶችን፣ የንጹህ የመጠጥ ውሃ አቅርቦቶችንና መሰል የልማት ተግባራት በመሳተፍ ሕዝባዊ ወገንተኝነታቸውን በተግባር አስመስክረዋል፡፡

በተጨማሪም በወርቅ ሽያጭ ገቢ ብቻ ሳይሆን በሮያሊቲ ፣ በገቢ ታክስ እና በሠራተኞች ደመወዝ ገቢ ግብር በማስገባት ለሀገሪቱ ኢኮኖሚ ዕድገት አዎንታዊ ሚናቸውን እየተወጡ ነው፡፡

በአገር አቀፍ ደረጃ በየሁለት ዓመቱ የሚከበረው የአርብቶ አደሮች ቀን በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል ጅጅጋ ከተማ ለ16ኛ ጊዜ ከጥር 15 እስከ 17 ቀን 2009 ዓ.ም በተለያዩ ፕሮግራሞች ተከብሯል። በክልሉ የሚገኙ አርብቶ አደሮችን ህይወት ለማሻሻል የተሰሩ የውሃ አቅርቦት ስራዎችን፤ የከብቶችን ስጋ ለዓለም ገበያ የሚያቀርብ ፋብሪካንና የከብቶችን ጤና የሚጠብቅ የህክምና ጣቢያን በስፍራው የተገኙ እንግዶች እንዲጐበኙ ተደርጓል። በበዓሉ ማሳረጊያ ቀንም በክልሉ የተለያዩ አካባቢዎች ጉብኝት ያደረጉት የኢፌድሪ ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ አቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ፣ በጅጅጋ ከተማ እምብርት ላይ በሚገኘው ግዙፉ የቀሪያን አዳራሽ ከአራቱም ክልሎች (ማለትም ከአሮማያ፣ ከአፋር፣ ከደቡብና ከሶማሌ) ለተውጣጡ አርብቶ አደሮች በተነሱ ሀሳቦችና ጥያቄዎች ዙሪያ ምላሻቸውን ሰጥተዋል። እኛም አርብቶ አደሮቹ ያነሷቸውን ዋና-ዋና ጥያቄዎችና ጠቅላይ ሚኒስትሩ የሰጧቸውን ምላሾች ለአንባቢ እንዲመች አድርገን እንደሚከተለው አቅርበናል።

 

 

ጥያቄ፡-ጠመንጃችንን አስቀምጠን፤ አካፋችንን ይዘን ወደልማት ገብተናል።ገር ግን ከጐረቤት አገሮች የፀጥታ ችግር እያጋጠመን ነው። በአንድ ባንዲራ ስር ሆነን ተጠቅተናል። ወደልማቱ እንምጣ ወይስ ድንበሩን እንጠብቅ? በፀጥታ በኩል እየታረድን ነው። ስራችንን ተረጋግተን መስራት አልቻልንም። የፀጥታን ጉዳይ በተመለከተ መንግስት ድጋፍ እንዲያደርግልን እንጠይቃለን።

መልስ፡- የፀጥታ ችግርን በተመለከተ የተነሳው ጥያቄ በሁላችንም ዘንድ ትኩረት የተሰጠው ነው። ሁላችሁም እንደገለፃችሁት ይህ የፀጥታ ችግር በኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል እንደነበረና ከብዙ መስዋዕትነት በኋላ ህዝቡ ሰላም አግኝቶ ወደ ልማት መግባቱ የሚታወስ ሃቅ ነው። አሁን ላይ የፀጥታ ችግር በኦሮሚያ ክልልና በተለያዩ አጐራባች አካባቢዎች ማጋጠሙ አልቀረም። ይህን የፀጥታ ችግር ከመንግስት ጋር በጋራ ሆነን ለመፍታትና የአርብቶ አደሩን የልማት ተጠቃሚነት ለማረጋገጥ እየሰራን እንገኛለን። ስለዚህ የፀጥታ ችግሮችን መፍታት ለልማታችን ወሳኝ እንደሆነ እናምናለን። ከዚህ አኳያ በኦሮሚያ-ቦረና አካባቢና በሶማሌ ክልል አጐራባች አካባቢ ያለውን ችግር ሙሉ በሙሉ አልፈታንም። ነገር ግን ይህን ጉዳይ ለመፍታት ባለፉት ጥቂት ሳምንታት የሁለቱ ክልል አመራሮች በጋራ ሆነው በተከታታይ በፌዴራል መንግስት ድጋፍ ውይይት ሲያካሂዱ ቆይተዋል። አሁንም በየቦታው በጋራ በመሆን ይህን የፀጥታ ችግር እንዲፈቱ ስምምነት ተደርሷል።

 

እኔ እስከማውቀው ድረስ የኦሮሚያ-ቦረና አካባቢና በሶማሌ ክልል ጋር በተያያዘ ያልተፈቱ ቅሬታዎች አሉ። እነዚህ ችግሮች ቶሎ ካልተፈቱ በአንድ በኩል የአርብቶ አደሩን ህይወት የማጥፋት፤ በሌላ በኩል ለልማት ያለውን ተነሳሽነት በከፍተኛ ደረጃ የሚጐዳ በመሆኑ ይሄ የፀጥታ ችግር በፍጥነት መፈታት አለበት። በጉጂ-ቦረና እንዲሁም ሊበን ዞን አካባቢ ያለው የፀጥታ ችግር ትልቅ መሆኑን ግን ልናሰምርበት ይገባል። ይሄ ችግር መፈታቱ በጣም ወሳኝ በመሆኑ አመራሮቹ አሁን በያዙት መንገድ በመሄድ፤ ፌዴራል መንግስትም በጥብቅ ክትትል እያደረገና እናንተ ከተባበራችሁን ችግሩን እንፈታዋለን የሚል እምነት አለን።

 

ሁለተኛው ከፀጥታ አንፃር የተነሳው በደቡብ ኦሞ ከኬኒያና ከደቡብ ሱዳን ድንበሮች ጋር በተያያዘ ያለው ችግር ነው። ይህ ችግር ከሌላ አገር ጋር ያለ ችግር ከመሆኑ አንፃር የፌዴራል መንግስት ከክልሉ ልዩ ኃይል ጋር በመተባበር ሙሉ በሙሉ የጥበቃውን ስራ እየሰራን ነው።

 

በአካባቢው መከላከያ ካምፑን እንዲመሰርትና ጥበቃውን እንዲያጠናክር፤ እንዲሁም አርብቶ አደሩ ስራውን እንዲቀጥል እየሰራን ነው። እንደተባለው አርብቶ አደሩ መሳሪያውን አስቀምጧል፤ አሁን መዋጋት አይፈልግም። ይህ ችግር ጨርሶ መጥፋት ስለሚገባው በአሁኑ ወቅት መከላከያ ሰራዊታችን “ካምፑን” መስራት ጀምረዋል። ስለዚህ በሂደት እዛ አካባቢ ጥበቃውን የምናጠናክር ይሆናል። በኬኒያ በኩል ብቻ ሳይሆን ከደቡብ ሱዳን አካባቢም እንዲሁ ወደ ደቡብ ክልል በመጣባት ብዙ ቦታዎችን እንደያዘ ይታወቃል። እሱም ብቻ አይደለም በዚያ መስመር ከጋምቤላም ጋር በተያያዘ የሙርሌ ጐሳዎች ላይ የሚደርስ ችግር እንዳለ ይታወቃል። ይህን ችግር በአንድ መስመር ሁኔታዎችን ለማቃለል የፌዴራል መንግስት ከክልሎቹ የፀጥታ ኃይሎች ጋር እየሰራ ይገኛል።

 

አሁንም ቢሆን ደግሜ መናገር የምፈልገው እናንተ ወደልማታችሁ እንድትገቡ የሚፈለገውን ሁሉ የምንሰራ መሆናችንን መግለፅ ነው። በዚህ አጋጣሚ ሳላመሰግን የማላልፈው በአፋርና በኢትዮጵያ-ሶማሌ ክልሎች ድንበር ላይ የነበረውን ችግር ቀርፈው ምንም ቅሬታ ሳንሰማ ከዚህ ጉባዔ መውጣታችን ለኛ ትልቅ ድል ነው። ግን ደግሞ የፀጥታን ችግር ማቆም ብቻውን መፍትሄ አይደለም። ከዚህ አኳያ አጐራባች ክልሎች በጋራ በእነዚህ አካባቢዎች የጋራ ልማት አቅደው መስራት አለባቸው። በነገራችን ላይ የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልል እና የኦሮሚያ ክልል በጋራ ልማት ብለው የያዙት ፕሮጀክት በመውደቁ ምክንያት ነው ይሄ ሁሉ ችግር የተከሰተው።

 

አሁን እንዲዋጉ (በርግጥ ህዝቡ እየተዋጋ አይደለም) የሚያደርገው የኛ ሚሊሻ፣ የኛ የዞንና የወረዳ መዋቅር ነው። ህዝቡን እያዋጋ ያለው አመራሩ ነው። አርብቶ አደሩን በክልል ግንብ ገንብተን ልንቆጣጠረው አንችልም። ይልቅ አርብቶ አደሩ በጋራ የሚተሳሰርበት፤ በጋራ የሚገበያይበት፤ የጋራ ልማት የሚያካሂድበት ፕሮጀክቶች ተቀርፀው ከቀረቡ የፌዴራል መንግስት ድጋፍ እንደሚያደርግ ቃል ገብቷል።

 

ጥያቄ፡- የመሠረተ ልማት አለመሟላት ያሳስበናል። በተለይ የመብራት ስርጭት ደካማ ነው። ኃይል እያለ ስርጭት ላይ የሚሰሩ ሰዎች ኃይል እንዳናገኝ አድርገዋል። የውሃና የውስጥ ለውስጥ አገናኝ መንገዶች ዝርጋታም ብዙ ስራ ይቀረዋል። ይህን በተመለከተ ምን እየተሰራ ነው?

መልስ፡- የመሰረተ ልማትን አስመልክቶ ከተነሱት ጥያቄዎች ውስጥ አብዛኛው ክልል የጠቀሰው የመብራትን ችግር ነው። መብራት ለምን ችግር ሆነ ከተባለ ወደትላልቅ የውሃ ልማት ፕሮጀክቶች በመግባታችን ነው። ውሃ ደግሞ ያለመብራት ስለማይገፋ፤ በተለይም ጥልቅ የጉድጓድ ውሃ ፍለጋ ከገባን መብራት በጣም ወሳኝ በመሆኑ ከቤተሰብ መብራት በላይ የጥልቅ ጉድጓዶች ውሃን ለመግፋት መብራት አስፈላጊ ሆኗል። የመብራትን ችግር መቅረፍ ማለት የአርብቶ አደሩን ችግር መቅረፍና ወደልማት ማስገባት ማለት ነው።

 

ከዚህ አኳያ የፌዴራል መንግስትም የተለያዩ ዝግጅቶችን እያደረጉ ነው ያለው። አንዱ እንቅፋት የሆነው የፋይናንስ አቅም ችግር ነው። ስለዚህ በየአካባቢው በራሳቸው ቆመው መብራት ሊሰጡ የሚችሉ አማራጮችን በመፈተሽ፤ ጥናት አድርገን እየሰራን ነው። ይሄ ከፀሐይ፣ ከንፋስና የጂኦተርማል ኃይል ካላቸው አካባቢዎች የመሳብ ስራን መስራት አለብን። አፋር ላይ ሁላችንም እያወቅን የዘገዩብን ሁለት ቦታዎች አሉ። አንደኛው የሱኑታ መስኖ ነው። ይሄ 2 ሺህ 500 ሔክታር ሊያለማ የሚችል ትልቅ የመስኖ አውታር ሲሆን፤ ገንብተነው ስናበቃ በመብራት ምክንያት ቆመናል። ለዚህ የሚሆን መብራት መሳብ ካለበት ከወልደያ ወይም ከኮምቦልቻ ነው። ያም ሆኖ ተጨማሪ ስራ ካልተሰራ በስተቀር ከዚያም ለመሳብ ያስቸግራል።

 

ስለዚህ አማራጭ አድርገን የወሰድነው ከዚያው አካባቢ የፀሐይ ኃይልን መጠቀም የሚያስችል ፕሮጀክት ቀርፀን እየተንቀሳቀስን እንገኛለን። በተመሳሳይ መንገድ የተነሳው የሃላይዳጌ 54 ጉድጓዶችን በተመለከተ እኛም እናውቃለን። ከሁሉም አንድ ጉድጓድ ብቻ ነው በጄኔሬተር የሰራው። ይህን እኔም በአካል ተገኝቼ አይቼዋለሁ። ዋናው ችግራችን የአቅም ችግር ነው። ይሄን ችግር ለመፍታት የሚያስችሉ አቅጣጫዎችን አስቀምጠን፤ ገንዘብም አፈላልገን ለመስራት ጥረት እያደረግን ነው ያለነው። የመብራት ችግር ዋነኛ ከመሆኑ አንፃር በሚቀጥለው የአርብቶ አደሩ ዋነኛ ችግር አድርገን የምንሰራበት ይሆናል ማለት ነው።

 

ከመብራት ኃይል ተቋም ጋር በተያያዘ ከሶማሌ ክልል የተነሳው ችግር ትክክል ነው። እኛም ለማሻሻል እየሰራን ነው። በዚህ ተቋም ያለችግር በብዙ ተቋሞቻችን ውስጥ ያለ ችግር ነው። ከክልሉ ቴክኒክና ሙያ የተመረቁ ወጣቶች በተቋሙ ውስጥ የስራ ድጋፍ እንዲያደርጉ ሁኔታዎች ተመቻችተዋል። በሌሎች ክልሎች የተሰሩትን ስራዎች እንደተሞክሮ በመውሰድ የኢትዮጵያ ሶማሌ ክልልም ለወጣቶች የስራ ዕድል በመፍጠር ጭምር አርብቶ አደሩ ለሚጠይቀው የኃይል ጥያቄ መልስ በመስጠት “በአንድ ድንጋይ ሁለት ወፍ” በሚያስብል መልክ መስራት እንችላለን። ከመንገድና በቴሌኮም ኔትዎርክ ጋርም በተያያዘ የተነሳው ጥያቄ ወስደን የበለጠ እንሰራባቸዋለን።

 

ጥያቄ፡- አርብቶ አደሩ ያመረታቸውን ምርቶችም ሆነ ከብቶቹን ወደገበያ አውጥቶ ለመሸጥ ችግር አለበት። ዘመናዊ የገበያ ትስስር ሊፈጠርልን ይገባል። ለኛ (ለአርብቶ አደሮች) ምቹ የገበያ ግንኙነትን ከመፍጠር አኳያ መንግስት ምን እየሰራ ነው?

መልስ፡- የገበያ ችግርን በተመለከተ የተነሳው ሀሳብ ተገቢ ነው። ይህን ችግር ለመፍታት ከታሰበ ቆይቷል። ነገር ግን እንዴት ነው የገበያ ችግሩ የሚፈታው በሚለው ጉዳይ ላይ መግባባት አለብን። ምን ዓይነት ግብይት ነው የሚያስፈልገን? በዚህ አጋጣሚ ትናንት “ጋሽቦ” የሚባል አካባቢ ከአርብቶ አደሮች ጋር ስንወያይ አንዲት እናት አርብቶ አደር 1ሺህ 800 ፍየሎች ነበሯቸው። ከዚያ ውስጥ 50 ብቻ ቀርተው የተቀሩት በድርቁ ምክንያት ማለቃቸውን ነግረውኛል። ይሄ በጣም የሚያሳዝን ነገር ነው። ነገር ግን ስለግብይት ስናነሳ አንድ መርሳት የሌለብን ነገር ምን ዓይነት እንስሳ ነው፤ ወደገበያ የምናቀርበው የሚለው መመለስ አለበት።

 

ለምሳሌ ከዚህ ቀደም እኛ ወደአቡዳቢ፣ (ወደዩናይትድ ዓረብ ኤሚሬትስ) የላክናቸው እንስሳት ለመረከብ ብዙ ከተጓዙ በኋላ እንደገና ተመልሰውብናል። ምንድነው? ሲባል ተቃጥለዋል፣ በሽታ አለባቸው፣ ቆዳቸው ተበላሽቷል፤ ነው የተባልነው። ይህ ማለት የኛ ገበያ ብዙ ከብት በመያዛችን ብቻ የሚስተካከል አይደለም ማለት ነው። ለገበያ የምናቀርባቸው እንስሳት ጥራት ያላቸው መሆን አለባቸው። ስለዚህ ገበያውን ስናይ ከነጥራቱ ነው ማየት ያለብን። እንስሳ ስላለን ብቻ ገበያ ይሆናል ብሎ መውሰድ ያስቸግራል። በኔ እምነት ገበያ ብዙ ይቸግረናል ብዬ አላምንም። የምናረባቸው እንስሳት ጤንነታቸውና ጥራታቸው የተጠበቀ እስከሆነ ድረስ ገበያ አለ።

 

ከዚህ አኳያ የኢትዮጵያ ግብርና ምርምር ካውንስል ለዚህ ስራ የሚሆን ስትራቴጂ ነድፎ፤ እቅድ አውጥቶ እየተንቀሳቀሰ ነው ያለው። ስለዚህ በአገራችን ያሉ ምርጥ የሚባሉ ዝርያዎችን በማባዛት እነሱን ለገበያ እንዲሆኑ በሚያስችል ሁኔታ መስራት ይገባናል። “ከሞኝ ደጃፍ ሞፈር ይቆረጣል” እንዲሉ የኛ የቦረና ዝርያ እኮ ነው የአውስትራሊያን ገበያ እየተቆጣጠረ የሚገኘው። ዓለም ላይ በሙሉ በዋናነት እየተሸጡ የሚገኙ እንስሳት ትንሽ “ሞዲፋይ” ተደርገው ከቦረና የተወሰዱ እንስሳቶች ናቸው። ስለዚህ ሀብቱ በእጃችን አለ። መንግስት የእንስሳትና ዓሣ ሀብት ልማትን በተቋም ደረጃ ሲያቋቁም ይህን የእንስሳት ሀብት በሚገባ ለመጠቀም በማሰብ ነው። በመሆኑም ጥራቱን አሻሽለን መቀጠል ይገባናል። ያኔ ገበያው ክፍት ይሆናል።

 

ሌላው የገበያው ችግር በመካከላችሁ ደላላና አቀባባይ በመብዛቱ የተፈጠረ ነው። ይህም አርብቶ አደሩ የሚፈልገውን የገበያ ድርሻ እንዳያገኝ እያደረገው ነው። አቀባባዮችንና ደላሎችን ከመካከል ለማውጣት ደግሞ መልስ (መፍትሄ) የሚሆነው የእናንተ የኅብረት ስራ ማኅበራት እንዲቋቋሙ ሲደረግ ነው። የገበያ ችግር አለብን ካላችሁ ከልባችሁ የኅብረት ስራ ማኅበር አቋቁሙ። እናንተ ባለቤት ያልሆናችሁባቸው የኅብረት ስራ ማኅበራት ረጅም ርቀት መሄድ አይችሉም። ኅብረት ስራ ማኅበሩ በቀጥታ ከብቶቻችሁን ዓለም አቀፍ ገበያም ላይ መሸጥ ይችላል። በዚህ መልኩ የገበያ ችግራችንን መፍታት እንችላለን።

 

ጥያቄ፡- በመንደር ማሰባሰብ ውስጥ ስንኖር ያልተሟሉልን በርካታ ነገሮች አሉ። ከእነዚህም መካከል የመሰረተ-ልማት ችግር አንዱ ነው። ምን የታሰበ ነገር አለ?

መልስ፡- በመንደር ማሰባሰብ ላይ የተነሳውን ጥያቄ በተመለከተ ጉዳዩን ተራ የመንደር ማሰባሰብ ብቻ ተደርጐ መወሰድ የለበትም። ወደፊት ዘመናዊ ከተሞች የሚመሰረቱበት መንገድ ነው። ከወዲሁ አስበን ነው መስራት ያለብን። ከዲዛይኑ ጀምሮ በመንደር የማሰባሰቡ ስራ ወደከተሜነት የሚያሸጋግር ስራ መሆን አለበት። መሰረተ-ልማቶችና አገልግሎት ሰጪ ተቋማት ሊገነቡም ይገባል። ይህንንም ለማድረግ የተሰራው ቅድመ-ዝግጅት የታጀበ ነው ማለት ይቻላል። ዝግጅቱ ባልተሟላበት አካባቢ የተጀመረው ስራ ግን መፈተሽ ይኖርብናል። በአየር ንብረት መዛባት ምክንያት የሚፈጠረውን የድርቅ ችግር ለመቋቋም የመንደር ማሰባሰቡ ስራ አንዱ መፍትሄ እንደሆነ ከግንዛቤ ውስጥ መግባት አለበት። በመሆኑም በመንደር ማሰባሰብ ዙሪያ የሚነሱ ጥያቄዎች በሂደት ይፈታሉ ብዬ አምናለሁ።¾

 

የኢትዮጵያ መንግሥት ከግብርና ወደ ኢኮኖሚው መዋቅራዊ ሽግግር እንዲፈጠር እየሰራ እንደሚገኝ በተደጋጋሚ ገልጿል። ይህም እርምጃ  ኢኮኖሚውን ከግብርና ጥገኝነት ቀስ በቀስ በማውጣት ወደ ኢንዱስትሪ መር ኢኮኖሚ ለማሸጋገር የታለመ ነው።ይህም ሆኖ ባለፉት አምስት ዓመታት መዋቅራዊ ለውጥ ተግባራዊ ማድረግ ሳይቻል ቀርቷል። በገንዘብና ኢኮኖሚ ትብብር ሚኒስቴር በኩል የተገኘ መረጃ የተመዘገበው ዕድገት ፈጣን፣ ትልቅ ፋይዳና ትርጉም ያለው ቢሆንም አሁንም የኢኮኖሚው አወቃቀር በተለይም ወደ ኢንዱስትሪ ለመሸጋገር መሠረት የሚሆን ውጤት ለማረጋገጥ የተደረገው ጉዞ በሚፈለገው ደረጃ አለመሆኑን ያምናል። አለምአቀፋዊ ተወዳዳሪነትን አመላካች የሆነው የውጪ ንግድ (ኤክስፖርት) አፈጻጸም ከዕቅዱ አንጻር ዝቅተኛ መሆኑ አሳሳቢ መሆኑን ሚኒስቴሩ ባለፈው ዓመት ሰኔ ወር ባወጣው የበጀት ሪፖርቱ ላይ አመልክቷል። ዘንድሮስ?

 

የኢንዱስትሪ ዘርፉ ባለፉት ስድስት ወራት ያሳየው አፈጻጸም በተለይም በወጪ ንግድ በኩል አፈጻጸሙ ከዕቅዱ አንጻር እንኳን ሲመዘን አሳሳቢ ደረጃ ላይ ተገኝቷል።

 

የአምራች ኢንዱስትሪ (ማኒፋክቸሪንግ) ዘርፉ የወጪ ንግድ አፈጻጸም

የኢንዱስትሪ ሚኒስቴር ለህዝብ ተወካዮች ም/ቤት ጥር 16 ቀን 2009 ዓ.ም ያቀረበው የ2009 በጀት ግማሽ ዓመት ሪፖርት (ከሐምሌ 1 ቀን 2008 እስከ ታህሳስ 30 ቀን 2009 ዓ.ም) መሠረት ከማኒፋክቸሪንግ ዘርፍ በዓመቱ 913 ነጥብ 6 ሚሊየን ዶላር ለማግኘት ዕቅድ የተያዘ ሲሆን ከዚህ ውስጥ በስድስቱ ወራት 349 ሚሊየን ዶላር ለማግኘት ታቅዶ ሲሰራበት ነበር። የስድስት ወራቱ አፈጻጸሙ ግን 198 ነጥብ 5 ሚሊየን ዶላር ወይም 56 ነጥብ 5 በመቶ ሆኗል። ይህ ገቢ ከዕቅዱ ጋር ሲነጻጸር አነስተኛ ቢሆንም ካለፈው ዓመት ተመሳሳይ ወቅት ጋር ሲነጻጸር በ3 ነጥብ 9 በመቶ ዕድገት አሳይቷል። 

 

ገቢው በዘርፎች ዘርዘር ተደርጎ ሲዳሰስ በጨርቃጨርቅና አልባሳት ውጤቶች ከዕቅድ አፈፃፀሙ 55 ነጥብ 5 በመቶ (ካለፈው ዓመት ተመሳሳይ ወቅት ጋር ሲነጻጸር በ 0 ነጥብ 5 በመቶ ቅናሽ አሳይቷል)፣ የቆዳና የቆዳ ውጤቶች 50 ነጥብ 4 በመቶ (ካለፈው ዓመት ተመሳሳይ ወቅት ጋር ሲነጻጸር በ7 ነጥብ 5 በመቶ ቀንሷል)፣ የሥጋ ወተት 61 ነጥብ 6 በመቶ (ካለፈው ዓመት ጋር ሲነጻጸር በ5 ነጥብ 1 በመቶ ቀንሷል) አስተዋጽኦ ያደረጉ ናቸው።

 

የኢንዱስትሪ ሚኒስቴር ሪፖርት አያይዞም የኤክስፖርት አፈጻጸም ጉድለት ተጠቃሽ ከሚሆኑ ምክንያቶች መካከል የጎላውን ድርሻ የሚወስደው ባለቀለት ቆዳ ረገድ ያለው የኤክስፖርት ገበያ በምርት መጠንም ሆነ በዋጋ በሚፈለገው ደረጃ ያለመሻሻሉ አንዱ ምክንያት ነው። በገዥዎች በኩል የተስተዋለው የተቀዛቀዘ የገበያ ትዕዛዝ ሁኔታ ግምት ውስጥ በማስገባት በሁሉም የምርት ዓይነቶች ኤክስፖርት የሚደረገው ያለቀለት ቆዳ ምርት ከፍ እንዲል በማድረግ ረገድ ያለውን ቅናሽ ለማካካስና ተይዞ የነበረውን የገቢ ግብ መጠን ለማሳካት ጥረት ተደርጎ ነበር። ያም ሆኖ ግን አሁንም በተነጻጻሪ ከፍየል ቆዳ ምርቶች በስተቀር በበግና በበሬ ቆዳ ምርቶች ላይ ያለው ፍላጎት ተቀዛቅዞ የቀጠለበት ሁኔታ በመኖሩ በተወሰኑ ቆዳ ፋባሪካዎችና በኢንዱስትሪ ግብዓት ልማት ድርጅቶች ውስጥ የምርት ክምችት እንዲፈጠር ምክንያት ሆኗል።

 

ኤክስፖርቱ ለምን ቀነሰ?

ምክንያት አንድ፡- የፕሮጀክቶች ወደሥራ ያለመግባት፣

በኢንቨስትመንት ሒደት ላይ ያሉ ፕሮጀክቶች በወቅቱ ወደተሻለ ማምረት ሥራ አለመሸጋገር ለኤክስፖርት ግኝት መቀነስ አንዱ ምክንያት ነው። የምስረታ ሒደታቸውን አጠናቀው ወደማምረትና ኤክስፖርት ሥራዎች ይገባሉ ተብለው በዕቅድ ተይዘው የነበሩ ፕሮጀክቶች በልዩ ልዩ ምክንያቶች እና በተፈጠረው ወቅታዊ ችግር ምክንያት በዕቅዳቸው መሠረት ኤክስፖርት ባለማድረጋቸው ለአፈጻጸም ማነስ አስተዋጽኦ አድርጓል። የኢንቨስትመንት ፕሮጀክቶች ተጠናቀው ወደኤክስፖርት ሥራ እንደሚገቡ የሚጠበቁት ፕሮጀክቶች ላይ ክትትልና ድጋፍ በማድረግ የሚገጥሟቸውን ችግሮች የሚመለከታቸውን ባለድርሻ አካላትን በማስተባበርና በመፍታት በተቻለ ፍጥነት ወደማምረት እንዲሸጋገሩ ጥረት እየተደረገ መሆኑን ኢንዱስትሪ ሚኒስቴር ለፓርላማ ባቀረበው ሪፖርቱ ጠቅሷል።

 

ምክንያት ሁለት፡- የጨርቃጨርቅና የጫማ ምርቶች፣

አብዛኛዎቹ የጨርቃጨርቅ ፋብሪካዎች፣ በሀገር ውስጥ ባለሃብቶች የተያዙ የጫማ ፋብሪካዎች ወደሀገር ውስጥ ገበያ በማዘንበላቸው ምክንያት የኤክስፖርት ገበያው እንዲቀንስ አንድ ምክንያት መሆኑን ሚኒስቴሩ ይገልጻል። ችግሩን ለመቅረፍ የቴክኖሎጂ አቅም ግንባታና ገበያ የማፈላለግ ድጋፍ በመንግስት በኩል መደረጉን የጠቀሰው የሚኒስቴሩ ሪፖርት የተሻለ የቴክኖሎጂ አቅም እያላቸውና ኤክስፖርት ማድረግ እየቻሉ በሀገር ውስጥ ገበያ ላይ ትኩረት ያደረጉ ባለሃብቶች የተፈቀደላቸውን የማበረታቻ ሥርዓት ተጠቃሚነት መብታቸውን እንዲያጡ መደረጉን ያትታል።

 

ምክንያት ሶስት፡- አቅም ውሱንነት፣

ለኤክስፖርት ዝቅተኛ አፈጻጸም ሌላው ምክንያት የቴክኖሎጂ፣ የማኔጅመንትና የሠራተኞች ክህሎት አቅም ውሱንነት ሲሆን ይህንን ችግር ለመፍታት የዓለም ገበያ የሚጠይቀውን የምርት መጠን፣ ጥራት እና የማቅረቢያ ጊዜ በማሟላት ተወዳዳሪ መሆን እንዲችሉ በተለይ ሀገራዊ ባለሃብቶች በመንግሥት የተቋቋሙ ኩባንያዎች ከአመራር ውሱንነት በተጨማሪ የቴክኒክ አቅም ውሱንነት ያሉባቸው በመሆኑ የቁርኝት አጋር ባለሙያዎችን በኢትዮጵያ የንግድ ተወዳዳሪነት ድጋፍ አገልግሎት እና በትራንስፎርሜሽናል ትሪገሪንግ ፋሲሊቲ ፕሮጀክት የፋይናንስ ድጋፍ የውጭ ባለሙያዎችን በመቅጠር እና በዘርፉ ባለሙያዎች አቅም ግንባታ ድጋፍ እየተደረገ ይገኛል።

 

ምክንያት አራት፡- የሥጋ ኤክስፖርት መቀዛቀዝ፣

በሥጋ ኤክስፖርትና የእርድ እንስሳት አቅርቦት እጥረት የራሱ የሆነ አሉታዊ ተጽዕኖ የነበረው ሲሆን ይህንኑ ችግር በዘላቂነት ለመፍታት የእንስሳት አቅርቦትን ለማሳደግ ከሚከናወኑ ተግባራት ጎን ለጎን ከሥጋ አምራችና ላኪዎች ማህበር ጋር በጋራ በመሆን ሁሉም የኤክስፖርት ቄራዎች በተገኙበት በተደረገ ውይይት ገበያውን የማረጋጋት ሥራ መከናወኑን ኢንዱስትሪ ሚኒስቴር ገልጿል። ይህም ሆኖ እነዚህ እርምጃዎች በቀጣዮቹ ስድስት ወራት የታቀደውን የኤክስፖርት ገቢ በእርግጠኝነት የማስገኘታቸው ጉዳይ ከሪፖርቱ አንፃር ሲገመገም ብሩህ ተስፋን የፈነጠቀ ነው ማለት አይቻልም። በአጭሩ የማኑፋክቸሪንግ ኢንዱስትሪ ዘርፍ የተቀዛቀዘ የኤክስፖርት አፈፃፀም በቀጣዮቹ ወራትም ላለመቀጠሉ ምንም ዋስትና የለም። 

 

በወልድያ የተገነባው የሙሐመድ ሁሴን ዓሊ አልአሙዲ ስታዲየምና የስፖርት (የወጣቶች) ማዕከል ጠ/ሚኒስትር አቶ ኃ/ማርያም ደሳለኝ፣ የሚድሮክ ሊቀመንበርና ባለሃብት የክብር ዶ/ር ሼህ ሙሐመድ ሁሴን አሊ አልአሙዲ በተገኙበት ቅዳሜ ጥር 6 ቀን 2009 ዓ.ም ተመረቀ። በሥነሥርዓቱ ላይ ሼህ ሙሐመድ በገቡት ቃል መሠረት አዲሱን ስታዲየም ለከተማው አስተዳደርና ሕዝብ አስረክበዋል።

 

በዕለቱ ሼህ ሙሐመድ እና የፕሮጀክቱ ዋና መሪና የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር ዶ/ር አረጋ ይርዳው ለግንባታው እውን መሆን ላደረጉት የላቀ አስተዋጽኦ የተለያዩ ሽልማቶችን ከሕዝቡ፣ ከአስተዳደሩ እና ከጠ/ሚኒስትር አቶ ኃ/ማርያም እጅ ተቀብለዋል።

 

በተጨማሪም ስታዲየሙን ለመገንባት ቃል በገቡት መሠረት በከፍተኛ ጥራት አስገብንተው በማስረከባቸው የተደሰተው የወልድያ ሕዝብ በምላሹ መቻሬ አካባቢ የሚገኘውን አደባባይ «ሙሐመድ ሁሴን አሊ አልአሙዲ» እንዲሁም አዳጎ የሚገኘውን አደባባይ «አረጋ ይርዳው» አደባባይ ሲል ሰይሟል።

 

በወልድያ የተገነባውን ሁለገብ ስታዲየም (የእግር ኳስ፣ የአትሌቲክስ፣ የውሃ ዋና፣የመረብ ኳስ፣ የቅርጫት ኳስ ሜዳዎችን ያካተተ) ከግማሽ ቢሊየን ብር በላይ ወጪ በሼህ ሙሐመድ የተሸፈነ ሲሆን በግንባታ ሥራው በዶ/ር አረጋ ይርዳው መሪነት ከ10 በላይ የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ኩባንያዎች ተሳትፈውበታል። 

የሀገርና የመንግሥት መሪዎች፣ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት፣ የምክር ቤት አባላትና ዳኞች በተለያዩ ምክንያቶች ከኃላፊነታቸው ሲነሱ የተለያዩ ጥቅማ ጥቅሞችና መብቶች እንዲያገኙ ለማድረግ አዋጅ ቁጥር 653/2001 ወጥቶ ላለፉት ሰባት ዓመታት ተግባራዊ እየተደረገ ባለሥልጣናቱ፣ የሕዝብ ተመራጮቹና ዳኞቹ ከሥርዓቱ እየተጠቀሙ ይገኛሉ።

 

ይህ ሥርዓት በአገራችን ተግባራዊ በመደረጉ በመጀመሪያ ደረጃ ተጠቃሚ የሆነችው አገሪቱ ናት። ምክንያቱም የሀገርና የመንግስት መሪዎች፣ ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት፣ የምክር ቤት አባላትና ዳኞች በኃላፊነት ላይ በነበሩበት ጊዜ ያካበቱትን ዕውቀትና ልምድ ለመጠቀም አመቺ ሁኔታ የሚፈጥር በመሆኑ ነው። ከዚህ በተጨማሪ ሥርዓቱ ተግባራዊ በመደረጉ የሀገርና የመንግስት መሪዎች፣ ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት፣ የምክር ቤት አባላትና ዳኞች ከኃላፊነት ሲነሱ ከችግር የራቀ ኑሮ እንዲኖሩና ለጥቃት ተጋላጭ እንዳይሆኑ ስላደረገ እነሱንም ተጠቃሚ አድርጓቸዋል። ከሁሉም በላይ የዚህ ሥርዓት መዘርጋት ለዴሞክራሲያዊ ሥርዓቱ ዕድገትና ሽግግር የሚያበረክተው አስተዋጽኦ ከፍተኛ ነው።

 

አዋጅ ቁጥር 653/2001 ሥራ ላይ እስከሚውልበት ጊዜ ድረስ በአገራችን ሥራ ላይ የነበረው ከሐምሌ 01 ቀን 1997 ጀምሮ ሥራ ላይ የዋለው የከፍተኛ መንግሥት ኃላፊዎችን ደመወዝና ጥቅማ ጥቅሞች ለመወሰን የወጣው መመሪያ ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት በሥራ ላይ እያሉ ቤተሰባቸውን ጨምሮ የነጻ የሕክምና አገልግሎት እንደሚያገኙ፤ መንግስት በሚሰጣቸው ቤት እንደሚኖሩ፣ ለባለሥልጣኑና ለቤተሰቡ አገልግሎት የሚውሉ ተሽከርካሪዎች እንደሚመደቡ… ወ.ዘ.ተ. አካትቶ ይዞ ነበር። ነገር ግን እነዚህ ከፍተኛ የመንግስት ኃላፊዎችና የሕዝብ ተመራጮች በተለያዩ ምክንያቶች ከቦታቸው ሲነሱ የሚጠበቅላቸውን መብቶችና ጥቅማ ጥቅሞች መመሪያው አላካተተም ነበር። ከዚህ የተነሳ አዋጁ በሚዘጋጅበት ወቅት ስለሥርዓቱ በቂ ግንዛቤ ለመጨበጥ፣ ምን ዓይነት መብቶችና ጥቅሞች ለየትኞቹ ባለሥልጣናት እንደሚሰጡና የሚሰጡበትም ምክንያት ምን እንደሆነ ለመረዳት የውጭውን ተሞክሮዎች ታይተዋል።

 

 መብቶችና ጥቅሞች

ለሀገርና ለመንግሥት መሪዎች፣ ለከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት፣ ለምክር ቤት አባላትና ለዳኞች የሚሰጡትን መብቶችና ጥቅሞች በተመለከተ አንዳንድ አገሮች በሕገ-መንግሥታቸው ውስጥ እንዲካተት አድርገዋል (ለምሳሌ ናይጄሪያ)፤ አንዳንዶች ደግሞ በዝርዝር ሕግ ወስነዋል (ለምሳሌ አሜሪካ)።

 

የሕዝብ ተመራጮች፣ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናትና ዳኞች ከኃለፊነታቸው ሲነሱ የሚጠበቅላቸው መብቶችና ጥቅሞች በተለያዩ አገሮች የተለያዩ ናቸው። አንዳንድ ሀገሮች እነዚህን መብቶችና ጥቅሞች ጠበብ ሲያደርጉ (ለምሳሌ ጋና) ሌሎች ደግሞ ሰፋ ያደርጋሉ (ለምሳሌ ናይጄሪያ፣ አሜሪካ)። ዝርዝራቸውም ቢሆን እንደዚሁ የተለያየ ነው። አንዳንድ አገሮች በጡረታ፣ በዳረጎትና በአገልግሎት ላይ ሲያተኩሩ እንደ አሜሪካና ናይጄሪያ ያሉ አገሮች ደግሞ ከ10 በላይ የሆኑ መብቶችና ጥቅሞች ይሰጣሉ።

 

የሕዝብ ተመራጮች፣ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናትና ዳኞች ከኃላፊነታቸው ሲነሱ የሚጠበቅላቸውን መብቶችና ጥቅሞች በሚመለከት ከተለያዩ ሀገሮች ያገኘነው መረጃ የሚያሳየው ዋና ዋና መብቶችና ጥቅሞች ተብለው የተወሰዱት የጡረታ መብት፣ የመቋቋሚያ አበል፣ የሥራ ስንብት ክፍያ፣ የቤት አበል፣ የተሽከርካሪ አበል፣ የሕክምና አገልግሎት እና የግል ደህንነት ጥበቃ ናቸው።

 

አዋጅ ቁጥር 653/2001 ለመብቶችና ጥቅሞች አሰጣጥ የሥራ አስፈጻሚውን ለሁለት ምድብ የሚከፈል ነው። የመጀመሪያው ምድብ የሀገርና የመንግስት መሪዎች ንዑስ ምድብ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ የሌሎች ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት ምድብ ነው። በአዋጁ ውስጥ ለሀገርና ለመንግስት መሪዎች የተጠበቁ መብቶችና ጥቅሞች በአንጻራዊነት ሲታዩ ለከፍተኛ የመንግስት ባልሥልጣናት ከተጠበቁት መብቶችና ጥቅሞች የተሻሉ በመሆናቸው በዚህ ማሻሻያ ረቂቅ አዋጅ አልተነኩም።

 

በከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት ምድብ ሥር የተካተቱት ሚኒስትሮችና ሌሎች ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት ናቸው። የፓርላማ ሥርዓት በሚከተሉ ሀገሮች ሚኒስትሮችና በእነርሱ ደረጃ ያሉ ሌሎች ከፍተኛ የመንግስት ኃላፊዎች የፓርላማ አባላት በመሆናቸው የእነዚህ ከፍተኛ የመንግስት ባሥልጣናት ደመወዝ፣ ልዩ ልዩ መብቶችና ጥቅሞች ከሕዝብ ተወካዮች የምክር ቤት አባላት ጋር የተያያዙ በመሆናቸው በአብዛኛው ተመሳሳይ በመሆናቸው በአዋጅ ቁጥር 653/2001 ውስጥ በተመሳሳይ ሁኔታ ተስተናግደዋል።

 

በነባሩ አዋጅ ላይ የተደረጉ ማሻሻያዎች

ከኃላፊነት የሚነሱ በከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት በአዋጁ ውስጥ የተጠበቁ መብቶችና ጥቅሞች ቢኖራቸውም የመቋቋሚያ አበል፣ የሥራ ስንብት ክፍያ፣ የቤት አበል እና የተሽከርካሪ አገልግሎትን በተመለከተ የተወሰነ ማሻሻያ ማድረግ አስፈላጊ እንደሆነ ታምኗል።

 

በነባሩ አዋጅ በከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት ምድብ ውስጥ ሚኒስትሮች እና ሚኒስትር ዴኤታዎች እንዲሁም ምክትል ሚኒስትሮች የተጠበቀላቸው መብቶችና ጥቅሞች በገንዘብ የሚተመኑ ጥቅሞችና መብቶች በሦስትና በሁለት ወራት ክፍያ መጠን የሚለያዩ ናቸው።

 

የመቋቋሚያ አበልን በተመለከተ

የመቋቋሚያ አበል በተመለከተ በነባሩ አዋጅ አንቀጽ 13 ንዑስ አንቀጽ (2) እና አንቀጽ 22 መሠረት የሚከፈለው የመቋቋሚያ አበል ለመጀመሪያው የአንድ ዓመት አገልግሎት የሦስት ወር ደመወዝ ሆኖ ከአንድ ዓመት በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ደመወዝ እየታከለ ታስቦ አጠቃላይ ክፍያው ግን ከአሥራ ስምንት ወር ደመወዝ የማይበልጥ ነበር። አሁን የቀረበው ማሻሻያ ለመጀመሪያው የአንድ ዓመት አገልግሎት የስድስት ወር ደመወዝ ሆኖ ከአንድ ዓመት በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ደመወዝ እየታከለ ይታሰባል። ሆኖም ጠቅላላ የመቋቋሚያ አበል ክፍያው ከሃያ አራት (24) ወር ደመወዝ እንዳይበልጥ ታሳቢ ተደርጎ ተሰርቷል። ይህ ማሻሻያ ከኃላፊነት ለተነሱ ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊዎችና ከኃላፊነት ለተነሱ የምክር ቤት አባላት ሁሉም እንዲሆን ታሳቢ ተደርጓል።

 

የስንብት ክፍያን በተመለከተ

የስንብት ክፍያን በተመለከተ ነባሩ አዋጅ በአንቀጽ 14 እና 23 ለአንድ ዓመት አገልግሎት መነሻው የሦስት ወር ደመወዝ ሆኖ ተጨማሪ አገልግሎት የሰጠ እንደሆነ ለእያንዳንዱ ተጨማሪ ዓመት አገልግሎት የመጨረሻው ወር ደመወዝ አንድ ሦስተኛ እየታከለ እንዲሰላ ይፈቅዳል። አሁን የቀረበው ማሻሻያ ለአንድ ዓመት አገልግሎት መነሻው የስድስት ወር ደመወዝ ሆኖ ለተጨማሪ እያንዳንዱ ዓመት አገልግሎት የመጨረሻው ወር ደመወዝ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ ማሻሻያ ተደርጎ ቀርቧል። ይህ ማሻሻያ ከኃላፊነት ለተነሱ ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊዎችና ከኃላፊነት ለተነሱ የምክር ቤት አባላት ሁሉም እንዲሆን ታሳቢ ተደርጓል።

 

የመኖሪያ ቤትን በተመለከተ

የመኖሪያ ቤትን በተመለከተ ነባሩ አዋጅ በአንቀጽ 15 እና 24 አንድ የምርጫ ዘመን አገልግሎት ከኃላፊነት የተነሳ ወይም አንድ የምርጫ ዘመን ግማሽ ያላነሰ አገልግሎት በሕመም፣ በአካል ጉዳት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ሌላ ምክንያት ከኃላፊነት የተነሳ፣

·  ሚኒስትር ከሆነ መነሻው የስድስት ወራት ሙሉ ክፍያ ሆኖ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤

·  ሚኒስትር ደኤታ ከሆነ መነሻው የሦስት ወራት ሙሉ ክፍያ ሆኖ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤

·  ምክትል ሚኒስትር ከሆነ መነሻው የሁለት ወራት መሉ ክፍያ ሆኖ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤

የሚፈቅድ ሲሆን፣ አሁን በቀረበው ማሻሻያ ረቂቅ አዋጅ አንድ የምርጫ ዘመን እና ከዚያ በታች ለተሰጠ አገልግሎት፣

·  ሚኒስትር ከሆነ መነሻው የዘጠኝ ወራት ሙሉ ክፍያ ሆኖ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገለግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤

·  ሚኒስትር ዴኤታ ከሆነ መነሻው የስድስት ወራት ሙሉ ክፍያ ሆኖ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ለለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤

·  ምክትል ሚኒስትር ከሆነ መነሻው የአራት ወራት ሙሉ ክፍያ ሆኖ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤

እንዲሁም ማንኛውም ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊ ቢያንስ ሁለት የምርጫ ዘመን አገልግሎት ከኃላፊት ከተነሳ ወይም፣ አንድ የምርጫ ዘመን እና ከግማሽ ያላነሰ አገልግሎት በሕመም፣ በአካል ጉዳት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ሌላ ምክንያት ከኃላፊነት ከተነሳ፣ ለራሱና ለቤተሰቡ መኖሪያነት የሚያገለግል ራሱ ኪራይ እየከፈለ የሚገለገልበት የመኖሪያ ቤት እንዲሰጥ ይፈቅዳል። የመኖሪያ ቤቱ ደረጃም ሚኒስትር ሲሆን ሦስት መኝታ ክፍሎች ያሉት፤ ሚኒስትር ዴኤታ ወይም ምክትል ሚኒስትር ሲሆን ሁለት መኝታ ክፍሎች ያሉት እንዲሆን ተደርጎ ተዘጋጅቷል።

ይህ ማሻሻያ፣

·   ከኃላፊነት ለተነሳ ሚኒስትር፣ አፈጉባኤ፣ የመንግሥት ተጠሪና የተቃዋሚ ፓርቲ መሪ በእኩል ደረጃ፣

·  ከኃላፊነት ለተነሳ ሚኒስትር ዴኤታ፣ ምክትል አፈጉባኤ፣ ምክትል የመንግሥት ተጠሪና ምክትል የተቃዋሚ ፓርቲ ተጠሪ በእኩል ደረጃ፣

·  ከኃላፊነት ለተነሳ ምክትል ሚኒስትር፣ ረዳት የመንግሥት ተጠሪ እና ለተቃዋሚ ፓርቲ ረዳት በእኩል ደረጃ፣

ተፈጻሚ ይሆናል።

 

የተሽከርካሪ አበልን በተመለከተ

ተሽከርካሪን በተመለከተ ነባሩ አዋጅ ለሀገር መሪና ለመንግሥት መሪ እንዲሁም ለጠቅላይ ፍርድ ቤት ፕሬዚዳንትና ምክትል ፕሬዚዳንት እስከ ሁለት የሚደርሱ የመንግሥት ተሽከርካሪዎችን የሚፈቅድ ሲሆን፤ አንድ የምርጫ ዘመን አገልግሎት ከኃላፊነት ለተነሳ ወይም አንድ የምርጫ ዘመን ግማሽ ያላነሰ አገልግሎት በሕመም፣ በአካል ጉዳት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ሌላ ምክንያት ከኃላፊነት ለተነሳ፣ ከፍተኛ መንግሥት ኃላፊ ወይም ምክር ቤት አባል (ሚኒስትር፣ ሚ/ር ዴኤታ፣ ምክትል ሚ/ር፣ አፈጉባኤ፣ ምክትል አፈጉባኤ፣ የመንግሥት ተጠሪ፣ የተቃዋሚ ፓርቲ መሪና ምክትል) አበል ብቻ ይፈቅድ ነበር።

 

አሁን በቀረበው ማሻሻያ አንድ የምርጫ ዘመን አገልግሎት ከኃላፊነት ለተነሳ ወይም አንድ የምርጫ ዘመን እና ከግማሽ ያላነሰ አገልግሎት በሕመም፣ በአካል ጉዳት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ሌላ ምክንያት ከኃላፊነት ለተነሳ ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊ እና የምክር ቤት አባል የሚከፈለውን የአበል ክፍያ መጠን ለክፍያ መነሻ የሆነውን ወር መጠን ከፍ በማድረግ አበሉ ከፍ እንዲል እና እንዲጨምር ተደርጓል።

 

ሌላው ማንኛውም ሚኒስትር የሆነ ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊ ቢያንስ ሁለት የምርጫ ዘመን አገልግሎ ከኃላፊነት ከተነሳ ወይም፣ አንድ የምርጫ ዘመን ከግማሽ ያላነሰ አገልግሎ በሕመም፣ በአካል ጉዳት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ሌላ ምክንያት ከኃላፊነት ከተነሳ፣ አንድ የቤት አውቶሞቢል በመንግሥት እንዲመደብለት ማሻሻያ ተደርጓል። በዚህ መሠረት ለሚመደበው የቤት አውቶሞቢል የሾፌር ደመወዝ፣ የነዳጅ፣ የጥገና እንዲሁም ሌላ ወጪ በመንግሥት ይሸፈናል።

 

ማንኛውም ሚኒስትር ዴኤታ ወይም ምክትል ሚኒስትር የሆነ ከፍተኛ የመንግሥት ኃላፊ፣ ቢያንስ ሁለት የምርጫ ዘመን አገልግሎ ከኃላፊነት ከተነሳ ወይም፣ አንድ የምርጫ ዘመን ከግማሽ ያላነሰ አገልግሎ በሕመም፣ በአካል ጉዳት ወይም ከአቅም በላይ በሆነ ሌላ ምክንያት ከኃላፊነት ከተነሳ፣ በአንድ ጊዜ የሚከፈለውን የአበል መጠን መነሻውን ከስድስት ወር ወደ ዘጠኝ ወራት ሙሉ ክፍያ ከፍ ብሎ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገልግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፤ ለምክትል ሚኒስትር ሲሆን መነሻው ከሦስት ወራት ወደ ስድስት ወራት ሙሉ ክፍያ ከፍ ብሎ ከአንድ የምርጫ ዘመን በላይ ላለው ለእያንዳንዱ ተጨማሪ የአንድ ዓመት አገለግሎት የአንድ ወር ክፍያ አንድ ሁለተኛ እየታከለ እንዲሰላ፣ እንዲሁም የሚሰጠው ጠቅላላ ክፍያ ከ18 ወራት ወደ 24 ወር የመኖሪያ ቤት አበል ጣሪያ መብለጥ እንደሌለበት ተደርጎ ተሻሽሏል።

 

በዚህ ማሻሻያ መሠረት፣

·   ከኃላፊነት ለተነሳ ሚኒስትር የተፈቀደው ለአፈጉባኤ፣ ለመንግሥት ተጠሪና ለተቃዋሚ ፓርቲ መሪም እኩል ተፈጻሚ ይሆናል፣

·  ከኃላፊነት ለተነሳ ሚኒስትር ዴኤታ የተፈቀደው ለምክትል አፈጉባኤ፣ ለምክትል የመንግሥት ተጠሪና ለምክትል የተቃዋሚ ፓርቲ ተጠሪም እኩል ተፈጻሚ ይሆናል፣

·  ከኃላፊነት ለተነሳ ምክትል ሚኒስትር የተፈቀደው እኩል ለረዳት የመንግሥት ተጠሪ እና ለተቃዋሚ ፓርቲ ረዳት እኩል ተፈጻሚ ይሆናለ።

·  የማቋቋሚያ አበል እና የሥራ ስንብት ክፍያ ከኃላፊነት ለተነሳ የምክር ቤት አባል፣ ለሚኒስትር፣ ለሚኒስትር ዴኤታ፣ ለምክትል ሚኒስትር፣ ለመንግሥት ተጠሪና ለተቃዋሚ ፓርቲ መሪ፣ ለምክትል አፈጉባኤ፣ ለምክትል የመንግሥት ተጠሪና ለምክትል የተቃዋሚ ፓርቲ ተጠሪ እንዲሁም ለረዳት የመንግሥት ተጠሪ እና ለተቃዋሚ ፓርቲ ረዳት እኩል ተፈጻሚ ይሆናሉ።

ከላይ እንደተገለፀው ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት፣ የሕዝብ ተመራጮችና ዳኞች በተለያየ ምክንያት ከኃላፊነታቸው ሲነሱ የተለያዩ ጥቅማ ጥቅሞችና መብቶች እንዲያገኙ ማድረግ በሌሎች አገሮች የተለመደ ነው። ሥርዓቱ በአገራችን መዘርጋቱና በየጊዜው እንደሁኔታው እየተሻሻለ መሄድ ለአገሪቱም ሆነ ለባለሥልጣናቱ ጠቃሚ በመሆኑ ይህ ማሻሻያ ረቂቅ አዋጅ ተዘጋጅቷል። ይህም ሆኖ አዋጁ ተግባራዊ በሚሆንበት ጊዜ ተጨማሪ ወጪዎች ማስከተሉ አይቀርም። ነገር ግን ይህ ወጪ የዴሞክራሲያዊ ሥርዓቱን ለመጠበቅ የሚወጣ ወጪ በመሆኑ መከፈል የሚገባውና ያለበትም ወጪ ነው።

ከፍተኛ የመንግስት ባለሥልጣናት፣ የሕዝብ ተመራጮችና ዳኞች በተለያዩ ምክንያቶች ከኃላፊነት ሲነሱ የሚጠበቁላቸው መብቶችና ጥቅማ ጥቅሞች በሌሎች አገሮች ተሞክሮ ላይ የተመሠረቱ ናቸው። አገራችን በአሁኑ ወቅት ካለችበት ተጨባጭ ሁኔታ አንጻር ተግባራዊ እየሆኑ ያሉ የሀገር መሪ እና የመንግሥት መሪ እንዲሁም የዳኞችን መብቶችና ጥቅማ ጥቅሞች እንዲሁም ሌሎች ጥቅማ ጥቅሞች በሙሉ እንዲሻሻሉ ማድረግ አስፈላጊ ሆኖ አልተገኘም።

በመሆኑም፣

· የሚኒስትሮች፣ የአፈጉባኤዎች፣ የመንግስት ተጠሪዎች፣ ምክር ቤት አባላት እና የተቃዋሚ ፓርቲ መሪ፣

· የሚኒስትር ዴኤታዎች፣ የምክትል አፈጉባኤዎች፣ የምክትል የመንግስት ተጠሪዎች እና የተቃዋሚ ፓርቲ ምክትል ተጠሪዎች፣

· የምክትል ሚኒስትሮች፣ ረዳት የመንግስት ተጠሪዎች እና የተቃዋሚ ፓርቲ ረዳት ተጠሪዎች

ተመጣጣኝ የሆነ መብትና ጥቅማ ጥቅሞች እንዲያገኙ በማሻሻያው ታሳቢ ተደርጓል።

“ባወቅነው ልክ [በሙሰኞች ላይ] እርምጃ እየወሰድን ነው”

ጠ/ሚ ኃይለማርያም ደሳለኝ

 

ጠ/ሚኒስትር አቶ ኃይለማርያም ደሳለኝ፣ በወቅታዊ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ ጥር 1 ቀን 2009 ዓ.ም በጽ/ቤታቸው ለጋዜጠኞች መግለጫ ሰጥተዋል። ከተለያዩ መገናኛ ብዙሃን የመጡ ጋዜጠኞች የተለያዩ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ትኩረት በማድረግ ጥያቄዎቻቸውን ያቀረቡ ሲሆን፤ ዝግጅት ክፍላችንም ከእነዚህ ጥያቄዎች መካከል በመንግሥት ጥልቅ የተሀድሶ ንቅናቄ ጋር በተያያዘ እየተወሰዱ ያሉ እርምጃዎች ጋር በተያያዘ ለተነሱ ጥያቄዎች ጠ/ሚኒስትሩ የሰጡትን ምላሾች ከዚህ በታች አቅርበናል።

 

 

ከጥልቅ ተሀድሶው ጋር በተያያዘ የከፍተኛ አመራሩ ተጠያቂነት ጉዳይ፣

በማንኛውም መንግሥት የአመራር ሥርዓቱ ወሳኝ ነው። በሒደት የካፒታሊስት ሥርዓት እንደምንገነባ ሁሉ፣ ሥርዓቱና የሚያጋጥሙት አደጋዎች ምንድናቸው የሚለውን ለይተናል። ከሚያጋጥሙ አደጋዎች አንዱ ሥራውን የሚመራው አካል ቀስ በቀስ የራሱን ኑሮ፣ ሕይወት የማሻሻል፣ የግል ብልፅግናውን የመፈለግ፣ የቆመለትን ዓላማ እየሸረሸረ መሄድ፣ በአመለካከት ደረጃ፣ በሒደትም በተግባር የሚገለፅ ችግር እንደሚያጋጥም ይታወቃል። ስለዚህ ይሄ ነገር ዛሬ የተጀመረ ሳይሆን ከበርካታ ዓመታት በፊትም ኢህአዴግ በተሃድሶ እንቅስቃሴ ይሄንን መሠረታዊ የኢህአዴግ መርህ የሚሸረሽሩ እርምጃዎችን ማስተካከል ይገባናል በሚል ስንሠራ ነበር ቆተናል።

የአሁን የ15 ዓመቱን የተሀድሶ እንቅስቃሴ በምናከብርበት ጊዜ ያመጣናቸው በርካታ ለውጦች አሉ። ይሄ ሀገር ከጥልቅ ድህነት እንዲወጣ፣ በዓለም ኅብረተሰብ ዘንድ እያደገ ያለ ኅብረተሰብ ሆኖ እንዲመዘገብ ያደረጉ አፈፃፀሞች አሉ። እነዚህ በገሀድ የሚታዩ፣ ለማንም የማይደበቁ ናቸው። ይሄንን በምንፈፅምበት ጊዜ ግን ፈተናዎችም ነበሩ። ከፈተናዎቹና ተግዳሮቶቹ ዋናውና በውል ለይተን የጠቀስነው የመንግሥትን ሥልጣን የምናይበት መንገድ አንዱ ነው። ይሄ የመንግሥትን ሥልጣን የምናይበት ሁኔታ በምንፈትሽበት ጊዜ በሌብነት (በሙስና) መልክ የሚገለፅ አስተሳሰብና አሠራር አለ። ከዚያ ባሻገር ግን የያዘውን ሥልጣን ለሕዝብ አገልግሎት ማዋል ሲገባው፣ ሌት ተቀን ተረባርቦ ውጤት ማምጣት ሲገባው፣ ኑሮውን፣ ቤተሰቡን፣ ሕይወቱን በመምራትና ባይሰርቅ እንኳን ቅንጡ የሆነ ኑሮ (ሌግዥሪየስ) ኑሮ ለመኖር የመሞከር ችግር ታይቷል። ከዚህ ጀምሮ እስከ ስርቆት ድረስ የሚዘልቅ የተለያየ ደረጃ ያለው ጉዳይ አለ።

እጅግ አብዛኛውን ሰው እያጠቃ ያለው አመለካከት ለሥራው ከመትጋት፣ ሌት ተቀን ከመረባረብ ይልቅ መዝናናትን የመምረጥ ጉዳይ፣ ሕዝብን በአግባቡ ያለማስተናገድ ጉዳይ፣ እንደማንኛውም የመንግሥት ሠራተኛ 11፡30 ጠብቆ የመውጣት ወይም ከሥራ ሰዓት ውጪ አርፍዶ መሥራት ያለመፈለግ፣ የተለያዩ ጉዞዎችን ማብዛት፣ የተለያዩ ውጤት የማያመጡ ጉዳዮች ማብዛት፣ ሥልጣንን ለኅብረተሰብ ለውጥ እንጠቀማለን ብሎ ለወሰነ ፓርቲ የማይገቡ ድርጊቶች ናቸው። እንግዲህ ሰዎች በሚቀየሩበት ጊዜ ይህንን መስፈርት ከታች ጀምሮ ያሟላ ሰው ብቻ ነው ለዚህ የሕዝብ አገልግሎት ሊሰለፍ የሚገባው ተብሎ ይወሰዳል።

ስለዚህ አንዳንዱ ተሿሚ ከራሱ የአቅም ማነስ ጋር (የተሰጠውን ሥራ በብቃት ለመወጣት ዕውቀትም፣ ክህሎትም በተለይም የአመለካከት ያለመያዝ ነው) በጠቅላላው ሥርነቀል በሆነ መንገድ ማየት ይገባናል በሚል የታየ ጉዳይ ነው። ስለዚህ ሰዎች በሚነሱበት ጊዜ ከእነዚህ በአንዱ ተገምግመው ነው ማለት ነው። ስለሆነም ከአቅም ማነስ ችግር ጋር ተገምግሞ የሚነሳ ሰው ካለ በአቅሙ የሚመደብበት ሁኔታ መኖር አለበት። ስለዚህ ዝቅ ብሎ በአቅሙ የሚመደብበት ሁኔታ ታይቷል። በተመሳሳይ መንገድ ሌሎች አካባቢዎች ላይ የተመደበ ሰው ካለ በተመሳሳይ መታየት አለበት። ነገር ግን ግልፅ ሊሆን የሚገባው በምንም መልኩ በስርቆት፣ በሌብነት፣ በሙስና ማስረጃ እያለ ሊቀር የሚችል ሰው አይኖርም። አንዳንድ ጊዜ ጥርጣሬዎች ይኖራሉ። አንድን ሰው ተጠያቂ ማድረግ የሚቻለው በሁለት መንገድ ነው። አንዱ አስተዳደራዊ በሆነ መንገድ ከሥልጣን ይነሳል። ከሥልጣን ከተነሳ በኋላ በቂ ማስረጃ ካለህ እንዲጠየቅ ታደርጋለህ። በቂ ማስረጃ ከሌለ ደግሞ ወደ ሕግ አቅርበህ ልታሸንፍ ስለማትችል ትርጉም የለውም ማለት ነው። ሙስና በጣም ውስብስብ የሆነ ነው። በተገኘው ማስረጃ ልክ ተጠያቂ እያደረግን መጥተናል። ነገር ግን በዚህ ያበቃል ማለት አይደለም። ሙስና ውስብስብነቱ ታውቆ አሁን ከሥልጣን ላይ የወጡ ወይንም በሥልጣን ላይ ያሉ ሰዎች ካሉ በጥናት ላይ እየተመሠረተ መሄድ መቻል አለበት። እንደሥርዓት በተሃድሶው እንቅስቃሴ እናካሂዳለን ያልነው ሕዝቡ በፀረሙስና ትግሉ በስፋትና በጥልቀት የሚሳተፍበትን ሁኔታ ማመቻቸት ማስረጃዎችን ለማግኘት በጣም ወሳኝ ነው። በብዙ ሀገሮች እንደተለመደው የሙስና ወንጀል ውስብስብነት ታሳቢ ያደረጉ፣ ሕዝብ ማስረጃ የሚሰጥበትን አደረጃጀቶችን ተግባራዊ ማድረግ ያስፈልጋል። ከዚህ አኳያ መንግሥት የወሰነው የዴሞክራሲ ተቋማት ግንባታ ማዕከል አቋቁሞ ሕዝቡ በየጊዜው መረጃዎችን፣ ማስረጃዎችን የሚሰጥበትን ሁኔታ የማመቻቸት፣ ሁለተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናት ሐብትና ንብረት ምዝገባ ይፋ የሚሆንበት ሁኔታ ማመቻቸት ያጠቃልላል።

የመንግሥት ባለሥልጣናት ሐብት ይፋ ሲሆን ከዚህ የተለየ ተጨማሪ ሐብት አለው። በራሱ ብቻ ሳይሆን በዘመዶቹ፣ በወዳጆቹ የተያዘ ሐብት አለ የሚል ካለ እንዲጠቁም ነው። ከዚያም አልፎ የፀረሙስና ትግል ተቋማት አሉ። በቅርቡ በተጠናከረ መልኩ ያቋቋምነው የጠቅላይ ዐቃቤ ሕግ አለ። በሥራ ላይ ያለው የሥነምግባርና የፀረ ሙስና ኮሚሽን አለ። እንደዚሁም የፖሊስ ኮሚሽናችንን ከዚህ በፊት ከነበረው አደረጃጀት ለየት አድርገን በአሜሪካን ሀገር እንደሚታወቀው ኤፍ ቢ አይ ዓይነት የምርመራ ቢሮ አቋቁመናል። ተቋሙ በሰው ኃየልም በማቴሪያልም ተጠናክሮ ጥቆማዎች ለመቀበል የሚያስችል ነው።

አሁን በመጣው የመረጃ ቴክኖሎጂ በኩልም ሕዝቡ ጥቆማ የሚያቀርብበት ሁኔታ ይመቻቻል። ዋናው ጉዳይ ግልፅነትን የማስፈን ጉዳይ ወሣኝ ነው። ይህንን ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስችል የተቋማዊ ግንባታ ሥራ ተጀምሯል። የተደበቁ ነገሮችም ካሉ ፈልፍሎ በማውጣት የፀረሙስና ትግሉን ማጠናከር ይቻላል። ዞሮ ዞሮ ይሄን ውስብስብ ወንጀል በሕዝብ ተሳትፎ ላይ የተመሠረተ መከላከልን አድርጎ መሄድ ጉዳይ ነው። ይሄ ለእኛ ዋንኛውን ጉዳይ አይተካም። ዋንኛው ጉዳይ ሰው አስቀድሞ በአመለካከት ሙስናን የሚጠየፍ ኅብረተሰብ በመፍጠር ዙሪያ ነው ማተኮር ያለብን። ከዚህ አኳያ በተሀድሶ ጊዜ ዋነኛ ድል ተብሎ ሊወሰድ የሚገባው የሚታማ ነገር ካለ ወደመድረክ እንዲወጣ ይረዳል።

ይሄ የሚሰጠን ዕድል በአመለካከት ዙሪያ ሰዎች እንዲገነቡ ያደርጋል። ሙስና የማይታለፍ መሆኑ ግንዛቤ ላይ ይወድቃል። ሁሉም ሰው ራሱን የሚጠብቅበት፣ ራሱን የሚገዛበት ሁኔታ ያመቻቻል። ሰው ራሱን የማይገዛ፣ በአመለካከቱ ራሱን የማይመራ ከሆነ ምንም ብታደርገው መስረቁን አይተውም። ሙስና የአመለካከት መሸርሸር ውጤት ነው። ሙስና ሕዝብን ከማገልገል ይልቅ ራስን የማገልገል አመለካከት የበላይነት ይዞ የሚታይበት ነው። ከዚህ አኳያ በመንግሥትም ሆነ በድርጅታችን ውስጥ ያስቀመጥነው አመለካከት የመገንባት ጉዳይ አንዱ ነው።

እናም ሁሉም ከፍተኛ አመራር ንፁህ ነው ሊባል አይችልም። ንፅህና የሚለካው በተግባራዊ እንቅስቃሴና እንዲሁም ኅብረተሰቡ የሚያቀርባቸውን መረጃዎች መሠረት አድርጎ ነው። ሙስናና ብልሹ አሰራር ለማስወገድ መቼም ጊዜ ቢሆን እረፍት የማይሰጥ ትግልን ይጠይቃል።

የመልካም አስተዳደር ጉዳይ፣

የመልካም አስተዳደር ችግር በዋነኛነት የአመለካከት ችግር ነው ብያለሁ። ስለዚህ በዚህ ደረጃ ከፍተኛ አመራሩ የአመለካከት ችግር አለ ብሎ አምኖ ተቀብሏል። ባገኘነው መረጃና ማስረጃ ልክ ሰዎች ተጠያቂ ሆነዋል። የትኛው ማስረጃ ኖሮ ነው እርምጃ ያልወሰድነው፣ ይነገረን እያልኩኝ ነው። ይሄ ማስረጃ እያለ አላሰራችሁም የሚል ከሆነ ይፈትነን። እርምጃ የሚወሰደው በተጨባጭ ማስረጃ ላይ ተመስርቶ ነው። ሙስና ውስጥ የሚዘፈቅ ሰው፣ ለሰው ነግሮ አይሰርቅም። ከሰረቀ ውስብስብ አድርጎ፣ ደብቆ ነው። ይሄ ሊገለጥ የሚችለው ኅብረተሰባዊ እንቅስቃሴ ሲኖር ብቻ ነው። ከዚህ ተነስተን ባወቅነው ልክ እርምጃ እየወሰድን ነው። አሁንም እንቀጥላለን።¾ 

“የስታዲየም ፕሮጀክቱ ካሳደገንና ካስተማረን ሕዝብ ጋር ይበልጥ የሚያስተሳስረን ነው”

ዶ/ር አረጋ ይርዳው፤ የፕሮጀክቱ ዋና መሪ

 

በአማራ ክልል በሰሜን ወሎ ዞን ወልድያ ከተማ የተገነባው “ሙሐመድ ሁሴን አሊ አልአሙዲ ስታዲየምና የስፖርት ማዕከል” ቅዳሜ ጥር 6 ቀን 2009 ዓ.ም በወልድያ ከተማ ከፍተኛ የፌዴራል መንግሥት ባለሥልጣናት፣ የክልል ከፍተኛ አመራሮች፣ የወልድያ ከተማ ሕዝብ፣ ጥሪ የተደረገላቸው እንግዶች በተገኙበት ይከናወናል። ይህ በዓይነቱም ሆነ በጥራቱ ለሀገሪቱ የመጀመሪያ የሆነውን ስታዲየም ግንባታ ሒደት ጋር በተያያዘ ከዶ/ር አረጋ ይርዳው የሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ ቺፍ ኤግዚኪዩቲቭ ኦፊሰር እና የፕሮጀክቱ ዋና መሪ ጋር ያደረግነው አጭር ቃለምልልስ ከዚህ በታች ተስተናግዷል። መልካም ንባብ።

 

ሰንደቅ፡- በወልድያ ከተማ ያሳለፉትን የልጅነት ጊዜ እንዴት ያስታውሱታል?

ዶ/ር አረጋ፡- የተወለድኩት ጎንደር ነው። ወልድያ የሄድኩት በ1949 ዓ.ም ነው። ጊዜውን የማስታውሰው ልዑል መኮንን የሞቱበት ዓመት በመሆኑ ጭምር ነው። ወልድያ እንደመጣሁ የገባሁት ሶስተኛ ክፍል ነው። ጎንደር የቤተክህነት ትምህርት ስማር ነበር። በወልድያ የአንደኛ ደረጃ ትምህርቴን ያጠናቀቅሁት በአራት ዓመት ነው። ከሶስት እስከ ስምንተኛ ክፍል በነበረኝ የትምህርት ቆይታ ጎበዝ ተማሪ ስለነበርኩኝ በአንድ ዓመት ሁለት ክፍል እየዘለልኩኝ ያለፍኩባቸው ዓመቶች እንደነበሩ አስታውሳለሁ። የተማርኩት በወልድያ ከተማ በሚገኘው የእቴጌ ጣይቱ ብጡል የአንደኛ ደረጃ ት/ቤት ነበር፤ ት/ቤቱ በወቅቱ በከተማዋ ብቸኛ ነበር። በወቅቱ እርሻ፣ ስፖርት፣ እጅ ሥራ ፣ሥዕል የመሳሰሉ ትምህርቶችን ሁሉ እንማር ነበር። በወቅቱ በሁሉም ትምህርት አንደኛ ለመሆን ጥረት አደርግ ነበር። ስለዚህ በጣም የምደሰትበት የትምህርት ወቅት አሳልፌለሁ። የክፍል ጓደኞቼ ላይ የነበረው የትምህርት ፍላጎት የተለየ ነበር። ሰኔ ወር ላይ ከአንደኛ አስከ ሶስተኛ ደረጃ ለሚያገኙ ጎበዝ ተማሪዎች ከትምህርት ሚኒስቴር የሚሰጥ ልዩ ሠርተፊኬት እንደነበር አስታውሳለሁ። ሽልማቱ የወላጆች ስብሰባ ተጠርቶ እከሌ አንደኛ፣ እከሌ ሁለተኛ፣ እከሌ ሶስተኛ ወጥቷል ተብሎ ይነገራል። ይሄን አስታውሳለሁ። ሌላው የ7ኛ ክፍል፣ የ8ኛ ክፍል ቡድን እየተባለ እግር ኳስ ጨዋታ እናደርግ ነበረ። የእጅ ሥራ እና ሥዕል ትምህርቶች የተለየ ፍላጎት ነበረኝ። ይህ መሠረቴ ነው፤ ወደመሐንዲስነት የወሰደኝ ብዬ አስባለሁ። በወቅቱ በት/ቤቱ ውስጥ ት/ቤቱ የተሟላ የተግባረዕድ ቁሳቁሶች እንደነበሩ አስታውሳለሁ። ፕሮጀክት ተሰጥቶን ለመጀመሪያ ጊዜ ጃንጥላ መስራቴንም አልዘነጋውም። ቆንጆ የኬሚስትሪና የፊዚክስ ላብራቶሪ ነበረን። ሌላ ትዝ የሚለኝ በ1952 ዓ.ም ይመስለኛል፤ 8ኛ ክፍል ስንፈተን ተፈታኞች በምዝገባ ቁጥራቸው የፈተና ውጤት በአዲስ ዘመን ጋዜጣ ሲወጣ ለመጀመሪያ ጊዜ ነበር። ስለዚህ ማለፍና መውደቅ የሚታወቀው በጋዜጣ ነው ተብሎ ጋዜጣ ለማግኘት የምናደርገው ጥረት አስታውሳለሁ። በመጨረሻም ተገኝቶ ቁጥሩን አይቼ ማለፌን ሳውቅ የተሰማኝን ከፍተኛ ደስታ አልረሳውም። ተማሪ እያለን ብዙዎቻችን ቁምጣ ሱሪ ነበር የምናደርገው፣ በወቅቱ ሸራ ጫማም እንጫማ ነበር።

አባቴ ልብስ ነበር የሚሰፉት። እኔም በወቅቱ የስፌት ሙያ ተምሬ በትርፍ ጊዜዬ ልብስ እሰፋ ነበር። ማክሰኞ ትልቅ ገበያ ስለነበር ልብስ ተቀዶበት የሚመጣ ሰው ካለ እሱን አስተካክዬ ሳንቲም ለማግኘት የምሞክረውን አስታውሳለሁ። ወጣት እንደመሆኔም የመጀመሪያ የፍቅር ጊዜ ያሳለፍኩት በወልድያ ነው። እንዲህ ዓይነቱ ድርጊት የተከለከለ ቢሆንም ውስጥ ለውስጥ ደብዳቤ መፃፃፍ፣ የመሳሰለውን እንደዕድሜ እኩዮቻችን እናደርግ ነበር።

 

 

ሰንደቅ፡- የወልድያ ስታዲየም ግንባታ ገንዘብ ማሰባሰብ ፕሮግራም በሸራተን ሆቴል ሲካሄድ ሼክ ሙሐመድ የተወሰነ ድጋፍ ያደርጋሉ ተብሎ ሲጠበቅ ሙሉ በሙሉ እሰራዋለሁ በማለት ቃል ገቡ። ለእርስዎም ይህንኑ እንዲያስፈጽሙ  አደራ  ሰጡ፤ በወቅቱ ምን ተሰማዎት?

ዶ/ር አረጋ፡- ለግንባታው ገንዘብየማሰባሰብ ፕሮግራም ሲጀመር የአዲስአበባ ኮሚቴ ሊቀመንበር እኔ ነበርኩኝ። ባህርዳር ሌላ ኮምቴ ነበር፤ ወልድያም እንዲሁ። የስታዲየሙን ግንባታ ዕቅድ መጀመሪያ ያሰቡት የወልድያ ከተማ አስተዳደር (ዞኑ) ይመስለኛል። ወደ አዲስ አበባ ሲመጣ ተሰባስበን ገንዘብ አሰባሳቢ ኮሚቴ አቋቋምን። እውነቱን ለመናገር ሰዎችን አሳምኖ ገንዘብ ለማግኘት ብዙ ለፋን። እዚህ አካባቢ ምናልባትም ከሁለት ሚሊዮን ብር በላይ ያሰባሰብንም አይመስለኝም። ወልድያ ያለው ደግሞ ወደ 28 እና 29 ሚሊዮን ብር አወጡ። ሲጠቃለል የተሰባሰበው ወደ 30 ሚሊዮን ብር ገደማ ነው። የገንዘብ መዋጮ ለመሰብሰብ በአዲስ አበባ መቻሬ ሜዳ ብዙ ጊዜ እንሰበስብ ነበር። የሚሰጠው ገንዘብ ስንመለከተው መቼ ነው ሚሊየን የሚሆነው የሚለው ያስጨንቀን ነበር። ገንዘቡ ስታዲየሙን ባይገነባም ቢያንስ ቢያንስ የተወሰነ ቀዳዳ ይሸፍንልናል የሚል ስሜት በብዙዎቻችን ዘንድ ነበር። ከሕዝቡ የተሰበሰበው ብር አሁን መጨረሻ ላይ የእንግዳ ማረፊያ ህንፃ ሊሰራልን ችሏል።

ለስታዲየሙ ግንባታ ገንዘብ የማሰባሰብ ሃሳብ በመጣበት ወቅት ስለጉዳዩ  ከሼክ ሙሐመድ ጋር ስንገናኝ እናወራ ነበር። በወልድያ ስታዲየም የመገንባት ሃሳብ እንዳለ አሳወኩት። እኔና እሱ ስለዚህ ጉዳይ ብዙ ተወያይተናል። በዚህ ምክንያት በሸራተን ሆቴል ገንዘብ የማሰባሰብ ፕሮግራም ሲካሄድ ለእኔና ለእሱ አዲስ ነገር አይደለም። በሸራተን ቃል የገባውን ጉዳይም ቢሆን አስቀድሜ የዚያ ዓይነት ስሜት እንዳለው አውቅ ስለነበር ለእኔ ውሳኔው አዲስ ነገር አልነበረም። በሌላ በኩል የወልድያ ነዋሪዎች ባገኙኝ አጋጣሚዎች ሁሉ የስታዲየሙ ግንባታ ሼክ ሙሐመድ ቢያግዙን፣ ብትነግርልን የሚል ጥያቄዎችን ያቀርቡልኝ ነበር። ስለዚህ እንደዚህ ዓይነቶቹን ስሜቶች ለእሱ አንፀባርቄያለሁ። ስለዚህ ነገሩን አስቀድሞ አውቆት ነው የገባው። የስታዲየሙ ግንባታ ወጪ ከ200 ሚሊዮን ብር በላይ እንደሚፈጅ ሲታወቅና የምናሰባስባት ገንዘብ ትንሽ መሆኗ ሲታወቅ እኛ ብንሠራው ይሻላል በሚል ሼህ ሙሐመድ ቃል ገባ። ይህንንም ተከትሎ ኃላፊነቱን ለእኔ መስጠቱ አዲስ ነገር አይደለም። አንደኛ የምህንድስና ባለሙያ ነኝ። ሁለተኛ እንደምሰራው ያውቃል። ሦስተኛ ስለወልድያ ያለንን የጋራ ስሜት በሚገባ ይገነዘባል። ፕሮጀክቱ ካሳደገንና ካስተማረን ሕዝብ ጋር ይበልጥ የሚያስተሳስረን እንደሆነ ሁለታችንም እናውቃለን። ቀደም ብለን ተወያይተንበት ስለነበር ኃላፊነቱ ሲሰጠኝ ለእኔ ያልተጠበቀ ዱብዕዳ አልነበረም። ኃላፊነቱን በደስታ ተቀብዬ ወዲያውኑ ወደሥራ ገባሁኝ።

 ይህ ሲደረግ ደግሞ በሌላ በኩል ሌላ የቤት ሥራ አከናውን ነበረ። ቀደም ብዬ ስታዲየሙን ሼህ ሙሐመድ የሚሰራልን ቢሆን ምንታደርጋላችሁ በሚል ሕዝቡን አነጋግር ነበር። ያነጋገርኩዋቸው የሕብረተሰቡ አካላት በሙሉ ስታዲየም በስሙ እንዲሰየም እንደሚያደርጉ ቃል ገብተውልኛል።

 

ሰንደቅ፡- ወደሥራው ስትገቡ በኢትዮጵያ ውስጥ ከዚህ ቀደም በዚህ ደረጃ ያለ ስታዲየም ግንባታ ልምድ አልነበረም። ይህ ሁኔታ አላስቸገራችሁም?

ዶ/ር አረጋ፡- የስታዲየም ግንባታ የተወሳሰበ ሥራ አይደለም። ቀላል ሥራ (ስትራክቸር) ነው። ዝም ብለህ ብታስበው የደረጃ ብዛት ነው። እስከዚህ የተወሳሰበ አይደለም። ስታዲየም ከዚህ ቀደም በኢትዮጵያ ተሠርቷል ብዬ አምናለሁ። 50 ዓመት ገደማ ይሁነው እንጂ የአዲስ አበባ ስታዲየም አለ። አበበ ቢቂላም ጥሩ ስታዲየም ነው። ሌላው ቀርቶ ጎንደር ልጅ ሆኜ ስታዲየሙን አስታውሳለሁ። ባህርዳር ቆንጆ ስታዲየም ተሠርቷል። መቀሌም ተጀምሯል። ስለዚህ ስታዲየም የመሥራት፣ ዲዛይን የማድረግ ዕውቀት አለን።

የወልድያ ስታዲየም ግንባታ ስንገባ ቀደም ሲል ተሠርቶ የነበረውን ዲዛይን ተጨማሪ ነገሮችን ስለሚያስፈልጉት መሻሻል ነበረበት። የሚያስፈልግ ነገሮች ተጨመሩ። መጀመሪያ 200 ሚሊየን ብር ገደማ የሚፈጅ ዲዛይን ነበር። ስለዚህ የዲዛይን ልምዱ አለ ብዬ አምናለሁ። ከዚያ ወደሥራ ሲገባና አንዳንዶቹ ነገሮች አዲስ ሲሆኑብን ለምሳሌ እንደጣሪያ ክዳን ስንሰራ ልኬቶቹን እርግጠኛ ለመሆን ጭምር አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ እየሄድን በባለሙያዎች እንዲያዩዋቸው እናደርግ ነበር። ስለዚህ ኢትዮጵያ ውስጥ ዕውቀቱ አለ። እርግጥ ነው፤አዳዲሶቹ ስታዲየሞች ለየት ያለ ስትራክቸር አላቸው፣ ማቴሪያሎቹ ለየት ያሉ ናቸው። በአሁን ሰዓት ቦሌ መድሐኒዓለም አካባቢ በመሠራት ላይ ያለው ስታዲየም ከዚህ አንጻር ሊጠቀስ ይችላል። ብዙዎቹ ነገሮች ውጪ ተሠርተው መጥተው እዚህ ይገጣጠማሉ ብዬ እገምታለሁ።

ሰንደቅ፡- ሌላው በዚህ ግንባታ ያገኛችሁት ትልቅ ልምድ አለ፣ ወደፊት ሁዳን ጨምሮ ያገኛችሁትን ዕውቀት ለማሸጋገር ምን አስባችኋል?

ዶ/ር አረጋ፡- እኔ ፕሮጀክቱን ስጀምር በቅድሚያ ያደረኩት ነገር ቢኖር ፕሮጀክቱን ራሴ መምራት ጀመርኩኝ። ሌላው ከቴክኖሎጂ ግሩፑ 25 ኩባንያዎች 10 ኩባንያዎች እንዲሳተፉ አደረኩኝ። ከእነዚህ ውስጥ አንዱ በዲዛይንና በኮንስትራክሽን ዘርፍ የሚንቀሳቀሰው ሁዳ ሪል ስቴት ነው። እሱን ዋና አደረግንና ለሌሎቹ ሰብ ኮንትራት እንዲወስዱ አደረግነው። መጀመሪያ የነበረውን ንድፍ በመውሰድ ዲዛይኑ ሦስት ጊዜ ያህል እንዲሻሻል አድርገናል። የዲዛይን ልምድ ያገኘንበት ነው። ወጣት መሐንዲሶች ናቸው። ስታዲየም ሠርተው አያውቁም፣ ዲዛይንም አድርገው አያውቁም። አንዴ ከገባንበት በኋላ ሥራውን ወሰዱ። ከዚያ ቀጥሎ የሚያስፈልጉ አንዳንድ ቁሳቁሶች ታይልስ፣ ብረታ ብረት፣ የእንጨት ሥራዎች በሙሉ በቴክኖሎጂ ግሩፑ ኩባንያዎች የተሰሩ ናቸው። የጣራ ክዳኑን ኮስፒ ነው የሠራው። እሱን ለመሥራት ከውጪ ሀገር ፕሌቶች እያመጣን፣ እየቆረጥን እየበየድን፣ ካልኩሌት እያደረግን የሠራነው ነው።

ይህ ፕሮጀክት ልዩ የሚያደርገው ነገር የሼህ ሙሐመድ ድርጅቶች - የሙያ ክህሎት እንዲኖራቸው ማድረግ ነው። ስታዲየሙን ሠርቶ ማስረከቡ አንድ ጥቅም ነው። በተጨማሪም ዕውቀቱ ቤታችን እንዲቀር አድርገናል። ወጣት መሐንዲሶችን ቀጥረናል። ይህን ያደረግነው እንዲማሩና እንዲያድጉ ጭምር ነው። መዓት የኮንስትራክሽን ባለሙያዎች ከወልድያ ወስደን አሰልጥነናል። ከልምድ አኳያ እነኚህ ልጆች ስታዲየም ቀርቶ ሌላም ለመሥራት ዕውቀቱ አላቸው። ይኸኛው ኦርጋኒክ ዓይነት ስታዲየም ነው፤ በኢትዮጵያዊያን የተሠራ ነው። ከውጪ እርዳታ አግኝተናል ወይ ከተባለ አዎን በሚያስፈልገን ብቻ መጠነኛ ድጋፍ አግኝተናል። መብራት መግዛት ነበረብን። ገዝተን ራሳችን ተከልን። ማስተካከሉ (አጀስትመንቱ) ለውጪ ባለሙያዎች ሰጠን። ምክንያቱም መብራቶቹ እንደ አዲስ አበባ ስታዲየም አራት ቦታ የተተከሉ ሳይሆኑ ትሪብዩን ላይ ሁሉ የተገጠሙ ናቸው። ጨረሮቹ ዓይን እንዳይወጉ በዘርፉ ባለሙያዎች መስተካከል ነበረባቸው። የመሮጫ ትራክ ማቴሪያል ያስመጣነው ከቻይና ነው። የመሮጫ ትራኩ እንዴት ተደርጎ እንደሚነጠፍ የውጭ ባለሙያዎቹ እግረመንገድ እንዲያሳዩን አድርገናል።

ከወልድያ ግንባታ ባሻገር ተመሳሳይ ኮንትራቶች አዲስ አበባ አካባቢ ስናገኝ ለመስራት ሁለት ቦታ ሞከርን። ነገርግን አልተሳካም። መንግስት ወደፊት እንደዚህ ዓይነት ኮንትራት በሚኖረው ጊዜ በተለየ መንገድ የሚያይበት መንገድ ቢኖር ጥሩ ሊሆን ይችላል።

ሰንደቅ፡- በመጨረሻም ስታዲየሙ ተጠናቅቆ፣ ለሕዝብ ልታስረክቡ በገባችሁት ቃል መሠረት ወልድያ መገኘታችሁ ምን ስሜት ይሰጥዎታል?

ዶ/ር አረጋ፡- ከሙያ አኳያ እኔ መሐንዲስነቴን እወዳለሁኝ። እንደምታውቀው ከአውሮፕላን ቴክኖሎጂ ጋር በተያያዘ በአሜሪካን ሀገር ለረዥም ዓመታት ሰርቻለሁ። አንድን ፕሮጀክት ፕላን አድርጎ፣ ዲዛይን ሠርቶ፣ አምርቶ፣ ሙከራ አካሂዶ ሥራ ላይ ማዋል የብዙ ዓመት ሥራዬ ነው። ወደ ሀገሬ ከመጣሁ በኋላ ደግሞ ከበድ ባለ መልኩ ሥራዎችን እየመራሁኝ፣ አብሬ እየሠራሁኝ፣ እዚህ ደረጃ ማድረሳችን እንደመሐንዲስነቴ አርክቶኛል። ሌላው የማኔጅመንት አቅሜንም ፈትኜበታለሁ ብዬ አምናለሁ። ምክንያቱም የምንሠራው ዲዛይን ብቻ አልነበረም። ሌሎችንም ሥራዎች ጎን ለጎን አብረን እንሠራ ነበር። እጅግ በጣም ያረካኝ ብዬ የማስበው ግን ወጣት መሐንዲሶች ዕድሉ ተሰጥቷቸው እንዲሳሳቱ፣ ትክክል እንዲሰሩ፣ እንዲያርሙ፣ እንዲደፍሩ፣ በራሳቸው የመተማመን ብቃታቸው እንዲያድግ፣ በቲዎሪ ያገኙትን ዕውቀት በተግባር እንዲሞክሩት ማድረጋችን፣ መጨረሻ ላይ ውጤት ላይ ደርሰው ሲደሰቱ ማየቴ ትልቁ እርካታዬ ነው።

ሼህ ሙሐመድ በተከታታይ ላደግንባትን ከተማ አንድ ነገር ሳላደርግ እያለ ይቆጭ ነበር። ይህንን ስል ወልድያ ላይ በሌሎች ጉዳዮች ሼህ ሙሐመድ ድጋፍ አላደረገም፣ አልሠራም ማለቴ አይደለም፣ ብዙ የሠራቸው ነገሮች አሉ። መንገድ ሠርቷል፣ ለማዘጋጃ ቤቶች የሚጠቅሙ ተሽከርካሪዎችን ረድቷል፣ የባንክ ቅርንጫፍ እንዲከፈትና ሌሎችም በርካታ ነገሮች አድርጓል። ነገር ግን እንዲህ ተለቅ ያለና ትርጉሙ ከፍ ያለ የሕዝብ ፕሮጀክትን በመሥራት ያ- የሚፈልገውን ነገር ለሚፈልገው ሕዝብ፣ ቦታው ላይ ሄዶ መፈጸም መቻሉ በግሌ ትልቅ እርካታና ደስታ ሰጥቶኛል።

ወልዲያ በእኔ ልቦና ውስጥ ልዩ ቦታ አላት። የተማርኩበት፣ ያደኩበት፣ የተከበርኩበት፣ ቤተሰብ ያፈራሁበት አካባቢ ነው። ዕውቀትን፣ ማንነቴን የፈተንኩበት አካባቢ ነው። ስለዚህ ከሕዝቡ ጋር ኃይለኛ ትስስር አለኝ። እኔም በሼህ ሙሐመድ አማካይነት ሕዝቡ ጎን የመቆም ዕድል አግኝቼ፣ ይህንን ፕሮጀክት ተግባራዊ ማድረጌ ትልቁ እርካታዬ ነው። ሚድሮክ ቴክኖሎጂ ግሩፕ አንድ ላይ የሚሠራ ግሩፕ ነው። አንድ ላይ እየሄዱ ይህንን በመሥራት በኩባንያዎች መካከል የፈጠረው ኅብረትና ትስስር ቀላል የሚባል አይደለም። አሁንም ሠራተኛው ለምረቃው ዝግጅት ፍፁም በባለቤትነት ስሜት ፕሮጀክቱ የእኛ ነው የሊቀመንበራችን ነው ብለው ማሰባቸው በጣም አስደስቶኛል።¾      

የመንበረ ፓትርያርክ ጠቅላይ ቤተ ክህነት አስተዳደር፣ በሰንደቅ ጋዜጣ ዋና አዘጋጅ ላይ አሻሽሎት ባቀረበው የስም ማጥፋት የፍትሐ ብሔር ክሥ ተከሣሽ፥ ፓትርያርክ አቡነ ማትያስን በምስክርነት መቁጠሩ፣ ኹለቱን ወገኖች ያከራከረ ሲኾን፤ ፍ/ቤቱ ከትላንት በስቲያ ባዋለው ችሎት፦ ፓትርያርኩ ሊመሰክሩ ይገባል፤ በማለት ብይን ሰጠ።

የፌዴራሉ የመጀመሪያ ደረጃ ፍ/ቤት ቂርቆስ ምድብ 2ኛ ፍትሐ ብሔር ችሎት፣ ተከሣሽ የሰንደቅ ጋዜጣ ዋና አዘጋጅ አቶ ፍሬው አበበ፤ በጠቅላይ ቤተ ክህነቱ ጽ/ቤት በቀረበበት የስም ማጥፋት ክሥ ጉዳይ ቀርበው እንዲመሰክሩለት፣ የቤተ ክርስቲያኒቱን ፓትርያርክ ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ማትያስን በመከላከያ ምስክርነት መቁጠሩን ተከትሎ፣ በጠቅላይ ቤተ ክህነቱ ነገረ ፈጅ በኩል፦ “ፓትርያርኩ በምስክርነት ሊቀርቡ አይገባም፤” የሚል ተቃውሞ ባለፈው ሳምንት ማክሰኞ ቀርቧል።

 

ነገረ ፈጁ ለተቃውሞው ለችሎቱ ባሰማው ማብራሪያ፦ ፓትርያርኩ፥ የቤተ ክርስቲያን መሪ በመኾናቸው፤ ከፍ ያለ ማኅበራዊ ሓላፊነት ስላለባቸው፤ በኮር ዲፕሎማትነት ደረጃ የሚንቀሳቀሱ በመኾናቸው፤ ቅዱስነታቸው ቀርበው ቢመሰክሩ የቤተ ክርስቲያኒቱን ክብርና የአማኞቿን ሞራል መንካት ስለሚኾን ቀርበው መመስከር የለባቸውም፤ በሚል አስረድቷል።

 

አያይዞም፣ ፍ/ቤቱ፥ ፓትርያርኩ መመስከር አለባቸው፤ ብሎ የሚበይን ከኾነም ጥያቄዎች ወዳሉበት በጹሑፍ ተልኮላቸው በጹሑፍ መልስ እንዲሰጡ እንዲደረግ ፍ/ቤቱ ትእዛዝ እንዲሰጥለት አማራጭ ሐሳብ አቅርቧል።

 

በተጨማሪም፣ ጠቅላይ ቤተ ክህነቱ፣ ክሡን አሻሽሎ ካቀረበ በኋላ ተከሣሽ በሰጠው መልስ ላይ ማቅረብ የነበረበት አስተያየት እንጂ አዲስና ቀድሞ ያልነበረ ማስረጃ ማቅረብ አልነበረበትም። ፓትርያርኩን ምስክርነት የጠራው ከክሡ መሻሻል በኋላ እንጂ በቀድሞ ክሥ የቀረበ አልነበረም፤ በማለት ፍ/ቤቱ ውድቅ እንዲያደርግለት ጠይቋል።

 

ተከሣሽ በበኩሉ፦ ፓትርያርኩ ቢቀርቡ፣ የተከሠሠበትን፥ በቤተ ክርስቲያኒቱ ውስጥ የሚታይ የሙስናና ብልሹ አሠራር፣ የመልካም አስተዳደር ችግር፣ የመናፍቃን እንቅስቃሴ በስፋት መኖሩን በምስክርነት ያስረዱልኛል፤ ምንም እንኳን ፓትርያርኩ ትልቅ የሃይማኖት መሪ ቢኾኑም፣ በሕግ ፊት እንደ ማንኛውም ሰው በመኾናቸው፣ ቅዱስነታቸው ፍ/ቤት መቅረባቸው ለፍትሕ ሥርዓቱ ያላቸውን ከበሬታ ከማሳየት ባለፈ የሚነካ ሞራል አለመኖሩን በመጥቀስ ተከራክሯል።

 

በተጨማሪም፣ ከሣሽ ክሥ አሻሽል ሲባል፣ አዳዲስ ጭብጦችን ይዞ መቅረቡን ተከሣሹ አስታውሶ፣ አዲስ ለቀረቡት ክሦች አዳዲስ የመከላከያ ማስረጃዎችን ማቅረቡ ተገቢ መኾኑን ለፍ/ቤቱ አስረድቷል።

 

ፍ/ቤቱ ግራና ቀኙን ካከራከረ በኋላ፣ ሰኞ፣ ታኅሣሥ 24 ቀን ከቀትር በኋላ በሰጠው ብይን፣ ሦስት ጭብጦችን መለየቱን አስረድቷል።

 

ተከሣሽ፣ ፓትርያርኩን በምስክርነት ቆጥሮ ማቅረቡ ሕጋዊ ነው ወይስ አይደለም፤ ፓትርያርኩ የኮር ዲፕሎማት መብት ወይም በሀገር መሪ ደረጃ የሚከበሩ መኾናቸው መገለጹና ፍ/ቤት ለምስክርነት መቅረባቸው ሞራል ይነካል? እንዲኹም፣ ምስክርነቱን በአካል ቀርበው ይስጡ ወይስ ባሉበት ኾነው በጹሑፍ ይስጡ፤ የሚሉ ጭብጦችን መርምሯል።

 

በዚህ መሠረት ፓትርያርኩ በተከሣሽ በኩል በምስክርነት መጠራታቸው፣ መብት እንጂ ስሕተት አለመኾኑን፤ በዲፕሎማት ደረጃ የሚከበሩ ሰው መኾናቸው ተጠቅሶ የተደረገው ክርክር ሕገ መንግሥቱ ጭምር እኩል ጥበቃ ያደረገለትን የእኩልነት የሕግ መርሕ የሚጥስ በመኾኑ ፍ/ቤቱ አልተቀበለውም።

 

ፓትርያርኩ እንዴት ምስክርነታቸውን ይስጡ፤ ለሚለው፣ ሕጉ፡- ምስክርነት በአካል ቀርቦ በመሐላ እንዲሰጥ ቢደነግግም፤ ፍ/ቤቱ ሲያምንበት ምስክርነቱ በጽሑፍ እንዲሰጥ ሊያዝ እንደሚችል በመጥቀስ፤ በተጨማሪም፣ ኹለቱም ወገኖች ባደረጉት ክርክር፣ ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ማትያስ ባሉበት ኾነው በጹሑፍ መልስ እንዲሰጡ  በመስማማታቸው፣ ፍ/ቤቱም ይህን አማራጭ ሐሳብ በመያዝ፣ ፓትርያርኩ የምስክርነት ቃላቸውን ባሉበት ኾነው በጹሑፍ ይስጡ፤ በሚል ብይን ሰጥቷል።

 

ፓትርያርኩ በምስክርነታቸው ስለሚያስረዷቸው ጉዳዮች በተመለከተ፣ በተከሣሽ በኩል ለታኅሣሥ 27 ጥያቄዎች ተዘጋጅተው ለችሎቱ እንዲቀርብ፤ ጥር 2 ቀን ደግሞ፣ ከሣሽ በጥያቄዎቹ ላይ አስተያየት እንዲሰጥበት ፍ/ቤቱ ትእዛዝ ሰጥቷል።

 

ለክርክሩ መነሻ የኾነው፣ ተከሣሹ ዋና አዘጋጅ ኾኖ የሚሠራበት ሰንደቅ ጋዜጣ፣ መጋቢት 21 ቀን 2008 ዓ.ም፣ “ፓትርያርኩ ለኢትዮጵያ የደኅንነት፣ ለምእመናን የድህነት ስጋት” በሚል ርዕስ በዲያቆን ዳንኤል ክብረት የተጻፈውን ጹሑፍ በማተሙ ምክንያት፣ ስማችን ጠፍቷል፤ በሚል በጠቅላይ ቤተ ክህነቱ በኩል ክሥ በመቅረቡ መኾኑ ይታወሳል።¾


Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 94

Warning: Illegal string offset 'active' in /home/sendekne/public_html/templates/leo_news/html/pagination.php on line 100
Page 1 of 12

Sendek Newspaper

Bole sub city behind Atlas hotel

Contact us